Coal
{{infobox
| title = Coal
| data1 = [[File:Coal_bituminous.jpg|200px]]<br /> [[File:Struktura_chemiczna_węgla_kamiennego.svg|200px]]<br /> [[File:Castle_Gate_Power_Plant,_Utah_2007.jpg|200px]]
| data2 = '''(1)''' Sarong halimbawa nin coal o karbon na gapo '''(2)''' Istrakturang kimikal nin coal '''(3)''' Sarong plantang pang-enerhiya na minagamit nin coal bilang panggatong
}}
An '''coal''' o '''karbon na gapo''' iyo sarong kombustableng maitom o malakayumanggi-itom na sedimentaryong gapo, na nabibilog bilang gapong istrata na inaapod na "coal seams". An coal iyo harus [[karbon]] na may mga baryenteng bilang nin ibang elemento; arug kan [[hidroheno]], [[asupre]], [[oksiheno]], asin [[nitroheno]].<ref>{{cite web|last=Blander|first=M|title=Calculations of the Influence of Additives on Coal Combustion Deposits|url=http://www.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/Volumes/Vol34-2.pdf|publisher=Argonne National Laboratory|access-date=17 December 2011|page=315|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528174436/http://www.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/Volumes/Vol34-2.pdf|archive-date=28 May 2010|df=dmy-all}}</ref> 

[[Ladawan:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|800px|thumb|]]

== Pormasyon ==
An coal iyo nahihimo kapag an gadang tanom na [[materya]] iyo nalapa pasiring sa "peat" asin naliliwat pasiring sa coal sa paagi nin init asin presyon sa hararom na piglubungan mga milyong taon na an nakaagi.<ref name="EIA Coal Explained">{{cite web|url=https://www.eia.gov/energyexplained/index.cfm?page=coal_home|title=Coal Explained|publisher=[[US Energy Information Administration]]|work=Energy Explained|date=21 April 2017|access-date=13 November 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208115825/https://www.eia.gov/energyexplained/index.cfm?page=coal_home|archive-date=8 December 2017}}</ref> Mahiwas na deposito nin coal an naggikan sa nagligad na "basang daga" —na inaapod na "kagubatan nin coal"—na tuminaklob sa kadakulaan nin tropikong kadagaan nin Kinaban kan nagligad na ''Carboniferous'' (Pennsylvanian) asin Permiano na oras.<ref name="ClealThomas2005">{{cite journal|last1=Cleal|first1=C. J.|last2=Thomas|first2=B. A.|year=2005|title=Palaeozoic tropical rainforests and their effect on global climates: is the past the key to the present?|journal=Geobiology|volume=3|pages=13–31|doi=10.1111/j.1472-4669.2005.00043.x}}</ref><ref name="SahneyBentonFerry2010RainforestCollapse">{{cite journal|author=Sahney, S.|author2=Benton, M.J.|author3=Falcon-Lang, H.J.|year=2010|title=Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica|journal=Geology|volume=38|pages=1079–1082|doi=10.1130/G31182.1|issue=12|bibcode=2010Geo....38.1079S}}</ref> Alagad, nagkapirang mga signipikong deposito nin coal an mas huben digdi asin naggikan sa panahong Mesozoic asin Cenozoic.

== Paggamit ==

=== Panggatong sa enerhiya ===
An coal iyo primerong ginagamit bilang panggatong. Maski ngani an coal aram na asin piggagamit na nin sangribong taon na an nakaagi, an kagamitan kaini iyo limitado bago pa an [[Rebolusyong Industriyal]]. Sa pagka-imbento kan "steam engine", naglangkaw an konsumo nin coal. Hasta 2016, an coal mantinido bilang importanteng panggatong kun sain ini nagsusuplay nin harus kwarterya nin pankinabang primerong enerhiya sagkod duwang-taglimang elektrisidad.<ref name="IEAstats2">{{cite web|url=https://www.iea.org/statistics/?country=WORLD&year=2016&category=Key%20indicators&indicator=ElecGenByFuel&mode=chart&categoryBrowse=false&dataTable=ELECTRICITYANDHEAT&showDataTable=false|title=Global energy data|publisher=[[International Energy Agency]]}}</ref> An ibang paragibong [[bakal]] asin steel sagkod ibang prosesong industriyal iyo nagsusulo man nin coal.

