Gurabesi
Si '''Gurabesi''' sarong maalamat na lider [[Papuan people|na Papuano]] gikan sa [[Biak]] sa [[West New Guinea|Solnopan na New Guinea]], presenteng [[Indonesya]], na nagkaigwa nin dakulang papel sa pagbugkos kan parte kan mga Papuano sa Islamikong [[Sultanate of Tidore|Sultanato kan Tidore]] . Siya komun na pigtutubodan na nag-uswag kan ika-15 o amay na ika-16 na siglo, dawa ngani an ibang mga pinagkukuanan nagtutukdo sa mas huring petsa. An saiyang istorya nagsisimbolo kan mga kapinunan kan komunikasyon sa pag-ultanan kan mga kulturang Malayo-Islamiko asin Papuano. <ref>Leonard Y. Andaya (1993) ''The world of Maluku''. Honolulu: University of Hawai'i Press, p. 104-6.</ref>

== Lider sa gera gikan sa Biak ==
An Gurabesi sarong Tidorese na pangaran na an boot sabihon 'kilyab na batbat' gikan sa tataramon na ''gura'' (kilyab) asin ''besi'' (bakal);  Dawa ngani an iba pang paliwanag kan saiyang pangaran kabali an 'paratukdo nin bakal' gikan sa tataramon na ''guru'' (paratukdo) asin ''besi'' (bakal), o 'maduman kami sainda' gikan sa mga tataramon na Biak ''na ku'' (kami), ''ra'' (duman), ''be'' (sa), asin ''si'' (sinda). <ref name="Wanggai 20082">{{cite thesis|last=Wanggai|first=Tony V.M.|date=2008|title=Rekonstruksi Sejarah Islam di Tanah Papua|publisher=UIN Syarif Hidayatullah|url=https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/bitstream/123456789/7292/1/Toni%20Victor%20M.%20Wanggai_Rekonstruksi%20Sejarah%20Umat%20Islam%20di%20Tanah%20Papua.pdf|access-date=2022-02-07|language=id}}</ref> Nabisto siya sa lokal na tradisyon kan Biak sa maalamat na bayani na si Sekfamneri. Sinasabi kan osipon na siya sarong prominenteng parapakilaban, ''si mambri'', na igwa nin pambihirang papel sa pakikipaglaban sa pag-ultanan kan mga Biak asin kan mga Sawai, na nag-erok sa timog-sirangan [[Halmahera|na Halmahera]] asin nagprobar na mag-establisar kan saindang mga sadiri sa mga isla na kan huri namidbid bilang [[Raja Ampat Islands|Raja Ampat]] . Sa paagi kan saiyang mga tusong estratehiya natabangan niya an mga parapakilaban na Biak na makakua nin paorootrong kapangganahan. An sarong kuta kan Sawai sa [[Patani, North Maluku|Patani]] nalampasan sa paagi nin paghilo sa mga bantay sa banggi asin sa siring nagpangyari nin sarong biglang pag'atake. <ref>F.C. Kamma (1948) "De verhouding tussen Tidore en de Papoese eilanden in legende en historie", ''Indonesië'' 1947-49, I, p. 370.</ref> An sentro kan saiyang mga aktibidad bilang sarong sea raider iyo an Wawiai sa [[Waigeo]], saro sa mga Isla nin Raja Ampat. Durante kan saiyang mga pagbiyahe sa ibang nasyon, nadangog niya an manungod sa apat na kahadean kan [[Kaiislahang Maluku|Maluku]], Kororo ( [[Sultanate of Tidore|Tidore]] ), Karnaki ( [[Sultanate of Ternate|Ternate]] ), [[Sultanate of Jailolo|Jailolo]], asin [[Sultanate of Bacan|Bacan]], asin nagdesisyon na makipag-ulay sa mga namamahala na ini. <ref>F.C. Kamma (1947-49), II, p. 536-7.</ref>

