Trưng sisters
{{Infobox Vietnamese|title=Trưng sisters|image=Hai ba trung Dong Ho painting.jpg|imgwidth=250px|caption=The Trưng sisters ride elephants into battle in this [[Đông Hồ painting|Đông Hồ style painting]].|vie=Hai Bà Trưng|hn={{linktext|𠄩|婆|徵}}|lqn=Two ladies Trưng}}
[[Ladawan:Hai ba trung Dong Ho painting.jpg|thumb|An Trung sisters na nakasakay sa elepante]]
An '''Trưng sisters''' ( {{Lang-vi|Hai Bà Trưng}}, 𠄩婆徵, literal na "Duwang Babae [pinangaranan] Trưng",  14 – c.&nbsp;43) na mga lider sa militar kan [[:tl:Vietnam|Vietnam]] na nanginot sa laog kan tolong taon matapos maghimagsik kan AD 40 laban sa inot na dominasyon kan China sa Vietnam . Sinda na itinuturing na pambansang bayani kan Vietnam. An saindang mga pangaran na '''Trưng Trắc''' ( chữ Hán : ; Chinese [[:tl:Pinyin|pinyin]] : ''Zhēng Cè'' ; Wade–Giles : ''Cheng <sup>1</sup> Ts'e <sup>4</sup>'' ) asin '''Trưng Nhị''' ( chữ Hán : ; Chinese [[:tl:Pinyin|pinyin]] : ''Zhēng Èr'' ; Wade–Giles : ''Cheng <sup>1</sup> Erh <sup>4</sup>'' ). Si Trưng Trắc an inot na babaeng naging monarko kan Vietnam, iyo man an inot na [[:tl:Reynang_reynante|reyna na naghade]] sa kasaysayan kan Vietnam ( si Lý Chiêu Hoàng an huring babaeng naghade asin an tanging [[:tl:Reynang_reynante|empress regnant]] ), asin tinawan siya nin titulo na '''Reyna Trưng''' ( chữ Quốc ngữ : {{Lang|vi|Trưng Nữ vương}}, chữ Hán : ) sa ''Đại Việt sử ký toàn thư'' .

An mga tugang na babae namundag sa Jiaozhi (Giao Chỉ), sarong komandante kan dinastiyang Intsik na Han sa modernong panahon na amihanan na Vietnam. Dai aram an mga petsa kan pagkamundag ninda, pero mas matua si Trưng Trắc  kisa sa  Trưng Nhị. Dai man aram an eksaktong petsa kan saindang pagkagadan alagad pareho sinda nagadan mga 43 AD pakatapos magklihis sa periodo nin ekspedisyon na pinangenotan ni Eastern [[Han]] general Ma Yuan.

An mga tugang na babaeng Trưng halangkaw an inadalan sa irarom kan mapagbantay na pagheling kan saindang ama; sinda matibay magtaram paagi sa literatura. Pareho sinda nakalinyang magmana kan daga asin mga titulo kan saindang ama.<ref>{{Cite news|url=https://theculturetrip.com/asia/vietnam/articles/hai-ba-trung-the-story-of-vietnams-elephant-riding-warrior-princesses/|title=Hai Bà Trưng: The Story of Vietnam's Elephant-Riding Warrior Princesses|last=Rajapaksha|first=Piumi|work=Culture Trip|accessdate=2024-03-21|archivedate=2022-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220920171811/https://theculturetrip.com/asia/vietnam/articles/hai-ba-trung-the-story-of-vietnams-elephant-riding-warrior-princesses/}}</ref>

== Kasaysayan na pinaghalean ==
An dating komandante kan [[Dinastiyang Ch'in|Qin]] na si Zhao Tuo (''rieu Da'' in Vietnamese) inestablisar an estado nin [[Dinastiyang Triệu|Nanyue]] kan 204 BC asin sinakop niya an [[:en:Âu_Lạc|Âu Lạc]] kan 180 BC, na pig-cover an ronang Vietnamese. Kan 112 BC, si [[Emperador Wu kan Han]] nagsugo nin mga soldados laban ki Nanyue asin an kahadean pinag'isog kan 111 BC durante kan pagsakop ni Han gyake sa Nankyung. Siyam Mga komandante an itinindog tanganing pamahalaan an rehiyon, tolo kaini yaon sa ngunyan norteng parte kan Vietnam. An mga tribong nag - uurulon sa lokal na mga tribo tumang ki Han nagpuon kan 40 AD na pinangenotan kan mga Trưng sister.

