Elu
{{short description|Tataramon kan Ika-3ng siglo BCE Sri Lankan; ginikanan kan Sinhales asin Dhivehi}}
{{other uses}}
{{Infobox tataramon
|name=Eḷu
|nativename=Helu
|region= [[Sri Lanka]]
|era = nag-uswag pasiring sa [[Tataramon na Sinhala|Sinhala]] asin [[Tataramon na Maldibyano|Dhivehi]]
|familycolor=Indo-Europyano
|fam2=[[Mga tataramon na Indo-Iranyano|Indo-Iranyano]]
|fam3=[[Mga tataramon na Indo-Aryan|Indo-Aryan]]
|fam5=[[Panlaog na Indo-Aryan]]
|isoexception=historikal
|glotto=none
}}

An '''Eḷu''', iyo man an '''Hela''' o '''Helu''', sarong [[Mga tataramon na Katahawan na Indo-Aryan |tataramon na Katahawan na Indo-Aryan]] o [[Prakrit]] kan ikatolong siglo BKE. Ini an ginikanan kan mga tataramon na [[tataramon na Sinhala|Sinhala]] asin [[tataramon na Maldibyano|Dhivehi]]. <br/> 
Sinabi ni R. C. Childers, sa saiyang ''Talaaldawan kan [[Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|Royal Asiatic Society]]'', na: {{quote|an [Elu] sarong ngaran na kun sain midbid sa suanoy na porma kan Tataramon na Sinhala na kun sain tulos na naako an modernong bernakular kan Ceylon, dangan kung sain an huri, igwang parehas na katakudan na an Ingles sa ngunyan iyo an katakod sa Anglo-Saxon... An pangarang Elu daing iba kundi an Sinhala na haros na nagtrayumpo, na minakapot sa sarong mas gurang na porma, Hĕla o Hĕlu, na nangyayari sa pirang mga suanoy na gino, asin ini giraray para sa mas gurang pa, Sĕla, na nagbabalik satuya sa Pali Sîhala.<ref>{{Citation | title = A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases |author1=Henry Yule |author2=A. C. Burnell |author3=William Crooke | page = 344 | year = 2006 | publisher = Asian Educational Services | isbn = 0-7007-0321-7}}</ref>}}
An iskolar na Pali na si [[Thomas William Rhys Davids]] tinutukdo an Eḷu bilang "an Prakrit kan Ceylon".<ref>{{cite book|last1=Rhys Davids|first1=Thomas William|authorlink1=Thomas William Rhys Davids|title=Buddhist India|date=2007|publisher=T. W. Press|isbn=978-1406756326}}</ref>

An [[Hela Havula]] iyo an modernong organisasyon nin literarya kan [[Sri Lanka]] na nagtutulod kan paggamit nin mga termino na Eḷu sa mga [[Sanskritismo]]. Minatukdo minsan an Eḷu sa modernong Sinhala bilang ''amisra'', Sinhala para sa "daing halo".

An sarong tampok kan Eḷu iyo an kagustuhan kaini para sa mga haraliputon na [[patanog]], pagkawara kan aspirasyon asin an pagbabawas kan mga tambalang katanog na pirming mahihiling sa ibang mga Prakrit na arog kan [[Pali]].

==Pagkukumpara kan Eḷu sa Pali asin Sanskrit==
Bilang sarong Prakrit, haraning magkaano-ano an Eḷu sa iba pang mga Prakrit arog kan Pali. Sa totoo sana, sarong dakulaon na proporsyon kan mga tangkay-taga kan Eḷu an pararehas sa porma sa Pali. An mga koneksyon, sakto na midbid na pasil na nabalyo sa Eḷu an mga teknikal na termino gikan sa Pali asin Sanskrit sa paagi kan sarong latag nin nakatoodan na ponolohikal na mga pagbabago nin porma. Nin huli ta sa pagwarak kan mga pagbabagong ini, bako pirming posible na sabihon kung an sarong itinao na kataga kan Eḷu, parte kan gurang na leksikon na [[Prakrit]], o sarong binagong pagsubli gikan sa Sanskrit.

