Eunuko
[[File:Chevalier Auguste de Henikstein - Kislar Agassi. Grand eunuque du G. Seineur. Bakadgi Sűlűslű. Astahi. Cuisinier du G. Seigneur.jpg|thumb|250px|The [[Ottoman Court positions|Harem Ağası]], head of the black eunuchs of the [[Ottoman Imperial Harem]]]]
An '''eunuko''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-eunuch.wav|ˈ|juː|n|ə|k}} {{respell|YOO|nək}}) sarong [[lalake]] na [[pagtibos|tinibos]] o hinalean nin [[bayag]]..<ref>{{cite web|title=eunuch|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/eunuch|access-date=2021-02-25|website=dictionary.cambridge.org|language=en}}</ref> Sa laba nin historya, an pagtitibos may tuyong pakinabang sosyal.<ref>{{Cite book|title=The New Oxford Dictionary of English|publisher=Clarendon Press|year=1998|isbn=9780198612636|location=Oxford|page=634|chapter=Eunuch}}</ref> An pinaka'amay na rekord kan tuyong pagtibos na tuyong gibohon eunoko iyo an pangyari sa [[syudad nin Sumer]] na [[Lagash]] sa ikaduwang melenyo BCE.<ref>Maekawa, Kazuya (1980). Animal and human castration in Sumer, Part II: Human castration in the Ur III period. Zinbun [Journal of the Research Institute for Humanistic Studies, Kyoto University], pp. 1–56.</ref><ref>Maekawa, Kazuya (1980). Female Weavers and Their Children in Lagash – Presargonic and Ur III. Acta Sumerologica 2:81–125.</ref> Sa lawig nin melenya, an pagtitibos dakol na katuyohan asin kamanongdanan sa iba-ibang kultura: Ini pwedeng mga [[courtier]]s o mga [[trabahador sa harong|surogoon]], para sa [[pag'ispiya]] o [[hilom na operasyon]], ''[[castrato]]'' na mga parakanta, mga sambay o sekswal na kadurog, mga relihiyonista, , soldados, mga bantray sa korte, mga opisyal sa gobyerno, asin bantay sa mga babae o mga serbidor sa [[harem]].

An mga eunoko parati mga surugoon o [[Kaoripnan|oripon]] na mga tinibos ngani dai sinda nakakataong pagkatakot o peligro sa mga pigseserbihan nindang [[korte royal]] kun saen an pagkaharani ninda sa namomoon pwedeng magresulta sa saindang pagkaigwang dakulang impluwensiya.<ref>{{cite web |author=Christine Hsu |url=http://www.medicaldaily.com/articles/12295/20120924/eunuch-study-reveals-castration-add-20-years.htm |title=Eunuch Study Reveals That Castration May Add 20 Years to a Man's Life |publisher=Medicaldaily.com |date=24 September 2012 |access-date=24 April 2014 |archive-date=24 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724091915/http://www.medicaldaily.com/articles/12295/20120924/eunuch-study-reveals-castration-add-20-years.htm |url-status=dead }}</ref> Garo an papel kaini bilang sarong sugo-sugo na —arog kan pagrinsay kan hinigdaan, pagparigos sa namomoon, pagbulog saiya, pagsapopo saiya pasiring sa lunadan, o maski pagdara nin mga notisyar—pwede, sa teoriya, magwaras sa eunoko kan "talinga nin kaghade" asin mabadoan siya nin ''de facto'' na poder sa sarong  pighunang pormal asin mahuyo alagad pigtitiwalaan na surugoon.

[[File:HaremPool.jpg|right|thumb|280px|Eunoko nag'antabay sa harem]]

An mga eunoko mayo heneralmente nin lealtad sa militar, aristokrasiya, o sa pamilya ta dai sinda pwede makapangaki, o magkaigwang anoman na mga paryente. Kaya sinda hinihiling na mas matitiwalaan asin dai interesado magtugdas nin sadiring "dinastiya". Huli ta an saindang kamugtakan nagbugtak sainda sa hababang status sosyal, sinda madali man salidahan o ribayan na mayong maraot na resulta. Sa mga kultura kun saen igwang harem asin eunoko, an mga eunoko ginigibo pang mga sugo-sugo igdi sa harem.
{{TOC limit|4}}

