Perkoles
{{Speciesbox
|name = Perkoles
|image = Phaseoulus lunatus.jpg
|image_caption = 
|taxon = Phaseolus lunatus
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|synonyms = 
*''Dolichos tonkinensis'' <small>Bui-Quang-Chieu</small>
*''Phaseolus bipunctatus'' <small>Jacq.</small>
*''Phaseolus ilocanus'' <small>Blanco</small>
*''Phaseolus inamoenus'' <small>L.</small>
*''Phaseolus limensis'' <small>Macfad.</small>
*''Phaseolus lunatus'' var. ''macrocarpus'' <small>(Moench) Benth. </small>	
*''Phaseolus macrocarpus'' <small>Moench</small>
*''Phaseolus portoricensis'' <small>Spreng.</small>
*''Phaseolus puberulus'' <small>Kunth</small>
*''Phaseolus rosei'' <small>Piper</small>
*''Phaseolus saccharatus'' <small>Macfad.</small>
*''Phaseolus tunkinensis'' <small>Lour.</small>
*''Phaseolus vexillatus'' <small>Blanco</small>, nom, illeg, non <small>L.</small>
*''Phaseolus viridis'' <small>Piper</small>
*''Phaseolus xuaresii'' <small>Zuccagni</small>
|synonyms_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/ild-2932|title=Phaseolus lunatus L. — The Plant List|work=theplantlist.org|access-date=2022-03-31|archive-date=2019-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190308003006/http://www.theplantlist.org/tpl/record/ild-2932|dead-url=yes}}</ref>
}}
[[File:Lima beans in an illustrated catalogue of seeds (1894) (17802859704).jpg|thumb|right|Perkoles sa sarong patos nin pisog perkoles, 1894]]

An '''perkoles'''<ref>perkoles <Esp. frejoles, Mintz, 787: Mintz, Malcolm. Bikol Dictionary, publ. 2004</ref> (''Phaseolus lunatus''), (sa Ingles, lima bean, butter bean, kidney bean) sarong tinanom na nagkakanap asin nagsasapot. Itinatanom ini huli kan mga pisog kaini na pansalak sa mga luto. 

==Ginikanan asin gamit==
An ''Phaseolus lunatus'' natural nakukua sa [[Mesoamerica|Meso]]- asin sa [[Habagatan Amerika]].  Duwang gene pool an igwa kaini na pigkukultibar. An perkoles na Mesoamerikano warak sa tropikal na kaba'ban asin an saro pa lakop sa sulnopan kan Andes. An mga ini nadiskubre sa Peru.<ref>{{Cite web|url=https://en.m.wikibooks.org/wiki/Cookbook:Lima_Bean|title = Cookbook:Lima Bean - Wikibooks, open books for an open world}}</ref>{{self-published inline|date=February 2021}}

An pagkultibar/ataman sa Andes nangyari kaidtong 2000 BC nakaagi.<ref name="motta">{{cite journal |last1=Motta-Aldana |first1=Jenny R. |last2=Serrano-Serrano |first2=Martha L. |last3=Hernández-Torres |first3=Jorge |last4=Castillo-Villamizar |first4=Genis |last5=Debouck |first5=Daniel G. |last6=Chacóns |first6=Maria I. |title=Multiple Origins of Lima Bean Landraces in the Americas: Evidence from Chloroplast and Nuclear DNA Polymorphisms |journal=Crop Science |date=September 2010 |volume=50 |issue=5 |pages=1773–1787 |doi=10.2135/cropsci2009.12.0706 }}</ref> asin nakapaluwas nin barayti na darakula an mga pisog (lima type), manta an sarong barayti pag'pawarak sa Mesoamerika mga 800 AD, nagprodyusir nin saradit na pisog (Sieva type).<ref name="motta" /> Mga 1300, an pagtanom kaini naglakop sa norte kan [[Rio Grande]], asin kan mga 1500, an perkoles pigkukultibar na sa Europa (Old World).<ref name="motta" />

An perkoles (Sieva type) nakukua na lakop sa [[Mehiko]], abot [[Argentina]], heneralmente hababa sa {{convert|1600|m|ft|abbr=on}} sa lebel kan dagat manta su darakulang-pisog (Lima type) nakalakop sa norte kan [[Peru]], na {{convert|320|to|2030|m|ft|abbr=on}} sa lebel kan dagat.

