Kometa
{{multiple image|perrow=2|total_width=350|image1=Deep Impact HRI.jpeg|alt1=Comet Tempel collides with Deep Impact's impactor|image2=67P Churyumov-Gerasimenko - Rosetta (32755885495).png|alt2=Comet 67P/Churyumov–Gerasimenko orbited by Rosetta|image3=17pHolmes 071104 eder vga.jpg|alt3=Comet 17P/Holmes and its blue ionized tail|image4=Comet Wild2.jpg|alt4=Comet Wild 2 visited by Stardust probe|image5=Comet-Hale-Bopp-29-03-1997 hires adj.jpg|alt5=Hale–Bopp seen from Croatia in 1997|image6=Iss030e015472 Edit.jpg|alt6=Comet Lovejoy seen from orbit|footer= Mga Kometa – nukleyus, coma, asin an ikog:
* Ibabaw: 9P/Tempel (impactor collision: ''Deep Impact''), asin 67P/Churyumov–Gerasimenko (''Rosetta'')
* Tahaw: 17P/Holmes asin an asul na iyonisong ikog, asin 81P/Wild (Wild 2) na pigbista kan ''Stardust''
* Irarom: An Hale–Bopp na nahiling sa Kinaban kan 1997, asin an C/2011 W3 (Lovejoy) na nakuhaan gikan sa orbit kan Kinaban}}

An '''kometa''' ([[Ingles]]: ''comet'') iyo sarong mayelo, sadit na lawas sa [[Sistemang Solar]] na kun minaagi harani sa [[Saldang]], nag-iinit sagkod nagpopoon na magluwas nin mga [[gas]], na iyo sarong proseso na inaapod na "outgassing". Nagmomokna ini nin nahihiling na atmospera o coma, asin minsan man iyo sarong ikog. An penomenang ini iyo huli sa epekto kan radiasyong solar asin an duros na solar na minaakto sa nukleyus kan kometa. An nukleyi kan kometa iyo minarango poon sa nagkapirang gatos na metro hasta sa sampolong kilometro asin iyo pigbibilog nin yelo, alpog, asin mga saradit na partikulo nin gapo. An coma pwedeng 15 na beses kan diyametro nin Kinaban, mientras an ikog iyo dae mababa sa sarong astronomikal na yunit. Kun yaon sa tamang liwanag, an kometa iyo mahihiling hale sa Kinaban nin dae gamit an teleskopyo asin pupuwedeng magpormanin arkong 30° (60 na Bulan) sa kalangitan. An mga kometa iyo naobserbahan na asin nairekord poon pa kan suanoy na panahon nin manlainlain na kultura.

An mga kometa iyo harus igwang halangkaw na esentrikong eliptikal na orbit, asin may mahiwas na rango nin peryodong orbital, na minarango poon sa pipirang taon pasiring sa milyong taon. An mga halipotong peryodong kometa iyo gikan sa Kuiper belt o sa saiyang naka-asosyar na "scattered disc", na yayaon lagpas sa orbit nin [[Neptune]]. An mga haluyong peryodong kometa iyo pighohona na gikan sa Oort cloud, na iyo sarong isperikal na urap nin mga mayelong lawas na minalagpas gikan sa luwas nin Kuiper belt pasiring sa kabangaan sagkod sa pinakaharaning bitoonr.<ref>{{cite book|title=Dark Matter and the Dinosaurs: The Astounding Interconnectedness of the Universe|last=Randall|first=Lisa|date=2015|publisher=Ecco/HarperCollins Publishers|isbn=978-0-06-232847-2|location=New York|pages=104–105}}</ref> An mga haluyong peryodong kometa iyo yaon sa mosyon pasiring sa Saldang gikan sa Oort cloud sa paagi nin mga grabitasyonal na perturbasyon na pigkawsa nin mga minaaging bitoon asin an galaktic na tide. An mga hyperbolikong kometa iyo pwedeng mag-agi sa kalaogang Sistemang Solar bago magpasiring sa inter-istelar na kahiwasan. An hitsura kan sarong kometa iyo inaapod na sarong aparisyon.

