Ube
{{Speciesbox
|name = Ube
|image = Starr 061106-1435 Dioscorea alata.jpg
|image_caption = An tinanom na ube
|image2 = Dioscorea alata - Purple yam tuber - Mindanao, Philippines.jpg
|image2_caption = An dumang ube
|display_parents = 5
|genus = Dioscorea
|species = alata
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]<ref name=trop>&nbsp;''Dioscorea alata'' was first described and published in ''[[Species Plantarum]]'' 2: 1033. 1753. {{ cite web |url=http://tropicos.org/Name/11000003 |title=Name - ''Dioscorea alata'' L. |work=Tropicos |publisher=[[Missouri Botanical Garden]] |location=[[Saint Louis, Missouri]] |accessdate=May 26, 2011}}</ref>
|synonyms = 
  {{collapsible list |
    {{plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; |
* ''Dioscorea atropurpurea'' <small>Roxb.</small>
* ''Dioscorea colocasiifolia''<small> Pax</small>
* ''Dioscorea eburina''<small> Lour.</small>
* ''Dioscorea eburnea''<small> Lour.</small>
* ''Dioscorea globosa''<small> Roxb.</small>
* ''Dioscorea javanica''<small> Queva</small>
* ''Dioscorea purpurea''<small> Roxb.</small>
* ''Dioscorea rubella''<small> Roxb.</small>
* ''Dioscorea sapinii''<small> De Wild.</small>
* ''Dioscorea sativa''<small> Munro</small>
* ''Dioscorea vulgaris''<small> Miq.</small>
* ''Elephantodon eburnea'' <small>(Lour.) Salisb.</small>
* ''Polynome alata'' <small>(L.) Salisb.</small>
    }}
  }}
|synonyms_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-239747|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species|access-date=2019-09-08|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616114007/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-239747|dead-url=yes}}</ref>
}}
[[File:Ubing laman.jpg|thumb|230px||Laman nin ube]]
[[File:Ubeng_tamboan.jpg|right|thumb|230px|Ubeng tamboan]]

An '''ube''' (Dioscorea alata; Ingles: purple yam) sarong klaseng [[duma]] na nalaman sa irarom kan daga. Ini dumang panberdura, na an kolor niya mairom na lila, alagad, igwang ube na puti man an kolor. Inuusar man ini sa paggigibong [[halaya]]. Gikan sa tropikal na Asya, ini bisto nang gayo poon pa kan antigong panahon.<ref>[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=14175]npgsweb.ars-grin.gov. Kinua 2018-11-20</ref> Igdi sa Filipinas, may ubeng tinanom na naglalaman sana sa irarom asin igwa man na bako sanang nalaman kundi nagbubunga pa sa mga sanga kaini mantang sige an kamang paitaas.

==Mga arapodan kan ube==

Lakop-lakop na nanggad ini sa [[Sud Amerika]], [[Aprika]], [[Australya]] asin sa sur-subangan kan Estados Unidos, an D. alata dakulon mga pangaran sa iba-ibang rona'. Sa Ingles, apod pa kaini, palaen kan purple yam, greater yam, Guyana arrowroot, ten-months yam, white yam, winged yam, o simpling yam. Sa ibang lenggwahe sa ibang parte kan kinaban, ini inapod na ratalu (violet yam) sa [[Indya]], rasa valli kilangu (இராசவள்ளிக்கிழங்கு)  sa [[Tamil]], dandila (දන්දිල) sa [[Sinhala]], ube sa [[Filipinas]], thuppa genasu (ತುಪ್ಪ ಗೆಣಸು) sa Kannada, thoona o soona kerungu (ತೂ/ಸೂಣ ಕೆರುಂಗು) sa Tulu, kondfal (कोंदफळ) sa Marathi, kachil (കാച്ചില്) sa Malayalam, asin khoai mỡ sa [[Bietnam]]. Para sa mga [[Igbo]] kan [[Nigerya]] inapod ining ji o ji abana; para sa mga [[Yoruba]] kan sur-solnopan nin Nigerya, inaapod ining isu ewura.<ref>[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=14175]npgsweb.ars-grin.gov. Kinua 2018-11-20</ref>

== Malayo-Polynesianong tataramon==

Sinususog sa *qube / *ʔube bilang iyo an po'ngol na katagang Proto-Malayo-Polynesiano para sa D. alata, asin diyan guminikan na an mga iba-ibang katagang nakukua sa hiwas kan geograpikong paglakop kan lenggwaheng pamilyang ini dawa totoo an ibang nagsarangang lenggwahe igdi ginagamit an kataga na ini para sa iba nang mga duma. Alagad, sa mga tataramon igdi sa Asya risa an kapo'ngalan kaini. Halimbawa sa Tagalog, Bikol, Bisaya inuusar ube o ubi, Malaysiano asin Indones, ubi**, Malagasy ovy**, Fijian uvi, Tongan ʻufi, Samoan ufi**, asin siring man sa Māori saka Hawaiian uhi. An D. alata saro sa sakay-sakay sa barotong baranggay dara kan mga Polynesiano kan sinda nagdangtol asin nagbanwa sa mga islang inarabot ninda.<ref>[http://www.trussel2.com/ACD/acd-s_q.htm#27843]www.trussel2.com. Kinua 2018-11-20</ref><ref>[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=14175]npgsweb.ars-grin.gov. Kinua 2018-11-20</ref>

