An halimaw ni Frankenstein
An '''halimaw ni Frankenstein''', na komun na inaapod na '''Frankenstein''',  sarong fictional na karakter na enot na nagluwas sa nobelang ''[[Frankenstein; or, The Modern Prometheus|Frankenstein]]'' ni [[Mary Shelley]] kan 1818; ''[[Frankenstein; or, The Modern Prometheus|o, An Modernong Prometheus]]'' bilang mayor [[Antagonist|na kalaban]] kaini. An titulo ni Shelley pigkukumpara an kagmukna kan halimaw, [[Victor Frankenstein|si Victor Frankenstein]], sa mitolohikong karakter na [[Prometheus|si Prometheus]], na naggibo nin mga tawo hale sa dalipay asin tinawan sinda nin kalayo.

Sa [[Gothic fiction|istoryang Gotiko]] ni Shelley, si Victor Frankenstein nagtogdok kan linalang sa saiyang laboratoryo sa paagi nin sarong bakong malinaw na paagi na nakabasar sa sarong [[Scientific principle|siyentipikong prinsipyo]] na saiyang nadiskobre. Ilinaladawan ni Shelley an halimaw na {{Convert|8|feet|cm}} an langkaw asin emosyonal. <ref>{{Cite journal|last=Camidge|first=Ross|date=2007-09-22|title=Frankenstein: or, The Modern Prometheus|journal=BMJ|language=en|volume=335|issue=7620|pages=617.2–617|doi=10.1136/bmj.39317.718657.4E|issn=0959-8138|pmc=1988964}}</ref> An halimaw nagprobar na makibagay sa sosyedad nin tawo alagad iniiwasan, na nagdara saiya na magbalos ki Frankenstein. Susog sa iskolar [[Joseph Carroll (scholar)|na si Joseph Carroll]], an halimaw nag-ookupar nin "sarong teritoryo sa linderos sa pag-ultanan kan mga karakteristiko na tipikal na nagtatao nin kahulugan sa mga bida asin kalaban". <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TZtiAQAAQBAJ&pg=PT30|title=Graphing Jane Austen: The Evolutionary Basis of Literary Meaning|last=Carroll|first=Joseph|last2=Gottschall|first2=Jonathan|last3=Johnson|first3=John A.|last4=Kruger|first4=Daniel J.|date=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1137002402|location=London, England|author-link=Joseph Carroll (scholar)}}</ref>

An halimaw ni Frankenstein nagin iconic sa popular na kultura, asin itinampok sa manlaen-laen na porma nin media, kabali an mga pelikula, serye sa telebisyon, [[Merchandising|paninda]] asin mga video game. <ref>{{Cite news|last=Lescaze|first=Zoë|date=2017-10-23|title=The Pop-Culture Evolution of Frankenstein's Monster|url=https://www.nytimes.com/2017/10/23/books/review/christopher-frayling-frankenstein.html|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Fischoff|first=S.|date=2005|title=The Psychological Appeal of Movie Monsters}}</ref> An pinakapopular na midbid na bersyon iyo an pagladawan ni [[Boris Karloff]] sa mga pelikula kan dekada 1930 ''[[Frankenstein (1931 film)|na Frankenstein]]'', ''[[Bride of Frankenstein]]'', asin ''[[Son of Frankenstein]]'' .

== Mga pangaran ==
[[Ladawan:Frankenstein_Cooke_1823.jpg|wala|thumb|An aktor [[Thomas Cooke (actor)|na si TP Cooke]] bilang an halimaw sa sarong 1823 na produksyon sa entablado kan nobela ni Shelley]]
An orihinal na nobela ni Mary Shelley dai nagtatao nin espesipikong pangaran sa karakter. Sa nobela, [[Victor Frankenstein|si Victor Frankenstein]] manlaen-laen na pigtutukoy an saiyang linalang bilang an "linalang", "demonyo", "multo", "demonyo", "makaluluoy", "demonyo", "bagay", "pagkatawo", asin "ogre". <ref name="Baldick">{{Cite book|title=In Frankenstein's shadow: myth, monstrosity, and nineteenth-century writing|last=Baldick|first=Chris|publisher=Clarendon Press|year=1987|isbn=9780198117261|location=Oxford}}</ref> An paglalang ni Frankenstein inapod an saiyang sadiri bilang sarong "halimaw" dawa sarong beses, siring man an mga residente kan sarong baryo na nakahiling kan linalang sa katapusan kan nobela.

Siring sa istorya ni Shelley, an kawaran nin pangaran kan linalang nagin sarong sentral na parte kan mga adaptasyon sa entablado sa London asin Paris sa laog kan mga dekada pagkatapos kan enot na pagluwas kan nobela. Kan 1823, si Shelley mismo nag-atendir nin sarong pasundayag kan ''[[Presumption; or, the Fate of Frankenstein|Presumption]]'' ni [[Richard Brinsley Peake]], an pinakaenot na mapangganang pag-adaptar sa entablado kan saiyang nobela. "An play bill nakaaling sako nin labi-labi, huli ta sa listahan kan [[Dramatis personae|mga dramatis personae]] nag-abot, -------- ni Mr T. Cooke," an isinurat nia sa saiyang katood na [[James Henry Leigh Hunt|si Leigh Hunt]] . "An daing ngaran na paaging ini nin pagngaran sa dai ngaranan medyo marahay." <ref name="Haggerty">{{Cite book|url=http://knarf.english.upenn.edu/Articles/haggerty.html|title=Gothic Fiction/Gothic Form|last=Haggerty|first=George E.|date=1989|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=978-0271006451|location=University Park, Pennsylvania|pages=37|access-date=3 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018022105/http://knarf.english.upenn.edu/Articles/haggerty.html|archive-date=18 October 2013}}</ref>