===Mga patanog asin mga diptonggo===
* An Sanskrit na ''ai'' asin ''au'' parati na namomonoptonggo sa Eḷu  na ''e'' asin ''o'', susog sa pagkakasambit
::Halimbawa: ''maitrī'' → ''met'', ''auṣadha'' → ''osada''
*An Sanskrit na ''avi'' nagiging Eḷu na ''e'' (i.e. ''avi'' → ''ai'' → ''e'')
:: Halimbawa: ''sthavira'' → ''thera''

===Pagbabago nin mga tanog===
* An inisyal na ''ca'' sa Sanskrit asin Pali nagiging ''s'' o ''h''
:: Halimbawa: ''canda'' → ''sa<sup>n</sup>da'', ''ha<sup>n</sup>da''
* An ''P'' kun dai nahahali nagiging ''v''
:: Halimbawa: ''rūpa'' → ''ruva'', ''dīpa'' → ''diva''
* Ang mga sibilante kan Sanskrit na ''ś'', ''ṣ'', asin ''s'' pigsasaro na arog kan Eḷu na ''s''
:: Halimbawa: ''śaraṇa'' → ''saraṇa'', ''doṣa'' → ''dosa''
* An Sanskrit na ''kti'' nagiging ''ti'' o ''vi''
:: Halimbawa: ''bhakti'' → ''bätiya'', ''shakti'' → ''saviya''

===Mga tambalan na katanog===

Sa kapinunan kan sarong kataga sarong solong kakatanog an mawawalat
:: Halimbawa: ''dharma'' → ''dahama''
:: Halimbawa: ''prāna'' → ''pana''

Sa katahawan kan sarong kataga dai mayo nin grupo an igwang malagpas sa sarong katanog
:: Halimbawa: ''artha'' → ''aruta''
:: Halimbawa: ''danta'' → ''data''

