Agta

[[File:Agta.jpg|right|thumb|260px|Agta nagbabalidya kan handikraft niya sa [[Olongapo]], [[Zambales]]]]
[[File:Indigenous People of Iriga City 03.JPG|260px|right|thumb|Aking Agta sa Iriga, 2015]]
{{Demograpiko kan Filipinas}}
An '''Agtâ''' (Ayta {{IPAc-en|'|aɪ|t|ə}}) siring man inaapod na '''Aeta''' sarong grupong etniko na nag'eerok sa wararak-warak sagkod mga tagong lugar sa kabubukiran kan Luzon sa [[Filipinas]] asin mga tinubo na ini sinasabing mga [[Negrito]]. Igwa an mga ini nin maitom na kublit (poon mairom sagkod subidong mairom na kayumanggihon), hababa (parati kulang sa 5 pye an langkaw), asin sadit an panghawakon. Sinda igwa nin mga kirikot na buhok, saradit na dungo asin hararom na kayumanggihon an mga mata. Hinuhuna na an mga Agta iyo an pinakaenot na mga kag'erok sa Filipinas bago pa an migrasyon Austronesyo.<ref>[http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Aeta The Aeta People] Kinua 25-03-15</ref> Sa amnayan kan Luzon, an mga [[Ilokano]] inaapod an mga Agta na Pugut/Pugot asin an katagang ini tinutumoy man an mga tawong may maiitom na kublit alagad an bansag na ini dai suno kan mismong mga Agta ta nakakamenos daa an apod na ini sainda.<ref name="San Ildefonso Agta">Population Dynamics of a Philippine Rain Forest People: The San Ildefonso Agta (University Press of Florida, 1998)</ref> Sa [[Camarines Norte]], an Agta inaapod man na "Abdyan" asin mismo an mga Agta duman inaapod ninda an sadiri na "Kabihug".<ref name="San Ildefonso Agta"/> 

Iba pang arapodan sainda: Ayta, Atta, Ata, Ati, Ita.

==Kinamumugtakan==
An mga ayta sa Filipinas mga Australo-Melanesiano. Kabali na diyan an mga aborigine sa [[Australya]], mga Papuano, an mga Melanesiano kan Solomon Islands, [[Vanuatu]], [[Fiji]], asin man an mga sakop kan Pranses sa [[New Caledonia]].

An agi-agi kan mga Agta dai maubos marorip kan mga antropologo asin arkeologo. Sarong teoria iyo na an mga Ayta mga maku-apo kan mga orihinal na kag'erok sa Filipinas na nag'baklay sa mga dagang nagsusumpay sa mga isla nin Filipinas hale sa kadakulaan kan Asya, bakong arog kan mga Austronesyong kataraid ninda na nag'layag sa pagbanwa kan mga hararayong lugar. Sinasabi man na an mga Agta, bakong arog kan ibang mga Austronesyo, labis an pagngutiil sa paghira sa modo nin saindang pagbuhay. An pag'ngata' kan mga Espanyol na ibanwa sinda sa mga reducciones kan pagkokolonya ninda sa filipinas, daing inantosan. Kadaklan sainda nag'eestar sa mga temporaryong lungalong asin pahubo-hubo sa kadlagan kun saen sinda makakaguno nin mga prutas, makadakop nin mga layas na hayop o magsira sa mga salog. An gobyerno totoo pighihingoa na sinda mag'estar na sa mas permanenteng lugar arog kan pinagbanwa ninda sa lugar kan Pinit, [[Ocampo, Camarines Sur]].
==Mga etnolinggwistikong grupo==
Dakul naghuhuna na an mga Agta o Ayta sarong grupo sana. Alagad, an totoo manlaen-laen sindang grupo, magkairiba man saindang tataramon kun an grupo igdi nagagamit pa an saindang lenggwahe, dawa totoo kadaklan pigadoptar na ninda an mga tataramon nin mga taga-ibaba na mas dominante. 

