Tataramon na Bikol Sentral
{{Infobox Tataramon
|name=Bikol Sentral
|familycolor=Austronesyo
|states=[[Filipinas]]
|region=[[Rehiyon Bikol]]
|speakers=4,253,000<ref name="joshuaproject">[http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=11116&rog3=RP Bikol, Central in Philippines] [http://joshuaproject.net Websityo kan Joshua Project]</ref>
|fam2=[[Mga tataramon na Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]]
|fam3=[[Mga tataramon na Borneo-Filipino|Borneo-Filipino]]
|fam4=[[Mga tataramon na Katahawan na Filipino|Katahaan na Filipino]]
|fam5=[[Mga tataramon na Bikol]]
|script=[[Iskriturang Latin|Latin]] ([[w:Filipino orthography|Baryanteng Filipino]]);<br>''Nakasurat sa [[Basahan]] kan panahon''
|agency=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]<br>(Komisyon sa Tataramon na Filipino)
|iso2=bik
|lc1=bcl|ld1=Central Bikol|ll1=Bikol Sentral}}

::''Para sa mga tataramon na Bikol, hilingon tabì an [[Mga tataramon na Bikol]]''

An tataramon na '''Bikol Sentral''' o '''Katahawan na Bikol''' ([[Tataramon na Ingles|Ingles]]: ''Central Bikol'') o '''Bikol''' sana<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bcl ''Bicolano, Central'' Ethnologue]</ref>, an pigtataram na marhay asin nasasabotan na marhay na tataramon sa [[Rehiyon Bikol]]. Ini an sarô sa mga pang-inot na tataramon sa [[Filipinas]] na pigtataram kan 4,253,000 katawo.<ref name="joshuaproject"/>

Susog sa pagklasipikar ni Curtis McFarland sa mga tataramon sa rehiyon kan pamilya nin mga tataramon na Bikolnon, kabali an tataramon na ini sa [[Baybayon na Bikol]].<ref>McFarland, Curtis D. The Dialects of the Bikol Area. Ph.D. dissertation. New Haven: Dept. of Linguistics, Yale University, 1974.</ref> Pigtataram ini sa dakulang parte kan [[Camarines Sur]], subangan na parte kan [[Albay]], sulnopan na parte kan [[Camarines Norte]],  gamping amihanan kan [[Sorsogon]], habagatan na parte nin [[Catanduanes]], sagkod sa amihanan na parte kan isla nin Burias sa [[Masbate]].

==Palatanugan==
Igwang 16 na mga katanog sa tataramon na Bikol: /p, b, d, t, k, ɡ, s, h, m, n, ŋ, l, ɾ, j~ʝ, w~ʋ, ʔ/. An walo sa mga ini, sinublian sana gikan sa mga subli-taramon: /f, v, tʃ, dʒ, ʃ, ʒ, ʎ, ɲ/. Pigtala an tulong katanog bilang /a, i, u/. An mga katanog na /e, o/ piggagamit sana sa Espanyol.

=== Mga katanog ===
An mga sistema nin tanog kan tataramon susog ki Mintz kan 1971<ref>{{Cite book |last=Mintz |first=Malcolm W. |title=Bikol Dictionary |date=1971 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-7891-7 |doi=10.2307/j.ctv9hvs8j}}</ref> iyo, ini an minasunod.
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! colspan="2" |
![[Bilabial consonant|Bilabial]]
![[Dental consonant|Dental]]
![[Alveolar consonant|Alveolar]]
![[Palatal consonant|Palatal]]
![[Velar consonant|Velar]]
![[Glottal consonant|Glottal]]
|-
! colspan="2" |[[Nasal stop|Nasal]]
| align="center" |{{IPA|m}}
|{{IPA|n}}
| align="center" |
|(ɲ)
| align="center" |{{IPA|ŋ}}
|
|-
! rowspan="2" |[[Stop consonant|Stop]]
!Voiceless
|{{IPA|p}}
|{{IPA|t}}
|
|
|{{IPA|k}}
|{{IPA|ʔ}}
|-
!Voiced
|{{IPA|b}}
|{{IPA|d}}
|
|
|{{IPA|ɡ}}
|
|-
! colspan="2" |[[Fricative consonant|Fricative]]
| align="center" |
| align="center" |
|{{IPA|s}}
|(ʃ)
| align="center" |
| align="center" |h
|-
! rowspan="2" |[[Affricate consonant|Affricate]]
!Voiceless
|
|
| align="center" |
|(t̠ʃ)
|
|
|-
!Voiced
|
|
|
|(d̠ʒ)
|
|
|-
! colspan="2" |[[Flap consonant|Flap]]
|
|
| align="center" |{{IPA|ɾ}}
|
|
|
|-
! colspan="2" |[[Lateral consonant|Lateral]]
|
|
| align="center" |{{IPA|l}}
|(ʎ)
|
|
|-
! colspan="2" |[[Approximant consonant|Approximant]]
| align="center" |{{IPA|w}}
|
|
| align="center" |{{IPA|j}}
|
|
|-
| colspan="2" |Notes:
| colspan="6" |
# '''ʃ''' -  An /sy/ mahihiling sana ini sa mga sinublian-taramon gikan sa Ingles, siring sana kan ‘'''sh'''irt’.
# '''t̠ʃ''' - Mahihiling an /ty/ sa mga sinublian-taramon gikan sa Espanyol asin Ingles na pigsasayod siring kan "ch" sa katagang Ingles na ‘'''ch'''eck’.
# '''d̠ʒ''' - Madaling mahiling an /dy/ sa mga sinublian-taramon gikan sa Ingles na pigsasayod sa tanog na "j" sa katagang Ingles na ‘'''j'''eep’.
# '''ɲ''' - An /ny/ nahihiling sa mga sinublian-taramon gikan sa Espanyol asin pigsasayod arog kan "ñ" sa katagang Espanyol na a ba'''ñ'''os.
# '''ʎ'''  - Mahihiling an /ly/ sa mga sinublian-taramon gikan sa Espanyol asin pigsasayod siring kan "ll" sa katagang Espanyol na '''ll'''ave asin senci'''ll'''o.
# '''h''' - Nin huli ta sa pakikitakudan sa haraning [[tataramon na Albay Bikol|mga tataramon na Bikol kan Albay]], an mga katagâ na nagpupuon sa "h" sa Bikol - Naga, nagpupuon sa {{IPA|ʔ}} sa Bikol - Legazpi
#* hal : "hiling" (Bikol - Naga) nagigin "iling" (Bikol - Legazpi)
|}

