Tanhaga
[[File:Tanhaga.jpg|thumb|right|280px|Mga habolan sa [[Buhi, Camarines Sur]] Filipinas]]
An '''tanhaga'''' inaapod man na '''tiral''' (hale sa Espanyol: ''telar''; tanaga, habulan) iyo an kasangkapan na ginagamit sa paghabol (pag'abul, sinasayod man) nin mga awat nin [[abaka]], jusi, cotton, asin iba pang awat hale sa mga tinanom o mga awat man na sintetiko. An habolan na ini parati gibo sana sa kahoy. Igwa na totoong mga modernong tanhaga ngonyan na an nagpapa'andar iyo an motor na de elektrisidad.

==Aksyon nin paghabol==
An paghabol nangyayari sa pagsulok pabalagbag kan pugawa (Ingles, ''weft'') sa lindog (Ingles, ''warp''), an mga nakahotay na torsidong tindido sa habolan.

==Mayor na mga piyesa kan habolan==
An mga piyesa kan simpleng tanhaga iyo an ''tampong'' o ''angkob'', ''sorod'', ''sikwan'' o ''lansadera'' (inaapod man na ''baroto''), ''poronan'', ''siton'', ''kugon'', ''tongtongan'', ''ligid'ligid''. An mga gamit na torsido o awat iyo an  ''hina'nay na panlindog'', asin an ''torsidong pampugawa''. An huri ikinakarga sa sikwan. An bilog na porma kan tiral hinaman sa pormang rektangulo kun saen diyan nakakarabit an mga iba-ibang piyesa asin mga parte, maliban sa siton ta rapot na kasangkapan ini sa tilar.

An pampugawa naghahale sa sino'got na abaka- kumbaga an hinahabol abaka (an maputing maputi klasipikadong kinabite) na parati pinapabakal sa pormang tinagak ngane dai maggoromon. An pampugawa iyo idtong pigsusulok paborobalagbag kan sikwan sa lindog kun naghahabol.

[[ladawan:Loomwork.jpg|left|thumb|200px|Sarong babae sa [[Turkey]] naghahabol sa patindog na tanhaga]]
[[ladawan:Weaving demonstrated on a historic loom in Leiden.webm|thumbtime=12|250px|Weaving demonstration on an 1830 handloom in the [[Museum Het Leids Wevershuis|weaving museum]] in [[Leiden]]]]
[[ladawan:Japaneseweavera.jpg|200px|right|thumb|Amay kan ika-19ng siglong habolan nin Hapon kun saen magkapirang kugon napapahiro paagi kan bitis]]

==Pasabot manongod kan mga parte kan tanhaga'==

An '''tampong''' o '''angkob''' iyo an kinakaagan asin nagpupugol kan sorod. Iyo ini an pigkakabig sa pagdusok kan pugawa.

An '''sorod''' iyo an nagtataong sukol kan  pagkarintok o pagkahaghag kan lindog.

An '''sikwan''' (o, siko'an) na hitsurang baroto iyo an kinakaagan kan torsidong pampugawa.

An '''poronan''' iyo an sinasabodan kan haman nang hinabol

An '''siton''' iyo an rweda na pigpoporonan kan torsido sa paggibo nin pampugawa.  

An '''kugon''' iyo an nagbabaton kan lindog, pag'orooltan  ngane makasulok an sikwan

An '''tongtongan''' iyo an nagkokontrol kan pagtaas pagbaba kan kugon na parati duwa.

An '''ligid'ligid''' iyo idtong nakabalagbag na (parati kawayan) na naglilitong'litong sa aksyon na pagbaba pagtaas kan duwang  kugon.(hilnga, Pig. 2)

An hina'nay iyo an paghutay kan mga torsidong panlindog.(hilnga: {Pig. 1)
[[Ladawan:Warp and weft 2.jpg|right|thumb|250px|An pugawa(weft) asin lindog(warp) sa hinabol pinapahiling]]

==Mga termino gamit sa paghabol==
 
* '''pugi'''',an pagpoon paghabol pakaandam kan mga karabuhaton  siring kan pagha'nay kan lindog, pagpuron kan pugawa sa sikwan, aip.
* '''harukhok''', paghabol na iba an kolor/arok kan awat sa pugawa sa pagtaong desenyo.
* '''su'got''', pagsumpay o pagtakod-takod kan mga awat na pinili na gamiton sa paghabol.
* '''garas''', pagputol o pagtabas kan telang nahabol na sa laba' na ginugusto, halimbawa 3 o 4 na yarda.
* '''tinagak''', an pinalikon na sinugot ngani ini dai magkagurumon.