Durante kan Espanyol na pagkolonya an Kastilang [[Viceroyalty nin Peru]], pig'eksport an perkoles sa kahiwasan kan Amerika asin Europa asin ta an mga kinahon kaini pig'ngaranan na "Lima" ta an eksportasyon naghahale sa Lima, Peru, kaya an perkoles nabantog na logod sa pangaran na "lima bean".<ref>[http://dictionary.cambridge.org/pronunciation/british/lima-bean Lima Bean], Cambridge Dictionary</ref><ref>Allison Keene, [http://mentalfloss.com/article/30159/dietribes-lima-beans Dietribes: Lima Beans, Mental Floss]</ref>

An pangaran kaini sa Amerika na "butter bean" mas gamit sa North asin South Carolina para duman sa perkoles na lapnad, dakula asin  kolor giyaw/puti na barayti (''P. lunatus'' var. ''macrocarpus'', o ''P. limensis''<ref>Oxford English Dictionary, 45th Edition, various quotations</ref>). Sa Estados Unidos an perkoles na (Sieva type) tradisyonal na inaapod na "butter beans" na inaapod man na Dixie o Henderson type. Sa Reyna Unido an "butter beans" asin "lima  beans" nahihiling na duwang suway na klaseng pisog, pero parehong species. Sa Estados Unidos asin Reyna Unido, an "butter bean" nagtutumoy kan mga "alang" nang pisog na binabakal pwedeng paulian sa tubig o idtong de lata pwede na tolos iluto. 
Sa Espanya apod kan perkoles ''garrofón'', o ''frejol'' asin mayor ining sangkap sa pagluto nin ''[[paella]]''.

Sa [[Indya]], apod kaini ''Double beans'', asin ini alang na pisog, pinapalbag sa tubig magdamlag asin linuluto sa pressure cooker bilang sangkap sa ''curry''.

==Cultivar==
An perkoles na tinanom nakukua sa duwang estado: saro nagkakanap o nagpupuropot sa pakamangan o natubo nakatindog:
====Mga tindog====
*'Henderson' / 'Thorogreen', 65 aldaw ([[Heirloom plant|heirloom]])
*'Eastland', 68 aldaw
*'Jackson Wonder', 68 aldaw (heirloom, seeds brown mottled with purple)
*'Dixie Butterpea', 75 aldaw (heirloom, two strains are common: red speckled and white seeded)
*'Fordhook 242', 75 aldaw, 1945 [[All-America Selections|AAS]] winner
====Mga nagsasapot====
*'Carolina Sieva', 75 aldaw (heirloom, suffered a seed crop failure in the years 2011 and 2012 causing this variety to still not be widely sourced ten years later)  
*'Christmas' / 'Chestnut' / 'Giant Speckled' / 'Speckled Calico', 78 days (heirloom, seeds white mottled with red)
*'Big 6' / 'Big Mama', 80 aldaw<ref>{{cite web | url= http://www.motherearthnews.com/Organic-Gardening/2006-04-01/Green-Gazette-Improving-Heirloom-Varieties.aspx | title = Improving Heirloom varieties | work = Mother Earth News | access-date = 2010-01-07}}</ref>
*'Willow Leaf', 80 aldaw (heirloom, there are white-seeded and variously mottled strains)<ref>{{cite web |url = http://edis.ifas.ufl.edu/mv027 |title = Beans, Willow-Leaf Lima—Phaseolus lunatus forma salicis Van Esel |work = University of Florida |access-date = 2017-05-29 |archive-date = 2017-01-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170106203531/http://edis.ifas.ufl.edu/mv027 |dead-url = yes }}</ref>
*'Mezcla', 82 aldaw
*'King of the Garden', 85 aldaw (heirloom)

==Gallery==
<gallery>
Lima bean cans.jpg|right|thumb|250px|De latang perkoles
Bunga_nin_perkoles.jpg|250px|right|thumb|Bunga asin dahon kan perkoles
Perkoles bunga.jpg|Mga lapnad na bungang perkoles
Perkoles seeds.jpg|3000px|right|thumb|Mga lapnad na pisog perkoles
Kidney beans.jpg|kolor kayumangging pisog perkoles
Flower of Lima beans.jpg|Burak nin perkoles
</gallery>

==Toltolan==

{{reflist}}
{{Tamboan}}
[[Kategorya: Mga tinanom gikan sa Peru]]
An perkolesperkoles <Esp. frejoles, Mintz, 787: Mintz, Malcolm. Bikol Dictionary, publ. 2004 (Phaseolus lunatus), (sa Ingles, lima bean, butter bean, kidney bean) sarong tinanom na nagkakanap asin nagsasapot. Itinatanom ini huli kan mga pisog kaini na pansalak sa mga luto. 