==Mga diyalekto==
Igwa nin limang diyalekto an tataramon na Bikol Sentral:

===Bikol - Naga===
An diyalektong ''Bikol Sentral - Naga'' o "Bikol - Naga" na pigtataram sa primero, segundo asin terser distrito kan Camarines Sur (puwera sa [[Del Gallego, Camarines Sur|Del Gallego]]), [[syudad nin Naga]], sagkod [[San Pascual, Masbate]] iyo an pig-aapod na "standard Bikol". Nasasabotan ini kan kadaklan na parataram nin [[mga tataramon na Bikol]].

Sa mga ibang parte kan Camarines Sur tinataram an mga tataramon na [[Rinconada Bikol]] asin [[Buhi Bikol]].

===Bikol - Tabaco-Legazpi-Sorsogon===
An diyalektong ''Bikol Sentral - Tabaco-Legazpi-Sorsogon'' o "Bikol - TLS"<ref name="mintz">[[Malcolm Mintz|Malcolm W Mintz]]. BIKOL DICTIONARY: Incorporating the 17th century Vocabulario de la lengua Bicol Marcos de Lisboa</ref> iyo an tataramon sa mga [[Syudad nin Legazpi]] asin [[Syudad nin Tabaco]] sa probinsya nin [[Albay]], pati sa mga banwaan nin Malinao, Malilipot, Bacacay, Sto. Domingo, Manito, Rapu-Rapu. Ini man an tataramon kan distrito nin Bacon sa [[Syudad nin Sorsogon]] asin sa banwaan nin Magallanes sa probinsya nin [[Sorsogon]]. 

Dakula an impluwensiya kaining diyalekto sa mga ibang parte kan probinsya nin Albay asin Sorsogon huli ta piglalakop ini kan mga estasiyon nin radyo asin telebisiyon hali sa Legazpi. 

Sa mga ibang parte kan Albay tinataram an [[Libon Bikol]], [[Bikol Sulnopan na Albay]] asin [[Miraya Bikol]].

===Bikol - Partido===
An diyalektong ''Bikol Sentral - Partido'' o "Bikol - Partido"<ref name="mintz"/> iyo an tataramon kan mga banwaan nin Tigaon, Ocampo, Sagñay, San José, Goa, Lagonoy, Caramoan asin Garchitorena sa probinsya nin [[Camarines Sur]], pati sa mga banwaan nin Tiwi, Albay asin San Andres, Catanduanes.

===Bikol - Daet===
An diyalektong ''Bikol Sentral - Daet'' o "Bikol - Daet"<ref name="mintz"/> iyo an tataramon kan mga banwaan nin Daet, San Vicente, Talisay, Mercedes asin Basud, sa probinsya nin [[Camarines Norte]].

[[Tagalog]] an tataramon sa mga ibang banwa kaining probinsya.

===Bikol - Virac===
An diyalektong ''Bikol Sentral - Virac'' o "Bikol - Virac"<ref name="mintz"/> iyo an tataramon kan mga banwaan nin Virac, Bato, San Miguel, Baras, Gigmoto asin Cololbon, sa parteng habagatan kan probinsya nin [[Catanduanes]]. Susog ki Malcolm Mintz, iba asin distinto an tataramon sa parteng amihanan kaining isla na bakóng sakop nin pig-aapod na Bikol Sentral alagad kan tataramon na [[Bikol Norteng Catanduanes]].

Ikinaklasipikar man bilang suway na tataramon kan Ethnologue bilang Southern Catanduanes Bikol an diyalektong ini.

