Hilaria Aguinaldo
{{Infobox officeholder
| name                = Hilaria Aguinaldo
| image               = Hilaria Aguinaldo portrait (cropped).jpg
| imagesize           = 200px
| honorific-suffix    = 
| order               = Pinakaenot na [[First Ladies and Gentlemen of the Philippines|First Lady of the Philippines]]
| term_label          = In role
| term_start          = Marso 22, 1897
| term_end            = Abril 1, 1901
| president           = [[Emilio Aguinaldo]]
| predecessor         = ''Position established''
| successor           = [[Aurora Aragon Quezon]]
| birth_name          = Hilaria del Rosario y Reyes
| birth_date          = {{birth date|1877|02|17}}
| birth_place         = [[Imus]], [[Cavite]], [[Captaincy General of the Philippines]], [[Spanish Empire]]<ref name="baptism">{{cite web |url=https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM6-PKJ |title=Film # 007771939 Image Film # 007771939; ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM6-PKJ — FamilySearch.org |website=[[FamilySearch]] |accessdate=June 13, 2017}}</ref>
| death_date          = {{death date and age|1921|03|06|1877|02|17}}
| death_place         = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Insular Government of the Philippine Islands|Philippine Islands]]<ref name="burial">{{cite web |url=https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMP-MWW9 |title=Film # 007772988 Image Film # 007772988; ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMP-MWW9 — FamilySearch.org |website=[[FamilySearch]] |accessdate=June 13, 2017}}</ref>
| nationality         = 
| profession          = 
| alma_mater          = 
| spouse              = {{marriage|[[Emilio Aguinaldo]]|1896}}
| children            = 5
}}

Si '''Hilaria del Rosario de Aguinaldo''' (namundag '''Hilaria del Rosario y Reyes'''; 17 Pebrero 1877 – 6 Marso 1921) iyo an enot na agom ni Heneral [[Emilio Aguinaldo]], an enot na [[Presidente kan Filipinas]].

==Buhay==
Si Hilaria del Rosario y Reyes namundag kan Pebrero 17, 1877, sa Tinabunan (ngonyan Pag-asa) sa [[Imus]], [[Cavite]] ki Guillermo del Rosario y Bautista asin Cristina Reyes y Flores. Siya dangan pigbunyagan pakalihis apat na aldaw ni Andrés Galdeano sa [[Imus Cathedral|Simbahan Imus]].<ref name="baptism"/>

Si Emilio Aguinaldo naagom siya kan New Year's Day, 1896–parehong aldaw kan siya nagbali sa [[Katipunan]], an hilom na kaayonan na mabungsod kan [[Rebolusyon Filipinas]] kan taon na iyan. May lima sindang aki: Carmen Aguinaldo-Melencio, Emilio "Jun" R. Aguinaldo Jr., Maria Aguinaldo-Poblete, Cristina Aguinaldo-Suntay, asin Miguel Aguinaldo. Dawa totoo dai pa inuusar an titulong "First Lady" ([[Spanish language in the Philippines|Espanyol]]: ''Primera Dama'') ta an praktis na ini nagpoon sana paglaog kan Administrasyon Amerikano, si Hilaria Aguinaldo an konsideradong pinakaprimerong [[Enot na Gining nin Filipinas]].{{cn|date=July 2022}}

Siya nakatuwagt sa kampanya militar ni Aguinaldo paagi nin pag'asikaso kan mga lugadan na mga soldados asin mga pamilya kaini. Kan Pebrero 17, 1899, bilang konsorte kan presidente, siya nagtugdas kan ''Hijas de la Revolución'' (Mga Aki nin Rebolusyon) na ngapit pig'apod na ''Asociación Filantrópica de los Damas de la Cruz Roja en Filipinas'' (RAssociation).{{cn|date=July 2022}} 

An kasararoan konsideradong nangenot na kaayonan sa presenteng [[Philippine Red Cross]], asin ta siya naghingowa na makatipon nin mga medisina asin iba pang pangangaipo medikal. Siya nadakop kan mga tropang Amerikano kan 1900 asin nakasaro an saiyang agom kan si Aguinaldo nasikop man kan mga Amerikano kan 1901.

==Kagadanan==
Si Hilaria del Rosario de Aguinaldo nagadan kan Marso 6, 1921, edad 44, huli sa [[pulmonary tuberculosis]]. Siya ilinubong tolos sunod na aldaw.<ref name="burial"/>
[[File:Asociación_Filantrópica_de_los_Damas_de_la_Cruz_Roja_en_Filipinas1.jpg|150px|thumbnail|right|Historical marker]]

==Legasiya asin pagromdom==
Bilang pagromdom nistorikal, an sarong marker an itinindog kan Agosto 17, 2024, para sa  "Asociación Filantrópica de los Damas de la Cruz Roja en Filipinas" kan  [[w:en:National_Historical_Commission_of_the_Philippines | National Historical Commission of the Philippines]] sa [[w:en:Bulacan_Provincial_Capitol | Bulacan Provincial Capitol]] kadungan na gayo kan ika-446 na anibersayo nin pagkatugdas kan probinsya nin Bulacan. <ref>{{cite news |last1=  Silverio|first1= Frederick|title=Bulacan marks 446th founding anniversary|url=https://www.manilatimes.net/2024/08/17/regions/bulacan-marks-446th-founding-anniversary/1964619 |accessdate=September 10, 2024 |work= [[The Manila Times]]|date=August 17, 2024}}</ref>

==Sa kulturang popular==
* Ipigladawan siya ni [[Cristine Reyes]] sa 2012 pelikula, ''[[El Presidente (film)|El Presidente]]''.
* Ipigladawan siya ni [[Che Ramos]] sa 2018 pelikula, ''[[Goyo: Ang Batang Heneral]]''.