== Hablondawani==
Sa [[Bikol Sentral|Bikol]], an katagang "hablondawani" ginuno sa duwang tataramon ''habol'', asin ''dawani''. Susog ki [[Marcos de Lisboa|Lisboa]] ini may istoryang soanoy. Si mga gugurang daang Bikolnon igwang pig'oosipon na kan mga lumang panahon igwang mahusay nanggad na parahabol, sarong babaeng nagngangaran Dawani. Kaya an pagtubod kan mga gugurang basta may [[hablondawani]] sa langit, ini sarong gibong hinabol ni Dawani.

An paghabol nababanggit man sa epikong [[Ibalong]], na saro sa kabatiran asin paghanapbuhay na nano'dan kan mga antigong Bikolnon.
 
==Mga panluwas na takod==
* [http://www.ideafinder.com/history/inventions/jacquard.htm Tanhagang Jacquard naimbento]
* [http://www.montanalooms.com/ Mga Montanang tanhaga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330161813/http://www.montanalooms.com/ |date=2010-03-30 }}
* [http://www.interweave.com/weave/projects_articles/Weaving-terms.pdf Mga termino sa paghabol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102054102/http://interweave.com/weave/projects_articles/Weaving-terms.pdf |date=2010-01-02 }}
* Mga parahabol sa Buhi, Cam Sur.[https://dateline-ibalon.com/2024/06/the-weavers-of-buhi-a-tradition-of-craftsmanship-and-sustainability/]Kinua 2024-07-17.

==Mga piyesa/hitsura kan tanhaga==
<gallery>
File:Hina'nay.jpg|thumb|Pig.1. An hina'nay bago ilindog
File:Pitik sa toong gilid kan tanhaga.jpg|thumb|Pig. 2. An puting lindog, na may apat na kugon
File:Sadit na tanhaga.jpg|thumb|Pig. 3. An pulang pampugawa sa sikwan
File:Siton.jpg|thumb|Pig. 4. Siton
ladawan:Patent model for loom.jpg|De motor na tanhaga
File:Tanhagang sadit.jpg|thumb|Sadit na tanhaga
File:Tanhagang halakbang papa.jpg|thumb|Halakbang na papa
File:Hinabol na tamong.jpg|thumb|Mga tamong hinabol
</gallery>

==Ginonoan==

* Mga retrato kan ibang tiral pigtampok igdi pinitik sa Butingting Woven Products, Bgy Lourdes, Buhi, Camarines Sur, Filipinas. An ibang mga tanhaga naretrato asin namomogtak sa Las Pinas City.

{{saringsing}}
An tanhaga' inaapod man na tiral (hale sa Espanyol: telar; tanaga, habulan) iyo an kasangkapan na ginagamit sa paghabol (pag'abul, sinasayod man) nin mga awat nin abaka, jusi, cotton, asin iba pang awat hale sa mga tinanom o mga awat man na sintetiko. An habolan na ini parati gibo sana sa kahoy. Igwa na totoong mga modernong tanhaga ngonyan na an nagpapa'andar iyo an motor na de elektrisidad.

Aksyon nin paghabol
An paghabol nangyayari sa pagsulok pabalagbag kan pugawa (Ingles, weft) sa lindog (Ingles, warp), an mga nakahotay na torsidong tindido sa habolan.

