Taliban
[[Ladawan:Flag of Taliban.svg|right|thumb|250px|An bandera kan Taliban]]
[[Ladawan:Massoud and Qadir 2.PNG|right|thumb|250px|Si [[Ahmad Shah Massoud]] (too) kaaatubang si [[Haji Abdul Qadir]], sarong Pashtun na anti-Taliban na lider na ngapit nagin Bise-presidente kan Islamic Republic of Afghanistan]]
An '''Taliban''' (طالبان ṭālibān, an kahulugan, "estudiante" Arabo) sarong Islamikong extremistang grupo na nagsakop asin namoon sa dakulang parte kan [[Apganistan]] poon Septyembre 1996 abot 2001. Dawa naglimang taon na kontrolado an kabesera nin [[Kabul]], asin an mahiwas na parte kan banwang Apganistan, an itinogdas na gobyerno kaini, an Islamic Emirate nin Apganistan, nakua lang an relasyon diplomatiko kan tolong nasyon: [[Pakistan]], [[Arabya Saudita]] asin [[United Arab Emirates]]. Kan mangyari an atake nin Septyembre 11, 2001 sa Amerika, an rehimen kan Taliban pinatalsik kan pinagsararong tropa kan United Front ni [[Ahmad Shah Massoud|Massoud]] sa pag'aayuda asin suporta sa ayre kan mga Amerikano sa inapod na [[Operation Enduring Freedom]]. An Taliban nagkurutipas pasiring sa teritoryo kan Pakistan kun saen sinda nagtiripon liwat sa pagbilog nin pwersa insurhensya sa paglaban sa Islamic Republic of Afghanistan, an bagong gobyerno na tinogdas kan kahurihan nin 2001 asin pinamayohan ni [[Hamid Karzai]]. An Pinagsarong mga Nasyon (UN) nagmukna man kan International Security Assistance Force (ISAF) sa pag'asiste sa bagong gobyernong ini.<ref>ISAF has participating forces from 39 countries, including all 26 NATO members. See [https://web.archive.org/web/20070815054425/http://www.nato.int/isaf/docu/epub/pdf/isaf_placemat.pdf ISAF Troop Contribution Placement, 2007-12-05].</ref>


Kan sinda iyo an namomoon sa Apganistan, an Taliban sinusunod na gayo an fundamentalismong [[Deobandi]]. An mga lider kaini higot na pinapaotob an mga kaugalean asin kostumbreng inaapod na [[Pashtunwali]]. An mga kaapil sa Taliban kadaklan mga myembro kan tribung [[Pashtun]], an pinakadakulang tribu etniko sa Apganistan.<ref>{{cite web|url=http://www.shavemagazine.com/politics/090501/2|title=Pakistan and the Taliban: It's Complicated|publisher=[http://www.shavemagazine.com/ ShaveMagazine.com]|access-date=2011-04-25|archive-date=2010-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110121841/http://www.shavemagazine.com/politics/090501/2|dead-url=yes}}</ref>  An pamayong poon kaini iyo si [[Mullah Mohammed Omar]].

Kan an Taliban nasa poder makuri an pagpasunod sa pinakahigot na interpretasyon kan [[Ley Sharia]]. Masabi pa, mayong mas orog pa sa pagpaotob kan Taliban kan bagay na ini sa bilog na kadagaan Moslem. <ref> name="Harvnb|Rashid|2000|p=29">{{Harvnb|Rashid|2000|p=29}}</ref><ref> name="Maley">Dupree Hatch, Nancy. "Afghan Women under the Taliban" in Maley, William. ''Fundamentalism Reborn? Afghanistan and the Taliban''. London: Hurst and Company, 2001, pp. 145–166.</ref> An saindang trato sa kababaihan sobrang makuri. An mga babae pinirit na magsulot kan [[burka]] kun yaon sa publiko.<ref name="Gohari">M. J. Gohari (2000). ''The Taliban: Ascent to Power''. Oxford: Oxford University Press, pp. 108–110.</ref>Dai sinda tinutugotan magtrabaho o magkuang edukasyon maliban sa mag'adal kan [[Koran]]. Dai sinda pwedeng bulongon nin lalaking doktor kun mayong bantay na lalaki, na bunga kaini dakul logod mga kahelangan an dai naasikaso. An mga babae dai masiripan sa laog kan harong ninda, dapat an mga bintana may tahob nin tela o maski ngane magngising makusog na makaapod atensyon. An mga babae pwede sanang latobon na hayag-hayag sa publiko o bitayon sa anoman na paglapas kan ley. <ref name=physicians>{{PDFlink|[http://physiciansforhumanrights.org/library/documents/reports/talibans-war-on-women.pdf "The Taliban's War on Women"]}}, Physicians for Human Rights, August 1998.</ref>
Gibo kan higot na pagboot na ini, an mga babae dai na tinugotan na magtokdo kaya dakul an mga eskwelahan na nagsarara. An mga pinapangalad na ini mga bagay na kan mayo pa an Taliban, libre asin matiwasay na nagigibo kan mga babaeng Apgan.