Sa laog nin sarong dekada nin publikasyon, an pangaran kan kagmukna, "Frankenstein", ginamit tanganing apodon an linalang, alagad dai ini nagin marigon sagkod na mas huri. An istorya pig-adaptar para sa entablado kan 1927 ni [[Peggy Webling]], <ref name="Hitchcock">{{Cite book|url=https://archive.org/details/frankensteincult00hitc|title=Frankenstein: a cultural history|last=Hitchcock|first=Susan Tyler|date=2007|publisher=[[W. W. Norton]]|isbn=9780393061444|location=New York City}}</ref> asin si Victor Frankenstein kan Webling iyo an nagtao kan saiyang pangaran sa linalang. Alagad, an linalang mayo nin pangaran sa serye nin pelikula [[Universal Pictures|kan Universal]] na pinagbidahan [[Boris Karloff|ni Boris Karloff]] kan mga taon 1930, na kadaklan nakabasar sa dula ni Webling. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/1930s0000youn|title=The 1930s|last=Young|first=William|last2=Young|first2=Nancy|last3=Butt|first3=John J.|date=2002|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0313316029|location=Santa Barbara, California|page=[https://archive.org/details/1930s0000youn/page/199 199]|url-access=registration}}</ref> An [[Frankenstein (1931 film)|1931 na pelikula kan Universal]] tinatrato an pagkakakilanlan kan linalang sa kaparehong paagi kan nobela ni Shelley: sa mga kredito sa pagbukas, an karakter inaapod sanang "The Monster" (an pangaran kan aktor sinalidahan nin sarong marka nin hapot, alagad si Karloff nakalista sa mga pantapos na kredito). <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y0QeWS3z0BwC&pg=PA82|title=The Cambridge Companion to Mary Shelley|last=Schor|first=Esther|date=2003|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0521007702|location=Cambridge, England|page=82}}</ref> Alagad, sa sequel ''[[Bride of Frankenstein|na Bride of Frankenstein]]'' (1935), an frame narration kan sarong karakter na nagrerepresentar sa amigo ni Shelley na [[Lord Byron|si Lord Byron]] inaapod an halimaw bilang Frankenstein. Dawa siring, an linalang dai nahaloy nagin pinakamidbid sa popular na imahinasyon bilang "Frankenstein". An paggamit na ini minsan pigkokonsiderar na sala, alagad an ibang mga komentarista sa paggamit pigkokonsiderar an halimaw na kahulugan kan "Frankenstein" bilang establisadong marhay asin bakong sarong sala. <ref name="Evans">{{Cite book|url=https://archive.org/details/comfortablewords00evan|title=Comfortable Words|last=Evans|first=Bergen|date=1962|publisher=[[Random House]]|location=New York City|author-link=Bergen Evans|url-access=registration}}</ref> <ref name="Garner">{{Cite book|url=https://archive.org/details/dictionaryofmode00garn|title=A dictionary of modern American usage|last=Garner|first=Bryan A.|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195078534|location=New York}}</ref>

An modernong gawi medyo iba-iba. Halimbawa, sa ''[[Dean Koontz's Frankenstein|Frankenstein ni Dean Koontz]]'', na enot na ipinublikar kan 2004, an linalang nginaranan na "Deucalion", sunod sa [[Deucalion|karakter]] gikan sa [[mitolohiyang Griyego]], na iyo an aki kan Titan [[Prometheus]], sarong pagsambit sa [[Frankenstein's Promethean dimension|titulo kan orihinal na nobela]] . An saro pang halimbawa iyo an ikaduwang episode kan ''[[Penny Dreadful (TV series)|Penny Dreadful]]'' kan [[Showtime (TV network)|Showtime]], na enot na ipinaluwas kan 2014. Si Victor Frankenstein halipot na nag-isip na ngaranan an saiyang linalang na "Adan", bago nagdesisyon na pabayaan an halimaw na "magpili kan saiyang sadiring pangaran". Inaapod man siyang Adam sa 2014 na pelikula ''[[I, Frankenstein|na I, Frankenstein]]'', kun saen an Reyna kan mga Gargoyles na si Leonore tinawan siya kan pangaran pagkatapos na masabutan na dai nanggad siya tinawan ni Victor nin saro. Sa pag-agi sa sarong libro kan mga obra ni [[William Shakespeare]], pinili kan halimaw si "Proteus" gikan ''[[The Two Gentlemen of Verona|sa The Two Gentlemen of Verona]]'' . Sa huri nabuyagyag na si Proteus iyo talaga an ''ikaduwang'' halimaw na ginibo ni Frankenstein, na an enot, inabandonang linalang nginaranan na "Caliban", gikan sa ''[[The Tempest]]'', kan aktor sa teatro na nag-ako saiya asin kan huri, pagkatapos na maghale sa teatro, nginaranan an saiyang sadiri sa Ingles na pararawitdawit [[John Clare|na si John Clare]] . <ref>{{Cite news|first=Dennis|last=Crow|title=Penny Dreadful: The Most Faithful Version of the Frankenstein Legend|publisher=Dennis Publishing|location=London, England}}</ref> An saro pang halimbawa iyo an pagprobar ni [[Randall Munroe]] kan [[webcomic]] ''[[xkcd]]'' na gibohon an "Frankenstein" na kanonikal na pangaran kan halimaw, sa paagi nin pagpublikar nin sarong halipot na bersyon na direktang nagsasabi na iyo ini. <ref>{{Cite web|title=Frankenstein|url=https://xkcd.com/1589/|access-date=29 August 2020|website=xkcd|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032848/https://xkcd.com/1589/|url-status=}}</ref> Sa ''[[The Strange Case of the Alchemist's Daughter]]'', an nobela kan 2017 ni [[Theodora Goss]], an linalang nginaranan na Adan. <ref>{{Cite web|last=Teitelbaum|first=Ilana|title=Tales of Monstrous Women: "The Strange Case of the Alchemist's Daughter" and "European Travel for the Monstrous Gentlewoman" by Theodora Goss|url=https://lareviewofbooks.org/article/tales-of-monstrous-women-the-strange-case-of-the-alchemists-daughter-and-european-travel-for-the-monstrous-gentlewoman-by-theodora-goss/|access-date=25 November 2020|website=Los Angeles Review of Books|date=13 October 2018}}</ref>

