Rangda
{| class="infobox"
| colspan="2" id="8" class="infobox-image" |[[File:峇里島蘭達像.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%E5%B3%87%E9%87%8C%E5%B3%B6%E8%98%AD%E9%81%94%E5%83%8F.jpg|sentro|220x220px]]<div id="11" class="infobox-caption">Rangda in Balinese [[:en:Barong_(mythology)|Barong]] dance drama</div>
|- id="14"
! scope="row" id="15" class="infobox-label" |Folklore
| id="17" class="infobox-data" |[[:en:Balinese_mythology|Balinese mythology]]
|- id="20"
! scope="row" id="21" class="infobox-label" |Country
| id="23" class="infobox-data" |[[:en:Indonesia|Indonesia]]
|- id="26"
! scope="row" id="27" class="infobox-label" |Region
| id="29" class="infobox-data" |[[:en:Bali|Bali]]
|}
Si '''Rangda'''  iyo an [[Demonyo|demonyong]] [[Reynang reynante|reyna]] kan mga [[Leyak]] sa [[Bali]], susog sa tradisyonal [[Balinese mythology|na mitolohiya kan Bali]] . Makatatakot na hilingon, an parakakan nin aki na si Rangda nangengenot sa sarong hukbo nin mga maraot [[Witchcraft|na bruha]] laban sa lider kan mga pwersa nin karahayan&nbsp;— [[Barong (mythology)|Barong]] . An laban kan Barong asin Rangda pigtatampok sa sarong bayle nin Barong na nagrerepresentar kan daing sagkod na laban kan karahayan asin karatan. <ref name="indo.com2">{{Cite web|url=http://www.indo.com/culture/barong.html|title=The Barong Dance of Bali|access-date=2012-01-17|author=indo.com|year=2001|publisher=indo.com|archive-date=2022-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220911064355/http://www.indo.com/culture/barong.html|dead-url=yes}}</ref>

== Deskripsiyon ==
[[Ladawan:Rangda_queen_of_the_leyaks.jpg|thumb|Paglaladawan kan Rangda sa dramang bayle [[Barong (mythology)|kan Barong]] kan Bali.]]










Si Rangda importante sa kulturang Bali, asin an mga pasundayag na naglaladawan kan saiyang mga pakikipaglaban ki Barong o ki Airlangga mga popular [[Pandagka sa turista|na atraksyon sa mga turista]] siring man mga tradisyon. Siya pigladawan bilang sarong kadaklan huba na gurang na babae, na may halawig asin bakong areglado na buhok, nakabitin na mga suso, asin mga kuko. An saiyang lalawgon tradisyonal na sarong makatatakot [[Maskara|na maskara]] [[Tingo|na may ngipon]] asin goggle-eyed, na may halawig, nakaluwas na dila.

== Kasaysayan ==
An Bali sarong isla [[Mga Hindu|nin Hindu]], asin pigsusuherir na an Rangda pwede man na harani sa [[Durga]] .  Siya man pigkokonsiderar na kapareho kan Hindu na diyosang parapakilaban [[Kali|na si Kali]], an diyosa nin pagkaraot, pagbabago, asin proteksyon sa Hinduismo.

Mantang si Rangda kapareho ni Durga (o Kali) sa nagkapirang kaso, siya kadaklan pigkokonsiderar kan kadaklan bilang an personipikasyon kan karatan, bakong arog ni Durga na nahihiling bilang sarong maboot na inang diosa nin pagkamainaki asin pagkalaglag sa Norte-sirangan na Indya, partikularmente sa [[Assam]] asin [[Tripura]] . <ref>{Journey of a goddess|cite url=https://researchers.cdu.edu.au/en/studentTheses/the-journey-of-a-goddess%7C}{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

Si Rangda konektado sa alamat ni [[Calon Arang]] asin man sa alamat kan diborsyado asin desterrado na reynang [[Isla nin Haba|Javanese]] [[Mahendradatta|na si Mahendradatta]] . An pangaran na Rangda sa [[Suanoy na Habanes|lumang tataramon na Javanese]] asin Balinese nangangahulugan na " [[Widow|balo]] ".

