Cadejo
[[Ladawan:Cadejo.JPG|thumb|drowing ni Cadejo]]
An '''cadejo''' (  ) sarong [[Sobrenatural|supernatural]] [[Spirit world (Spiritualism)|na espiritu]] na minalataw na garo korteng ayam na linalang na may asul na mga mata kun iyan kalmado asin mapula an mga mata kun iyan nag-aatake. Ini naglilibot sa mga hararayong tinampo kun banggi, <ref>[https://books.google.com/books?id=CNUWAAAAYAAJ Games and Popular Superstitions of Nicaragua], E.A.P de Guerrero, p. 38, in The Journal of American Folk-lore, Volume 4, Parts 1-2, 1891</ref> susog sa osipon kan Amerika Sentral na gikan sa mga katutubong ginikanan. May marhay na puting cadejo asin maraot na itom na cadejo. Parehong mga espiritu na minalataw sa banggi sa mga biyahero: An puting cadejo nagpoprotehir sainda sa danyos asin peligro sa saindang pagbaklay, mantang an itom na cadejo (minsan sarong inkarnasyon kan [[Diyablo|demonyo]] ) naghihingoang gadanon sinda. Parati sindang minalataw sa porma nin sarong dakula, balbas na ayam (na posibleng arog kadakula nin baka) na may naglalaad na pulang mga mata asin [[Hooves|mga kuko]] nin kanding, dawa ngani, sa nagkapirang lugar, igwa sinda nin mas magaspang na mga karakteristiko. Susog sa mga osipon, dakol an nagprobar na gadanon an itom na cadejo, alagad dai nagin mapanggana asin nagadan. Sinasabing kun magadan an sarong cadejo, mahamot nin grabe sa laog nin nagkapirang aldaw, dangan mawawara na an hawak kaini. An nagkapirang osipon nin mga taga-Guatemala asin Salvador nagsasaysay man manongod sa sarong cadejo na nagpoprotehir [[Drunk|sa mga burat]] tumang sa siisay man na magprobar na habonan o kologan sinda. Kun harani na an cadejo, daa nagdadara ini nin makusog na hamot na garo kanding. An pagtalikod sa cadejo o pakikipag-olay dian sinasabing nagbubunga nin pagkabuang. <ref>[https://books.google.com/books?id=LteeDgAAQBAJ Beasts! Book 2], Jacob Cove Fantagraphics Books, 2008</ref>

An terminong ''cadejo'' pighuhuna na gikan sa tataramon na Espanyol {{Lang|es|cadena}}, na an boot sabihon " [[Link chain|kadena]] "; an cadejo minsan pigrerepresentar na nagguguyod nin kadena sa likod niya. Igwa nin sarong medyo dakulang miyembro kan pamilya [[Weasel|nin weasel]], an [[tayra]], na inaapod na cadejo asin pigsitar bilang sarong posibleng pinagkukuanan kan alamat.

Sa Guatemala, El Salvador, Honduras, Costa Rica, asin Nicaragua, an garo ayam na linalang midbid bilang '''El Cadejo''' . Sinasabing ini garo ayam, may mga kuko na garo usa, asin naghihiro na garo usa. An mga puting cadejo maboot asin nagkakakan nin mga burak na garo kampana na nagtutubo sana sa mga bulkan. An puting cadejo nagpoprotehir sa mga tawo, kaiba an mga paraburat, mga paralagaw, asin mga tawong may mga hinanakit sa gabos na maraot na lakad, dawa an La [[Siguanaba]], asin mga maraot na pagpili, na minsan dara kan maringis na itom na cadejo. An itom na cadejo maraot an boot asin nag-aakit sa mga tawo na gumibo nin maraot na mga pagpili. An itom na cadejo igwa nin nagkikinang na lila na mga mata asin nagkakakan nin mga bagong mamundag na omboy. An librong {{Lang|es|Los perros mágicos de los volcanes}} (Magic Dogs of the Volcanoes), ni [[Manlio Argueta]], naglaladawan sa mga cadejo bilang mga mitolohikong linalang na garo ayam na prominente sa osipon kan El Salvador. Sinda misteryosong minalataw kun banggi asin mamomoton na pinoprotehiran an mga tagabaryo na nag-eerok sa mga bakilid kan mga bulkan sa peligro. Sa Guatemala asin El Salvador, an alamat kan El Cadejo nag-iikot sa mga alamat kan La Siguanaba asin El [[Cipitio]] . <ref>https://www.espookytales.com/blog/The-Legend-of-El-Cadejo/</ref>

