es is is is hbs_lat en is is is is is is is is is is is is is is is en en is is is is is is is is is is is is en en is is is is is en en is is is is is is is en is is is is is is is is is is is is is is is en en is is is is is is is is is is
138. löggjafarþing — 58. fundur.
eignarhlutur ríkisins í Íslandsbanka hf., Arion banka hf. og NBI hf., 1. umræða.
frv. meiri hl. fjárln., 336. mál. — Þskj. 571.
Frsm. meiri hluta fjárln. (Guðbjartur Hannesson) (Sf):
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um heimild til að staðfesta breytingar á eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka hf., Arion banka hf. og NBI hf.
Þannig háttar til að menn hafa unnið að samkomulagi um uppgjör á milli gömlu og nýju bankanna, þ.e. Íslandsbanka, Arion banka og NBI við skilanefndirnar og gengið út frá því að þær heimildir sem voru í fjárlögum frá árinu 2008 og heimildir sem voru gefnar fyrir þetta ár mundu duga til að ganga frá málinu. En síðan komu upp einhverjar efasemdir um það og vangaveltur sem varð til þess að ég sem formaður fjárlaganefndar ákvað að skrifa bréf 15. desember til Ríkisendurskoðunar til að leita úrskurðar og sendi þá svohljóðandi bréf:
„Þann 10. október 2008 var undirrituð tilkynning til fyrirtækjaskrár um stofnun Nýja Glitnis banka hf.“ — Og tilgreind er kennitala. — „Innborgað hlutafé 775 millj. kr. Þann 7. október 2008 var undirrituð tilkynning til fyrirtækjaskrár um stofnun Nýja Landsbankans. Innborgað hlutafé 775 millj. kr. Þann 18. október 2008 var undirrituð tilkynning til fyrirtækjaskrár um stofnun Nýja Kaupþings banka. Innborgað hlutafé 775 millj. kr. Í öllum tilfellum var stofnandi fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og staðfesti Ríkisendurskoðun samþykki fyrir endurskoðun á innborgun stofnfjár.“
Þetta er sem sagt sá gjörningur sem var á síðasta ári í október 2008, 7. október og 18. október.
Í 4. gr. fjáraukalaga 2008 er heimild fyrir stofnun bankanna og er orðrétt svohljóðandi, með leyfi forseta, í lið 7.14:
Í 6. gr. fjárlaga 2009 er eftirfarandi heimild, í lið 7.18:
Í bréfinu spyr ég sem sagt hvort þessar samþykktir, annars vegar í 4. gr. fjáraukalaga 2008 og síðan heimildarákvæði í 6. gr. í fjárlögum 2009, séu fullnægjandi til þess að stofna bankana. Svar frá Ríkisendurskoðun var svohljóðandi, með leyfi forseta, það barst 15. desember síðdegis eða um kvöldið. Þar stendur:
Þá kemur niðurstaðan frá Ríkisendurskoðun:
„Að mati Ríkisendurskoðunar felst í ofangreindu samkomulagi ráðstöfun á eignum ríkisins sem gera þarf grein fyrir í 6. gr. fjáraukalaga 2009, samanber til hliðsjónar ákvæði 29. gr. fjárreiðulaga. Skiptir þá ekki máli þótt fyrirkomulag og ráðstöfun þessara eignarhluta sé óvenjulegt og ekki fylgt venjubundnu söluferli samkvæmt verklagsreglum um útboð á sölu fyrirtækja. Þá skiptir heldur ekki máli í þessu sambandi hvort ósamið var um endurgjald af hálfu ríkisins fyrir mismuni yfirtekinna eigna og skulda frá gömlu bönkunum sem lagðir voru til þeirra nýju. Þá má benda á að hlutafélög voru á sínum tíma stofnuð með 100% eignarhlut ríkissjóðs og þó svo að hlutafé og annað eigið fé hafi verið aukið þá er verið að minnka eignarhlut ríkissjóðs með ráðstöfun þess til gömlu bankanna.“
Það er sem sagt mat Ríkisendurskoðunar að það þurfi frekari heimildir og í samráði við Ríkisendurskoðun og fjármálaráðuneytið flytur meiri hluti fjárlaganefndar það frumvarp sem hér er lagt fram sem er svohljóðandi í 1. gr.:
„Fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs Íslands er heimilt að staðfesta breytingar á eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka hf., Arion banka hf. og NBI hf. við skilanefndir Glitnis banka hf., Kaupþings banka hf. og Landsbanka Íslands hf., allt í tengslum við samninga sem gerðir hafa verið um uppgjör vegna yfirtekinna eigna og skulda í kjölfar ákvarðana Fjármálaeftirlitsins frá í október 2008 á grundvelli laga nr. 125/2008.“
Síðan eru skýringar í hverju ágreiningurinn var fólginn á milli fjármálaráðuneytisins og Ríkisendurskoðunar og rökstutt að það teljist góð stjórnsýsla og eðlilegt og nauðsynlegt að afla sérstakrar heimildar til þess að gengið sé örugglega frá málinu með lögformlegum hætti af hálfu Alþingis. Þannig er málið lagt fyrir þingið.
Virðulegi forseti. Hér er komið til umræðu mál sem að mínu mati endurspeglar þau vinnubrögð sem hafa verið viðhöfð í sölum Alþingis á undanförnum dögum. Reynt var að breiða yfir málið og láta líta út eins og hér væri um eitthvert smámál að ræða en sem betur fer virðast a.m.k. einhverjir í ríkisstjórninni hafa áttað sig á að það væri algjörlega ótækt að selja bankana eða ráðstafa þeim án þess að fyrir því væri heimild í lögum. Málið barst inn á borð okkar nefndarmanna í fjárlaganefnd morguninn eftir að við kláruðum fjáraukalögin en að sjálfsögðu hefði þessi heimild átt að vera þar inni.
