Banwaan nin Dili
{{Expand German|Dili (Distrikt)|topic=geo|date=July 2011}}
{{About|[[Mga banwaan kan Subangan na Timor|munisipalidad]]|syudad|Dili|iba pa|Dili (klaripikasyon)}}
{{Infobox settlement
| name                    = Dili
| settlement_type         = [[Mga banwaan kan Subangan na Timor |Munisipalidad kan Subangan na Timor]]
| official_name           = {{native name list
                                  |tag1=pt|name1=Município Díli
                                  |tag2=tet|name2=Munisípiu Dili}}
| image_skyline           = Kathedrale Dili E-24.jpg
| image_alt               = 
| image_caption           = Katedral kan Dili
| image_map               = {{TL wikidata|image_map1}}
| map_alt                 = An mapa kan Subangan na Timor kun sain pinapahiling an kinamumugtakan kan munisipalidad 
| map_caption             = {{Legend inline|#b0121f|outline=silver}} '''Dili''' in&nbsp; {{Legend inline|#fefeec|outline=silver}} '''[[Subangan na Timor]]'''
| image_map1              = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=8}}{{hidden end}}
| map_alt1                = Mapa kan banwaan
| coordinates             = {{coord|8|34|S|125|35|E|region:TL-DI_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint           = 
| coordinates_footnotes   = 
| subdivision_type        = [[Lista nin estado nin soberanya|Nasyon]]
| subdivision_name        = {{flag|East Timor}}
| parts_type              = {{nowrap|[[Mga administratibong poste kan Subangan na Timor|Mga administratibong poste]]}}
| parts_style             = para
| p1                      = {{ubl|[[Administratibong poste nin Cristo Rei |Cristo Rei]]|[[Administratibong poste nin Dom Aleixo |Dom Aleixo]]|[[Administratibong poste nin Metinaro |Metinaro]]|[[Administratibong poste nin Nain Feto |Nain Feto]]|[[Administratibong poste nin Vera Cruz |Vera Cruz]]}}
| established_title       = <!-- Established -->
| established_date        = 
| seat_type               = [[Kapitolyo (politikal)|Kapitolyo]]
| seat                    = [[Dili]]
| government_footnotes    = 
| leader_party            = 
| leader_title            = <!--[[Lista kan mga namamayo sa Díli|Namamayo]]-->
| leader_name             = 
| unit_pref               = Metric<!-- or US or UK -->
| area_footnotes          = 
| area_total_km2          = {{TL wikidata|area}}
| area_rank               = [[Lista nin mga banwaan kan Subangan na Timor sa lambang hiwas|ika-13]]
| area_note               = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| population_footnotes    = 
| population_total        = {{TL wikidata|population_total}}
| population_as_of        = {{TL wikidata|population_as_of}}
| population_rank         = [[Lista nin mga banwaan kan Subangan na Timor sa lambang populasyon|ika-1]]
| population_density_km2  = auto
| population_density_rank = [[Lista nin mga banwaan kan Subangan na Timor sa lambang densidad nin populasyon |ika-1]]
| demographics_type1      = {{TL wikidata|demographics_type1}}
| demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags -->
| demographics1_title1    = {{TL wikidata|demographics1_title1}}
| demographics1_info1     = {{TL wikidata|demographics1_info1}}
| demographics1_title2    = Ranggo
| demographics1_info2     = [[Lista nin mga banwaan kan Subangan na Timor sa lambang kaharungan|ika-1]]
| population_note         = 
| timezone               = {{TL wikidata|timezone}}
| utc_offset             = {{TL wikidata|utc_offset}}
| iso_code                = [[ISO 3166-2:TL|TL-DI]]
| blank_name_sec2       = [[Human Development Index|HDI]] (2017)
| blank_info_sec2       = 0.733<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}</ref><br />{{color|#0c0|high}} · [[List of municipalities of East Timor by Human Development Index|1st]]
| website                 = {{URL|1=https://dili.gov.tl/|2=Dili Municipality}}
| footnotes               = 
}}

An '''banwaan nin Dili''' ({{Lang-pt|Município Díli}}, {{Lang-tet|Munisípiu Dili}}) iyo an saro sa 14 na [[Mga banwaan kan Subangan na Timor|mga banwaan]] na dating mga distrito kan [[Timor-Leste]], asin kaiba an kapitolyo nasyulan na [[Dili]]. Igwang 277,279 {{as of|2015|lc=y}},<ref>{{cite web |title=2015 Timor-Leste Census |url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V2-Population-Household-Distribution.xls |website=Statistics Timor-Leste}}</ref> an banwaan na ini na kadaklan na nag-iirok, minairok sa kapitolyo syudad.

