Tataramon na Lachi
{{Infobox language
|name=Lachi
|region=[[Biyetnam]]
|ethnicity=[[Mga tawong Lachi|Lachi]]
|speakers={{sigfig|6,600|1}}
|date=1990–2007
|ref = e18
|familycolor=Kradai
|fam2=[[Mga tataramon na Kra|Kra]]
|fam3=Ge–Chi
|lc1=lbt|ld1=Lachi
|lc2=lwh|ld2=White Lachi
|glotto=lach1247
|glottorefname=Lachic
}}

An '''tataramon na Lachi''' ({{zh|c=拉基|p=lājī}}, Biyetnamis: '''La Chí'''; [[Endonym|autonym]] sa Tsina: ''{{IPA|li35 pu44 ljo44}}''; autonym sa Biyetnam: ''{{IPA|qu32 te453}}'', sain ''{{IPA|qu32}}'' an boot sabihon "sarong tawo"<ref name="Edmondson2003"/>) sarong [[tataramon na Kra]] na ipinagtataram sa  [[Yunnan]], [[Tsina]] asin sa amihanan na Biyetnam. Igwa ining 9,500 na mga parataram kaini nin [[mga tawong Lachi|Lachi]] sa Biyetnam kan 1990. Pigbareta ni Edmondson (2008) na igwa pa nin lain na 2,500 sa [[Maguan County]], Yunnan, Tsina kan 1995, alagad pigbareta ni Li Yunbing (2000) na 60 na mga parataram sa Maguan gikan sa sarong populasyon nin etniko na 1,600.

==Mga pang-irarom na pagkakabaranga==
Pigpanukala ni Weera Ostapirat<ref>Ostapirat, Weera (2000). "[http://sealang.net/sala/archives/pdf4/weera2000proto.pdf Proto-Kra]". ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'' '''23''' (1): 1-251</ref> an tolong mayor na mga pang-irarom na pagkakabarangaan para sa tataramon na Lachi.

*'''Amihanan''' (Intsik o Maburak na Lachi)
*'''Katahawan''' (Puting Lachi)
*'''Habagatan''' (Halabang mabuhok asin Itom na Lachi)

Sinabi ni Jerold A. Edmondson na dai pa nakakahanap an mga parasaligsig kan Vietnam nin mga nagtataram kan Puting (Katahawan) Lachi. Inin man an dai masyadong pinag-adalan na pagkakalain-lain kan Lachi.

Piglista kan ''Maguan County Gazetteer'' 马关县志 (1996) an mga minasunod na mga pang-irarom na pagkakabarangaan nin etnikong Lachi.
* Namumurak na Lachi 花 拉基
* Puting Lachi 白 拉基
* Itom na Lachi 黑 拉基
* Intsik Lachi 汉拉基
* Manyou Lachi 曼 忧 拉基
* Manpeng Lachi 曼 棚 拉基

Naglilista man an Maguan County Gazetteer 1996 关 县志 (1996) nin minasunod awtonomiya para sa Lachi.
*She 舍
*Laguo 拉果
*Heitu 黑土
*Gudai 古逮
*Yibi 依比
*Yimei 依梅
*Yiduo 依多
*Yibeng 依崩

Nagtao an Republic of China-era ''Maguan County Gazetteer'' 马关县志 nin pangaran na Labo 剌僰 (na may sarong radikal na ido na 犭para La 剌) asin Laji 拉鸡 (Li 2000: 5).

==Heograpikong Pagkakabariwas==
Pigsabi ni Kosaka (2000) na igwa nin 6,000–8,000 na mga parataram nin Lachi sa nasyon na Biyetnam, asin igwa man nin 2,000 sa nasyon na Tsina. Pigkaklasipikar sa ngunyan an Lachi kan [[Maguan County]], Tsina bilang [[mga tawo nin Zhuang|Zhuang]] (Li 2000), mantang pigkaklasipikar an Lachi kan [[Malipo County]], Tsina, kabali an Qabiao, bilang [[Mga tawo nin Yi|Yi]]. Igwang opisyal na estado an Lachi kan  Biyetnam bilang saro man na suway na etnikong grupo.

