Alberta Uitangcoy-Santos
{{Infobox person|name=Alberta Uitangcoy|birth_date={{birth date|1865|11|20}}|birth_place=[[Malolos]], [[Bulacan]], [[Captaincy General of the Philippines]], [[Spanish Empire]]|death_date={{death date and age|1953|6|1|1865|11|20}}|death_place=[[Philippines]]|organization=Women of Malolos<br/>[[Philippine Red Cross]]<br/>[[Asociacion Feminista Filipina|Asociacion Feminista de Filipinas]]|known_for=Leading [[The Women of Malolos]] in the fight for women's education during the Spanish colonization of the Philippines|spouse=Paulino Reyes Santos|children=Alfredo, Luis, Salome, Josefa, Gonzalo, Trinidad, Jose, Luisa, Elisa|parents=Jose Uitangcoy<br/>Antonia Santos}}Si '''Alberta Uitangcoy-Santos''' (Nobyembre 20, 1865 – Hunyo 1, 1953) iyo an lider kan The Women of Malolos, asin iginagalang huli sa saiyang mga ambag sa [[Karapatan nin kababaihan|mga deretso kan mga kababaihan]] kan Filipinas, an pakikipaglaban para sa [[Aldaw nin Katalingkasan|katalingkasan kan Filipinas]], asin an dakulang parte kan tradisyonal na luto kan an syudad nin [[Malolos]], [[Bulacan]], sa [[Filipinas]] durante kan mga panahon kolonyal kan Espanya asin Amerika. Midbid siya bilang matriarka kan Uitangcoy-Santos House, na pigdeklarar na sarong nasyonal na pamanang harong kan National Historical Commission of the Philippines, asin sa presente iyo an istaran kan Museo kan mga Babae kan Malolos <ref name=":02">Herrera, Joseph Carlo N. "Rediscovering Ancestry: A Curated Tour of the Museo ng mga Kababaihan ng Malolos in the Uitangcoy-Santos Ancestral Residence as a Historical and Lifestyle Museum for Contemporary Times." Undergraduate diss., Ateneo de Manila University, 2017.</ref> na ngonyan pig-aataman kan saiyang ikalima -henerasyon na apo, si Carlo Herrera. 

== Amay na buhay ==
Si Alberta Santos Uitangcoy namundag sa Malolos, Bulacan kan Nobyembre 20, 1865. An saiyang ama, si Jose Uitangcoy, sarong ''[[Sangley|mestisong sangley]]'' na gikan sa distrito nin [[Binondo]] kan [[Manila]] . An saiyang ina, si Antonia Santos, gikan sa sarong mayor na angkan kan mga Malolos. Pagkatapos kan primarya sa sarong lokal na eskwelahan para sa mga daragita, si Alberta nag-adal sa Colegio de la Concordia sa Manila, kun saen siya nakanuod nin Kristiyanong doktrina, na may dikit na pagbasa asin pagsurat.

== Mga Babae sa Malolos ==
Kan Disyembre 12, 1888, si Uitangcoy asin sarong grupo nin mga hoben asin mayayaman na mga babae gikan sa Malolos nagpirma asin nagpresentar nin sarong petisyon na isinurat kan repormista na si Teodoro Sandico na ipinadara ki [[Gobernador-Heneral kan Filipinas|Gobernador Heneral]] Valeriano Weyler . Hinagad kan petisyon an pagtugot kan Gobernador Heneral na tugutan an mga babae na magmukna nin sarong eskwelahan sa banggi kun saen sinda makakanuod [[Tataramon na Espanyol sa Filipinas|nin Espanyol]] asin iba pang mga asignatura sa akademya. Si Uitangcoy an nagtao kan petisyon sa Gobernador Heneral mantang an ibang mga babae nag-iingat sa mga prayleng Espanyol na anggot asin gustong maaraman kun ano an nasa surat. Sa katapustapusi, an mga babae nanggana sa halawig na laban para sa pag-aprobar sa ibong kan marigon na pagtumang kan prayle na kura.

Pagkatapos na madangog an kapangganahan kan mga kababaihan, an mga lider na repormista na [[Marcelo H. del Pilar|si Marcelo H. del Pilar]] asin [[Graciano Lopez Jaena]] nagsurat manungod sa mga kababaihan sa publikasyon kan liberal na Pilipino [[La Solidaridad|''na La Solidaridad'']] . [[José Rizal|Si Jose Rizal]] nagsunod sa saiyang surat ''na Mga Kababayang Dalaga ng Malolos'' sa grupo kan Pebrero 22, 1889, kun saen inomaw niya an saindang mga maisog na paghihingoa pasiring sa reporma. <ref>{{Cite web|url=http://ww38.joserizal.info/Writings/Other/malolos_tagalog.htm|title=joserizal.info|website=ww38.joserizal.info|language=en|access-date=2017-04-07}}{{Dead link|date=September 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>

== Sa huri na buhay ==
Si Alberta Santos Uitangcoy ipinamidbid sa saiyang agom na si Paulino Reyes Santos na sarong kagsadiri nin daga sa paagi kan saiyang pinsan na si Lino Santos Reyes. Nagpakasal sinda sa Malolos kan Hulyo 13, 1889. Kan panahon na idto, si Santos naglilingkod bilang sarong ''cabeza de barangay .''  Magkakaigwa sinda nin siyam na aki bago nagadan si Santos kan 1927.

