Hustisya sa klima
[[File:Greta Thunberg und Luisa Neubauer demonstrieren mit Fridays For Future.jpg|thumb|right|[[School Strike for Climate|Fridays for Future]] demonstration in Berlin in September 2021]]
[[File:System Change, not Climate Change Vienna COP21.png|thumb|Many participants of grassroots movements that demand climate justice also ask for system change.]]

An '''hustisya sa klima''' sarong konsepto na nagtatao nin atensyon sa makatanusan na pagkabaranga, patas na paghiras, asin pantay-pantay na pagwaras kan mga pakinabang asin gabat kan pagbago nin klima asin mga paninimbagan tanganing atubangon an pagbago nin klima. An "hustisya," "pagkamatanusan" asin "pagkapantay-pantay" bako man biyong magkapareho, alagad an mga ini yaon sa parehong pamilya nin magkakatakod na mga termino asin parating sanglian na ginagamit sa mga negosasyon asin politika.<ref>Dooley, Kate; Holz, Christian; Kartha, Sivan; Klinsky, Sonja; Roberts, J. Timmons; Shue, Henry; Winkler, Harald; Athanasiou, Tom; Caney, Simon; Cripps, Elizabeth; Dubash, Navroz K. (1 April 2021). "Ethical choices behind quantifications of fair contributions under the Paris Agreement". ''Nature Climate Change''. '''11''' (4): 300–305. Bibcode:2021NatCC..11..300D. doi:10.1038/s41558-021-01015-8. ISSN 1758-678X. S2CID 232766664. Archived from the original on 30 May 2022. Retrieved 18 March 2022.</ref> An nailapat na etika, riserts, asin aktibismo gamit an mga terminong ini minadulok sa antropohenikong pagbago nin klima bilang sarong etikal, legal asin politikal na isyu, imbes na sarong purong pankapalibutan o pisikal na esensya. Ginigibo ini paagi sa pagsaysay kan mga kawsa asin epekto kan pagbago nin klima sa mga konsepto nin hustisya, partikularmente an hustisyang pankapalibutan asin hustisya sosyal. Sinisiyasat kan hustisya sa klima an mga konsepto na arog baga kan pagkapantay-pantay, karapatan pantawo, karapatan nin mga kolektiba, asin an makasaysayan na mga paninimbagan para sa pagbago nin klima.<ref>"Climate Law Database". Climate Justice Programme. Archived from the original on 9 April 2011.</ref> Pwedeng kaiba sa mga aksyon sa hustisya sa klima an nagdadakulang pankinaban na lawas nin legal na aksyon dapit sa pagbago nin klima. Kan 2017, sarong report kan United Nations Environment Programme  an ipighayag an 894 nagpapadagos an legal na mga aksyon sa bilog na kinaban.<ref>Jolly, Patricia (9 October 2018). "Les Pays-Bas sommés par la justice d'intensifier leur lutte contre le changement climatique" [The Netherlands ordered by the courts to step up its fight against climate change]. ''Le Monde'' (in French). Archived from the original on 12 October 2018. Retrieved 18 October 2018.</ref> Dai kaipuhan na sabihon, an hustisya sa klima sarong pundamental na aspekto kan SDG 13 sa irarom kan UN Agenda 2030. 

An paggamit asin popularidad kan lenggwahe nin hustisya biglang nag-urog sa nakaagi pa sanang mga taon, alagad an hustisya sa klima nasasabutan sa dakol na paagi, asin an manlain-lain na kahulugan kun beses pigdedebatehan. Sa pinakasimple, an mga ideya nin hustisya sa klima puwedeng igrupo sa mga linya nin prosedyural na hustisya, na nagduduon nin pagigin makatanusan, silag asin inklusibong pagdedesisyon, asin distributibong hustisya, na nagduduon kun siisay an dapat manimbagan sa mga danyos kapwa kan pagbago nin klima asin mga aksyon na ginibo tanganing atubangon ini.<ref name=":0">Newell, Peter; Srivastava, Shilpi; Naess, Lars Otto; Torres Contreras, Gerardo A.; Price, Roz (July 2020). "Towards Transformative Climate Justice: Key Challenges and Future Directions for Research" (PDF). ''Working Paper Volume 2020''. Sussex, UK: Institute for Development Studies (540). hdl:20.500.12413/15497. Archived (PDF) from the original on 16 November 2020. Retrieved 11 May 2022.</ref> An Working Group II kan IPCC pigdugang na ngunyan bilang ikatulong klase nin mga prinsipyo nin hustisya sa klima "an pagmidbid na nangangahulugan pundamental na paggalang asin pusog na interaksyon asin patas na konsiderasyon sa manlain-lain na mga kultura asin perspektiba".<ref>"AR6 Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability — IPCC". Archived from the original on 18 March 2022. Retrieved 18 March 2022.</ref> Bilang alternatiba, an pagmidbid asin paggalang pwedeng sabuton bilang an pundamental na basehan para sa distributibo asin prosedyural na hustisya.  

