Asín tibuok
An '''''Asín tibuok''''' sarong bihira sanang [[artisanal]] na [[asin sa dagat]] kan [[Lutoong Pilipino|Pilipino]] gikan sa mga [[Boholano]] na gibo sa pigsarang dagat-askad sa paagi kan mga abo.<ref name="slowfood"/> Midbid man an kaarog na asin bilang '''''túltul'''''  o '''''dúkdok''''' sa mga [[Ilonggo]]. Parehas ining gibo sa ''asín tibuok'' alagad pinakuluan ini sa ''gatâ''.<ref name="Cruz">{{cite news |last1=Cruz |first1=Jasmine T. |title=Flavors of the Visayas |url=http://www.bworldonline.com/content.php?section=Arts&Leisure&title=flavors-of-the-visayas&id=69512 |access-date=19 December 2018 |work=Business World Online |date=2 May 2013 |accessdate=2 April 2021 |archivedate=19 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181219134458/http://www.bworldonline.com/content.php?section=Arts&Leisure&title=flavors-of-the-visayas&id=69512 }}</ref><ref name="polistico">{{cite book|author =Polistico, Edgie|title =Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary|publisher =Anvil Publishing, Incorporated|year =2017|isbn =9786214200870|url =https://books.google.com/books?id=iz8_DwAAQBAJ&dq=Arroz+caldo}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

Parte an duwang ini sa daing kaarog na tradisyunal na paagi kan paggigibo nin asin na dagat gikan sa piggagamit sa pagluto sa mga [[Bisaya]] kan katahawan na mga isla kan [[Filipinas]]. Magkakalain an mga ini sa pangnamit gikam sa asin na nakua sa paagi ka tradisyunal na mga drying bed o modernong pamamaagi. An '' Asín tibuok '' igwang matarom na namit na igwang maaso asin mabunga na mga prutas, mantang an '' túltul '' igwang likas na manamit na namit. An mga ini igwang katangian na pinong tekstura na igwang sararadit na mga granula.<ref name="slowfood">{{cite web |title=Asin Tibuok Unbroken Salt |url=https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/asin-tibuok-unbroken-salt/ |website=Slow Food Foundation for Biodiversity |access-date=18 December 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Asin Tibuok: Rarest of The Philippine Sea Salts |url=https://www.philippineseasalts.com/asin-tibuok.html |website=xroads |access-date=18 December 2018 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219044317/https://www.philippineseasalts.com/asin-tibuok.html |dead-url=yes }}</ref><ref name="kitchenelf">{{cite news |title='Asin tibuok' at Kitchen Elf |url=https://www.pressreader.com/philippines/the-philippine-star/20171214/282514363880462 |access-date=18 December 2018 |work=The Philippine Star |date=14 December 2017}}</ref> Pigkokunsumo an mga ini sa paagi kan pagkayod nin diit na alpog sa pagkakan.<ref name="Shi">{{cite news |last1=Shi |first1=Stephanie |title=10 Unique Filipino Ingredients That Will Change the Way You Cook |url=https://www.townandcountry.ph/leisure/food-drink/10-unique-filipino-ingredients-that-will-change-the-way-you-cook-a1580-20161104-lfrm |access-date=19 December 2018 |work=Town&Country |date=4 November 2016 |accessdate=2 April 2021 |archivedate=19 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181219134549/https://www.townandcountry.ph/leisure/food-drink/10-unique-filipino-ingredients-that-will-change-the-way-you-cook-a1580-20161104-lfrm }}</ref>

Haros mapupuho' na an tradisyon kan paggibo nin '' asín tibuok'' asin ''túltul'' nin huli ta sa 
sakit asin haloy kan paggibo kaini, dagdag pa an pagpasa kan batas na [[Iodised salt# Filipinas | salt iodization (ASIN) law ]] kadtong 1995, pati na man an kumpetisyon sa mga modernong na-import na asin. Medyo naipreserba sana an mga ini sa [[Bohol]], [[Capiz]], asin [[Guimaras]].<ref name="arnaldo"/> Nakalista an ''Asín tibuok'' sa internasyonal na katalogo kan mga nasa delikadong mawara na [[pamanang pagkakan]] kan [[Arko kan Pangnamit]] kan organinsasyon nin [[Slow Food]].<ref name="slowfood"/>