Mér finnst stjórnarliðar hafa talað heldur léttvægt um það þegar ríkið ráðstafar að nýju eignarhluta þess í bönkunum. Við skulum hafa í huga að sú ráðstöfun að selja bankana á sínum tíma hefur verið afar umdeild og það má í rauninni segja að verið sé að gera slíkt hið sama hér. Ríkisendurskoðun hefur bent á að þessi hlutur ríkisins væri 100% í eigu þess. Það var ríkið sem stofnaði nýja kennitölu og var eigandi alls hlutafjár. Nú vilja stjórnarliðar ekki kannast við að hér sé um sölu að ræða heldur einhvers konar breytingar á eignarhluta ríkisins. Það skiptir engu máli í mínum huga hvaða nöfnum þetta er nefnt, það þarf að vera skýr heimild í fjárlögum eða fjáraukalögum fyrir ráðstöfun með ríkiseigur, ég tala ekki um þegar um er að ræða Arion banka, Íslandsbanka og NBI hf.
Í stuttu máli er sagan þannig að fjárlaganefnd ritaði Ríkisendurskoðun bréf 15. desember sl. og óskaði eftir að Ríkisendurskoðun legði mat á hvort um sölu væri að ræða á Íslandsbanka hf. og Arion banka en nýverið eignaðist skilanefnd Glitnis hf. fyrir hönd kröfuhafa 95% hlutafé í Íslandsbanka hf. Einnig eignaðist skilanefnd Kaupþings nýverið fyrir hönd kröfuhafa 87% hlutafjár í Arion banka og þá hefur ríkisstjórnin einnig selt hluta af eign ríkissjóðs í NBI hf.
Í 4. gr. fjáraukalaga fyrir árið 2008 kom fram heimild fyrir stofnun bankanna en þar segir, með leyfi forseta:
„Að stofna þrjú ný fjármálafyrirtæki á grundvelli 1. mgr. 1. gr. laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., og leggja hverju þeirra til 775 millj. kr. í stofnfé.“
Í 6. gr. fjárlaga 2009 er eftirfarandi heimild:
„Að leggja þremur nýjum fjármálafyrirtækjum sem stofnuð hafa verið á grundvelli 1. mgr. 1. gr. laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., samtals allt að 385 milljarða kr. í eigið fé.“
Eins og ég sagði áðan taldi Ríkisendurskoðun að í yfirtöku á meiri hluta hlutabréfa í Íslandsbanka og Arion banka teldist ráðstöfun á eignum ríkisins sem gera þurfti grein fyrir í 6. gr. fjáraukalaga 2009, samanber til hliðsjónar ákvæði 29. gr. fjáraukalaga. Ríkisendurskoðun og fjármálaráðuneytinu var falið að semja frumvarp sem heimilaði þessa gjörninga ríkisstjórnarinnar en ég tel það ámælisvert og gagnrýni að þessarar heimildar sé leitað hér og nú. Nægur tími var til þess að afla þessarar heimildar fyrir fram og ég tel að það verði að vísa þessum gjörningi og ábyrgð á honum yfir á ríkisstjórnina.
Ég hef efasemdir um að þessi gjörningur standist stjórnarskrá. (ÁÞS: … réttarríki.) Í 40. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, kemur fram — og það væri gott ef hv. þm. Árni Þór Sigurðsson hlustaði á upplestur minn úr stjórnarskránni, ég veit að hann er áhugamaður. Þar segir, með leyfi forseta:
„Engan skatt má á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Ekki má heldur taka lán, er skuldbindi ríkið, né selja eða með öðru móti láta af hendi neina af fasteignum landsins né afnotarétt þeirra nema samkvæmt lagaheimild.“
Virðulegi forseti. Ég tel að jafnvel þótt á þessu hafi verið misbrestur í gegnum tíðina séu þetta slæm vinnubrögð sem við eigum að láta af á Alþingi. Ég ítreka að að mínu mati hefði verið hægt að setja þetta inn í fjáraukalög ef menn hefðu verið á tánum og ég tel að menn séu enn að framkvæma hér gjörning sem setja má spurningarmerki við að standist stjórnarskrá lýðveldisins.
Um þetta mál er svo sem ekki miklu meira að segja, ábyrgð á þessu, ábyrgð á einkavæðingu ríkisbankanna er alfarið í höndum ríkisstjórnarinnar.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér alleinkennilegt mál þar sem ríkisstjórnin hefur að mati Ríkisendurskoðunar afhent tvo banka í eigu ríkisins nýjum eigendum án heimildar. Karpað er um það hvort þörf sé á þessari löggjöf eða ekki og þar sem ég er ekki lögfræðingur eða endurskoðandi get ég kannski ekki endilega dæmt um það. Ég leyfi mér þó að halda því fram að ríkisendurskoðandi hefði ekki gert athugasemd við þessa ráðstöfun ef ekki hefði verið tilefni til.
Það sem mér finnst aftur á móti gott við að fá þetta mál hér inn, og ég hef saknað þess að það hafi ekki verið meira í umræðunni, er að hér er verið að ráðstafa bönkum, því að þetta eru ríkisbankar eða voru, og það er í rauninni verið að einkavæða bankana á sem kalla má amerískum hraða, koma þeim í hendur nýrra eigenda án allrar eðlilegrar umræðu að mínu mati. Nú er það svo að mér hugnast ekkert endilega bankar í eigu ríkisins og ég tel að bankar eigi kannski fyrst og fremst að vera einhvers konar fyrirtæki sem eru í eigu og rekin af einstaklingum svo fremi að þeim sé búin nægilega traust umgjörð eins og við höfum því miður ekki haft á Íslandi hingað til.
