An Kristiyanismo kan Edad Media
[[Ladawan:Věnceslav_Černý_-_Příchod_věrozvěstů_Cyrila_a_Metoděje_na_Moravu.jpg|too|thumb|300x300px| An magtugang na si Cirilo asin Metodio dinara an Kristianismo sa mga banwaan na Eslavo .]]
'''An Kristiyanismo kan Edad Media''' minasakop kan kasaysayan kan Kristiyanismo poon kan pagbagsak kan Solnopan na Imperyo nin Roma ( {{Circa|476}} ). An katapusan kan panahon igwa nin manlaen-laen na kahulugan - depende sa konteksto, an mga pangyayari arog kan pagsakop kan Constantinople kan [[Imperyong Ottoman|Imperyo Ottoman]] kan 1453, an enot na paglayag ni [[Christopher Columbus]] pasiring sa [[Amerika]] kan 1492, o an Reporma Protestante kan 1517 minsan ginagamit. 

Sa suanoy na Pentarkiya kan Kristiyanismo, limang patriarka an igwa nin espesyal na importansya: an mga sees kan Roma, Constantinople, Jerusalem, Antioquia, asin Alexandria . An prestihiyo kan kadaklan sa mga sees na ini nakadepende sa parte sa saindang mga apostolikong kagmukna, o sa kaso kan Byzantium/Constantinople, na ini an bagong tukawan kan nagpapadagos [[Subangan na Imperyong Romano|na Eastern Roman]], o Byzantine Empire. Ibinilang kan mga obispong ini an saindang sadiri na [[Apostolikong kasanglian|kasalihid]] kan mga apostol na idto.  Dugang pa, an gabos na limang syudad iyo an mga enot na sentro kan Kristiyanismo, nawara an saindang importansya pagkatapos na an Levant nasakop kan [[Kalipato|Sunni Caliphate]] .

== Amay na Edad Media (476–799) ==
[[Ladawan:Meister_von_San_Vitale_in_Ravenna_004.jpg|too|thumb|244x244px| Mosaiko ni Justiniano I sa simbahan sa San Vitale, Ravenna, Italya]]
An Amay na Edad Media nagpoon kan an huring sulnupan na emperador kan Roma pinahale sa pwesto kan 476, na sinundan kan hadeng barbaro, si Odoacer, sa pagkorona ki Carlomagno bilang "Emperador kan mga Romano" ni Papa Leo III sa Roma kan Aldaw nin Pasko, 800. An taon 476, alagad, sarong medyo artipisyal na pagkabaranga.  Sa Sirangan, an pamamahala kan imperyo nin Roma nagpadagos sagkod sa panahon na inaapod ngonyan kan mga historyador na [[Subangan na Imperyong Romano|Imperyo nin Bizantino]] . Dawa sa Solnopan, kun saen an imperyal na kontrol politikal luway-luway na nagluya, an malinaw na kulturang Romano nagpadagos nin halawig pagkatapos; kaya an mga historyador ngonyan mas gustong magtaram manongod sa sarong "pagbabago kan kinaban nin Roma" imbes na sarong "pagbagsak kan Imperyo nin Roma."

An pag-abot kan Amay na Edad Media sarong luway-luway asin parating lokalisadong proseso kun saen, sa Solnopan, an mga lugar sa bukid nagin mga sentro nin kapangyarihan mantang an mga lugar sa syudad nagluya. Sa mga pagsalakay kan mga Muslim kan ikapitong siglo, an mga lugar sa Solnopan (Latin) asin Sirangan (Griego) kan Kristiyanismo nagpoon na magkaigwa nin mga laen-laen na porma. Mantang sa Sirangan pinapagdanay kan Iglesia an kosog kaiyan, sa Solnopan an mga obispo kan Roma (an boot sabihon, an mga Papa) napiritan na makibagay nin mas marikas asin madaling makibagay sa grabeng pagbabago nin mga kamugtakan. Partikularmente mantang an mga obispo kan Sirangan nagmantinir nin malinaw na kaimbodan sa Sirangan na Romanong Emperador, an obispo kan Roma, mantang nagmantenir nin nominal na lealtad sa Sirangan na Emperador, napiritan na makipag-olay nin delikadong mga balanse sa mga "barbarong namamahala" kan mga dating probinsya sa Solnopan. Minsan ngani an mas dakulang kabilangan nin mga Kristiano nagdanay sa Sirangan, an mga pangyayari sa Solnopan iyo an magigin basehan para sa mayor na mga pangyayari sa Kristianong kinaban durante kan huring mga siglo. <ref name="Alick2">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/jerusalem-day/content/38146|title=Christianity and Islam: Jerusalem in the Middle Ages - 1. Jerusalem in Christianity|publisher=The Jewish Agency|date=14 June 2015|author=Alick Isaacs|access-date=24 April 2019|archive-date=2 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602201503/http://www.jewishagency.org/jerusalem-day/content/38146|url-status=}}</ref>

=== Amay na Papado kan Edad Medya ===
Pagkatapos na an peninsula kan Italya mahulog sa gera asin kariribokan huli sa mga tribong barbaro, an Emperador Justiniano I nagprobar na ibalik an imperyal na dominasyon sa Italya gikan sa Sirangan, laban sa aristokrasya na Gotiko. An mga suminunod na kampanya mas o menos nagin mapanggana, asin sarong Imperial Exarchate an naestablisar para sa Italya, alagad limitado an impluwensya kan imperyo. Dangan sinalakay kan mga Lombard an nagluyang peninsula, asin an Roma sa pundamental pinabayaan na magdepensa para sa sadiri. An pagkabigo kan Sirangan na magpadara nin tabang nagresulta sa pagpakakan mismo kan mga papa sa siudad nin tipasi hale sa mga rogaring kan papa, nakikipag-olay sa mga tratado, nagbabayad nin proteksion na kuwarta sa mga Lombard warlord, asin, kun dai iyan, nagkukua nin mga soldados tanganing idepensa an siudad.  Sa katapustapusi an mga papa nagdolok sa iba para sa suporta, nangorogna sa mga Frank.

=== Naglakop sa Lampas kan Imperyo nin Roma ===
[[File:Ivanov_pagans.jpg|too|thumb|200x200px| ''Mga Kristiyano asin Pagano'', sarong pintura ni Sergei Ivanov]]
Mantang an politikal na mga linderos kan [[Imperyong Romano|Imperyo nin Roma]] nagdidikit dangan buminagsak sa Solnopan, an Kristianismo luminakop sa luwas kan daan na mga linderos kan Imperyo asin sa mga kadagaan na dai pa noarin man sakop kan Roma.

==== Mga Misyonerong Irlandes ====
Poon kan ikalimang siglo, sarong pambihirang kultura an nagtalubo sa palibot kan Dagat Irlandes na binibilog kan inaapod ngonyan na Wales asin Irlandia. Sa kapalibutan na ini, an Kristiyanismo naglakop gikan sa Romanong Britanya pasiring sa Irlandia, orog na tinabangan kan misyonaryong aktibidad ni San Patricio kaiba an saiyang enot na orden nin 'patrisikong klero', mga aktibong [[Misyonero|misyonerong]] padi na nag-iiba o nagsusunod saiya, tipikal na mga Briton o Irlandes na inordenan niya asin kan saiyang mga kasalihid. Si Patrick nabihag sa kaoripnan sa Irlandia asin, kasunod kan saiyang pagdulag asin kan huri na pagkonsagra bilang obispo, nagbalik siya sa isla na nag-oripon saiya tanganing darahon niya sainda an Ebanghelyo. Dai nahaloy, an mga misyonerong Irlandes arog ni Columba asin Columbanus nagpalakop kan Kristiyanismong ini, na may mga tampok na Irlandes, sa Scotland asin sa Kontinente. An saro sa siring na kabtang iyo an sistema nin pribadong pagsolsol, na suminalida sa dating kaugalean nin pagpenitensia bilang pampublikong rito. 