==Asya==
Sa [[Historya nin Thailand|Siam]] (modernong Thailand) [mga [Indiyong Muslim]] sa [[Coromandel Coast]] nagserbing mga eunoko sa palasyo asin korte nin mga Thai.<ref name="Peletz 2009 p. 73">Peletz (2009), p. 73 {{Google books|BFXpi5ZKKF8C|Gender Pluralism: Southeast Asia Since Early Modern Times|page=73}}</ref><ref name="Peletz p. 73">Peletz (2009), p. 73 {{Google books|-YnQJXxspJUC|Gender Pluralism: Southeast Asia Since Early Modern Times|page=73}}</ref> May beses an mga Thai inuulay mga eunoko sa Tsina na magbisita sa korteng Thai asin pagtukdoan sinda kan mga tamang ritwal sa korte ta an mga thai tinitingag nin halangkaw an mga eunoko haleng Tsina.<ref>Peletz (2009), p. 75 {{Google books|BFXpi5ZKKF8C|Gender Pluralism: Southeast Asia Since Early Modern Times|page=75}}</ref><ref>Peletz (2009), p. 75 {{Google books|-YnQJXxspJUC|Gender Pluralism: Southeast Asia Since Early Modern Times|page=75}}</ref>

Si Sir [[Henry Yule]] nahiling mga o0slem nagseserbing eunoko durante kan [[Dinastiyang Konbaung]] sa Burma (modernong [[Myanmar]]) kan siya yaon sa misiyon dilomatiko.<ref>{{cite book |last1=Yegar |first1=Moshe |title=The Muslims of Burma |date=1972 |publisher=O. Harrassowitz |isbn=978-3447013574 |page=10 |url=https://books.google.com/books?id=wzxuAAAAMAAJ&pg=PA10 |access-date=24 February 2020}}</ref>

===Tsina===
{{main|Eunuchs in China}}
{{category see also|Chinese eunuchs}}
[[File:Prince Zhanghuai's tomb, eunuchs.JPG|thumb|210px|Grupo nin mga eunoko. Mural yaon sa lolobngan ni prinsipe [[Li Xian (prince)|Zhanghuai]], 706 AD.]]
Sa Tsina, an pagkapon kaiba [[Pagtaras putoy|[paghale kan putoy]] padagos(see [[emasculation]]). An duwang organo tinataras nin lanseta na durungan.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XuX-MGTZnJoC&pg=PA248 |title=Encyclopedia of birth control|author=Vern L. Bullough|year=2001|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-57607-181-2|page=248|access-date=11 January 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://academic.oup.com/jcem/article/84/12/4324/2864451 |title=Long-Term Consequences of Castration in Men: Lessons from the Skoptzy and the Eunuchs of the Chinese and Ottoman Courts &#124; The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism &#124; Oxford Academic |publisher=Academic.oup.com |date= |accessdate=2021-10-28}}</ref> 

An eunoko eksistido sa Tsina kaidto pang mga 4,000 taon nakaagi, asin mga imperyal na oripon mga 3,000 taon nakaagi, asin komun na mga serbidor sibil kan panahon na [[Dinastiyang Qin]].<ref>Melissa S. Dale, ''Inside the World of the Eunuch'' (2018, {{ISBN|9888455753}}), page 14.</ref><ref>Victor T. Cheney, ''A Brief History Of Castration: Second Edition'' (2006, {{ISBN|1467816663}}), page 14.</ref> Poon antigong mga panahon, an pagkapon hanggan [[Dinastiya Sui]], hinihiling na sarong tradisyonal na kastigo (saro sa [[Limang Kastigo]]) asin man paagi na makakua empleo sa serbisyo imperial. Mga ibang eunoko, arog kan opisyal sa Ming dynasty na si [[Zheng He]],{{citation needed|date=February 2023}} nagkamit nin labilabing poder na sobra pa sa poder kan [[Mga Gran Sekretaryo]].

Sinasabi na an sarahotan na pag'empleo nin mga eunoko bilang mga halangkaw anm ranggong mga serbidor sibil iy ta sinda dai magkakaaki asin dai pwede magtugdas nin sadiring dinstiya. Sa dakul na ehemplo, mas hinihiling na mas masasarigan sionda kesa kan mga iskolar na opisyales.<ref>For an extended discussion see Mitamura Taisuke,''Chinese Eunuchs: The Structure of Intimate Politics'' tr. Charles A. Pomeroy, Tokyo 1970, a short, condensed version of Mitamura's original book =三田村泰助, ''宦官'', Chuko Shinsho, Tokyo 1963</ref> Bilang simbolikong pagwaras nin poder na langitnon, sa sistema sa palasyo, an konstelasyon nin mga bitoon itinutungod para sa Emperador asin sa  sulnopan banda kaini, an apat na bitoon iyo an sinasabi na mga "eunoko" kaini.<ref>{{Cite book |last=Patterson |first=Orlando |url=https://cominsitu.files.wordpress.com/2020/10/orlando-patterson-slavery-and-social-death_-a-comparative-study-1985.pdf |title=Slavery and Social Death: A Comparative Study |publisher=Harvard University Press |year=1982 |isbn=9780674916135 |page=325 |chapter=Chapter 11: The Ultimate Slave |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725174317/https://cominsitu.files.wordpress.com/2020/10/orlando-patterson-slavery-and-social-death_-a-comparative-study-1985.pdf|archive-date=25 July 2021 }}</ref>