Það sem mig skortir hins vegar í þessu máli er hugmyndaflug til að láta mér detta í hug að þessir bankar hafi verið afhentir nýjum eigendum án þess að vitað sé hverjir þeir eru og við það geri ég athugasemd. Ekki er vitað hverjir kröfuhafarnir eru, það er vitað að einhverju marki en það er ekki vitað hverjir nýir eigendur bankanna eru. Það finnst mér mjög óþægilegt og ég tel að þetta ferli hefði aldrei átt að ganga til enda fyrr en það lægi algjörlega á hreinu hverjir eigendurnir væru og þá ekki einhverjar kennitölur eða nöfn á fyrirtækjum heldur bara persónur.
Svo tel ég að hér þurfi líka að marka einhverja stefnu í bankamálum um það hverjir verða eigendur þessara banka í framtíðinni að því marki sem hægt er. Við Íslendingar höfum brennt okkur heldur betur illilega á því, virðulegi forseti, að eigendur íslenskra banka hafa sett efnahagslífið hér á hausinn. Í núverandi bankalöggjöf hefur ekki verið gert ráð fyrir að þetta geti ekki gerst aftur. Þess vegna langar mig, og mér finnst ágætt að hafa hæstv. fjármálaráðherra hér, að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort því hafi á einhverjum tilteknum tímapunkti verið velt upp að ástæða væri til að setja einhverjar skorður við hugsanlegu framtíðareignarhaldi á bönkunum og hvort það muni verða gert og ef ekki þá hvers vegna ekki. Nú er það alls ekki óalgengt að eignarhaldi séu settar skorður og með því er að vissu leyti verið að flokka fólk en ég leyfi mér að benda á að við búum við kapítalískt hagkerfi og kapítalismi gengur einmitt út á það að flokka fólk. Því er ekkert óeðlilegt við það þegar einhverjir menn hafa sennilega sett samfélagið á hausinn, þó að það sé kannski ekki búið að dæma þá enn þá, að alla vega um eitthvert árabil verði settar ríkulegar takmarkanir á eignarhald á íslenskum bönkum einfaldlega til að koma í veg fyrir að svona aðstæður geti skapast hér aftur.
Að öðru leyti fagna ég því að endurreisn íslenska bankakerfisins sé komin vel á veg. Það verður gaman að sjá hvað verður um Landsbankann, ég er ekkert endilega þeirrar skoðunar að hann eigi að vera einkavæddur, a.m.k. ekki strax, en hvað varðar nýja eigendur að nýjum íslenskum bönkum geri ég alvarlegar athugasemdir við það að enginn veit hverjir þeir eru.
Kristján Þór Júlíusson (S):
Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér liggur fyrir er í raun afrakstur vinnu fjárlaganefndar, ekki eingöngu nú í desember heldur má rekja grunninn að frumvarpinu allt til fjáraukalaga fyrir árið 2008 þar sem kom inn heimild um stofnun á þremur nýjum fjármálafyrirtækjum og jafnframt var ákvæði í 6. gr. heimild í fjárlögum ársins 2009 sem tók til þess að fjármálaráðherra væri heimilt að leggja fram allt að 385 milljarða í eigið fé til þessara þriggja banka.
Við bentum á það, stjórnarandstaðan í fjárlaganefnd, að lítill tími hefði gefist til þess að rýna fjáraukalögin og fara vandlega yfir þetta, enda kom svo á daginn að það voru skiptar skoðanir uppi um þetta og höfðu komið fram athugasemdir við þá gjörð að afgreiða fjáraukalögin með þeim hætti að gera ekki ráð fyrir heimild til handa fjármálaráðherra til að selja, eins og ég vil kalla það, eða breyta eignarhaldi á þeim þremur bönkum sem hér um ræðir og hefur raunar verið gert nú. Niðurstaðan er einfaldlega sú að fjáraukalögin fyrir árið 2009 voru afgreidd í hasti án þess að slík heimild væri komin inn og eftir það magnaðist þessi leikur sem endar með því að hér er lagt fram frumvarp um heimild til að staðfesta breytingar á eignarhlutum.
Ég er ekki þeirrar skoðunar að þetta gangi á svig við stjórnarskrá og ég er ekki þeirrar skoðunar að þetta hafi ekki átt að gera. Ég er þeirrar skoðunar að það átti að ganga þann veg til enda sem markaður var með fjáraukalögunum fyrir árið 2008 og undirstrikað í fjárlagagerðinni fyrir líðandi ár, en þá sáu menn ekki fyrir endann á því að þetta tæki enda og gengi upp og raknaði upp með þeim hætti sem nú liggur fyrir á því herrans ári 2009.
Við getum þráttað endalaust um það hvort hér sé um að ræða sölu eða eignatilfærslu eða guð má vita hvað á að kalla þetta. Það breytir ekki þeirri staðreynd að frumvarpið er komið fram og því ber að fagna þó að vissulega hefði verið æskilegt að fá þetta inn í fjáraukalögin eins og margoft hefur verið sagt. Ég met það svo að hér sé um nauðsynlega aðgerð að ræða til þess að koma einhverju skikki á starfsemi bankanna. Engu að síður eru þær spurningar sem uppi eru í þessum efnum fyllilega réttmætar sem lúta að einhvers konar löggjöf utan um starfsemi þessara þriggja banka. Hv. þm. Þór Saari nefndi það áðan hvort menn ættu ekki leggja skorður við eignarhaldi. Það má vel vera, þær hugmyndir voru uppi í eina tíð að reyna að hafa eignarhald á bönkunum sem dreifðast. Því miður gekk það ekki eftir af einhverjum óútskýrðum ástæðum.