==== Mga Anglo-Saxon, Ingles ====
Minsan ngani an timog na Britania dating probinsia nin Roma, kan 407 an mga lehiyon kan imperyo naghale sa isla, asin nagsunod an mga elite nin Roma. Pakalihis nin pirang panahon kan siglong idto, an manlaen-laen na tribong barbaro nagpoon sa pagsalakay asin pagsamsam sa isla pasiring sa pag-erok asin pagsalakay. An mga tribu na ini inaapod na mga "Anglo-Saxon", mga naenot sa mga Ingles. Sinda bilog na pagano, na dai pa nanggad nagin parte kan Imperyo, asin dawa ngani nakaeksperyensya sinda nin Kristiyanong impluwensya gikan sa mga tawo sa palibot, sinda nakombertir kan misyon ni San Agustin na ipinadara ni [[Papa Gregorio I|Papa Gregorio an Dakula]] . An mayoriya kan natatadang populasyon kan Britanya nakombertir gikan sa Kristiyanismo pabalik sa saindang Paganong mga ginikanan. Kabaliktaran sa popular na paniniwala, an pagkakombertir kan mga Anglo-Saxon sa Kristianismo luway-luway na marhay. An mga Anglo-Saxon igwa nin kadikit na interes na baguhon an saindang relihiyon asin dawa sa primero pighihiling an Kristiyanismo huli sa pagsakop sa mga tawong Kristiyanong Briton mga dekada bago kaini.

Inabot nin haros sarong siglo tanganing makombertir sana an mga aristokrasya kan mga Anglo-Saxon sa Kristiyanismo na kadakol pa an nagkokombertir pabalik sa Paganismo. Pagkatapos kaini, an mga ordinaryong tawo nagkua nin pirang gatos pang taon tanganing makombertir sa Kristiyanismo asin an saindang pangangatanosan sa pagkombertir sa kadaklan huli sa mga noble.  Sa orihinal, an mga lider kan Anglo-Saxon naghingako nin banal na ginikanan mantang nagpartisipar sa kadakol na mga ritwal asin gawi para sa Paganismo alagad pagkatapos kan saindang pagkakombertir sinda man nagin mga espirituwal na lider para sa Kristiyanismo sa Britanya. Dai nahaloy an mga Anglo-Saxon nagpoon na isalak an saindang mga lumang Paganong istorya asin mga pigura sa Kristiyanismo, arog kan Paganong diyos na si Woden na nagin ika-16 sa ginikanan gikan ki 'Sceaf, an aki ni Noe sa Bibliya.  Kan huri, sa irarom ni Arsobispo Theodore, an mga Anglo-Saxon nagkaigwa nin bulawan na panahon nin kultura asin iskolar. Dai nahaloy, an importanteng mga misyonerong Ingles arog ni SS. Si Wilfrid, Willibrord, Lullus asin Boniface magpoon na mag-ebanghelyo kan saindang mga paryentes na Saxon sa Alemania. <ref name="peasant2">{{cite journal|title=Peasant Religion in Medieval Europe|journal=Cahiers d'Extrême-Asie|volume=12|pages=185–209|publisher=Persée|author=Patrick J. Geary|doi=10.3406/asie.2001.1170|year=2001}}</ref>
[[Ladawan:Chlodwigs_taufe.jpg|thumb|269x269px| Si San Remigio binunyagan si Clovis.]]
An kadaklan na Kristiyanong Gallo-Romanong mga nag-eerok sa Gaul (modernong Pransya) sinakop kan mga Aleman na Frank kan amay na ika-5 siglo. An mga katutubong nag-eerok pinaglamag sagkod na an Frankish Hade, si Clovis I nakombertir gikan sa paganismo pasiring sa [[Simbahan Katoliko|Romano Katolisismo]] kan 496. Nag-insistir si Clovis na sumunod man an kapwa nia noble, na pinakokosog an saiyang bago pa sanang establisaron na kahadean paagi sa pagsararo kan pagtubod kan mga namamahala sa mga pinamamahalaan. 

==== Mga Frisian kan mga Hababang Nasyon ====
Kan 698, an mongheng Benedictino kan Northumbria, si Willibrord, pinagbotan ni Papa Sergio I bilang obispo kan mga Frisian sa inaapod ngonyan na [[Nederlands|Netherlands]] . Si Willibrord nagmukna nin sarong simbahan sa Utrecht .

An kadaklan sa mga gibo ni Willibrord napara kan an paganong Radbod, hade kan mga Frisian rinaot an kadakol na mga sentro nin mga Kristiyano sa pag'oltan kan 716 asin 719. Kan 717, an Ingles na misyonerong si Bonifacio isinugo tanganing tabangan si Willibrord, na inestablisar liwat an mga iglesya sa Frisia asin padagos na naghulit sa bilog na paganong kadagaan nin Alemania. Si Bonifacio ginadan kan mga pagano kan 754.

=== Iconoclasm ===
[[Ladawan:Andrej_Rublëv_001.jpg|wala|thumb| [[Trinidad (Kristiyanismo)|An Trinidad]] ni Andrei Rublev]]
An Iconoclasm bilang sarong hiro nagpoon sa laog kan Sirangan na Kristiyanong Byzantine na simbahan kan amay na ika-8 siglo, kasunod kan serye nin magabat na mga pagbaliktad militar laban sa mga [[Islam|Muslim]] . Igwa nin sarong mobimientong Kristiyano kan ikawalo asin ikasiyam na siglo tumang sa pagsamba sa mga imahen, na dara kan paghadit na an arte tibaad [[Idolatriya|idolatroso]] .  Sa pag-oltanan kan 726 asin 730 an Byzantine Emperador na si Leo III an Isaurian nagboot na haleon an sarong imahen ni Jesus na prominenteng ibinugtak sa ibabaw kan trangkahan kan Chalke, an seremonyal na entrada sa Dakulang Palasyo nin Constantinople, asin an pagsalida kaini nin sarong krus. Sinundan ini nin mga pagboot na nagbabawal sa pictorial na representasyon kan pamilya ni Cristo, kan suminunod na mga santo na Kristiano, asin kan mga eksena sa Biblia. Sa Solnopan, si Papa Gregorio III nagkaigwa nin duwang sinodo sa Roma asin kinondenar an ginibo ni Leo. Sa mga kahadean ni Leo, an Iconoclast Council sa Hieria, 754 nagdesisyon na an kultura nin banal na mga retrato (hilingon an icon ) bakong gikan sa sarong Kristiyanong ginikanan asin kun kaya erehes.  An mobimiento nagdestroso kan kadaklan kan amay na historya nin arte kan simbahan Kristiyano, sa dakulang pagkawara kan mga suminunod na historyador nin arte asin relihiyon. An mobimientong iconoclastic mismo kan huri tinawan nin kahulugan bilang erehes kan 787 sa irarom kan [[Ikaduwang Konsilyo kan Nicea|Ikapitong Ecumenical council]], alagad nagkaigwa nin halipot na pagbangon sa pag'oltan kan 815 asin 842.