An minasunod iyo an lista kan mga etnolinggwistikong grupo na konsideradong Agta huli sa saindang pisikal na hitsura asin sa klase kan pamumuhay ninda nagkaka-aragidan. An lista nakakaag man kun anong grupo asin kun saen haleng  [[Mga probinsya nin Filipinas|mga probinsya]].<ref name="Reid"/><ref name="Reid2">{{cite journal |last1=Reid |first1=Lawrence A. |title=The Early Switch Hypothesis: Linguistic Evidence for Contact between Negritos and Austronesians |journal=Man and Culture in Oceania |date=1987 |volume=3 Special Issue |pages=41–59 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/32298107.pdf |access-date=2020-11-03 |archive-date=2021-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710235338/https://core.ac.uk/download/pdf/32298107.pdf |url-status=live |archivedate=2021-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210711041024/https://core.ac.uk/download/pdf/32298107.pdf }}</ref><ref name="McHenry2013"/>

*Aeta – Luson Sentral
:*Ambala Aeta – [[Zambales]], [[Bataan]]
:*Abellen Aeta (inaapod man Abenlen, Abelling o Aburlin) – [[Tarlac]]
:*Magbukún Aeta (inaapod man Magbikin, Magbeken, o Bataan Ayta) – [[Bataan]]
:*Mag-antsi Aeta (apod man Mag-anchi o Magganchi) – [[Zambales]], [[Tarlac]], [[Pampanga]]
:*Mag-indi Aeta (apod man Maggindi) – [[Zambales]], [[Pampanga]]
*Agta – Sur-subangan nin Luson
:*Alabat Agta (apod man [[Alabat Island]] Agta) – [[Quezon province|Quezon]]
:*Agta Cimarron – [[Camarines Sur]]
:*Manide (apod man Abiyan Agta o Camarines Norte Agta) – [[Camarines Norte]]
:*Rinconada Agta (apod man Iriga Agta) – [[Camarines Sur]]
:*Tabangnon (apod man Partido Agta, Katabangan, Katubung, o Isarog Agta) – [[Sorsogon]], [[Quezon province|Quezon]], [[Camarines Sur]]
*Dumagat – Subangan nin Luson<ref name="Himes"/>
:*Alta 
::*Northern Alta – [[Probinsyang Aurora|Aurora]] 
::*Southern Alta (apod man Kabulowan Alta o Edimala) – [[Quezon province|Quezon]], [[Nueva Ecija]]
:*Arta – [[Probinsyang Quirino|Quirino]]
:*Atta
::*Faire-Rizal Atta – [[Probinsyang Cagayan]]
::*Pamplona Atta – [[Probinsyang Cagayan]]
::*Pudtol Atta – [[Probinsyang Cagayan]]
:*Casiguran Dumagat – [[Probinsyang Aurora|Aurora]]
:*Central Cagayan Dumagat – [[Probinsyang Cagayan|Cagayan]]
:*Palanan Dumagat – [[Probinsyang Isabela|Isabela]]
:*Paranan Dumagat (o Pahanan Dumagat) – [[Probinsyang Isabela|Isabela]]
:*Disabungan Dumagat – [[Probinsyang Isabela|Isabela]]
:*Dupaningan Dumagat – [[Probinsyang Cagayan|Cagayan]]
:*Madella Dumagat – [[Probinsyang Quirino|Quirino]]
:*Sinauna Tagalog (apod man Remontado Dumagat) – [[Probinsyang Rizal|Rizal]], [[Probinsyang Quezon|Quezon]]
:*Umiray Dumagat – [[Probinsyang Quezon|Quezon]]

==Pagbado==

Kan mga enot na panahon an mga Agta sulot sana tapis (babae) asin bahag gibo hale sa ubak nin kahoy (lalake), alagad nag'aarog naman na maggubing kan mga badoon kan mga taga-ibaba siring kan pagsulot kalson/kamison an babae asin sa lalaki, pantalon asin polo.