== Biograpiya ==
An magturugang na Trưng na mga aking babae kan sarong mayamang aristokratikong pamilya nin Lạc ethnicity (An Lac na mga uri nin confederation kan multi-ethnic people). {{Sfn|Brindley|2015}} An saindang ama na sarong Lạc lord sa Mê Linh district (modernong Mê Linh District, [[:tl:Hanoi|Hanoi]] ). An agom ni Trưng Trắc na si Thi Sách (Shi Suo), na man an Lạc lord nin Chu Diên (modernong Khoái Châu District, Hưng Yên Province ). {{Sfn|Lai|2015}} Si Su Ding, an Chinese governor kan Jiaozhi province kan panahong na ito, na nagirumduman kan saiyang kalupitan asin paniniil. {{Sfn|Scott|1918}} Segun sa ''Book of the Later Han'', si Thi Sách na "may mabangis na ugali", asin pinorbaran ni Su Ding na pugulan siya sa paagi nin mga legal na pamamaraan, literal na pugutan siya nin payo kan mayong paglilitis. <ref>Hou Hanshu, vol. 86 "Account of the Southern Man and Southwestern Yi" text: "徵側者，麊泠縣雒將之女也。嫁爲硃珪人詩索妻，'''甚雄勇'''。"</ref> {{Sfn|Scott|1918}} Hinimok ni Trưng Trắc an saiyang agom na maghiro asin naging sentral na pigura sa pagpapahiro sa mga panginoon kan Lạc laban sa mga Intsik. {{Sfn|Taylor|1983}} Kan Marso {{Sfn|Bielestein|1986}} kan 40 AD, pinangenotan ni Trưng Trắc asin kan saiyang nakababatang  tugang na babae na si Trưng Nhị, an Lạc Việt na bumangon sa paghihimagsik laban sa Han. 

Itinala kan The ''Book of the Later Han'' na si Trưng Trắc na naglunsad nin paghihimagsik para ipagbalos an paggadan sa saiyang agom. {{Sfn|Lai|2015}} Nagpoon ito sa Red River Delta, ngunit dae naghaloy na naglakop sa iba pang mga Lạc asin non-Han people poon sa sarong lugar na umaabot poon sa Hepu Commandery hanggang Rinan . {{Sfn|Brindley|2015}} An mga pamayanang Tsino na nasakop, asin si Su Ding na tumakas. {{Sfn|Taylor|1983}} An pag-aalsa na nakakuha ng suporta nin humigit-kumulang animnapu't limang bayan asin pamayanan. {{Sfn|Yü|1986}} Si Trưng Trắc na ipinroklama bilang [[:tl:Reynang_reynante|reyna naghahari]] . {{Sfn|Bielestein|1986}} An katayuan nin Trưng Nhị na dae nasambit sa ''Đại Việt sử ký toàn thư'' . Segun sa ''Việt Nam sử lược'', si Trưng Nhị na magkatuwang na naghade bilang co-king/queen <ref>[[wikisource:vi:Việt Nam sử lược/Quyển I/Phần II/Chương II|Việt Nam sử lược, Chương II: Trưng Vương]]</ref> ngunit segun sa katutubong panitikan, si Trưng Nhị na naging [[:tl:Birey|bise-hari/reyna]]

Kan 42 AD, pinagsugo kan Emperador na si [[Guangwu]] kan Han an heneral na Ma Yuan tanganing olangon an rebelyon kaiba an 20,000 na tropa. Nadaog an rebelyon kan duwang tugang na babae kan suminunod na taon mantang si Ma Yuan nakabihag asin nagabang  Trưng Trắc  asin Trưng Nhị, dangan ipinadara ninda an saindang payo sa korte nin Han sa [[:en:Luoyang|Luoyang]].