== Halangkaw na Edad Media (800–1300) ==

=== Carolingian Renaissance ===
An Carolingian Renaissance sarong panahon nin intelektwal asin kultural na pagbangon sa huring parte kan ika-8 siglo asin ika-9 siglo, kadaklan sa panahon kan paghade ni [[Carlomagno]] asin [[Ludovico Pio|Louis the Pious]] . Nagkaigwa nin paglangkaw kan [[literatura]], an [[arte]], [[arkitektura]], hurisprudensia, [[Liturhiya|liturhiko]] asin pag-aadal sa kasuratan . An panahon man nahiling an pag'uswag kan Carolingian minuscule, an ginikanan kan modernong lower-case script, asin an standardisasyon kan Latin na sagkod ngonyan nagin manlaen-laen asin iregular (hilingon an Medieval Latin ). An reporma iyo an kredo kan Kristianismo ni Carlomagno. Igwa nin pagdodoon sa mga pagkakaiba kan Kristiyanismo para sa mga laiko asin Kristiyanismo para sa mga noble. Kan panahon na ini, an relihiyon asin politika konektadong marhay sa lambang saro. An paniniwala ni Carlomagno sa pagtatanos kan sistema nin edukasyon kan mga noble sarong halimbawa kan relasyon na ini sa pag-oltanan kan iglesia asin estado. An dai pakabasa asin pakasurat sarong komun na problema man sa mga noble. Tanganing masimbagan an mga problema sa dai pakabasa asin pakasurat sa tahaw kan mga klero asin mga eskriba sa korte, si Carlomagno nagtogdas nin mga eskuelahan asin nakaakit sa saiyang korte an pinakamadunong na mga tawo hale sa bilog na Europa, arog ni Theodulf, Paul the Deacon, Angilbert, Paulinus of Aquileia . Importante man na rekonoseron na sa panahon na ini, an paggibo nin manuskrito makakakumpara sa modernong gastos sa pagbakal nin laptop. Kaya an mga mayaman, maimpluwensyang mga indibidwal sana arog ni Carlomagno an may kakayahan na magtulod kan pagpahiwas kan edukasyon sa klerikal.

=== Nagdadakulang tensyon sa pag-ultanan kan Sirangan asin Solnopan ===
An mga liki asin mga banga sa pagkasararo kan mga Kristiyano na nagdara sa Sirangan-Solnopan na Pagbaranga nagpoon na magin malinaw kan ikaapat na siglo pa sana. An mga pagkakalaen sa kultura, politika, asin lenguahe parateng sinasalak sa teolohiko, na nagbubunga nin pagkabaranga.

An pagbalyo kan kabisera kan Roma pasiring sa Constantinople dai malilikayan na nagdara nin kawaran nin tiwala, iriwal, asin pag-imon pa ngani sa relasyon kan duwang dakulang sees, an Roma asin Constantinople. Pasil para sa Roma na mauri sa Constantinople sa panahon na iyan marikas na nawawaran nin politikal na pagkaprominente. An pagrayo natabangan man kan mga pagsalakay kan mga Aleman sa Solnopan, na epektibong nagpaluya sa mga kontak. An pag-itaas kan Islam sa pagsakop kaini sa kadaklan kan baybayon kan Mediteraneo (dai na baga sabihon an pag-abot kan mga paganong Slav sa Balkan sa parehong panahon) orog pang nagpakusog kan pagbubulag na ini sa paagi nin pagdara nin pisikal na pag-iriba sa pag-ultanan kan duwang kinaban. An dating magkaparehong pinagsararong kinaban kan Mediteraneo marikas na nawawara. An komunikasyon sa pag-oltanan kan Sirangan na Griyego asin Solnopan na Latin kan mga taon 600 nagin peligroso asin haros napondo. <ref>{{Cite web|url=http://orthodoxinfo.com/general/greatschism.aspx|title=The Great Schism: The Estrangement of Eastern and Western Christendom|website=orthodoxinfo.com}}</ref>

Duwang pundamental na problema – an naturalesa kan primacy kan obispo kan Roma asin an teolohikong implikasyon kan pagdagdag nin sarong clause sa Nicene Creed, na midbid bilang <nowiki><i id="mw3A">filioque</i></nowiki> clause – an imbuelto. An mga isyung ini sa doktrina enot na hayag na pinag-olayan sa patriarka ni Fotio.
[[Ladawan:Church_of_the_East_in_the_Middle_Ages.svg|too|thumb|250x250px| An kadaklan napuho nang Simbahan kan Sirangan asin an pinakadakulang lakbang kaini durante kan Edad Media.]]
Pag-abot kan ikalimang siglo, an Kakristianohan nababanga sa sarong pentarkiya nin limang sees na an Roma tinawan nin pangenot na lugar. An apat na Eastern sees kan pentarchy, pigkonsiderar na ini nadeterminaran kan kanonikal na desisyon asin dai nagdara nin hegemonya kan arin man na sarong lokal na simbahan o patriarka sa iba. Minsan siring, an Roma nagpoon na interpretaron an saiyang pagkaenot sa mga termino nin soberaniya, bilang sarong itinao nin Dios na deretso na imbuelto an unibersal na hurisdiksyon sa Simbahan. An kolehiyo asin konsiliar na naturalesa kan Simbahan, sa epekto, luway-luway na binayaan pabor sa supremasiya kan daing limitasyon na kapangyarihan kan papa sa bilog na Simbahan.

An mga ideyang ini sa katapustapusi tinawan nin sistematikong kapahayagan sa Solnopan durante kan mobimientong Repormang Gregoriano kan ika-onseng siglo. An mga simbahan sa Sirangan pighihiling an pagsabot kan Roma sa naturalesa kan kapangyarihan kan episkopal bilang direktang kontra sa esensyal na konsiliar na estruktura kan Simbahan asin kun kaya nahihiling an duwang eklesiolohiya bilang magkakontrahan. Para sa sainda, partikularmente, an pagkaenot ni Simon Pedro dai nanggad puedeng magin eksklusibong prerogatibo nin arin man na sarong obispo. An gabos na obispo dapat, siring ki San Pedro, magkumpisal ki Jesus bilang Cristo asin, bilang siring, an gabos mga kasalihid ni Pedro. An mga iglesya sa Sirangan nagtao sa Sede Romana, nin pangenot alagad bakong pangenot. An Papa na iyo an pinakaenot sa mga kapantay, alagad bakong daing sala asin bakong may absolutong awtoridad. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/orthodoxway0000ware|title=The Orthodox Church London|last=Ware|first=Kallistos|publisher=St. Vladimir's Seminary Press|year=1995|isbn=978-0-913836-58-3|url-access=registration}}</ref>

An saro pang mayor na nakakairitar sa Kakristianohan sa Sirangan iyo an paggamit kan Solnopan kan ''filioque'' clause—na an boot sabihon "asin an Aki"—sa Nicene Creed . Ini man luway-luway na nagtalubo asin naglaog sa Kredo sa pag'agi nin panahon. An isyu iyo an pagdagdag kan Solnopan kan Latin na clause ''filioque'' sa Kredo, arog kan "an Espiritu Santo... na gikan sa Ama ''asin sa Aki'' ," kun saen an orihinal na Kredo, na inaprobaran kan mga konsilyo asin ginagamit pa sagkod ngonyan, kan Ortodokso sa Sirangan nagsasabi sana na "an Espiritu Santo, an Kagurangnan asin Paratao nin Buhay, na gikan sa Ama." An Simbahan sa Sirangan nagrason na an frase idinagdag nin unilateral asin, kun siring, ilehitimo, nin huli ta an Sirangan dai pa noarin man nakonsulta.  Sa huring pag-analisar, saro pang ekumenikal na konsilyo sana an makakapag-introdusir nin siring na pagbabago. Tunay nanggad, an mga konsilyo, na naggibo kan orihinal na Kredo, malinaw na ipinagbawal an ano man na pagbawas o pagdagdag sa teksto. Dugang pa sa eklesiolohikong isyung ini, an Simbahan sa Sirangan nagkonsiderar man na an filioque clause dai maaako huli sa dogmatikong mga basehan. Sa teolohiya, an Latin na interpolasyon dai inaako nin huli ta ini nagpaparisa na an Espiritu igwa na ngonyan nin duwang pinagkukuanan nin ginikanan asin prusisyon, an Ama asin an Aki, imbes na an Ama sana. 