== Lista kan mga kataga na Elu na may mga katambad na Sanskrit asin ''Pali'' ==
{| class="wikitable mw-collapsible collapsible autocollapse"
|-
|-
!Elu !! Sanskrit !! Pali !! Bikol Sentral
|- |style="width:09em"
|äsa || akṣi || akkhi || [[mata]]
|-
|adara || ādara || || respeto
|-
|aga || agra || agga || katapusan, hepe, prinsipal
|-
|ahasa || ākāśa || ākāsa || [[kalangitan]]
|-
|akosa || ākrōśa || akkosa || insulto, pangsusuya, abuso,
|-
|akmana || ākramana || akkamana || atake
|-
|aksuma || akṣama || || dai pagpapaagi, kawaran nin pasensya
|-
|akura || akṣara || akkhara || letra kan alpabeto 
|-
|anada || ānanda || ānanda || kaugmahan
|-
|aruta || [[artha]] || attha || boot sabihon
|-
|asuna || āsana || āsana || [[Tukawan]]
|-
|ata || hasta || hatta || [[kamot]]
|-
|atuna || antra || anta || [[bituka]]
|-
|bambu || brahma || brahma || [[Brahma]]
|-
|bamburā || barbara || || [[barbaro]]
|-
|bamunā || brāhmaṇa || babhana  || [[Brahman]]
|-
|basa || {{IAST|bhāṣā}} || bhāsā || [[tataramon]]
|-
|bima || bhūmi || bhūmi || kadagaan
|-
|bubula  || budbuda || bubbula  || [[Likidong bula|bula]]
|-
|boduna || bhōjana || bhojana || [[pagkakan]]
|-
|bodu || bauddha || bauddha || [[Budista]]
|-
|bōsat || bōdhisattva || bōdhisatta || [[Bodhisattva]]
|-
|dahama, dam || dharma || dhamma || [[Dharma]]
|-
|data || danta || danta || [[ngipon]]
|-
|däla || jāla || jāla || [[Net|Net (aparato)]]
|-
|devola || devālaya || devālaya || [[templo]]
|-
|diga, digu || dīrgha || dīgha || [[wiksyunaryo:halaba|halaba]]
|-
|diva || jihvā || jivhā || [[dila]]
|-
|diviya || jīvita || jīvita || [[buhay]]
|-
|dudana, dujana || durjana  || dujjana || maraot, malisyuso, igwang maraot na mawoton
|-
|dujanā || durjanayā || || maraot na tawo
|-
|dukata || duṣkṛta || || maraot na [[gibo]]
|-
|dulaba || durlabha  || dullabha || bihira
|-
|duma || dhūma || dhūma || [[aso]]
|-
|dupa || dhūpa || dhūpa || [[insenso]]
|-
|gama || grāma || gāma || [[baranggay]], [[baryo]]
|-
|gata  || gātra || gatta || [[Lawas kan tawo|lawas]]
|-
|gatakura || gātrākṣara || || [[katanog]]
|-
|kana || karṇa || kanna || [[talinga]]
|-
|karuvā || kāra || || [[tawo]]
|-
|keta || {{IAST|kṣetra}} || khetta || lado
|-
|{{IAST|kiḍa}} || {{IAST|krīḍā}} || || [[isport]]
|-
|kila || kīlā || kīlā || isport
|-
|kinu || {{IAST|kṛṣṇa}} || || [[diklom]]
|-
|kilu || kliṣṭa || kiliṭṭha || [[ati]]
|-
|kiluTu || kliṣṭa || kiliṭṭha || ati
|-
|kiri|| kṣīra || khīra || [[gatas]]
|-
|kumarā || kumāraka || kumāra || [[aking lalaki]], [[prinsipe]]
|-
|kumari || kumāri || kumāri || [[aking babaye]], [[prinsesa]]
|-
|kuriru  || krūra || kurūra || [[malupit]]
|-
|laka || laṅkā  || lanka || [[Sri Lanka]]
|-
|lassana  || {{IAST|lakṣaṇa}}  || lakkhana || [[Magayon|magayunon]]
|-
|lova || lōka  || lōka || [[kinaban]]
|-
|maga || mārga || magga || agi, paagi
|-
|magula || {{IAST|maṅgala}} || {{IAST|maṅgala}} || [[kasal]]
|-
|matura || mantra || manta || [[inkantasyon]]
|-
|mäda || madhyama, madhya || majjha || tahaw
|-
|miturā  || mitra || mitta || [[katood]]
|-
|mugalan  || || moggallana || [[mogallana]]
|-
|mudu || {{IAST|mṛdu}} || mudu || lumoy
|-
|muwa || mukha || mukha  || [[nguso]], [[bunganga]]
|-
|mädura || mandira || mandira || [[palasyo]]
|-
|mula || mūla || mūla || ginikanan, pinaghalian
|-
|näba || nābhi || nābhi || [[pusod]]
|-
|näva || naukā || nāvā || [[barko]]
|-
| || nētra || netta || [[mata]]
|-
|nidana || nidhāna || nidhāna || [[kayamanan]]
|-
|nimala || nirmala || nimmala || puro
|-
|nipana || {{IAST|niṣpanna}} || || produksyon
|-
|nivana || {{IAST|nirvāṇa}} || nibbana || [[Nirvana]]
|-
|nuvara  || nagara || nagara || [[syudad]]
|-
|pabala || prabala || pabala || [[:wikt: makapangyarihan|makapangyarihan]]
|-
|pamana || pramāna || pamāna || [[halaga]]
|-
|parapura || paramparā || || [[henerasyon]]
|-
|pänaya  || praśna || panha || [[Pagsimbag sa problema|problema]], [[hapot]]
|-
|pava || pāpa || pāpa || [[kasalan]]
|-
|pavasa || pipāsa || pipāsam || [[pagkapaha]]
|-
|parana || purāṇa || purāna || gurang
|-
|parusa || paruṣa || pharusa || malupit
|-
|pasana || prasanna || pasanna || kalugud-lugod, kaaya-aya
|-
|pāsala || {{IAST|pāṭhaśālā}} || {{IAST|pāṭasālā}} || [[paadalan]], eskwelahan
|-
|pavaruna || prakaraṇa || || Kasuratan na manongod sa gayo't gayong kaaraman
|-
|pätuma  || prārthanā || || [[mawot]], [[laom]]
|-
|pedesa || pradēśa || || [[nasyon]]
|-
|pema || prēma || pema || [[pagkamoot]]
|-
|piduma || pūjā || pūjā || [[Limos|limos]]
|-
|pina || punya || punya || merito
|-
|pokuna  || {{IAST|puṣkariṇī}} || {{IAST|pokkhariṇī}} || [[lawa]], [[dagat-dagatan]]
|-
|poson  || {{IAST|pūrva-śravaṇa}} || pubba-savana || (ngaran kan sarong [[bulan]])
|-
|pota  || pustaka || pottaka || [[libro]]
|-
|pun || pūra, pūrṇa || punna || [[wiktionary:panô|pano]]
|-
|pupa || {{IAST|puṣpa}} || puppha || [[burak]]
|-
|putā || putra  || putta || [[aki|aking lalaki]]
|-
|puva || pūrva  || pubba || [[dati (posisyon)|dating]], [[bago]]
|-
|puvata || {{IAST|pravṛtti}}  || pavatti || [[barita]]
|-
|rada || rājan || rājā || [[hadi]], rajah
|-
|rakusā  || {{IAST|rākṣasa}} || rakkhasa || [[demonyo]]
|-
|ratu, rat || raktaka || ratta || [[pula]]
|-
|räsa || raśmi || rasmi || [[Banayad na sirang|sirang]]
|-
|räya || rātri || ratti || [[banggu]]
|-
|ruka || vṛkṣa || rukkha || [[puno]], [[poon]]
|-
|ruva || rūpa || rūpa || [[korte]], porma
|-
|sa<sup>n</sup>gamit || sanghamitra || sangamitta
|-
|sa<sup>n</sup>da || candra  || canda || [[bulan]]
|-
|sämuni || śākyamuni || || [[sakyamuni]]
|-
|sena || sena || || [[suldados]]
|-
|sidura || chidr || chidda || labot, agwat, espasyo
|-
|sirura || śarīra || sarīra || [[Lawas kan tawo|Lawas]]
|-
|soyurā, sohowurā  || sahōdara || sodariya || [[tugang na lalaki]]
|-
|so<sup>n</sup>duru  || sundara || sundara || [[Magayon|magayunon]]
|-
|supina  || svapna || supina || [[pangiturogan]]
|-
|supun  || sampūrṇa || sampunna || Kompleto, natapos, nahaman
|-
|teda  || teja || || kadakilaan
|-
|tavasā  || tāpasa || || [[ermitanyo]]
|-
|tisula  || triśūla || || [[Trishula]] (tridente)
|-
|utura || uttara  || uttarā || [[amihanan]]
|-
|väkiya  || vākya  || || [[Pangurulay|Sentensya]]
|-
|vesak  || {{IAST|vaiṣākha}}  || Visakha || [[Vesak]]
|-
|veses  || viśeṣa  || visesa || espesyal
|-
|viyarana  || vyākarana  || || [[gramar]]
|-
|yakā || yakṣa  || yakkha || [[yaksha]]
|-
|yatura || yantra  || yanta || [[makina]]
|-
|yiva || jīva  || jīva || [[buhay]]
|-
|}

