Laon
'''An Laon''' (an buot sabihon "an suanoy") '''Si Laon''', na kilala man bilang '''Kanlaon''' o an demonyong '''Lalahon''', sarong makusog na espiritu hale sa Bulkan Kanlaon sa Islang Negros. Minsan diyos nin kalayo asin ani, minsan man mapanglay na demonyo. Pwede siya magtao nin masaganang ani o magpadara nin katalastasan, arog kan peste nin balang o pagputok nin bulkan. Sa mga istorya, si Laon minsan lalaki, minsan babae an anyo.  <ref name="Demetrio">{{Cite book|url=https://archive.org/details/the-soul-book-demetrio-cordero-fernando-zialcita-1991|title=The Soul Book: Introduction to Philippine Pagan Religion|last=Demetrio|first=Francisco R.|date=1991|publisher=GCF Books|pages=12, 13, 15}}</ref> <ref name="Blair">{{Cite book|url=https://en.m.wikisource.org/wiki/The_Philippine_Islands,_1493-1803/Volume_5|title=The Philippine Islands, 1493–1803|last=Blair|first=Emma Helen|last2=Robertson|first2=James Alexander|last3=Bourne|first3=Edward Gaylord|date=1903|publisher=The Arthur H. Clark Company|volume=5 (1582–1583)}}</ref> <ref name="Yuste">{{Cite book|title=Ciencia Y Cultura entre Dos Mundos: Segundo Simposio|last=Yuste|first=Eduardo Descalzo|date=2010|publisher=Fundación Canaria Orotava|isbn=9788461550449|pages=25–48|chapter=La historia natural y moral de Filipinas en la obra de Pedro Chirino, S.I. (1557-1635)}}</ref><ref name="Blumentritt">{{Cite book|url=https://www.academia.edu/40085945/MYTHOLOGICAL_DICTIONARY_OF_THE_PHILIPPINES_by_Ferdinand_Blumentritt_contained_in_Vol_2_of_W_E_Retanas_ARCHIVO_DEL_BIBLI%C3%93FILO_FILIPINO|title=Diccionario Mitologico de Filipinas|last=Blumentritt|first=Fernando|date=1895}}</ref><ref name="jal" /><ref name="mlr" /><ref name="acr" />

== Iba-ibang interpretasyon kan Laon / Lalahon ==

==== Lalahon: An dios nin Kalayo asin Ani kan Negros ====
Sa mga harong na ulat kan mga Kastilang kolonyal, si '''Lalahon''' ipinapahiling bilang sarong babaying diyos na kaarog nin kalayo asin agrikultura. Sigun ki Miguel de Loarca sa saiyang ''Relación de las Yslas Filipinas'' (1582), pinaniniwalaan na nag-eerok siya sa sarong bulkan sa Isla kan Negros (na tinauol pang Buglas). Si Lalahon tinatawagan tanganing magkaigwa nin masaganang ani, alagad kung siya magirumdom o magdanas, nagpapadangat siya nin mga balang na nagdidistrungkar nin mga tanom bilang parusa. <ref name="jal">{{Cite journal|last=LeRoy|first=James A.|last2=Blair|first2=Emma Helen|last3=Robertson|first3=James Alexander|last4=Bourne|first4=Edward Gaylord|date=October 1903|title=The Philippine Islands, 1493-1803|url=https://doi.org/10.2307/1834235|journal=The American Historical Review|volume=9|issue=1|pages=149|doi=10.2307/1834235|issn=0002-8762}}</ref> <ref name="acr">{{Cite journal|last=Coello de la Rosa|first=Alexandre|date=2022-01-18|title=“Against Muhammad’s Perfidy”: The Jesuit Francisco Combés and His Relación de las islas Filipinas (c. 1654)|url=https://doi.org/10.1163/22141332-09020002|journal=Journal of Jesuit Studies|volume=9|issue=2|pages=180–206|doi=10.1163/22141332-09020002|issn=2214-1324}}</ref>

<blockquote>“El dios Lalahon dicen que reside en un volcán que está en la isla de Negros que hecha fuego… A este Lalahon invocan para sus sementeras y cuando no quieren dárselas buenas, échales la langosta…” — ''Loarca, 1582''<ref name=jal/><ref name=acr/></blockquote>
Sinasabutan man ini ni historian na si William Henry Scott, na naglalarawan kay Lalahon bilang:<blockquote>"Si Lalahon iyo an diyosa nin kalayo kan Bulkan Kanlaon, na pwedeng apodan tanganing magkaigwa nin magayon na ani, pero nagpapadaba nin mga ganggasi kun siya mapagal."
— ''William Henry Scott, Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society''<ref>{{Cite journal |last=Lewis |first=Henry T. |last2=Scott |first2=William Henry |date=1998 |title=Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society. |url=https://doi.org/10.2307/2760859 |journal=Pacific Affairs |volume=71 |issue=1 |pages=131 |doi=10.2307/2760859 |issn=0030-851X}}</ref></blockquote>