==Ginikanan-ngaran==
Pirang paliwanag an itinao para sa ginikanan kan ngaran kan munisipyo. Parati ining ipinaliwanag, kasama na an sadiring websityo kan munisipyo, na hali ini sa kataga na [[Tataramon na Tetum|Tetum]] {{lang|tet|ai-dila}}, na an boot sabihon [[Tapayas|pawpaw]].<ref name="hull 2006-06">{{cite journal |last1=Hull |first1=Geoffrey |authorlink1=Geoffrey Hull |title=The placenames of East Timor |journal=Placenames Australia: Newsletter of the Australian National Placenames Survey |date=June 2006 |pages=6–7 |url=http://www.anps.org.au/documents/June_2006.pdf |accessdate=4 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214220045/http://www.anps.org.au/documents/June_2006.pdf |archive-date=14 February 2017 |url-status=dead |archivedate=14 February 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170214220045/http://www.anps.org.au/documents/June_2006.pdf }}</ref><ref name="di toponymy">{{cite web |title=Perfil: 2. Toponímia |trans-title=Profile: 2. Toponymy |url=https://dili.gov.tl/ |website=Dili Municipality |access-date=18 July 2022 |language=tet |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717085927/https://dili.gov.tl/ |archive-date=17 July 2022 |dead-url=yes }}</ref> Susog sa [[linguwistika|lingguwista]], [[etnolohiya|etnolohista]] asin [[kasaysayan|para-usip]] na Australyano na si [[Geoffrey Hull]], arog pa man kaito, an paliwanag na idto sarong [[Palatanugan|ponolohitikal]] asin dai katubod-tubod sa kasaysayan, huli ta an tataramon na tinataram sa lugar na midbid ngunyan sa Dili bago itinugdas kan mga Portuges an saindang tukawan nin pamamayo duman kaidtong  1769 iyo an [[Tataramon na Mambai (Timor)|Mambai]], bakong Tetum. Iniladawan ni Hull an arog kaitong mga paliwanag sa "subong na ginikanan-ngaran".<ref name="hull 2006-06"/>

Sa pananaw ni Hull, nagbutwa an taga na Dili na sarong kognato sa tagang ''zili'' kan [[tataramon na Bunak|Bunak]] ({{translation|'bangin'}}), na sarong gunuan sa escarpment sa likod kan syudad; nagkomento siya na sa sarong tataramon na Papuano, kun sain an Bunak iyo an sarong halimbawa na tinataram sa lugar kan Dili bago an pagwarak kan mga tataramon na pigbaseng-[[Mga tataramon na Austronesyo |Austronesyo]] nin Mambai asin Tetum.<ref name="hull 2006-06"/>

An saro pang "subong na ginikanan-ngaran" na paliwanag na ipigsuhesyon kan munisipyo na iyo an pangaran kaini, hali sa katagang Portuges na {{lang|pt|Dali}}, na kun hihilingon, katampad ini sa ekspersyon kan Tetum na {{lang|tet|tali akar}} ({{translation|'[[lubid kan abaka]]'}}). Susog sa munisipalidad, igwang kadakol na [[Abaka|mga poon nin abaka]] sa kun ano ngunyan na [[Mga suko kan Subangan na Timor|suko]] kan {{ill|Caicoli|de}} sa tahaw kan kaidtong {{lang|pt|Reino Motaain}}, na minasakop sa Dili ngunyan. Kada taon, nagsasagibo an lokal na komunidad nin sarong tradisyonal na seremonya nin bayle, asin nagdudulot man nin mga sakripisyo para sa poon nin abaka. Nagtutubod an mga lokal na tawo na ini gikan sa katagang Portuges na {{lang|pt|Dali}} na nagpapasaboot sa ''sagradong mata'', kaya ta inako ninda ini para sa ngaran kan lugar.<ref name="di toponymy"/>

==Heograpiya==
[[File:Dili Reisfelder.jpg|thumb|left|200px|Rice fields in Dili district]]
Poon pa kan ika-1 kan Enero 2022, An Dili iyo an ikaduwa sa pinakasadit na banwaan sa Subangan na Timor sa hiwas na mabilog sa {{cvt|224.0|km2}}. Ini man an may pinakahalangkaw na populasyon.<ref name="dge datasheet">{{Citation |year=2015 |title=Timor-Leste Population and Housing Census - Data Sheet |publisher=General Directorate of Statistics |publication-place=Dili |url=https://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/Wall-Chart-Poster-Landscape-Final-English-rev.pdf |access-date=18 April 2022 |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709163707/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/Wall-Chart-Poster-Landscape-Final-English-rev.pdf |dead-url=yes }}</ref> Yaon ini sa amihanan na baybayon kan isla nin [[Timor]] na nakahampang sa [[Itiot nin Ombai]],<ref name="jica 2016-10">{{cite report |date=October 2016 |title=The Project for Study on Dili Urban Master Plan in the Democratic Republic of Timor-Leste Final Report Part I: Current Conditions |url=https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12268603.pdf |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] (JICA) |page= |docket=EI JR 16-132 |access-date=13 April 2022}}</ref>{{rp|((ES I-4)),((2-13))}} asin nasasagkudan an [[Banwaan nin Manatuto|Manatuto]] sa sirangan, [[Banwaan nin Aileu|Aileu]] sa habagatan, asin [[Banwaan nin Liquiçá|Liquiçá]] sa sulnopan.