==Mga gunuan==
{{reflist}}

==Hilingon man==
*[[Uusipon nin linguwistika kan pang-irarom na kontinente nin Indyano]]

{{Tataramon na Sinhala}}
{{Suanoy asin Katahawan na Indo-Aryan}}

[[Kategorya:Southern Indo-Aryan languages]]
[[Kategorya: tataramon na Sinhala]]
[[Kategorya:Mga tataramon kan Sri Lanka]]
[[Kategorya:Mga tataramon na bPrakrit]]
[[Kategorya:Mga pinatotoohan na tataramon na gikan sa ikatolong siglo BK]]
An Eḷu, iyo man an Hela o Helu, sarong tataramon na Katahawan na Indo-Aryan o Prakrit kan ikatolong siglo BKE. Ini an ginikanan kan mga tataramon na Sinhala asin Dhivehi.  
Sinabi ni R. C. Childers, sa saiyang Talaaldawan kan Royal Asiatic Society, na: 
An iskolar na Pali na si Thomas William Rhys Davids tinutukdo an Eḷu bilang "an Prakrit kan Ceylon".

An Hela Havula iyo an modernong organisasyon nin literarya kan Sri Lanka na nagtutulod kan paggamit nin mga termino na Eḷu sa mga Sanskritismo. Minatukdo minsan an Eḷu sa modernong Sinhala bilang amisra, Sinhala para sa "daing halo".