==Balanghayan==
Arog man ka lain pang  [[mga tataramon na Kra]] arog kan [[Tataramon na Gelao|Gelao]] asin [[Tataramon na Buyang|Buyang]], nagpapahiling an Lachi nin clause-final negation (Li 2000).

==Ponolohiya==

=== Mga katanog ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! colspan="2" rowspan="2" |
! colspan="2" |[[Labial consonant|Labial]]
! colspan="2" |[[Alveolar consonant|Alveolar]]
! rowspan="2" |([[Alveolo-palatal consonant|Alveolo]]-)[[Alveolo-palatal consonant|<br>palatal]]
! colspan="2" |[[Velar consonant|Velar]]
! rowspan="2" |[[Uvular consonant|Uvular]]
! rowspan="2" |[[Glottal consonant|Glottal]]
|-
!<small>plain</small>
!<small>[[Palatalization (phonetics)|pal.]]</small>
!<small>plain</small>
!<small>[[Palatalization (phonetics)|pal.]]</small>
!<small>plain</small>
!<small>[[Labialization|lab.]]</small>
|-
! rowspan="3" |[[Stop consonant|Stop]]/<br>[[Affricate consonant|Affricate]]
!<small>[[Voicelessness|voiceless]]</small>
|{{IPA|p}}
|{{IPA|pʲ}}
|{{IPA|t}}
|{{IPA|tʲ}}
|{{IPA|tɕ}}
|{{IPA|k}}
|{{IPA|kʷ}}
|{{IPA|q}}
|{{IPA|ʔ}}
|-
!<small>[[Aspirated consonant|aspirated]]</small>
|{{IPA|pʰ}}
|{{IPA|pʰʲ}}
|{{IPA|tʰ}}
|{{IPA|tʲʰ}}
|
|{{IPA|kʰ}}
|{{IPA|kʰʷ}}
|{{IPA|qʰ}}
|
|-
!<small>[[Voice (phonetics)|voiced]]</small>
|{{IPA|b}}
|{{IPA|bʲ}}
| colspan="2" |({{IPA|d}})
|
| colspan="2" |
|
|
|-
! colspan="2" |[[Fricative consonant|Fricative]]
| colspan="2" |{{IPA|f}}
| colspan="2" |({{IPA|s}})
|{{IPA|ɕ}}
| colspan="2" |
|
|{{IPA|h}}
|-
! colspan="2" |[[Approximant consonant|Approximant]]
| colspan="2" |{{IPA|w}}
| colspan="2" |
|{{IPA|j}}
| colspan="2" |
|
|
|-
! colspan="2" |[[Nasal consonant|Nasal]]
|{{IPA|m}}
|{{IPA|mʲ}}
|{{IPA|n}}
|{{IPA|nʲ}}
|{{IPA|ɲ}}
| colspan="2" |{{IPA|ŋʷ}}
|
|
|-
! colspan="2" |[[Lateral consonant|Lateral]]
| colspan="2" |
|{{IPA|l}}
|{{IPA|lʲ}}
|
| colspan="2" |
|
|
|-
! rowspan="2" |[[Syllabic consonant|Syllabic]]
![[Voice (phonetics)|<small>voiced</small>]]
| colspan="2" |{{IPA|m̩}}
| colspan="2" |
|
| colspan="2" |{{IPA|ŋ̍ʷ}}
|
|
|-
![[Glottalization|<small>glottalized</small>]]
| colspan="2" |{{IPA|ˀm̩}}
| colspan="2" |
|
| colspan="2" |{{IPA|ˀŋ̍ʷ}}
|
|
|}

*Nagbubutwa an {{IPA | /d/}} sa mga subli-taramon na gikan sa Vietnam.
* Harani na mga tanog na {{IPA | / j w /}} kapag nagaganap bago an {{IPA | / i /}}, siguro, maisasakatupadan man bilang {{IPA | [ʑ ʊ̯]}}. An parehong mga tanog, pwede man napagtanto bilang sarong tinining na tanog na glottal {{IPA | [ɦ]}}.