== Pagbugkos sa Tidore ruler ==
Sarong beses, si Gurabesi naghale na may darang dakulang bangka na may 30 parasagwan, asin nakaabot sa Tidore pagkatapos nin sarong adbenturadong pagbaklay kun saen an saiyang supernatural na kapangyarihan nagseguro na an mga lalaki nakakua nin marahay na tubig asin mga dakop na sira. Kan panahon na nag-abot an sakayan, si Tidore tinatakot nin grabe kan sarong dakulang armada hale sa Jailolo (Halmahera). Si Gurabesi tulos na nag-alok kan saiyang serbisyo sa Sultan kan Tidore, [[Al-Mansur of Tidore|Al-Mansur]] (d. 1526), na inaapod siya nin "Jou, Jou" (Kagurangnan, Kagurangnan). An sultan nanuga na ootobon an anuman na kamawotan ni Gurabesi kun matatabangan niya ini sa pagtabog kan pagsalakay. Dangan si Gurabesi nag-ukit nin pana hale sa sarong pidaso nin sagradong kahoy asin pinangenotan an mga barkong Tidorese laban sa kaiwal. Mantang siya nagbabadil laban sa armada kan Jailolo, an mahika na pana nagtusok sa gabos na kalaban. Bilang premyo sa kapangganahan, inako ni Gurabesi an aking babae ni Al-Mansur na si Boki Taebah para sa saiyang agom. <ref>F.C. Kamma (1947-49), II, p. 537-9.</ref>

An alternatibong bersyon nagsasabi na si Al-Mansur naghagad sa Sangaji (sub-namamahala) kan Patani, Sahmardan, na maghanap nin sarong tawo na may kakayahan na tabangan siya sa sarong gera laban ki Ternate. Dawa ngani magkataraid na mga isla, si Tidore asin Ternate nabubuhay sa sarong danay na estado nin iriwal. Si Sahmardan nanuga na hahanapon an siring na tawo asin naglibot sa mga isla, na sa katapustapusi nakasabat an lokal na lider (na may titulong hale sa Europa, ''Kapita'' ) kan Waigeo, si Gurabesi, na nag-ako na magtabang sa gera. Dangan nagsunod an saiyang mapangganang interbensyon sa Maluku, asin an kasal ki Boki Taebah, na saiyang dinara pabalik sa Waigeo. <ref>Leonard Y. Andaya (1993), p. 105.</ref>

== Pagmukna kan Tidore sa Papua ==
Sa huri, nagpoon na mag-isip-isip si Al-Mansur kun ano an nangyari sa saiyang aki. Mawot man niyang pahiwason an saiyang sadit na kahadean. Huli sa mga rason na ini, nag-ekspedisyon siya pasiring sa sirangan. Nakipag-olay siya ki Gurabesi sa Waigeo dangan nagduman sa kontinente kan [[Bagong Guinea|New Guinea]] kaiba niya asin ni Sahmardan kan Patani. Sa saiyang pagbaklay, nagpili siya nin mga angay na tawo tanganing magin mga subruler na may mga titulo arog kan ''sangaji'' asin ''gimalaha'' . Pagkatapos kan mapangganang pagpapahiling na ini nin matoninong na pagsakop, nagbalik siya sa paagi kan Waigeo. Duman, ninombrahan niya an apat na aking lalaki ni Gurabesi asin Boki Taebah, kaya an saiyang mga makoapo, bilang mga namamayo kan Waigeo, [[Salawati Kingdom|Salawati]], Waigama, asin [[Misool]] . An mga ini nagin an Raja Ampat ("Apat na Hade"). {{Efn|while Waigama was ruled by a king and is considered one of the four kings by Tidore, locally the fourth king is ruler of Sailolof.<ref name="Mansoben 1995 pp. 242-246">{{cite book |last=Mansoben |first=Johszua Robert |author-link= |date=1995 |title=Sistem Politik Tradisional Di Irian Jaya |url= |location=Jakarta |publisher=LIPI - RUL 1995 |pages=242-246|isbn=979-8258-06-1}}</ref>|group=infobox}} Igwa nin manlaen-laen na bersyon kan istoryang ini, an saro kaini nagsasabi na iyo man nanggad an ''kapita'' kan Buli, Maba, Bicoli asin Patani na ginibong tagapamahala kan apat na kahadean na islang Papua. <ref>Leonard Y. Andaya (1993), p. 105-6.</ref>

