Mga tataramon kan Hapon
{{short description|Pangkagabsang-ideya kan mga tataramon na pigtataram sa Hapon}}
{{Mga tataramon kan
| country  = Hapon
| official = Mayo<ref>http://houseikyoku.sangiin.go.jp/column/column068.htm</ref>
| main     = [[Tataramon na Hapon|Japanese]]
| regional = [[Mga tataramon na Ryukyuano|Ryukyuano]] ([[Tataramon na Okinawano|Okinawano]] et al.), [[Tataramon na Ainu|Ainu]], [[Mga diyalektong Hachijo|Hachijō]]
| minority = [[Tataramon na Nivkh|Nivkh]], [[Tataramon na Orok|Orok]] 
| immigrant= [[Tataramon na Koryano|Koryano]], [[Tataramon na Intsik|Intsik]]
| foreign  = [[Tataramon na Ingles|Ingles]], [[Tataramon na Ruso|Ruso]], [[Tataramon na Aleman|Aleman]], [[Tataramon na Pranses|Pranses]], [[Tataramon na Portuges|Portuges]], [[Tataramon na Espanyol|Espanyol]], [[Intsik na Mandarin|Mandarin]], [[Tataramon na Olandes|Olandes]]<!--Historical-->, [[Ingles na Bonin]]
| sign     = [[Palba kan Hapon]]<br>[[Palba kan Amami Oshima]]<br>[[Palba kan Miyakubo]]
| keyboard = [[Japanese Industrial Standards|JIS]]
| keyboard image = [[Image:KB Japanese.svg|200px]]
}}An pinakahalawig na pigtataram na tataramon sa [[Hapon]] iyo an [[Tataramon na Hapones|Hapon]], na ipigsusuway sa pirang [[mga diyalektong Hapon|diyalekto]] na may [[Diyalektong Tokyo]] na pigkokonsiderar na karaniwang Hapon.

Bilang kadugangan sa tataramon na Hapon, ipigtataram an [[mga tataramon na Ryukyuano]] sa [[Prepekturang Okinawa|Okinawa]] asin sa mga parte kan [[Prepekturang Kagoshima|Kagoshima]] sa [[mga Isla nin Ryukyu]]. Kaiba kan mga tataramon na Hapon, parte an mga tataramon na ini kan [[mga tataramon na Hapon|pamilya nin tataramon na  Hapon]], alagad magkasuway na tataramon an mga ini asin bakong [[Kapwa nagkakasinabotan|kapwa na nagkakasinabotan]] sa Hapon o sa lambang saro. An gabos na ipigtataram na tataramon na Ryukyuano tinipo kan [[UNESCO]] bilang delikado na mawara.

Sa [[Hokkaido]], igwang [[tataramon na Ainu]], na ipigtataram kan [[mga tawong Ainu]], na siyang mga katutubo kan isla. An mga tataramon na Ainu, kung sain an Hokkaido Ainu iyo sana an nag-eeksistido na lain, nakasuway asin dai nababali sa irarom kan anuman na pamilya nin tataramon. Poon pa kaidtong panahon nin Meiji, naging halawigan na piggagamit an tataramon na Hapon sa mga tawong Ainu asin nin huli digdi an mga tataramon na Ainu, tinipo bilang kritikal na delikado kan [[UNESCO]].<ref>{{cite book |editor1-last=Ertl |editor1-first=John |title=Multiculturalism in the new Japan : crossing the boundaries within |date=2008 |publisher=Berghahn Books |location=New York |isbn=9780857450258 |page=57 }}</ref>

Sa kadugangan, an mga tataramon na arog kan[[Tataramon na Orok|Orok]], [[Evenki language|Evenki]] asin [[Tataramon na Nivkh|Nivkh]] na ipinagtataram sa daring kontrolado kan Hapones na kahabagatan na [[Sakhalin]], nagiging urog na urog na delikado mawara. Pagkatapos kan pagkua nin kontrol kan [[Unyon Sobyet]] sa mga rehiyon, an mga nagtataram kan mga tataramon na ini asin an saindang mga makuapo, naglipat na sa panginot na kadagaan kan Hapon asin eksistido pa man nanggad sa sadit na bilang.