=== Calon Arang ===
Si Rangda midbid bilang sarong reynang [[Leyak]], an inkarnasyon ni [[Calon Arang]], an maalamat [[Witch|na bruha]] na naggibo nin karibokan sa suanoy na Java kan panahon kan paghade ni [[Airlangga]] kan huring parte kan ika-10 siglo. Sinasabi na si Calon Arang sarong balo, na may eksperto sa arte nin [[Black magic|itom na mahika]], na parateng nakakaraot sa mga pananom kan mga paraoma asin nagigin dahelan nin pag-abot nin helang. Igwa siyang aking babae, na an ngaran Ratna Manggali, na dawa magayon, dai nakakua nin agom huli ta an mga tawo natatakot sa saiyang ina. Huli sa kadipisilan na inaatubang kan saiyang aking babae, naanggot si Calon Arang asin tuyo niyang magbalos sa paagi nin pagkidnap nin sarong daragita. Dinara niya an daragita sa sarong templo nin Kagadanan tanganing iatang sa diosa na si Durga. Kan sunod na aldaw, sarong dakulang baha an naglamos sa baryo asin kadakol na tawo an nagadan. Naglataw man an helang.

Si Hadeng [[Airlangga]], na nakadangog kan bagay na ini, dangan naghagad sa saiyang parahatol, si Empu Bharada, tanganing atubangon an problemang ini. Dangan sinugo ni Empu Bharada an saiyang disipulo, si Empu Bahula, tanganing ikasal ki Ratna. Pareho sindang kinasal na may dakulang bangkete na naglawig nin pitong aldaw asin pitong banggi, asin nagbalik sa dati an kamugtakan. Igwa nin libro si Calon Arang na igwa nin mga mahiwagang enkantasyon. Sarong aldaw, an librong ini nakua ni Empu Bahula, na itinao ini ki Empu Bharada. Kan maaraman ni Calon Arang na hinabon an libro, naanggot siya asin nagdesisyon na labanan si Empu Bharada. Daing tabang ni Durga, nadaog si Calon Arang. Poon kan siya nadaog, an baryo ligtas sa banta kan itom na mahika ni Calon Arang.

An ibang interpretasyon nagsasabi na an Rangda gikan sa makasaysayan na ika-11 siglong reyna na [[Mahendradatta|si Mahendradatta]] o Gunapriyadharmapatni, sarong prinsesang Javanese na tugang na babae ni [[Dharmawangsa]] kan [[Ishana dynasty|dinastiyang Ishana]] kan Sirangan na Javanese kan huring panahon [[Mataram Kingdom|kan Kahadean nin Mataram]] . Siya an agom kan hadeng Bali [[Udayana Warmadewa|na si Udayana]] asin an ina ni Airlangga. Si Mahendradatta midbid sa saiyang debosyon sa kulto ni [[Durga]] sa Bali.

An istorya nagsasabi na si Mahendradatta, an ina ni Airlangga, kinondenar asin itinapok kan hade, [[Udayana Warmadewa|si Udayana]], huli sa soboot paggibo nin pangkukulam asin itom na mahika. Pagkatapos na siya magin balo, nasaktan asin napasupog, naghanap siya nin pagbalos sa palasyo kan saiyang dating agom asin sa bilog niyang kahadean. Inapod niya an gabos na maraot na espiritu sa kagurangan, an mga Leyak, asin an mga demonyo na nagcausa nin damat asin kagadanan sa kahadean. Nagpadagos siya sa pagbalos sa paagi nin paggadan sa kabanga kan kahadean, na kan panahon na idto pagsasadiri na niya asin kan aking lalaki ni Dharmodayana [[Airlangga|na si Airlangga]], sa paagi [[Pandemya|nin sarong peste]] bago siya nadaog nin sarong banal na tawo. 