== Gurabesi sa mga pinagkukuanan sa kasaysayan ==
An pangaran na Goerabessi (Gurabesi) midbid man gikan sa mga pinagkukuanan na Olandes, dawa ngani an mga ini gikan sa mas huring panahon kisa sa Al-Mansur kan ika-16 na siglo. Kan kabangaan kan ika-17 siglo, si Tidore nakikipaglaban sa [[Dutch East India Company]] (VOC). An sarong report kan 1649 nagsasaysay na an sarong Gourabessi nagdara nin 24 barko na may [[sago]], sarong lokal na importanteng kakanon, hale sa mga Isla nin Papua tanganing tabangan an hadeng Tidorese na [[Saidi of Tidore|si Saidi]] . Kan an komboy pasiring na ini inatake kan mga barko hale sa Kau asin Dodinga sa Isla nin Jailolo (Halmahera) na nag-akto sa ngaran kan VOC. Nakagadan kan kaiwal an nagkapira sa mga tripulante, alagad an kadaklan kan komboy nakalaog asin nakaabot ki Tidore. An mga Olandes naanggot sa saindang kaalyado na si Ternate na dai nakaulang sa paghatod. An nagkapira kaini angay sa alamat ni Gurabesi. <ref>F.C. Kamma (1947-49), IV, p. 188.</ref> Susog sa gikan kan mga hade ni Raja Ampat, Herry Arfan kan [[Salawati Kingdom|Salawati]] asin Yasin Mayalibit kan [[Waigeo Kingdom|Waigeo]] o [[Sailolof Kingdom|Sailolof]], an pangaran na Gurabesi ginamit man bilang titulo para sa saiyang mga gikan, an mga hade ni Raja Ampat (na kadaklan kan Salawati bilang pinaka-impluwensyal). Si Fun Baijit Kalewan na nagkombertir sa Islam iyo an ikaapat na Gurabesi, mantang si Muhamad Amirudin Arfan na naggiya sa mga misyonero na si Carl Wilhelm Ottow asin Johann Gottlob Geissler pasiring sa [[Mansinam Island|Isla nin Mansinam]], iyo an ikasiyam na Gurabesi. <ref name="Manfasramdi 20222">{{cite web|title=SEJARAH ASAL MUASAL KURABESI|website=Manfasramdi|date=2022-08-29|url=https://www.pustakapapua.com/2022/08/sejarah-asal-muasal-kurabesi.html|access-date=2024-03-10|archive-date=2024-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420034315/https://www.pustakapapua.com/2022/08/sejarah-asal-muasal-kurabesi.html|dead-url=unfit}}</ref>

== Hilingon man ==
[[:en:Sultanate_of_Tidore|Sultanate of Tidore]]


== Toltolan ==
<references />
{{Tamboan}}
Si Gurabesi sarong maalamat na lider na Papuano gikan sa Biak sa Solnopan na New Guinea, presenteng Indonesya, na nagkaigwa nin dakulang papel sa pagbugkos kan parte kan mga Papuano sa Islamikong Sultanato kan Tidore . Siya komun na pigtutubodan na nag-uswag kan ika-15 o amay na ika-16 na siglo, dawa ngani an ibang mga pinagkukuanan nagtutukdo sa mas huring petsa. An saiyang istorya nagsisimbolo kan mga kapinunan kan komunikasyon sa pag-ultanan kan mga kulturang Malayo-Islamiko asin Papuano. Leonard Y. Andaya (1993) The world of Maluku. Honolulu: University of Hawai'i Press, p. 104-6.

