Mga tataramon na Haponiko
{{Infobox pamilya nin tataramon
| name = Haponiko
| altname = Hapon–Ryukyuano
| region = [[Hapon]], posibleng dating nasa [[Korea|Rawis nin Koreano]]
| familycolor = Altaiko
| family = Saro sa mga panginot na [[pamilya nin tataramon|pamilya nin tataramon]] sa kinaban
| protoname = [[Proto-Haponiko]]
| child1 = ''[[Tataramon na Hapones|Hapon]]''
| child2 = [[Mga tataramon na Ryukyuano|Ryukyuano]]
| child3 = ''[[Tataramon na Hachijō|Hachijō]]'' (?)
| child4 = [[Peninsular na Haponiko|Peninsular]]? {{Puho}}
| iso5 = jpx <!-- ISO 639-5 only, not ISO 639-2 -->
| glotto = japo1237
| glottorefname = Japonic
| map = Japanese dialects-bcl.png
| mapcaption = Mga tataramon asin mga diyalekto kan Haponiko
| ancestor = 
| glottoname = 
| notes = 
}}
An '''Haponiko''' o '''Hapon–Ryukyuano''' sarong [[pamilya nin tataramon]] na binibilog nin [[Tataramon na Hapones|Hapon]], pigtataram sa mga panginot na isla kan nasyon na Hapon, asin an [[mga tataramon na Ryukyuano]], ipigtataram sa [[mga isla nin Ryukyu]]. Pangkagabsan na inaako an pamilya kan mga [[linguwista]], asin makabuluhang pag-uswag an nahimo sa pagtugdas giraray kan [[proto-tataramon]].{{sfnp|Shimabukuro|2007|p=1}} Ipinahihimati kan pagtugdas giraray an pagsuway sa tanga kan gabos na diyalekto kan Hapon asin gabos na klase kan Ryukyuano, siguro bago an ika-7 siglo. Kaiba man an [[Tataramon na Hachijō]], na ipigtataram sa [[mga Isla nin Izu]], alagad an posisyon kaini sa laog kan pamilya, bakong malinaw.

Nagtutubod an kadaklan sa mga iskolar na pigdara an Hapon sa [[Kaiislahan na Hapon]] gikan sa [[Rawis nin Korea]] kaiba an [[kulturang Yayoi]] kadtong 1st millennium BC. Igwang pirang pira-pirasong ebidensya na nagsusuhestyon na pigtataram pa nanggad an mga tataramon na Hapones sa tahaw asin habagatan na parte kan Rawis nin Korea (hilingon an [[Peninsular na Haponiko]]) sa mga inot na siglo AD.

Ipigsuhestyon an mga posibleng henetikong relasyon sa kadakol na iba pang mga pamilya nin tataramon, kadaklan sa sistematikong igwa nin [[Mga tataramon na Koryaniko|Koryaniko]], alagad mayo pa man nanggad na siguradong maipahiling.

== Proto-Haponiko ==
{{main|Proto-Haponiko}}
Naipakarahay giraray an [[proto-tataramon]] kan pamilya sa paagi kan paggamit nin kumbinasyon na [[panlaog na pagpapakarahay giraray]] gikan sa Gurang na Hapon asin sa paagi kan paglalapat kan [[paagi nin kompiratibo]] sa Gurang na Hapon (kaiba an mga kasubangan na mga diyalekto) asin an Ryukyuano.{{sfnp|Frellesvig|Whitman|2008|p=1}} Ginibo an mga panginot na rekonstruksyon kadtong ika-20 siglo ni [[Samuel Elmo Martin]] asin [[Shirō Hattori]].{{sfnp|Frellesvig|Whitman|2008|p=1}}{{sfnp|Martin|1987}}