===Komparasyon kan mga lain-lain na tataramon===

{|class="wikitable"
|-
! [[Tataramon na Tagalog]]
! style="background:#efefef;" | Estandarteng Bikol (Canaman)
! style="background:#efefef;" | Diyalektong Bikol - Naga
! style="background:#efefef;" | Diyalektong Bikol - Partido
! style="background:#efefef;" | Diyalektong Bikol - Legazpi
! style="background:#efefef;" | Diyalektong Bikol - Daet
! style="background:#efefef;" | Diyalektong Bikol - Virac
! style="background:#efefff;" | Tataramon na [[Bikol Rinconada]]
! style="background:#efefff;" | Tataramon na [[Subangang Miraya]]
! style="background:#efefff;" | Tataramon na [[Mga tataramon na Sorsoganon|Waray Sorsogon]] (diyalektong Irosin)
|-
|''Dito sa bagong mesa pinakain ng itlog at tinapay ang babae.''
|Digdi sa bâgong lamesa pinakakán nin sugok asin tinapay an babayi.
|Digdi sa bâgong lamesa '''pigpakakán''' nin sugok '''saka''' tinapay '''si''' babayi. 
|'''Igdi''' sa '''bag-ong''' lamesa '''tigpakakán''' nin sugok '''sagkod''' tinapay '''su bayi'''.
|Digdi sa bâgong lamesa '''pigpakaon ki bunáy budâ''' tinapay '''su''' babayi.
|Digdi sa '''bágong''' lamesa '''pinakain ning itlog at''' tinapay '''si babai'''.
|Digdi sa bâgong lamesa '''pinakaon ning''' sugok '''budâ''' tinapay '''su''' babayi.
|'''Sadi''' sa '''bágong''' lamesa '''pinakaön ka itlog ag''' tinapay '''su''' babayi.
|'''Didi''' sa bâgong lamesa '''pigpakawn ning salag dangan''' tinapay '''su babay'''.
|'''Didi''' sa '''bag-o na''' lamesa '''inpakaon san bunay nan''' tinapay '''su''' babayi.
|-
|''Bakit nga kaya hindi lumipad ang ibon ni Pedro kahit na walang kandado ang kulungan.''
|Tàdaw ta dài luminayog an gamgam ni Pedro dawà na dài nin kandado an hawla?
|'''Tâno''' daw ta dài '''naglayog''' an gamgam ni Pedro dawà na '''mayò''' nin kandado '''si''' hawla?
|'''Hadáw''' ta '''ê naglayog''' an gamgam ni Pedro '''máski''' na '''mayò''' nin kandado '''su''' hawla?
|'''Natà''' daw tà dài '''naglayog''' an '''bayong''' ni Pedro '''máski''' na '''warâ ki''' kandado '''su''' hawla?
|'''Bakin''' daw '''kayâ''' dài '''naglupád ang ibon''' ni Pedro '''máski''' na '''mayong''' kandado '''si''' hawla?
|'''Ngatà''' daw tà dài '''nagḽayog''' an gamgam ni Pedro '''máski''' na '''dàing''' kandado '''su''' hawla?
|'''Tàono/Ngatà raw''' tà '''diri naglayog adtong bayong''' ni Pedro dawà na '''üdâ ka''' kandado '''su awla'''?
|'''Nyangà''' daw ta '''indî naglupad ang bayong''' ni Pedro '''maski''' na '''udâ ning''' kandado '''su''' hawla?
|'''Nakay''' daw '''kay diri naglupad''' an '''tamsi''' ni Pedro '''maski''' na '''warâ san''' kandado '''su''' hawla?
|}

Siring kan iba pang mga tataramon sa Filipinas, igwa man nin mga bilang nin mga subli-tataramon an Bikol, kadaklan gikan sa Espanyol nin huli ta sa 333 taon kan pangugobyerno kan Espanyol sa Filipinas. Kaiba digdi an swerte (suerte), karne (carne), imbestigador (investigador), litro, pero, krimen (crimen) asin iba pa. An iba pang ginunuang subli-tataramon, iyo an Sanskrito, na may mga katagâ o tataramon arog kan "hadi", "karma", "daya", "bahala", basa", "bareta", "gadya", "halaga", "salampati", "kota", "mutya", "dusa", "saksi", "suka", "tingga'.". Alagad, an mga Sanskritong katagâ na nasubli kan Bikol, an iba bakong direkta hali digdi kundi uminagi pa sa ibang tataramon.

==Balanghayan==
{| class="wikitable"
!&nbsp;
!Absolutibo
!Ergatibo
!Oblik
|-
|'''Pang-saruan na ''ika-1(inot) na tawo'''''
|ako
|ko
|sakuya, sakô
|-
|'''Pang-saruang ''ika-2(duwa)-ng tawo'''''
|ika, ka
|mo
|saimo, sìmô
|-
|'''Pang-saruan na ''ika-3(tulo)-ng tawo'''''
|siya,
|niya,
|saiya
|-
|'''Pangkadakulan na ''kabali an ika-1(inot) na tawo'''''
|kitá
|niato, ta
|satuya, satô
|-
|'''Pangkadakulan na ''dai-kabali an ika-2(duwa)-ng tawo'''''
|kami
|niamo, mi
|samuya, samô
|-
|'''Pangkadakulan na ''ika-2(duwa)-ng tawo'''''
|kamó
|nindo
|saindo
|-
|'''Pangkadakulan na ''ika-3(tulo)-ng tawo'''''
|sinda
|ninda
|sainda
|}

===Mga partikulo===
{{Hilingon man|Balanghayan sa Bikol}}

Siring man sa dakol na [[mga tataramon na Filipino]], mayaman man an Bikol sa set kan mga partikulo nin diskurso.