=== Photian Schism ===
Kan ika-9 siglo AD, sarong kontrobersiya an nagbutwa sa pag-oltanan kan Sirangan (Byzantine, kan huri Ortodokso) asin Solnopan (Latino, kan huri Romano Katoliko) na Kristiyanismo na pinunan kan pagtumang kan Romanong Papa Juan VIII sa pagnombrar kan Byzantine emperador na si Miguel III kan Photius I sa posisyon nin patriarka ni Constantinople. Si Photios sinayumahan kan papa na maghagad nin dispensasyon huli sa mga nakaaging punto nin iriwal sa pag-oltanan kan Sirangan asin Solnopan. Si Photius nagsayuma na akoon an supremasiya kan papa sa mga bagay sa Sirangan o akoon an filioque clause. An Latin na delegasyon sa konsilyo kan saiyang pagkonsagra nagpirit saiya na akoon an clause tanganing maseguro an saindang suporta.

An kontrobersiya imbuelto man an mga deretso hurisdiksyonal kan eklesiastiko sa Sirangan asin Solnopan sa simbahan kan Bulgaria, siring man an sarong doktrinal na iriwal sa Filioque ("asin gikan sa Aki") na clause. Iyan idinagdag sa Nicene Creed kan Latin na simbahan, na kan huri iyo an teolohikong punto nin pagkaraot sa ultimong Great East-West Schism kan ika-onseng siglo.

Si Photius nagtao nin konsesyon sa isyu kan mga deretso sa hurisdiksyon manungod sa Bulgaria asin an mga legado kan papa naggibo kan saiyang pagbalik kan Bulgaria sa Roma. An konsesyon na ini, alagad, purong nominal, nin huli ta an pagbalik kan Bulgaria sa rito kan Byzantine kan 870 nakaseguro na para kaini nin sarong autocephalous na simbahan. Kun mayo nin pagtogot ni Boris I nin Bulgaria, an papado dai nakapagpaotob kan arin man sa mga paghihingako kaiyan.

=== Sirangan-Solnopan na Pagbaranga ===
An East-West Schism, o Dakulang Schism, pinagsuhay an Simbahan sa Sulnupan (Latin) asin Sirangan (Griego) na mga sanga, arin na baga, Sulnupan na Katolisismo asin Sirangan na Ortodoksiya. Ini an pinakaenot na mayor na dibisyon poon kan an nagkapirang grupo sa Sirangan nagsikwal sa mga dekreto kan Konsilyo kan Chalcedon (hilingon an Ortodoksiya sa Sirangan ), asin mas mahalaga nanggad. Dawa ngani normal na pigpetsahan kan 1054, an East-West Schism iyo an resulta kan halawig na panahon nin pag-iba sa pag-ultanan kan Latin asin Griegong Kakristianohan sa naturalesa kan papal primacy asin nagkapirang doktrinal na bagay arog kan ''filioque'', alagad pinakusog kan mga pagkakaiba sa kultura asin linggwistika.

An "opisyal" na pagkabaranga kan 1054 iyo an ekskomunikasyon ni Patriarka Michael Cerularius kan Constantinople, na sinundan kan saiyang ekskomunikasyon sa mga legado kan papa. An mga pagprobar sa pakikipag-ulian ginibo kan 1274 (kan Ikaduwang Konsilyo kan Lyon ) asin kan 1439 (kan Konsilyo kan Basel ), alagad sa lambang kaso an mga hirarkiya sa sirangan na nagtugot sa mga unyon isinikwal kan mga Ortodokso sa kabilogan, dawa ngani an pakikipag-ulian nakamit sa pag-oltanan kan Solnopan asin kan inaapod ngonyan na " Mga Simbahan Katolikong Sirangan ." Mas bago pa sana, kan 1965 an mga pag-ekskomunikar sa lambang saro binawi kan Papa asin kan Patriarka kan Constantinople, dawa ngani an pagkabaranga nagdadanay.

An duwang grupo naggigikan sa Enot na Simbahan, parehong minaako kan [[Apostolikong kasanglian|apostolikong pagsusundan]] kan mga obispo kan lambang saro, asin an pagigin balido kan mga sakramento kan lambang saro. Dawa ngani parehong minimidbid an pagka-enot kan Obispo kan Roma, an Sirangan na Ortodoksiya nakakasabot kaini bilang sarong pagka-enot nin onra na may limitado o mayong eklesiastikong awtoridad sa ibang mga diosesis.

An Ortodoksong Sirangan nagmansay sa Papado bilang nagkukua nin mga karakteristikong monarkiya na bakong kaoyon kan tradisyonal na relasyon kan iglesia sa emperador.

An huring pagbalga parati pigkokonsiderar na nagbutwa pakatapos kan pagsakop asin pagsamsam kan Constantinople kan Ikaapat na Krusada kan 1204. An mga krusada laban sa mga Kristiyano sa Sirangan kan mga krusado na Romano Katoliko bako sanang sa [[Dagat Mediterraneo|Mediteraneo]] (hilingon man an mga Krusada sa Norte asin an Labanan sa Yelo ). An pagsamsam kan Constantinople, orog na an Simbahan kan Banal na Kadonongan asin an Simbahan kan Banal na mga Apostoles, asin an pagmukna kan Imperyo Latino bilang garo baga pagprobar na salidahan an Ortodoksong [[Subangan na Imperyong Romano|Imperyong Bizantino]] kan 1204 pighihiling na may kadikit na pagkaanggot sagkod sa presenteng aldaw. Dakol sa Sirangan an naheling an mga aksion kan Solnopan bilang pangenot na nagdedeterminar na dahelan sa pagluya kan Bizancio. Ini an nagin dalan kan pagsakop kan Imperyo asin pagkahulog sa Islam. Kan 2004, [[Papa Juan Pablo II|si Papa Juan Pablo II]] nagtao nin pormal na paghagad nin dispensasyon sa pagsamsam kan Constantinople kan 1204; an paghagad nin dispensasyon pormal na inako ni Patriarkang Bartolome kan Constantinople . Dakul na mga bagay na hinabon kan panahon na ini: mga banal na relikya, mga kayamanan, asin kadakol pang ibang mga bagay, an yaon pa sa manlaen-laen na mga syudad sa Solnopan na Europa, partikularmente [[Venice|an Venice]] .

=== Repormang Monastiko ===
[[Ladawan:Clocher_abbaye_cluny_2.JPG|wala|thumb|171x171px| Sarong tanawon kan Abbey kan Cluny.]]

==== Cluny ====
Poon kan ika-6 na siglo padagos an kadaklan sa mga monasteryo sa Solnopan iyo an Orden Benedictino . Huli sa mas estriktong pagsunod sa sarong repormadong pamamahala kan mga Benedictino, an abbey kan Cluny nagin an midbid na lider kan sulnupan na monastisismo poon kan huring parte kan ika-10 siglo. Si Cluny nagmukna nin sarong dakula, pederasyon na orden kun saen an mga administrador kan mga subsidiary na harong nagseserbing mga deputado kan abade kan Cluny asin nagsisimbag saiya. An espiritung Cluniac sarong nakakapakosog na impluwensya sa simbahan kan Norman, sa pinakahalangkaw kaini poon kan ikaduwang kabanga kan ika-10 siglo sagkod sa amay na ika-12 .

==== Cîteaux ====
[[Ladawan:Bernhard_von_Clairvaux_(Initiale-B).jpg|too|thumb| Bernard of Clairvaux, sa sarong manuskritong may liwanag kan edad media.]]
An sunod na alon nin repormang monastiko nag-abot sa Cistercian Movement . An pinakaenot na Cistercian abbey pigtogdas kan 1098, sa Cîteaux Abbey . An pangenot na punto kan buhay kan mga Cisterciano iyo an pagbalik sa literal na pag-otob kan pamamahala kan mga Benedictino, na isinikwal an mga pangyayari kan mga Benedictino . An pinakanakakabiglang tampok sa reporma iyo an pagbalik sa manwal na trabaho, asin orog na sa trabaho sa langtad. Huli sa inspirasyon ni Bernard of Clairvaux, an pangenot na kagtogdok kan mga Cistercians, sinda an nagin mayor na pwersa kan paglakop kan teknolohiya sa Europa kan edad media. Sa katapusan kan ika-12 siglo an mga harong kan mga Cisterciano nag-abot sa 500, asin sa pinakahalangkaw kaini kan ika-15 siglo an orden naghingako na igwa nin haros 750 na harong. Kadaklan kaini itinogdok sa mga lugar na may kaawagan, asin nagkaigwa nin mayor na papel sa pagdara kan siring na mga suhay na parte kan Europa sa ekonomikong pagkultibar.