Það má líka velta þeirri spurningu upp: Hver eru áform ríkisstjórnarinnar varðandi löggjöf um bankastarfsemina í landinu? Í þeim efnum hef ég meiri áhuga á að efla þann þátt mála sem lýtur að því hverjir eiga bankana, hverjum er það heimilt, hvernig starfsemi þeir mega stunda, og ekki síst í þeim efnum hefur maður í ljósi reynslunnar áhyggjur af því að flækja saman með þeim hætti sem gert var viðskiptabankastarfsemina og fjárfestingarbankastarfsemina. Það væri mjög fróðlegt að heyra álit hæstv. fjármálaráðherra í þeim efnum, hvort ríkisstjórnin er með eitthvað á prjónunum varðandi þann þátt að skilja þarna á milli, því að flestir sem til þekkja og horfa til baka eru inni á því að þessum tveim þáttum í fjármálastarfseminni hafi verið blandað allt, allt of mikið saman, m.a með þeim árangri sem við höfum því miður þurft að horfast í augu við og er neikvæður árangur, ef svo mætti segja, af því að hræra þessu öllu saman. Það eru þeir þættir máls sem maður hefði áhuga á að fá upplýsingar um, hvernig stjórnarmeirihlutinn horfir til þeirra þátta og hvort það sé eitthvað á prjónunum í því efni.
Síðan er hinn handleggurinn sem snýr að hinni pólitísku hlið og lýtur að því í hvers hlut það kemur að einkavæða þessa íslensku banka og þá hittist bara svo á að í þessu tilfelli kemur það í hlut hæstv. fjármálaráðherra sem tilheyrir þeim stjórnmálaflokki sem hvað hæst gagnrýndi einkavæðingu bankanna á sínum tíma, m.a. kom þar fram að það væri illa gegnsætt hverjir væru að eignast þá, talað var um einkavinavæðingu eins og sagt var. Þó var það gert með allt öðrum hætti en við upplifum nú og í sjálfu sér er það skiljanlegt í ljósi þeirra aðstæðna sem við er að glíma í tengslum við hrun íslenska fjármálakerfisins, þannig að það er kannski dálítil meinfýsni að vera að velta hæstv. fjármálaráðherra upp úr þeim þætti máls. Engu að síður er það dálítið glettnislegt, svo ekki sé meira sagt, að það skuli koma í þeirra hlut, vinstri grænna, að standa þannig að verkum. En ég tek undir það að þetta er nauðsynjaverk sem þarf að vinna og án þess að hafa neinar forsendur fyrir því hvernig að þessu var unnið, þær koma væntanlega í ljós á síðari stigum þegar upplýsingar um þessa gjörð verða allar lagðar fram, ég efast ekkert um að menn hafi gengið til þessa verks af heilindum og heilum hug, ég dreg það ekkert í efa. Ég vænti þess hins vegar að þær upplýsingar verði allar lagðar á borð þegar tækifæri og tilefni er til. Stóra málið í mínum huga er það sem verður að svara í tengslum við þetta atriði: Hvers vegna í ósköpunum var heimildarinnar ekki leitað fyrr? Það hefur verið upplýst og sagt að lögfræðilegur ráðgjafi fjármálaráðuneytisins hafi gefið það álit að þess þyrfti ekki.
Í annan stað tel ég bráðnauðsynlegt að það sé upplýst í hverra eigu bankarnir eru. Ég tel að það sé grundvallaratriði fyrir fjármálastarfsemi landsins að það séu sem fyrst leiddar fram hugmyndir hæstv. ríkisstjórnar um það hvernig hún sér löggjöf utan um þessa starfsemi taka breytingum í framhaldi af þeirri sölu sem farið hefur fram og hvernig menn ætla að vinna með skiptin eða þessa tvo hluti, skiptin á milli viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarstarfsemi landsins. Ég hefði ómælda ánægju af því að heyra hæstv. fjármálaráðherra fara með nokkrar hugleiðingar sínar í þeim efnum.
fjármálaráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) (Vg):
Frú forseti. Það er nú ekki hægt að standast svona frýjunarorð. Ég hlýt að taka þeirri áskorun að segja nokkur orð í tilefni af 1. umr. um frumvarpið sem ég vel að merkja þakka fjárlaganefnd eða meira hluta fjárlaganefndar fyrir að flytja. Það er sjálfsagður hlutur að gera ráðstafanir til þess að það sé hafið yfir allan vafa að þær ráðstafanir sem verið er að gera í þessum efnum byggi á traustri og fullnægjandi lagastoð.
Fyrst um það mál. Það var, eins og fram hefur komið, alveg eindregin og skýr afstaða fjármálaráðuneytisins að fullnægjandi heimildir væru til staðar til að ljúka málunum á þeim grunni sem samningarnir fela í sér, það hefur verið allt frá síðasta sumri. Ekki var talinn minnsti vafi á því að heimilt væri að fara með samningaferlið í þann farveg sem samkomulag um 20. júlí setti það í, þar sem niðurstaðan varð að semja með tvo valkvæða möguleika um endanlegt uppgjör milli gömlu og nýju bankanna sem annars vegar fæli í sér þann möguleika í tilviki Glitnis og Kaupþings og skilanefndanna fyrir hönd þeirra banka að gerast eigendur að stórum hluta að hinum nýju bönkum og eignast þá, þá bókhaldslega, frá byrjun eða frá stofnun þeirra. En hins vegar, ef niðurstaða þeirra yrði sú að velja ekki þann kost mundi ríkið eignast bankana, fjármagna þá að fullu en skilanefndirnar eða kröfuhafarnir í gegnum þær ættu kauprétt á hlutafé í bönkunum í þrjú ár eða að þremur árum liðnum sem þýddi þá aftur að ríkið fengi sitt til baka með góðri ávöxtun.