==Mga ngaran==
An ''Asín tibuok'' literal na boot sabihon "bakong pasâ na asin" o "bilog na asin" sa [[tataramon na Sinugbuanon]] kan mga [[Boholano]]. Ini an pangaran kan asin sa isla kan [[Bohol]].<ref name="Bohol">{{cite news |last1=Lago |first1=Amanda |title=Not your usual salt: Bohol's Asin Tibuok |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/food/275683/not-your-usual-salt-bohol-s-asin-tibuok/story/ |access-date=18 December 2018 |work=GMA News Online |date=26 September 2012}}</ref>

Igwa man an mga kaarog na tradisyon nin paggibo kan asin sa isla kan [[Guimaras]] asin sa kagtaraid na probinsya kan [[Capiz]] sa [[Isla nin Panay]]. Sa Guimaras, midbid ini sa '' túltul '' o '' tul-tul '', na an boot sabihon iyo an "bukol"; mantang sa Capiz, midbid ini sa '' dúkdok '', na an boot sabihon "pigrunot" o "pigpulbura". An parehas na pangaran yaon sa [[tataramon na Hiligaynon]] kan mga [[Ilonggo]].<ref name="arnaldo">{{cite news |last1=Arnaldo |first1=Maria Stella F. |title=Chef: 80% of salt in PHL market industrial grade |url=https://businessmirror.com.ph/chef-80-salt-phl-market-industrial-grade/ |access-date=18 December 2018 |work=Business Mirror |date=25 January 2017}}</ref>

==Produksyon==
An paagi kan produksyon medyo diit na nalalain sa tanga kan ''asín tibuok'' kan mga [[Boholano]] asin an sa [[Ilonggo]] na ''túltul'' o ''dúkdok''. An duwang paagi mahahaman sana sa laog kan anom na bulan kan taon, poon Disyembre sagkod sa Mayo, nin huli ta sa pabarabago kan kaaskadan kan sanidad kan tubig-dagat sa kasagsagi kan panahon nin tig-uran.<ref name="Reynaldo">{{cite news |last1=Reynaldo |first1=Jerricho |title=Guimaras: The Sweet Taste of Summer |url=http://asiantravelermagazine.com/guimaras-the-sweet-taste-of-summer/ |access-date=19 December 2018 |work=asianTraveler |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219183506/http://asiantravelermagazine.com/guimaras-the-sweet-taste-of-summer/ |archive-date=19 December 2018 |url-status=dead |accessdate=2 April 2021 |archivedate=19 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181219183506/http://asiantravelermagazine.com/guimaras-the-sweet-taste-of-summer/ }}</ref>

===Bohol===
Gibo an ''asín tibuok'' kan mga Boholano sa paagi kan pagbabad kan mga suro [kan niyog] sa laog kan halawig na bulan sa mga espesyal na kalot na padagos na pano nin tubig sa dagat sa panahon kan paglangkaw kan tubig. Pagkatapos, ginugupit ini sa sararadit na pidaso dangan pinaalang sa laog kan pirang aldaw. Pigsulo an mga ini sa sarong tumpok sagkod sa aktong nagin abo. Naghahaloy ini nin sarong semana. Naipon an abo (inaapod na '' gasang '') sa sarong korteng imbudo na pansukol na aparato. Ipigbulos an tubig dagat sa abo na tinutugutan an tubig na mahali an asin gikan sa mga abo. An brine (midbid ini sa '' tasik '') nakolekta sa sarong guwang na poon kan niyog sa irarom kan mga imbudo.<ref name="slowfood"/>