An sarong panginot na dahilan kan nag-uurog na popularidad asin konsiderasyon sa hustisya kan klima iyo an pagdakol kan mga grassroot na paghiro  –  arog kan Fridays for Future, Ende Gelände o Extinction Rebellion. An sarong espesyal na pokus iyo an papel kan Most Affected People and Areas (MAPA),<ref>Tan, Mitzi Jonelle; Ravi, Disha A.; Muñoz, Laura Veronica; Weintraub, Eyal; Becker, Nicole; Mtai, Kevin (9 November 2020). "As young people, we urge financial institutions to stop financing fossil fuels". ''Climate Home News''. Archived from the original on 9 November 2020. Retrieved 31 January 2021.</ref> i.e., mga grupo na disproporsyunadong bulnerable sa o apektado kan pagbago nin klima, arog baga kan kababaihan, minorya sa rasa, hoben, mga may edad asin mga dukhang mga komunidad.<ref>''Climate Change and LandAn IPCC Special Report on climate change, desertification, land degradation, sustainable land management, food security, and greenhouse gas fluxes in terrestrial ecosystems''. Intergovernmental Panel of Climate Change. 2019. p. 17.</ref> An mga haloy nang marhinalisadong mga komunidad, arog baga kan mga katutubong komunidad na hababa an income asin mga kuloradong komunidad parating napapaatubang sa pinakamaraot na mga epekto kan pagbago nin klima: bilang epekto, si mga dai gayong responsable sa pagbago nin klima an nagdudusa kan pinakamakuring mga karibay kaini.<ref>"Kofi Annan launches climate justice campaign track". ''Global Humanitarian Forum''. 1 October 2009. Archived from the original on 15 July 2011. Retrieved 11 May 2022.</ref><ref>Koch, Wendy (7 March 2011). "Study: Climate change affects those least responsible". ''USA Today''. Archived from the original on 7 December 2015.</ref><ref>"Africa Speaks up on Climate Change". Archived from the original on 19 December 2018. <q>In wealthy countries, the looming climate crisis is a matter of concern, as it will affect the wellbeing of the economy. But in Africa, which is hardly contributing to climate change in the first place, it will be a matter of life and death.</q></ref> Pwede pa man sindang magin daing sukat huli sa mga simbag sa pagbago nin klima na pwedeng magprodusir o magpalala kan dai pagkapantay-pantay, na inapod na 'tripleng inhustisya' kan pagbago nin klima.<ref name=":0" /><ref>Policy Innovations for Transformative Change: Implementing the 2030 Agenda for Sustainable Development (PDF) (Report). Geneva: United Nations Research Institute for Social Development (UNRISD). 2016. ISBN <bdi>9789290850984</bdi>. Archived (PDF) from the original on 19 May 2022. Retrieved 11 May 2022.</ref><ref>Jafry, Tahseen, ed. (2019). ''Routledge handbook of climate justice''. Abingdon, Oxon. ISBN <bdi>9781315537689</bdi>. OCLC 1056201868.</ref>