 Lider sa gera gikan sa Biak 
An Gurabesi sarong Tidorese na pangaran na an boot sabihon 'kilyab na batbat' gikan sa tataramon na gura (kilyab) asin besi (bakal);  Dawa ngani an iba pang paliwanag kan saiyang pangaran kabali an 'paratukdo nin bakal' gikan sa tataramon na guru (paratukdo) asin besi (bakal), o 'maduman kami sainda' gikan sa mga tataramon na Biak na ku (kami), ra (duman), be (sa), asin si (sinda).  Nabisto siya sa lokal na tradisyon kan Biak sa maalamat na bayani na si Sekfamneri. Sinasabi kan osipon na siya sarong prominenteng parapakilaban, si mambri, na igwa nin pambihirang papel sa pakikipaglaban sa pag-ultanan kan mga Biak asin kan mga Sawai, na nag-erok sa timog-sirangan na Halmahera asin nagprobar na mag-establisar kan saindang mga sadiri sa mga isla na kan huri namidbid bilang Raja Ampat . Sa paagi kan saiyang mga tusong estratehiya natabangan niya an mga parapakilaban na Biak na makakua nin paorootrong kapangganahan. An sarong kuta kan Sawai sa Patani nalampasan sa paagi nin paghilo sa mga bantay sa banggi asin sa siring nagpangyari nin sarong biglang pag'atake. F.C. Kamma (1948) "De verhouding tussen Tidore en de Papoese eilanden in legende en historie", Indonesië 1947-49, I, p. 370. An sentro kan saiyang mga aktibidad bilang sarong sea raider iyo an Wawiai sa Waigeo, saro sa mga Isla nin Raja Ampat. Durante kan saiyang mga pagbiyahe sa ibang nasyon, nadangog niya an manungod sa apat na kahadean kan Maluku, Kororo ( Tidore ), Karnaki ( Ternate ), Jailolo, asin Bacan, asin nagdesisyon na makipag-ulay sa mga namamahala na ini. F.C. Kamma (1947-49), II, p. 536-7.

 Pagbugkos sa Tidore ruler 
Sarong beses, si Gurabesi naghale na may darang dakulang bangka na may 30 parasagwan, asin nakaabot sa Tidore pagkatapos nin sarong adbenturadong pagbaklay kun saen an saiyang supernatural na kapangyarihan nagseguro na an mga lalaki nakakua nin marahay na tubig asin mga dakop na sira. Kan panahon na nag-abot an sakayan, si Tidore tinatakot nin grabe kan sarong dakulang armada hale sa Jailolo (Halmahera). Si Gurabesi tulos na nag-alok kan saiyang serbisyo sa Sultan kan Tidore, Al-Mansur (d. 1526), na inaapod siya nin "Jou, Jou" (Kagurangnan, Kagurangnan). An sultan nanuga na ootobon an anuman na kamawotan ni Gurabesi kun matatabangan niya ini sa pagtabog kan pagsalakay. Dangan si Gurabesi nag-ukit nin pana hale sa sarong pidaso nin sagradong kahoy asin pinangenotan an mga barkong Tidorese laban sa kaiwal. Mantang siya nagbabadil laban sa armada kan Jailolo, an mahika na pana nagtusok sa gabos na kalaban. Bilang premyo sa kapangganahan, inako ni Gurabesi an aking babae ni Al-Mansur na si Boki Taebah para sa saiyang agom. F.C. Kamma (1947-49), II, p. 537-9.