Ordinaryong Polisilabiko an mga kataga na Proto-Haponiko, na igwang mga pantig na may pormang (C)V. Karaniwan na napag-uuyunan an minasunod na imbentaryo nin katanog kan Proto-Haponiko, apwera na an pirang iskolar na nangangatwiran para sa mga pagpundo nin pagboses na {{IPA|*b}} asin {{IPA|*d}} imbes na mga dadausdos na {{IPA|*w}} asin {{IPA|*j}}:{{sfnp|Frellesvig|Whitman|2008|p=3}}
{|class="wikitable" style=text-align:center
|+ Mga katanog na Proto-Haponiko
|-
!
![[Bilabial consonant|Bilabial]]
![[Alveolar consonant|Alveolar]]
![[Palatal consonant|Palatal]]
![[Velar consonant|Velar]]
|-
! [[Nasal stop|Nasal]]
| {{IPA|*m}}
| {{IPA|*n}}
|
|
|-
! [[Stop consonant|Stop]]
| {{IPA|*p}}
| {{IPA|*t}}
|
| {{IPA|*k}}
|-
! [[Fricative consonant|Fricative]]
|
| {{IPA|*s}}
|
|
|-
! [[Approximant consonant|Approximant]]
| {{IPA|*w}}
|
| {{IPA|*j}}
|
|-
! [[Liquid consonant|Liquid]]
|
| {{IPA|*r}}
|
|
|}
An Gurang na Hapon igwang tankg na mga katanog na ''b'', ''d'', ''z'' asin ''g'', na dawa nuarin man dai nangyari na kataga-sa poon, na nagpoon sa mga kumpol nin mga pangdungo asin daing boses na mga katanog pagkatapos kan pagkawara kan sarong nangingiaram na patanog.{{sfnp|Whitman|2012|p=27}}

Kadaklan sa mga kag-mukna, nag-aako nin anim na Proto-Haponiko na patanog:{{sfnp|Whitman|2012|p=26}}
{| class="wikitable" style=text-align:center
|+ Mga patanog na Proto-Haponiko
|-
!
![[Front vowel|Front]]
![[Central vowel|Central]]
![[Back vowel|Back]]
|-
! [[Close vowel|Close]]
| {{IPA|*i}}
|
| {{IPA|*u}}
|-
! [[Mid vowel|Mid]]
| {{IPA|*e}}
| {{IPA|*ə}}
| {{IPA|*o}}
|-
! [[Open vowel|Open]]
|
| {{IPA|*a}}
|
|}
An pirang mga kagmuknâ, nagsusuhestyon man nin halangkaw na tahaw na patanog {{IPA|*ɨ}}.{{sfnp|Frellesvig|2010|pp=45–47}}{{sfnp|Vovin|2010|pp=35–36}}
An mga mid vowel na {{IPA|*e}} asin {{IPA|*o}} inilangkaw sa ''i'' asin ''u'' susog sa pagkakasambit sa Gurang na Hapon, apwera sa pinalyang kataga.{{sfnp|Frellesvig|Whitman|2008|p=5}}{{sfnp|Frellesvig|2010|p=47}}
Nagbutwa an iba pang mga Gurang na Hapon na patanog gikan sa mga pagkakasunud-sunod kan mga Proto-Haponiko na patanog.{{sfnp|Frellesvig|2010|p=50}}

Dapat na bilugon giraray an karaniwang inaako na an sarong leksikal na [[pitch accent] para sa Proto-Haponiko, alagad kontrobersyal an eksaktong porma kaini.{{sfnp|Whitman|2012|p=27}}

