Behemoth
[[Ladawan:Lev-Beh-Ziz.jpg|thumb| Pa-relo hale sa wala: Behemot (sa daga), Ziz (sa kalangitan), asin Leviatan (sa irarom kan dagat). Hale sa sarong manuskritong may liwanag, ika-13 siglo AD.]]
An '''Behemoth''' ( /b ɪ ˈ h iː m ə θ , ˈ b iː ə -/ ;   , ''bəhēmōṯ'' ) sarong hayop gikan sa biblikal na Libro ni Job, asin sarong porma kan primeval chaos-monster na linalang nin Diyos sa kapinunan kan paglalang ; siya ipinares sa ibang halimaw na may kariribokan, si Leviatan, asin susog sa huring tradisyon kan mga Judio pareho sindang magigin kakanon para sa mga matanos sa katapusan kan panahon. Sa metapora, an pangaran nagin ginagamit para sa arin man na labi-labi kadakula o makapangyarihan na entidad.

== Etimolohiya ==
An Hebreyong tataramon ''na behemoth'' igwa nin parehong porma sa plural kan Hebreyong nombre na בהמה ''behemah'' na an boot sabihon 'hayop', na nagsusuherir nin sarong augmentative na boot sabihon 'dakulang hayop'. Alagad, may mga nagteteorya na an tataramon pwedeng gikan sa sarong tataramon na Ehipto na may pormang ''[[wiktionary:Reconstruction:Egyptian/pꜣ-jḥ-mw|pꜣ jḥ mw]]'' 'an baka-tubig' na an boot sabihon ' [[Hipopotamo|hippopotamus]] ', na binago kan etimolohiya kan mga tawo sa Hebreo tanganing makaagid ''sa behemah'' . <ref>{{cite encyclopedia|title=behemoth, n.|dictionary=OED Online|url=http://oed.com/view/Entry/17209|access-date=September 29, 2020}}</ref> Alagad, an fraseng ini na may kahulugan na ini dai napatunayan sa arin man na yugto kan Ehipto. <ref>{{Cite web|title=Thesaurus Linguae Aegyptiae - Login|url=http://aaew2.bbaw.de/tla/servlet/BwlBrowser?f=0&l=0&off=0&csz=-1&lcd=&tcd=hippo&etr=1&scd=&pn0=1&db=Egyptian&bc=Start|access-date=2021-03-03|website=aaew2.bbaw.de|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061305/http://aaew2.bbaw.de/tla/servlet/BwlBrowser?f=0&l=0&off=0&csz=-1&lcd=&tcd=hippo&etr=1&scd=&pn0=1&db=Egyptian&bc=Start|dead-url=yes}}</ref> Bago pa man an pag-decipher kan Suanoy na Ehipto kan amay na ika-19 siglo igwa nin lakop na pagmidbid kan biblikal na higante sa hippopotamus. An tataramon para sa hippopotamus sa [[Ruso]] nagdadanay na gikan sa ''behemoth'' (бегемот), sarong kahulugan na naglaog sa tataramon kan kabangaan kan ika-18 siglo. <ref>{{Cite web|title=бегемот translations, 6 examples and declension|url=https://en.openrussian.org/ru/%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%82|access-date=2025-02-04|website=en.openrussian.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=Словарь Академии Российской|url=https://runivers.ru/bookreader/book10107/#page/123/mode/1up|access-date=2025-02-04|website=runivers.ru}}</ref>