Ipigbulos an '' tasik '' sa mga espesyal na palayok na luwad asin isina'bit sa mga pader sa sarong espesyal na [[pugon]]. Pigpakalaga-kaga an mga ini nin pirang oras sa pugon, padagos na pinapano an mga kaldero nin sobrang ''tasik'' na sabay na nagsangaw. Dai nahaloy, nagagatak an mga kaldero, na ipiglalantad an pinapusog na masa kan asin. Sa inot, mainiton an masa ng asin, asin haros pirming naghahaloy nin pirang oras bago ini maglipot nin sakto tanganing makaputan. Ipigpapabakal an mga ini kaiba kan mga raot na kaldero na kun sain tinawanan sinda nin gaha na "sugok kan dinosauro" sa mga saudan na pang-internasyonal nin huli ta sa saindang itsura.<ref name="slowfood"/><ref name="tf"/>

===Guimaras asin Capiz===
Gibo an ''túltul'' o ''dúkdok'' kan mga Ilonggo sa mga naipon na driftwood ({{transl|tl|rorok}} o {{transl|tl|dagsa}}) asin lain pang mga bagay na pananom na naanod sa dagat (mga sanga, tungkod, kublit kan niyog, tangkay kan kawayan, asbp.) gikan sa baybayon. Bilog na pigsulo an mga ini tanganing magin abo sa laog kan haros sarong semana. Pagkatapos naipon an abo sa mga silindro na pinagtakod-takod na kaganan nin kawayan na midbid sa "kaing" ". Pigkakaag an "kaing" sa mga platporma kan kawayan asin sarong kaganan sa irarom. Pigbulos an tubig dagat sa paagi kan abo dangan naiipon sa kaganan kaini. An brine pinirit pagkatapos dangan piglipat sa iba pang mga kaganan kun sain halo-halo ini sa ''gatâ'' ([[gatas kan niyog]]). Pigbulos an mga ini sa mga hulma ('' hurnohan '') asin pinakalaga-kaga sa sarong panluwas na kalan (''kalan''). Dakol sa likido an padagos na ipigbulos sa mga hulma mantang nahahali sagkod sa dai mayo alagad ngunit sarong solidong masa nin asin an natatada. An mga bukol na arog kan ladrilyo (midbid sa '' bareta '') an nakapatos pagkatapos asin ipigpapabakal.<ref>{{cite web |title=Tultul production |url=http://themeltedice-manggahan.blogspot.com/2008/05/tultul-production.html |website=Tultul Production |access-date=19 December 2018}}</ref><ref name="Tolentino">{{cite web |last1=Tolentino |first1=Bee Jay |title=Ang Pagtultol sa Tultul |url=https://iloveiloilo.wordpress.com/2008/10/26/ang-pagtultol-sa-tultul/ |website=I Love Iloilo |access-date=19 December 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Food for Thought: Do You Know The Guimaras Ingredient Tultul? |url=https://www.bitesized.ph/do-you-know-the-guimaras-ingredient-tultul/ |website=Bitesized.ph |access-date=19 December 2018}}</ref>

==Gamit sa pagluluto==
An ''Asín tibuok'' asin ''túltul'' parating pigkokunsumo sa paagi kan pagkudkod kaini nin diit na alpog sa mga pagkakan.<ref name="Shi"/><ref name="fenix">{{cite news |last1=Fenix |first1=Mikey |title=When Filipino food tells delicious stories, both old and new |url=https://lifestyle.inquirer.net/108657/when-filipino-food-tells-delicious-stories-both-old-and-new/ |access-date=19 December 2018 |work=Philippine Daily Inquirer |date=16 June 2013}}</ref><ref name="Magalong">{{cite news |last1=Magalong |first1=Joko |title=Iloilo eats: Farm to Table highlights local ingredients |url=https://news.abs-cbn.com/life/10/22/16/iloilo-eats-farm-to-table-highlights-local-ingredients |access-date=19 December 2018 |work=ABS-CBN News |date=22 October 2016}}</ref>Tradisyonal na inaapon an mga ini sa ibabaw kan simpling mainit na bagas na igwang pirang patak kan lana asin kinakakan na man. Tuod naman sindang na timplahan ini sa '' [[sinanlag]] '' (tradisyonal na pritos na maluto).<ref name="flavours"/> Pwede man durugon asin isawsaw an mga pidaso kaini sa mga nilagang mga sabaw o pmga putahe o sa giniling dangan gagamiton na arog kan regular na [[asin]]<ref name="lago">{{cite news |last1=Lago |first1=Amanda |title=Not your usual salt: Bohol's Asin Tibuok |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/food/275683/not-your-usual-salt-bohol-s-asin-tibuok/story/ |access-date=19 December 2018 |work=GMA News Online}}</ref>