== Mga tala ==
{{notelist}}

== Mga toltolan ==
{{reflist|24em}}

=== Mga gibong sinambit ===
{{refbegin|indent=yes|colwidth=35em}}
* {{citation
  | title = Koguryo, the Language of Japan's Continental Relatives
  | surname = Beckwith | given = Christopher | author-link = Christopher Beckwith
  | publisher = BRILL | year = 2007 | isbn = 978-90-04-16025-5
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = de Boer | given = Elisabeth
  | chapter = The classification of the Japonic languages | pages = 40–58
  | title = The Oxford Guide to the Transeurasian Languages
  | editor1-given = Martine | editor1-surname = Robbeets
  | editor2-given = Alexander | editor2-surname = Savelyev
  | publisher = Oxford University Press | year = 2020 | isbn = 978-0-19-880462-8
  | doi = 10.1093/oso/9780198804628.003.0005
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Frellesvig | given = Bjarke
  | title = A History of the Japanese Language
  | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | year = 2010
  | isbn = 978-0-521-65320-6
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname1 = Frellesvig | given1 = Bjarne
  | surname2 = Whitman | given2 = John
  | chapter = Introduction | pages = 1–9
  | editor1-given = Bjarne | editor1-surname = Frellesvig
  | editor2-given = John | editor2-surname = Whitman
  | title = Proto-Japanese: Issues and Prospects
  | publisher = John Benjamins | year = 2008 | isbn = 978-90-272-4809-1
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Grimes | given = Barbara
  | chapter = Japanese – Language list | volume = 2 | page = 335
  | editor-given = William | editor-surname = Frawley
  | title = International Encyclopedia of Linguistics
  | publisher = Oxford University Press | edition = 2nd | year = 2003
  | isbn = 978-0-19-513977-8
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname1 = Heinrich | given1 = Patrick
  | surname2 = Ishihara | given2 = Masahide
  | chapter = Ryukyuan languages in Japan | pages = 165–184
  | title = Heritage Language Policies around the World
  | editor1-given = Corinne A. | editor1-surname = Seals
  | editor2-given = Sheena | editor2-surname = Shah
  | publisher = Routledge | year = 2017
  | isbn = 978-1-317-27404-9
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Hudson | given = Mark J.
  | title = Ruins of Identity: Ethnogenesis in the Japanese Islands
  | publisher = University of Hawai'i Press | year = 1999
  | isbn = 978-0-8248-2156-2
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Izuyama | given = Atsuko
  | chapter = Yonaguni
  | pages = 412–457
  | title = The Languages of Japan and Korea
  | editor-first = Nicolas | editor-last = Tranter
  | publisher = Routledge | year = 2012
  | isbn = 978-0-415-46287-7
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Kindaichi | given = Haruhiko | author-link = Haruhiko Kindaichi
  | title = The Japanese Language
  | publisher = Tuttle
  | orig-year = 1957 | year = 1978
  | isbn = 978-1-4629-0266-8
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | title = A History of the Korean Language
  | surname1 = Lee | given1 = Ki-Moon | surname2 = Ramsey | given2 = S. Robert
  | publisher = Cambridge University Press | year = 2011 | isbn = 978-1-139-49448-9
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Martin | given = Samuel Elmo | author-link = Samuel Martin (linguist)
  | title = The Japanese Language through Time
  | location = New Haven and London | publisher = Yale University Press | year = 1987
  | isbn = 978-0-300-03729-6
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Miyake | given = Marc Hideo | author-link = Marc Hideo Miyake
  | title = Old Japanese: A Phonetic Reconstruction
  | location = London; New York | publisher = RoutledgeCurzon | year = 2003
  | isbn = 978-0-415-30575-4
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Patrie | given = James
  | title = The Genetic Relationship of the Ainu Language
  | series = Oceanic Linguistics Special Publications | volume = 17
  | publisher = University of Hawai'i Press | year = 1982
  | isbn = 978-0-8248-0724-5
  | jstor = 20006692
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Pellard | given = Thomas
  | chapter = The linguistic archeology of the Ryukyu Islands
  | pages = 13–37
  | editor1-surname = Heinrich | editor1-given = Patrick
  | editor2-surname = Miyara | editor2-given = Shinsho
  | editor3-surname = Shimoji | editor3-given = Michinori
  | title = Handbook of the Ryukyuan languages: History, structure, and use
  | publisher = De Gruyter Mouton | year = 2015
  | isbn = 978-1-61451-161-8
  | doi = 10.1515/9781614511151.13
  | chapter-url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01289257
  | url = <!-- Only add link to whole book - not another one to the chapter, also it does not seem to exist -->