* bagá – nagpapahayag nin pagdududa o pag-aatubili
* bayâ – nagtatao nin tsansa sa sarong tawo; pirit nin paggalang
* dàa – (Tagalog: daw) pag-quote sa impormasyon gikan sa saróng pangaduwang mapagkukuanan
* daw – (Tagalog: ba/kaya) partikulong interogatibo
* garó – (Tagalog: mukhang, parang) pagkakahawig o pagkakaarog. Ingles: "It looks like, it's as if."
* gáyo – "eksakto"
* daing gáyo – "dai eksakto, dai totoo"
* gayód – (Tagalog: bakâ) "inda, Ingles: maybe, could be"
* giraray / liwát – (Tagalog: [m]uli) Ingles: "again"
* kutâ (na)– "Umaasa ako (sarong bagay na piggibo / dae nangyari" ; "Kung lamang ... "(kondisyon kan nakalihis na mga kaganapan)
* lamang, lang / saná – (Tagalog: lang), Ingles: "only, just"
* lugód – Nag-aasa na mangyayari an sarong bagay, o pagpapahayag nin pagsuko
* man – (Tagalog: din, rin) "also" o "ever" (arog kan ''ano man'' o 'whatever' asin si isay man o 'whoever')
* mûna / ngûna – (Tagalog: muna) "enot" o "yet"
* na – (Tagalog: na) "ngunyan" o "tapos"
* naman – (Tagalog: naman) "otro, Ingles: again"
* nanggad – (Tagalog: talaga, nga) "really, truly, absolutely" (nagdadagdag nin kanultolan)
* niyakò – "simbag ko, sabi ko"
* nganì – nagpapahayag nin kapalaran ("mayong magiginibo") o sarong pakiulay para sa iba na dai piriton
* ngantig – Nag-uulat an sarong bagay na pigsabi sa sarong ikatlong tawo
* ngapit – "pagkatapos," "kun sakaling," "sa panahon / mantang" (haloy kan panahon)
* ngayá – pagkamagalang sa paghiling ng impormasiyon ("so," "let's see")
* pa – (Tagalog: pa) "Ingles: ''still''"
* palán – (Tagalog: pala) nagpapahayag nin sorpresa o biglaang pagsasakatuparan
* pò – (Tagalog: po) palatandaan nin paggalang; "tabì sa pirang diyalekto kan Bikol
* tulos (- tulos) – (Tagalog: agad (-agad)) "dali-dali, ngunyan na"

==Tamongot/Tamanggot (Rapsak)==
An Tamongot o Tamanggot (Rapsak) o "Angry Register" na inaapod sa tataramon na Ingles, dagyâ sain man na tataramon kan Bikol. Ini an halimbawa kan inaapod na Tamongot/Tamanggot (Rapsak sa iba) (kun sa Ingles, inaapod ining ''Bikol Angry Speech Register''.)

{| class="wikitable"
|-
! Normal na Bikol
! Halimbawa nin Tamongot 
|-
| Malutò, Kanon
| Malustod 
|-
| Bagas
| Las(u)gas 
|-
| Tubig
| Tamìlig, Tùlig 
|-
| Bungog
| Lusngog 
|-
| Uran
| Bagrat, Dùnag 
|-
| Bagyo
| Alimagyo 
|-
| Babayi
| Babaknit, Siknit 
|-
| Lalaki
| Lalaknit 
|-
| Bado, Gubing
| La(ma)sdô, Gubnit 
|-
| Harong (Bikol - Naga),<br/>Balay (Bikol - Legazpi)
| Langag, Biray 
|-
| Sira
| Sigtok, Buragtok 
|-
| Ikos
| K(ur)asmag, Kurakod 
|-
| Ayam, Idò
| Da(ma)yô (Naga);<br />Ga(ma)dyâ (Legazpi) 
|-
| Damulag (Bikol - Naga),<br/>Karabaw (Bikol - Legazpi)
| Ga(ma)dyâ (Naga) 
|-
| Humali
| Wumara 
|-
| Magkakan/Kumakan (Bikol - Naga);<br/> Magkaon/Kumaon (Bikol - Legazpi) 
| Hablô, Humablô, Hablùon, Sibà, Sumibà, Sumibsib 
|-
| Burat (Bikol - Naga),<br/>Buyong (Bikol - Legazpi)
| Lasngag, Lusrat, Lusyong, Bultok
|-
| Taram
| Tabil, Giltok
|-
| Kapot, Kaputan
| Kamlô, Kamluon 
|-
| Hiling
| Butlâ 
|-
| Bitis
| S(am)ingkil 
|-
| Talinga
| Talingugngog 
|-
| Nguso (Bikol - Naga),<br/>Ngimot (Bikol - Legazpi)
| Ngurapak, Ngaspak, Ngislo
|-
| Kamot
| Kamulmog 
|-
| Mata
| Malsok 
|-
| Payo
| Ali(ma)ntak 
|-
| Hawak (Bikol - Naga),<br/>Lawas (Bikol - Legazpi)
| Kabangkayan 
|-
| Tulak
| Tindos, La(ma)sdak 
|-
| Sapatos
| Sapagtok 
|-
| Kalayo
| Kalasbot 
|-
| Kawali
| Kawalwag 
|-
| Sarwal
| Sarigwal 
|-
| Asin
| Tasik 
|-
| Banggi
| Lusók
|-
| Padi'
| lamasdi'
|}

==Mga Numero==

May duwang klase nin pagpapangaran kan mga numero sa Bikol. An katutubong tataramon na Bikol asin an tataramon na espanyol. Sa pangkagabsan, an tataramon na bikol, minagamit an terminong espanyol sa mga pagtukdô kan oras siring kan ''Alas singko (5 o'clock)'''. Mantang, an mga katutubong termino mababasa sa mga libro.  Maririsa man an terminong Espanyol sa pagpresyo.