Unnið hefur verið á þeim grunni sem liggur í eðli þessara samninga að hið endanlega eignarhald skýrist þá fyrst að skilanefndirnar og kröfuhafarnir hafi tekið ákvörðun sína. Í raun ríkir millibilsástand allt frá því að bankarnir voru stofnaðir með lágmarkshlutafé frá ríkinu, 775 milljónum hver, og þangað til það kemst á hreint hvor aðilinn verður eigandi bankanna. Bankarnir hafa starfað á grundvelli lágmarkshlutafjárins með tímabundinni heimild frá Fjármálaeftirlitinu og það hefur verið staða málsins síðan þeir voru stofnaðir.
Þar af leiðandi, þar sem ekki væri um að ræða sölu á þegar orðnum hlut ríkisins og þar sem áframhaldandi eignarhlutur ríkisins yrði a.m.k. jafnverðmætur eða meiri og upphaflega hlutaféð sem inn var lagt, væri ríkið ekki að selja eitt eða neitt heldur væri niðurstaða samninganna uppgjör á milli gömlu og nýju bankanna, tæki, instrúment til að leysa það mál og þá fyrst kæmi í ljós hvor yrði eigandinn að stærstum hluta, ríkið eða skilanefndirnar. Enda er í frumvarpinu ekki verið að fara fram á heimild til sölu heldur heimild til ótvíræðrar lagaheimildar til að þessar ráðstafanir gangi eftir og ekki sé uppi vafi um að fyrir því séu fullnægjandi lagaheimildir. Það er sjálfsagt mál að taka hana af, það er engin viðkvæmni af minni hálfu gagnvart því. Málið liggur ljóst fyrir. Þetta var afstaða fjármálaráðuneytisins byggð á lögfræðilegri álitsgerð sem var aflað í þessu skyni einmitt til þess að tryggja að ekki væri óvissa í þeim efnum og fjármálaráðuneytið var í raun grandalaust um að öðruvísi væri litið á málið þangað til athugasemdir Ríkisendurskoðunar komu fram. Þær ber að sjálfsögðu að taka alvarlega og vegna þessarar óvissu er rétt og skylt að ganga frá málinu.
Aðalatriðið er þó það samkomulag sem er í höfn í þessum efnum og sá stóri tímamótaatburður sem má segja að hafi verið staðfestur nú á dögunum þegar samningum um síðasta stóra viðskiptabankanna af þremur lauk þegar undirritaðir voru síðasta mánudag eða þriðjudag samningarnir um Landsbankann. Þá var í höfn niðurstaða og samkomulag um frágang þessara mála í tilviki allra viðskiptabankanna þriggja. Það samkomulag er, hvað sem hver segir, ríkissjóði ákaflega hagstætt. Það endar þannig að ríkið leggur fram í beinu hlutafé tæpa 135 milljarða kr. sem verða vaxtaberandi og markaðshæf skuldabréf sem mynda eiginfjárþátt ríkisins í bönkunum, 81% í Landsbankanum og 13% og 5% í hinum tilvikunum.
Þetta er með öðrum orðum 250 milljörðum kr. lægri fjárhæð en reiknað var með og heimildir voru teknar inn í lög í fyrra og það munar um minna en ef niðurstaðan hefði orðið 385 milljarðar á skuldabréfum með fullum vöxtum. Þó að víkjandi lán sem veitt eru til stuðnings Arion banka og Íslandsbanka séu tekin með er upphæðin samt undir 200 milljörðum. Af víkjandi lánunum fær ríkið vexti í staðinn fyrir að það væri öfugt ef um eiginfjárframlag væri að ræða, þannig að útkoman að þessu leyti er til svo mikilla muna hagstæðari en stefnt gat í að það kemur fram í tugmilljarða lægri vaxtakostnaði fyrir ríkið á þessu ári og hinum næstu. Þetta hlýtur að vera ánægjuefni fyrir okkur sem erum að ræða á Alþingi þessa dagana erfiðar ráðstafanir, bæði á sviði niðurskurðar og tekjuöflunar til að brúa bilið í afkomu ríkissjóðs. Með öðrum orðum lít ég svo á málin, og hryggi þar með þá ræðumenn sem hafa skemmt sér við að tala um einkavæðingu bankanna, að engin slík hefur átt sér stað, það hefur engin sala á neinu sem var orðin eign átt sér stað og þar af leiðandi engin einkavæðing. Það er einfaldlega að ráðast hver er til frambúðar, til næstu ára eigandi þessara fjármálastofnana. Út úr því kemur blanda sem ég tel að sé að mörgu leyti góð, að ríkið er yfirgnæfandi meirihlutaeigandi og kjölfestueigandi í langstærsta bankanum, eða þeim bankanum sem er stærstur, svo nokkuð miklu munar og á nokkurn eignarhlut í hinum, auk þess sem samningarnir tryggja hvort eða er eitt stjórnarsæti í hvorum banka um sig, Arion banka og Íslandsbanka.