An nagkapirang dulok sa hustisya sa klima nagpapalakop nin transpormatibong hustisya kun sain an mga parasuportar nagkokonsentrar sa kun panong an pagbago nin klima nagpapabanaag nin manlain-lain na estruktural na inhustisya sa sosyedad, arog baga kan pagpwera sa mga marhinalisadong grupo gikan sa climate resilient na hanapbuhay, asin na an aksuon na iyan sa klima dapat na malinaw na tawan nin atensyon an mga dai balanseng estrukturang ini nin kapangyarihan. Para sa mga parasuportar na ini, sa pinakahababa, ipinauurog an pagsigurado na an mga simbag sa pagbago nin klima dai inuutro o pinapakusog an nag-eeksistir nang mga inhustisya, na igwa pareho nin dimensyon nin distributibong hustisya asin prosedyural na hustisya. An iba pang konsepto kinakahon an hustisya sa klima sa pangangaipo na limitaran an pagbago nin klima, arog kan mga target sa Paris Agreement na 1.5 °C, huli kun dai,  an mga danyos kan pagbago nin klima sa natural na ekosistema magigin grabe na uulangan kaini an posibilidad nin hustisya para sa dakol na kapag-arakian asin populasyon.<ref>Cameron, Edward; Shine, Tara; Bevins, Wendi (September 2013). "Climate Justice: Equity and justice informing a new climate agreement" (PDF). ''Working Paper''. Washington, DC: World Resources Institute & Mary Robinson Foundation. Archived (PDF) from the original on 30 May 2022. Retrieved 25 November 2020.</ref> Dugang pa, an iba nangangatanusan na an dai pag-urulay sa sosyal na mga implikasyon kan mitigation transitions sa pagbago nin klima pwedeng magresulta sa hararom na ekonomiko asin sosyal na tensyon asin maaabala asin mga kinakaipong pagbabago<ref>Powers, Melissa (4 December 2019). "Energy transition: reforming social metabolism". ''Research Handbook on Global Climate Constitutionalism''.</ref> alagad an mga paagi na maina sa mga emisyon in greenhouse gas sa sarong mangatanusan na sosyal na paagi – na inaapod na sarong 'just transition'<ref>Newell, Peter; Mulvaney, Dustin (2013). "The political economy of the 'just transition'". ''The Geographical Journal''. '''179''' (2): 132–140. doi:10.1111/geoj.12008. ISSN 1475-4959.</ref><ref>Ciplet, David; Harrison, Jill Lindsey (15 April 2020). "Transition tensions: mapping conflicts in movements for a just and sustainable transition". ''Environmental Politics''. '''29''' (3): 435–456. doi:10.1080/09644016.2019.1595883. ISSN 0964-4016. S2CID 159439879.</ref> – posible, angay, mas uyon sa kontemporanyong karapatan pantawo, mas patas, mas etikal siring man tibaad mas epektibo.<ref>"Five ways to achieve climate justice". ''The Guardian''. 12 January 2015. Archived from the original on 29 October 2021. Retrieved 29 October 2021.</ref><ref>McKendry, Corina (15 November 2016). McKendry, Corina (ed.). "Participation, Power and the Politics of Multiscalar Climate Justice". ''The WSPC Reference on Natural Resources and Environmental Policy in the Era of Global Change''. WORLD SCIENTIFIC. '''2''': 393–413. doi:10.1142/9789813208162_0017. ISBN <bdi>978-981-4713-72-6</bdi>.</ref><ref>"Climate change and social justice: an evidence review". ''JRF''. 11 February 2014. Archived from the original on 30 May 2022. Retrieved 29 October 2021.</ref> 

== Susugan ==
{{reflist}}

[[Kategorya:WikiForHumanRights]]
[[Kategorya:WikiParaSaKarapatanPantawo]]
[[Kategorya:WPSKP2022]]
{{tamboan}}
thumb|Many participants of grassroots movements that demand climate justice also ask for system change.

An hustisya sa klima sarong konsepto na nagtatao nin atensyon sa makatanusan na pagkabaranga, patas na paghiras, asin pantay-pantay na pagwaras kan mga pakinabang asin gabat kan pagbago nin klima asin mga paninimbagan tanganing atubangon an pagbago nin klima. An "hustisya," "pagkamatanusan" asin "pagkapantay-pantay" bako man biyong magkapareho, alagad an mga ini yaon sa parehong pamilya nin magkakatakod na mga termino asin parating sanglian na ginagamit sa mga negosasyon asin politika.Dooley, Kate; Holz, Christian; Kartha, Sivan; Klinsky, Sonja; Roberts, J. Timmons; Shue, Henry; Winkler, Harald; Athanasiou, Tom; Caney, Simon; Cripps, Elizabeth; Dubash, Navroz K. (1 April 2021). "Ethical choices behind quantifications of fair contributions under the Paris Agreement". Nature Climate Change. 11 (4): 300–305. Bibcode:2021NatCC..11..300D. doi:10.1038/s41558-021-01015-8. ISSN 1758-678X. S2CID 232766664. Archived from the original on 30 May 2022. Retrieved 18 March 2022. An nailapat na etika, riserts, asin aktibismo gamit an mga terminong ini minadulok sa antropohenikong pagbago nin klima bilang sarong etikal, legal asin politikal na isyu, imbes na sarong purong pankapalibutan o pisikal na esensya. Ginigibo ini paagi sa pagsaysay kan mga kawsa asin epekto kan pagbago nin klima sa mga konsepto nin hustisya, partikularmente an hustisyang pankapalibutan asin hustisya sosyal. Sinisiyasat kan hustisya sa klima an mga konsepto na arog baga kan pagkapantay-pantay, karapatan pantawo, karapatan nin mga kolektiba, asin an makasaysayan na mga paninimbagan para sa pagbago nin klima."Climate Law Database". Climate Justice Programme. Archived from the original on 9 April 2011. Pwedeng kaiba sa mga aksyon sa hustisya sa klima an nagdadakulang pankinaban na lawas nin legal na aksyon dapit sa pagbago nin klima. Kan 2017, sarong report kan United Nations Environment Programme  an ipighayag an 894 nagpapadagos an legal na mga aksyon sa bilog na kinaban.Jolly, Patricia (9 October 2018). "Les Pays-Bas sommés par la justice d'intensifier leur lutte contre le changement climatique" [The Netherlands ordered by the courts to step up its fight against climate change]. Le Monde (in French). Archived from the original on 12 October 2018. Retrieved 18 October 2018. Dai kaipuhan na sabihon, an hustisya sa klima sarong pundamental na aspekto kan SDG 13 sa irarom kan UN Agenda 2030. 

