Pagrogaring na intelektwal
[[Ladawan:Nike,_McDonald’s_copyright_infringing_sandals_in_China.jpg|thumb|285x285px|An mga ley na manonongod sa pagrogaring na intelektwal siring kan trademark laws nagpapangalad sa pagpabakal kan infringing goods siring kan mga ining "[[McDonald's|McDnoald's]]" ''[[sic]]'' asin "[[Nike, Inc.|NKIE]]" [''sic''] [[Sandal|sandals]] gikan sa [[Tsina]].]]
An '''pagrogaring na intelektwal''' o '''intellectual property''' ('''IP''') iyo an sarong kategorya nin [[pagrogaring]] na kabali an dai nakakaptan na tinogdas nin intelihensya nin tawo.<ref>{{Cite book|url=https://www.wipo.int/publications/en/details.jsp?id=4080|title=Understanding Industrial Property|author1=World Intellectual Property Organization (WIPO)|publisher=World Intellectual Property Organization|year=2016|isbn=9789280525939|doi=10.34667/tind.36288|access-date=6 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/factsheets/en/sheet/36/intellectual-industrial-and-commercial-property|title=Intellectual, industrial and commercial property {{!}} Fact Sheets on the European Union|publisher=European Parliament|access-date=6 December 2018}}</ref> Igwa nin dakol na klase nin pagrogaring na intelektwal, asin an ibang mga nasyon pigmimidbid an labi pa sa iba.<ref>{{Cite web|url=https://www.wto.org/english/tratop_e/trips_e/intel1_e.htm|title=What are intellectual property rights?|website=World Trade Organization|access-date=23 May 2016}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.wipo.int/publications/en/details.jsp?id=4528|title=What is Intellectual Property?|author1=World Intellectual Property Organization|publisher=World Intellectual Property Organization (WIPO)|year=2021|isbn=9789280532210|series=WIPO publication|doi=10.34667/tind.43765|access-date=23 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo_pub_895_2016.pdf|title=Understanding Industrial Property|publisher=World Intellectual Property Organization (WIPO)|access-date=7 December 2018}}</ref> An pinkamidbid na klase iyo an mga [[Patent|patents]], [[Copyright|copyrights]], [[Trademark|trademarks]], asin [[Trade secret|trade secrets]]. An modernong konsepto kan pagrogaring na intelektwal pinauswag sa [[England]] kaidtong ika-17 asin ika-18 na siglo. An terminong "intellectual property" nagpoon na gamiton kaidtong ika-19 na siglo, minsan ngani dai nangyari sagkod na uminabot an kahurihan kan ika-20 na siglo na an pagrogaring na intelektwal nagin komun sa kadaklan kan [[Lista kan mga nasyunal na sistemang ligal|sistemang ligal]] sa kinaban.<ref name="Lemley 2005">"property as a common descriptor of the field probably traces to the foundation of the [[World Intellectual Property Organization]] (WIPO) by the United Nations." in [[Mark A. Lemley]], [http://www.utexas.edu/law/journals/tlr/abstracts/83/83Lemley.pdf ''Property, Intellectual Property, and Free Riding''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226035349/http://www.utexas.edu/law/journals/tlr/abstracts/83/83Lemley.pdf|date=26 February 2009}}, Texas Law Review, 2005, Vol. 83:1031, page 1033, footnote 4.</ref>

An mga parasuportar kan ley na manonongod sa pagrogaring na intelektwal parating piglaladawan an saindang pangenot na katuyuhan na iyo an pag-enganyar sa pagtogdas nin mahiwas na baryedad nin na intelektwal na produkto.{{sfnp|Goldstein|Reese|2008|p=17}} Tanganing makamtan ini, nagtatao an ley sa mga tawo asin mga karapatan sa pagrogaring na negosyo nin siring na impormasyon asin intelektwal na produkto na sindang tinogdas, parating para sa limitadong panahon. Nakikipagsuhay an mga parasuportar na huli sa Ley na IP nagtotogot sa mga tawo na protektaran an saindang orihinal na mga ideya asin ibitaran an bakong otorisadong pagkopya, pigguguno kan mga paratogdas an mga darakulang indibidwal na ekonimikong benepisyo gikan sa impormasyon asin an intelektwal na produkto na saindang tinogdas, asin kun siring igwa nin dakol na ekonomikong tandan o insentibo tanganing matogdas sinda sa enot na pa sana.{{sfnp|Goldstein|Reese|2008|p=17}} Nagtutubod an mga adbokato kan IP na an mga ekonomikong tandan na ini asin an mga ligal na proteksyon na ini nagpapahiro kan [[inobasyon]] asin minaambag sa teknolohikal na pag-uswag.<ref>{{Cite web|title=The Role of Intellectual Property Rights in Technology Transfer and Economic Growth: Theory and Evidence|url=https://www.unido.org/sites/default/files/2009-04/Role_of_intellectual_property_rights_in_technology_transfer_and_economic_growth_0.pdf|access-date=2022-09-01}}</ref>