Hverjir eru þá þeir eigendur sem ríkið á þarna á móti? Jú, það eru íslenskir lögaðilar. Það verður í fyrsta lagi eignarhaldsfélag, íslenskur lögaðili í eigu skilanefndar gömlu bankanna sem aftur eru íslenskir lögaðilar. Á bak við það standa kröfuhafar í búin eins og þeir eru eða verða á hverjum tíma. Hvað er vitað um hverjir þeir eru? Jú, í hópnum eru stórir erlendir bankar. Það eru fjárfestar, það eru sjóðir og það eru innlendir kröfuhafar. Það er því um að ræða nokkuð breiðan og blandaðan hóp eigenda það best er vitað. En nú er það auðvitað svo að sumar þessar kröfur hafa gengið kaupum og sölum og verið vaxandi og líflegur eftirmarkaður með þær, m.a. vegna þess að menn gera sér talsverðar vonir um að í bönkunum séu dulin verðmæti umfram það sem ríkið var tilbúið til að fallast á í uppgjörinu. Það mun framtíðin leiða í ljós og vonandi vegnar bönkunum vel og þeir verði frekar verðmætari en hitt, það hljótum við gjarnan að kjósa, því það er fyrst og fremst ávísun á að betur gengur í íslensku efnahagslífi og hagkerfi en ella væri. Töpin verða minni og minni verðmæti fara forgörðum og það er auðvitað líka mikilvægt.
Ég hafði áform um að leggja fyrir Alþingi, eins og ég hygg að ég hafi áður upplýst hér, skýrslu um þá miklu vinnu sem átt hefur sér stað við endurreisn bankakerfisins og fjármálastofnana. Það var niðurstaða okkar þegar leið á októbermánuð að það væri ekki góður tími til að fara þá inn með skýrslu vegna þess að mál voru þá í lokaferli og -vinnslu, en ég hygg að fljótlega upp úr áramótum verði sá tími kominn að við getum gefið Alþingi nokkuð tæmandi skýrslu um hvernig þeirri vinnu var háttað og dregið upp mynd af þeim niðurstöðum sem hún hefur skilað með því að þessu verður öllu lokið með stóru bankana þrjá og vonandi líka farsælli endurreisn sparisjóða sem eru á lokaskrefi að klára, sem og hafa mál nokkurra minni fjármálastofnana einnig verið þarna undir. Þá verður hægt að reiða fram upplýsingar og gögn um þetta. Þetta hefur verið stór, viðamikil og dýr aðgerð, vissulega, en það eru líka gríðarlegir fjárhagslegir hagsmunir í húfi fyrir Ísland, fyrir atvinnulífið og hagkerfið að þetta gangi vel. Mjög miklu skiptir að bankarnir leggi af stað sterkt fjármagnaðir með 16% samtals eiginfjárhlutfall í a- og b-þætti, þar af 12% eigið fé í a-flokki og samtals 16%. Þeir eru því í góðum færum til þess að takast á við verkefni sín, styðja skuldsett rekstrarfélög, fyrirtæki og almenning og vinna úr skuldamálum þeirra sem er auðvitað afar brýnt og stórt verkefni sem yfir stendur og við blasir á næstu mánuðum og missirum.
Ég get tekið undir það sem hér var rætt um að þörf er á því síðan að farið verði í gegnum alla löggjöf og allt starfsumhverfi fjármálafyrirtækjanna. Sú vinna er öll á fullri ferð og sumt af henni komið þegar inn á Alþingi í formi frumvarpa, þar á meðal það ég best veit nýtt frumvarp um fjármálafyrirtæki þar sem settar eru ýmsar skorður og tekið á ýmsum þáttum sem úrskeiðis fóru í aðdraganda hrunsins, þar á meðal hlutum eins og krosseignatengslum og því að menn láni eigendum sínum eða tengdum aðilum. Settar eru skorður við óhóflegum kaupaukum, mönnum gert að upplýsa um allt slíkt á aðalfundum og í ársreikningum og ýmsar fleiri skorður þarna settar.
Sjálfur hefði ég persónulega ekkert á móti því að ganga lengra í að knýja fram enn frekari aðgreiningu viðskiptabanka og fjárfestingarbankastarfsemi. Þau sjónarmið hef ég haft uppi mörg undanfarin ár og flutt ótal sinnum frumvarp á Alþingi, oft með hv. þm. Ögmundi Jónassyni, um nákvæmlega það mál að aðgreina þarna betur, því að öllum mátti ljóst vera sem skoðuðu framvinduna í bankakerfinu upp úr einkavæðingunni 2002 að það stefndi í hreint óefni því að meginþáttur í starfsemi bankanna varð ekki lengur viðskiptabankaþjónusta heldur fjárfestingarstarfsemi eða brask. Menn drógu innlán og þjónustu við almenna viðskiptavini inn undir í áhættunni sem þar var tekin. Eftir því sem evrópskar reglur og staða okkar frekast leyfir tel ég að við eigum að setja þessu skorður og kunna nú fótum okkar forráð.
Sem betur fer er það svo að hér er fyrst og fremst verið að setja á fót bankakerfi sem er til að þjónusta innlenda hagkerfið, íslenska raunhagkerfið, atvinnulíf og heimili, og er auðvitað í miklu og margfalt betri takti við hagstærðir okkar. Efnahagsreikningar bankanna upp á tæpa 2.500 milljarða eða hvað það nú er, eru auðvitað miklu nær hagstærðum okkar en þau ósköp sem fyrir voru. Þó að vissulega séu þau sjónarmið uppi að áfram þurfi að vinna að hagræðingu í fjármálakerfinu er ólíku saman að jafna í stærðum frá því sem áður var. Örugglega mun slík endurskipulagning og hagræðing finna sér farveg á komandi árum.
Nú er það svo að þau mál heyra undir hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra en ekki fjármálaráðherra. Hlutverki mínu er meira og minna að ljúka í þessum efnum sem hefur verið að bera pólitíska ábyrgð á samningagerðinni og fara síðan þá með eignarhlutinn í þeim hluta bankakerfisins eða fjármálastofnana sem verður í eigu ríkisins, sem verða fyrst og fremst ráðandi hlutir í Landsbankanum, lítils háttar eignarhlutur í Arion banka og Íslandsbanka og eftir atvikum stofnfjárhlutir í sparisjóðum. Búið er að búa um það allt saman í traustum farvegi þar sem er Bankasýsla ríkisins, koma því armslengd frá stjórnmálunum og tryggja faglega, vandaða og gagnsæja stjórnsýslu í þeim efnum sem ég vona að reynist vel.