An mga kometa iyo nabibisto gikan sa mga asteroid sa presensya nin sarong lagpas, grabitasyonal atmospera na minapatos sa sentral na nukleyus. An atmospera iyo may mga parte na pig-aapud na coma (an sentral na parte na minapatos sa nukleyus) asin an ikog (tipikal na linyar na seksyon na pigbibilog nin mga alpog o gas na pighayop gikan sa coma kan presyon nin liwanag kan Saldang o plasmang duros na solar). Alagad, an mga ekstintong kometa na nag-agi harani sa Saldang nin nagkapirang beses iyo nawaran na nin mga bolatilong yelo asin alpog sagkod iyo garu na sadit na asteroyd.<ref>{{cite web|title=What is the difference between asteroids and comets|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Frequently_asked_questions|work=Rosetta's Frequently Asked Questions|publisher=European Space Agency|access-date=30 July 2013}}</ref> An mga asteroyd iyo pighohona na may lain na ginikanan sa mga kometa, huli ta sinda iyo naporma sa laog kan orbit nin Jupiter imbes sa luwas kan Sistemang Solar.<ref>{{cite web|title=What Are Asteroids And Comets|url=http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast|work=Near Earth Object Program FAQ|publisher=NASA|access-date=30 July 2013|archive-date=9 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100909210213/http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite journal|title=Comparison of Comet 81P/Wild 2 Dust with Interplanetary Dust from Comets|first7=N. D.|bibcode=2008Sci...319..447I|pmid=18218892|doi=10.1126/science.1150683|date=2008|pages=447–50|issue=5862|volume=319|journal=Science|display-authors=1|first8=F.|last8=Molster|last7=Browning|last1=Ishii|first6=M. J.|last6=Burchell|first5=A. T.|last5=Kearsley|first4=M.|last4=Chi|first3=Z. R.|last3=Dai|first2=J. P.|last2=Bradley|first1=H. A.|s2cid=24339399}}</ref> An pagkadiskobre kan main-belt comets asin an aktibong centaur na menor na planeta iyo nagpalibog sa distinksyon sa tahaw nin mga asteroyd asin kometa. Sa kaamayan nin ika-21 na siglo, an pagkadiskobre nin pirang mga menor na lawas na may halabang-peryodo na orbit kan kometa, pero may karakter nin mga asteroyd sa laog kan sistemang solar, iyo inaapod na "Manx comets".  Pigkaklasipika sinda bilang mga kometa, arug kan C/2014 S3 (PANSTARRS).<ref>{{cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?orb=1;sstr=2014+S3|title=JPL Small-Body Database Browser C/2014 S3 (PANSTARRS)}}</ref> Mga 27 na Manx comet an nadiskobre poon 2013 hasta 2017.<ref>{{cite journal|title=Chasing Manxes: Long-Period Comets Without Tails|last7=Wainscoat|volume=49|date=October 2017|at=420.02|display-authors=1|first10=Devendra|last10=Sahu|first9=Bhuwan|last9=Bhatt|first8=Marco|last8=Micheli|first7=Richard J.|first6=Bin|journal=AAA/Division for Planetary Sciences Meeting Abstracts #49|last6=Yang|first5=Olivier|last5=Hainaut|first4=Jacqueline|last4=Keane|first3=Jan|last3=Kleyna|first2=Karen Jean|last2=Meech|first1=Haynes|last1=Stephens|bibcode=2017DPS....4942002S}}</ref>