== Laon: An Supremong Diyos kan mga Visayan == 
Sa mga mas huring tala, si Padre Pedro Chirino (1604) nagsusugid na si Laon iyo an supremo o pinakataas na diyos kan mga Visayan, na kapareho ni Bathala Maykapal sa mga Tagalog. Sinabi niya na an "Laon" nagsisimbulo nin kasuod asin kaantigo-an, nagpapahiwatig nin matandang pagkamataas sa kosmolohiya kan mga Visayan:<blockquote>“Laon denotes antiquity and was the name of the chief and superior god of the Visayas.”
— ''Chirino, 1604''<ref>{{Cite book |last=Alzina |first=Francisco Ignacio |title=Una etnografía de los indios bisayas del Padre Alzina |last2=Alzina |first2=Francisco Ignacio |date=1996 |publisher=Consejo Superior de Investigaciones Científicas |isbn=978-84-00-07618-4 |editor-last=Yepes |editor-first=Victoria |series=Biblioteca de historia de América |location=Madrid}}</ref><ref name=tsf>{{Cite journal |last=Floyd |first=Troy S. |date=1968-02-01 |title=Documentos jesuíticos relativos a la historia de la Compañía de Jesús en VenezuelaRelato de las misiones de los padres de la Compañía de Jesús en las islas y en tierra firme de América Meridional |url=https://doi.org/10.1215/00182168-48.1.116 |journal=Hispanic American Historical Review |volume=48 |issue=1 |pages=116–118 |doi=10.1215/00182168-48.1.116 |issn=0018-2168}}</ref></blockquote>

Siring man sa ''Mythological Dictionary of the Philippines'', si Laon pigkakabisto sa bilog na Visayas, lalo na sa isla nin Negros, kun saen pinaniwalaan na nag-eerok siya sa Bulkan Malaspina, na ngunyan pig-aapod na Bulkan Kanlaon.<ref name=tsf/>

== Kanlaon: Bulkan asin Diyos == 
An ngalang Kanlaon nagtutukoy sa aktibong bulkan sa isla nin Negros asin sa diyos na pinaniwaraan na nag-eerok digdi. Sa ibang mga salaysay, si Kanlaon gender-fluid: minsan lalaking diyos nin kalayo na si Laon, minsan babaying espiritu nin ani asin pagkasirang na si Lalahon. Ipinapahayag kaini an pananaw nin mga animista na an mga diyos pwedeng magpakita bilang lalaki, babae, o espiritu/demonyo.<ref name=ce>{{Cite book |last=Elera |first=Casto de |url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.58548 |title=Catálogo sistemático de toda la fauna de Filipinas conocida hasta el presente |date=1895 |publisher=Imprenta del colegio de Santo Tomás |location=Manila}}</ref>

Sa mga makabagong istorya, may mga parasira sa Negros na nagsasabing si Lallaon sarong demonyo na nag-eerok sa bulkan, nagpapadaba nin kasiraan kun dai arog makalugod:<ref name=ce/><blockquote>"Si Lalahon, o Laon o Lauon… sarong babayi na nag-eerok sa bulkan kan Alalaspina (Isla de Negros)... Ngonian, siring kan saro sa mga parasira sa Visayas de Negros, an demonyong Lallaon nag-eerok sa Bulkan Malaspina."
— ''Ferdinand Blumentritt''<ref name=ce/></blockquote>

==Laon sa Mitolohiyang Bikolano: Diyos nin Kalayo asin Pagkasira==

Sa luwas kan Visayas, lalo na sa mitolohiyang Bikolano, si Laon pig-interpretar bilang sarong lalaking diyos na konektado sa kalayo asin pagkasirang. Sa mga tradisyon sa Bikol, si Laon ginagamit an kapangyarihan nin bulkan tanganing magparusa o maglinis, asin kadaklan konektado sa mga pagsabog nin bulkan asin iba pang natural na katalagman:<ref name=ce/><ref name=mlr>{{Cite journal |last=Realubit |first=Maria Lilia |date=1990-12-31 |title=A Survey of Contemporary Bikol Writing: A Bibliographical Note |url=https://doi.org/10.13185/2244-1638.1314 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |volume=38 |issue=4 |doi=10.13185/2244-1638.1314 |issn=2244-1638}}</ref>

<blockquote>"Si Laon o Kanlaon iginagalang bilang marahot diyos nin kalayo asin pagkasirang." — ''Tradisyon nin Oral sa Bikol''<ref name=mlr/></blockquote>

== Mga Reperensya ==
{{Reflist|40em}}{{Philippine mythology}}
An Laon (an buot sabihon "an suanoy") Si Laon, na kilala man bilang Kanlaon o an demonyong Lalahon, sarong makusog na espiritu hale sa Bulkan Kanlaon sa Islang Negros. Minsan diyos nin kalayo asin ani, minsan man mapanglay na demonyo. Pwede siya magtao nin masaganang ani o magpadara nin katalastasan, arog kan peste nin balang o pagputok nin bulkan. Sa mga istorya, si Laon minsan lalaki, minsan babae an anyo.    