Ég tel að í öllum aðalatriðum getum við verið mjög sátt við það hvernig til er að takast og að niðurstaðan sé okkur hagfelld. Ég hef ekki ástæðu til að hafa þær áhyggjur sem sumir hafa af þeirri óvissu sem uppi er tímabundið með hverjir reynist að endingu kröfuhafar gömlu bankanna. Það verður einfaldlega þannig að Fjármálaeftirlitið tekur það allt út og metur að eigendur banka séu traustir og það sem kallað er „fit and proper“ og öðruvísi fái þeir ekki sín starfsleyfi, öðruvísi er það ekki samþykkt sem þarf að samþykkja til að bankinn geti hafið starfsemi. Það gildir líka um þá sem veljast til setu í bankaráðum o.s.frv.
Von okkar er sú að í eigendahópnum verði til frambúðar a.m.k. einhverjir stórir bankar og að frá þeim komi gjarnan fulltrúar inn í stjórnir bankanna sem traustra fagaðila og eigenda. Það væri ákaflega æskilegt. Hvernig síðan eignarhlutir breytast í baklandinu á komandi árum, hvort þessir bankar verði skráðir á markað og nýir eigendur geti þannig komið inn o.s.frv., því verður auðvitað framtíðin að svara. Aðalatriðið er: Þetta eru íslenskir bankar í eigu íslenskra aðila undir íslenskum lögum og íslensku eftirliti, háðir öllum þeim reglum sem um það gilda þannig að ég held að þar með eigi að vera sæmilega vel fyrir því séð (Forseti hringir.) að ekki sé ástæða til að missa mikinn svefn yfir þeim þætti málsins.
Pétur H. Blöndal (S):
Frú forseti. Við ræðum hér breytingu á eignarhaldi bankanna og ég hlýt að gleðjast yfir því. Það eru fjórar leiðir til að laga stöðu ríkissjóðs. Menn geta hækkað skatta, menn geta skorið niður í velferðarkerfinu og í útgjöldum ríkissjóðs, menn geta tekið upp skyldusparnað, sem er svipað og skattar nema það er endurgreitt, og menn geta selt eignir eða náð í eignir. Það sem við ræðum hér er sala á eignum. Menn geta líka náð í eignir eins og skattlagning séreignarsparnaðar er í reynd. Þar var hugmyndin að ná í eign sem ríkið átti og á hjá séreignarsjóðum eins og hjá lífeyrissjóðunum.
Hér er sem sagt verið að selja eign og allt voru þetta ohf.-fyrirtæki þó að það hafi ekki verið praktíserað sem slíkt. Ég benti á það snemma að þessi fyrirtæki, sem voru alfarið í eigu ríkisins, væru ohf. samkvæmt skilgreiningu, samkvæmt lögum um það fyrirbæri, og þar af leiðandi átti að vera jöfn kynjaskipting í stjórn og veita kjörnum fulltrúum og fjölmiðlum aðgang að aðalfundum og félagafundum. Þessu var ekki framfylgt og ég hef dálitlar áhyggjur af því að menn skuli ekki hafa framfylgt þeim lögum um ohf., sem eru mjög skýr og afdráttarlaus og ekki nokkur leið að lesa neitt annað út úr þeim en að bankarnir þrír hafi allir verið ohf. frá stofnun. En þeir eru það sem sagt ekki lengur eftir þá lagabreytingu sem við ræðum hér. Þeir voru alfarið í eigu ríkisins þannig að þegar þeir fara úr eigu ríkisins yfir í eitthvað annað geta menn kallað það hvað sem þeir vilja, menn geta kallað það breytingu, menn geta kallað það sölu, það skiptir í rauninni ekki máli.
Kosturinn við þessa aðgerð er sá að inn í landið flyst þekking. Það koma þarna erlendir aðilar sem eigendur og vonandi fylgir þeim þekking. Og þó að menn skjóti einhverju fyrirtæki þarna inn, frú forseti, sem er slitastjórnin, eitthvert innlent fyrirtæki sem hún á og á svo aftur bankana — á endanum eru það alltaf erlendir aðilar sem eiga þessi fyrirtæki, þessa banka, og þetta er erlent sama hvernig menn snúa því og venda. Það kemur sem sagt þekking inn í gegnum þessa aðila. Það koma líka tengsl og það er kannski meira virði, sem er þá aðgangur að lánamörkuðum, aðgangur að lánum, og það getur vel verið að það hjálpi mikið meira en alls konar lánshæfismat sem við erum að keppast við að ná og leggjum mikið á okkur. Svo kemur inn erlent fjármagn. Það hressir upp á gengið til lengri tíma litið og þetta tryggir líka neyðarlögin vegna þess að nú hafa þessir stóru erlendu aðilar hagsmuni af því að bankarnir gangi og að innstæðurnar séu tryggðar, þeir hafa hagsmuni af því að neyðarlögin haldi.
Það er eiginlega enginn ágreiningur um skipti á milli nýju og gömlu bankanna en það stefndi í mjög mikinn ágreining um það. Þegar eigendurnir eiga bankana segir sig náttúrlega sjálft að það verður miklu minni ágreiningur milli eigenda og nýju bankanna, þ.e. gömlu og nýju bankanna, um það. Það er líka jákvætt að það verður ekki lengur pólitík hvort fyrirtæki verða seld og hverjum og hvaða fyrirtæki fá að lifa og hvaða fyrirtæki fá að deyja heldur vonandi meira praktískir hagsmunir, hvað er arðvænlegt og hvað ekki, og ég treysti nýjum eigendum betur en pólitíkinni. Þá hef ég ekkert í sjálfu sér við núverandi ríkisstjórn að sakast heldur held ég að það sé alltaf slæmt þegar fólk sem á enga hagsmuni er að versla með mjög mikla hagsmuni. Þá á ég við embættismenn ríkisins sem munar kannski mikið um 100 milljónir en eru að fjalla um tugi milljarða þar sem 100 milljónir geta verið skiptimynt og býður upp á ýmislegt sem maður getur ímyndað sér.