== Paglaladawan sa Bibliya ==
[[Ladawan:Behemoth3.jpg|thumb| ''Behemoth and Leviathan'', watercolor ni William Blake gikan sa saiyang ''mga Ilustrasyon kan Libro ni Job'' (1826).]]
An Hebreong tataramon na behemoth nasambitan sana nin sarong beses sa teksto kan Bibliya, sa sarong diskurso gikan sa nguso nin Dios sa Libro ni Job . Ini sarong enot na linalang na linalang nin Dios asin makapangyarihan na marhay na an Dios sana an makakadaog saiya:
 {{blockquote|<poem>
Take now behemoth, whom I made as I did you;
He eats grass, like the cattle.
His strength is in his loins,
His might in the muscles of his belly.
He makes his tail stand up like a [[cedar tree|cedar]];
The sinews of his thighs are knit together.
His bones are like tubes of bronze,
His limbs like iron rods.
He is the first of God’s works;
Only his Maker can draw the sword against him.
The mountains yield him produce,
Where all the beasts of the field play.
He lies down beneath the [[Nymphaea lotus|lotuses]],
In the cover of the swamp reeds.
The lotuses embower him with shade;
The willows of the brook surround him.
He can restrain the river from its rushing;
He is confident the stream will gush at his command.
Can he be taken by his eyes?
Can his nose be pierced by hooks?
</poem>|Job 40:15-24<ref>{{cite web |title=Job 40:15–16 |url=https://www.sefaria.org/Job.40.15-24?lang=en&with=all&lang2=en |website=www.sefaria.org}}</ref>}}
An pasahe sa huri ipinares si Behemoth sa halimaw sa dagat na si Leviathan, parehong mga pinaghalo na mga mitolohikong linalang na may dakulang kusog na dai malalaoman na kontrolon kan mga tawo, alagad pareho sindang nabawasan sa estado nin banal na mga ataman na hayop. [ 1 ]

== Mga huring interpretasyon ==
Sa mga apokripa asin pseudepigrapha kan mga Judio, arog kan ika-2 siglo BC na Libro ni Enoc ( [[wikisource:The Book of Enoch (Charles)/Chapter 60|60:7–10]] ), si Behemot iyo an dai madadaog na lalaking halimaw sa daga, na nag-eerok sa sarong dai nahihiling na disyerto ( Duidain ) sa sirangan kan [[Tatamnan nin Eden|Hardin nin Eden]], siring na an Leviatan iyo an enot na babaeng semonster, " Si Ziz an enot na halimaw sa kalangitan. Siring man, sa pinakasuanoy na seksyon kan Ikaduwang Libro ni Esdras ( [http://www.biblegateway.com/passage/?search=2_Esdras_6:47-52&version=NRSV&interface=print 6:47–52] ), na isinurat kan mga AD 100 ( [[wikisource:Bible (King James)/II Esdras#Chapter_3|3:1]] ), an duwa ilinaladawan na nag-eerok sa kabukidan asin kadagatan, sunod-sunod, pagkatapos na magkasuhay sa lambang saro, huli sa kakulangan kan dagat na maglaog sainda pareho. Siring man, sa kontemporanyong Syriac Apocalypse of Baruch ( [http://www.pseudepigrapha.com/pseudepigrapha/2Baruch.html 29:4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150525084333/http://www.pseudepigrapha.com/pseudepigrapha/2Baruch.html |date=2015-05-25 }} ), sinasabi na si Behemot maluwas sa saiyang pagsolo sa daga, asin an Leviatan maluwas sa dagat, asin na an duwang higanteng halimaw, na linalang sa ikalimang aldaw, magseserbing kakanon para sa mga pinili, na makakaligtas sa mga aldaw kan Mesiyas. <ref>{{cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/9841|website=Jewish Encyclopedia|title=Leviathan and Behemoth|first1=Emil G.|last1=Hirsch|first2=Kaufmann|last2=Kohler|first3=Solomon|last3=Schechter|first4=Isaac|last4=Broydé}}</ref>