An paggamit asin popularidad kan lenggwahe nin hustisya biglang nag-urog sa nakaagi pa sanang mga taon, alagad an hustisya sa klima nasasabutan sa dakol na paagi, asin an manlain-lain na kahulugan kun beses pigdedebatehan. Sa pinakasimple, an mga ideya nin hustisya sa klima puwedeng igrupo sa mga linya nin prosedyural na hustisya, na nagduduon nin pagigin makatanusan, silag asin inklusibong pagdedesisyon, asin distributibong hustisya, na nagduduon kun siisay an dapat manimbagan sa mga danyos kapwa kan pagbago nin klima asin mga aksyon na ginibo tanganing atubangon ini.Newell, Peter; Srivastava, Shilpi; Naess, Lars Otto; Torres Contreras, Gerardo A.; Price, Roz (July 2020). "Towards Transformative Climate Justice: Key Challenges and Future Directions for Research" (PDF). Working Paper Volume 2020. Sussex, UK: Institute for Development Studies (540). hdl:20.500.12413/15497. Archived (PDF) from the original on 16 November 2020. Retrieved 11 May 2022. An Working Group II kan IPCC pigdugang na ngunyan bilang ikatulong klase nin mga prinsipyo nin hustisya sa klima "an pagmidbid na nangangahulugan pundamental na paggalang asin pusog na interaksyon asin patas na konsiderasyon sa manlain-lain na mga kultura asin perspektiba"."AR6 Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability — IPCC". Archived from the original on 18 March 2022. Retrieved 18 March 2022. Bilang alternatiba, an pagmidbid asin paggalang pwedeng sabuton bilang an pundamental na basehan para sa distributibo asin prosedyural na hustisya.  

An sarong panginot na dahilan kan nag-uurog na popularidad asin konsiderasyon sa hustisya kan klima iyo an pagdakol kan mga grassroot na paghiro  –  arog kan Fridays for Future, Ende Gelände o Extinction Rebellion. An sarong espesyal na pokus iyo an papel kan Most Affected People and Areas (MAPA),Tan, Mitzi Jonelle; Ravi, Disha A.; Muñoz, Laura Veronica; Weintraub, Eyal; Becker, Nicole; Mtai, Kevin (9 November 2020). "As young people, we urge financial institutions to stop financing fossil fuels". Climate Home News. Archived from the original on 9 November 2020. Retrieved 31 January 2021. i.e., mga grupo na disproporsyunadong bulnerable sa o apektado kan pagbago nin klima, arog baga kan kababaihan, minorya sa rasa, hoben, mga may edad asin mga dukhang mga komunidad.Climate Change and LandAn IPCC Special Report on climate change, desertification, land degradation, sustainable land management, food security, and greenhouse gas fluxes in terrestrial ecosystems. Intergovernmental Panel of Climate Change. 2019. p. 17. An mga haloy nang marhinalisadong mga komunidad, arog baga kan mga katutubong komunidad na hababa an income asin mga kuloradong komunidad parating napapaatubang sa pinakamaraot na mga epekto kan pagbago nin klima: bilang epekto, si mga dai gayong responsable sa pagbago nin klima an nagdudusa kan pinakamakuring mga karibay kaini."Kofi Annan launches climate justice campaign track". Global Humanitarian Forum. 1 October 2009. Archived from the original on 15 July 2011. Retrieved 11 May 2022.Koch, Wendy (7 March 2011). "Study: Climate change affects those least responsible". USA Today. Archived from the original on 7 December 2015."Africa Speaks up on Climate Change". Archived from the original on 19 December 2018. In wealthy countries, the looming climate crisis is a matter of concern, as it will affect the wellbeing of the economy. But in Africa, which is hardly contributing to climate change in the first place, it will be a matter of life and death. Pwede pa man sindang magin daing sukat huli sa mga simbag sa pagbago nin klima na pwedeng magprodusir o magpalala kan dai pagkapantay-pantay, na inapod na 'tripleng inhustisya' kan pagbago nin klima.Policy Innovations for Transformative Change: Implementing the 2030 Agenda for Sustainable Development (PDF) (Report). Geneva: United Nations Research Institute for Social Development (UNRISD). 2016. ISBN 9789290850984. Archived (PDF) from the original on 19 May 2022. Retrieved 11 May 2022.Jafry, Tahseen, ed. (2019). Routledge handbook of climate justice. Abingdon, Oxon. ISBN 9781315537689. OCLC 1056201868.

