Marilyn Monroe
{{Infobox tawo|name=Marilyn Monroe|image=Monroecirca1953.jpg|caption=Si Monroe kan 1953|birth_name=Norma Jeane Mortenson|birth_date={{Birth date|mf=yes|1926|6|1}}|birth_place=[[Los Angeles]], [[California]], U.S.|death_date={{Petsa nin kagadanan asin edad|mf=yes|1962|8|5|1926|6|1}}|death_place=Los Angeles, California, U.S.|death_cause=[[Pagpakangana sa barbiturate]]|resting_place=[[Westwood Village Memorial Park Cemetery]]|other_names=Norma Jeane Baker|occupation={{hlist |Artista|modelo|Parakanta}}|years_active=1945–1962|spouse=|website={{url|marilynmonroe.com}}|signature=Marilyn Monroe Signature.svg}}Si '''Marilyn Monroe''' (pinangaki bilang si '''Norma Jeane Mortenson'''; minundag kan Hunyo 1, 1926&nbsp; asin nagadan kan Agosto 5, 1962) sarong Amerikanang artista, modelo, asin parakanta. Sikat sa pag ganap nin mga karakter bilang "[[:en:Blonde_stereotype#Blonde_bombshell|blonde bombshell]]" siya an saro sa nagin pinakasikat na ''[[:en:Sex_symbol|sex symbol]]'' kan 1950s. Dawa pa ngani sa laog sana kan sarong dekada siya nagin  ''top-billed''  na artista, uminabot sa $200 an kinita kan saiyang mga pelikula hanggan kan kagadanan niya kan 1962 (katumbas nin $2 billion kan taon 2018). Makalihis an haros kabangang sentenaryo, padagos siyang nagigin sikat na imahen sa ''[[:en:Popular_culture|popular culture]].'' 

[[File:Marilyn Monroe photo pose Seven Year Itch.jpg|thumb|]]

Si Monroe pinangaki asin nagdakula sa [[:en:Los_Angeles|Los Angeles,]] kun sain kadakli sa pagkaaki niya nagpirmi siya sa mga ''[[:en:Foster_care|foster homes]]'' asin  ''orphanage''  dangan nag agom sa hoben na edad na 16. Mantang nagtatrabaho sa sarong ''[[:en:Radioplane_Company|radioplane factory]]'' kan 1944 bilang parte kan [[:en:War_effort|espwerso sa pakikigera]], siya pinamidbid sa sarong potograpo hali sa ''[[:en:First_Motion_Picture_Unit|First Motion Picture Unit]]'' asin digdi niya pinunan an saiyang ''[[:en:Pin-up_model|pin-up modeling]]'' na karera. An trabaho niyang ini nagdara saiya sa mga halipot na kontratang pampelikula sa ''[[:en:20th_Century_Fox|Twentieth Century-Fox]]'' (1946–1947) asin ''[[:en:Columbia_Pictures|Columbia Pictures]]'' (1948). Pakalihis nin mga sadit na mga parte sa pelikula, siya nagpirma nin bagong kontrata sa ''Fox''  kan 1951. Sa laog kan duwang taon, nagi siyang mas sikat na artista asin nag ganap sa nagkakapirang pampangising mga pelikula, kairiba igdi an [[:en:As_Young_as_You_Feel|''As Young as You Feel'']] asin ''[./https://en.wikipedia.org/wiki/Monkey_Business_(1952_film) Monkey Business],'' asin sa drama man an ''[[:en:Clash_by_Night|Clash by Night]]'' asin ''[[:en:Don't_Bother_to_Knock|Don't Bother to Knock]].'' Nag atubang si Monroe nin mga iskandalo matapos na mabalangibog na siya nagmodelo nin huba tangani na siya magin sikat, alagad imbes na makaraot sa saiyang karera an mga huring huding na ini, mas luminangkaw an interes saiya para sa mga pelikula.