An sarong Judiong rabinikong osipon naglaladawan nin sarong dakulang ralaban na mangyayari sa pag-oltanan ninda sa katapusan kan panahon: "sinda magkakasundo asin makikipaglaban, sa saiyang mga sungay an Behemot mabagsak na may kusog, an sira [Leviathan] malukso tanganing sabaton siya gamit an saiyang mga palikpik, na may kapangyarihan. An saindang Kaglalang madolok sa sainda gamit an saiyang makapangyarihan na espada [asin gagadanon sindang duwa]"; dangan, "gikan sa magayon na kublit kan Leviatan, an Dios magibo nin mga canopy tanganing istaran an mga matanos, na makakan kan karne kan Behemot asin kan Leviatan sa tahaw nin dakulang kaogmahan asin kaogmahan." Sa Haggadah, an kusog kan Behemoth minaabot sa pinakahalangkaw na punto kaini sa summer solstice kan lambang taon solar (mga 21 Hunyo). Sa panahon na ini kan taon, an Behemot nagpapaluwas nin makosog na pag-ungal na nagpapatakig sa gabos na hayop sa takot, asin sa siring nagigin sinda bakong gayong mabangis sa laog nin sarong taon. Bilang resulta, an maluyang mga hayop nabubuhay na ligtas na harayo sa abot kan layas na mga hayop. An mitolohikong pangyayaring ini ipinapahiling bilang sarong halimbawa nin banal na pagkaherak asin karahayan. Kun mayo an pag-ungal ni Behemoth, sabi kan mga tradisyon, an mga hayop magigin mas layas asin mabangis, asin kun kaya maglilibot na nagbubuno sa lambang saro asin sa mga tawo. 

An mga modernong interpretasyon kan Behemoth may tendensiyang mahulog sa nagkapirang kategorya:

# An Behemoth sarong hayop kan modernong natural na kinaban, na parati an [[Hipopotamo|hippopotamus]] (halimbawa sa Ruso kun saen an tataramon na {{Transl|ru|begemot}} mas parati na nanonongod sa hipopotamo imbes na an Biblikal na hayop), dawa ngani an [[elepante]] asin karabaw sa tubig pwede man na mga kandidato. An gabos na tolo nagkakakan nin doot asin nag-uungal kaini arog kan gigibohon nin sarong baka, asin igwa nin mga naghihiro, mahibog na mga ikog na nag-uugoy sa kaparehong paagi kan sarong Lebanese cedar -tree.
# An Behemot sarong imbensyon kan pararawitdawit na nagsurat kan Libro ni Job.
# An Behemot asin Leviathan parehong magkasuhay na mga mitolohikong hayop na may kariribokan.

Dugang pa, an nagkapirang pundamentalista na creationist, arog kan [[Kristianismo|Kristiyanong]] organisasyon na Answers in Genesis, naghihingako na an Behemoth sarong klase nin sauropod o iba pang [[dinosaur]] base sa pagkumpara kan ikog sa sarong poon nin sedro . <ref>{{Cite web|title=Could Behemoth Have Been a Dinosaur?|url=https://answersingenesis.org/dinosaurs/could-behemoth-have-been-a-dinosaur/|access-date=2022-11-13|website=Answers in Genesis|language=en}}</ref>

== Mga reperensya sa literatura ==
[[Ladawan:Ill_dict_infernal_p0100-86_behemoth.jpg|too|thumb| Behemoth siring sa ipinapahiling sa ''Dictionnaire Infernal'' .]]
An pilosopong politikal kan ika-17 siglo na si Thomas Hobbes nginaranan an Long Parliament na 'Behemoth' sa saiyang librong ''Behemoth'' . Ini kaiba an saiyang libro nin teorya politikal na nagkukua kan mga leksyon kan Gera Sibil kan Ingles, an mas bantog ''na Leviathan'' .

An ''Dictionnaire Infernal'' na bersyon kan Behemoth sarong [[demonyo]] na nakakaagid [[Elepante|sa sarong elepante]] na may bilog na tulak. Nagtatrabaho siya bilang bantay sa impiyerno para ki Satanas asin namamahala sa mga bangkete sa [[Impiyerno|Impyerno]] mantang igwa nin marhay na boses sa pagkanta.