== Galeriya ==
<gallery>
Ladawan:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Rangda_tijdens_een_barong-_en_krisdans_TMnr_20017895.jpg|alt=Rangda in a Barong dance scene.|Rangda sa eksena nin sayaw nin Barong.
Ladawan:Rangda_statue.jpg|alt=Statue of Rangda at a temple.|Estatuwa ni Rangda sa sarong templo.
Ladawan:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_De_dienares_van_Rangda_in_een_Barong-_en_Krisdans_in_het_voorhof_van_de_dorpstempel_TMnr_20000309.jpg|alt=Rangda's attendant in a Barong dance.|Attendant ni Rangda sa sayaw na Barong.
Ladawan:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Krisdansers_met_Rangda_tijdens_een_Barong_dansvoorstelling_TMnr_20018470.jpg|alt=Barong dance performance with kris dancers and Rangda.|Pasundayag nin bayle nin Barong kaibahan an mga [[kris]] dancers asin Rangda.
Ladawan:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Monster_uit_de_Tjalon_Arang_dans_TMnr_10004741.jpg|alt=Representation of Rangda in a Barong dance.|Representasyon kan Rangda sa sayaw na Barong.
Ladawan:Rautenstrauch-Joest-Museum_-_Barong-2478.jpg|alt=Rangda and Barong.|Rangda asin [[Barong (mythology)|Barong]] .
Ladawan:Rangda_statue_at_Ngurah_Rai_Airport.jpg|alt=Modern Rangda statue at Ngurah Rai International Airport, Bali.|Modernong estatuwa ni Rangda sa [[Pankinàban na Palayogan nin Ngurah Rai|Ngurah Rai International Airport]], Bali.
</gallery>

== Hilingon man ==

* ''[[:en:Chhota_Bheem_and_the_Throne_of_Bali|Chhota Bheem and the Throne of Bali]]'', Indian animated film with Rangda as the primary villainess.
* [[:en:Barong_(mythology)|Barong (mythology)]]
* [[:en:Balinese_dance|Balinese dance]]
* [[:en:Balinese_art|Balinese art]]
* [[:en:Balinese_theater|Balinese theater]]
* [[:en:Folklore_of_Indonesia|Folklore of Indonesia]]
* [[:en:Hinduism_in_Indonesia|Hinduism in Indonesia]]
* [[:en:Village_Goddess|Village Goddess]]
* [[:en:Wewe_Gombel|Wewe Gombel]]
* [[:en:Sundel_bolong|Sundel bolong]]

== Dugang na pagbasa ==
{{Cite journal|last=Coldiron|first=Margaret|title=Lions, Witches, and Happy Old Men: Some Parallels between Balinese and Japanese Ritual Masks|journal=Asian Theatre Journal|date=Fall 2005|volume=22|issue=2|pages=227–248|doi=10.1353/atj.2005.0021}}

== Mga panluwas na sumpay ==

* [https://web.archive.org/web/20021113031441/http://www.geocities.com/bali_info_4u/rangad_barong.htm Bali tourism information on Rangda and her stories]
* [https://web.archive.org/web/20130927132638/http://www.gendercentre.org.au/resources/polare-archive/archived-articles/soft-minded-men.htm Soft Minded Men]


== Toltolan ==
<references />
{{Tamboan}}
Si Rangda  iyo an demonyong reyna kan mga Leyak sa Bali, susog sa tradisyonal na mitolohiya kan Bali . Makatatakot na hilingon, an parakakan nin aki na si Rangda nangengenot sa sarong hukbo nin mga maraot na bruha laban sa lider kan mga pwersa nin karahayan — Barong . An laban kan Barong asin Rangda pigtatampok sa sarong bayle nin Barong na nagrerepresentar kan daing sagkod na laban kan karahayan asin karatan. 

 Deskripsiyon 
thumb|Paglaladawan kan Rangda sa dramang bayle kan Barong kan Bali.

Si Rangda importante sa kulturang Bali, asin an mga pasundayag na naglaladawan kan saiyang mga pakikipaglaban ki Barong o ki Airlangga mga popular na atraksyon sa mga turista siring man mga tradisyon. Siya pigladawan bilang sarong kadaklan huba na gurang na babae, na may halawig asin bakong areglado na buhok, nakabitin na mga suso, asin mga kuko. An saiyang lalawgon tradisyonal na sarong makatatakot na maskara na may ngipon asin goggle-eyed, na may halawig, nakaluwas na dila.

 Kasaysayan 
An Bali sarong isla nin Hindu, asin pigsusuherir na an Rangda pwede man na harani sa Durga .  Siya man pigkokonsiderar na kapareho kan Hindu na diyosang parapakilaban na si Kali, an diyosa nin pagkaraot, pagbabago, asin proteksyon sa Hinduismo.

Mantang si Rangda kapareho ni Durga (o Kali) sa nagkapirang kaso, siya kadaklan pigkokonsiderar kan kadaklan bilang an personipikasyon kan karatan, bakong arog ni Durga na nahihiling bilang sarong maboot na inang diosa nin pagkamainaki asin pagkalaglag sa Norte-sirangan na Indya, partikularmente sa Assam asin Tripura . {Journey of a goddess|cite url=https://researchers.cdu.edu.au/en/studentTheses/the-journey-of-a-goddess%7C}

Si Rangda konektado sa alamat ni Calon Arang asin man sa alamat kan diborsyado asin desterrado na reynang Javanese na si Mahendradatta . An pangaran na Rangda sa lumang tataramon na Javanese asin Balinese nangangahulugan na " balo ".