An [[Dinastiya Song|dinastiyang Awit]] poeta asin taga-apod na si Huang Tingjian (1045-115) kumpara sa mga tugang na babae kan  Trưngng ki [[Nanyue]])  Si [[Lü Jia]], an primer ministro ni Nanyue na nagtumang sa hukbo ni Emperador Wu kan 112 BCE:<blockquote>Si Lü Jia nagsayuma sa makasosopog na suhol; si  Trưng Trắc pinadakula an saiyang kalasag tanganing labanan an pan - aapi</blockquote>

== historiograpiya ==
An pangenot na historikong pinaggigikanan kan mga tugang na babae iyo an ika-5 siglo ''Libro kan Nahuring Han'' na komponido kan historyador na si Fan Ye, na minasakop sa historya kan Dinastiyang Eastern Han poon 6 sagkod CE 189. An sekondaryong reperensia, alagad an pangenot na popular na gikanan, iyo an''[[:en:Đại_Việt_sử_ký_toàn_thư|Đại Việt sử ký toàn thư]]'' (Complete Annals of [[:en:Đại_Việt|Dai Vie]]) na kinompilar ni [[:en:Ngô_Sĩ_Liên|Ngô Sĩ Liên]] sa irarom kan orden kan Emperador [[:en:Lê_Thánh_Tông|Lê Thánh Tông]] asin natapos kan 1479.

=== Bibliograpiya ===
 {{refbegin}}
* {{citation|surname=Bielestein|given=Hans|chapter=Wang Mang, the restoration of the Han dynasty, and Later Han|pages=223–290|title=The Cambridge History of China: Volume 1, The Ch'in and Han Empires, 221 BC–AD 220|editor-given1=Denis C.|editor-surname1=Twitchett|editor-given2=John King|editor-surname2=Fairbank|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1986}}
* {{cite book|title=Ancient China and the Yue: Perceptions and Identities on the Southern Frontier, c. 400 BCE–50 CE|last=Brindley|first=Erica|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=978-1-107-08478-0}}
* {{cite book|title=A History of Chinese Civilization|last=Gernet|first=Jacques|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-521-49781-7}}
* {{cite book|title=The Genesis of East Asia: 221 B.C. – A.D. 907|last=Holcombe|first=Charles|publisher=University of Hawaii Press|year=2001|isbn=978-0-8248-2465-5}}
* {{cite book|title=Việt Nam: a history from earliest time to the present|last=Kiernan|first=Ben|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2019|isbn=978-0-190-05379-6}}
* {{citation|surname=Lai|given=Mingchiu|chapter=The Zheng sisters|pages=253–254|title=Biographical Dictionary of Chinese Women: Antiquity Through Sui, 1600 B.C.E. – 618 C.E|editor-given1=Lily Xiao Hong|editor-surname1=Lee|editor-given2=A. D.|editor-surname2=Stefanowska|editor-given3=Sue|editor-surname3=Wiles|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=978-1-317-47591-0}}
* {{citation|surname=Li|given=Tana|chapter=A Geopolitical Overview|pages=1–25|title=The Tongking Gulf Through History|editor-given1=Tana|editor-surname1=Li|editor-given2=James A.|editor-surname2=Anderson|location=Pennsylvania|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2011|isbn=978-0-81220-502-2}}
* {{cite book|title=The Mythology of all Races: Indo-Chinese Mythology|last=Scott|first=James George|publisher=University of Michigan|year=1918}}
* {{cite book|title=Lonely Planet Vietnam|last=Stewart|first=Iain|publisher=Lonely Planet|year=2018|isbn=978-1-787-01931-7}}
* {{cite book|title=The Birth of Vietnam|last=Taylor|first=Keith Weller|publisher=University of California Press|year=1983|isbn=978-0-520-07417-0}}
* {{cite book|title=Modernity and Re-Enchantment: Religion in Post-Revolutionary Vietnam|last=Taylor|first=Philip|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=2007|isbn=978-9-812-30438-4}}
* {{citation|surname=Yü|given=Ying-shih|chapter=Han foreign relations|pages=377–463|title=The Cambridge History of China: Volume 1, The Ch'in and Han Empires, 221 BC–AD 220|editor-given1=Denis C.|editor-surname1=Twitchett|editor-given2=John King|editor-surname2=Fairbank|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1986}}
{{refend}}