Durante kan Rebolusyon Filipino, nagkapira sa mga Babae kan Malolos, kaiba si Uitangcoy, nakisumaro sa 160 iba pang mga babaeng Pilipino tanganing magin mga kagmukna kan ''Cruz Roja'' ("Pulang Krus"). Pinangenotan sinda ni Hilaria del Rosario, an agom kan enot na Presidente kan Filipinas [[Emilio Aguinaldo|na si Emilio Aguinaldo]] . An asosasyon opisyal na pigmidbid ni Aguinaldo kan Pebrero 16, 1899. [An ''Cruz Roja'' sa huri nagin [[Krus na Pula kan Filipinas|Philippine Red Cross]] kan panahon kan Komonwelt .

Pagkatapos kan pagkamukna kan Gobyerno Insular Amerikano, kan taon 1906, si Uitangcoy nakisumaro sa pagmukna kan lokal na Pariancillo chapter kan ''Asociacion Femenista de Filipinas'', an pinakaenot na organisasyon kan mga kababaihan sa Filipinas. Kaiba si Uitangcoy, sampulo sa mga Kababaihan kan Malolos an nag-ayon sa organisasyon.

== Legasiya sa pagluto ==
Midbid man si Uitangcoy sa saiyang dakulang kontribusyon sa tradisyonal na lutong Malolos. Naggibo asin nagtukdo siya nin nagkapirang mga resipe kan banwaan sa mga hoben na babae kan Malolos, partikularmente an saiyang pamangkin na si Socorro asin mga panadero kan banwaan arog ni Salome Ramos, na kan huri nagpabantog kaini sa bilog na Malolos sa paagi kan saiyang establisimiento, an La Concepcion Bakery.

Si Uitangcoy pigtatawan nin kredito sa paggibo kan {{Lang|es|ensaymada}} na dai naggagamit nin tubig kundi mantika imbes, {{Lang|es|pastillas de leche}} gibo sa gatas nin carabao, {{Lang|es|empanada de kaliskis}} (sarong {{Lang|es|empanada}} na may panluwas na takop na hinulma tanganing magin kaagid kan mga kiskis nin sira), {{Lang|es|suspiros de pili}}, {{Lang|es|mazapan de pili}}, asin {{Lang|es|[[gorgoria]]}} .

Si Uitangcoy asin an mga babae popular man sa paggibo nin mga komplikadong pambalot para sa saindang {{Lang|es|pastillas de leche}}, gamit {{Lang|es|papel de japon}} ( Papel na Hapon ) asin sarong sadit na marhay na gunting. An saiyang mga natatadang obra makukua sa dining exhibit hall kan Museo kan mga Babae kan Malolos, na nag-aako man nin sarong interaktibong eksibit nin pagtilaw nin kakanon kan saiyang mga resipe na pigpreparar kan mga lokal kan Malolos para sa mga parokyano kan museo.

== Toltolan ==
<references />
{{Tamboan}}

=== Mga pinagkukuanan ===
 {{Refbegin|30em|indent=yes}}
*{{Cite book|title=The Women of Malolos|last=Tiongson|first=Nicanor G.|publisher=Ateneo de Manila University Press|year=2004|isbn=971-550-467-1}}
*{{Refend}}
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]
Si Alberta Uitangcoy-Santos (Nobyembre 20, 1865 – Hunyo 1, 1953) iyo an lider kan The Women of Malolos, asin iginagalang huli sa saiyang mga ambag sa mga deretso kan mga kababaihan kan Filipinas, an pakikipaglaban para sa katalingkasan kan Filipinas, asin an dakulang parte kan tradisyonal na luto kan an syudad nin Malolos, Bulacan, sa Filipinas durante kan mga panahon kolonyal kan Espanya asin Amerika. Midbid siya bilang matriarka kan Uitangcoy-Santos House, na pigdeklarar na sarong nasyonal na pamanang harong kan National Historical Commission of the Philippines, asin sa presente iyo an istaran kan Museo kan mga Babae kan Malolos Herrera, Joseph Carlo N. "Rediscovering Ancestry: A Curated Tour of the Museo ng mga Kababaihan ng Malolos in the Uitangcoy-Santos Ancestral Residence as a Historical and Lifestyle Museum for Contemporary Times." Undergraduate diss., Ateneo de Manila University, 2017. na ngonyan pig-aataman kan saiyang ikalima -henerasyon na apo, si Carlo Herrera. 