=== Mga epekto asin paglikay ===
[[Ladawan:Coral not coal protest at India Finance Minister Arun Jaitley Visit to Australia (25563929593).jpg|wala|thumb|221x221px|Sarong protesta sa [[Australya]] laban sa paggamit nin coal. An paggatong kaya nin coal pinapaurog an [[pagbabago nin klima]] na iyo may maraot na epekto sa mga coral reefs sa irarom nin kadagatan.]]
An ekstraksyon asin paggamit nin coal nagkakawsa nin nagkapirang amay na pagkagadan asin labing paghelang.<ref name="Heal">{{cite web|url=https://www.env-health.org/wp-content/uploads/2018/12/HEAL-Lignite-Briefing-en_web.pdf|title=Lignite coal – health effects and recommendations from the health sector|publisher=Health and Environment Alliance (HEAL)|access-date=2021-02-11|archive-date=2018-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010345/https://www.env-health.org/wp-content/uploads/2018/12/HEAL-Lignite-Briefing-en_web.pdf|dead-url=yes}}</ref> An industriya nin coal nakakaraot sa kalibotan, kabale na an [[pagbabago nin klima]] huli ta ini an pinakadakulang antropohenikong ginikanan nin karbon dioksido, 14.4 gigatonnes (Gt) kaidtong 2018,<ref>{{Cite web|title=CO2 emissions by fuel|url=https://ourworldindata.org/emissions-by-fuel|access-date=2021-01-22|website=Our World in Data}}</ref> na iyo 40% kan bilog na emisyon nin [[fossil fuel]] sagkod harus 25% kan bilog na pankinabang emisyon nin ''greenhouse gas''.<ref>{{Cite web|url=https://www.resilience.org/stories/2020-01-24/dethroning-king-coal-how-a-once-dominant-fuel-source-is-falling-rapidly-from-favour/|title=Dethroning King Coal – How a Once Dominant Fuel Source is Falling Rapidly from Favour|date=2020-01-24|website=Resilience|language=en-US|access-date=2020-02-08}}</ref> 

Bilang parte kan pankinabang enerhiyang transisyon, nagkapirang mga nasyun an nagbawas o pighali an paggamit nin enerhiya hale sa coal, sagkod an UN Secretary General nakiulay sa mga gobyerno na punduhan na an paghaman nin mga bagong plantang coal sa pag-abot nin 2020.<ref>{{cite news|title=Tax carbon, not people: UN chief issues climate plea from Pacific 'frontline'|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/may/15/tax-carbon-not-people-un-chief-issues-climate-plea-from-pacific-frontline|work=[[The Guardian]]|date=15 May 2019}}</ref> An paggamit nin coal pinakahalangkaw kaidtong 2013<ref name=":1">{{Cite web|url=https://webstore.iea.org/login?ReturnUrl=%2fdownload%2fdirect%2f2542%3ffileName%3dCoal_Information_2019_Overview.pdf&fileName=Coal_Information_2019_Overview.pdf|title=Coal Information Overview 2019|publisher=[[International Energy Agency]]|access-date=2020-03-28|quote=peak production in 2013|archive-date=2020-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134429/https://webstore.iea.org/login?ReturnUrl=%2fdownload%2fdirect%2f2542%3ffileName%3dCoal_Information_2019_Overview.pdf&fileName=Coal_Information_2019_Overview.pdf|dead-url=yes}}</ref> pero para maabot an target sa [[Paris Agreement]] na mamantinir an [[pankinabang pag-init]] nin mas hababa sa {{convert|2|C-change|F-change|1}}, an paggamit nin coal nangangaipo na mabanga puon 2020 hasta 2030.<ref>{{Cite web|url=https://www.carbonbrief.org/analysis-why-coal-use-must-plummet-this-decade-to-keep-global-warming-below-1-5c|title=Analysis: Why coal use must plummet this decade to keep global warming below 1.5C|date=2020-02-06|website=Carbon Brief|language=en|access-date=2020-02-08}}</ref>

== Pagkonsumo ==
An pinakadakulang nagkokonsumo asin importer nin coal iyo an [[Tsina]]. Namimina kan Tsina an harus kabanga nin coal sa bilog na kinaban, na pigsusundan nin [[Indya]] na igwang tagsampulong porsyento. An [[Australya]] iyo nag-aakwant para sa harus tagtolo nin export kan pankinabang suplay nin coal na pigsusundan man nin [[Indonesya]] asin [[Rusya]].<ref name="IEAstats">{{cite web|url=https://www.iea.org/statistics|title=Global energy data|publisher=[[International Energy Agency]]}}</ref>