=== Mga patanog ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!
![[Front vowel|Front]]
![[Central vowel|Central]]
! colspan="2" |[[Back vowel|Back]]
|- align="center"
![[Close vowel|Close]]
|{{IPA|i}}
|
| colspan="2" |{{IPA|u}}
|- align="center"
![[Close-mid vowel|Close-mid]]
|{{IPA|e}}
|
|{{IPA|ɤ}}
|{{IPA|o}}
|-
![[Open-mid vowel|Open-mid]]
|{{IPA|ɛ}}
|
| colspan="2" |{{IPA|ɔ}}
|- align="center"
![[Open vowel|Open]]
| 
|{{IPA|a}}
| colspan="2" |{{IPA|ɑ}}
|}

* An mga ordinaryong tanog kan patanov na {{IPA | [i]}} asin {{IPA | [ɛ]}}, nagaganap sana kan pagkatapos kan palatal, velar, palatalized asin labialized initials. Matapos an lain pang mga inisyal sa ibang lugar, naging velarized an mga ini bilang {{IPA | [-ˠi]}}, {{IPA | [-ˠɛ]}}.

==Mga toltolan==
{{reflist}}
*Diller, Anthony, Jerold A. Edmondson, and Yongxian Luo ed. ''The Tai–Kadai Languages''. Routledge Language Family Series. Psychology Press, 2008.
*Hoàng Thanh Lịch. 2012. ''Người La Chí ở Việt Nam / The La Chi in Vietnam''. Hà Nội: Nhà xuất bản thông tấn.
*李云兵 / Li Yunbing. 2000. 拉基语硏究 / Laji yu yan jiu (A Study of Lachi). Beijing: 中央民族大学出版社 / Zhong yang min zu da xue chu ban she.

==Mababasa pa lalo==
*Duong, Thu Hang. 2019. ''[http://cala2019.puc.edu.kh/68-2/ Language of La Chi People in Ban Diu, Ha Giang, Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329153211/http://cala2019.puc.edu.kh/68-2/ |date=2019-03-29 }}''. Presentation at the Conference on Asian Linguistic Anthropology, the CALA 2019, Paññāsāstra University of Cambodia.
*Kosaka, Ryuichi [小坂, 隆一]. 2000. [http://repository.tufs.ac.jp/handle/10108/35586 A descriptive study of the Lachi language: syntactic description, historical reconstruction and genetic relation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024021951/http://repository.tufs.ac.jp/handle/10108/35586 |date=2019-10-24 }}. Ph.D. dissertation. Tokyo: Tokyo University of Foreign Studies (TUFS). http://hdl.handle.net/10108/35586
*Nguyễn Văn Huy (1975). "Vài nét về người La Chí". In, Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. ''Về vấn đề xác định thánh phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam'', 389–414. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.

==Mga panluwas na takud==
*https://web.archive.org/web/20131203002223/http://cema.gov.vn/modules.php?name=Content&op=details&mid=511

{{Mga tataramon kan Biyetnam}}
{{Mga tataramon na Tai-Kadai}}

[[kategorya:Mga tataramon na Kra]]
[[Kategorya:Mga tataramon kan Tsina]]
[[Kategorya:Mga tataramon kan Bietnam]]
An tataramon na Lachi (, Biyetnamis: La Chí; autonym sa Tsina: ; autonym sa Biyetnam: , sain  an boot sabihon "sarong tawo") sarong tataramon na Kra na ipinagtataram sa  Yunnan, Tsina asin sa amihanan na Biyetnam. Igwa ining 9,500 na mga parataram kaini nin Lachi sa Biyetnam kan 1990. Pigbareta ni Edmondson (2008) na igwa pa nin lain na 2,500 sa Maguan County, Yunnan, Tsina kan 1995, alagad pigbareta ni Li Yunbing (2000) na 60 na mga parataram sa Maguan gikan sa sarong populasyon nin etniko na 1,600.

Mga pang-irarom na pagkakabaranga
Pigpanukala ni Weera OstapiratOstapirat, Weera (2000). "Proto-Kra". Linguistics of the Tibeto-Burman Area 23 (1): 1-251 an tolong mayor na mga pang-irarom na pagkakabarangaan para sa tataramon na Lachi.

Amihanan (Intsik o Maburak na Lachi)
Katahawan (Puting Lachi)
Habagatan (Halabang mabuhok asin Itom na Lachi)

Sinabi ni Jerold A. Edmondson na dai pa nakakahanap an mga parasaligsig kan Vietnam nin mga nagtataram kan Puting (Katahawan) Lachi. Inin man an dai masyadong pinag-adalan na pagkakalain-lain kan Lachi.