An nagkapirang dulok sa hustisya sa klima nagpapalakop nin transpormatibong hustisya kun sain an mga parasuportar nagkokonsentrar sa kun panong an pagbago nin klima nagpapabanaag nin manlain-lain na estruktural na inhustisya sa sosyedad, arog baga kan pagpwera sa mga marhinalisadong grupo gikan sa climate resilient na hanapbuhay, asin na an aksuon na iyan sa klima dapat na malinaw na tawan nin atensyon an mga dai balanseng estrukturang ini nin kapangyarihan. Para sa mga parasuportar na ini, sa pinakahababa, ipinauurog an pagsigurado na an mga simbag sa pagbago nin klima dai inuutro o pinapakusog an nag-eeksistir nang mga inhustisya, na igwa pareho nin dimensyon nin distributibong hustisya asin prosedyural na hustisya. An iba pang konsepto kinakahon an hustisya sa klima sa pangangaipo na limitaran an pagbago nin klima, arog kan mga target sa Paris Agreement na 1.5 °C, huli kun dai,  an mga danyos kan pagbago nin klima sa natural na ekosistema magigin grabe na uulangan kaini an posibilidad nin hustisya para sa dakol na kapag-arakian asin populasyon.Cameron, Edward; Shine, Tara; Bevins, Wendi (September 2013). "Climate Justice: Equity and justice informing a new climate agreement" (PDF). Working Paper. Washington, DC: World Resources Institute & Mary Robinson Foundation. Archived (PDF) from the original on 30 May 2022. Retrieved 25 November 2020. Dugang pa, an iba nangangatanusan na an dai pag-urulay sa sosyal na mga implikasyon kan mitigation transitions sa pagbago nin klima pwedeng magresulta sa hararom na ekonomiko asin sosyal na tensyon asin maaabala asin mga kinakaipong pagbabagoPowers, Melissa (4 December 2019). "Energy transition: reforming social metabolism". Research Handbook on Global Climate Constitutionalism. alagad an mga paagi na maina sa mga emisyon in greenhouse gas sa sarong mangatanusan na sosyal na paagi – na inaapod na sarong 'just transition'Newell, Peter; Mulvaney, Dustin (2013). "The political economy of the 'just transition'". The Geographical Journal. 179 (2): 132–140. doi:10.1111/geoj.12008. ISSN 1475-4959.Ciplet, David; Harrison, Jill Lindsey (15 April 2020). "Transition tensions: mapping conflicts in movements for a just and sustainable transition". Environmental Politics. 29 (3): 435–456. doi:10.1080/09644016.2019.1595883. ISSN 0964-4016. S2CID 159439879. – posible, angay, mas uyon sa kontemporanyong karapatan pantawo, mas patas, mas etikal siring man tibaad mas epektibo."Five ways to achieve climate justice". The Guardian. 12 January 2015. Archived from the original on 29 October 2021. Retrieved 29 October 2021.McKendry, Corina (15 November 2016). McKendry, Corina (ed.). "Participation, Power and the Politics of Multiscalar Climate Justice". The WSPC Reference on Natural Resources and Environmental Policy in the Era of Global Change. WORLD SCIENTIFIC. 2: 393–413. doi:10.1142/9789813208162_0017. ISBN 978-981-4713-72-6."Climate change and social justice: an evidence review". JRF. 11 February 2014. Archived from the original on 30 May 2022. Retrieved 29 October 2021. 

 Susugan 

Kategorya:WikiForHumanRights
Kategorya:WikiParaSaKarapatanPantawo
Kategorya:WPSKP2022