Kan mag abot an taon na 1953, si Monroe saro na sa pinakapatok sa takilya sa bilog kan mga ''Hollywood Stars.'' Nagka-igwa siya nin dakulang pag ganap sa [[:en:Film_noir|noir film]] na ''[./https://en.wikipedia.org/wiki/Niagara_(film) Niagara],'' nagtaong pokus sa saiyang ''sex appeal.'' An mga komedyang [[:en:Gentlemen_Prefer_Blondes_(1953_film)|''Gentlemen Prefer Blondes'']] asin ''[[:en:How_to_Marry_a_Millionaire|How to Marry a Millionaire]]'', nagtao saiya nin imahen na "''[[:en:Blonde_stereotype|dumb blonde]]''". Sa parehong taon, an saiyang mga litrato ginamit bilang [[:en:Centerfold|centerfold]] asin pantakop sa inot na tomo kan panlalaking magasin na ''[[:en:Playboy|Playboy]].'' Dawa pa ngani nagkaigwa siya nin signipikanteng lugar sa pagkahaman kan saiyang pampublikong imahen sa kalabaan kan saiyang karera, diskumpyado siya huli ta siya ginbong ''typecast'' asin dai tultol na napapaswelduhan kan mga istudyo. Sa halipot sana man na panahon, siya pigsuspinde kan taon 1954 huli sa dai niya pag ako sa sarong proyektong pelikula. Alagad pakalihis kaini, nagin matrayumpo an saiyang karera huli sa pelikulang ''[[:en:The_Seven_Year_Itch|The Seven Year Itch]]'' (1955).

Kan an istudyo nagduduwa-duwa pa nanggad na baguhan an kontrata ni Monroe, pigmukna niya an sadiri niyang ''[[:en:Production_company|production company]]'' kan ''1954'' asin nginaranan niya ining Marilyn Monroe Productions (MMP). Digdi niya pigpunan an pag aadal man nin [[:en:Method_acting|method acting]] sa [[:en:Actors_Studio|Actors Studio]]. Kan katapusan kan 1955, tinawan siya kan Fox nin panibagong kontrata, na nagtao man saiya nin mas dakulang kontrol asin mas ngana na sweldo. Siya nag ganap sa pelikulang ''[[:en:Bus_Stop_(1956_film)|Bus Stop]]'' (1956) asin sa primerong independyenteng produksyon kan MMP na ''[[:en:The_Prince_and_the_Showgirl|The Prince and the Showgirl]]'' (1957). Ginanahan ni Monroe an ''[[:en:Golden_Globe_Award_for_Best_Actress_–_Motion_Picture_Comedy_or_Musical|Golden Globe for Best Actress]]'' sa saiyang pag ganap sa ''[[:en:Some_Like_It_Hot|Some Like It Hot]]'' (1959), na nagin kritikal asin matrayumpo sa komersyal na aspeto. An huri sa saiyang pelikula iyo an drama na igwang titulong ''[[:en:The_Misfits_(film)|The Misfits]]'' (1961).

An bako gayong magayon na pribadong buhay ni Monroe nagtao saiya nin dakulang atensyon. Siya nagkaigwa nin mga problema siring sa ''[[:en:Substance_abuse|substance abuse]], [[:en:Depression_(mood)|depression]]'', asin ''[[:en:Anxiety|anxiety]]''. An saiyang panduwa asin pantulong pag-agom, sa retiradong ''baseball star'' na si [[:en:Joe_DiMaggio|Joe DiMaggio]] asin sa ''playwright'' na si [[:en:Arthur_Miller|Arthur Miller]], naisapubliko nin ngana-ngana, asin parehong natapos sa dibursyo. Kan Agosto 5, 1962, siya nagadan sa edad na 36 huli sa pagpapakangana sa ''[[:en:Barbiturate|barbiturates]]'' sa saiyang residensya sa Los Angeles. Dawa pa ngani sinasabi na kinua ni Monroe an sadiri niyang buhay, igwa nin nagkakapirang ''[[:en:Conspiracy_theory|conspiracy theories]]'' na nagkaharaman kaining mga nakaaging dekada pakalihis kan saiyang pagkagadan.

{{Poon}}
Si Marilyn Monroe (pinangaki bilang si Norma Jeane Mortenson; minundag kan Hunyo 1, 1926  asin nagadan kan Agosto 5, 1962) sarong Amerikanang artista, modelo, asin parakanta. Sikat sa pag ganap nin mga karakter bilang "blonde bombshell" siya an saro sa nagin pinakasikat na sex symbol kan 1950s. Dawa pa ngani sa laog sana kan sarong dekada siya nagin  top-billed  na artista, uminabot sa $200 an kinita kan saiyang mga pelikula hanggan kan kagadanan niya kan 1962 (katumbas nin $2 billion kan taon 2018). Makalihis an haros kabangang sentenaryo, padagos siyang nagigin sikat na imahen sa popular culture. 