;One-half. : Kabangâ / Mediya
;One. : Sarô / Uno / Una (ginagamit sana sa oras)
;Two. : Duwá / Dos
;Three. : Tuló / Tres
;Four. :Apát / Kuwatro
;Five. : Limá / Singko
;Six. :Anóm / Sais
;Seven. :Pitó / Siyete
;Eight. : Waló / Otso
;Nine. : Siyám / Nuwebe
;Ten. :Sampulò / Diyes
;Twelve. :Kagduwá / Dóse
;Thirteen. :Kagtuló / Trese
;Fourteen. :Kag-apát / Katorse
;Fifteen. :Kaglimá / Kinse
;Sixteen. :Kag-anóm / Diyesisais
;Seventeen. :Kagpitó / Diyesisiyete
;Eighteen. :Kagwaló / Diyesiotso
;Nineteen. :Kagsiyám / Diyesinuwebe
;Twenty. :Duwampulò / Beynte (Baynte)
;Twenty-five. :Duwampulò may lima / Beynte (Baynte) y singko
;Thirty. :Tulompulò / Treynta (Traynta)
;Thirty-five. :Tulompulò may limá / Treynta(Traynta) y singko
;Forty. :Apát na pulò / Kuwarenta
;Forty-five. :Apát na pulò may lima / Kuwarenta y singko
;Fifty. :Limampulò / Singkuwenta
;Fifty-five. :Limampulò may limá / Singkuwenta y singko
;Sixty. :Anóm na pulò / Sesenta
;Sixty-five :Anóm na pulò may limá / Sesenta y singko
;Seventy. :Pitompulò / Setenta
;Seventy-five. :Pitompulò may limá / Setenta y singko
;Eighty. :Walompulò / Otsenta
;Eighty-five. :Walompulò may limá / Otsenta y singko
;Ninety. :Siyám na pulò / Nobenta
;Ninety-five. :Siyám na pulò may limá / Nobenta y singko
;One-hundred. :Sanggatós / Siyen, Siyento
;One-thousand.:Sangribo / Mil
;Ten-thousand.:Sangyukot (Suanoy na Bikol) <ref>Lisboa, Marcos de. Vocabulario de la lengua bicol.1865.[https://quod.lib.umich.edu/p/philamer/aqa2025.0001.001/451?q1=yocot&view=image&size=200]</ref> / Diyes Mil
;One-million. :Sanglaksâ (Suanoy na Bikol)<ref>Lisboa, Marcos de. Vocabulario de la lengua bicol. 1865.
[https://quod.lib.umich.edu/p/philamer/aqa2025.0001.001/209?q1=lacsa&view=image&size=200]</ref> / Milyon

==Iba pang mga tataramon na Bikol sa kapatagan==
* [[Rinconada Bikol]]
* [[Buhi Bikol]]
* [[Libon Bikol]]
* [[Bikol Sulnopan na Albay ]]
* [[Miraya Bikol]]
* [[Bikol Norteng Catanduanes]]

==Hilingon man==
* [[Bikolog]]
* ''[[Antabay sa Ortograpiya nin Bikol Sentral‎]]''
* [[Iskriturang Basahan]]

==Toltolan==
{{reflist}}

==Mga panluwas na takod==
*[http://bikoltranslator.blogspot.com Bikol Translator]
*{{ethnologue|code=bcl}}
*[http://llmap.org/languages/bcl.html LL-Map]
*[http://multitree.org/codes/bcl MultiTree]
*[https://www.omniglot.com/language/phrases/bikol.htm mga parirala sa tataramon na bikol]
*[https://www.omniglot.com/babel/bikol.htm An Genesis 11: 1-9 sa duwang paagi nin ortograpiya kan Bikol Sentral]

{{Mga tataramon na Filipino}}
{{Mga tataramon kan Filipinas}}

{{tataramon-saringsing}}
[[Kategorya:Mga tataramon sa Bikol|Bikol, mga tataramon]]
[[Kategorya:Mga tataramon sa Rehiyon V]]
Para sa mga tataramon na Bikol, hilingon tabì an Mga tataramon na Bikol

An tataramon na Bikol Sentral o Katahawan na Bikol (Ingles: Central Bikol) o Bikol sanaBicolano, Central Ethnologue, an pigtataram na marhay asin nasasabotan na marhay na tataramon sa Rehiyon Bikol. Ini an sarô sa mga pang-inot na tataramon sa Filipinas na pigtataram kan 4,253,000 katawo.

Susog sa pagklasipikar ni Curtis McFarland sa mga tataramon sa rehiyon kan pamilya nin mga tataramon na Bikolnon, kabali an tataramon na ini sa Baybayon na Bikol.McFarland, Curtis D. The Dialects of the Bikol Area. Ph.D. dissertation. New Haven: Dept. of Linguistics, Yale University, 1974. Pigtataram ini sa dakulang parte kan Camarines Sur, subangan na parte kan Albay, sulnopan na parte kan Camarines Norte,  gamping amihanan kan Sorsogon, habagatan na parte nin Catanduanes, sagkod sa amihanan na parte kan isla nin Burias sa Masbate.

Palatanugan
Igwang 16 na mga katanog sa tataramon na Bikol: /p, b, d, t, k, ɡ, s, h, m, n, ŋ, l, ɾ, j~ʝ, w~ʋ, ʔ/. An walo sa mga ini, sinublian sana gikan sa mga subli-taramon: /f, v, tʃ, dʒ, ʃ, ʒ, ʎ, ɲ/. Pigtala an tulong katanog bilang /a, i, u/. An mga katanog na /e, o/ piggagamit sana sa Espanyol.