==Konserbasyon==
Nagin saro an mga paraasin (''asinderos'') sa importanteng propesyon sa sosyudad kan Filipinas, alagad an gibuhon madali na mawara sa modernong anwa. Parte kaini iyo an kawsa kan pag-ubos kan oras sa tradisyunal na pamamaagi kan paggibo kan asin asin an pag-iiskusar na kaiba kaini. Dai pwedeng makipagkumpetensya an mga artisanal salt-maker sa murang na-import na asin na talamak ngunyan sa Filipinas. An pagpasa kan Batas Republika Blg. 8172, anAct for Salt Iodization Nationwide (ASIN), adtong 1995 an naglaag man nin kadagdagan na doon sa mga lokal na naggigibo kan asin, na pinipirit na talikdan ning bilog an industriya.<ref name="arnaldo"/><ref name="tf">{{cite web |title=Rare and Precious Salt: Asin Tibuok |url=https://www.thefermentary.com.au/products/precious-salt-asin-tibuok |website=The Fermentary |access-date=19 December 2018 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219134601/https://www.thefermentary.com.au/products/precious-salt-asin-tibuok |dead-url=yes }}</ref>

Parehas an ''asín tibuok'' asin ''túltul'' sa mga piggigibo sana ngunyan kan pipirang mga pamilya sa ngunyan.<ref name="Shi"/> Pinapabakal ninda ini parati sa mga mangangalakal na turista para sa saindang kabaguhan pati na man sa mga gourmet na restawran na nagtatampok nin lutoong Pilipino.<ref name="fenix"/><ref name="Magalong"/><ref name="reyes">{{cite news |last1=Reyes |first1=Lai S. |title=The flavors of Iloilo |url=https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/lifestyle/food-and-leisure/2013/05/02/937134/flavors-iloilo |access-date=19 December 2018 |work=Pilipino Star Ngayon |date=2 May 2013}}</ref><ref name="Jarque">{{cite news |last1=Jarque |first1=Edu |title=Into the heart of Ilonggo cuisine |url=https://www.philstar.com/other-sections/starweek-magazine/2014/01/05/1275141/heart-ilonggo-cuisine |access-date=19 December 2018 |work=The Philippine Star |date=5 January 2014}}</ref> Nin huli sa saindang kabihiraan, pigkokonsiderar ini na mas mahal kaysa sa regular na asin.<ref name="Shi"/><ref name="flavours">{{cite web |title=Tultul "Rock" salt from Guimaras |url=https://flavoursofiloilo.blogspot.com/2012/11/tultul-rock-salt-from-guimaras.html |website=Flavours of Iloilo |access-date=19 December 2018}}</ref> Parati halangkaw an demand para sa ''asín tibuok'' asin ''túltul'', alagad dai nakakasabay an panustos.<ref name="philnews">{{cite web |title=Guimaras' Organic Salt Blocks "Tul-Tul" Bears Numerous Health Benefits |url=https://philnews.ph/2017/05/05/guimaras-organic-salt-blocks-tul-tul/ |website=Philippine News |access-date=19 December 2018}}</ref>

Piglista an ''Asín tibuok'' sa internasyonal na katalogo kan delikadong mapuho' na [[pamanang pagkakan]] kan [[Arko kan Pangnamit]] kan hiroon na [[Slow Food]].<ref name="slowfood"/>

==Mga toltolan==
{{Reflist|30em}}

[[Kategorya:Nakakakan na asin]]
[[Kategorya:Lutoong Pilipino]]
An Asín tibuok sarong bihira sanang artisanal na asin sa dagat kan Pilipino gikan sa mga Boholano na gibo sa pigsarang dagat-askad sa paagi kan mga abo. Midbid man an kaarog na asin bilang túltul  o dúkdok sa mga Ilonggo. Parehas ining gibo sa asín tibuok alagad pinakuluan ini sa gatâ.