thumb|

Si Monroe pinangaki asin nagdakula sa Los Angeles, kun sain kadakli sa pagkaaki niya nagpirmi siya sa mga foster homes asin  orphanage  dangan nag agom sa hoben na edad na 16. Mantang nagtatrabaho sa sarong radioplane factory kan 1944 bilang parte kan espwerso sa pakikigera, siya pinamidbid sa sarong potograpo hali sa First Motion Picture Unit asin digdi niya pinunan an saiyang pin-up modeling na karera. An trabaho niyang ini nagdara saiya sa mga halipot na kontratang pampelikula sa Twentieth Century-Fox (1946–1947) asin Columbia Pictures (1948). Pakalihis nin mga sadit na mga parte sa pelikula, siya nagpirma nin bagong kontrata sa Fox  kan 1951. Sa laog kan duwang taon, nagi siyang mas sikat na artista asin nag ganap sa nagkakapirang pampangising mga pelikula, kairiba igdi an As Young as You Feel asin [./https://en.wikipedia.org/wiki/Monkey_Business_(1952_film) Monkey Business], asin sa drama man an Clash by Night asin Don't Bother to Knock. Nag atubang si Monroe nin mga iskandalo matapos na mabalangibog na siya nagmodelo nin huba tangani na siya magin sikat, alagad imbes na makaraot sa saiyang karera an mga huring huding na ini, mas luminangkaw an interes saiya para sa mga pelikula.

Kan mag abot an taon na 1953, si Monroe saro na sa pinakapatok sa takilya sa bilog kan mga Hollywood Stars. Nagka-igwa siya nin dakulang pag ganap sa noir film na [./https://en.wikipedia.org/wiki/Niagara_(film) Niagara], nagtaong pokus sa saiyang sex appeal. An mga komedyang Gentlemen Prefer Blondes asin How to Marry a Millionaire, nagtao saiya nin imahen na "dumb blonde". Sa parehong taon, an saiyang mga litrato ginamit bilang centerfold asin pantakop sa inot na tomo kan panlalaking magasin na Playboy. Dawa pa ngani nagkaigwa siya nin signipikanteng lugar sa pagkahaman kan saiyang pampublikong imahen sa kalabaan kan saiyang karera, diskumpyado siya huli ta siya ginbong typecast asin dai tultol na napapaswelduhan kan mga istudyo. Sa halipot sana man na panahon, siya pigsuspinde kan taon 1954 huli sa dai niya pag ako sa sarong proyektong pelikula. Alagad pakalihis kaini, nagin matrayumpo an saiyang karera huli sa pelikulang The Seven Year Itch (1955).

Kan an istudyo nagduduwa-duwa pa nanggad na baguhan an kontrata ni Monroe, pigmukna niya an sadiri niyang production company kan 1954 asin nginaranan niya ining Marilyn Monroe Productions (MMP). Digdi niya pigpunan an pag aadal man nin method acting sa Actors Studio. Kan katapusan kan 1955, tinawan siya kan Fox nin panibagong kontrata, na nagtao man saiya nin mas dakulang kontrol asin mas ngana na sweldo. Siya nag ganap sa pelikulang Bus Stop (1956) asin sa primerong independyenteng produksyon kan MMP na The Prince and the Showgirl (1957). Ginanahan ni Monroe an Golden Globe for Best Actress sa saiyang pag ganap sa Some Like It Hot (1959), na nagin kritikal asin matrayumpo sa komersyal na aspeto. An huri sa saiyang pelikula iyo an drama na igwang titulong The Misfits (1961).

An bako gayong magayon na pribadong buhay ni Monroe nagtao saiya nin dakulang atensyon. Siya nagkaigwa nin mga problema siring sa substance abuse, depression, asin anxiety. An saiyang panduwa asin pantulong pag-agom, sa retiradong baseball star na si Joe DiMaggio asin sa playwright na si Arthur Miller, naisapubliko nin ngana-ngana, asin parehong natapos sa dibursyo. Kan Agosto 5, 1962, siya nagadan sa edad na 36 huli sa pagpapakangana sa barbiturates sa saiyang residensya sa Los Angeles. Dawa pa ngani sinasabi na kinua ni Monroe an sadiri niyang buhay, igwa nin nagkakapirang conspiracy theories na nagkaharaman kaining mga nakaaging dekada pakalihis kan saiyang pagkagadan.