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Pellard | given = Thomas | author-mask = 3
  | chapter = The comparative study of the Japonic languages
  | chapter-url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01856152
  | title = Approaches to endangered languages in Japan and Northeast Asia: Description, documentation and revitalization
  | publisher = National Institute for Japanese Language and Linguistics
  | year = 2018
  | location = Tachikawa, Japan
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Serafim | given = Leon A.
  | chapter = The uses of Ryukyuan in understanding Japanese language history
  | pages = 79–99
  | editor1-given = Bjarne | editor1-surname = Frellesvig
  | editor2-given = John | editor2-surname = Whitman
  | title = Proto-Japanese: Issues and Prospects
  | publisher = John Benjamins | year = 2008 | isbn = 978-90-272-4809-1
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Shibatani | given = Masayoshi
  | title = The Languages of Japan
  | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | year = 1990
  | isbn = 978-0-521-36918-3
  }}
* {{citation
  | surname = Shimabukuro | given = Moriyo
  | title = The Accentual History of the Japanese and Ryukyuan Languages: a Reconstruction
  | location = London | publisher = Global Oriental | year = 2007
  | isbn = 978-1-901903-63-8
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Shimoji | given = Michinori
  | chapter = Ryukyuan languages: an introduction
  | pages = 1–13
  | title = An Introduction to Ryukyuan Languages
  | editor1-first = Michinori | editor1-last = Shimoji
  | editor2-first = Thomas | editor2-last = Pellard
  | location = Tokyo | publisher = Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa | year = 2010
  | isbn = 978-4-86337-072-2
  | url = https://lingdy.aa-ken.jp/wp-content/uploads/2011/07/2015-papers-and-presentations-An_introduction_to_Ryukyuan_languages.pdf
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Shimoji | given = Michinori | author-mask = 3
  | chapter = Northern Ryukyuan
  | pages = 351–380
  | title = The Languages of Japan and Korea
  | editor-first = Nicolas | editor-last = Tranter
  | publisher = Routledge | year = 2012
  | isbn = 978-0-415-46287-7
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Sohn | given = Ho-Min
  | title = The Korean Language
  | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | year = 1999
  | isbn = 978-0-521-36123-1
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Tamura | given = Suzuko
  | title = The Ainu Language
  | series = ICHEL Linguistic Studies | volume = 2
  | location = Tokyo | publisher = Sanseido | year = 2000
  | isbn = 978-4-385-35976-2
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Tranter | given = Nicholas
  | chapter = Introduction: typology and area in Japan and Korea
  | pages = 3–23
  | title = The Languages of Japan and Korea
  | editor-first = Nicolas | editor-last = Tranter
  | publisher = Routledge | year = 2012
  | isbn = 978-0-415-46287-7
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Vovin | given = Alexander | author-link = Alexander Vovin
  | title = Korea-Japonica: A Re-Evaluation of a Common Genetic Origin
  | publisher = University of Hawaii Press | year = 2010
  | isbn = 978-0-8248-3278-0 | jstor = j.ctt6wqz03
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Vovin | given = Alexander | author-mask = 3
  | title = From Koguryo to Tamna: Slowly riding to the South with speakers of Proto-Korean
  | journal = Korean Linguistics | year = 2013 | volume = 15 | issue = 2 | pages = 222–240
  | doi = 10.1075/kl.15.2.03vov
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Vovin | given = Alexander | author-mask = 3
  | chapter = Origins of the Japanese Language
  | doi = 10.1093/acrefore/9780199384655.013.277 | doi-access = free
  | title = Oxford Research Encyclopedia of Linguistics
  | publisher = Oxford University Press | year = 2017
  | isbn = 978-0-19-938465-5
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Whitman | given = John
  | title = Northeast Asian Linguistic Ecology and the Advent of Rice Agriculture in Korea and Japan
  | journal = Rice | date = 2011 | volume = 4 | issue = 3-4 | pages = 149–158
  | doi = 10.1007/s12284-011-9080-0 | doi-access = free
  | postscript = .
  }}
* {{citation
  | surname = Whitman | given = John | author-mask = 3
  | chapter = The relationship between Japanese and Korean
  | pages = 24–38
  | chapter-url = http://conf.ling.cornell.edu/whitman/Whitman2012Relationship.pdf
  | title = The Languages of Japan and Korea
  | editor-first = Nicolas | editor-last = Tranter
  | publisher = Routledge | year = 2012
  | isbn = 978-0-415-46287-7
  | postscript = .
  }}
{{refend}}