== An plano ni Shelley ==
[[Ladawan:Frankenstein1910.jpg|too|thumb|[[Charles Stanton Ogle|Si Charles Stanton Ogle]] sa [[Frankenstein (1910 film)|1910 na bersyon kan pelikula]]]]
[[Ladawan:Charles_Ogle_In_Frankenstein_1910.jpg|too|thumb|Close-up ni Charles Ogle bilang an halimaw sa ''Frankenstein'' (1910) ni [[Thomas Edison]]]]
Si Victor Frankenstein nagtogdok kan linalang sa laog nin duwang taon sa attic kan saiyang [[boarding house]] sa [[Ingolstadt]] pagkatapos na madiskobre an sarong [[Scientific principle|siyentipikong prinsipyo]] na nagtutugot saiya na magmukna nin buhay gikan sa bakong buhay na bagay. Si Frankenstein nauuyam sa saiyang linalang, alagad, asin nagdulag sa takot. Natakot, asin dai nakakaaram kan saiyang sadiring pagkatawo, an halimaw naglalagawlagaw sa kaawagan.

Nakakakua siya nin kaginhawahan sa kataed nin sarong harayong harong na iniistaran nin sarong gurang, [[Blindness|buta]] na lalaki asin kan saiyang duwang aki. Sa paghinanyog, an linalang nagigin pamilyar sa saindang mga buhay asin nakakanuod na magtaram, na kun saen siya nagigin sarong mahusay magtaram, edukado, asin marahay an ugale na indibidwal. Sa panahon na ini, nakua man niya an journal ni Frankenstein sa bulsa kan dyaket na nakua niya sa laboratoryo asin naaraman niya kun pano siya linalang. An linalang sa kahurihurihi nagpamidbid kan saiyang sadiri sa buta na ama kan pamilya, si De Lacey, na tinatrato siya nin may kabootan. Alagad, kan magbalik an iba pang miyembro kan pamilya, natakot sinda saiya asin pinalayas siya. Huli sa kaanggotan, namamatean kan linalang na an katawohan saiyang kaiwal asin nagpoon na maongis sa saiyang kaglalang huli sa pagbaya sa saiya. Alagad, dawa ngani pighahaboan niya si Frankenstein, nagpoon siyang hanapon siya, sa pagtubod na siya sana an makakatabang saiya. Sa saiyang pagbaklay, an linalang nagligtas nin sarong daragita sa sarong salog alagad binadil sa abaga kan ama kan aki, sa pagtubod na an linalang nagtuyo na danyaran an saiyang aki. Naanggot sa huring aktong ini nin kabangisan, an linalang nanumpa na magbalos sa katawohan huli sa pagsakit na itinao ninda sa saiya. Naghahanap siya nin pagbalos laban sa saiyang kaglalang partikularmente sa pagbaya saiya na solo sa sarong kinaban kun saen siya ikinakaongis. Gamit an impormasyon sa mga nota ni Frankenstein, an linalang nagdesisyon na hanapon siya.

Ginadan kan halimaw an nguhod na tugang ni Victor na si William kan maaraman an relasyon kan aking lalaki sa saiyang kagmukna asin pig-frame si Justine Moritz, sarong hoben na babae na nakaistar kaiba kan mga Frankenstein, bilang an salarin (na nagin dahelan kan saiyang paggadan pagkatapos). Kan si Frankenstein nag-atras sa [[Alpes|Alps]], an halimaw nagdulok saiya sa alitoktok, nag-istorya kan saiyang mga eksperyensya, asin naghagad sa saiyang kaglalang na maggibo saiya nin sarong babaeng agom. Nanunuga siya, bilang balos, na mawawara kaiba an saiyang agom asin dai na nanggad pag-iribahan giraray an katawohan, alagad naghuma na raoton an gabos na pinapahalagahan ni Frankenstein kun siya mabagsak o magsayuma. Nag-oyon si Frankenstein, asin sa kahurihurihi nagtogdok nin sarong babaeng linalang sa sarong harayong isla sa [[Orkney Islands|Orkney]], alagad huli sa pagkabigla sa posibilidad na makagibo nin sarong lahi nin mga halimaw, linaglag an babaeng linalang bago ini matapos. Sa takot asin kaanggotan, an linalang tulos na nagtunga, asin tinawan si Frankenstein nin huring banta: "Maiba ako saimo sa banggi kan saimong kasal."