==Toltolan==
{{reflist}}

{{Authority control}}
{{commons category|Hilaria Aguinaldo}}

{{s-start}}
{{s-hon}}
{{s-new|title}}
{{s-ttl
| title = [[First Lady of the Philippines]]
| years = 1897–1901
}}
{{s-vac|reason=Presidency abolished due to United States annexation|next=[[Aurora Quezon|Aurora Aragón]]}}
{{s-end}}

{{First Spouse of the Philippines}}
{{Spouses of the President of the Philippines}}

{{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Hilaria}}
[[Category:1877 births]]
[[Category:1921 deaths]]
[[Category:Aguinaldo family|Hilaria]]
[[Category:Filipino Resistance activists]]
[[Category:Filipino women activists]]
[[Category:Former Roman Catholics]]
[[Category:People of the Philippine Revolution]]
[[Category:First ladies and gentlemen of the Philippines]]
[[Category:People from Kawit, Cavite]]
[[Category:Spouses of presidents of the Philippines]]
[[Category:20th-century deaths from tuberculosis]]
[[Category:Tuberculosis deaths in the Philippines]]
[[Category:Members of the Philippine Independent Church]]
[[Category:Women in the Philippine Revolution]]
Si Hilaria del Rosario de Aguinaldo (namundag Hilaria del Rosario y Reyes; 17 Pebrero 1877 – 6 Marso 1921) iyo an enot na agom ni Heneral Emilio Aguinaldo, an enot na Presidente kan Filipinas.

Buhay
Si Hilaria del Rosario y Reyes namundag kan Pebrero 17, 1877, sa Tinabunan (ngonyan Pag-asa) sa Imus, Cavite ki Guillermo del Rosario y Bautista asin Cristina Reyes y Flores. Siya dangan pigbunyagan pakalihis apat na aldaw ni Andrés Galdeano sa Simbahan Imus.

Si Emilio Aguinaldo naagom siya kan New Year's Day, 1896–parehong aldaw kan siya nagbali sa Katipunan, an hilom na kaayonan na mabungsod kan Rebolusyon Filipinas kan taon na iyan. May lima sindang aki: Carmen Aguinaldo-Melencio, Emilio "Jun" R. Aguinaldo Jr., Maria Aguinaldo-Poblete, Cristina Aguinaldo-Suntay, asin Miguel Aguinaldo. Dawa totoo dai pa inuusar an titulong "First Lady" (Espanyol: Primera Dama) ta an praktis na ini nagpoon sana paglaog kan Administrasyon Amerikano, si Hilaria Aguinaldo an konsideradong pinakaprimerong Enot na Gining nin Filipinas.

Siya nakatuwagt sa kampanya militar ni Aguinaldo paagi nin pag'asikaso kan mga lugadan na mga soldados asin mga pamilya kaini. Kan Pebrero 17, 1899, bilang konsorte kan presidente, siya nagtugdas kan Hijas de la Revolución (Mga Aki nin Rebolusyon) na ngapit pig'apod na Asociación Filantrópica de los Damas de la Cruz Roja en Filipinas (RAssociation). 

An kasararoan konsideradong nangenot na kaayonan sa presenteng Philippine Red Cross, asin ta siya naghingowa na makatipon nin mga medisina asin iba pang pangangaipo medikal. Siya nadakop kan mga tropang Amerikano kan 1900 asin nakasaro an saiyang agom kan si Aguinaldo nasikop man kan mga Amerikano kan 1901.

Kagadanan
Si Hilaria del Rosario de Aguinaldo nagadan kan Marso 6, 1921, edad 44, huli sa pulmonary tuberculosis. Siya ilinubong tolos sunod na aldaw.
150px|thumbnail|right|Historical marker

Legasiya asin pagromdom
Bilang pagromdom nistorikal, an sarong marker an itinindog kan Agosto 17, 2024, para sa  "Asociación Filantrópica de los Damas de la Cruz Roja en Filipinas" kan   National Historical Commission of the Philippines sa  Bulacan Provincial Capitol kadungan na gayo kan ika-446 na anibersayo nin pagkatugdas kan probinsya nin Bulacan. 

Sa kulturang popular
 Ipigladawan siya ni Cristine Reyes sa 2012 pelikula, El Presidente.
 Ipigladawan siya ni Che Ramos sa 2018 pelikula, Goyo: Ang Batang Heneral.

Toltolan

Category:1877 births
Category:1921 deaths
Hilaria
Category:Filipino Resistance activists
Category:Filipino women activists
Category:Former Roman Catholics
Category:People of the Philippine Revolution
Category:First ladies and gentlemen of the Philippines
Category:People from Kawit, Cavite
Category:Spouses of presidents of the Philippines
Category:20th-century deaths from tuberculosis
Category:Tuberculosis deaths in the Philippines
Category:Members of the Philippine Independent Church
Category:Women in the Philippine Revolution