An [[isla nin Atauro]], sa amihanan kan munisipalidad sa atubangan kan kapitolyo, iyo an saro sa mga [[administratibong poste kan Subangan na Timor|administratibong poste]] kan Dili sagkod sa katapusan kan 2021, kadtong nagin suway na munisipyo ini.<ref name="tatoli 2022-03-0">{{cite news |last1=Piedade da Freitas |first1=Domingos |title=Governo nomeia Domingos Soares para Administrador Municipal de Ataúro |trans-title=Government appoints Domingos Soares as Municipal Administrator of Atauro |url=http://tatoli.tl/pt/2022/03/09/governo-nomeia-domingos-soares-para-administrador-municipal-de-atauro/ |access-date=28 April 2022 |agency=[[Tatoli]] |date=9 March 2022 |language=pt |accessdate=5 November 2023 |archivedate=7 July 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707063928/http://tatoli.tl/pt/2022/03/09/governo-nomeia-domingos-soares-para-administrador-municipal-de-atauro/ }}</ref><ref name="l 2022-03-09">{{cite news |title=Governo timorense nomeia primeiro administrador do novo município de Ataúro |trans-title=Timorese government appoints first administrator of the new municipality of Ataúro |url=https://www.rtp.pt/noticias/mundo/governo-timorense-nomeia-primeiro-administrador-do-novo-municipio-de-atauro_n1390006 |access-date=28 April 2022 |work=[[Rádio e Televisão de Portugal|RTP Notícias]] |date=9 March 2022 |language=pt}}</ref>

An Dili iyo an sentrong pang-ekonomiya asin pampulitika kan Subangan na Timor.
{{clear left}}
<!--

-->

== Mga administratibong poste==
An mga administratibong poste (kaidto mga pang-irarom na distrito) kan banwaan iyo an:<ref>{{HD of East Timor|title=Dili District|page=73}}</ref>

* [[administratibong poste kan Cristo Rei |Cristo Rei]]
* [[administratibong poste kan Dom Aleixo |Dom Aleixo]]
* [[administratibong poste kan Metinaro |Metinaro]]
* [[Nain Feto]]; asin
* [[administratibong poste kan Vera Cruz |Vera Cruz]]

An mga administratibong poste, nababanga sa 31 na suko ("barangay") sa kabilugan.

<!--
==Culture==
-->
<gallery>
File:Sucos Dili.png|Subdivisions of the municipality
File:Dili cities rivers.png|Cities in the municipality of Dili
</gallery>

==Mga toltolan==
===Mga tala===
{{Reflist}}

===Bibliograpiya===
{{refbegin}}
* {{cite book |editor1-last=Miranda |editor1-first=Flávio |editor2-last=Boavida |editor2-first=Isabel |title=Património Arquitetónico de Origem Portuguesa de Dili / Patrimoniu Arquitetoniku Origem Portuguesa Dili nian / Architectural Heritage of Portuguese Origins of Dili |language=Portuguese, Tetum, English |date=2015 |publisher=Secretária de Estado da Arte e Cultura |location=Dili |isbn=9789892060200 |url=https://issuu.com/incidentaldoc/docs/dilimonio__web_ |accessdate=3 November 2018}}
* {{cite report |date=April 2002 |title=Profile of Dili District |url=http://www.estatal.gov.tl/Documents/District_Development_Plans_and_Profiles/Dili/Dili_District_eng.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328061916/http://www.estatal.gov.tl/Documents/District%20Development%20Plans%20and%20Profiles/Dili/Dili%20District%20_eng.pdf |archive-date=28 March 2009 |publisher= |access-date=27 February 2022}}
* {{cite report |date=2015 |title=Munisipio Dili: Planu Estartejiku Desenvolvimentu Munisipal |trans-title=Dili Municipality: Municipal Strategic Development Plan| url=https://issuu.com/desentralizasaun/docs/pedm_d__li |language=tet |url-status= |archive-url= |archive-date= |publisher=[[Ministry of State Administration (East Timor)]] / Administration of Dili Municipality |access-date=18 July 2022}}
* {{cite report |date=2012 |title=Perfil Distritu Dili |trans-title=Dili District Profile |url=https://descentralizasaun.files.wordpress.com/2013/08/06_dili.pdf |language=tet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303162101/https://descentralizasaun.files.wordpress.com/2013/08/06_dili.pdf |archive-date=3 March 2014 |publisher= |access-date=18 July 2022}}
{{refend}}