==Pig-eerokan asin mga tataramon kan Agta==

An mga Agta napipisan sa 32 etno-linggwistiko grupo asin tinatayang may total na 33,000 katawo (taon 2003) an kagabosan kan mga manlaen-laen na grupong Agta.<ref>http://www.scribd.com/doc/38601846/Thirty-Endangered-Languages-in-the-Philippines Kinua 26-03-15</ref>. Alagad, an sarong profesor sa linggwistika sa [[Unibersidad kan Filipinas]] tinataya na apat-na-polong ribo (40,000) an populasyon kan mga Agta.<ref>http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=4&i=256 Kinua 25-03-15</ref>. Sinda nag'eestar sa subangan na parte kan Luzon sa mga probinsya nin Cagayan, Isabela, Aurora, Quirino, Quezon, Camarines Norte, asin sa Camarines Sur. Sarungat sa popular na pagtubod, an mga Agta may mga sadiring tataramon na haros dai masasabotan kan kataraid nindang para-oma asin bako man nakikigamit na sana kun arin an tataramon sa palibot ninda dawa totoo tatao sinda magtaram kan sa palibot nindang mga lenggwahe.<ref>http://www.everyculture.com/East-Southeast-Asia/Agta-Orientation.html Kinua 26-03-15</ref> Alagad, an mga tataramon na Isarog Agta <ref>http://multitree.org/codes/agk Kinua 30-03-15</ref>asin Sorsogon Agta haros puho na huli sa pagdikit kan mga parataram kaini<ref>http://multitree.org/codes/ays Kinua 30-03-15</ref>. Siring man, an Lake Buhi Agta namimiligro naman mawara.<ref>https://ph.news.yahoo.com/yes--some-pinoy-%E2%80%98languages%E2%80%99-are-on-the-brink-of-extinction.html Kinua 26-03-15.</ref><ref>http://www-01.sil.org/sociolx/ndg-lg-grimes.html Kinua 26-03-15</ref><ref>http://linguistlist.org/forms/langs/get-nearly-extinct.cfm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151125050940/http://linguistlist.org/forms/langs/get-nearly-extinct.cfm |date=2015-11-25 }} Kinua 26-03-15</ref><ref>http://www.scribd.com/doc/38601846/Thirty-Endangered-Languages-in-the-Philippines Kinua 26-03-15</ref>

==Makuri an paghuros kan populasyon kan Agta==

Sa ngonyan, an mga Agta makuri an paghuros kan saindang populasyon, bako huli sa pagharale sa sadiring mga lugar o hababang pagkamundag sa mga aki kundi sa halangkaw na pagkagaradan. Ini huling gayo sa mga helang, mala ta 80% kan kagadanan resulta sa kahelangan. Nangengenot na helang sainda iyo an tuberkulosis, na sinusundan kan pneumonia asin helang na gastrointestinal. An 49% kan mga aking Agta nagagadan bago inaabot an edad na 15. An grupong ini nagsasapong dayaday sa makuring  malnutrition, malaria, mga halod sa tulak, alkoholismo, asin maating kundisyon na estaran.<ref>http://www.everyculture.com/East-Southeast-Asia/Agta-Orientation.html Kinua 26-03-15</ref>

== Kataytayan nin mga ladawan ==
<gallery>
File:Young Negrito girl, Mariveles, 1901.JPG|Sarong Agtang daragita sa [[Mariveles, Bataan]] kan 1901
Ladawan:Indigenous people of Iriga City.JPG|Agtang babae na naglalaba sa Ilian, Iriga City
Ladawan:Agta Monument in Inorogan.JPG|Lumang pag gubing kan mga lalaking Agta, mahihiling sa Inorogan Shrine, Iriga City
Ladawan:Ilian Tribe Cemetery.JPG|Ilian Tribe Cemetery sa [[Syudad nin Iriga]]
</gallery>

==Mga panluwas na takod==

* [http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Aeta] Mga retrato kan Agta. Kinua 25-03-15.
* [http://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3317989/Pygmies-life-expectancy-is-between-16-and-24.html] Edad inaabot kan mga Agta.Kinua 25-03-15.
* [http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=4&i=256}] An Agta (Kabihug) sa [[Camarines Norte]]. Kinua 25-03-15.
* [http://runokorashidi.com/blog/2014/06/28/article-the-black-presence-in-the-philippines%E2%80%8F/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231011050035/http://runokorashidi.com/blog/2014/06/28/article-the-black-presence-in-the-philippines%E2%80%8F/ |date=2023-10-11 }} The Black Presence in the Philippines. Runoko Rashidi. Kinua 26-03-15.
* [http://www-01.sil.org/silewp/1997/004/SILEWP1997-004.html]Lista kan mga libro dapit sa Agta. Kinua 26-03-15.
== Toltolan ==
{{reflist}}{{Saringsing}}
[[Kategorya: Mga iba-ibang grupong etniko sa Filipinas]]
260px|right|thumb|Aking Agta sa Iriga, 2015