==== Mga Orden nin mga Parapakilimos ====
An ikatolong lebel nin repormang monastiko itinao kan pagmukna kan [[Orden mendikante|mga orden kan Mendicant]] . Komun na midbid bilang mga prayle, an mga parapakilimos nabubuhay sa irarom nin sarong monastikong pamamahala na may tradisyonal na mga panuga nin kadukhaan, kalinigan asin pagkuyog, alagad sinda nagduduon sa paghuhulit, aktibidad nin misyonero, asin edukasyon, sa sarong suhay na monasteryo. Poon kan ika-12 siglo, an orden Franciscano pinonan kan mga parasunod ni [[Francisco de Assisi]], asin pakatapos kaiyan an Orden Dominicano pinonan ni San Domingo .

=== Kontrobersiya sa Investiture ===
[[Ladawan:Canossa-gate.jpg|wala|thumb|200x200px| Si Henry IV sa trangkahan kan Canossa, ni August von Heyden]]
An Investiture Controversy, o kontrobersiya sa Lay investiture, iyo an pinaka-signipikanteng iriwal sa pag-ultanan kan sekular asin relihiyosong mga kapangyarihan sa Edad Medya na Europa . Nagpoon ini bilang sarong iriwal kan ika-11 siglo sa pag-ultanan kan Banal na Romanong Emperador na si Henry IV, asin ni Papa Gregorio VII manungod sa kun siisay an manombra nin mga obispo ( investiture ). An katapusan kan mga laykong pamumuhunan naghuma na paluyahon an kapangyarihan kan Imperyo asin an mga ambisyon kan mga noble para sa kapakinabangan kan reporma kan Simbahan.

An mga obispo nagkokolekta nin mga ingreso gikan sa mga estada na nakadukot sa saindang obispado. An mga noble na nagkakapot nin mga daga (mga fiefdom) minamana na ipinasa an mga dagang iyan sa laog kan saindang pamilya. Alagad, nin huli ta an mga obispo mayo nin lehitimong mga aki, kun an sarong obispo nagadan ini deretso kan hade na magnombra nin sarong kasalihid. Kaya, mantang an sarong hade igwa nin kadikit na paagi sa pag-olang sa mga noble na magkaigwa nin mga poderosong dominyo sa paagi nin pamana asin dinastikong mga pag-agom, an sarong hade puedeng magdanay na maingat na kontrol sa mga kadagaan na nasa irarom kan dominyo kan saiyang mga obispo. An mga hade nagtatao nin mga obispado sa mga miyembro kan mga nobleng pamilya na an pakikikatood gusto niyang maseguro. Dugang pa, kun an sarong hade binabayaan na bakante an sarong obispado, dangan kinokolekta niya an mga kita kan mga estado sagkod na an sarong obispo nombrahan, mantang sa teorya siya an mababayad kan mga kita. An pambihirang pagbayad na ini sarong malinaw na gikanan nin iriwal. Gusto kan Simbahan na tapuson an lay investiture na ini huli sa posibleng korapsyon, bako sanang gikan sa mga bakanteng sees kundi pati na gikan sa ibang mga gawi arog kan simoniya . Kaya, an Investiture Contest parte kan pagprobar kan Simbahan na repormahon an episcopate asin magtao nin mas marahay na pastoral na pag-ataman .

Si Papa Gregorio VII nagpaluwas kan ''Dictatus Papae'', na nagdeklara na an papa sana an pwedeng magnombra o magpahale nin mga obispo, o magtradusir sainda sa ibang mga sees. An pagsikwal ni Henry IV sa dekreto nagdara sa saiyang ekskomunikasyon asin sarong rebelyon ducal; sa kahurihurihi si Henry nag-ako nin absolusyon pagkatapos kan dramatikong pampublikong penitensya na daing sapin sa niyebe kan Alpine asin nakasulot nin hairshirt (hilingon an Walk to Canossa ), dawa ngani an pagrebelde asin iriwal nin investiture nagpadagos. Siring man, sarong kaparehong kontrobersiya an nangyari sa Inglaterra sa pag-ultanan ni Hadeng Henry I asin San Anselmo, Arsobispo kan Canterbury, manungod sa investiture asin mga kita kan simbahan na nakolekta kan hade sa panahon nin sarong bakante sa episkopal. An iriwal kan mga Ingles naresolberan kan Concordat of London, 1107, kun saen an hade nagsikwal kan saiyang paghihingako na mag-invest nin mga obispo alagad padagos na naghahagad nin sumpa nin kaimbodan gikan sa sainda sa saindang pagpili. Ini sarong parsial na modelo para sa Concordat of Worms ( ''Pactum Calixtinum'' ), na nagresolber kan kontrobersiya sa Imperial investiture sa paagi nin sarong pagkompromiso na nagtugot sa mga sekular na awtoridad nin nagkapirang sukol nin kontrol alagad nagtao nin pagpili nin mga obispo sa saindang mga kanon sa katedral . Bilang simbolo kan pakikipagkompromiso, an mga awtoridad na layko nagtao sa mga obispo kan saindang sekular na awtoridad na isinisimbolisar kan lansa, asin an mga awtoridad eklesiastiko nagtao sa mga obispo kan saindang espirituwal na awtoridad na isinisimbolisar kan singsing asin kan sugkod .

=== Mga Krusada ===
An mga Krusada sarong serye nin mga labanan militar na ginibo kan mga Kristiyanong kabalyero para sa pagdepensa kan mga Kristiyano asin para sa pagpahiwas kan mga domain na Kristiyano. Sa pangkagabsan, an mga Krusada nanonongod sa mga kampanya sa Banal na Daga na pig-isponsor kan papado laban sa mga nagsasalakay na mga pwersang Muslim. Igwa pang ibang mga krusada laban sa mga pwersang Islamiko sa timog na Espanya, timog na Italya, asin Sicily, siring man an mga kampanya kan mga kabalyerong Teutonic laban sa mga paganong kuta sa Sirangan na Europa (hilingon an Mga Krusada sa Amihanan ). An nagkapirang krusada arog kan Ikaapat na Krusada ginibo sa laog kan Kakristianohan laban sa mga grupo na pigkonsiderar na mga erehes asin skismatiko (hilingon man an Labanan kan Yelo asin an Krusada kan Albigensia ).
[[Ladawan:Crac_des_chevaliers_syria.jpeg|thumb| An Krak des Chevaliers itinogdok sa Kondado nin Tripoli kan mga Knights Hospitaller durante kan mga Krusada.]]
An Banal na Daga nagin parte kan Imperyo Romano, asin kun siring kan Imperyo Bizantino, sagkod sa mga pananakop kan Islam kan ikapito asin ikawalong siglo. Pakatapos kaiyan, an mga Kristiyano sa pangkagabsan tinogotan na magbisita sa mga sagradong lugar sa Banal na Daga sagkod 1071, kan an mga Seljuk Turko isinara an mga Kristiyanong pilgrimage asin sinalakay an mga Byzantine, na dinaog sinda sa Labanan sa Manzikert . Si Emperador Alexius I naghagad nin tabang ki Papa Urbano II (1088-1099) para sa tabang laban sa agresyon kan Islam. Inapod ni Urbano II an mga kabalyero nin Kakristianohan sa sarong diskurso na ginibo sa Konsilyo nin Clermont kan 27 Nobyembre 1095, na pinagsasaro an ideya nin peregrinasyon pasiring sa Banal na Daga sa paggibo nin banal na guerra tumang sa nananakop na mga puersa.