== Hilingon man ==

* [[Karbon]]
* [[Enerhiyang nukleyar]]
* [[Enerhiya]]

==Iba pang babasahon==
* {{cite book |last= Thurber |first=Mark |year=2019 |title=Coal |publisher=Polity Press |isbn=978-1509514014}}
* {{cite book|last = Freese|first = Barbara|title = Coal: A Human History|year = 2003|publisher = Penguin Books|isbn = 978-0-7382-0400-0|oclc = 51449422|url = https://archive.org/details/coalhumanhistory00free_0}}
== Toltolan ==
{{reflist|2}}
{{commons category|Coal}}
{{agham-poon}}
[[Kategorya:Enerhiya]]
[[Kategorya:Kinaban]]
An coal o karbon na gapo iyo sarong kombustableng maitom o malakayumanggi-itom na sedimentaryong gapo, na nabibilog bilang gapong istrata na inaapod na "coal seams". An coal iyo harus karbon na may mga baryenteng bilang nin ibang elemento; arug kan hidroheno, asupre, oksiheno, asin nitroheno. 

center|800px|thumb|

 Pormasyon 
An coal iyo nahihimo kapag an gadang tanom na materya iyo nalapa pasiring sa "peat" asin naliliwat pasiring sa coal sa paagi nin init asin presyon sa hararom na piglubungan mga milyong taon na an nakaagi. Mahiwas na deposito nin coal an naggikan sa nagligad na "basang daga" —na inaapod na "kagubatan nin coal"—na tuminaklob sa kadakulaan nin tropikong kadagaan nin Kinaban kan nagligad na Carboniferous (Pennsylvanian) asin Permiano na oras. Alagad, nagkapirang mga signipikong deposito nin coal an mas huben digdi asin naggikan sa panahong Mesozoic asin Cenozoic.

 Paggamit 

 Panggatong sa enerhiya 
An coal iyo primerong ginagamit bilang panggatong. Maski ngani an coal aram na asin piggagamit na nin sangribong taon na an nakaagi, an kagamitan kaini iyo limitado bago pa an Rebolusyong Industriyal. Sa pagka-imbento kan "steam engine", naglangkaw an konsumo nin coal. Hasta 2016, an coal mantinido bilang importanteng panggatong kun sain ini nagsusuplay nin harus kwarterya nin pankinabang primerong enerhiya sagkod duwang-taglimang elektrisidad. An ibang paragibong bakal asin steel sagkod ibang prosesong industriyal iyo nagsusulo man nin coal.

 Mga epekto asin paglikay 
wala|thumb|221x221px|Sarong protesta sa Australya laban sa paggamit nin coal. An paggatong kaya nin coal pinapaurog an pagbabago nin klima na iyo may maraot na epekto sa mga coral reefs sa irarom nin kadagatan.
An ekstraksyon asin paggamit nin coal nagkakawsa nin nagkapirang amay na pagkagadan asin labing paghelang. An industriya nin coal nakakaraot sa kalibotan, kabale na an pagbabago nin klima huli ta ini an pinakadakulang antropohenikong ginikanan nin karbon dioksido, 14.4 gigatonnes (Gt) kaidtong 2018, na iyo 40% kan bilog na emisyon nin fossil fuel sagkod harus 25% kan bilog na pankinabang emisyon nin greenhouse gas. 

Bilang parte kan pankinabang enerhiyang transisyon, nagkapirang mga nasyun an nagbawas o pighali an paggamit nin enerhiya hale sa coal, sagkod an UN Secretary General nakiulay sa mga gobyerno na punduhan na an paghaman nin mga bagong plantang coal sa pag-abot nin 2020. An paggamit nin coal pinakahalangkaw kaidtong 2013 pero para maabot an target sa Paris Agreement na mamantinir an pankinabang pag-init nin mas hababa sa , an paggamit nin coal nangangaipo na mabanga puon 2020 hasta 2030.

 Pagkonsumo 
An pinakadakulang nagkokonsumo asin importer nin coal iyo an Tsina. Namimina kan Tsina an harus kabanga nin coal sa bilog na kinaban, na pigsusundan nin Indya na igwang tagsampulong porsyento. An Australya iyo nag-aakwant para sa harus tagtolo nin export kan pankinabang suplay nin coal na pigsusundan man nin Indonesya asin Rusya.

 Hilingon man 

 Karbon
 Enerhiyang nukleyar
 Enerhiya

Iba pang babasahon
 
 
 Toltolan 

Kategorya:Enerhiya
Kategorya:Kinaban