Pagkatapos na bayaan an saiyang kagmukna, an linalang nagpadagos sa paggadan sa pinakamarahay na katood ni Victor, si Henry Clerval, asin kan huri ginadan an nobya ni Frankenstein, [[Elizabeth Lavenza|si Elizabeth Lavenza]], sa banggi kan saindang kasal, kun saen an ama ni Frankenstein nagadan sa kamunduan. Mayo nang ibang mabuhay kundi an pagbalos, idinusay ni Frankenstein an saiyang sadiri sa pagraot kan saiyang linalang, asin an linalang nagtulod saiya na maglamag saiya pasiring sa norte, sa Scandinavia asin pasiring sa Rusya, na nagdadanay sa enotan niya sa bilog na dalan.

Kan sinda nakaabot sa [[Sirkulong Arktiko|Arctic Circle]] asin nagbibiyahe sa ibabaw kan [[pack ice]] kan Arctic Ocean, si Frankenstein, na nagtitios nin grabeng kapagalan asin [[hypothermia]], nag-abot sa laog nin sarong milya sa linalang, alagad nasuhay saiya kan an yelo na saiyang pigbibiyahe nababanga. An sarong barko na nag-eeksplorar kan rehiyon nakasabat sa nagagadan na Frankenstein, na nag-istorya kan saiyang istorya sa kapitan kan barko, si Robert Walton. Kan huri, an halimaw naglunad sa barko, alagad kan mahiling si Frankenstein na gadan na, nadaog nin kamunduan asin nanuga na susuloon an saiyang sadiri sa "pinaka-amihanan na poro kan globo". Dangan siya naghale, na dai na nanggad mahihiling giraray.

== Itsura ==
[[Ladawan:Frankenstein_1896.jpg|too|thumb|An halimaw ni Frankenstein sa sarong editoryal na cartoon, 1896, sarong alegoriya sa mobimientong [[Silverite]] na nagpapahali sa ibang mga progresibong paksyon kan huring parte kan ika-19 siglo sa Estados Unidos]]
Ilinadawan ni Shelley an halimaw ni Frankenstein bilang sarong {{Convert|8|ft|m|-tall}} linalang nin makatatakot na mga pagkakaiba:

An saiyang mga tabay magkapareho, asin pinili ko an saiyang mga tampok bilang magayon. Magayon! Dakulang Dios! An saiyang giyaw na kublit haros dai nakatahob sa trabaho kan mga kalamnan asin arterya sa ibaba; an saiyang buhok sarong makintab na itom, asin nagbubulos; an saiyang mga ngipon na garo perlas an kaputian; alagad an mga luho na ini nagbilog sana nin mas makatatakot na pagkakaiba sa saiyang mga mata na matubig, na garo baga haros kapareho an kolor kan mga dun-white sockets na kun saen sinda nakabugtak, an saiyang naluluyos na kutis asin tultol na itom na mga ngabil.

Sarong ritrato kan linalang an nagluwas sa 1831 na edisyon. An mga enot na paglaladawan sa entablado nagsulot saiya nin toga, na may lindong, kaiba an kublit kan halimaw, sarong mapusyaw na asul. Sa bilog na ika-19 siglo, an imahe kan halimaw nagdanay na nagbabago susog sa artista.

=== Mga pelikula kan Universal Pictures ===
[[Ladawan:Frankenstein's_monster_(Boris_Karloff).jpg|too|thumb|[[Boris Karloff|Si Boris Karloff]] sa ''Bride of Frankenstein'' (1935) sa sarong pagkakaiba kan klasikong 1931 na bersyon kan pelikula na may tabang gikan sa [[Make-up artist|make-up artist na]] [[Jack Pierce (make-up artist)|si Jack Pierce]] . Si Karloff nagtaba poon kan orihinal na pag-iterar asin kadaklan kan buhok kan halimaw nasulo na tanganing magparisa na siya nasulo. An ibang buhok luway-luway na sinalidahan sa laog kan pelikula tanganing arogon na ini nagpopoon nang tumubo giraray.]]
An pinakamidbid na imahe kan halimaw ni Frankenstein sa popular na kultura gikan sa paglaladawan [[Boris Karloff|ni Boris Karloff]] sa pelikula kan 1931 ''[[Frankenstein (1931 film)|na Frankenstein]] ,'' kun saen siya nagsulot nin makeup na pig-aplay asin dinisenyo ni [[Jack Pierce (make-up artist)|Jack P. Pierce]], na nagbase kan lalawgon kan halimaw asin an iconic na patag na porma kan payo sa sarong drowing na an aking babae ni Pierce (an harong ni Pierce na dikit) nagin psychic kinua sa sarong pangaturugan. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hNtqmyR-MNMC&q=jack+pierce+frankenstein+makeup&pg=PA256|title=Bela Lugosi and Boris Karloff: The Expanded Story of a Haunting Collaboration, with a Complete Filmography of Their Films Together|last=Mank|first=Gregory William|date=8 March 2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5472-3|language=en}}</ref> [[Universal Pictures|An Universal Studios]], na nagpaluwas kan pelikula, marikas na nakakua nin pagsasadiri kan deretso sa pagkopya para sa format nin makeup. Si Karloff nagganap bilang halimaw sa duwa pang pelikula kan Universal, ''[[Bride of Frankenstein|an Bride of Frankenstein]]'' asin ''[[Son of Frankenstein]]'' ; [[Lon Chaney Jr.|Si Lon Chaney Jr.]] an nagkua kan papel ki Karloff sa ''[[The Ghost of Frankenstein]] ;'' [[Bela Lugosi|Si Bela Lugosi]] an nag-akto kan papel sa ''[[Frankenstein Meets the Wolf Man]] ;'' asin [[Glenn Strange|si Glenn Strange]] an nagganap bilang halimaw sa huring tolong pelikula [[Universal Pictures|kan Universal Studios]] na nagtatampok kan karakter – ''[[House of Frankenstein (1944 film)|House of Frankenstein]] ,'' ''[[House of Dracula]] ,'' asin ''[[Abbott and Costello Meet Frankenstein]] .'' Alagad, an makeup na isinulot kan mga suminunod na aktor nag-arog kan iconic na itsura na enot na isinulot ni Karloff. An imahe kan lalawgon ni Karloff presenteng pagsasadiri kan kompanya kan saiyang aking babae, an Karloff Enterprises, na pigseguro para saiya sa sarong kaso na kun saen siya pigrepresentar kan abogado na [[Bela G. Lugosi|si Bela G. Lugosi]] (aki ni Bela Lugosi), pakatapos kaini sinalidahan kan Universal an mga tampok ni Karloff kan mga tampok ni Glenn Strange sa kadaklan kan saindang marketing. Kan 1969, an [[New York Times]] salang nagpaluwas nin retrato ni Strange para sa obituary ni Karloff.