 Calon Arang 
Si Rangda midbid bilang sarong reynang Leyak, an inkarnasyon ni Calon Arang, an maalamat na bruha na naggibo nin karibokan sa suanoy na Java kan panahon kan paghade ni Airlangga kan huring parte kan ika-10 siglo. Sinasabi na si Calon Arang sarong balo, na may eksperto sa arte nin itom na mahika, na parateng nakakaraot sa mga pananom kan mga paraoma asin nagigin dahelan nin pag-abot nin helang. Igwa siyang aking babae, na an ngaran Ratna Manggali, na dawa magayon, dai nakakua nin agom huli ta an mga tawo natatakot sa saiyang ina. Huli sa kadipisilan na inaatubang kan saiyang aking babae, naanggot si Calon Arang asin tuyo niyang magbalos sa paagi nin pagkidnap nin sarong daragita. Dinara niya an daragita sa sarong templo nin Kagadanan tanganing iatang sa diosa na si Durga. Kan sunod na aldaw, sarong dakulang baha an naglamos sa baryo asin kadakol na tawo an nagadan. Naglataw man an helang.

Si Hadeng Airlangga, na nakadangog kan bagay na ini, dangan naghagad sa saiyang parahatol, si Empu Bharada, tanganing atubangon an problemang ini. Dangan sinugo ni Empu Bharada an saiyang disipulo, si Empu Bahula, tanganing ikasal ki Ratna. Pareho sindang kinasal na may dakulang bangkete na naglawig nin pitong aldaw asin pitong banggi, asin nagbalik sa dati an kamugtakan. Igwa nin libro si Calon Arang na igwa nin mga mahiwagang enkantasyon. Sarong aldaw, an librong ini nakua ni Empu Bahula, na itinao ini ki Empu Bharada. Kan maaraman ni Calon Arang na hinabon an libro, naanggot siya asin nagdesisyon na labanan si Empu Bharada. Daing tabang ni Durga, nadaog si Calon Arang. Poon kan siya nadaog, an baryo ligtas sa banta kan itom na mahika ni Calon Arang.

An ibang interpretasyon nagsasabi na an Rangda gikan sa makasaysayan na ika-11 siglong reyna na si Mahendradatta o Gunapriyadharmapatni, sarong prinsesang Javanese na tugang na babae ni Dharmawangsa kan dinastiyang Ishana kan Sirangan na Javanese kan huring panahon kan Kahadean nin Mataram . Siya an agom kan hadeng Bali na si Udayana asin an ina ni Airlangga. Si Mahendradatta midbid sa saiyang debosyon sa kulto ni Durga sa Bali.

An istorya nagsasabi na si Mahendradatta, an ina ni Airlangga, kinondenar asin itinapok kan hade, si Udayana, huli sa soboot paggibo nin pangkukulam asin itom na mahika. Pagkatapos na siya magin balo, nasaktan asin napasupog, naghanap siya nin pagbalos sa palasyo kan saiyang dating agom asin sa bilog niyang kahadean. Inapod niya an gabos na maraot na espiritu sa kagurangan, an mga Leyak, asin an mga demonyo na nagcausa nin damat asin kagadanan sa kahadean. Nagpadagos siya sa pagbalos sa paagi nin paggadan sa kabanga kan kahadean, na kan panahon na idto pagsasadiri na niya asin kan aking lalaki ni Dharmodayana na si Airlangga, sa paagi nin sarong peste bago siya nadaog nin sarong banal na tawo. 

 Galeriya 

 Hilingon man 

 Chhota Bheem and the Throne of Bali, Indian animated film with Rangda as the primary villainess.
 Barong (mythology)
 Balinese dance
 Balinese art
 Balinese theater
 Folklore of Indonesia
 Hinduism in Indonesia
 Village Goddess
 Wewe Gombel
 Sundel bolong

 Dugang na pagbasa 

 Mga panluwas na sumpay 

 Bali tourism information on Rangda and her stories
 Soft Minded Men

 Toltolan