== Karakteristiko ==
An maraot na cadejo iba-iba an kadakulaan, susog sa manlaen-laen na osipon sa manlaen-laen na rehiyon. Ini nag-iistar sa mga sementeryo asin madiklom na mga eskinita, na naghahalat na salakayon an sarong nag-aagi na biktima. Igwa ining pambihirang hamot nin konsentradong [[ihi]] asin naglalaad na [[asupre]] . Ini nag-aarab-adab na may pag-uyog na hiro, na pigkokontrata [[Pharynx|an pharynx]] kaini. An paghiling kaini nagyeyelo sa siisay man na naggigibo nin paghiling sa mata. An kublit asin halipot na buhok kaini, na kapareho kan sa orig, nagkikinang sa madiklom na marhay.

Igwa nin tolong klase nin itom na cadejos:

An enot iyo an demonyo mismo sa porma nin sarong dakula, nalugadan na ayam na may mga bitis na may kuko na nakagapos nin mga kadena na mainit na pula. Sinasabi na maski an puting cadejo dae lubos na mapugulan siya. Bakong arog kan regular na itom na cadejo, dai ini posibleng maglamag asin mag-atake sa sarong tawong nag-aagi, ta ini sarong scout - an mga mata nin karatan. Imbes, an siisay man na makahiling saiya magkakaigwa nin mamundong pangyayari. Sa halipot na osipon na "Leyenda del Cadejo" ("Alamat kan Cadejo") kan laureado kan Nobel Prize [[Miguel Ángel Asturias|na si Miguel Ángel Asturias]], an klaseng ini nin cadejo tinatakot an sarong hoben [[Abbess|na abadesa]] asin hinahabon an saiyang tirintas.

An ikaduwang klase nin cadejo sarong misteryosong maraot na ayam. Ini naggagadan asin maringis na naggigisi sa saiyang biktima. Enot, pinapaluya kaini an saiyang boot sa paagi nin sunod-sunod na tanog asin iba pang senyales na harani na ini. Dangan, pagkatapos na matakot an biktima, minalukso ini asin gagadanon ini kun mayo sa harani an puting cadejo.

An ikatolo asin bakong gayong makusog na klase nin itom na cadejo iyo an aki kan sarong normal na ayam asin an "regular" na cadejo. Ini sarong mortal [[Hybrid (biology)|na mestiso]] asin pwedeng (na may kadepisilan) gadanon nin sarong makusog na tawo (na iniisip na an kadaklan na mga lalaki sa mga rehiyon na iyan nagdadara sana nin [[machete]] para sa proteksyon). Kun gadan na, iyan biyong malalapa sa laog nin pirang segundo, na nagwawalat nin mantsa nin karatan, na dian an doot asin [[Moss|lumot]] dai na noarin man matubo giraray. Dai nanggad kakagaton kan cadejong ini an biktima kaini. Imbes, sinisipa asin tinutuktok niya sinda gamit an saiyang nguso. Pakatapos kaini mangyari, an mga tawo minasabi nin {{Lang|es|"Lo jugó el cadejo"}} na boot sabihon ''"siya\siya inasikaso kan cadejo"'' . Nabuang an biktima. An terminong ini minsan ginagamit sa mga tawong namundag na may helang sa isip.