Parte an duwang ini sa daing kaarog na tradisyunal na paagi kan paggigibo nin asin na dagat gikan sa piggagamit sa pagluto sa mga Bisaya kan katahawan na mga isla kan Filipinas. Magkakalain an mga ini sa pangnamit gikam sa asin na nakua sa paagi ka tradisyunal na mga drying bed o modernong pamamaagi. An  Asín tibuok  igwang matarom na namit na igwang maaso asin mabunga na mga prutas, mantang an  túltul  igwang likas na manamit na namit. An mga ini igwang katangian na pinong tekstura na igwang sararadit na mga granula. Pigkokunsumo an mga ini sa paagi kan pagkayod nin diit na alpog sa pagkakan.

Haros mapupuho' na an tradisyon kan paggibo nin  asín tibuok asin túltul nin huli ta sa 
sakit asin haloy kan paggibo kaini, dagdag pa an pagpasa kan batas na  salt iodization (ASIN) law  kadtong 1995, pati na man an kumpetisyon sa mga modernong na-import na asin. Medyo naipreserba sana an mga ini sa Bohol, Capiz, asin Guimaras. Nakalista an Asín tibuok sa internasyonal na katalogo kan mga nasa delikadong mawara na pamanang pagkakan kan Arko kan Pangnamit kan organinsasyon nin Slow Food.

Mga ngaran
An Asín tibuok literal na boot sabihon "bakong pasâ na asin" o "bilog na asin" sa tataramon na Sinugbuanon kan mga Boholano. Ini an pangaran kan asin sa isla kan Bohol.

Igwa man an mga kaarog na tradisyon nin paggibo kan asin sa isla kan Guimaras asin sa kagtaraid na probinsya kan Capiz sa Isla nin Panay. Sa Guimaras, midbid ini sa  túltul  o  tul-tul , na an boot sabihon iyo an "bukol"; mantang sa Capiz, midbid ini sa  dúkdok , na an boot sabihon "pigrunot" o "pigpulbura". An parehas na pangaran yaon sa tataramon na Hiligaynon kan mga Ilonggo.

Produksyon
An paagi kan produksyon medyo diit na nalalain sa tanga kan asín tibuok kan mga Boholano asin an sa Ilonggo na túltul o dúkdok. An duwang paagi mahahaman sana sa laog kan anom na bulan kan taon, poon Disyembre sagkod sa Mayo, nin huli ta sa pabarabago kan kaaskadan kan sanidad kan tubig-dagat sa kasagsagi kan panahon nin tig-uran.

Bohol
Gibo an asín tibuok kan mga Boholano sa paagi kan pagbabad kan mga suro [kan niyog] sa laog kan halawig na bulan sa mga espesyal na kalot na padagos na pano nin tubig sa dagat sa panahon kan paglangkaw kan tubig. Pagkatapos, ginugupit ini sa sararadit na pidaso dangan pinaalang sa laog kan pirang aldaw. Pigsulo an mga ini sa sarong tumpok sagkod sa aktong nagin abo. Naghahaloy ini nin sarong semana. Naipon an abo (inaapod na  gasang ) sa sarong korteng imbudo na pansukol na aparato. Ipigbulos an tubig dagat sa abo na tinutugutan an tubig na mahali an asin gikan sa mga abo. An brine (midbid ini sa  tasik ) nakolekta sa sarong guwang na poon kan niyog sa irarom kan mga imbudo.