Sa Enot na Krusada, pagkatapos nin siyam na bulan nin giyera nin pag'agaw, sarong traydor na an pangaran Firuz an nangenot sa mga Frank pasiring sa siyudad nin Antioquia kan 1098. Minsan siring, pakalihis nin mayo pang sarong semana, nag-abot an kosog nin sarong hukbo na ginatos na ribo na pinangenotan ni Kerbogah asin sinalikopan an siudad. An mga krusada igwa sana nin 30,000 na tawohan asin an mga Turko mas dakul sainda nin tolo sa saro; napapaatubang sa pagdulag asin gutom, si Bohemond opisyal na napili na mangenot sa hukbong krusada kan Hunyo 1098. Kan aga kan 28 Hunyo, an hukbo kan mga krusada, na binibilog nin kadaklan na mga nakababa na kabalyero asin mga soldados na naglalakaw huli ta an kadaklan na mga kabayo nagadan na kan panahon na idto, nagluwas tanganing salakayon an mga Turko, asin binari an linya kan hukbo ni Kerbogah, na nagtugot sa mga krusada na makua an kumpletong kontrol sa Antioch asin sa palibot kaini. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/victoryineast00john|title=Victory in the East : a military history of the First Crusade|last=France, John.|date=1996|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=0-521-41969-7|oclc=258294189|url-access=registration}}</ref> An Ikaduwang Krusada nangyari kan 1145 kan an Edessa sinakop giraray kan mga pwersang Islamiko. An Jerusalem gigibohon sagkod 1187 asin an Ikatolong Krusada, na bantog sa mga ralaban sa pag-ultanan ni Richard the Lionheart asin Saladin . An Ikaapat na Krusada, na pinonan ni Inocentes III kan 1202, may katuyuhan na sakopon giraray an Banal na Daga alagad dai nahaloy nabagsak kan mga Venetian na naggamit kan mga pwersa tanganing sakupon an Kristiyanong siyudad nin Zara . Ipinahale ni Inosente an mga taga-Venecia asin mga krusado. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2007)">citation needed</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Sa kahurihurihi an mga krusada nag-abot sa Constantinople, alagad huli sa iriwal na nagbutwa sa pag-oltanan ninda asin kan mga [[Subangan na Imperyong Romano|Bizantino]] ,  an mga krusado sinakop an Constantinople asin iba pang parte kan Asya Minor, imbes na magduman sa Banal na Daga, na epektibong nagmukna kan Imperyo Latin kan Constantinople sa Gresya asin Asya Minor. Ini an epektibong huring krusada na suportado kan papado; an mga krusada sa huri pig-isponsoran nin mga indibidwal. Kaya, minsan ngani an Jerusalem kinapotan sa laog nin haros sarong siglo asin an ibang mga kuta sa Haraning Sirangan magdadanay sa pagsasadiri nin mga Kristiano nin mas halawig na panahon, an mga krusada sa Banal na Daga sa katapustapusi dai nakaestablisar nin permanenteng mga kahadean nin Kristiano. An pagkadaog kan mga Europeo dai nanggad maiaatribwir sa marahayon na kakayahan sa pakikipaglaban kan mga Mameluke asin Turko, na parehong naggamit nin mga liksi na nakasakay na mga parapana sa bukas na ralaban asin putok kan mga Griyego sa pagdepensa sa pagsalikop. Alagad, sa kahurihurihi an kawaran nin kakayahan kan mga lider kan mga Krusada na magboot nin magkakasundo iyo an nagdestroso kan kampanya militar. Dugang pa, an pagkabigo kan mga misyonero na makombertir an mga Mongol sa Kristianismo nakaolang sa paglaom para sa sarong alyansa kan mga Tartar asin Franco. An mga Mongol kan huri nagkombertir sa Islam. <ref>{{Cite journal|last1=Beaumont|first1=A. A.|last2=Atiya|first2=Aziz Suryal|date=April 1939|title=The Crusade in the Later Middle Ages|journal=The American Historical Review|volume=44|issue=3|pages=600|doi=10.2307/1839922|issn=0002-8762|jstor=1839922}}</ref> An pagpahiwas kan Islam sa Europa mabago asin magdadanay na sarong banta sa laog nin mga siglo, na nagtapos sa mga kampanya ni Suleiman an Magnificent kan ika-16 na siglo. Sa ibong na lado, an mga krusada sa timog na Espanya, timog na Italya, asin Sicily sa kahurihurihi nagdara sa pagkawara kan kapangyarihan kan Islam sa mga rehiyon; pinahiwas kan mga kabalyerong Teutonic an mga rona nin Kristiano sa Sirangan na Europa, asin an bakong gayong parateng mga krusada sa laog kan Kakristianohan, arog baga kan Krusada nin Albigensia, nakamit an saindang pasohan na papagdanayon an pagkasararo sa doktrina. 

=== Inkisisyon kan Edad Medya ===
An Inkisisyon kan Edad Media opisyal na nagpoon kan 1231, kan ninombrahan ni Papa Gregorio IX an enot na mga inkisidor na maglingkod bilang mga ahente kan papa tanganing haleon an erehiya . An mga erehes nahihiling bilang sarong peligro sa Simbahan asin an enot na grupo na inatubang kan mga inkisidor iyo an mga Cathar kan timog na Pransya . An erehiya nahihiling bilang sarong pabalik-balik na problema para sa Simbahan kan edad media poon kan pagsulo kan mga erehe sa Orlèans kan 1022. <ref>{{Cite journal|last=Rice|first=Joshua|date=2022-06-01|title=Burn in Hell}}</ref> An pangenot na kasangkapan na ginagamit kan mga inkisidor iyo an pag-usisa na sa parate nagtatampok nin paggamit nin pagpasakit na sinusundan nin pagpasolo sa mga erehe sa harigi . Pakalihis nin mga sarong siglo an enot na inkisisyon na ini kan edad media natapos. Sarong bagong inkisisyon na inaapod na Inkisisyon Espanyol an ginibo ni Hadeng Fernando asin [[Isabella I kan Castile|Reyna Isabella]] tanganing pakosogon an saindang pamamahala. An bagong inkisisyon na ini isinuhay sa Iglesia Romana asin sa inkisisyon na naenot dian. Sa primero iyan sa pangenot ipinanongod sa mga Judio na nakombertir sa Kristianismo huli ta dakol an nagdududa na sinda dai man talaga nagkombertir sa Kristianismo. Kan huri naglakop ini sa pagpuntirya sa mga Muslim asin sa manlaen-laen na mga tawo sa Amerika asin Asya.  An mga inkisisyon kaiba an Krusada kan Albigensia medyo nagin mapanggana sa pagpogol sa erehiya.

=== Paglangkaw kan mga unibersidad ===
An mga modernong unibersidad sa sulnupan direktang nagpoon sa Simbahan kan Edad Media. <ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Christian Education|last=A. Lamport|first=Mark|publisher=Rowman & Littlefield|year=2015|isbn=9780810884939|page=484|quote=All the great European universities-Oxford, to Paris, to Cologne, to Prague, to Bologna—were established with close ties to the Church.}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the Developing World|last=B M. Leonard|first=Thomas|publisher=Routledge|year=2013|isbn=9781135205157|page=1369|quote=Europe established schools in association with their cathedrals to educate priests, and from these emerged eventually the first universities of Europe, which began forming in the eleventh and twelfth centuries.}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Sciences in the Universities of Europe, Nineteenth and Twentieth Centuries: Academic Landscapes|last=Gavroglu|first=Kostas|publisher=Springer|year=2015|isbn=9789401796361|page=302|quote=}}</ref> <ref>{{Cite book|title=First Peoples of the Americas and the European Age of Exploration|last=GA. Dawson|first=Patricia|publisher=Cavendish Square Publishing|year=2015|isbn=9781502606853|page=103|quote=}}</ref> Nagpoon sinda bilang mga eskwelahan sa katedral, asin an gabos na estudyante pigkonsiderar na mga klerigo. <ref>{{Cite book|title=Managing the University Campus: Information to Support Real Estate Decisions|last=Den Heijer|first=Alexandra|publisher=Academische Uitgeverij Eburon|year=2011|isbn=9789059724877|quote=Many of the medieval universities in Western Europe were born under the aegis of the Catholic Church, usually as cathedral schools or by papal bull as Studia Generali.}}</ref> Ini sarong pakinabang huli ta ini nagbugtak sa mga estudyante sa irarom kan eklesiastikong hurisdiksyon asin sa siring nagtao nin nagkapirang legal na inmunidad asin proteksyon. An mga eskwelahan sa katedral sa kahurihurihi nagin parsyal na nasuhay sa mga katedral asin nagbilog kan saindang sadiring mga institusyon, an pinakaenot iyo an Unibersidad kan Paris ( ''c'' . 1150), an Unibersidad kan Bologna (1088), asin an Unibersidad kan Oxford (1096).