 Mga katanog 
An mga sistema nin tanog kan tataramon susog ki Mintz kan 1971 iyo, ini an minasunod.
BilabialDentalAlveolarPalatalVelarGlottalNasal(ɲ)StopVoicelessVoicedFricative(ʃ)hAffricateVoiceless(t̠ʃ)Voiced(d̠ʒ)FlapLateral(ʎ)ApproximantNotes: ʃ -  An /sy/ mahihiling sana ini sa mga sinublian-taramon gikan sa Ingles, siring sana kan ‘shirt’.
 t̠ʃ - Mahihiling an /ty/ sa mga sinublian-taramon gikan sa Espanyol asin Ingles na pigsasayod siring kan "ch" sa katagang Ingles na ‘check’.
 d̠ʒ - Madaling mahiling an /dy/ sa mga sinublian-taramon gikan sa Ingles na pigsasayod sa tanog na "j" sa katagang Ingles na ‘jeep’.
 ɲ - An /ny/ nahihiling sa mga sinublian-taramon gikan sa Espanyol asin pigsasayod arog kan "ñ" sa katagang Espanyol na a baños.
 ʎ  - Mahihiling an /ly/ sa mga sinublian-taramon gikan sa Espanyol asin pigsasayod siring kan "ll" sa katagang Espanyol na llave asin sencillo.
 h - Nin huli ta sa pakikitakudan sa haraning mga tataramon na Bikol kan Albay, an mga katagâ na nagpupuon sa "h" sa Bikol - Naga, nagpupuon sa  sa Bikol - Legazpi
 hal : "hiling" (Bikol - Naga) nagigin "iling" (Bikol - Legazpi)

Mga diyalekto
Igwa nin limang diyalekto an tataramon na Bikol Sentral:

Bikol - Naga
An diyalektong Bikol Sentral - Naga o "Bikol - Naga" na pigtataram sa primero, segundo asin terser distrito kan Camarines Sur (puwera sa Del Gallego), syudad nin Naga, sagkod San Pascual, Masbate iyo an pig-aapod na "standard Bikol". Nasasabotan ini kan kadaklan na parataram nin mga tataramon na Bikol.

Sa mga ibang parte kan Camarines Sur tinataram an mga tataramon na Rinconada Bikol asin Buhi Bikol.

Bikol - Tabaco-Legazpi-Sorsogon
An diyalektong Bikol Sentral - Tabaco-Legazpi-Sorsogon o "Bikol - TLS"Malcolm W Mintz. BIKOL DICTIONARY: Incorporating the 17th century Vocabulario de la lengua Bicol Marcos de Lisboa iyo an tataramon sa mga Syudad nin Legazpi asin Syudad nin Tabaco sa probinsya nin Albay, pati sa mga banwaan nin Malinao, Malilipot, Bacacay, Sto. Domingo, Manito, Rapu-Rapu. Ini man an tataramon kan distrito nin Bacon sa Syudad nin Sorsogon asin sa banwaan nin Magallanes sa probinsya nin Sorsogon. 

Dakula an impluwensiya kaining diyalekto sa mga ibang parte kan probinsya nin Albay asin Sorsogon huli ta piglalakop ini kan mga estasiyon nin radyo asin telebisiyon hali sa Legazpi. 

Sa mga ibang parte kan Albay tinataram an Libon Bikol, Bikol Sulnopan na Albay asin Miraya Bikol.

Bikol - Partido
An diyalektong Bikol Sentral - Partido o "Bikol - Partido" iyo an tataramon kan mga banwaan nin Tigaon, Ocampo, Sagñay, San José, Goa, Lagonoy, Caramoan asin Garchitorena sa probinsya nin Camarines Sur, pati sa mga banwaan nin Tiwi, Albay asin San Andres, Catanduanes.

Bikol - Daet
An diyalektong Bikol Sentral - Daet o "Bikol - Daet" iyo an tataramon kan mga banwaan nin Daet, San Vicente, Talisay, Mercedes asin Basud, sa probinsya nin Camarines Norte.

Tagalog an tataramon sa mga ibang banwa kaining probinsya.

Bikol - Virac
An diyalektong Bikol Sentral - Virac o "Bikol - Virac" iyo an tataramon kan mga banwaan nin Virac, Bato, San Miguel, Baras, Gigmoto asin Cololbon, sa parteng habagatan kan probinsya nin Catanduanes. Susog ki Malcolm Mintz, iba asin distinto an tataramon sa parteng amihanan kaining isla na bakóng sakop nin pig-aapod na Bikol Sentral alagad kan tataramon na Bikol Norteng Catanduanes.

Ikinaklasipikar man bilang suway na tataramon kan Ethnologue bilang Southern Catanduanes Bikol an diyalektong ini.