Ginikanan asin gamit
An Phaseolus lunatus natural nakukua sa Meso- asin sa Habagatan Amerika.  Duwang gene pool an igwa kaini na pigkukultibar. An perkoles na Mesoamerikano warak sa tropikal na kaba'ban asin an saro pa lakop sa sulnopan kan Andes. An mga ini nadiskubre sa Peru.

An pagkultibar/ataman sa Andes nangyari kaidtong 2000 BC nakaagi. asin nakapaluwas nin barayti na darakula an mga pisog (lima type), manta an sarong barayti pag'pawarak sa Mesoamerika mga 800 AD, nagprodyusir nin saradit na pisog (Sieva type). Mga 1300, an pagtanom kaini naglakop sa norte kan Rio Grande, asin kan mga 1500, an perkoles pigkukultibar na sa Europa (Old World).

An perkoles (Sieva type) nakukua na lakop sa Mehiko, abot Argentina, heneralmente hababa sa  sa lebel kan dagat manta su darakulang-pisog (Lima type) nakalakop sa norte kan Peru, na  sa lebel kan dagat.

Durante kan Espanyol na pagkolonya an Kastilang Viceroyalty nin Peru, pig'eksport an perkoles sa kahiwasan kan Amerika asin Europa asin ta an mga kinahon kaini pig'ngaranan na "Lima" ta an eksportasyon naghahale sa Lima, Peru, kaya an perkoles nabantog na logod sa pangaran na "lima bean".Lima Bean, Cambridge DictionaryAllison Keene, Dietribes: Lima Beans, Mental Floss

An pangaran kaini sa Amerika na "butter bean" mas gamit sa North asin South Carolina para duman sa perkoles na lapnad, dakula asin  kolor giyaw/puti na barayti (P. lunatus var. macrocarpus, o P. limensisOxford English Dictionary, 45th Edition, various quotations). Sa Estados Unidos an perkoles na (Sieva type) tradisyonal na inaapod na "butter beans" na inaapod man na Dixie o Henderson type. Sa Reyna Unido an "butter beans" asin "lima  beans" nahihiling na duwang suway na klaseng pisog, pero parehong species. Sa Estados Unidos asin Reyna Unido, an "butter bean" nagtutumoy kan mga "alang" nang pisog na binabakal pwedeng paulian sa tubig o idtong de lata pwede na tolos iluto. 
Sa Espanya apod kan perkoles garrofón, o frejol asin mayor ining sangkap sa pagluto nin paella.

Sa Indya, apod kaini Double beans, asin ini alang na pisog, pinapalbag sa tubig magdamlag asin linuluto sa pressure cooker bilang sangkap sa curry.

Cultivar
An perkoles na tinanom nakukua sa duwang estado: saro nagkakanap o nagpupuropot sa pakamangan o natubo nakatindog:
Mga tindog
'Henderson' / 'Thorogreen', 65 aldaw (heirloom)
'Eastland', 68 aldaw
'Jackson Wonder', 68 aldaw (heirloom, seeds brown mottled with purple)
'Dixie Butterpea', 75 aldaw (heirloom, two strains are common: red speckled and white seeded)
'Fordhook 242', 75 aldaw, 1945 AAS winner
Mga nagsasapot
'Carolina Sieva', 75 aldaw (heirloom, suffered a seed crop failure in the years 2011 and 2012 causing this variety to still not be widely sourced ten years later)  
'Christmas' / 'Chestnut' / 'Giant Speckled' / 'Speckled Calico', 78 days (heirloom, seeds white mottled with red)
'Big 6' / 'Big Mama', 80 aldaw
'Willow Leaf', 80 aldaw (heirloom, there are white-seeded and variously mottled strains)
'Mezcla', 82 aldaw
'King of the Garden', 85 aldaw (heirloom)

Gallery

Toltolan

Kategorya: Mga tinanom gikan sa Peru