An Behemoth nasambit man sa opera, ''Nixon in China'', na pigkompuesto ni John Adams, asin isinurat ni Alice Goodman . Sa pagpoon kan enot na akto, an koro nag-aawit nin "An mga tawo iyo an mga bayani ngonyan, si Behemoth an nagbubutong kan arado kan mga paraoma" nin nagkapirang beses. 

An Rusong parasurat na si Mikhail Bulgakov naggamit nin sarong demonyong pusa na may pangaran na Behemoth bilang sarong karakter sa saiyang nobelang ''The Master and Margarita'' . Sa libro an pusa nakakataram, nakakalakaw sa duwang tabay asin parte kan grupo ni Woland na nagrerepresentar [[Satanas|ki Satanas]] .

An webnovel ''na Worm'' nagtatampok kan mga Endbringers, sarong trio nin mga halimaw na pararaot kan syudad na an pangaran Behemoth, Leviathan, asin an Simurgh .

== Hilingon man ==

* Bamot
* Bahamut
* Bambotus, suanoy na pangaran kan Salog Senegal
* An Hayop (Kapahayagan), duwang hayop na ilinadawan sa Bagong Tipan
* Dābbat al-Arḍ
* Libro ni Job sa mga manuskritong may ilaw na Byzantine
* An Higanteng Behemoth, sarong Amerikano-Britikong pelikula nin higanteng halimaw na science fiction
* Tarasque
* Behemoth (nobela), nobela ni Scott Westerfeld

== Toltolan ==
<references />
{{Tamboan}}

=== Bibliograpiya ===
 {{refbegin|30em}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=amlXOOaSuLMC|title=The Oxford Guide to People & Places of the Bible|last1=Coogan|first1=Michael D.|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=9780195176100|editor1-last=Metzger, Michael David|editor1-first=Bruce Manning|chapter=Behemoth|editor2-last=Coogan|editor2-first=Michael D.}}
* {{Cite book|title=Eerdmans Bible Commentary|last1=Dell|first1=Katharine J.|publisher=Eerdmans|year=2003|isbn=9780802837110|editor1-last=Dunn|editor1-first=James D. G.|chapter=Job|editor2-last=Rogerson|editor2-first=John William|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&pg=PA362}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t90Xo3uSZeEC|title=Legends of the Jews|last1=Ginzberg|first1=Louis|publisher=Cosimo|year=2006|isbn=9781596057920|volume=V}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C|title=Dictionary of Deities and Demons in the Bible|last1=Uehlinger|first1=C.|publisher=Eerdmans|year=1999|isbn=9780802824912|editor1-last=Toorn|editor1-first=Karel van der|chapter=Behemoth|editor2-last=Becking|editor2-first=Bob}}
{{Refend}}
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]
An Behemoth ( /b ɪ ˈ h iː m ə θ , ˈ b iː ə -/ ;   , bəhēmōṯ ) sarong hayop gikan sa biblikal na Libro ni Job, asin sarong porma kan primeval chaos-monster na linalang nin Diyos sa kapinunan kan paglalang ; siya ipinares sa ibang halimaw na may kariribokan, si Leviatan, asin susog sa huring tradisyon kan mga Judio pareho sindang magigin kakanon para sa mga matanos sa katapusan kan panahon. Sa metapora, an pangaran nagin ginagamit para sa arin man na labi-labi kadakula o makapangyarihan na entidad.

 Etimolohiya 
An Hebreyong tataramon na behemoth igwa nin parehong porma sa plural kan Hebreyong nombre na בהמה behemah na an boot sabihon 'hayop', na nagsusuherir nin sarong augmentative na boot sabihon 'dakulang hayop'. Alagad, may mga nagteteorya na an tataramon pwedeng gikan sa sarong tataramon na Ehipto na may pormang pꜣ jḥ mw 'an baka-tubig' na an boot sabihon ' hippopotamus ', na binago kan etimolohiya kan mga tawo sa Hebreo tanganing makaagid sa behemah .  Alagad, an fraseng ini na may kahulugan na ini dai napatunayan sa arin man na yugto kan Ehipto.  Bago pa man an pag-decipher kan Suanoy na Ehipto kan amay na ika-19 siglo igwa nin lakop na pagmidbid kan biblikal na higante sa hippopotamus. An tataramon para sa hippopotamus sa Ruso nagdadanay na gikan sa behemoth (бегемот), sarong kahulugan na naglaog sa tataramon kan kabangaan kan ika-18 siglo. 