Komparasyon kan mga lain-lain na tataramon

 Tataramon na Tagalog Estandarteng Bikol (Canaman) Diyalektong Bikol - Naga Diyalektong Bikol - Partido Diyalektong Bikol - Legazpi Diyalektong Bikol - Daet Diyalektong Bikol - Virac Tataramon na Bikol Rinconada Tataramon na Subangang Miraya Tataramon na Waray Sorsogon (diyalektong Irosin)Dito sa bagong mesa pinakain ng itlog at tinapay ang babae.Digdi sa bâgong lamesa pinakakán nin sugok asin tinapay an babayi.Digdi sa bâgong lamesa pigpakakán nin sugok saka tinapay si babayi. Igdi sa bag-ong lamesa tigpakakán nin sugok sagkod tinapay su bayi.Digdi sa bâgong lamesa pigpakaon ki bunáy budâ tinapay su babayi.Digdi sa bágong lamesa pinakain ning itlog at tinapay si babai.Digdi sa bâgong lamesa pinakaon ning sugok budâ tinapay su babayi.Sadi sa bágong lamesa pinakaön ka itlog ag tinapay su babayi.Didi sa bâgong lamesa pigpakawn ning salag dangan tinapay su babay.Didi sa bag-o na lamesa inpakaon san bunay nan tinapay su babayi.Bakit nga kaya hindi lumipad ang ibon ni Pedro kahit na walang kandado ang kulungan.Tàdaw ta dài luminayog an gamgam ni Pedro dawà na dài nin kandado an hawla?Tâno daw ta dài naglayog an gamgam ni Pedro dawà na mayò nin kandado si hawla?Hadáw ta ê naglayog an gamgam ni Pedro máski na mayò nin kandado su hawla?Natà daw tà dài naglayog an bayong ni Pedro máski na warâ ki kandado su hawla?Bakin daw kayâ dài naglupád ang ibon ni Pedro máski na mayong kandado si hawla?Ngatà daw tà dài nagḽayog an gamgam ni Pedro máski na dàing kandado su hawla?Tàono/Ngatà raw tà diri naglayog adtong bayong ni Pedro dawà na üdâ ka kandado su awla?Nyangà daw ta indî naglupad ang bayong ni Pedro maski na udâ ning kandado su hawla?Nakay daw kay diri naglupad an tamsi ni Pedro maski na warâ san kandado su hawla?

Siring kan iba pang mga tataramon sa Filipinas, igwa man nin mga bilang nin mga subli-tataramon an Bikol, kadaklan gikan sa Espanyol nin huli ta sa 333 taon kan pangugobyerno kan Espanyol sa Filipinas. Kaiba digdi an swerte (suerte), karne (carne), imbestigador (investigador), litro, pero, krimen (crimen) asin iba pa. An iba pang ginunuang subli-tataramon, iyo an Sanskrito, na may mga katagâ o tataramon arog kan "hadi", "karma", "daya", "bahala", basa", "bareta", "gadya", "halaga", "salampati", "kota", "mutya", "dusa", "saksi", "suka", "tingga'.". Alagad, an mga Sanskritong katagâ na nasubli kan Bikol, an iba bakong direkta hali digdi kundi uminagi pa sa ibang tataramon.

Balanghayan
 AbsolutiboErgatiboOblikPang-saruan na ika-1(inot) na tawoakokosakuya, sakôPang-saruang ika-2(duwa)-ng tawoika, kamosaimo, sìmôPang-saruan na ika-3(tulo)-ng tawosiya,niya,saiyaPangkadakulan na kabali an ika-1(inot) na tawokitániato, tasatuya, satôPangkadakulan na dai-kabali an ika-2(duwa)-ng tawokaminiamo, misamuya, samôPangkadakulan na ika-2(duwa)-ng tawokamónindosaindoPangkadakulan na ika-3(tulo)-ng tawosindanindasainda

Mga partikulo

Siring man sa dakol na mga tataramon na Filipino, mayaman man an Bikol sa set kan mga partikulo nin diskurso.

 bagá – nagpapahayag nin pagdududa o pag-aatubili
 bayâ – nagtatao nin tsansa sa sarong tawo; pirit nin paggalang
 dàa – (Tagalog: daw) pag-quote sa impormasyon gikan sa saróng pangaduwang mapagkukuanan
 daw – (Tagalog: ba/kaya) partikulong interogatibo
 garó – (Tagalog: mukhang, parang) pagkakahawig o pagkakaarog. Ingles: "It looks like, it's as if."
 gáyo – "eksakto"
 daing gáyo – "dai eksakto, dai totoo"
 gayód – (Tagalog: bakâ) "inda, Ingles: maybe, could be"
 giraray / liwát – (Tagalog: [m]uli) Ingles: "again"
 kutâ (na)– "Umaasa ako (sarong bagay na piggibo / dae nangyari" ; "Kung lamang ... "(kondisyon kan nakalihis na mga kaganapan)
 lamang, lang / saná – (Tagalog: lang), Ingles: "only, just"
 lugód – Nag-aasa na mangyayari an sarong bagay, o pagpapahayag nin pagsuko
 man – (Tagalog: din, rin) "also" o "ever" (arog kan ano man o 'whatever' asin si isay man o 'whoever')
 mûna / ngûna – (Tagalog: muna) "enot" o "yet"
 na – (Tagalog: na) "ngunyan" o "tapos"
 naman – (Tagalog: naman) "otro, Ingles: again"
 nanggad – (Tagalog: talaga, nga) "really, truly, absolutely" (nagdadagdag nin kanultolan)
 niyakò – "simbag ko, sabi ko"
 nganì – nagpapahayag nin kapalaran ("mayong magiginibo") o sarong pakiulay para sa iba na dai piriton
 ngantig – Nag-uulat an sarong bagay na pigsabi sa sarong ikatlong tawo
 ngapit – "pagkatapos," "kun sakaling," "sa panahon / mantang" (haloy kan panahon)
 ngayá – pagkamagalang sa paghiling ng impormasiyon ("so," "let's see")
 pa – (Tagalog: pa) "Ingles: still"
 palán – (Tagalog: pala) nagpapahayag nin sorpresa o biglaang pagsasakatuparan
 pò – (Tagalog: po) palatandaan nin paggalang; "tabì sa pirang diyalekto kan Bikol
 tulos (- tulos) – (Tagalog: agad (-agad)) "dali-dali, ngunyan na"

Tamongot/Tamanggot (Rapsak)
An Tamongot o Tamanggot (Rapsak) o "Angry Register" na inaapod sa tataramon na Ingles, dagyâ sain man na tataramon kan Bikol. Ini an halimbawa kan inaapod na Tamongot/Tamanggot (Rapsak sa iba) (kun sa Ingles, inaapod ining Bikol Angry Speech Register.)