 Amay na buhay 
Si Alberta Santos Uitangcoy namundag sa Malolos, Bulacan kan Nobyembre 20, 1865. An saiyang ama, si Jose Uitangcoy, sarong mestisong sangley na gikan sa distrito nin Binondo kan Manila . An saiyang ina, si Antonia Santos, gikan sa sarong mayor na angkan kan mga Malolos. Pagkatapos kan primarya sa sarong lokal na eskwelahan para sa mga daragita, si Alberta nag-adal sa Colegio de la Concordia sa Manila, kun saen siya nakanuod nin Kristiyanong doktrina, na may dikit na pagbasa asin pagsurat.

 Mga Babae sa Malolos 
Kan Disyembre 12, 1888, si Uitangcoy asin sarong grupo nin mga hoben asin mayayaman na mga babae gikan sa Malolos nagpirma asin nagpresentar nin sarong petisyon na isinurat kan repormista na si Teodoro Sandico na ipinadara ki Gobernador Heneral Valeriano Weyler . Hinagad kan petisyon an pagtugot kan Gobernador Heneral na tugutan an mga babae na magmukna nin sarong eskwelahan sa banggi kun saen sinda makakanuod nin Espanyol asin iba pang mga asignatura sa akademya. Si Uitangcoy an nagtao kan petisyon sa Gobernador Heneral mantang an ibang mga babae nag-iingat sa mga prayleng Espanyol na anggot asin gustong maaraman kun ano an nasa surat. Sa katapustapusi, an mga babae nanggana sa halawig na laban para sa pag-aprobar sa ibong kan marigon na pagtumang kan prayle na kura.

Pagkatapos na madangog an kapangganahan kan mga kababaihan, an mga lider na repormista na si Marcelo H. del Pilar asin Graciano Lopez Jaena nagsurat manungod sa mga kababaihan sa publikasyon kan liberal na Pilipino na La Solidaridad . Si Jose Rizal nagsunod sa saiyang surat na Mga Kababayang Dalaga ng Malolos sa grupo kan Pebrero 22, 1889, kun saen inomaw niya an saindang mga maisog na paghihingoa pasiring sa reporma. 

 Sa huri na buhay 
Si Alberta Santos Uitangcoy ipinamidbid sa saiyang agom na si Paulino Reyes Santos na sarong kagsadiri nin daga sa paagi kan saiyang pinsan na si Lino Santos Reyes. Nagpakasal sinda sa Malolos kan Hulyo 13, 1889. Kan panahon na idto, si Santos naglilingkod bilang sarong cabeza de barangay .  Magkakaigwa sinda nin siyam na aki bago nagadan si Santos kan 1927.

Durante kan Rebolusyon Filipino, nagkapira sa mga Babae kan Malolos, kaiba si Uitangcoy, nakisumaro sa 160 iba pang mga babaeng Pilipino tanganing magin mga kagmukna kan Cruz Roja ("Pulang Krus"). Pinangenotan sinda ni Hilaria del Rosario, an agom kan enot na Presidente kan Filipinas na si Emilio Aguinaldo . An asosasyon opisyal na pigmidbid ni Aguinaldo kan Pebrero 16, 1899. [An Cruz Roja sa huri nagin Philippine Red Cross kan panahon kan Komonwelt .

Pagkatapos kan pagkamukna kan Gobyerno Insular Amerikano, kan taon 1906, si Uitangcoy nakisumaro sa pagmukna kan lokal na Pariancillo chapter kan Asociacion Femenista de Filipinas, an pinakaenot na organisasyon kan mga kababaihan sa Filipinas. Kaiba si Uitangcoy, sampulo sa mga Kababaihan kan Malolos an nag-ayon sa organisasyon.

 Legasiya sa pagluto 
Midbid man si Uitangcoy sa saiyang dakulang kontribusyon sa tradisyonal na lutong Malolos. Naggibo asin nagtukdo siya nin nagkapirang mga resipe kan banwaan sa mga hoben na babae kan Malolos, partikularmente an saiyang pamangkin na si Socorro asin mga panadero kan banwaan arog ni Salome Ramos, na kan huri nagpabantog kaini sa bilog na Malolos sa paagi kan saiyang establisimiento, an La Concepcion Bakery.

Si Uitangcoy pigtatawan nin kredito sa paggibo kan  na dai naggagamit nin tubig kundi mantika imbes,  gibo sa gatas nin carabao,  (sarong  na may panluwas na takop na hinulma tanganing magin kaagid kan mga kiskis nin sira), , , asin  .

Si Uitangcoy asin an mga babae popular man sa paggibo nin mga komplikadong pambalot para sa saindang , gamit  ( Papel na Hapon ) asin sarong sadit na marhay na gunting. An saiyang mga natatadang obra makukua sa dining exhibit hall kan Museo kan mga Babae kan Malolos, na nag-aako man nin sarong interaktibong eksibit nin pagtilaw nin kakanon kan saiyang mga resipe na pigpreparar kan mga lokal kan Malolos para sa mga parokyano kan museo.

 Toltolan 

 Mga pinagkukuanan 
 

Kategorya:Pages with unreviewed translations