== Panluwas na takod ==

* [http://www.viettouch.com/trungsis/ Trưng sisters]  Tuyet A. Tran & Chu V. Nguyen

== Mga Toltolan ==
<references />
{{Tamboan}}
An Trưng sisters ( , 𠄩婆徵, literal na "Duwang Babae [pinangaranan] Trưng",  14 – c. 43) na mga lider sa militar kan Vietnam na nanginot sa laog kan tolong taon matapos maghimagsik kan AD 40 laban sa inot na dominasyon kan China sa Vietnam . Sinda na itinuturing na pambansang bayani kan Vietnam. An saindang mga pangaran na Trưng Trắc ( chữ Hán : ; Chinese pinyin : Zhēng Cè ; Wade–Giles : Cheng 1 Ts'e 4 ) asin Trưng Nhị ( chữ Hán : ; Chinese pinyin : Zhēng Èr ; Wade–Giles : Cheng 1 Erh 4 ). Si Trưng Trắc an inot na babaeng naging monarko kan Vietnam, iyo man an inot na reyna na naghade sa kasaysayan kan Vietnam ( si Lý Chiêu Hoàng an huring babaeng naghade asin an tanging empress regnant ), asin tinawan siya nin titulo na Reyna Trưng ( chữ Quốc ngữ : , chữ Hán : ) sa Đại Việt sử ký toàn thư .

An mga tugang na babae namundag sa Jiaozhi (Giao Chỉ), sarong komandante kan dinastiyang Intsik na Han sa modernong panahon na amihanan na Vietnam. Dai aram an mga petsa kan pagkamundag ninda, pero mas matua si Trưng Trắc  kisa sa  Trưng Nhị. Dai man aram an eksaktong petsa kan saindang pagkagadan alagad pareho sinda nagadan mga 43 AD pakatapos magklihis sa periodo nin ekspedisyon na pinangenotan ni Eastern Han general Ma Yuan.

An mga tugang na babaeng Trưng halangkaw an inadalan sa irarom kan mapagbantay na pagheling kan saindang ama; sinda matibay magtaram paagi sa literatura. Pareho sinda nakalinyang magmana kan daga asin mga titulo kan saindang ama.

 Kasaysayan na pinaghalean 
An dating komandante kan Qin na si Zhao Tuo (rieu Da in Vietnamese) inestablisar an estado nin Nanyue kan 204 BC asin sinakop niya an Âu Lạc kan 180 BC, na pig-cover an ronang Vietnamese. Kan 112 BC, si Emperador Wu kan Han nagsugo nin mga soldados laban ki Nanyue asin an kahadean pinag'isog kan 111 BC durante kan pagsakop ni Han gyake sa Nankyung. Siyam Mga komandante an itinindog tanganing pamahalaan an rehiyon, tolo kaini yaon sa ngunyan norteng parte kan Vietnam. An mga tribong nag - uurulon sa lokal na mga tribo tumang ki Han nagpuon kan 40 AD na pinangenotan kan mga Trưng sister.