=== Paglakop kan Kristiyanismo ===

==== Pagkombertir kan mga Eslavo ====
[[Ladawan:Cyril_Metodej.jpg|wala|thumb| Monumento ni San Cirilo asin San Metodio sa Mt. Radhošť]]
Dawa ngani kan 800 an sulnupan na Europa pinamamahalaan nin mga hadeng Kristiyano, an sentral asin sirangan na Europa nagdanay na mga lugar nin aktibidad nin misyonero. Sa ikasiyam nga siglo SS. Si Cirilo asin Metodio nagkaigwa nin mahiwas na mga aktibidad sa pagmimisyonero sa tahaw kan mga banwaan na Eslavo, na tinatradusir an Biblia asin liturhiya sa Eslavoniko .

Kan ikasiyam asin ikasampulong siglo an Kristianismo nakagibo nin dakulang paglaog sa sentral asin sirangan na Europa. An pag-ebanghelyo, o Kristiyanisasyon, kan mga Eslavo makusog na suportado kan saro sa mga pinaka-adunong na mga taga-iglesya kan [[Subangan na Imperyong Romano|Sirangan na Imperyo nin Roma]] (na inaapod man na Imperyo nin Bizantino) Patriarkang Photius . An emperador na Byzantine na si Miguel III pinili si Cyril asin Methodius bilang simbag sa kahagadan ni Rastislav, an hade kan Moravia na gusto nin mga misyonero na makakapaglingkod sa mga Moraviano sa saindang sadiring tataramon.

An duwang tugang nagtataram kan bernakular na Eslavonikong lokal para sa rehion nin Tesalonica, na harani pa man giraray sa orihinal na Proto-Eslavo, asin itrinadusir an [[Bibliya|Biblia]] asin an dakol sa mga libro nin pamibi. Siring sa mga huring siglo an mga traduksiyon na inandam ninda kinopya kan mga parataram kan ibang mga enot na diyalektong Eslavo, an manlaen-laen na lokal na mga variant nag-ebolusyon bilang mga pag-urong kan huring tataramon na literaryo asin liturhiko kan Eslavo kan Simbahan .

An nagkapira sa mga disipulo, na iyo si Naum kan Preslav, Clement kan Ohrid, San Angelar, asin Sava, nagbalik sa [[Bulgarya|Bulgaria]] kun saen sinda inako kan Bulgarian Tsar na si Boris I na pighihiling an liturhiyang Eslavoniko bilang sarong paagi tanganing kontrahon an impluwensya kan mga Griyego sa nasyon. Sa halipot na panahon an mga disipulo ni Cirilo asin Metodio nakapag-andam asin nakapagtukdo sa maabot na klero kan mga Eslavo sa alpabetong Glagolitiko asin sa mga teksto sa bibliya, kun saen man an Amay na alpabetong Siriliko pigdevelop kan huring parte kan ika-9 siglo. An Bulgaria opisyal na pigkristiyanisa kan 864 asin pigmidbid bilang sarong patriarka kan Constantinople kan 927, <ref>{{Harvard citation no brackets|Zlatarski|1972}}</ref> <ref name="BGpatriarchate2">{{cite web|url=http://www.bg-patriarshia.bg/index.php?file=preslav_patriarchs.xml|title=Patriarchs of Preslav|website=Official site of the Bulgarian Orthodox Church|language=bg|access-date=3 March 2016|url-status=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307002801/http://www.bg-patriarshia.bg/index.php?file=preslav_patriarchs.xml|archive-date=7 March 2016}}</ref> an pinakaenot pagkatapos kan limang orihinal na Patriarka na nagbilog kan Pentarkiya gikan sa huring parte [[Imperyong Romano|kan Imperyo Romano]] .

An mga Serb pigkonsiderar na Kristiyano kan mga 870. <ref name="IUN2">{{cite web|url=http://www.iun.edu/~hisdcl/h113_2001/byzantium.htm|title=From Eastern Roman to Byzantine: transformation of Roman culture (500-800)|publisher=Indiana University Northwest|access-date=31 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916164425/http://www.iun.edu/~hisdcl/h113_2001/byzantium.htm|archive-date=16 September 2017|url-status=dead}}</ref> An patriarka kan Serbia pigmidbid kan Constantinople kan 1346.

An Bautismo kan Kiev kan 988 nagpalakop kan Kristiyanismo sa bilog na Kievan Rus', na nagmukna kan Kristiyanismo sa naenot na estado kan [[Belarus]], [[Rusya]] asin [[Ukranya|Ukraine]] . An mas huring marhay na patriarkado kan Rusya pigmidbid kan Constantinople kan 1589.

An mga misyonero sa mga Eslavo nagkaigwa nin suminunod na kapangganahan sa sarong kabtang huli ta ginamit ninda an katutubong tataramon kan banwaan imbes na [[Tataramon na Latin|Latin]] arog kan ginibo kan mga saserdoteng Romano, o [[Tataramon na Griego|Griego]] .

== Toltolan ==
<references />
{{Tamboan}}
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]
An Kristiyanismo kan Edad Media minasakop kan kasaysayan kan Kristiyanismo poon kan pagbagsak kan Solnopan na Imperyo nin Roma (  ). An katapusan kan panahon igwa nin manlaen-laen na kahulugan - depende sa konteksto, an mga pangyayari arog kan pagsakop kan Constantinople kan Imperyo Ottoman kan 1453, an enot na paglayag ni Christopher Columbus pasiring sa Amerika kan 1492, o an Reporma Protestante kan 1517 minsan ginagamit. 

Sa suanoy na Pentarkiya kan Kristiyanismo, limang patriarka an igwa nin espesyal na importansya: an mga sees kan Roma, Constantinople, Jerusalem, Antioquia, asin Alexandria . An prestihiyo kan kadaklan sa mga sees na ini nakadepende sa parte sa saindang mga apostolikong kagmukna, o sa kaso kan Byzantium/Constantinople, na ini an bagong tukawan kan nagpapadagos na Eastern Roman, o Byzantine Empire. Ibinilang kan mga obispong ini an saindang sadiri na kasalihid kan mga apostol na idto.  Dugang pa, an gabos na limang syudad iyo an mga enot na sentro kan Kristiyanismo, nawara an saindang importansya pagkatapos na an Levant nasakop kan Sunni Caliphate .

 Amay na Edad Media (476–799) 
too|thumb|244x244px| Mosaiko ni Justiniano I sa simbahan sa San Vitale, Ravenna, Italya
An Amay na Edad Media nagpoon kan an huring sulnupan na emperador kan Roma pinahale sa pwesto kan 476, na sinundan kan hadeng barbaro, si Odoacer, sa pagkorona ki Carlomagno bilang "Emperador kan mga Romano" ni Papa Leo III sa Roma kan Aldaw nin Pasko, 800. An taon 476, alagad, sarong medyo artipisyal na pagkabaranga.  Sa Sirangan, an pamamahala kan imperyo nin Roma nagpadagos sagkod sa panahon na inaapod ngonyan kan mga historyador na Imperyo nin Bizantino . Dawa sa Solnopan, kun saen an imperyal na kontrol politikal luway-luway na nagluya, an malinaw na kulturang Romano nagpadagos nin halawig pagkatapos; kaya an mga historyador ngonyan mas gustong magtaram manongod sa sarong "pagbabago kan kinaban nin Roma" imbes na sarong "pagbagsak kan Imperyo nin Roma."