==Mga luto==

An ube innuusar sa dakul na mga hamis o dessert, asin sa mga pandagdang namit sa [[sorbetes]], [[gatas]], tart, cookies, mamon, cake asin mga buding. Sa Filipinas ini kinakakan lina'bonan, pigbake, o buding na halaya. An halaya gamit man sa [[halo-halo]]. Sa Maharashtra an mga giniris na pritos kaini kakanon kun nag'aayuno. Popular man na dessert ini sa Jaffna, [[Sri La nka]]. Pati naman sa mga restawran na Amerikano nakakaiba naman sa mga preparasyon ini bilang parte kan leche flan, sa truffles, sa donut, asin sa mga mamon.<ref>[https://abc7chicago.com/food/donut-shop-in-gurnee-cranks-out-unique-freshly-made-donuts/1602514/]abc7chicago.com.Kinua 2018-11-20</ref>


<gallery widths="200px" heights="155px">
File:Ubecupcakes.jpg|Ubeng mamon sinapawan plan
File:Ube Cake.jpg|Sarong tabas nin ubeng cake
File:Ubejf1680.JPG|Mga kinalot na dumang ube 
File:Ube (purple yam) pie from the Philippines.jpg|Ubeng jelly
</gallery>

== Toltolan ==
{{reflist}}

{{stub}}

[[Kategorya:Dioscorea|alata]]
[[Kategorya: Mga tinanom]]
[[Kategorya:Mga kakanon sa Filipinas]]
right|thumb|230px|Ubeng tamboan

An ube (Dioscorea alata; Ingles: purple yam) sarong klaseng duma na nalaman sa irarom kan daga. Ini dumang panberdura, na an kolor niya mairom na lila, alagad, igwang ube na puti man an kolor. Inuusar man ini sa paggigibong halaya. Gikan sa tropikal na Asya, ini bisto nang gayo poon pa kan antigong panahon.npgsweb.ars-grin.gov. Kinua 2018-11-20 Igdi sa Filipinas, may ubeng tinanom na naglalaman sana sa irarom asin igwa man na bako sanang nalaman kundi nagbubunga pa sa mga sanga kaini mantang sige an kamang paitaas.

Mga arapodan kan ube

Lakop-lakop na nanggad ini sa Sud Amerika, Aprika, Australya asin sa sur-subangan kan Estados Unidos, an D. alata dakulon mga pangaran sa iba-ibang rona'. Sa Ingles, apod pa kaini, palaen kan purple yam, greater yam, Guyana arrowroot, ten-months yam, white yam, winged yam, o simpling yam. Sa ibang lenggwahe sa ibang parte kan kinaban, ini inapod na ratalu (violet yam) sa Indya, rasa valli kilangu (இராசவள்ளிக்கிழங்கு)  sa Tamil, dandila (දන්දිල) sa Sinhala, ube sa Filipinas, thuppa genasu (ತುಪ್ಪ ಗೆಣಸು) sa Kannada, thoona o soona kerungu (ತೂ/ಸೂಣ ಕೆರುಂಗು) sa Tulu, kondfal (कोंदफळ) sa Marathi, kachil (കാച്ചില്) sa Malayalam, asin khoai mỡ sa Bietnam. Para sa mga Igbo kan Nigerya inapod ining ji o ji abana; para sa mga Yoruba kan sur-solnopan nin Nigerya, inaapod ining isu ewura.npgsweb.ars-grin.gov. Kinua 2018-11-20

 Malayo-Polynesianong tataramon

Sinususog sa *qube / *ʔube bilang iyo an po'ngol na katagang Proto-Malayo-Polynesiano para sa D. alata, asin diyan guminikan na an mga iba-ibang katagang nakukua sa hiwas kan geograpikong paglakop kan lenggwaheng pamilyang ini dawa totoo an ibang nagsarangang lenggwahe igdi ginagamit an kataga na ini para sa iba nang mga duma. Alagad, sa mga tataramon igdi sa Asya risa an kapo'ngalan kaini. Halimbawa sa Tagalog, Bikol, Bisaya inuusar ube o ubi, Malaysiano asin Indones, ubi**, Malagasy ovy**, Fijian uvi, Tongan ʻufi, Samoan ufi**, asin siring man sa Māori saka Hawaiian uhi. An D. alata saro sa sakay-sakay sa barotong baranggay dara kan mga Polynesiano kan sinda nagdangtol asin nagbanwa sa mga islang inarabot ninda.www.trussel2.com. Kinua 2018-11-20npgsweb.ars-grin.gov. Kinua 2018-11-20

Mga luto

An ube innuusar sa dakul na mga hamis o dessert, asin sa mga pandagdang namit sa sorbetes, gatas, tart, cookies, mamon, cake asin mga buding. Sa Filipinas ini kinakakan lina'bonan, pigbake, o buding na halaya. An halaya gamit man sa halo-halo. Sa Maharashtra an mga giniris na pritos kaini kakanon kun nag'aayuno. Popular man na dessert ini sa Jaffna, Sri La nka. Pati naman sa mga restawran na Amerikano nakakaiba naman sa mga preparasyon ini bilang parte kan leche flan, sa truffles, sa donut, asin sa mga mamon.abc7chicago.com.Kinua 2018-11-20

 Toltolan 

alata
Kategorya: Mga tinanom
Kategorya:Mga kakanon sa Filipinas