Ipigbulos an  tasik  sa mga espesyal na palayok na luwad asin isina'bit sa mga pader sa sarong espesyal na pugon. Pigpakalaga-kaga an mga ini nin pirang oras sa pugon, padagos na pinapano an mga kaldero nin sobrang tasik na sabay na nagsangaw. Dai nahaloy, nagagatak an mga kaldero, na ipiglalantad an pinapusog na masa kan asin. Sa inot, mainiton an masa ng asin, asin haros pirming naghahaloy nin pirang oras bago ini maglipot nin sakto tanganing makaputan. Ipigpapabakal an mga ini kaiba kan mga raot na kaldero na kun sain tinawanan sinda nin gaha na "sugok kan dinosauro" sa mga saudan na pang-internasyonal nin huli ta sa saindang itsura.

Guimaras asin Capiz
Gibo an túltul o dúkdok kan mga Ilonggo sa mga naipon na driftwood ( o ) asin lain pang mga bagay na pananom na naanod sa dagat (mga sanga, tungkod, kublit kan niyog, tangkay kan kawayan, asbp.) gikan sa baybayon. Bilog na pigsulo an mga ini tanganing magin abo sa laog kan haros sarong semana. Pagkatapos naipon an abo sa mga silindro na pinagtakod-takod na kaganan nin kawayan na midbid sa "kaing" ". Pigkakaag an "kaing" sa mga platporma kan kawayan asin sarong kaganan sa irarom. Pigbulos an tubig dagat sa paagi kan abo dangan naiipon sa kaganan kaini. An brine pinirit pagkatapos dangan piglipat sa iba pang mga kaganan kun sain halo-halo ini sa gatâ (gatas kan niyog). Pigbulos an mga ini sa mga hulma ( hurnohan ) asin pinakalaga-kaga sa sarong panluwas na kalan (kalan). Dakol sa likido an padagos na ipigbulos sa mga hulma mantang nahahali sagkod sa dai mayo alagad ngunit sarong solidong masa nin asin an natatada. An mga bukol na arog kan ladrilyo (midbid sa  bareta ) an nakapatos pagkatapos asin ipigpapabakal.

Gamit sa pagluluto
An Asín tibuok asin túltul parating pigkokunsumo sa paagi kan pagkudkod kaini nin diit na alpog sa mga pagkakan.Tradisyonal na inaapon an mga ini sa ibabaw kan simpling mainit na bagas na igwang pirang patak kan lana asin kinakakan na man. Tuod naman sindang na timplahan ini sa  sinanlag  (tradisyonal na pritos na maluto). Pwede man durugon asin isawsaw an mga pidaso kaini sa mga nilagang mga sabaw o pmga putahe o sa giniling dangan gagamiton na arog kan regular na asin

Konserbasyon
Nagin saro an mga paraasin (asinderos) sa importanteng propesyon sa sosyudad kan Filipinas, alagad an gibuhon madali na mawara sa modernong anwa. Parte kaini iyo an kawsa kan pag-ubos kan oras sa tradisyunal na pamamaagi kan paggibo kan asin asin an pag-iiskusar na kaiba kaini. Dai pwedeng makipagkumpetensya an mga artisanal salt-maker sa murang na-import na asin na talamak ngunyan sa Filipinas. An pagpasa kan Batas Republika Blg. 8172, anAct for Salt Iodization Nationwide (ASIN), adtong 1995 an naglaag man nin kadagdagan na doon sa mga lokal na naggigibo kan asin, na pinipirit na talikdan ning bilog an industriya.

Parehas an asín tibuok asin túltul sa mga piggigibo sana ngunyan kan pipirang mga pamilya sa ngunyan. Pinapabakal ninda ini parati sa mga mangangalakal na turista para sa saindang kabaguhan pati na man sa mga gourmet na restawran na nagtatampok nin lutoong Pilipino. Nin huli sa saindang kabihiraan, pigkokonsiderar ini na mas mahal kaysa sa regular na asin. Parati halangkaw an demand para sa asín tibuok asin túltul, alagad dai nakakasabay an panustos.

Piglista an Asín tibuok sa internasyonal na katalogo kan delikadong mapuho' na pamanang pagkakan kan Arko kan Pangnamit kan hiroon na Slow Food.

Mga toltolan

Kategorya:Nakakakan na asin
Kategorya:Lutoong Pilipino