Poon kan paglaladawan ni Karloff, an linalang haros pirming minalataw bilang sarong halangkaw, garo [[Undead|dai gadan]] na pigura, na parati may patag na anggulo na payo asin mga bolt sa saiyang liog tanganing magserbing mga konektor elektrikal o mga makatatakot na mga elektrod. Nagsusulot siya nin maitom, parati gisi, na terno na may pinahalipot na manggas kan amerikana asin mahibog, magabat na botas, na nagigin dahelan kan saiyang paglakaw na may awkward, matagas an bitis na paglakaw (bakong arog kan nobela, na kun saen siya ilinaladawan na mas madaling makibagay kisa sarong tawo). An tono kan saiyang kublit nagkakaiba-iba (dawa ngani an mga kolor nin berde o abohon komun), asin an saiyang hawak minalataw na nagtahi sa nagkapirang parte (arog kan palibot kan liog asin mga kasukasuan). An imaheng ini nakaimpluwensya sa pagmukna nin ibang mga fictional na karakter, arog [[Hulk|kan Hulk]] . <ref name="OyVey">{{Cite book|title=Up, Up, and Oy Vey!: how Jewish history, culture, and values shaped the comic book superhero|last=Weinstein|first=Simcha|publisher=Leviathan Press|year=2006|isbn=978-1-881927-32-7|location=Baltimore, Maryland|pages=82–97}}</ref><gallery>
Ladawan:FrankensteinLobbyCardKarloffandClive.png|alt=Colin Clive and Karloff in Frankenstein (1931)|Colin Clive asin Karloff sa ''[[Frankenstein (1931 film)|Frankenstein]]'' (1931)
Ladawan:Museo_Nazionale_del_Cinema,_Turin_(5282830195).jpg|alt=Frankenstein's monster's bust, based on Boris Karloff, in the National Museum of Cinema of Turin, Italy|An bangkay kan halimaw ni Frankenstein, base ki Boris Karloff, sa [[National Museum of Cinema]] kan Turin, Italya
Ladawan:BrideOfFrankenseinCrop.png|alt=Colored publicity shot of Bride of Frankenstein (1935).|De kolor na publisidad na kuha kan ''[[Bride of Frankenstein]]'' (1935).
Ladawan:BrideofFrankenstein13B.jpg|alt=Another colored publicity shot of Bride of Frankenstein (1935).|Saro pang kolor na publisidad na shot kan ''[[Bride of Frankenstein]]'' (1935).
Ladawan:Son-of-frankensteinCropped.jpg|alt=Colored publicity shot of Son of Frankenstein (1939).|De kolor na publisidad na kuha kan ''[[Son of Frankenstein|Aki ni Frankenstein]]'' (1939).
Ladawan:The-ghost-of-frankenstein-lobby-card001.jpg|alt=Evelyn Ankers, Lon Chaney Jr. as the monster and Bela Lugosi as Ygor in The Ghost of Frankenstein (1942)|[[Evelyn Ankers|Si Evelyn Ankers]], [[Lon Chaney Jr.]] bilang an halimaw asin [[Bela Lugosi|si Bela Lugosi]] bilang si Ygor sa ''[[The Ghost of Frankenstein]]'' (1942)
Ladawan:LugosiChaney001.jpg|alt=Re-release lobby card for Frankenstein Meets the Wolf Man (1943) with Bela Lugosi and Lon Chaney Jr.|Iluwas giraray [[Lobby card|an lobby card]] para sa ''[[Frankenstein Meets the Wolf Man]]'' (1943) kaiba si Bela Lugosi asin Lon Chaney Jr.
Ladawan:HouseOfDraculaCrop003a.png|alt=Glenn Strange as the monster in House of Dracula (1945)|[[Glenn Strange|Si Glenn Strange]] bilang an halimaw sa ''[[House of Dracula]]'' (1945)
Ladawan:HouseOfDracula003Crop.png|alt=Onslow Stevens and Glenn Strange in House of Dracula (1945)|[[Onslow Stevens]] asin Glenn Strange sa ''House of Dracula'' (1945)
</gallery>

== Toltolan ==
<references />
{{Tamboan}}
An halimaw ni Frankenstein, na komun na inaapod na Frankenstein,  sarong fictional na karakter na enot na nagluwas sa nobelang Frankenstein ni Mary Shelley kan 1818; o, An Modernong Prometheus bilang mayor na kalaban kaini. An titulo ni Shelley pigkukumpara an kagmukna kan halimaw, si Victor Frankenstein, sa mitolohikong karakter na si Prometheus, na naggibo nin mga tawo hale sa dalipay asin tinawan sinda nin kalayo.