Pirmi nang may istorya nin tension sa pag'ultan kan mga eunoko asin mga Confucian na opisyales yaon sa serbisyo kan Emperador. Sa saiyang ''History of Government'', si [[Samuel Finer]] pigtutukdo na an realidad bakong malinaw minsan. Igwang mga beses na an mga eunoko may kakayahan asin mahalagang tagaholit sa emperador, asin an pagkontra kan mga opisyales huli sa pag'imon ninda sa mga eunoko. Si [[Ray Huang]] pig'argumento na sa realidad, an mga eunoko pigrepresentar an personal na kabo'tan kan emperador asin an mga opisyales pigdadara an alternatibong pagboot politikal kan [[burokr. An siplingan sa ultan kan duwa siplingan nin mga ideolohiya asin mga agenda politikal.<ref>{{cite book|last=Huang|first=Ray|title=1587, A Year of No Significance: The Ming Dynasty in Decline|year=1981|publisher=Yale University Press|location=New Haven|isbn=0-300-02518-1|url=https://archive.org/details/1587yearofnosign00huan}}</ref>

An bilang nin mga eunoko sa empleo imperial nag'abot na lang 470 kan 1912, kan an praktis sa paggamit kaini nagpawara na. An ultimong eunoko imperial, si [[Sun Yaoting]], nagadan kan Desyembre  1996.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1996/12/20/world/the-death-of-the-last-emperor-s-last-eunuch.html|title=The Death of the Last Emperor's Last Eunuch|last=Faison|first=Seth|date=1996-12-20|work=The New York Times|access-date=2020-02-04|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref>

==Toltolan==

{{reflist}}

{{Tamboan}}

[[Kategorya:Mga Eunoko]]
[[Kategorya:Mga Kinapon na mga tawo]]
An eunuko ( ) sarong lalake na tinibos o hinalean nin bayag.. Sa laba nin historya, an pagtitibos may tuyong pakinabang sosyal. An pinaka'amay na rekord kan tuyong pagtibos na tuyong gibohon eunoko iyo an pangyari sa syudad nin Sumer na Lagash sa ikaduwang melenyo BCE.Maekawa, Kazuya (1980). Animal and human castration in Sumer, Part II: Human castration in the Ur III period. Zinbun [Journal of the Research Institute for Humanistic Studies, Kyoto University], pp. 1–56.Maekawa, Kazuya (1980). Female Weavers and Their Children in Lagash – Presargonic and Ur III. Acta Sumerologica 2:81–125. Sa lawig nin melenya, an pagtitibos dakol na katuyohan asin kamanongdanan sa iba-ibang kultura: Ini pwedeng mga courtiers o mga surogoon, para sa pag'ispiya o hilom na operasyon, castrato na mga parakanta, mga sambay o sekswal na kadurog, mga relihiyonista, , soldados, mga bantray sa korte, mga opisyal sa gobyerno, asin bantay sa mga babae o mga serbidor sa harem.

An mga eunoko parati mga surugoon o oripon na mga tinibos ngani dai sinda nakakataong pagkatakot o peligro sa mga pigseserbihan nindang korte royal kun saen an pagkaharani ninda sa namomoon pwedeng magresulta sa saindang pagkaigwang dakulang impluwensiya. Garo an papel kaini bilang sarong sugo-sugo na —arog kan pagrinsay kan hinigdaan, pagparigos sa namomoon, pagbulog saiya, pagsapopo saiya pasiring sa lunadan, o maski pagdara nin mga notisyar—pwede, sa teoriya, magwaras sa eunoko kan "talinga nin kaghade" asin mabadoan siya nin de facto na poder sa sarong  pighunang pormal asin mahuyo alagad pigtitiwalaan na surugoon.

right|thumb|280px|Eunoko nag'antabay sa harem

An mga eunoko mayo heneralmente nin lealtad sa militar, aristokrasiya, o sa pamilya ta dai sinda pwede makapangaki, o magkaigwang anoman na mga paryente. Kaya sinda hinihiling na mas matitiwalaan asin dai interesado magtugdas nin sadiring "dinastiya". Huli ta an saindang kamugtakan nagbugtak sainda sa hababang status sosyal, sinda madali man salidahan o ribayan na mayong maraot na resulta. Sa mga kultura kun saen igwang harem asin eunoko, an mga eunoko ginigibo pang mga sugo-sugo igdi sa harem.