An sarong medyo popular na bersyon kan alamat sa El Salvador nag-uulay manungod sa duwang magtugang na lalaki na naglaog sa harong nin sarong itom na salamangkero. Durante nin bagyo, hinagad niya sa mga aking lalaki na tabangan siya nin mga troso para sa kalayo. Parehong nagluluya an mga aking lalaki sa trabaho alagad kinakakan an kakanon kan lalaki. Kan maaraman niya na kulang an dikit na kakanon na igwa siya asin kulang an kahoy para sa saiyang kalayo, nagbugtak siya nin sumpa sa tinampo na pasiring sa baryo kan mga aking lalaki. An mga boses nakakapurisaw sa mga aking lalaki asin kun sinda nagtalikod sa mga boses sinda nagigin mga linalang: sarong puting cadejo asin sarong itom. Pagkatapos na magbalik sa saindang baryo sa saindang sumpaon na porma sinda pinalayas asin mayo nang ibang magigibo kundi maglagawlagaw.

== Uroestorya ==
Kan amay na ika-20 siglo, si Juan Carlos sarong bantay na nag-eerok sa sarong harong [[Thatching|na may atop na dagami]] harani sa Los Arcos, sa mga oma sa bukid harani sa La Aurora sa [[Guatemala]] . Nagtrabaho siya harani sa Parroquia Vieja asin nag-abot sa saiyang harong matanga na. An saiyang agom asin saradit na aki haros pirming bilog na aldaw na solo, sa tahaw kan mga oma. Si Juan nakakua nin sarong puting ayam kan siya mag-abot sa harong sarong aldaw. Kan mahiling siya kan ayam na nagdadangadang, ini nagyugyog, nagbirik, asin nawara. Pirming pighihingoha ni Juan na sunudon an ayam, alagad dai niya ini maabot. Sarong aldaw, pag-abot niya, dai naggirong an puting ayam, asin pagrani niya sa ayam, dai ini naggibo ni sarong huni. Alagad dangan dinutaan ni Juan an saiyang kuko, asin bigla na sanang nagmuklat an saiyang mga mata. Natakot si Juan; an sabi kan ayam, 'Dai mo na kaipuhan an tabang ko'. Sa takot, si Juan nagkurahaw, ‘Anong tabang’? Asin an ayam nagsabi, sa kulog, ‘Ako sarong ayam na isinugo hale sa itaas. An misyon ko iyo na protehiran kamo sa ano man na peligro. Alagad ipinaheling mo sako na dai mo na kaipuhan an sakuyang tabang.' Pagkatapos tolos kaiyan, nagadan an puting ayam. Ilinubong siya ni Juan, asin kada pag-uli niya, nagigiromdoman niya an puting ayam.

== Sa arte asin popular na kultura ==
[[Ladawan:El_Cadejo_-_"La_Linea"_by_Carlos_Loarca.jpg|thumb|2011, acrylic sa canvas ni Carlos Loarca, naghulagway sa mitolohikong iro nga "El Cadejo".]]












An cadejo sarong pangenot na motibo sa mga pintura kan artistang namundag sa Guatemala na si Carlos Loarca, na namundag kan 1937. Kan siya aki pa, sinabihan si Loarca kan [[Legend|alamat]] asin nagtutubod na an cadejo an nagpoprotehir sa saiyang ama, ta siya pirming minapuli na daing danyos hale sa [[Cantina|kantina]] . Bilang sarong adulto, namatean ni Loarca na an nagpoprotehir na espiritu nakatabang saiya na bayaan an saiyang sadiring [[Alcoholism|ugale sa pag-inom nin arak]] . Poon kan mga taon 1970, si El cadejo nagluwas sa saiyang mga pintura. Sinabi ni Loarca na an ayam nagin sarong kaibaiba asin giya, asin naggurang na kaiba niya. An cadejo nahihiling sa mga lugar arog kan [[Copán]] asin [[Tegucigalpa]] sa Honduras.