Sa istoryang Gotiko ni Shelley, si Victor Frankenstein nagtogdok kan linalang sa saiyang laboratoryo sa paagi nin sarong bakong malinaw na paagi na nakabasar sa sarong siyentipikong prinsipyo na saiyang nadiskobre. Ilinaladawan ni Shelley an halimaw na  an langkaw asin emosyonal.  An halimaw nagprobar na makibagay sa sosyedad nin tawo alagad iniiwasan, na nagdara saiya na magbalos ki Frankenstein. Susog sa iskolar na si Joseph Carroll, an halimaw nag-ookupar nin "sarong teritoryo sa linderos sa pag-ultanan kan mga karakteristiko na tipikal na nagtatao nin kahulugan sa mga bida asin kalaban". 

An halimaw ni Frankenstein nagin iconic sa popular na kultura, asin itinampok sa manlaen-laen na porma nin media, kabali an mga pelikula, serye sa telebisyon, paninda asin mga video game.   An pinakapopular na midbid na bersyon iyo an pagladawan ni Boris Karloff sa mga pelikula kan dekada 1930 na Frankenstein, Bride of Frankenstein, asin Son of Frankenstein .

 Mga pangaran 
wala|thumb|An aktor na si TP Cooke bilang an halimaw sa sarong 1823 na produksyon sa entablado kan nobela ni Shelley
An orihinal na nobela ni Mary Shelley dai nagtatao nin espesipikong pangaran sa karakter. Sa nobela, si Victor Frankenstein manlaen-laen na pigtutukoy an saiyang linalang bilang an "linalang", "demonyo", "multo", "demonyo", "makaluluoy", "demonyo", "bagay", "pagkatawo", asin "ogre".  An paglalang ni Frankenstein inapod an saiyang sadiri bilang sarong "halimaw" dawa sarong beses, siring man an mga residente kan sarong baryo na nakahiling kan linalang sa katapusan kan nobela.

Siring sa istorya ni Shelley, an kawaran nin pangaran kan linalang nagin sarong sentral na parte kan mga adaptasyon sa entablado sa London asin Paris sa laog kan mga dekada pagkatapos kan enot na pagluwas kan nobela. Kan 1823, si Shelley mismo nag-atendir nin sarong pasundayag kan Presumption ni Richard Brinsley Peake, an pinakaenot na mapangganang pag-adaptar sa entablado kan saiyang nobela. "An play bill nakaaling sako nin labi-labi, huli ta sa listahan kan mga dramatis personae nag-abot, -------- ni Mr T. Cooke," an isinurat nia sa saiyang katood na si Leigh Hunt . "An daing ngaran na paaging ini nin pagngaran sa dai ngaranan medyo marahay." 

Sa laog nin sarong dekada nin publikasyon, an pangaran kan kagmukna, "Frankenstein", ginamit tanganing apodon an linalang, alagad dai ini nagin marigon sagkod na mas huri. An istorya pig-adaptar para sa entablado kan 1927 ni Peggy Webling,  asin si Victor Frankenstein kan Webling iyo an nagtao kan saiyang pangaran sa linalang. Alagad, an linalang mayo nin pangaran sa serye nin pelikula kan Universal na pinagbidahan ni Boris Karloff kan mga taon 1930, na kadaklan nakabasar sa dula ni Webling.  An 1931 na pelikula kan Universal tinatrato an pagkakakilanlan kan linalang sa kaparehong paagi kan nobela ni Shelley: sa mga kredito sa pagbukas, an karakter inaapod sanang "The Monster" (an pangaran kan aktor sinalidahan nin sarong marka nin hapot, alagad si Karloff nakalista sa mga pantapos na kredito).  Alagad, sa sequel na Bride of Frankenstein (1935), an frame narration kan sarong karakter na nagrerepresentar sa amigo ni Shelley na si Lord Byron inaapod an halimaw bilang Frankenstein. Dawa siring, an linalang dai nahaloy nagin pinakamidbid sa popular na imahinasyon bilang "Frankenstein". An paggamit na ini minsan pigkokonsiderar na sala, alagad an ibang mga komentarista sa paggamit pigkokonsiderar an halimaw na kahulugan kan "Frankenstein" bilang establisadong marhay asin bakong sarong sala.  

An modernong gawi medyo iba-iba. Halimbawa, sa Frankenstein ni Dean Koontz, na enot na ipinublikar kan 2004, an linalang nginaranan na "Deucalion", sunod sa karakter gikan sa mitolohiyang Griyego, na iyo an aki kan Titan Prometheus, sarong pagsambit sa titulo kan orihinal na nobela . An saro pang halimbawa iyo an ikaduwang episode kan Penny Dreadful kan Showtime, na enot na ipinaluwas kan 2014. Si Victor Frankenstein halipot na nag-isip na ngaranan an saiyang linalang na "Adan", bago nagdesisyon na pabayaan an halimaw na "magpili kan saiyang sadiring pangaran". Inaapod man siyang Adam sa 2014 na pelikula na I, Frankenstein, kun saen an Reyna kan mga Gargoyles na si Leonore tinawan siya kan pangaran pagkatapos na masabutan na dai nanggad siya tinawan ni Victor nin saro. Sa pag-agi sa sarong libro kan mga obra ni William Shakespeare, pinili kan halimaw si "Proteus" gikan sa The Two Gentlemen of Verona . Sa huri nabuyagyag na si Proteus iyo talaga an ikaduwang halimaw na ginibo ni Frankenstein, na an enot, inabandonang linalang nginaranan na "Caliban", gikan sa The Tempest, kan aktor sa teatro na nag-ako saiya asin kan huri, pagkatapos na maghale sa teatro, nginaranan an saiyang sadiri sa Ingles na pararawitdawit na si John Clare .  An saro pang halimbawa iyo an pagprobar ni Randall Munroe kan webcomic xkcd na gibohon an "Frankenstein" na kanonikal na pangaran kan halimaw, sa paagi nin pagpublikar nin sarong halipot na bersyon na direktang nagsasabi na iyo ini.  Sa The Strange Case of the Alchemist's Daughter, an nobela kan 2017 ni Theodora Goss, an linalang nginaranan na Adan. 