 Normal na Bikol Halimbawa nin Tamongot  Malutò, Kanon Malustod  Bagas Las(u)gas  Tubig Tamìlig, Tùlig  Bungog Lusngog  Uran Bagrat, Dùnag  Bagyo Alimagyo  Babayi Babaknit, Siknit  Lalaki Lalaknit  Bado, Gubing La(ma)sdô, Gubnit  Harong (Bikol - Naga),Balay (Bikol - Legazpi) Langag, Biray  Sira Sigtok, Buragtok  Ikos K(ur)asmag, Kurakod  Ayam, Idò Da(ma)yô (Naga);Ga(ma)dyâ (Legazpi)  Damulag (Bikol - Naga),Karabaw (Bikol - Legazpi) Ga(ma)dyâ (Naga)  Humali Wumara  Magkakan/Kumakan (Bikol - Naga); Magkaon/Kumaon (Bikol - Legazpi)  Hablô, Humablô, Hablùon, Sibà, Sumibà, Sumibsib  Burat (Bikol - Naga),Buyong (Bikol - Legazpi) Lasngag, Lusrat, Lusyong, Bultok Taram Tabil, Giltok Kapot, Kaputan Kamlô, Kamluon  Hiling Butlâ  Bitis S(am)ingkil  Talinga Talingugngog  Nguso (Bikol - Naga),Ngimot (Bikol - Legazpi) Ngurapak, Ngaspak, Ngislo Kamot Kamulmog  Mata Malsok  Payo Ali(ma)ntak  Hawak (Bikol - Naga),Lawas (Bikol - Legazpi) Kabangkayan  Tulak Tindos, La(ma)sdak  Sapatos Sapagtok  Kalayo Kalasbot  Kawali Kawalwag  Sarwal Sarigwal  Asin Tasik  Banggi Lusók Padi' lamasdi'

Mga Numero

May duwang klase nin pagpapangaran kan mga numero sa Bikol. An katutubong tataramon na Bikol asin an tataramon na espanyol. Sa pangkagabsan, an tataramon na bikol, minagamit an terminong espanyol sa mga pagtukdô kan oras siring kan Alas singko (5 o'clock)'''. Mantang, an mga katutubong termino mababasa sa mga libro.  Maririsa man an terminong Espanyol sa pagpresyo.

One-half.  Kabangâ / Mediya
One.  Sarô / Uno / Una (ginagamit sana sa oras)
Two.  Duwá / Dos
Three.  Tuló / Tres
Four. Apát / Kuwatro
Five.  Limá / Singko
Six. Anóm / Sais
Seven. Pitó / Siyete
Eight.  Waló / Otso
Nine.  Siyám / Nuwebe
Ten. Sampulò / Diyes
Twelve. Kagduwá / Dóse
Thirteen. Kagtuló / Trese
Fourteen. Kag-apát / Katorse
Fifteen. Kaglimá / Kinse
Sixteen. Kag-anóm / Diyesisais
Seventeen. Kagpitó / Diyesisiyete
Eighteen. Kagwaló / Diyesiotso
Nineteen. Kagsiyám / Diyesinuwebe
Twenty. Duwampulò / Beynte (Baynte)
Twenty-five. Duwampulò may lima / Beynte (Baynte) y singko
Thirty. Tulompulò / Treynta (Traynta)
Thirty-five. Tulompulò may limá / Treynta(Traynta) y singko
Forty. Apát na pulò / Kuwarenta
Forty-five. Apát na pulò may lima / Kuwarenta y singko
Fifty. Limampulò / Singkuwenta
Fifty-five. Limampulò may limá / Singkuwenta y singko
Sixty. Anóm na pulò / Sesenta
Sixty-five Anóm na pulò may limá / Sesenta y singko
Seventy. Pitompulò / Setenta
Seventy-five. Pitompulò may limá / Setenta y singko
Eighty. Walompulò / Otsenta
Eighty-five. Walompulò may limá / Otsenta y singko
Ninety. Siyám na pulò / Nobenta
Ninety-five. Siyám na pulò may limá / Nobenta y singko
One-hundred. Sanggatós / Siyen, Siyento
One-thousand.Sangribo / Mil
Ten-thousand.Sangyukot (Suanoy na Bikol) Lisboa, Marcos de. Vocabulario de la lengua bicol.1865. / Diyes Mil
One-million. Sanglaksâ (Suanoy na Bikol)Lisboa, Marcos de. Vocabulario de la lengua bicol. 1865. / Milyon

Iba pang mga tataramon na Bikol sa kapatagan
 Rinconada Bikol
 Buhi Bikol
 Libon Bikol
 Bikol Sulnopan na Albay 
 Miraya Bikol
 Bikol Norteng Catanduanes

Hilingon man
 Bikolog
 Antabay sa Ortograpiya nin Bikol Sentral‎''
 Iskriturang Basahan

Toltolan

Mga panluwas na takod
Bikol Translator

LL-Map
MultiTree
mga parirala sa tataramon na bikol
An Genesis 11: 1-9 sa duwang paagi nin ortograpiya kan Bikol Sentral

Bikol, mga tataramon
Kategorya:Mga tataramon sa Rehiyon V