An parasurat na Salvadorano na [[Manlio Argueta|si Manlio Argueta]] nagsurat nin sarong libro para sa mga kaakian na naglaladawan kan mga osipon ni El cadejo na inaapod na ''Magic Dogs of the Volcanoes: Los Perros Mágicos De Los Volcanes'' (1990). An edisyon na may duwang tataramon na Espanyol-Ingles trinadusir ni Stacey Ross asin pig-ilustrar ni Elly Simmons.

== Toltolan ==
<references />
{{Tamboan}}
An cadejo (  ) sarong supernatural na espiritu na minalataw na garo korteng ayam na linalang na may asul na mga mata kun iyan kalmado asin mapula an mga mata kun iyan nag-aatake. Ini naglilibot sa mga hararayong tinampo kun banggi, Games and Popular Superstitions of Nicaragua, E.A.P de Guerrero, p. 38, in The Journal of American Folk-lore, Volume 4, Parts 1-2, 1891 susog sa osipon kan Amerika Sentral na gikan sa mga katutubong ginikanan. May marhay na puting cadejo asin maraot na itom na cadejo. Parehong mga espiritu na minalataw sa banggi sa mga biyahero: An puting cadejo nagpoprotehir sainda sa danyos asin peligro sa saindang pagbaklay, mantang an itom na cadejo (minsan sarong inkarnasyon kan demonyo ) naghihingoang gadanon sinda. Parati sindang minalataw sa porma nin sarong dakula, balbas na ayam (na posibleng arog kadakula nin baka) na may naglalaad na pulang mga mata asin mga kuko nin kanding, dawa ngani, sa nagkapirang lugar, igwa sinda nin mas magaspang na mga karakteristiko. Susog sa mga osipon, dakol an nagprobar na gadanon an itom na cadejo, alagad dai nagin mapanggana asin nagadan. Sinasabing kun magadan an sarong cadejo, mahamot nin grabe sa laog nin nagkapirang aldaw, dangan mawawara na an hawak kaini. An nagkapirang osipon nin mga taga-Guatemala asin Salvador nagsasaysay man manongod sa sarong cadejo na nagpoprotehir sa mga burat tumang sa siisay man na magprobar na habonan o kologan sinda. Kun harani na an cadejo, daa nagdadara ini nin makusog na hamot na garo kanding. An pagtalikod sa cadejo o pakikipag-olay dian sinasabing nagbubunga nin pagkabuang. Beasts! Book 2, Jacob Cove Fantagraphics Books, 2008

An terminong cadejo pighuhuna na gikan sa tataramon na Espanyol , na an boot sabihon " kadena "; an cadejo minsan pigrerepresentar na nagguguyod nin kadena sa likod niya. Igwa nin sarong medyo dakulang miyembro kan pamilya nin weasel, an tayra, na inaapod na cadejo asin pigsitar bilang sarong posibleng pinagkukuanan kan alamat.

Sa Guatemala, El Salvador, Honduras, Costa Rica, asin Nicaragua, an garo ayam na linalang midbid bilang El Cadejo . Sinasabing ini garo ayam, may mga kuko na garo usa, asin naghihiro na garo usa. An mga puting cadejo maboot asin nagkakakan nin mga burak na garo kampana na nagtutubo sana sa mga bulkan. An puting cadejo nagpoprotehir sa mga tawo, kaiba an mga paraburat, mga paralagaw, asin mga tawong may mga hinanakit sa gabos na maraot na lakad, dawa an La Siguanaba, asin mga maraot na pagpili, na minsan dara kan maringis na itom na cadejo. An itom na cadejo maraot an boot asin nag-aakit sa mga tawo na gumibo nin maraot na mga pagpili. An itom na cadejo igwa nin nagkikinang na lila na mga mata asin nagkakakan nin mga bagong mamundag na omboy. An librong  (Magic Dogs of the Volcanoes), ni Manlio Argueta, naglaladawan sa mga cadejo bilang mga mitolohikong linalang na garo ayam na prominente sa osipon kan El Salvador. Sinda misteryosong minalataw kun banggi asin mamomoton na pinoprotehiran an mga tagabaryo na nag-eerok sa mga bakilid kan mga bulkan sa peligro. Sa Guatemala asin El Salvador, an alamat kan El Cadejo nag-iikot sa mga alamat kan La Siguanaba asin El Cipitio . https://www.espookytales.com/blog/The-Legend-of-El-Cadejo/