 Biograpiya 
An magturugang na Trưng na mga aking babae kan sarong mayamang aristokratikong pamilya nin Lạc ethnicity (An Lac na mga uri nin confederation kan multi-ethnic people).  An saindang ama na sarong Lạc lord sa Mê Linh district (modernong Mê Linh District, Hanoi ). An agom ni Trưng Trắc na si Thi Sách (Shi Suo), na man an Lạc lord nin Chu Diên (modernong Khoái Châu District, Hưng Yên Province ).  Si Su Ding, an Chinese governor kan Jiaozhi province kan panahong na ito, na nagirumduman kan saiyang kalupitan asin paniniil.  Segun sa Book of the Later Han, si Thi Sách na "may mabangis na ugali", asin pinorbaran ni Su Ding na pugulan siya sa paagi nin mga legal na pamamaraan, literal na pugutan siya nin payo kan mayong paglilitis. Hou Hanshu, vol. 86 "Account of the Southern Man and Southwestern Yi" text: "徵側者，麊泠縣雒將之女也。嫁爲硃珪人詩索妻，甚雄勇。"  Hinimok ni Trưng Trắc an saiyang agom na maghiro asin naging sentral na pigura sa pagpapahiro sa mga panginoon kan Lạc laban sa mga Intsik.  Kan Marso  kan 40 AD, pinangenotan ni Trưng Trắc asin kan saiyang nakababatang  tugang na babae na si Trưng Nhị, an Lạc Việt na bumangon sa paghihimagsik laban sa Han. 

Itinala kan The Book of the Later Han na si Trưng Trắc na naglunsad nin paghihimagsik para ipagbalos an paggadan sa saiyang agom.  Nagpoon ito sa Red River Delta, ngunit dae naghaloy na naglakop sa iba pang mga Lạc asin non-Han people poon sa sarong lugar na umaabot poon sa Hepu Commandery hanggang Rinan .  An mga pamayanang Tsino na nasakop, asin si Su Ding na tumakas.  An pag-aalsa na nakakuha ng suporta nin humigit-kumulang animnapu't limang bayan asin pamayanan.  Si Trưng Trắc na ipinroklama bilang reyna naghahari .  An katayuan nin Trưng Nhị na dae nasambit sa Đại Việt sử ký toàn thư . Segun sa Việt Nam sử lược, si Trưng Nhị na magkatuwang na naghade bilang co-king/queen Việt Nam sử lược, Chương II: Trưng Vương ngunit segun sa katutubong panitikan, si Trưng Nhị na naging bise-hari/reyna

Kan 42 AD, pinagsugo kan Emperador na si Guangwu kan Han an heneral na Ma Yuan tanganing olangon an rebelyon kaiba an 20,000 na tropa. Nadaog an rebelyon kan duwang tugang na babae kan suminunod na taon mantang si Ma Yuan nakabihag asin nagabang  Trưng Trắc  asin Trưng Nhị, dangan ipinadara ninda an saindang payo sa korte nin Han sa Luoyang.

An dinastiyang Awit poeta asin taga-apod na si Huang Tingjian (1045-115) kumpara sa mga tugang na babae kan  Trưngng ki Nanyue)  Si Lü Jia, an primer ministro ni Nanyue na nagtumang sa hukbo ni Emperador Wu kan 112 BCE:Si Lü Jia nagsayuma sa makasosopog na suhol; si  Trưng Trắc pinadakula an saiyang kalasag tanganing labanan an pan - aapi

 historiograpiya 
An pangenot na historikong pinaggigikanan kan mga tugang na babae iyo an ika-5 siglo Libro kan Nahuring Han na komponido kan historyador na si Fan Ye, na minasakop sa historya kan Dinastiyang Eastern Han poon 6 sagkod CE 189. An sekondaryong reperensia, alagad an pangenot na popular na gikanan, iyo anĐại Việt sử ký toàn thư (Complete Annals of Dai Vie) na kinompilar ni Ngô Sĩ Liên sa irarom kan orden kan Emperador Lê Thánh Tông asin natapos kan 1479.

 Bibliograpiya 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Panluwas na takod 

 Trưng sisters  Tuyet A. Tran & Chu V. Nguyen

 Mga Toltolan