An Agtâ (Ayta ) siring man inaapod na Aeta sarong grupong etniko na nag'eerok sa wararak-warak sagkod mga tagong lugar sa kabubukiran kan Luzon sa Filipinas asin mga tinubo na ini sinasabing mga Negrito. Igwa an mga ini nin maitom na kublit (poon mairom sagkod subidong mairom na kayumanggihon), hababa (parati kulang sa 5 pye an langkaw), asin sadit an panghawakon. Sinda igwa nin mga kirikot na buhok, saradit na dungo asin hararom na kayumanggihon an mga mata. Hinuhuna na an mga Agta iyo an pinakaenot na mga kag'erok sa Filipinas bago pa an migrasyon Austronesyo.The Aeta People Kinua 25-03-15 Sa amnayan kan Luzon, an mga Ilokano inaapod an mga Agta na Pugut/Pugot asin an katagang ini tinutumoy man an mga tawong may maiitom na kublit alagad an bansag na ini dai suno kan mismong mga Agta ta nakakamenos daa an apod na ini sainda.Population Dynamics of a Philippine Rain Forest People: The San Ildefonso Agta (University Press of Florida, 1998) Sa Camarines Norte, an Agta inaapod man na "Abdyan" asin mismo an mga Agta duman inaapod ninda an sadiri na "Kabihug". 

Iba pang arapodan sainda: Ayta, Atta, Ata, Ati, Ita.

Kinamumugtakan
An mga ayta sa Filipinas mga Australo-Melanesiano. Kabali na diyan an mga aborigine sa Australya, mga Papuano, an mga Melanesiano kan Solomon Islands, Vanuatu, Fiji, asin man an mga sakop kan Pranses sa New Caledonia.

An agi-agi kan mga Agta dai maubos marorip kan mga antropologo asin arkeologo. Sarong teoria iyo na an mga Ayta mga maku-apo kan mga orihinal na kag'erok sa Filipinas na nag'baklay sa mga dagang nagsusumpay sa mga isla nin Filipinas hale sa kadakulaan kan Asya, bakong arog kan mga Austronesyong kataraid ninda na nag'layag sa pagbanwa kan mga hararayong lugar. Sinasabi man na an mga Agta, bakong arog kan ibang mga Austronesyo, labis an pagngutiil sa paghira sa modo nin saindang pagbuhay. An pag'ngata' kan mga Espanyol na ibanwa sinda sa mga reducciones kan pagkokolonya ninda sa filipinas, daing inantosan. Kadaklan sainda nag'eestar sa mga temporaryong lungalong asin pahubo-hubo sa kadlagan kun saen sinda makakaguno nin mga prutas, makadakop nin mga layas na hayop o magsira sa mga salog. An gobyerno totoo pighihingoa na sinda mag'estar na sa mas permanenteng lugar arog kan pinagbanwa ninda sa lugar kan Pinit, Ocampo, Camarines Sur.
Mga etnolinggwistikong grupo
Dakul naghuhuna na an mga Agta o Ayta sarong grupo sana. Alagad, an totoo manlaen-laen sindang grupo, magkairiba man saindang tataramon kun an grupo igdi nagagamit pa an saindang lenggwahe, dawa totoo kadaklan pigadoptar na ninda an mga tataramon nin mga taga-ibaba na mas dominante. 

An minasunod iyo an lista kan mga etnolinggwistikong grupo na konsideradong Agta huli sa saindang pisikal na hitsura asin sa klase kan pamumuhay ninda nagkaka-aragidan. An lista nakakaag man kun anong grupo asin kun saen haleng  mga probinsya.

Aeta – Luson Sentral
Ambala Aeta – Zambales, Bataan
Abellen Aeta (inaapod man Abenlen, Abelling o Aburlin) – Tarlac
Magbukún Aeta (inaapod man Magbikin, Magbeken, o Bataan Ayta) – Bataan
Mag-antsi Aeta (apod man Mag-anchi o Magganchi) – Zambales, Tarlac, Pampanga
Mag-indi Aeta (apod man Maggindi) – Zambales, Pampanga
Agta – Sur-subangan nin Luson
Alabat Agta (apod man Alabat Island Agta) – Quezon
Agta Cimarron – Camarines Sur
Manide (apod man Abiyan Agta o Camarines Norte Agta) – Camarines Norte
Rinconada Agta (apod man Iriga Agta) – Camarines Sur
Tabangnon (apod man Partido Agta, Katabangan, Katubung, o Isarog Agta) – Sorsogon, Quezon, Camarines Sur
Dumagat – Subangan nin Luson
Alta 
Northern Alta – Aurora 
Southern Alta (apod man Kabulowan Alta o Edimala) – Quezon, Nueva Ecija
Arta – Quirino
Atta
Faire-Rizal Atta – Probinsyang Cagayan
Pamplona Atta – Probinsyang Cagayan
Pudtol Atta – Probinsyang Cagayan
Casiguran Dumagat – Aurora
Central Cagayan Dumagat – Cagayan
Palanan Dumagat – Isabela
Paranan Dumagat (o Pahanan Dumagat) – Isabela
Disabungan Dumagat – Isabela
Dupaningan Dumagat – Cagayan
Madella Dumagat – Quirino
Sinauna Tagalog (apod man Remontado Dumagat) – Rizal, Quezon
Umiray Dumagat – Quezon