An mga nagtataram kan [[Tataramon na Koryano|Koryano]], asin [[Tataramon na Koryanong Zainichi|Koryanong Zainichi]], na naggikan pa sa Korean, nag-iirok man sa Hapon.

== Uusipon ==
Ipigpapahiling kan ebidensiya na an mga tawong nag-iirok sa Hapon asin sa mga isla kaini hali sa pagpuon kan [[Paleolitiko|Panahon nin Paleolitiko]]. Dai aram kung aring mga tataramon an saindang piggagamit.

Dai naghaloy pagkatapos kan ikaduwang siglo iyo an pagbutwa kan mga indikasyon nin tataramon sa mga tekstong Intsik. Pigpapusog an [[Kanji|mga karakter na Intsik]] asin piggibo an mga listahan kan mga tinataram sa Hapon. Iniiba an mga karakter na [[Hiragana]] asin [[katakana]] bilang sarong medyo tumpak na paagi tanganing minakapot sa mga tanog kan mga karakter na Intsik.

=== Mga tataramon na Ryukyuano ===
Inot na ipinamidbid an mga karakter na Intsik sa [[mga tataramon na Ryukyuano]] sa pirang sandali sa ika-13 siglo. An mga detalye na manongod sa tataramon, dai pa gayong midbid . Pigsasabi kan mga rekord kan ika-kag-apat na siglo na naggagamit nin hiragana an mga regalo gikan sa [[mga Isla nin Ryukyu]] sa Tsina, na nagpapamati na nakabugkos sa kadagaan na Hapon an mga tataramon na idto kadtong panahon na idto.

=== Mga tataramon na Ainu ===
Ipigtala kan kasaysayan na nakapagtaram an mga tawo sa [[Hokkaido]], [[Sakhalin]] asin [[mga Isla nin Kuril]] nin [[tataramon na Ainu]], alagad igwa man na mga lugar sa laog asin palibot kan [[rehiyon Tōhoku|Tōhoku]] na hali sa mga tataramon na Ainu an mga pangaran. Susog sa mga rekord kadtong ika-16 na siglo, mayo pa nin nakasurat na porma an mga tataramon na Ainu. Kadto sanang ika-19 na siglo nagpoon na maggamit nin katakana an mga tataramon na Ainu.

=== Tataramon na Orok ===
Ipigpapahiling kan talaan na pigtataram an [[tataramon na Orok]] kaidtong huring parte kan [[panahon nin Edo]] sa Hokkaido,{{dubious|date=June 2021}} Sakhalin asin sa mga Isla nin Kuril;{{dubious|date=June 2021}} arog pa man kaito, kakadikit pa sana an nagtataram.{{cn|date=June 2021}}

=== Tataramon na Nivkh===
Arog kan Orok, ipigtataram an [[tataramon na Nivkh]] sa Sakhalin asin dai nahaloy sa Hokkaido,{{cn|date=June 2021}} asin pati sa mga isla nin Kuril.{{dubious|date=June 2021}} Dai aram kung yaon pa nanggad sa Hapon an mga nagtataram kan Nivkh.{{cn|date=June 2021}}

=== Mga tataramon kan Europa ===
Poon pa kadtong [[Huring Katahawan na Hapon|katahawan na panahon]], nin huli ta sa mga pagbisita kan mga Europeo, naggamit man an Hapon nin pirang mga banyagang kataga.

Pagkatapos kan 1543, [[Tataramon na Portuges|Portuges]] an inot na tataramon nin pakikipag-takudan sa mga Europeo, alagad dai nahaloy, niribayan ini kan [[Tataramon na Olandes|Olandes]] pagkatapos halion kan mga Hapones an mga Portuges sa nasyon.<ref>{{cite web|url=https://www.netherlandsandyou.nl/your-country-and-the-netherlands/japan/and-the-netherlands/dutch-japanese-relations|title=Dutch-Japanese relations|work=Netherlands and You|publisher=[[Government of the Netherlands]]|access-date=2019-12-11}}</ref> Nagsagibo an gobyerno kan Hapon nin mga negosasyon sa mga awtoridad kan Kansulnopan sa Olandes sagkod kan taon 1870.<ref>{{cite journal|author=Vos, Fritz|url=http://www.eastasianhistory.org/39/vos-influences|title=Dutch Influences on the Japanese  : With an Appendix on Dutch Words in Korean|journal=[[East Asian History (journal)|East Asian History]]|volume=39|year=2014}} ([http://www.eastasianhistory.org/sites/default/files/article-content/39/pdfs/EAH39-Vos-DutchInfluenceJapanese .pdf PDF]) - Originally in ''[[Lingua (journal)|Lingua]]'' 12 (1963): pp. 341–88.</reF> Poon kadto an Ingles an naging panginot na tataramon nin pakikipag-takudan sa mga nasyon kan Kasulnopan.