 Karakteristiko 
An maraot na cadejo iba-iba an kadakulaan, susog sa manlaen-laen na osipon sa manlaen-laen na rehiyon. Ini nag-iistar sa mga sementeryo asin madiklom na mga eskinita, na naghahalat na salakayon an sarong nag-aagi na biktima. Igwa ining pambihirang hamot nin konsentradong ihi asin naglalaad na asupre . Ini nag-aarab-adab na may pag-uyog na hiro, na pigkokontrata an pharynx kaini. An paghiling kaini nagyeyelo sa siisay man na naggigibo nin paghiling sa mata. An kublit asin halipot na buhok kaini, na kapareho kan sa orig, nagkikinang sa madiklom na marhay.

Igwa nin tolong klase nin itom na cadejos:

An enot iyo an demonyo mismo sa porma nin sarong dakula, nalugadan na ayam na may mga bitis na may kuko na nakagapos nin mga kadena na mainit na pula. Sinasabi na maski an puting cadejo dae lubos na mapugulan siya. Bakong arog kan regular na itom na cadejo, dai ini posibleng maglamag asin mag-atake sa sarong tawong nag-aagi, ta ini sarong scout - an mga mata nin karatan. Imbes, an siisay man na makahiling saiya magkakaigwa nin mamundong pangyayari. Sa halipot na osipon na "Leyenda del Cadejo" ("Alamat kan Cadejo") kan laureado kan Nobel Prize na si Miguel Ángel Asturias, an klaseng ini nin cadejo tinatakot an sarong hoben na abadesa asin hinahabon an saiyang tirintas.

An ikaduwang klase nin cadejo sarong misteryosong maraot na ayam. Ini naggagadan asin maringis na naggigisi sa saiyang biktima. Enot, pinapaluya kaini an saiyang boot sa paagi nin sunod-sunod na tanog asin iba pang senyales na harani na ini. Dangan, pagkatapos na matakot an biktima, minalukso ini asin gagadanon ini kun mayo sa harani an puting cadejo.

An ikatolo asin bakong gayong makusog na klase nin itom na cadejo iyo an aki kan sarong normal na ayam asin an "regular" na cadejo. Ini sarong mortal na mestiso asin pwedeng (na may kadepisilan) gadanon nin sarong makusog na tawo (na iniisip na an kadaklan na mga lalaki sa mga rehiyon na iyan nagdadara sana nin machete para sa proteksyon). Kun gadan na, iyan biyong malalapa sa laog nin pirang segundo, na nagwawalat nin mantsa nin karatan, na dian an doot asin lumot dai na noarin man matubo giraray. Dai nanggad kakagaton kan cadejong ini an biktima kaini. Imbes, sinisipa asin tinutuktok niya sinda gamit an saiyang nguso. Pakatapos kaini mangyari, an mga tawo minasabi nin  na boot sabihon "siya\siya inasikaso kan cadejo" . Nabuang an biktima. An terminong ini minsan ginagamit sa mga tawong namundag na may helang sa isip.