Pagbado

Kan mga enot na panahon an mga Agta sulot sana tapis (babae) asin bahag gibo hale sa ubak nin kahoy (lalake), alagad nag'aarog naman na maggubing kan mga badoon kan mga taga-ibaba siring kan pagsulot kalson/kamison an babae asin sa lalaki, pantalon asin polo.

Pig-eerokan asin mga tataramon kan Agta

An mga Agta napipisan sa 32 etno-linggwistiko grupo asin tinatayang may total na 33,000 katawo (taon 2003) an kagabosan kan mga manlaen-laen na grupong Agta.http://www.scribd.com/doc/38601846/Thirty-Endangered-Languages-in-the-Philippines Kinua 26-03-15. Alagad, an sarong profesor sa linggwistika sa Unibersidad kan Filipinas tinataya na apat-na-polong ribo (40,000) an populasyon kan mga Agta.http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=4&i=256 Kinua 25-03-15. Sinda nag'eestar sa subangan na parte kan Luzon sa mga probinsya nin Cagayan, Isabela, Aurora, Quirino, Quezon, Camarines Norte, asin sa Camarines Sur. Sarungat sa popular na pagtubod, an mga Agta may mga sadiring tataramon na haros dai masasabotan kan kataraid nindang para-oma asin bako man nakikigamit na sana kun arin an tataramon sa palibot ninda dawa totoo tatao sinda magtaram kan sa palibot nindang mga lenggwahe.http://www.everyculture.com/East-Southeast-Asia/Agta-Orientation.html Kinua 26-03-15 Alagad, an mga tataramon na Isarog Agta http://multitree.org/codes/agk Kinua 30-03-15asin Sorsogon Agta haros puho na huli sa pagdikit kan mga parataram kainihttp://multitree.org/codes/ays Kinua 30-03-15. Siring man, an Lake Buhi Agta namimiligro naman mawara.https://ph.news.yahoo.com/yes--some-pinoy-%E2%80%98languages%E2%80%99-are-on-the-brink-of-extinction.html Kinua 26-03-15.http://www-01.sil.org/sociolx/ndg-lg-grimes.html Kinua 26-03-15http://linguistlist.org/forms/langs/get-nearly-extinct.cfm  Kinua 26-03-15http://www.scribd.com/doc/38601846/Thirty-Endangered-Languages-in-the-Philippines Kinua 26-03-15

Makuri an paghuros kan populasyon kan Agta

Sa ngonyan, an mga Agta makuri an paghuros kan saindang populasyon, bako huli sa pagharale sa sadiring mga lugar o hababang pagkamundag sa mga aki kundi sa halangkaw na pagkagaradan. Ini huling gayo sa mga helang, mala ta 80% kan kagadanan resulta sa kahelangan. Nangengenot na helang sainda iyo an tuberkulosis, na sinusundan kan pneumonia asin helang na gastrointestinal. An 49% kan mga aking Agta nagagadan bago inaabot an edad na 15. An grupong ini nagsasapong dayaday sa makuring  malnutrition, malaria, mga halod sa tulak, alkoholismo, asin maating kundisyon na estaran.http://www.everyculture.com/East-Southeast-Asia/Agta-Orientation.html Kinua 26-03-15

 Kataytayan nin mga ladawan 

Mga panluwas na takod

  Mga retrato kan Agta. Kinua 25-03-15.
  Edad inaabot kan mga Agta.Kinua 25-03-15.
  An Agta (Kabihug) sa Camarines Norte. Kinua 25-03-15.
   The Black Presence in the Philippines. Runoko Rashidi. Kinua 26-03-15.
 Lista kan mga libro dapit sa Agta. Kinua 26-03-15.
 Toltolan 

Kategorya: Mga iba-ibang grupong etniko sa Filipinas