== Mga klasipikasyon kan tataramon ==
An [[tataramon sa pataram]] na pigtataram kan mga katutubong tawo kan insular na nasyon nin [[Hapon]] sa ngunyan asin sa panahon na [[naisurat na kasaysayan]] an nababali sa arinman sa duwang panginot na [[pamilya nin tataramon|pila kan tataramon nin tawo]]:

* [[Mga tataramon na Haponiko]]
** [[Tataramon na Hapon]] (Hilingon man an [[mga diyalektong Hapon]])
*** [[Mga diyalektong Hachijō|Hapon na Hachijo]]
*** Kasubangan na Hapon
*** Kasulnopan na Hapon
*** Hapon na Kyushu
** [[Mga tataramon na Ryukyuano]]
*** [[Mga tataramon na Kaamihanan na Ryukyuano]]
**** [[Tataramon na Amami|Amami]]
**** [[Tataramon na Kunigami|Kunigami]]
**** [[Tataramon na Okinawano |Okinawa]]
*** [[Mga tataramon na Kahabagatan na Ryukyuano]]
**** [[Tataramon na Miyakoano|Miyako]]
**** [[Tataramon na Yaeyama|Yaeyama]]
**** [[Tataramon na Yonaguni |Yonaguni]]
* [[Mga tataramon na Ainu]]
** [[Tataramon na Ainu|Tataramon na Ainung Hokkaido]]
** [[Tataramon na Ainung Sakhalin]] (puho)
** [[Tataramon na Ainung Kuril]] (puho)
Dagdag pa sa dalawang katutubo mga pamilya nin tataramon na ini, igwa man nin [[Palbang Hapon]], pati na man an mga makabuluhang minorya nin etniko nin mga [[Mga Koryano sa Hapon|Koryano]] asin [[Mga Intsik sa Hapon|Intsik]], na binibilog susog sa pagkakasambit mga sa 0.5% asin 0.4% kan populasyon kan nasyon asin kadaklan sa sainda, padagos na nagtataram kan saindang etnikong tataramon sa pribado (hilingon an [[Koryanong Zainichi|Koryanong Zainichi]]). Igwa man na kamangno-mangno na kasaysayan kan paggamit nin ''[[Kanbun]]'' ([[Klasikal na Intsik]]) bilang isang tataramon kan literatura asin diplomasya sa Hapon, kaarog kan katindugan kan [[Latin|tataramon na Latin]] sa medyebal na Europa, na nagwalat nin dai mahali na marka sa bokabularyo kan mga tataramon kan Hapon. An ''Kanbun'' sarong mandatoryong asignatura sa kurikula kan kadaklan sa mga [[pansekondaryang eskwelahan]] kan Hapon.

==Toltolan==
{{Reflist}}

==Mababasa pa lalo==
; Manongod sa papel kan Olandes sa Hapon
* {{cite journal|author=Groot, Henk de|title=Dutch as the language of science and technology in Japan: the ''Bangosen'' lexical works|journal=[[Histoire Épistémologie Langage]]|volume=38|issue=1|date=2016-10-03|pages=63–82|doi=10.1051/hel/2016380104}} ([https://www.hel-journal.org/articles/hel/pdf/2016/01/hel20163801p63.pdf PDF]) - Abstract available in French
* {{cite journal|author=Joby, Christopher|title=Recording the History of Dutch in Japan|journal=[[Dutch Crossing]]|volume=40|issue=3|year=2016|pages=219–238|doi=10.1080/03096564.2016.1139779 |s2cid=147488289}} - online na pigpaskil kadtong 24 Pebrero 2016
* {{cite journal|author=Joby, Christopher Richard|title=Dutch in Seventeenth-Century Japan: A Social History|journal=[[Dutch Crossing]]|volume=42|issue=2|year=2018|pages=175–196 |doi=10.1080/03096564.2017.1279449 |s2cid=151974109}} - online na napaskil kadtong 26 Pebrero 2017
* {{cite journal|author=Joby, Christopher Richard|title=Dutch in Eighteenth-Century Japan|journal=[[Dutch Crossing]]|year=2017|pages=1–29|doi=10.1080/03096564.2017.1383643}} - Posted online on 7 October 2017
{{Mga tataramon kan Hapon}}