Mayor na mga piyesa kan habolan
An mga piyesa kan simpleng tanhaga iyo an tampong o angkob, sorod, sikwan o lansadera (inaapod man na baroto), poronan, siton, kugon, tongtongan, ligid'ligid. An mga gamit na torsido o awat iyo an  hina'nay na panlindog, asin an torsidong pampugawa. An huri ikinakarga sa sikwan. An bilog na porma kan tiral hinaman sa pormang rektangulo kun saen diyan nakakarabit an mga iba-ibang piyesa asin mga parte, maliban sa siton ta rapot na kasangkapan ini sa tilar.

An pampugawa naghahale sa sino'got na abaka- kumbaga an hinahabol abaka (an maputing maputi klasipikadong kinabite) na parati pinapabakal sa pormang tinagak ngane dai maggoromon. An pampugawa iyo idtong pigsusulok paborobalagbag kan sikwan sa lindog kun naghahabol.

left|thumb|200px|Sarong babae sa Turkey naghahabol sa patindog na tanhaga
thumbtime=12|250px|Weaving demonstration on an 1830 handloom in the weaving museum in Leiden
200px|right|thumb|Amay kan ika-19ng siglong habolan nin Hapon kun saen magkapirang kugon napapahiro paagi kan bitis

Pasabot manongod kan mga parte kan tanhaga'

An tampong o angkob iyo an kinakaagan asin nagpupugol kan sorod. Iyo ini an pigkakabig sa pagdusok kan pugawa.

An sorod iyo an nagtataong sukol kan  pagkarintok o pagkahaghag kan lindog.

An sikwan (o, siko'an) na hitsurang baroto iyo an kinakaagan kan torsidong pampugawa.

An poronan iyo an sinasabodan kan haman nang hinabol

An siton iyo an rweda na pigpoporonan kan torsido sa paggibo nin pampugawa.  

An kugon iyo an nagbabaton kan lindog, pag'orooltan  ngane makasulok an sikwan

An tongtongan iyo an nagkokontrol kan pagtaas pagbaba kan kugon na parati duwa.

An ligid'ligid iyo idtong nakabalagbag na (parati kawayan) na naglilitong'litong sa aksyon na pagbaba pagtaas kan duwang  kugon.(hilnga, Pig. 2)

An hina'nay iyo an paghutay kan mga torsidong panlindog.(hilnga: {Pig. 1)
right|thumb|250px|An pugawa(weft) asin lindog(warp) sa hinabol pinapahiling

Mga termino gamit sa paghabol
 
 pugi',an pagpoon paghabol pakaandam kan mga karabuhaton  siring kan pagha'nay kan lindog, pagpuron kan pugawa sa sikwan, aip.
 harukhok, paghabol na iba an kolor/arok kan awat sa pugawa sa pagtaong desenyo.
 su'got, pagsumpay o pagtakod-takod kan mga awat na pinili na gamiton sa paghabol.
 garas, pagputol o pagtabas kan telang nahabol na sa laba' na ginugusto, halimbawa 3 o 4 na yarda.
 tinagak, an pinalikon na sinugot ngani ini dai magkagurumon.

 Hablondawani
Sa Bikol, an katagang "hablondawani" ginuno sa duwang tataramon habol, asin dawani. Susog ki Lisboa ini may istoryang soanoy. Si mga gugurang daang Bikolnon igwang pig'oosipon na kan mga lumang panahon igwang mahusay nanggad na parahabol, sarong babaeng nagngangaran Dawani. Kaya an pagtubod kan mga gugurang basta may hablondawani sa langit, ini sarong gibong hinabol ni Dawani.

An paghabol nababanggit man sa epikong Ibalong, na saro sa kabatiran asin paghanapbuhay na nano'dan kan mga antigong Bikolnon.
 
Mga panluwas na takod
 Tanhagang Jacquard naimbento
 Mga Montanang tanhaga 
 Mga termino sa paghabol 
 Mga parahabol sa Buhi, Cam Sur.Kinua 2024-07-17.

Mga piyesa/hitsura kan tanhaga

Ginonoan

 Mga retrato kan ibang tiral pigtampok igdi pinitik sa Butingting Woven Products, Bgy Lourdes, Buhi, Camarines Sur, Filipinas. An ibang mga tanhaga naretrato asin namomogtak sa Las Pinas City.