==Mga panluwas na takod==
{{commons category-inline|Dili (Municipality)}}
* {{URL|1=https://dili.gov.tl/en|2=Dili Municipality}} – official site (in Tetum with some content in English)
* {{URL|1=https://estatal.gov.tl/pt/municipio-de-dili/|2=Dili Municipality}} – information page on [[Ministry of State Administration (East Timor)|Ministry of State Administration]] site {{in lang|pt|tet}}

{{Mga banwaan kan Subangan na Timor}}
{{Authority control}}

[[Category:Banwaan nin Dili| ]]
[[Category:Mga banwaan kan Subangan na Timor]]
An banwaan nin Dili (, ) iyo an saro sa 14 na mga banwaan na dating mga distrito kan Timor-Leste, asin kaiba an kapitolyo nasyulan na Dili. Igwang 277,279 , an banwaan na ini na kadaklan na nag-iirok, minairok sa kapitolyo syudad.

Ginikanan-ngaran
Pirang paliwanag an itinao para sa ginikanan kan ngaran kan munisipyo. Parati ining ipinaliwanag, kasama na an sadiring websityo kan munisipyo, na hali ini sa kataga na Tetum , na an boot sabihon pawpaw. Susog sa lingguwista, etnolohista asin para-usip na Australyano na si Geoffrey Hull, arog pa man kaito, an paliwanag na idto sarong ponolohitikal asin dai katubod-tubod sa kasaysayan, huli ta an tataramon na tinataram sa lugar na midbid ngunyan sa Dili bago itinugdas kan mga Portuges an saindang tukawan nin pamamayo duman kaidtong  1769 iyo an Mambai, bakong Tetum. Iniladawan ni Hull an arog kaitong mga paliwanag sa "subong na ginikanan-ngaran".

Sa pananaw ni Hull, nagbutwa an taga na Dili na sarong kognato sa tagang zili kan Bunak (), na sarong gunuan sa escarpment sa likod kan syudad; nagkomento siya na sa sarong tataramon na Papuano, kun sain an Bunak iyo an sarong halimbawa na tinataram sa lugar kan Dili bago an pagwarak kan mga tataramon na pigbaseng-Austronesyo nin Mambai asin Tetum.

An saro pang "subong na ginikanan-ngaran" na paliwanag na ipigsuhesyon kan munisipyo na iyo an pangaran kaini, hali sa katagang Portuges na , na kun hihilingon, katampad ini sa ekspersyon kan Tetum na  (). Susog sa munisipalidad, igwang kadakol na mga poon nin abaka sa kun ano ngunyan na suko kan  sa tahaw kan kaidtong , na minasakop sa Dili ngunyan. Kada taon, nagsasagibo an lokal na komunidad nin sarong tradisyonal na seremonya nin bayle, asin nagdudulot man nin mga sakripisyo para sa poon nin abaka. Nagtutubod an mga lokal na tawo na ini gikan sa katagang Portuges na  na nagpapasaboot sa sagradong mata, kaya ta inako ninda ini para sa ngaran kan lugar.

Heograpiya
thumb|left|200px|Rice fields in Dili district
Poon pa kan ika-1 kan Enero 2022, An Dili iyo an ikaduwa sa pinakasadit na banwaan sa Subangan na Timor sa hiwas na mabilog sa . Ini man an may pinakahalangkaw na populasyon. Yaon ini sa amihanan na baybayon kan isla nin Timor na nakahampang sa Itiot nin Ombai, asin nasasagkudan an Manatuto sa sirangan, Aileu sa habagatan, asin Liquiçá sa sulnopan.

An isla nin Atauro, sa amihanan kan munisipalidad sa atubangan kan kapitolyo, iyo an saro sa mga administratibong poste kan Dili sagkod sa katapusan kan 2021, kadtong nagin suway na munisipyo ini.

An Dili iyo an sentrong pang-ekonomiya asin pampulitika kan Subangan na Timor.

 Mga administratibong poste
An mga administratibong poste (kaidto mga pang-irarom na distrito) kan banwaan iyo an:

 Cristo Rei
 Dom Aleixo
 Metinaro
 Nain Feto; asin
 Vera Cruz

An mga administratibong poste, nababanga sa 31 na suko ("barangay") sa kabilugan.

Mga toltolan
Mga tala

Bibliograpiya

 
 
 
 

Mga panluwas na takod

  – official site (in Tetum with some content in English)
  – information page on Ministry of State Administration site 

 
Category:Mga banwaan kan Subangan na Timor