{{DEFAULTSORT:Mga tataramon Kan Hapon}}
[[Kategorya:Mga tataramon kan Hapon| ]]
An pinakahalawig na pigtataram na tataramon sa Hapon iyo an Hapon, na ipigsusuway sa pirang diyalekto na may Diyalektong Tokyo na pigkokonsiderar na karaniwang Hapon.

Bilang kadugangan sa tataramon na Hapon, ipigtataram an mga tataramon na Ryukyuano sa Okinawa asin sa mga parte kan Kagoshima sa mga Isla nin Ryukyu. Kaiba kan mga tataramon na Hapon, parte an mga tataramon na ini kan pamilya nin tataramon na  Hapon, alagad magkasuway na tataramon an mga ini asin bakong kapwa na nagkakasinabotan sa Hapon o sa lambang saro. An gabos na ipigtataram na tataramon na Ryukyuano tinipo kan UNESCO bilang delikado na mawara.

Sa Hokkaido, igwang tataramon na Ainu, na ipigtataram kan mga tawong Ainu, na siyang mga katutubo kan isla. An mga tataramon na Ainu, kung sain an Hokkaido Ainu iyo sana an nag-eeksistido na lain, nakasuway asin dai nababali sa irarom kan anuman na pamilya nin tataramon. Poon pa kaidtong panahon nin Meiji, naging halawigan na piggagamit an tataramon na Hapon sa mga tawong Ainu asin nin huli digdi an mga tataramon na Ainu, tinipo bilang kritikal na delikado kan UNESCO.

Sa kadugangan, an mga tataramon na arog kanOrok, Evenki asin Nivkh na ipinagtataram sa daring kontrolado kan Hapones na kahabagatan na Sakhalin, nagiging urog na urog na delikado mawara. Pagkatapos kan pagkua nin kontrol kan Unyon Sobyet sa mga rehiyon, an mga nagtataram kan mga tataramon na ini asin an saindang mga makuapo, naglipat na sa panginot na kadagaan kan Hapon asin eksistido pa man nanggad sa sadit na bilang.

An mga nagtataram kan Koryano, asin Koryanong Zainichi, na naggikan pa sa Korean, nag-iirok man sa Hapon.

 Uusipon 
Ipigpapahiling kan ebidensiya na an mga tawong nag-iirok sa Hapon asin sa mga isla kaini hali sa pagpuon kan Panahon nin Paleolitiko. Dai aram kung aring mga tataramon an saindang piggagamit.

Dai naghaloy pagkatapos kan ikaduwang siglo iyo an pagbutwa kan mga indikasyon nin tataramon sa mga tekstong Intsik. Pigpapusog an mga karakter na Intsik asin piggibo an mga listahan kan mga tinataram sa Hapon. Iniiba an mga karakter na Hiragana asin katakana bilang sarong medyo tumpak na paagi tanganing minakapot sa mga tanog kan mga karakter na Intsik.

 Mga tataramon na Ryukyuano 
Inot na ipinamidbid an mga karakter na Intsik sa mga tataramon na Ryukyuano sa pirang sandali sa ika-13 siglo. An mga detalye na manongod sa tataramon, dai pa gayong midbid . Pigsasabi kan mga rekord kan ika-kag-apat na siglo na naggagamit nin hiragana an mga regalo gikan sa mga Isla nin Ryukyu sa Tsina, na nagpapamati na nakabugkos sa kadagaan na Hapon an mga tataramon na idto kadtong panahon na idto.

