Tataramon na Äynu
{{Short description|Kriptolektong Turkiko na pigtataram sa Sulnopan na Tsina}}
{{Distinguish|tataramon na Ainu}}
{{Infobox tataramon
|name=Äynu
|nativename={{script/Arabiko|ئەينۇ}}, ''Äynú''
|states=[[Tsina]]
|region=[[Xinjiang]]
|ethnicity=[[Äynunon|Äynu]]
|speakers=6,600
|date=2000
|ref=e18
|familycolor=Altaiko
|fam1=[[Mga tataramon na Turkiko|Turkiko]]
|fam2=[[Mga tataramon na Ordinaryong Turkiko|Ordinaryong Turkiko]]
|fam3=[[Mga tataramon na Turkikong Siberyano|Habagatan na Turkikong Siberyano]]<ref>{{Cite web |title=Ainu (Tsina) |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/ainu1251 |website=Glottolog |language=en}}</ref>
|script=[[Iskriturang Arabiko]]
|iso3=aib
|glotto=ainu1251
|glottorefname=Ainu (China)
|map=AiniMap.JPG
|mapcaption=An mapa na nagpapahiling kan Kinamumugtakan kan tataramon na Äynu (red) sa laog kan Xinjiang
|notice=IPA
}}

An '''tataramon na Äynu''' iyo an sarong [[Kant (tataramon)|kriptolekto]] na [[Mga tataramon na Turkiko|Turkiko]] na ipinagtataram sa Kasulnopan na nasyon na [[Tsina]]. Kabali an tataramon sa Karluk asin itinuturing na sarong diyalekto kan tataramon na Uyghur. Inaapod ini kan pirang mga linguwista nin [[tataramon na halo]], nin huli ta sa pagkakaigwa kaini nin kadaklan nin gramatikang Turkiko, esensyalmente an tataramon na [[Sulnopan na Yugur|Yugur]] (harani sa [[Gurang na Uyghur]]), alagad an leksikon kaini igwa nin sarong dakulaon na proporsyon nin panginot na [[Mga tataramon na Iranyano|Iranyano]] kung pagbabasehan an mga nilalaog na bokabularyo kaini sa tataramon.<ref>{{Cite book |last=Bakker |first=Peter |title=The Mixed Language Debate: Theoretical and Empirical Advances |publisher=Mouton de Gruyter |year=2003 |isbn=978-3-11-017776-3 |editor-last=Matras |editor-first=Yaron |location=Berlin |pages=107–150 |language=en |chapter=Mixed Languages as Autonomous Systems |editor-last2=Bakker |editor-first2=Peter}}</ref> Samakatuwid, parating naitatakod an tataramon na ini sa grupo kan mga Iranyano sa pamilya nin mga tataramon kan Indo-Europyano.

An ibang mga linguwista nakikipag-iwalan na dai kaini nasusustehiran an mga teknikal na pangangaipuhan kan sarong halo-halong tataramon.<ref name="Johansson 2001">{{harvp|Johansson|2001}}</ref> Ipigtataram ini kan mga [[Äynunon|Äynu]], sarong nomadikong mga tawo, na piggagamit ini tanganing mamantinir an saindang komunikasyon na sekreto gikan sa mga tagaluwas.

== Pangaran kan tataramon==
Midbid an tataramon sa kadakol na manlainlain na mga baybay, kabali digdi an '''Abdal''',<ref name="e18" /> '''Aini''', '''Ainu''', '''Ayni''', '''Aynu''', '''Eyni''' asin '''Eynu'''.<ref name="mei">{{Cite book |last=Lee-Smith |first=Mei W. |url=https://books.google.com/books?id=glU0vte5gSkC |title=Atlas of Languages of Intercultural Communication in the Pacific, Asia, and the Americas, Volume 2, Part 1 |date=1996 |publisher=Mouton de Gruyter |isbn=978-3-11-013417-9 |editor-last=Wurm |editor-first=Stephen A. |location=Berlin |page=851 |language=en |chapter=The Ejnu Language |editor-last2=Mühlhäusler |editor-first2=Peter |editor-last3=Tyron |editor-first3=Darrell T.}}</ref> An baybay na ''Abdal'' (ئابدال) parating ginagamit sa mga mapagkukuanan nin [[Tataramon na Uyghur|Uyghur]]. An mga gunuan nin [[Tataramon na Ruso|Ruso]] naggagamit nin ''Eynu'', ''Aynu'', ''Abdal'' (Эйну, Айну, Абдал) asin an mga Intsik naggagamit nin pagbaybay na ''Ainu''. An mga Äynu  pig-aapod ninda an saindang tataramon na '''''Äynú''''' (ئەينۇ, {{IPA-xx|ɛjˈnu|xx}}).