An mga [[pagrogaring na dai nakakaptan|dai nakakaptan]] na naturalesa kan pagrogaring na intelektwal nagpepresentar nin kadipisilan kapag pigkompara sa tradisyonal na pagrogaring siring kan daga o produkto. Bakong siring kan tradisyunal na pagrogaring, an pagrogaring na intelektwal sarong "indivisible", huli ta an mayong kasagkoran na bilang nin tawo sa teorya pwedeng "konsumuhon" an intelektwal na produkto na na dai iyan nagigin depleted.<ref>{{cite book|url=https://www.sciencedirect.com/book/9780128005163/safeguarding-intangible-assets|title=Safeguarding Intangible Assets|last1=Moberly|first1=Michael D.|date=2014|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-12-800516-3|pages=33–35}}</ref> Dugang pa, an mga investments sa intelektwal na produkto nagsasakit sa appropriation problems: an mga kagsadiri nin daga pwedeng palibotan an saindang daga nin masarig na kudal asin mag-empleo nin armadong parabantay tanganing maprotektaran iyan, alagad an mga paragibo nin impormasyon o literatura pwedeng sa parati maggibo nin dikit tanganing patunongon an saindang enot na parabakal na dai iyan paggibohan nin kopya asin ipabakal iyan sa hababang presyo. An pagbalanse kan mga karapatan tanganing sindang magin maninigong makusog tanganing enganyaron an pagtogdas kan intelektwal na mga produkto alagad bakong makusogon na marhay na pig-iibitaran an lakop na paggamit kan produkto iyo an pangenot na pokus kan ley manonongod sa pagrogaring na intelektwal.{{sfnp|Goldstein|Reese|2008|pp=18–19}}

==Toltolan==
{{reflist}}
{{stub}}
An pagrogaring na intelektwal o intellectual property (IP) iyo an sarong kategorya nin pagrogaring na kabali an dai nakakaptan na tinogdas nin intelihensya nin tawo. Igwa nin dakol na klase nin pagrogaring na intelektwal, asin an ibang mga nasyon pigmimidbid an labi pa sa iba. An pinkamidbid na klase iyo an mga patents, copyrights, trademarks, asin trade secrets. An modernong konsepto kan pagrogaring na intelektwal pinauswag sa England kaidtong ika-17 asin ika-18 na siglo. An terminong "intellectual property" nagpoon na gamiton kaidtong ika-19 na siglo, minsan ngani dai nangyari sagkod na uminabot an kahurihan kan ika-20 na siglo na an pagrogaring na intelektwal nagin komun sa kadaklan kan sistemang ligal sa kinaban."property as a common descriptor of the field probably traces to the foundation of the World Intellectual Property Organization (WIPO) by the United Nations." in Mark A. Lemley, Property, Intellectual Property, and Free Riding , Texas Law Review, 2005, Vol. 83:1031, page 1033, footnote 4.

An mga parasuportar kan ley na manonongod sa pagrogaring na intelektwal parating piglaladawan an saindang pangenot na katuyuhan na iyo an pag-enganyar sa pagtogdas nin mahiwas na baryedad nin na intelektwal na produkto. Tanganing makamtan ini, nagtatao an ley sa mga tawo asin mga karapatan sa pagrogaring na negosyo nin siring na impormasyon asin intelektwal na produkto na sindang tinogdas, parating para sa limitadong panahon. Nakikipagsuhay an mga parasuportar na huli sa Ley na IP nagtotogot sa mga tawo na protektaran an saindang orihinal na mga ideya asin ibitaran an bakong otorisadong pagkopya, pigguguno kan mga paratogdas an mga darakulang indibidwal na ekonimikong benepisyo gikan sa impormasyon asin an intelektwal na produkto na saindang tinogdas, asin kun siring igwa nin dakol na ekonomikong tandan o insentibo tanganing matogdas sinda sa enot na pa sana. Nagtutubod an mga adbokato kan IP na an mga ekonomikong tandan na ini asin an mga ligal na proteksyon na ini nagpapahiro kan inobasyon asin minaambag sa teknolohikal na pag-uswag.

An mga dai nakakaptan na naturalesa kan pagrogaring na intelektwal nagpepresentar nin kadipisilan kapag pigkompara sa tradisyonal na pagrogaring siring kan daga o produkto. Bakong siring kan tradisyunal na pagrogaring, an pagrogaring na intelektwal sarong "indivisible", huli ta an mayong kasagkoran na bilang nin tawo sa teorya pwedeng "konsumuhon" an intelektwal na produkto na na dai iyan nagigin depleted. Dugang pa, an mga investments sa intelektwal na produkto nagsasakit sa appropriation problems: an mga kagsadiri nin daga pwedeng palibotan an saindang daga nin masarig na kudal asin mag-empleo nin armadong parabantay tanganing maprotektaran iyan, alagad an mga paragibo nin impormasyon o literatura pwedeng sa parati maggibo nin dikit tanganing patunongon an saindang enot na parabakal na dai iyan paggibohan nin kopya asin ipabakal iyan sa hababang presyo. An pagbalanse kan mga karapatan tanganing sindang magin maninigong makusog tanganing enganyaron an pagtogdas kan intelektwal na mga produkto alagad bakong makusogon na marhay na pig-iibitaran an lakop na paggamit kan produkto iyo an pangenot na pokus kan ley manonongod sa pagrogaring na intelektwal.

Toltolan