 Paglaladawan sa Bibliya 
thumb| Behemoth and Leviathan, watercolor ni William Blake gikan sa saiyang mga Ilustrasyon kan Libro ni Job (1826).
An Hebreong tataramon na behemoth nasambitan sana nin sarong beses sa teksto kan Bibliya, sa sarong diskurso gikan sa nguso nin Dios sa Libro ni Job . Ini sarong enot na linalang na linalang nin Dios asin makapangyarihan na marhay na an Dios sana an makakadaog saiya:
 
An pasahe sa huri ipinares si Behemoth sa halimaw sa dagat na si Leviathan, parehong mga pinaghalo na mga mitolohikong linalang na may dakulang kusog na dai malalaoman na kontrolon kan mga tawo, alagad pareho sindang nabawasan sa estado nin banal na mga ataman na hayop. [ 1 ]

 Mga huring interpretasyon 
Sa mga apokripa asin pseudepigrapha kan mga Judio, arog kan ika-2 siglo BC na Libro ni Enoc ( 60:7–10 ), si Behemot iyo an dai madadaog na lalaking halimaw sa daga, na nag-eerok sa sarong dai nahihiling na disyerto ( Duidain ) sa sirangan kan Hardin nin Eden, siring na an Leviatan iyo an enot na babaeng semonster, " Si Ziz an enot na halimaw sa kalangitan. Siring man, sa pinakasuanoy na seksyon kan Ikaduwang Libro ni Esdras ( 6:47–52 ), na isinurat kan mga AD 100 ( 3:1 ), an duwa ilinaladawan na nag-eerok sa kabukidan asin kadagatan, sunod-sunod, pagkatapos na magkasuhay sa lambang saro, huli sa kakulangan kan dagat na maglaog sainda pareho. Siring man, sa kontemporanyong Syriac Apocalypse of Baruch ( 29:4  ), sinasabi na si Behemot maluwas sa saiyang pagsolo sa daga, asin an Leviatan maluwas sa dagat, asin na an duwang higanteng halimaw, na linalang sa ikalimang aldaw, magseserbing kakanon para sa mga pinili, na makakaligtas sa mga aldaw kan Mesiyas. 

An sarong Judiong rabinikong osipon naglaladawan nin sarong dakulang ralaban na mangyayari sa pag-oltanan ninda sa katapusan kan panahon: "sinda magkakasundo asin makikipaglaban, sa saiyang mga sungay an Behemot mabagsak na may kusog, an sira [Leviathan] malukso tanganing sabaton siya gamit an saiyang mga palikpik, na may kapangyarihan. An saindang Kaglalang madolok sa sainda gamit an saiyang makapangyarihan na espada [asin gagadanon sindang duwa]"; dangan, "gikan sa magayon na kublit kan Leviatan, an Dios magibo nin mga canopy tanganing istaran an mga matanos, na makakan kan karne kan Behemot asin kan Leviatan sa tahaw nin dakulang kaogmahan asin kaogmahan." Sa Haggadah, an kusog kan Behemoth minaabot sa pinakahalangkaw na punto kaini sa summer solstice kan lambang taon solar (mga 21 Hunyo). Sa panahon na ini kan taon, an Behemot nagpapaluwas nin makosog na pag-ungal na nagpapatakig sa gabos na hayop sa takot, asin sa siring nagigin sinda bakong gayong mabangis sa laog nin sarong taon. Bilang resulta, an maluyang mga hayop nabubuhay na ligtas na harayo sa abot kan layas na mga hayop. An mitolohikong pangyayaring ini ipinapahiling bilang sarong halimbawa nin banal na pagkaherak asin karahayan. Kun mayo an pag-ungal ni Behemoth, sabi kan mga tradisyon, an mga hayop magigin mas layas asin mabangis, asin kun kaya maglilibot na nagbubuno sa lambang saro asin sa mga tawo. 