==Pagheheras nin Heograpiko==
Pigtataram an Äynu sa Kasulnopan na Tsina kasabay kan [[Alebismo|mga Muslim na Alevi]]<ref name="KAM">{{Cite book |last=Louie |first=Kam |title=The Cambridge Companion to Modern Chinese Culture |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86322-3 |location=Cambridge |page=114 |language=en}}</ref><ref name="XIN">{{Cite book |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0765613189 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |location=London |page=303 |language=en}}</ref><ref name="WHIT">{{Cite thesis |last=Bader |first=Alyssa Christine |title=Mummy Dearest: Questions of Identity in Modern and Ancient Xinjiang Uyghur Autonomous Region |date=2012 |publisher=Whitman College |url=https://arminda.whitman.edu/theses/240 |language=en |page=31}}</ref> sa [[Xinjiang]] sa gilid kan [[Disyerto nin Taklimakan]] sa [[Basin nin Tarim]].

==Paggamit bilang sekretong tataramon==
Bilingwal an gabos na Einu ; nanunudan ninda an tataramon na Uyghur dawa sa pagkaaki, na piggagamit ninda sa anuman na panluwas na pakikipag-takudan.

An mga natatadang mga parataram kan Äynu iyo an mga adultong kalalakihan, na nahiling na nagtataram kaini sa luwas kan saindang iniirokan tanganing magkipag-ulayan nin dai nasasabutan kan iba. Pigtataram an Uyghur sa mga tagaluwas na dai nagtataram nin Äynu asin sa harong pag dai na ini kaipuhanan na itago an pagtaram.<ref>{{harvp|Johansson|2001|page=22}}</ref>

==Palatanugan==
{{Unreferenced|section|date=July 2021}}
Gikan sa ponolohikal asin punto de vista kan gramatika, akmang akma an tataramon na Aynu sa diyalektong Uyghur, kung sain ini isinasaalang-alang sa sarong pagkakataon. Parati, halimbawa, tultol na na paghihiras nin mga indicator na sinubli gikan sa Uyghur: .lar / .ler (plural), .da / .de / .ta / .te (lokatibo), .raq / .rek (comparative degree), atbp. [Lee-Smith 1996b: 856], cf.:
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|-
! Äynu || Uyghur || Pagpalistaramon
| -
| xana.da || oj-dа || ‘sa harong’
| -
| aeb.de || tunda || ‘sa banggi’
| -
| xurd.raq || kichik.rak || ‘dikit’
| -
| kemte.rek || yash.raq || ‘hubin’
|}

===Mga katanog===
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+'''Mga ponemang katanog'''
|-
!| &nbsp;
! colspan="2" | [[Labial consonant|Labial]]
! colspan="2" | [[Alveolar consonant|Alveolar]]
! colspan="2" | [[Palatal consonant|Palatal]]
! colspan="2" | [[Velar consonant|Velar]]
! colspan="2" | [[Uvular consonant|Uvular]]
! colspan="2" | [[Glottal consonant|Glottal]]
|-
!| [[Plosive]]
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|p}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA link|b}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|t}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA link|d}}
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|k}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA link|ɡ}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|q}} || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
|-
!| [[Affricate consonant|Affricate]] 
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|t͡ʃ}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA link|d͡ʒ}}
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
|-
!| [[Fricative consonant|Fricative]] 
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | {{IPA link|v}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|s}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA link|z}}
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|ʃ}} || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|χ}} || style="border-left-width: 0;" | {{IPA link|ʁ}}
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | {{IPA link|ɦ}}
|-
!| [[Nasal stop|Nasal]] 
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|m}}
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|n}}
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|ŋ}} 
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
|-
!| [[Flap consonant|Flap/Tap]] 
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|r}}
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
|-
!| [[Lateral consonant|Lateral]] 
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|l}}
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
|-
!| [[Approximant consonant|Approximant]] 
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
|colspan="2" style="border-right-width: 0;" | {{IPA link|j}}
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
| style="border-right-width: 0;" | &nbsp; || style="border-left-width: 0;" | &nbsp;
|}