An sarong medyo popular na bersyon kan alamat sa El Salvador nag-uulay manungod sa duwang magtugang na lalaki na naglaog sa harong nin sarong itom na salamangkero. Durante nin bagyo, hinagad niya sa mga aking lalaki na tabangan siya nin mga troso para sa kalayo. Parehong nagluluya an mga aking lalaki sa trabaho alagad kinakakan an kakanon kan lalaki. Kan maaraman niya na kulang an dikit na kakanon na igwa siya asin kulang an kahoy para sa saiyang kalayo, nagbugtak siya nin sumpa sa tinampo na pasiring sa baryo kan mga aking lalaki. An mga boses nakakapurisaw sa mga aking lalaki asin kun sinda nagtalikod sa mga boses sinda nagigin mga linalang: sarong puting cadejo asin sarong itom. Pagkatapos na magbalik sa saindang baryo sa saindang sumpaon na porma sinda pinalayas asin mayo nang ibang magigibo kundi maglagawlagaw.

 Uroestorya 
Kan amay na ika-20 siglo, si Juan Carlos sarong bantay na nag-eerok sa sarong harong na may atop na dagami harani sa Los Arcos, sa mga oma sa bukid harani sa La Aurora sa Guatemala . Nagtrabaho siya harani sa Parroquia Vieja asin nag-abot sa saiyang harong matanga na. An saiyang agom asin saradit na aki haros pirming bilog na aldaw na solo, sa tahaw kan mga oma. Si Juan nakakua nin sarong puting ayam kan siya mag-abot sa harong sarong aldaw. Kan mahiling siya kan ayam na nagdadangadang, ini nagyugyog, nagbirik, asin nawara. Pirming pighihingoha ni Juan na sunudon an ayam, alagad dai niya ini maabot. Sarong aldaw, pag-abot niya, dai naggirong an puting ayam, asin pagrani niya sa ayam, dai ini naggibo ni sarong huni. Alagad dangan dinutaan ni Juan an saiyang kuko, asin bigla na sanang nagmuklat an saiyang mga mata. Natakot si Juan; an sabi kan ayam, 'Dai mo na kaipuhan an tabang ko'. Sa takot, si Juan nagkurahaw, ‘Anong tabang’? Asin an ayam nagsabi, sa kulog, ‘Ako sarong ayam na isinugo hale sa itaas. An misyon ko iyo na protehiran kamo sa ano man na peligro. Alagad ipinaheling mo sako na dai mo na kaipuhan an sakuyang tabang.' Pagkatapos tolos kaiyan, nagadan an puting ayam. Ilinubong siya ni Juan, asin kada pag-uli niya, nagigiromdoman niya an puting ayam.

 Sa arte asin popular na kultura 
thumb|2011, acrylic sa canvas ni Carlos Loarca, naghulagway sa mitolohikong iro nga "El Cadejo".

An cadejo sarong pangenot na motibo sa mga pintura kan artistang namundag sa Guatemala na si Carlos Loarca, na namundag kan 1937. Kan siya aki pa, sinabihan si Loarca kan alamat asin nagtutubod na an cadejo an nagpoprotehir sa saiyang ama, ta siya pirming minapuli na daing danyos hale sa kantina . Bilang sarong adulto, namatean ni Loarca na an nagpoprotehir na espiritu nakatabang saiya na bayaan an saiyang sadiring ugale sa pag-inom nin arak . Poon kan mga taon 1970, si El cadejo nagluwas sa saiyang mga pintura. Sinabi ni Loarca na an ayam nagin sarong kaibaiba asin giya, asin naggurang na kaiba niya. An cadejo nahihiling sa mga lugar arog kan Copán asin Tegucigalpa sa Honduras.

An parasurat na Salvadorano na si Manlio Argueta nagsurat nin sarong libro para sa mga kaakian na naglaladawan kan mga osipon ni El cadejo na inaapod na Magic Dogs of the Volcanoes: Los Perros Mágicos De Los Volcanes (1990). An edisyon na may duwang tataramon na Espanyol-Ingles trinadusir ni Stacey Ross asin pig-ilustrar ni Elly Simmons.

 Toltolan