An mga modernong interpretasyon kan Behemoth may tendensiyang mahulog sa nagkapirang kategorya:

 An Behemoth sarong hayop kan modernong natural na kinaban, na parati an hippopotamus (halimbawa sa Ruso kun saen an tataramon na  mas parati na nanonongod sa hipopotamo imbes na an Biblikal na hayop), dawa ngani an elepante asin karabaw sa tubig pwede man na mga kandidato. An gabos na tolo nagkakakan nin doot asin nag-uungal kaini arog kan gigibohon nin sarong baka, asin igwa nin mga naghihiro, mahibog na mga ikog na nag-uugoy sa kaparehong paagi kan sarong Lebanese cedar -tree.
 An Behemot sarong imbensyon kan pararawitdawit na nagsurat kan Libro ni Job.
 An Behemot asin Leviathan parehong magkasuhay na mga mitolohikong hayop na may kariribokan.

Dugang pa, an nagkapirang pundamentalista na creationist, arog kan Kristiyanong organisasyon na Answers in Genesis, naghihingako na an Behemoth sarong klase nin sauropod o iba pang dinosaur base sa pagkumpara kan ikog sa sarong poon nin sedro . 

 Mga reperensya sa literatura 
too|thumb| Behemoth siring sa ipinapahiling sa Dictionnaire Infernal .
An pilosopong politikal kan ika-17 siglo na si Thomas Hobbes nginaranan an Long Parliament na 'Behemoth' sa saiyang librong Behemoth . Ini kaiba an saiyang libro nin teorya politikal na nagkukua kan mga leksyon kan Gera Sibil kan Ingles, an mas bantog na Leviathan .

An Dictionnaire Infernal na bersyon kan Behemoth sarong demonyo na nakakaagid sa sarong elepante na may bilog na tulak. Nagtatrabaho siya bilang bantay sa impiyerno para ki Satanas asin namamahala sa mga bangkete sa Impyerno mantang igwa nin marhay na boses sa pagkanta.

An Behemoth nasambit man sa opera, Nixon in China, na pigkompuesto ni John Adams, asin isinurat ni Alice Goodman . Sa pagpoon kan enot na akto, an koro nag-aawit nin "An mga tawo iyo an mga bayani ngonyan, si Behemoth an nagbubutong kan arado kan mga paraoma" nin nagkapirang beses. 

An Rusong parasurat na si Mikhail Bulgakov naggamit nin sarong demonyong pusa na may pangaran na Behemoth bilang sarong karakter sa saiyang nobelang The Master and Margarita . Sa libro an pusa nakakataram, nakakalakaw sa duwang tabay asin parte kan grupo ni Woland na nagrerepresentar ki Satanas .

An webnovel na Worm nagtatampok kan mga Endbringers, sarong trio nin mga halimaw na pararaot kan syudad na an pangaran Behemoth, Leviathan, asin an Simurgh .

 Hilingon man 

 Bamot
 Bahamut
 Bambotus, suanoy na pangaran kan Salog Senegal
 An Hayop (Kapahayagan), duwang hayop na ilinadawan sa Bagong Tipan
 Dābbat al-Arḍ
 Libro ni Job sa mga manuskritong may ilaw na Byzantine
 An Higanteng Behemoth, sarong Amerikano-Britikong pelikula nin higanteng halimaw na science fiction
 Tarasque
 Behemoth (nobela), nobela ni Scott Westerfeld

 Toltolan 

 Bibliograpiya 
 
 
 
 
 

Kategorya:Pages with unreviewed translations