An sarong tampok kan Eḷu iyo an kagustuhan kaini para sa mga haraliputon na patanog, pagkawara kan aspirasyon asin an pagbabawas kan mga tambalang katanog na pirming mahihiling sa ibang mga Prakrit na arog kan Pali.

Pagkukumpara kan Eḷu sa Pali asin Sanskrit
Bilang sarong Prakrit, haraning magkaano-ano an Eḷu sa iba pang mga Prakrit arog kan Pali. Sa totoo sana, sarong dakulaon na proporsyon kan mga tangkay-taga kan Eḷu an pararehas sa porma sa Pali. An mga koneksyon, sakto na midbid na pasil na nabalyo sa Eḷu an mga teknikal na termino gikan sa Pali asin Sanskrit sa paagi kan sarong latag nin nakatoodan na ponolohikal na mga pagbabago nin porma. Nin huli ta sa pagwarak kan mga pagbabagong ini, bako pirming posible na sabihon kung an sarong itinao na kataga kan Eḷu, parte kan gurang na leksikon na Prakrit, o sarong binagong pagsubli gikan sa Sanskrit.

Mga patanog asin mga diptonggo
 An Sanskrit na ai asin au parati na namomonoptonggo sa Eḷu  na e asin o, susog sa pagkakasambit
Halimbawa: maitrī → met, auṣadha → osada
An Sanskrit na avi nagiging Eḷu na e (i.e. avi → ai → e)
 Halimbawa: sthavira → thera

Pagbabago nin mga tanog
 An inisyal na ca sa Sanskrit asin Pali nagiging s o h
 Halimbawa: canda → sanda, handa
 An P kun dai nahahali nagiging v
 Halimbawa: rūpa → ruva, dīpa → diva
 Ang mga sibilante kan Sanskrit na ś, ṣ, asin s pigsasaro na arog kan Eḷu na s
 Halimbawa: śaraṇa → saraṇa, doṣa → dosa
 An Sanskrit na kti nagiging ti o vi
 Halimbawa: bhakti → bätiya, shakti → saviya

Mga tambalan na katanog

Sa kapinunan kan sarong kataga sarong solong kakatanog an mawawalat
 Halimbawa: dharma → dahama
 Halimbawa: prāna → pana

Sa katahawan kan sarong kataga dai mayo nin grupo an igwang malagpas sa sarong katanog
 Halimbawa: artha → aruta
 Halimbawa: danta → data