===Mga patanog===
[[Image:Äynu vowel chart.svg|thumb|left|Mga patanog kan Äynu]]{{clear}}

==Mga pabilang==
An mga pabilang kan Äynu sinublian gikan sa [[Tataramon na Persyano|Persyano]]:{{citation needed|date=October 2018}}
{| class="wikitable"
|+ Mga pabilang sa tataramon na Äynu
|-
! Numero!! Tataramon na Äynu !! Tataramon na Bikol Sentral
|-
| 1 || yäk|| saro
|-
| 2 || du || duwa
|-
| 3 || si || tolo
|-
| 4 || čar || apat
|-
| 5 || pänǰ || lima
|-
| 6 || šäš || anom
|-
| 7 || häp(t) || pito
|-
| 8 || häš(t) || walo
|-
| 9 || noh || siyam
|-
| 10 || dah || sampulo
|-
| 20 || bist || bente <br/> duwampulo
|-
| 100 || säd || sanggatos <br/> sarong gatos
|-
| 1000 || hazar || sangribo <br/> sarong ribo
|}

==Mga tala==
{{Reflist}}

==Mga toltolan==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Hayasi |first=Tooru |title=A Šäyxil Vocabulary: A Preliminary Report of Linguistic Research in Šäyxil Village, Southwestern Xinjiang |publisher=Faculty of Letters, Kyoto University |year=1999 |location=Kyoto |language=en}}
* {{Cite book |last=Hayasi |first=Tooru |title=Studies on Turkish and Turkic languages: Proceedings of the Ninth International Conference on Turkish Linguistics, Oxford, 1998 |date=2000 |publisher=Harrassowitz |isbn=3-447-04293-1 |editor-last=Göksel |editor-first=Asli |location=Wiesbaden |pages=433–439 |language=en |chapter=Lexical Copying in Turkic: The Case of Eynu |editor-last2=Kerslake |editor-first2=Celia}}
* {{Cite book |last=Johansson |first=Lars |url=http://turkoloji.cu.edu.tr/DILBILIM/johanson_01.pdf |title=Discoveries on the Turkic Linguistic Map |date=2001 |publisher=Svenska Forskningsinstitutet i Istanbul |isbn=91-86884-10-7 |location=Stockholm |language=en}}
* {{Cite book |last=Ladstätter |first=Otto |title=Die Abdal (Äynu) in Xinjiang |last2=Tietze |first2=Andreas |date=1994 |publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften |isbn=3-7001-2076-1 |location=Wien |language=de}}
{{refend}}

==Mga panluwas na takod==
* [http://lingweb.eva.mpg.de/numeral/Einu.htm Mga pabilang sa Äynu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090727064515/http://lingweb.eva.mpg.de/numeral/Einu.htm |date=2009-07-27 }}

{{Mga tataramon kan Tsina}}
{{Mga tataramon na Turkiko}}

{{DEFAULTSORT: Tataramon na Aynu}}
[[Kategorya: Agglutinatibong mga tataramon]]
[[Kategorya:Mga tataramon na Turkikong Siberyano]]
[[Kategorya:Mga tataramon kan Tsina]]
[[Kategorya:Mga tataramon na Kant]]
An tataramon na Äynu iyo an sarong kriptolekto na Turkiko na ipinagtataram sa Kasulnopan na nasyon na Tsina. Kabali an tataramon sa Karluk asin itinuturing na sarong diyalekto kan tataramon na Uyghur. Inaapod ini kan pirang mga linguwista nin tataramon na halo, nin huli ta sa pagkakaigwa kaini nin kadaklan nin gramatikang Turkiko, esensyalmente an tataramon na Yugur (harani sa Gurang na Uyghur), alagad an leksikon kaini igwa nin sarong dakulaon na proporsyon nin panginot na Iranyano kung pagbabasehan an mga nilalaog na bokabularyo kaini sa tataramon. Samakatuwid, parating naitatakod an tataramon na ini sa grupo kan mga Iranyano sa pamilya nin mga tataramon kan Indo-Europyano.