==Pagbalik kan Taliban==

Kan an Amerika, sa pagboot ni Presidente Biden, nagdeklara na mahale na sa Apganistan sa dakul na rason, saro kaini iyo na ta 20 taon nang nagtabang igdi asin grabe na an gasto mayo man nagkusog an gobyerno Apgan urog ta kuroptong marhay daa, an Taliban hinalat sanang magimpake an mga soldados na Amerikano. Mala ta tolostolos linusob an Kabul hanggan nalaog an Presidential Palace kan Agosto 16, 2021. Si Presidentte [[Asraf Ghani]] nagtulas na paTaikijistan ta habo niya daang magbulwak an dugo kan mga Apgan. <ref>https://www.aljazeera.com/news/2021/8/16/taliban-says-afghanistan-war-over-as-president-diplomats-flee. Kinua 08-17-21.</ref>


== Toltolan ==
{{reflist}}

{{stub}}


== Mga panluwas na takod ==
* [http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/world/04-alternative-discourse-qs-03 Alternative discourse: A review of the former Taliban Ambassador to Pakistan's autobiography] by Qurat ul ain Siddiqui
* [http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2325?_hi=14&_pos=4 Taliban in Oxford Islamic Studies Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528231155/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2325?_hi=14&_pos=4 |date=2012-05-28 }}
* [http://www.alemarah.info/english/ Taliban's website (English)] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130112214852/http://www.alemarah.info/english/ |date=2013-01-12 }} [http://www.slate.com/id/2231637 How Do I Get in Touch With a Terrorist] Slate. October 2009
* [http://link.brightcove.com/services/link/bcpid271557392/bctid1151557602 The Taliban's Secret Photos]
* [http://opioids.com/afghanistan/index.html Future Opioids: Afghanistan, Opium and the Taliban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011108055954/http://opioids.com/afghanistan/index.html |date=2001-11-08 }}
* [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB97/index.htm The National Security Archive&nbsp;– The September 11th Sourcebooks] Volume VII: The Taliban File September 2003
* [http://www.momentmag.com/Exclusive/2007/2007-04/200704-Taliban.html "Is One of the Lost Tribes the Taliban?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927120853/http://www.momentmag.com/Exclusive/2007/2007-04/200704-Taliban.html |date=2011-09-27 }}&nbsp;– from ''Moment Magazine'' (April 2007)
* [https://archive.is/20121209123138/www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009%5C06%5C20%5Cstory_20-6-2009_pg3_5 The Taliban Diaries] by [[Shaukat Qadir]], ''Daily Times'', 2009-06-20
right|thumb|250px|Si Ahmad Shah Massoud (too) kaaatubang si Haji Abdul Qadir, sarong Pashtun na anti-Taliban na lider na ngapit nagin Bise-presidente kan Islamic Republic of Afghanistan
An Taliban (طالبان ṭālibān, an kahulugan, "estudiante" Arabo) sarong Islamikong extremistang grupo na nagsakop asin namoon sa dakulang parte kan Apganistan poon Septyembre 1996 abot 2001. Dawa naglimang taon na kontrolado an kabesera nin Kabul, asin an mahiwas na parte kan banwang Apganistan, an itinogdas na gobyerno kaini, an Islamic Emirate nin Apganistan, nakua lang an relasyon diplomatiko kan tolong nasyon: Pakistan, Arabya Saudita asin United Arab Emirates. Kan mangyari an atake nin Septyembre 11, 2001 sa Amerika, an rehimen kan Taliban pinatalsik kan pinagsararong tropa kan United Front ni Massoud sa pag'aayuda asin suporta sa ayre kan mga Amerikano sa inapod na Operation Enduring Freedom. An Taliban nagkurutipas pasiring sa teritoryo kan Pakistan kun saen sinda nagtiripon liwat sa pagbilog nin pwersa insurhensya sa paglaban sa Islamic Republic of Afghanistan, an bagong gobyerno na tinogdas kan kahurihan nin 2001 asin pinamayohan ni Hamid Karzai. An Pinagsarong mga Nasyon (UN) nagmukna man kan International Security Assistance Force (ISAF) sa pag'asiste sa bagong gobyernong ini.ISAF has participating forces from 39 countries, including all 26 NATO members. See ISAF Troop Contribution Placement, 2007-12-05.