 Iba-ibang interpretasyon kan Laon / Lalahon 

 Lalahon: An dios nin Kalayo asin Ani kan Negros 
Sa mga harong na ulat kan mga Kastilang kolonyal, si Lalahon ipinapahiling bilang sarong babaying diyos na kaarog nin kalayo asin agrikultura. Sigun ki Miguel de Loarca sa saiyang Relación de las Yslas Filipinas (1582), pinaniniwalaan na nag-eerok siya sa sarong bulkan sa Isla kan Negros (na tinauol pang Buglas). Si Lalahon tinatawagan tanganing magkaigwa nin masaganang ani, alagad kung siya magirumdom o magdanas, nagpapadangat siya nin mga balang na nagdidistrungkar nin mga tanom bilang parusa.  

“El dios Lalahon dicen que reside en un volcán que está en la isla de Negros que hecha fuego… A este Lalahon invocan para sus sementeras y cuando no quieren dárselas buenas, échales la langosta…” — Loarca, 1582
Sinasabutan man ini ni historian na si William Henry Scott, na naglalarawan kay Lalahon bilang:"Si Lalahon iyo an diyosa nin kalayo kan Bulkan Kanlaon, na pwedeng apodan tanganing magkaigwa nin magayon na ani, pero nagpapadaba nin mga ganggasi kun siya mapagal."
— William Henry Scott, Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society

 Laon: An Supremong Diyos kan mga Visayan  
Sa mga mas huring tala, si Padre Pedro Chirino (1604) nagsusugid na si Laon iyo an supremo o pinakataas na diyos kan mga Visayan, na kapareho ni Bathala Maykapal sa mga Tagalog. Sinabi niya na an "Laon" nagsisimbulo nin kasuod asin kaantigo-an, nagpapahiwatig nin matandang pagkamataas sa kosmolohiya kan mga Visayan:“Laon denotes antiquity and was the name of the chief and superior god of the Visayas.”
— Chirino, 1604

Siring man sa Mythological Dictionary of the Philippines, si Laon pigkakabisto sa bilog na Visayas, lalo na sa isla nin Negros, kun saen pinaniwalaan na nag-eerok siya sa Bulkan Malaspina, na ngunyan pig-aapod na Bulkan Kanlaon.

 Kanlaon: Bulkan asin Diyos  
An ngalang Kanlaon nagtutukoy sa aktibong bulkan sa isla nin Negros asin sa diyos na pinaniwaraan na nag-eerok digdi. Sa ibang mga salaysay, si Kanlaon gender-fluid: minsan lalaking diyos nin kalayo na si Laon, minsan babaying espiritu nin ani asin pagkasirang na si Lalahon. Ipinapahayag kaini an pananaw nin mga animista na an mga diyos pwedeng magpakita bilang lalaki, babae, o espiritu/demonyo.

Sa mga makabagong istorya, may mga parasira sa Negros na nagsasabing si Lallaon sarong demonyo na nag-eerok sa bulkan, nagpapadaba nin kasiraan kun dai arog makalugod:"Si Lalahon, o Laon o Lauon… sarong babayi na nag-eerok sa bulkan kan Alalaspina (Isla de Negros)... Ngonian, siring kan saro sa mga parasira sa Visayas de Negros, an demonyong Lallaon nag-eerok sa Bulkan Malaspina."
— Ferdinand Blumentritt

Laon sa Mitolohiyang Bikolano: Diyos nin Kalayo asin Pagkasira

Sa luwas kan Visayas, lalo na sa mitolohiyang Bikolano, si Laon pig-interpretar bilang sarong lalaking diyos na konektado sa kalayo asin pagkasirang. Sa mga tradisyon sa Bikol, si Laon ginagamit an kapangyarihan nin bulkan tanganing magparusa o maglinis, asin kadaklan konektado sa mga pagsabog nin bulkan asin iba pang natural na katalagman:

"Si Laon o Kanlaon iginagalang bilang marahot diyos nin kalayo asin pagkasirang." — Tradisyon nin Oral sa Bikol

 Mga Reperensya