Hasta Hulyo 2019, igwa nin aram na 6,619 kometa,<ref>{{cite web|url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/sslist.html|title=Known populations of solar system objects|website=JohnstonsArchive.net|first=William Robert|last=Johnston|date=13 July 2019|access-date=13 November 2019}}</ref> sarong numero na padagos na naglalangkaw. Alagad, pigrerepresenta sana kaini an saditong porsyento nin total na potensyal na populasyon kan kometa, huli ta an gunuan nin mga garu kometang lawas sa panluwas na Sistemang Solar (sa Oort cloud) iiyo pig-eestima bilang sarong trilyon.<ref name="Erickson2003">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lwbivW5YKoYC&pg=PA123|title=Asteroids, Comets, and Meteorites: Cosmic Invaders of the Earth|last=Erickson|first=Jon|date=2003|publisher=Infobase|isbn=978-0-8160-4873-1|series=The Living Earth|location=New York|page=123}}</ref><ref name="Couper2014">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YXkRBAAAQBAJ&pg=PA222|title=The Planets: The Definitive Guide to Our Solar System|last1=Couper|first1=Heather|last2=Dinwiddie|first2=Robert|last3=Farndon|first3=John|last4=Henbest|first4=Nigel|last5=Hughes|first5=David W.|last6=Sparrow|first6=Giles|last7=Stott|first7=Carole|last8=Stuart|first8=Colin|date=2014|publisher=Dorling Kindersley|isbn=978-1-4654-3573-6|location=London|page=222|display-authors=1}}</ref> Harus sarong kometa kada taon an nahihiling kan mata, maski ngani an pira kaini iyo malibog asin bakong ispektakular.<ref>{{cite journal|doi=10.1006/icar.1998.6048|title=The Rate of Naked-Eye Comets from 101 BC to 1970 AD|date=1999|last1=Licht|first1=A.|journal=Icarus|volume=137|issue=2|pages=355–356|bibcode=1999Icar..137..355L}}</ref> Partikular na mga maliwanag na halimbawa iyo an inaapod na "great comets". An mga kometa iyo nabisita na kan mga mayong tawo na probe arug kan ''Rosetta'' nin European Space Agency, na iyo an pinakaenot na makapasiring nin sarong robotikong spacecraft sa sarong kometa,<ref name="Philae">{{cite web|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet|title=Touchdown! Rosetta's Philae Probe Lands on Comet|publisher=European Space Agency|date=12 November 2014|access-date=11 December 2017}}</ref> asin an ''Deep Impact'' kan NASA, na iyo nagpasabog nin crater sa Kometang Tempel 1 para pag-adalan an interyor kaini.

== Hilingon man ==

* [[Asteroyd]]
* [[Bulalakaw]]
* [[Planeta]]

== Mga panluwas na takod ==
{{commons category|Comets}}
* {{curlie|Science/Astronomy/Solar_System/Small_Bodies/Comets/|Comets}}
* [https://solarsystem.nasa.gov/small-bodies/comets/overview/ Comets] at NASA's Solar System Exploration
* [http://www.icq.eps.harvard.edu/ International Comet Quarterly] by Harvard University
* [http://smallbodies.ru/en/ Catalogue of the Solar System Small Bodies Orbital Evolution]
* [https://nationalmaglab.org/education/magnet-academy/watch-play/demos/make-a-comet Science Demos: Make a Comet] by the National High Magnetic Field Laboratory
* [https://bibnum.obspm.fr/exhibits/show/cometes Comets: from myths to reality], exhibition on Paris Observatory digital library

== Toltolan ==
{{reflist|2}}
{{agham-poon}}
[[Kategorya:Astronomiya]]
An kometa (Ingles: comet) iyo sarong mayelo, sadit na lawas sa Sistemang Solar na kun minaagi harani sa Saldang, nag-iinit sagkod nagpopoon na magluwas nin mga gas, na iyo sarong proseso na inaapod na "outgassing". Nagmomokna ini nin nahihiling na atmospera o coma, asin minsan man iyo sarong ikog. An penomenang ini iyo huli sa epekto kan radiasyong solar asin an duros na solar na minaakto sa nukleyus kan kometa. An nukleyi kan kometa iyo minarango poon sa nagkapirang gatos na metro hasta sa sampolong kilometro asin iyo pigbibilog nin yelo, alpog, asin mga saradit na partikulo nin gapo. An coma pwedeng 15 na beses kan diyametro nin Kinaban, mientras an ikog iyo dae mababa sa sarong astronomikal na yunit. Kun yaon sa tamang liwanag, an kometa iyo mahihiling hale sa Kinaban nin dae gamit an teleskopyo asin pupuwedeng magpormanin arkong 30° (60 na Bulan) sa kalangitan. An mga kometa iyo naobserbahan na asin nairekord poon pa kan suanoy na panahon nin manlainlain na kultura.