Kan sinda iyo an namomoon sa Apganistan, an Taliban sinusunod na gayo an fundamentalismong Deobandi. An mga lider kaini higot na pinapaotob an mga kaugalean asin kostumbreng inaapod na Pashtunwali. An mga kaapil sa Taliban kadaklan mga myembro kan tribung Pashtun, an pinakadakulang tribu etniko sa Apganistan.  An pamayong poon kaini iyo si Mullah Mohammed Omar.

Kan an Taliban nasa poder makuri an pagpasunod sa pinakahigot na interpretasyon kan Ley Sharia. Masabi pa, mayong mas orog pa sa pagpaotob kan Taliban kan bagay na ini sa bilog na kadagaan Moslem.  name="Harvnb|Rashid|2000|p=29"> name="Maley">Dupree Hatch, Nancy. "Afghan Women under the Taliban" in Maley, William. Fundamentalism Reborn? Afghanistan and the Taliban. London: Hurst and Company, 2001, pp. 145–166. An saindang trato sa kababaihan sobrang makuri. An mga babae pinirit na magsulot kan burka kun yaon sa publiko.M. J. Gohari (2000). The Taliban: Ascent to Power. Oxford: Oxford University Press, pp. 108–110.Dai sinda tinutugotan magtrabaho o magkuang edukasyon maliban sa mag'adal kan Koran. Dai sinda pwedeng bulongon nin lalaking doktor kun mayong bantay na lalaki, na bunga kaini dakul logod mga kahelangan an dai naasikaso. An mga babae dai masiripan sa laog kan harong ninda, dapat an mga bintana may tahob nin tela o maski ngane magngising makusog na makaapod atensyon. An mga babae pwede sanang latobon na hayag-hayag sa publiko o bitayon sa anoman na paglapas kan ley. , Physicians for Human Rights, August 1998.
Gibo kan higot na pagboot na ini, an mga babae dai na tinugotan na magtokdo kaya dakul an mga eskwelahan na nagsarara. An mga pinapangalad na ini mga bagay na kan mayo pa an Taliban, libre asin matiwasay na nagigibo kan mga babaeng Apgan.

Pagbalik kan Taliban

Kan an Amerika, sa pagboot ni Presidente Biden, nagdeklara na mahale na sa Apganistan sa dakul na rason, saro kaini iyo na ta 20 taon nang nagtabang igdi asin grabe na an gasto mayo man nagkusog an gobyerno Apgan urog ta kuroptong marhay daa, an Taliban hinalat sanang magimpake an mga soldados na Amerikano. Mala ta tolostolos linusob an Kabul hanggan nalaog an Presidential Palace kan Agosto 16, 2021. Si Presidentte Asraf Ghani nagtulas na paTaikijistan ta habo niya daang magbulwak an dugo kan mga Apgan. https://www.aljazeera.com/news/2021/8/16/taliban-says-afghanistan-war-over-as-president-diplomats-flee. Kinua 08-17-21.

 Toltolan 

 Mga panluwas na takod 
 Alternative discourse: A review of the former Taliban Ambassador to Pakistan's autobiography by Qurat ul ain Siddiqui
 Taliban in Oxford Islamic Studies Online 
 Taliban's website (English)  How Do I Get in Touch With a Terrorist Slate. October 2009
 The Taliban's Secret Photos
 Future Opioids: Afghanistan, Opium and the Taliban 
 The National Security Archive – The September 11th Sourcebooks Volume VII: The Taliban File September 2003
 "Is One of the Lost Tribes the Taliban?"  – from Moment Magazine (April 2007)
 The Taliban Diaries by Shaukat Qadir, Daily Times, 2009-06-20