== Kadagdagan na pagbabasa ==
{{refbegin}}
* {{citation
  | surname = Vovin | given = Alexander | author-link = Alexander Vovin
  | title = Long-distance Relationships, Reconstruction Methodology, and the Origins of Japanese
  | journal = Diachronica | volume = 11 | issue = 1 | pages = 95–114 | year = 1994
  | doi = 10.1075/dia.11.1.08vov
  | postscript = . | ref = none
  }}
{{refend}}

== Mga panluwas na takod ==
* [https://www.ninjal.ac.jp/english/database/ Databases] kan linggwistikang diyalektikal asin historikal sa [[Nasyunal na Instituto para sa tataramon na Hapon asin Linggwistika]]

{{Mga tataramon na Haponiko}}
{{Mga tataramon na Altaiko}}
{{Portal bar|Tataramon}}

{{DEFAULTSORT:Mga tataramon na Haponiko}}
[[Kategorya:Mga tataramon na Haponiko| ]]
[[Kategorya:Mga pamilya nin tataramon]]
An Haponiko o Hapon–Ryukyuano sarong pamilya nin tataramon na binibilog nin Hapon, pigtataram sa mga panginot na isla kan nasyon na Hapon, asin an mga tataramon na Ryukyuano, ipigtataram sa mga isla nin Ryukyu. Pangkagabsan na inaako an pamilya kan mga linguwista, asin makabuluhang pag-uswag an nahimo sa pagtugdas giraray kan proto-tataramon. Ipinahihimati kan pagtugdas giraray an pagsuway sa tanga kan gabos na diyalekto kan Hapon asin gabos na klase kan Ryukyuano, siguro bago an ika-7 siglo. Kaiba man an Tataramon na Hachijō, na ipigtataram sa mga Isla nin Izu, alagad an posisyon kaini sa laog kan pamilya, bakong malinaw.

Nagtutubod an kadaklan sa mga iskolar na pigdara an Hapon sa Kaiislahan na Hapon gikan sa Rawis nin Korea kaiba an kulturang Yayoi kadtong 1st millennium BC. Igwang pirang pira-pirasong ebidensya na nagsusuhestyon na pigtataram pa nanggad an mga tataramon na Hapones sa tahaw asin habagatan na parte kan Rawis nin Korea (hilingon an Peninsular na Haponiko) sa mga inot na siglo AD.

Ipigsuhestyon an mga posibleng henetikong relasyon sa kadakol na iba pang mga pamilya nin tataramon, kadaklan sa sistematikong igwa nin Koryaniko, alagad mayo pa man nanggad na siguradong maipahiling.

 Proto-Haponiko 

Naipakarahay giraray an proto-tataramon kan pamilya sa paagi kan paggamit nin kumbinasyon na panlaog na pagpapakarahay giraray gikan sa Gurang na Hapon asin sa paagi kan paglalapat kan paagi nin kompiratibo sa Gurang na Hapon (kaiba an mga kasubangan na mga diyalekto) asin an Ryukyuano. Ginibo an mga panginot na rekonstruksyon kadtong ika-20 siglo ni Samuel Elmo Martin asin Shirō Hattori.

Ordinaryong Polisilabiko an mga kataga na Proto-Haponiko, na igwang mga pantig na may pormang (C)V. Karaniwan na napag-uuyunan an minasunod na imbentaryo nin katanog kan Proto-Haponiko, apwera na an pirang iskolar na nangangatwiran para sa mga pagpundo nin pagboses na  asin  imbes na mga dadausdos na  asin :
+ Mga katanog na Proto-HaponikoBilabialAlveolarPalatalVelar Nasal   Stop    Fricative  Approximant   Liquid 
An Gurang na Hapon igwang tankg na mga katanog na b, d, z asin g, na dawa nuarin man dai nangyari na kataga-sa poon, na nagpoon sa mga kumpol nin mga pangdungo asin daing boses na mga katanog pagkatapos kan pagkawara kan sarong nangingiaram na patanog.

Kadaklan sa mga kag-mukna, nag-aako nin anim na Proto-Haponiko na patanog:
+ Mga patanog na Proto-HaponikoFrontCentralBack Close   Mid    Open 
An pirang mga kagmuknâ, nagsusuhestyon man nin halangkaw na tahaw na patanog .
An mga mid vowel na  asin  inilangkaw sa i asin u susog sa pagkakasambit sa Gurang na Hapon, apwera sa pinalyang kataga.
Nagbutwa an iba pang mga Gurang na Hapon na patanog gikan sa mga pagkakasunud-sunod kan mga Proto-Haponiko na patanog.

Dapat na bilugon giraray an karaniwang inaako na an sarong leksikal na [[pitch accent] para sa Proto-Haponiko, alagad kontrobersyal an eksaktong porma kaini.

 Mga tala 

 Mga toltolan 

 Mga gibong sinambit 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Kadagdagan na pagbabasa 

 

 Mga panluwas na takod 
 Databases kan linggwistikang diyalektikal asin historikal sa Nasyunal na Instituto para sa tataramon na Hapon asin Linggwistika

 
Kategorya:Mga pamilya nin tataramon