 An plano ni Shelley 
too|thumb|Si Charles Stanton Ogle sa 1910 na bersyon kan pelikula
too|thumb|Close-up ni Charles Ogle bilang an halimaw sa Frankenstein (1910) ni Thomas Edison
Si Victor Frankenstein nagtogdok kan linalang sa laog nin duwang taon sa attic kan saiyang boarding house sa Ingolstadt pagkatapos na madiskobre an sarong siyentipikong prinsipyo na nagtutugot saiya na magmukna nin buhay gikan sa bakong buhay na bagay. Si Frankenstein nauuyam sa saiyang linalang, alagad, asin nagdulag sa takot. Natakot, asin dai nakakaaram kan saiyang sadiring pagkatawo, an halimaw naglalagawlagaw sa kaawagan.

Nakakakua siya nin kaginhawahan sa kataed nin sarong harayong harong na iniistaran nin sarong gurang, buta na lalaki asin kan saiyang duwang aki. Sa paghinanyog, an linalang nagigin pamilyar sa saindang mga buhay asin nakakanuod na magtaram, na kun saen siya nagigin sarong mahusay magtaram, edukado, asin marahay an ugale na indibidwal. Sa panahon na ini, nakua man niya an journal ni Frankenstein sa bulsa kan dyaket na nakua niya sa laboratoryo asin naaraman niya kun pano siya linalang. An linalang sa kahurihurihi nagpamidbid kan saiyang sadiri sa buta na ama kan pamilya, si De Lacey, na tinatrato siya nin may kabootan. Alagad, kan magbalik an iba pang miyembro kan pamilya, natakot sinda saiya asin pinalayas siya. Huli sa kaanggotan, namamatean kan linalang na an katawohan saiyang kaiwal asin nagpoon na maongis sa saiyang kaglalang huli sa pagbaya sa saiya. Alagad, dawa ngani pighahaboan niya si Frankenstein, nagpoon siyang hanapon siya, sa pagtubod na siya sana an makakatabang saiya. Sa saiyang pagbaklay, an linalang nagligtas nin sarong daragita sa sarong salog alagad binadil sa abaga kan ama kan aki, sa pagtubod na an linalang nagtuyo na danyaran an saiyang aki. Naanggot sa huring aktong ini nin kabangisan, an linalang nanumpa na magbalos sa katawohan huli sa pagsakit na itinao ninda sa saiya. Naghahanap siya nin pagbalos laban sa saiyang kaglalang partikularmente sa pagbaya saiya na solo sa sarong kinaban kun saen siya ikinakaongis. Gamit an impormasyon sa mga nota ni Frankenstein, an linalang nagdesisyon na hanapon siya.

Ginadan kan halimaw an nguhod na tugang ni Victor na si William kan maaraman an relasyon kan aking lalaki sa saiyang kagmukna asin pig-frame si Justine Moritz, sarong hoben na babae na nakaistar kaiba kan mga Frankenstein, bilang an salarin (na nagin dahelan kan saiyang paggadan pagkatapos). Kan si Frankenstein nag-atras sa Alps, an halimaw nagdulok saiya sa alitoktok, nag-istorya kan saiyang mga eksperyensya, asin naghagad sa saiyang kaglalang na maggibo saiya nin sarong babaeng agom. Nanunuga siya, bilang balos, na mawawara kaiba an saiyang agom asin dai na nanggad pag-iribahan giraray an katawohan, alagad naghuma na raoton an gabos na pinapahalagahan ni Frankenstein kun siya mabagsak o magsayuma. Nag-oyon si Frankenstein, asin sa kahurihurihi nagtogdok nin sarong babaeng linalang sa sarong harayong isla sa Orkney, alagad huli sa pagkabigla sa posibilidad na makagibo nin sarong lahi nin mga halimaw, linaglag an babaeng linalang bago ini matapos. Sa takot asin kaanggotan, an linalang tulos na nagtunga, asin tinawan si Frankenstein nin huring banta: "Maiba ako saimo sa banggi kan saimong kasal."

Pagkatapos na bayaan an saiyang kagmukna, an linalang nagpadagos sa paggadan sa pinakamarahay na katood ni Victor, si Henry Clerval, asin kan huri ginadan an nobya ni Frankenstein, si Elizabeth Lavenza, sa banggi kan saindang kasal, kun saen an ama ni Frankenstein nagadan sa kamunduan. Mayo nang ibang mabuhay kundi an pagbalos, idinusay ni Frankenstein an saiyang sadiri sa pagraot kan saiyang linalang, asin an linalang nagtulod saiya na maglamag saiya pasiring sa norte, sa Scandinavia asin pasiring sa Rusya, na nagdadanay sa enotan niya sa bilog na dalan.