Asya
Sa Siam (modernong Thailand) [mga [Indiyong Muslim]] sa Coromandel Coast nagserbing mga eunoko sa palasyo asin korte nin mga Thai.Peletz (2009), p. 73 Peletz (2009), p. 73  May beses an mga Thai inuulay mga eunoko sa Tsina na magbisita sa korteng Thai asin pagtukdoan sinda kan mga tamang ritwal sa korte ta an mga thai tinitingag nin halangkaw an mga eunoko haleng Tsina.Peletz (2009), p. 75 Peletz (2009), p. 75 

Si Sir Henry Yule nahiling mga o0slem nagseserbing eunoko durante kan Dinastiyang Konbaung sa Burma (modernong Myanmar) kan siya yaon sa misiyon dilomatiko.

Tsina

thumb|210px|Grupo nin mga eunoko. Mural yaon sa lolobngan ni prinsipe Zhanghuai, 706 AD.
Sa Tsina, an pagkapon kaiba [paghale kan putoy padagos(see emasculation). An duwang organo tinataras nin lanseta na durungan. 

An eunoko eksistido sa Tsina kaidto pang mga 4,000 taon nakaagi, asin mga imperyal na oripon mga 3,000 taon nakaagi, asin komun na mga serbidor sibil kan panahon na Dinastiyang Qin.Melissa S. Dale, Inside the World of the Eunuch (2018, ), page 14.Victor T. Cheney, A Brief History Of Castration: Second Edition (2006, ), page 14. Poon antigong mga panahon, an pagkapon hanggan Dinastiya Sui, hinihiling na sarong tradisyonal na kastigo (saro sa Limang Kastigo) asin man paagi na makakua empleo sa serbisyo imperial. Mga ibang eunoko, arog kan opisyal sa Ming dynasty na si Zheng He, nagkamit nin labilabing poder na sobra pa sa poder kan Mga Gran Sekretaryo.

Sinasabi na an sarahotan na pag'empleo nin mga eunoko bilang mga halangkaw anm ranggong mga serbidor sibil iy ta sinda dai magkakaaki asin dai pwede magtugdas nin sadiring dinstiya. Sa dakul na ehemplo, mas hinihiling na mas masasarigan sionda kesa kan mga iskolar na opisyales.For an extended discussion see Mitamura Taisuke,Chinese Eunuchs: The Structure of Intimate Politics tr. Charles A. Pomeroy, Tokyo 1970, a short, condensed version of Mitamura's original book =三田村泰助, 宦官, Chuko Shinsho, Tokyo 1963 Bilang simbolikong pagwaras nin poder na langitnon, sa sistema sa palasyo, an konstelasyon nin mga bitoon itinutungod para sa Emperador asin sa  sulnopan banda kaini, an apat na bitoon iyo an sinasabi na mga "eunoko" kaini.

Pirmi nang may istorya nin tension sa pag'ultan kan mga eunoko asin mga Confucian na opisyales yaon sa serbisyo kan Emperador. Sa saiyang History of Government, si Samuel Finer pigtutukdo na an realidad bakong malinaw minsan. Igwang mga beses na an mga eunoko may kakayahan asin mahalagang tagaholit sa emperador, asin an pagkontra kan mga opisyales huli sa pag'imon ninda sa mga eunoko. Si Ray Huang pig'argumento na sa realidad, an mga eunoko pigrepresentar an personal na kabo'tan kan emperador asin an mga opisyales pigdadara an alternatibong pagboot politikal kan [[burokr. An siplingan sa ultan kan duwa siplingan nin mga ideolohiya asin mga agenda politikal.

An bilang nin mga eunoko sa empleo imperial nag'abot na lang 470 kan 1912, kan an praktis sa paggamit kaini nagpawara na. An ultimong eunoko imperial, si Sun Yaoting, nagadan kan Desyembre  1996.

Toltolan

Kategorya:Mga Eunoko
Kategorya:Mga Kinapon na mga tawo