Piglista kan Maguan County Gazetteer 马关县志 (1996) an mga minasunod na mga pang-irarom na pagkakabarangaan nin etnikong Lachi.
 Namumurak na Lachi 花 拉基
 Puting Lachi 白 拉基
 Itom na Lachi 黑 拉基
 Intsik Lachi 汉拉基
 Manyou Lachi 曼 忧 拉基
 Manpeng Lachi 曼 棚 拉基

Naglilista man an Maguan County Gazetteer 1996 关 县志 (1996) nin minasunod awtonomiya para sa Lachi.
She 舍
Laguo 拉果
Heitu 黑土
Gudai 古逮
Yibi 依比
Yimei 依梅
Yiduo 依多
Yibeng 依崩

Nagtao an Republic of China-era Maguan County Gazetteer 马关县志 nin pangaran na Labo 剌僰 (na may sarong radikal na ido na 犭para La 剌) asin Laji 拉鸡 (Li 2000: 5).

Heograpikong Pagkakabariwas
Pigsabi ni Kosaka (2000) na igwa nin 6,000–8,000 na mga parataram nin Lachi sa nasyon na Biyetnam, asin igwa man nin 2,000 sa nasyon na Tsina. Pigkaklasipikar sa ngunyan an Lachi kan Maguan County, Tsina bilang Zhuang (Li 2000), mantang pigkaklasipikar an Lachi kan Malipo County, Tsina, kabali an Qabiao, bilang Yi. Igwang opisyal na estado an Lachi kan  Biyetnam bilang saro man na suway na etnikong grupo.

Balanghayan
Arog man ka lain pang  mga tataramon na Kra arog kan Gelao asin Buyang, nagpapahiling an Lachi nin clause-final negation (Li 2000).

Ponolohiya

 Mga katanog 
LabialAlveolar(Alveolo-)palatalVelarUvularGlottalplainpal.plainpal.plainlab.Stop/Affricatevoicelessaspiratedvoiced()Fricative()ApproximantNasalLateralSyllabicvoicedglottalized

Nagbubutwa an  sa mga subli-taramon na gikan sa Vietnam.
 Harani na mga tanog na  kapag nagaganap bago an , siguro, maisasakatupadan man bilang . An parehong mga tanog, pwede man napagtanto bilang sarong tinining na tanog na glottal .

 Mga patanog 
FrontCentralBackCloseClose-midOpen-midOpen 

 An mga ordinaryong tanog kan patanov na  asin , nagaganap sana kan pagkatapos kan palatal, velar, palatalized asin labialized initials. Matapos an lain pang mga inisyal sa ibang lugar, naging velarized an mga ini bilang , .

Mga toltolan

Diller, Anthony, Jerold A. Edmondson, and Yongxian Luo ed. The Tai–Kadai Languages. Routledge Language Family Series. Psychology Press, 2008.
Hoàng Thanh Lịch. 2012. Người La Chí ở Việt Nam / The La Chi in Vietnam. Hà Nội: Nhà xuất bản thông tấn.
李云兵 / Li Yunbing. 2000. 拉基语硏究 / Laji yu yan jiu (A Study of Lachi). Beijing: 中央民族大学出版社 / Zhong yang min zu da xue chu ban she.

Mababasa pa lalo
Duong, Thu Hang. 2019. Language of La Chi People in Ban Diu, Ha Giang, Vietnam . Presentation at the Conference on Asian Linguistic Anthropology, the CALA 2019, Paññāsāstra University of Cambodia.
Kosaka, Ryuichi [小坂, 隆一]. 2000. A descriptive study of the Lachi language: syntactic description, historical reconstruction and genetic relation . Ph.D. dissertation. Tokyo: Tokyo University of Foreign Studies (TUFS). http://hdl.handle.net/10108/35586
Nguyễn Văn Huy (1975). "Vài nét về người La Chí". In, Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. Về vấn đề xác định thánh phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam, 389–414. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.

Mga panluwas na takud
https://web.archive.org/web/20131203002223/http://cema.gov.vn/modules.php?name=Content&op=details&mid=511

kategorya:Mga tataramon na Kra
Kategorya:Mga tataramon kan Tsina
Kategorya:Mga tataramon kan Bietnam