Kan sinda nakaabot sa Arctic Circle asin nagbibiyahe sa ibabaw kan pack ice kan Arctic Ocean, si Frankenstein, na nagtitios nin grabeng kapagalan asin hypothermia, nag-abot sa laog nin sarong milya sa linalang, alagad nasuhay saiya kan an yelo na saiyang pigbibiyahe nababanga. An sarong barko na nag-eeksplorar kan rehiyon nakasabat sa nagagadan na Frankenstein, na nag-istorya kan saiyang istorya sa kapitan kan barko, si Robert Walton. Kan huri, an halimaw naglunad sa barko, alagad kan mahiling si Frankenstein na gadan na, nadaog nin kamunduan asin nanuga na susuloon an saiyang sadiri sa "pinaka-amihanan na poro kan globo". Dangan siya naghale, na dai na nanggad mahihiling giraray.

 Itsura 
too|thumb|An halimaw ni Frankenstein sa sarong editoryal na cartoon, 1896, sarong alegoriya sa mobimientong Silverite na nagpapahali sa ibang mga progresibong paksyon kan huring parte kan ika-19 siglo sa Estados Unidos
Ilinadawan ni Shelley an halimaw ni Frankenstein bilang sarong  linalang nin makatatakot na mga pagkakaiba:

An saiyang mga tabay magkapareho, asin pinili ko an saiyang mga tampok bilang magayon. Magayon! Dakulang Dios! An saiyang giyaw na kublit haros dai nakatahob sa trabaho kan mga kalamnan asin arterya sa ibaba; an saiyang buhok sarong makintab na itom, asin nagbubulos; an saiyang mga ngipon na garo perlas an kaputian; alagad an mga luho na ini nagbilog sana nin mas makatatakot na pagkakaiba sa saiyang mga mata na matubig, na garo baga haros kapareho an kolor kan mga dun-white sockets na kun saen sinda nakabugtak, an saiyang naluluyos na kutis asin tultol na itom na mga ngabil.

Sarong ritrato kan linalang an nagluwas sa 1831 na edisyon. An mga enot na paglaladawan sa entablado nagsulot saiya nin toga, na may lindong, kaiba an kublit kan halimaw, sarong mapusyaw na asul. Sa bilog na ika-19 siglo, an imahe kan halimaw nagdanay na nagbabago susog sa artista.

 Mga pelikula kan Universal Pictures 
too|thumb|Si Boris Karloff sa Bride of Frankenstein (1935) sa sarong pagkakaiba kan klasikong 1931 na bersyon kan pelikula na may tabang gikan sa make-up artist na si Jack Pierce . Si Karloff nagtaba poon kan orihinal na pag-iterar asin kadaklan kan buhok kan halimaw nasulo na tanganing magparisa na siya nasulo. An ibang buhok luway-luway na sinalidahan sa laog kan pelikula tanganing arogon na ini nagpopoon nang tumubo giraray.
An pinakamidbid na imahe kan halimaw ni Frankenstein sa popular na kultura gikan sa paglaladawan ni Boris Karloff sa pelikula kan 1931 na Frankenstein , kun saen siya nagsulot nin makeup na pig-aplay asin dinisenyo ni Jack P. Pierce, na nagbase kan lalawgon kan halimaw asin an iconic na patag na porma kan payo sa sarong drowing na an aking babae ni Pierce (an harong ni Pierce na dikit) nagin psychic kinua sa sarong pangaturugan.  An Universal Studios, na nagpaluwas kan pelikula, marikas na nakakua nin pagsasadiri kan deretso sa pagkopya para sa format nin makeup. Si Karloff nagganap bilang halimaw sa duwa pang pelikula kan Universal, an Bride of Frankenstein asin Son of Frankenstein ; Si Lon Chaney Jr. an nagkua kan papel ki Karloff sa The Ghost of Frankenstein ; Si Bela Lugosi an nag-akto kan papel sa Frankenstein Meets the Wolf Man ; asin si Glenn Strange an nagganap bilang halimaw sa huring tolong pelikula kan Universal Studios na nagtatampok kan karakter – House of Frankenstein , House of Dracula , asin Abbott and Costello Meet Frankenstein . Alagad, an makeup na isinulot kan mga suminunod na aktor nag-arog kan iconic na itsura na enot na isinulot ni Karloff. An imahe kan lalawgon ni Karloff presenteng pagsasadiri kan kompanya kan saiyang aking babae, an Karloff Enterprises, na pigseguro para saiya sa sarong kaso na kun saen siya pigrepresentar kan abogado na si Bela G. Lugosi (aki ni Bela Lugosi), pakatapos kaini sinalidahan kan Universal an mga tampok ni Karloff kan mga tampok ni Glenn Strange sa kadaklan kan saindang marketing. Kan 1969, an New York Times salang nagpaluwas nin retrato ni Strange para sa obituary ni Karloff.

Poon kan paglaladawan ni Karloff, an linalang haros pirming minalataw bilang sarong halangkaw, garo dai gadan na pigura, na parati may patag na anggulo na payo asin mga bolt sa saiyang liog tanganing magserbing mga konektor elektrikal o mga makatatakot na mga elektrod. Nagsusulot siya nin maitom, parati gisi, na terno na may pinahalipot na manggas kan amerikana asin mahibog, magabat na botas, na nagigin dahelan kan saiyang paglakaw na may awkward, matagas an bitis na paglakaw (bakong arog kan nobela, na kun saen siya ilinaladawan na mas madaling makibagay kisa sarong tawo). An tono kan saiyang kublit nagkakaiba-iba (dawa ngani an mga kolor nin berde o abohon komun), asin an saiyang hawak minalataw na nagtahi sa nagkapirang parte (arog kan palibot kan liog asin mga kasukasuan). An imaheng ini nakaimpluwensya sa pagmukna nin ibang mga fictional na karakter, arog kan Hulk . 

 Toltolan