 Mga tataramon na Ainu 
Ipigtala kan kasaysayan na nakapagtaram an mga tawo sa Hokkaido, Sakhalin asin mga Isla nin Kuril nin tataramon na Ainu, alagad igwa man na mga lugar sa laog asin palibot kan Tōhoku na hali sa mga tataramon na Ainu an mga pangaran. Susog sa mga rekord kadtong ika-16 na siglo, mayo pa nin nakasurat na porma an mga tataramon na Ainu. Kadto sanang ika-19 na siglo nagpoon na maggamit nin katakana an mga tataramon na Ainu.

 Tataramon na Orok 
Ipigpapahiling kan talaan na pigtataram an tataramon na Orok kaidtong huring parte kan panahon nin Edo sa Hokkaido, Sakhalin asin sa mga Isla nin Kuril; arog pa man kaito, kakadikit pa sana an nagtataram.

 Tataramon na Nivkh
Arog kan Orok, ipigtataram an tataramon na Nivkh sa Sakhalin asin dai nahaloy sa Hokkaido, asin pati sa mga isla nin Kuril. Dai aram kung yaon pa nanggad sa Hapon an mga nagtataram kan Nivkh.

 Mga tataramon kan Europa 
Poon pa kadtong katahawan na panahon, nin huli ta sa mga pagbisita kan mga Europeo, naggamit man an Hapon nin pirang mga banyagang kataga.

Pagkatapos kan 1543, Portuges an inot na tataramon nin pakikipag-takudan sa mga Europeo, alagad dai nahaloy, niribayan ini kan Olandes pagkatapos halion kan mga Hapones an mga Portuges sa nasyon. Nagsagibo an gobyerno kan Hapon nin mga negosasyon sa mga awtoridad kan Kansulnopan sa Olandes sagkod kan taon 1870. (.pdf PDF) - Originally in Lingua 12 (1963): pp. 341–88. Poon kadto an Ingles an naging panginot na tataramon nin pakikipag-takudan sa mga nasyon kan Kasulnopan.

 Mga klasipikasyon kan tataramon 
An tataramon sa pataram na pigtataram kan mga katutubong tawo kan insular na nasyon nin Hapon sa ngunyan asin sa panahon na naisurat na kasaysayan an nababali sa arinman sa duwang panginot na pila kan tataramon nin tawo:

 Mga tataramon na Haponiko
 Tataramon na Hapon (Hilingon man an mga diyalektong Hapon)
 Hapon na Hachijo
 Kasubangan na Hapon
 Kasulnopan na Hapon
 Hapon na Kyushu
 Mga tataramon na Ryukyuano
 Mga tataramon na Kaamihanan na Ryukyuano
 Amami
 Kunigami
 Okinawa
 Mga tataramon na Kahabagatan na Ryukyuano
 Miyako
 Yaeyama
 Yonaguni
 Mga tataramon na Ainu
 Tataramon na Ainung Hokkaido
 Tataramon na Ainung Sakhalin (puho)
 Tataramon na Ainung Kuril (puho)
Dagdag pa sa dalawang katutubo mga pamilya nin tataramon na ini, igwa man nin Palbang Hapon, pati na man an mga makabuluhang minorya nin etniko nin mga Koryano asin Intsik, na binibilog susog sa pagkakasambit mga sa 0.5% asin 0.4% kan populasyon kan nasyon asin kadaklan sa sainda, padagos na nagtataram kan saindang etnikong tataramon sa pribado (hilingon an Koryanong Zainichi). Igwa man na kamangno-mangno na kasaysayan kan paggamit nin Kanbun (Klasikal na Intsik) bilang isang tataramon kan literatura asin diplomasya sa Hapon, kaarog kan katindugan kan tataramon na Latin sa medyebal na Europa, na nagwalat nin dai mahali na marka sa bokabularyo kan mga tataramon kan Hapon. An Kanbun sarong mandatoryong asignatura sa kurikula kan kadaklan sa mga pansekondaryang eskwelahan kan Hapon.

Toltolan

Mababasa pa lalo
 Manongod sa papel kan Olandes sa Hapon
  (PDF) - Abstract available in French
  - online na pigpaskil kadtong 24 Pebrero 2016
  - online na napaskil kadtong 26 Pebrero 2017
  - Posted online on 7 October 2017