An mga kometa iyo harus igwang halangkaw na esentrikong eliptikal na orbit, asin may mahiwas na rango nin peryodong orbital, na minarango poon sa pipirang taon pasiring sa milyong taon. An mga halipotong peryodong kometa iyo gikan sa Kuiper belt o sa saiyang naka-asosyar na "scattered disc", na yayaon lagpas sa orbit nin Neptune. An mga haluyong peryodong kometa iyo pighohona na gikan sa Oort cloud, na iyo sarong isperikal na urap nin mga mayelong lawas na minalagpas gikan sa luwas nin Kuiper belt pasiring sa kabangaan sagkod sa pinakaharaning bitoonr. An mga haluyong peryodong kometa iyo yaon sa mosyon pasiring sa Saldang gikan sa Oort cloud sa paagi nin mga grabitasyonal na perturbasyon na pigkawsa nin mga minaaging bitoon asin an galaktic na tide. An mga hyperbolikong kometa iyo pwedeng mag-agi sa kalaogang Sistemang Solar bago magpasiring sa inter-istelar na kahiwasan. An hitsura kan sarong kometa iyo inaapod na sarong aparisyon.

An mga kometa iyo nabibisto gikan sa mga asteroid sa presensya nin sarong lagpas, grabitasyonal atmospera na minapatos sa sentral na nukleyus. An atmospera iyo may mga parte na pig-aapud na coma (an sentral na parte na minapatos sa nukleyus) asin an ikog (tipikal na linyar na seksyon na pigbibilog nin mga alpog o gas na pighayop gikan sa coma kan presyon nin liwanag kan Saldang o plasmang duros na solar). Alagad, an mga ekstintong kometa na nag-agi harani sa Saldang nin nagkapirang beses iyo nawaran na nin mga bolatilong yelo asin alpog sagkod iyo garu na sadit na asteroyd. An mga asteroyd iyo pighohona na may lain na ginikanan sa mga kometa, huli ta sinda iyo naporma sa laog kan orbit nin Jupiter imbes sa luwas kan Sistemang Solar. An pagkadiskobre kan main-belt comets asin an aktibong centaur na menor na planeta iyo nagpalibog sa distinksyon sa tahaw nin mga asteroyd asin kometa. Sa kaamayan nin ika-21 na siglo, an pagkadiskobre nin pirang mga menor na lawas na may halabang-peryodo na orbit kan kometa, pero may karakter nin mga asteroyd sa laog kan sistemang solar, iyo inaapod na "Manx comets".  Pigkaklasipika sinda bilang mga kometa, arug kan C/2014 S3 (PANSTARRS). Mga 27 na Manx comet an nadiskobre poon 2013 hasta 2017.

Hasta Hulyo 2019, igwa nin aram na 6,619 kometa, sarong numero na padagos na naglalangkaw. Alagad, pigrerepresenta sana kaini an saditong porsyento nin total na potensyal na populasyon kan kometa, huli ta an gunuan nin mga garu kometang lawas sa panluwas na Sistemang Solar (sa Oort cloud) iiyo pig-eestima bilang sarong trilyon. Harus sarong kometa kada taon an nahihiling kan mata, maski ngani an pira kaini iyo malibog asin bakong ispektakular. Partikular na mga maliwanag na halimbawa iyo an inaapod na "great comets". An mga kometa iyo nabisita na kan mga mayong tawo na probe arug kan Rosetta nin European Space Agency, na iyo an pinakaenot na makapasiring nin sarong robotikong spacecraft sa sarong kometa, asin an Deep Impact kan NASA, na iyo nagpasabog nin crater sa Kometang Tempel 1 para pag-adalan an interyor kaini.

 Hilingon man 

 Asteroyd
 Bulalakaw
 Planeta

 Mga panluwas na takod 

 
 Comets at NASA's Solar System Exploration
 International Comet Quarterly by Harvard University
 Catalogue of the Solar System Small Bodies Orbital Evolution
 Science Demos: Make a Comet by the National High Magnetic Field Laboratory
 Comets: from myths to reality, exhibition on Paris Observatory digital library

 Toltolan 

Kategorya:Astronomiya