 Lista kan mga kataga na Elu na may mga katambad na Sanskrit asin Pali 
Elu  Sanskrit  Pali  Bikol Sentraläsa  akṣi  akkhi  mataadara  ādara   respetoaga  agra  agga  katapusan, hepe, prinsipalahasa  ākāśa  ākāsa  kalangitanakosa  ākrōśa  akkosa  insulto, pangsusuya, abuso,akmana  ākramana  akkamana  atakeaksuma  akṣama   dai pagpapaagi, kawaran nin pasensyaakura  akṣara  akkhara  letra kan alpabeto anada  ānanda  ānanda  kaugmahanaruta  artha  attha  boot sabihonasuna  āsana  āsana  Tukawanata  hasta  hatta  kamotatuna  antra  anta  bitukabambu  brahma  brahma  Brahmabamburā  barbara   barbarobamunā  brāhmaṇa  babhana   Brahmanbasa    bhāsā  tataramonbima  bhūmi  bhūmi  kadagaanbubula   budbuda  bubbula   bulaboduna  bhōjana  bhojana  pagkakanbodu  bauddha  bauddha  Budistabōsat  bōdhisattva  bōdhisatta  Bodhisattvadahama, dam  dharma  dhamma  Dharmadata  danta  danta  ngipondäla  jāla  jāla  Net (aparato)devola  devālaya  devālaya  templodiga, digu  dīrgha  dīgha  halabadiva  jihvā  jivhā  diladiviya  jīvita  jīvita  buhaydudana, dujana  durjana   dujjana  maraot, malisyuso, igwang maraot na mawotondujanā  durjanayā   maraot na tawodukata  duṣkṛta   maraot na gibodulaba  durlabha   dullabha  bihiraduma  dhūma  dhūma  asodupa  dhūpa  dhūpa  insensogama  grāma  gāma  baranggay, baryogata   gātra  gatta  lawasgatakura  gātrākṣara   katanogkana  karṇa  kanna  talingakaruvā  kāra   tawoketa    khetta  lado     isportkila  kīlā  kīlā  isportkinu     diklomkilu  kliṣṭa  kiliṭṭha  atikiluTu  kliṣṭa  kiliṭṭha  atikiri kṣīra  khīra  gataskumarā  kumāraka  kumāra  aking lalaki, prinsipekumari  kumāri  kumāri  aking babaye, prinsesakuriru   krūra  kurūra  malupitlaka  laṅkā   lanka  Sri Lankalassana      lakkhana  magayunonlova  lōka   lōka  kinabanmaga  mārga  magga  agi, paagimagula      kasalmatura  mantra  manta  inkantasyonmäda  madhyama, madhya  majjha  tahawmiturā   mitra  mitta  katoodmugalan    moggallana  mogallanamudu    mudu  lumoymuwa  mukha  mukha   nguso, bungangamädura  mandira  mandira  palasyomula  mūla  mūla  ginikanan, pinaghaliannäba  nābhi  nābhi  pusodnäva  naukā  nāvā  barko  nētra  netta  matanidana  nidhāna  nidhāna  kayamanannimala  nirmala  nimmala  puronipana     produksyonnivana    nibbana  Nirvananuvara   nagara  nagara  syudadpabala  prabala  pabala  makapangyarihanpamana  pramāna  pamāna  halagaparapura  paramparā   henerasyonpänaya   praśna  panha  problema, hapotpava  pāpa  pāpa  kasalanpavasa  pipāsa  pipāsam  pagkapahaparana  purāṇa  purāna  gurangparusa  paruṣa  pharusa  malupitpasana  prasanna  pasanna  kalugud-lugod, kaaya-ayapāsala      paadalan, eskwelahanpavaruna  prakaraṇa   Kasuratan na manongod sa gayo't gayong kaaramanpätuma   prārthanā   mawot, laompedesa  pradēśa   nasyonpema  prēma  pema  pagkamootpiduma  pūjā  pūjā  limospina  punya  punya  meritopokuna       lawa, dagat-dagatanposon     pubba-savana  (ngaran kan sarong bulan)pota   pustaka  pottaka  libropun  pūra, pūrṇa  punna  panopupa    puppha  burakputā  putra   putta  aking lalakipuva  pūrva   pubba  dating, bagopuvata     pavatti  baritarada  rājan  rājā  hadi, rajahrakusā     rakkhasa  demonyoratu, rat  raktaka  ratta  pularäsa  raśmi  rasmi  sirangräya  rātri  ratti  bangguruka  vṛkṣa  rukkha  puno, poonruva  rūpa  rūpa  korte, pormasangamit  sanghamitra  sangamittasanda  candra   canda  bulansämuni  śākyamuni   sakyamunisena  sena   suldadossidura  chidr  chidda  labot, agwat, espasyosirura  śarīra  sarīra  Lawassoyurā, sohowurā   sahōdara  sodariya  tugang na lalakisonduru   sundara  sundara  magayunonsupina   svapna  supina  pangiturogansupun   sampūrṇa  sampunna  Kompleto, natapos, nahamanteda   teja   kadakilaantavasā   tāpasa   ermitanyotisula   triśūla   Trishula (tridente)utura  uttara   uttarā  amihananväkiya   vākya    Sentensyavesak      Visakha  Vesakveses   viśeṣa   visesa  espesyalviyarana   vyākarana    gramaryakā  yakṣa   yakkha  yakshayatura  yantra   yanta  makinayiva  jīva   jīva  buhay

Mga gunuan

Hilingon man
Uusipon nin linguwistika kan pang-irarom na kontinente nin Indyano

Kategorya:Southern Indo-Aryan languages
Kategorya: tataramon na Sinhala
Kategorya:Mga tataramon kan Sri Lanka
Kategorya:Mga tataramon na bPrakrit
Kategorya:Mga pinatotoohan na tataramon na gikan sa ikatolong siglo BK