An alternatibong bersyon nagsasabi na si Al-Mansur naghagad sa Sangaji (sub-namamahala) kan Patani, Sahmardan, na maghanap nin sarong tawo na may kakayahan na tabangan siya sa sarong gera laban ki Ternate. Dawa ngani magkataraid na mga isla, si Tidore asin Ternate nabubuhay sa sarong danay na estado nin iriwal. Si Sahmardan nanuga na hahanapon an siring na tawo asin naglibot sa mga isla, na sa katapustapusi nakasabat an lokal na lider (na may titulong hale sa Europa, Kapita ) kan Waigeo, si Gurabesi, na nag-ako na magtabang sa gera. Dangan nagsunod an saiyang mapangganang interbensyon sa Maluku, asin an kasal ki Boki Taebah, na saiyang dinara pabalik sa Waigeo. Leonard Y. Andaya (1993), p. 105.

 Pagmukna kan Tidore sa Papua 
Sa huri, nagpoon na mag-isip-isip si Al-Mansur kun ano an nangyari sa saiyang aki. Mawot man niyang pahiwason an saiyang sadit na kahadean. Huli sa mga rason na ini, nag-ekspedisyon siya pasiring sa sirangan. Nakipag-olay siya ki Gurabesi sa Waigeo dangan nagduman sa kontinente kan New Guinea kaiba niya asin ni Sahmardan kan Patani. Sa saiyang pagbaklay, nagpili siya nin mga angay na tawo tanganing magin mga subruler na may mga titulo arog kan sangaji asin gimalaha . Pagkatapos kan mapangganang pagpapahiling na ini nin matoninong na pagsakop, nagbalik siya sa paagi kan Waigeo. Duman, ninombrahan niya an apat na aking lalaki ni Gurabesi asin Boki Taebah, kaya an saiyang mga makoapo, bilang mga namamayo kan Waigeo, Salawati, Waigama, asin Misool . An mga ini nagin an Raja Ampat ("Apat na Hade").  Igwa nin manlaen-laen na bersyon kan istoryang ini, an saro kaini nagsasabi na iyo man nanggad an kapita kan Buli, Maba, Bicoli asin Patani na ginibong tagapamahala kan apat na kahadean na islang Papua. Leonard Y. Andaya (1993), p. 105-6.

 Gurabesi sa mga pinagkukuanan sa kasaysayan 
An pangaran na Goerabessi (Gurabesi) midbid man gikan sa mga pinagkukuanan na Olandes, dawa ngani an mga ini gikan sa mas huring panahon kisa sa Al-Mansur kan ika-16 na siglo. Kan kabangaan kan ika-17 siglo, si Tidore nakikipaglaban sa Dutch East India Company (VOC). An sarong report kan 1649 nagsasaysay na an sarong Gourabessi nagdara nin 24 barko na may sago, sarong lokal na importanteng kakanon, hale sa mga Isla nin Papua tanganing tabangan an hadeng Tidorese na si Saidi . Kan an komboy pasiring na ini inatake kan mga barko hale sa Kau asin Dodinga sa Isla nin Jailolo (Halmahera) na nag-akto sa ngaran kan VOC. Nakagadan kan kaiwal an nagkapira sa mga tripulante, alagad an kadaklan kan komboy nakalaog asin nakaabot ki Tidore. An mga Olandes naanggot sa saindang kaalyado na si Ternate na dai nakaulang sa paghatod. An nagkapira kaini angay sa alamat ni Gurabesi. F.C. Kamma (1947-49), IV, p. 188. Susog sa gikan kan mga hade ni Raja Ampat, Herry Arfan kan Salawati asin Yasin Mayalibit kan Waigeo o Sailolof, an pangaran na Gurabesi ginamit man bilang titulo para sa saiyang mga gikan, an mga hade ni Raja Ampat (na kadaklan kan Salawati bilang pinaka-impluwensyal). Si Fun Baijit Kalewan na nagkombertir sa Islam iyo an ikaapat na Gurabesi, mantang si Muhamad Amirudin Arfan na naggiya sa mga misyonero na si Carl Wilhelm Ottow asin Johann Gottlob Geissler pasiring sa Isla nin Mansinam, iyo an ikasiyam na Gurabesi. 

 Hilingon man 
Sultanate of Tidore

 Toltolan