An ibang mga linguwista nakikipag-iwalan na dai kaini nasusustehiran an mga teknikal na pangangaipuhan kan sarong halo-halong tataramon. Ipigtataram ini kan mga Äynu, sarong nomadikong mga tawo, na piggagamit ini tanganing mamantinir an saindang komunikasyon na sekreto gikan sa mga tagaluwas.

 Pangaran kan tataramon
Midbid an tataramon sa kadakol na manlainlain na mga baybay, kabali digdi an Abdal, Aini, Ainu, Ayni, Aynu, Eyni asin Eynu. An baybay na Abdal (ئابدال) parating ginagamit sa mga mapagkukuanan nin Uyghur. An mga gunuan nin Ruso naggagamit nin Eynu, Aynu, Abdal (Эйну, Айну, Абдал) asin an mga Intsik naggagamit nin pagbaybay na Ainu. An mga Äynu  pig-aapod ninda an saindang tataramon na Äynú (ئەينۇ, ).

Pagheheras nin Heograpiko
Pigtataram an Äynu sa Kasulnopan na Tsina kasabay kan mga Muslim na Alevi sa Xinjiang sa gilid kan Disyerto nin Taklimakan sa Basin nin Tarim.

Paggamit bilang sekretong tataramon
Bilingwal an gabos na Einu ; nanunudan ninda an tataramon na Uyghur dawa sa pagkaaki, na piggagamit ninda sa anuman na panluwas na pakikipag-takudan.

An mga natatadang mga parataram kan Äynu iyo an mga adultong kalalakihan, na nahiling na nagtataram kaini sa luwas kan saindang iniirokan tanganing magkipag-ulayan nin dai nasasabutan kan iba. Pigtataram an Uyghur sa mga tagaluwas na dai nagtataram nin Äynu asin sa harong pag dai na ini kaipuhanan na itago an pagtaram.

Palatanugan

Gikan sa ponolohikal asin punto de vista kan gramatika, akmang akma an tataramon na Aynu sa diyalektong Uyghur, kung sain ini isinasaalang-alang sa sarong pagkakataon. Parati, halimbawa, tultol na na paghihiras nin mga indicator na sinubli gikan sa Uyghur: .lar / .ler (plural), .da / .de / .ta / .te (lokatibo), .raq / .rek (comparative degree), atbp. [Lee-Smith 1996b: 856], cf.:
 Äynu  Uyghur  Pagpalistaramon - xana.da  oj-dа  ‘sa harong’ - aeb.de  tunda  ‘sa banggi’ - xurd.raq  kichik.rak  ‘dikit’ - kemte.rek  yash.raq  ‘hubin’

Mga katanog
+Mga ponemang katanog   Labial Alveolar Palatal Velar Uvular Glottal Plosive                        Affricate                              Fricative                         Nasal                     Flap/Tap                            Lateral                            Approximant                        

Mga patanog
thumb|left|Mga patanog kan Äynu

Mga pabilang
An mga pabilang kan Äynu sinublian gikan sa Persyano:
+ Mga pabilang sa tataramon na Äynu Numero Tataramon na Äynu  Tataramon na Bikol Sentral 1  yäk saro 2  du  duwa 3  si  tolo 4  čar  apat 5  pänǰ  lima 6  šäš  anom 7  häp(t)  pito 8  häš(t)  walo 9  noh  siyam 10  dah  sampulo 20  bist  bente  duwampulo 100  säd  sanggatos  sarong gatos 1000  hazar  sangribo  sarong ribo

Mga tala

Mga toltolan

 
 
 
 

Mga panluwas na takod
 Mga pabilang sa Äynu 

Kategorya: Agglutinatibong mga tataramon
Kategorya:Mga tataramon na Turkikong Siberyano
Kategorya:Mga tataramon kan Tsina
Kategorya:Mga tataramon na Kant