Þetta bætir líka stöðu ríkisins. Þetta er sala. Það koma inn peningar, þ.e. að ríkið þarf að leggja minna fram. Það hefur komið í ljós undanfarið að þessi sala, eða þessi einkavæðing eða hvað menn vilja kalla það, hefur bætt stöðu ríkisins, lækkar vaxtagjöld. Hún lagar stöðu ríkisins eins og hver önnur sala. Eins og ég nefndi í upphafi er þetta einn af möguleikunum til að laga stöðu ríkissjóðs.
Hver er staða lántakenda hjá bönkunum? Ég sé ekki að hún eigi að versna neitt því að það er hagur nýrra eigenda að bankarnir gangi sem best, að þeir fari að skila hagnaði og hugsanlegt sé að selja þá og þeir fái sitt fé til baka eins mikið og hægt er. Þeir eru náttúrlega búnir að tapa óhemju, margir hverjir kröfuhafanna, alveg óhemju, og þeir munu vilja að þessi fyrirtæki gangi vel og skili arði og hluti af því er einmitt að meðhöndla lántakendur með skynsamlegum hætti, að keyra þá ekki í gjaldþrot, gera samninga við þá þannig að þeir geti borgað eins og þeir mögulega geta en ekkert umfram það. Það er hagur bankans að lántakendur hjá bankanum geti borgað.
Allt þetta gengur upp, frú forseti, þó að ekki sé búið að samþykkja Icesave. Maður fer því að velta fyrir sér þessari óskaplegu nauðhyggju sem tengist Icesave, að það þurfi að samþykkja það til að gera þetta og hitt. Svo kemur í ljós að það er hægt að gera allt án þess að samþykkja Icesave og það dynja engin ósköp yfir. Það áttu að dynja ósköp yfir í ágúst og það áttu að dynja ósköp yfir í september og október og hver dagsetningin á fætur annarri var nefnd sem einhver heimsendir. En það varð enginn heimsendir og er ekki orðinn enn og allt gengur þetta ágætlega. Í ljósi álits hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, til utanríkismálanefndar, þar sem hún varar eindregið við þessu, mundi ég leggja til við samfylkingarfólk, margt hvert, að það fari að skoða sinn hug og sjá hvort þessi greinda og glögga kona og mikli stjórnmálamaður, fyrrverandi formaður Samfylkingarinnar, hafi ekki á réttu að standa og hvort viðvaranir hennar séu ekki virkilega þess virði að á þær sé hlustað og að menn fresti afgreiðslu málsins svo sem eins og í tvo til þrjá mánuði og sjái til hvort ekki náist betri samningar við Breta og Hollendinga, sérstaklega varðandi vextina. Þá er ég aðallega að tala um raunvextina, það mætti gjarnan setja raunvaxtaþak á þetta, kannski hálft prósent í pundum og evrum eða að semja upp á nýtt eða þá hreinlega að við fengjum bréf frá Bretum og Hollendingum allt í einu upp úr þurru um að þeir fallist á fyrirvarana í lögunum sem eru í gildi.
Það má vel vera að þeir sjái sitt óvænna að missa hugsanlega mjög góðan samning út úr höndunum því að Icesave-samningurinn, eins og lögin frá því í sumar tóku á honum, er virkilega mjög góður. Hann er það góður að Bretar og Hollendingar fá greitt frá Íslendingum á meðan Íslendingar geta greitt, það er svo einfalt. Og þegar Íslendingar geta ekki greitt fá þeir ekki greitt en þá fengju þeir hvort sem er ekki greitt þannig að ég held að þeir hljóti að sjá sitt óvænna ef við frestum þessu eitthvað og bara samþykkja fyrirvarana en það þarf náttúrlega að kynna þeim af hverju fyrirvararnir voru settir. Ég held að hæstv. ríkisstjórn hafi brugðist í því að segja við Breta og Hollendinga að þetta séu tryggingarskilmálar sem eigi að tryggja íslenska þjóð fyrir því að verða örfátæk. Bretar og Hollendingar hafa engan hag af því að íslensk þjóð verði örfátæk og geti ekki borgað krónu af þessum samningum frekar en Þjóðverjar af nauðungarfriðarsamningum sínum eftir fyrri heimsstyrjöldina. Þeir borguðu aldrei nema 1/3 af því, þeir borguðu aldrei 2/3. Ég hugsa að ef Bretar og Hollendingar keyra Ísland of hart fái þeir heldur ekki greitt. Ég hugsa að skynsamir menn í þessum löndum muni sjá að það sé miklu betra að fallast á þessa fyrirvara Íslendinga þannig að Ísland blómstri og nái því að borga hverja einustu evru og hvert einasta pund til baka, ef við verðum ekki fyrir áfalli. Ég hugsa að þeir sjái sitt óvænna og komi til baka.
Ég vil taka undir það að þetta er ánægjulegt frumvarp sem við ræðum hér. Mér er alveg að meinalausu hvort menn kalla þetta einkavæðingu, sölu eða breytingu á eignarhaldi eða hvað. Þetta er hugmynd sem ég stakk upp á strax fyrir ári og nú er hún komin í framkvæmd og ég er virkilega ánægður með það.
Frumvarpið gengur til 2. umr.