An pag-abot kan Amay na Edad Media sarong luway-luway asin parating lokalisadong proseso kun saen, sa Solnopan, an mga lugar sa bukid nagin mga sentro nin kapangyarihan mantang an mga lugar sa syudad nagluya. Sa mga pagsalakay kan mga Muslim kan ikapitong siglo, an mga lugar sa Solnopan (Latin) asin Sirangan (Griego) kan Kristiyanismo nagpoon na magkaigwa nin mga laen-laen na porma. Mantang sa Sirangan pinapagdanay kan Iglesia an kosog kaiyan, sa Solnopan an mga obispo kan Roma (an boot sabihon, an mga Papa) napiritan na makibagay nin mas marikas asin madaling makibagay sa grabeng pagbabago nin mga kamugtakan. Partikularmente mantang an mga obispo kan Sirangan nagmantinir nin malinaw na kaimbodan sa Sirangan na Romanong Emperador, an obispo kan Roma, mantang nagmantenir nin nominal na lealtad sa Sirangan na Emperador, napiritan na makipag-olay nin delikadong mga balanse sa mga "barbarong namamahala" kan mga dating probinsya sa Solnopan. Minsan ngani an mas dakulang kabilangan nin mga Kristiano nagdanay sa Sirangan, an mga pangyayari sa Solnopan iyo an magigin basehan para sa mayor na mga pangyayari sa Kristianong kinaban durante kan huring mga siglo. 

 Amay na Papado kan Edad Medya 
Pagkatapos na an peninsula kan Italya mahulog sa gera asin kariribokan huli sa mga tribong barbaro, an Emperador Justiniano I nagprobar na ibalik an imperyal na dominasyon sa Italya gikan sa Sirangan, laban sa aristokrasya na Gotiko. An mga suminunod na kampanya mas o menos nagin mapanggana, asin sarong Imperial Exarchate an naestablisar para sa Italya, alagad limitado an impluwensya kan imperyo. Dangan sinalakay kan mga Lombard an nagluyang peninsula, asin an Roma sa pundamental pinabayaan na magdepensa para sa sadiri. An pagkabigo kan Sirangan na magpadara nin tabang nagresulta sa pagpakakan mismo kan mga papa sa siudad nin tipasi hale sa mga rogaring kan papa, nakikipag-olay sa mga tratado, nagbabayad nin proteksion na kuwarta sa mga Lombard warlord, asin, kun dai iyan, nagkukua nin mga soldados tanganing idepensa an siudad.  Sa katapustapusi an mga papa nagdolok sa iba para sa suporta, nangorogna sa mga Frank.

 Naglakop sa Lampas kan Imperyo nin Roma 
too|thumb|200x200px| Mga Kristiyano asin Pagano, sarong pintura ni Sergei Ivanov
Mantang an politikal na mga linderos kan Imperyo nin Roma nagdidikit dangan buminagsak sa Solnopan, an Kristianismo luminakop sa luwas kan daan na mga linderos kan Imperyo asin sa mga kadagaan na dai pa noarin man sakop kan Roma.

 Mga Misyonerong Irlandes 
Poon kan ikalimang siglo, sarong pambihirang kultura an nagtalubo sa palibot kan Dagat Irlandes na binibilog kan inaapod ngonyan na Wales asin Irlandia. Sa kapalibutan na ini, an Kristiyanismo naglakop gikan sa Romanong Britanya pasiring sa Irlandia, orog na tinabangan kan misyonaryong aktibidad ni San Patricio kaiba an saiyang enot na orden nin 'patrisikong klero', mga aktibong misyonerong padi na nag-iiba o nagsusunod saiya, tipikal na mga Briton o Irlandes na inordenan niya asin kan saiyang mga kasalihid. Si Patrick nabihag sa kaoripnan sa Irlandia asin, kasunod kan saiyang pagdulag asin kan huri na pagkonsagra bilang obispo, nagbalik siya sa isla na nag-oripon saiya tanganing darahon niya sainda an Ebanghelyo. Dai nahaloy, an mga misyonerong Irlandes arog ni Columba asin Columbanus nagpalakop kan Kristiyanismong ini, na may mga tampok na Irlandes, sa Scotland asin sa Kontinente. An saro sa siring na kabtang iyo an sistema nin pribadong pagsolsol, na suminalida sa dating kaugalean nin pagpenitensia bilang pampublikong rito. 

 Mga Anglo-Saxon, Ingles 
Minsan ngani an timog na Britania dating probinsia nin Roma, kan 407 an mga lehiyon kan imperyo naghale sa isla, asin nagsunod an mga elite nin Roma. Pakalihis nin pirang panahon kan siglong idto, an manlaen-laen na tribong barbaro nagpoon sa pagsalakay asin pagsamsam sa isla pasiring sa pag-erok asin pagsalakay. An mga tribu na ini inaapod na mga "Anglo-Saxon", mga naenot sa mga Ingles. Sinda bilog na pagano, na dai pa nanggad nagin parte kan Imperyo, asin dawa ngani nakaeksperyensya sinda nin Kristiyanong impluwensya gikan sa mga tawo sa palibot, sinda nakombertir kan misyon ni San Agustin na ipinadara ni Papa Gregorio an Dakula . An mayoriya kan natatadang populasyon kan Britanya nakombertir gikan sa Kristiyanismo pabalik sa saindang Paganong mga ginikanan. Kabaliktaran sa popular na paniniwala, an pagkakombertir kan mga Anglo-Saxon sa Kristianismo luway-luway na marhay. An mga Anglo-Saxon igwa nin kadikit na interes na baguhon an saindang relihiyon asin dawa sa primero pighihiling an Kristiyanismo huli sa pagsakop sa mga tawong Kristiyanong Briton mga dekada bago kaini.

Inabot nin haros sarong siglo tanganing makombertir sana an mga aristokrasya kan mga Anglo-Saxon sa Kristiyanismo na kadakol pa an nagkokombertir pabalik sa Paganismo. Pagkatapos kaini, an mga ordinaryong tawo nagkua nin pirang gatos pang taon tanganing makombertir sa Kristiyanismo asin an saindang pangangatanosan sa pagkombertir sa kadaklan huli sa mga noble.  Sa orihinal, an mga lider kan Anglo-Saxon naghingako nin banal na ginikanan mantang nagpartisipar sa kadakol na mga ritwal asin gawi para sa Paganismo alagad pagkatapos kan saindang pagkakombertir sinda man nagin mga espirituwal na lider para sa Kristiyanismo sa Britanya. Dai nahaloy an mga Anglo-Saxon nagpoon na isalak an saindang mga lumang Paganong istorya asin mga pigura sa Kristiyanismo, arog kan Paganong diyos na si Woden na nagin ika-16 sa ginikanan gikan ki 'Sceaf, an aki ni Noe sa Bibliya.  Kan huri, sa irarom ni Arsobispo Theodore, an mga Anglo-Saxon nagkaigwa nin bulawan na panahon nin kultura asin iskolar. Dai nahaloy, an importanteng mga misyonerong Ingles arog ni SS. Si Wilfrid, Willibrord, Lullus asin Boniface magpoon na mag-ebanghelyo kan saindang mga paryentes na Saxon sa Alemania. 
thumb|269x269px| Si San Remigio binunyagan si Clovis.
An kadaklan na Kristiyanong Gallo-Romanong mga nag-eerok sa Gaul (modernong Pransya) sinakop kan mga Aleman na Frank kan amay na ika-5 siglo. An mga katutubong nag-eerok pinaglamag sagkod na an Frankish Hade, si Clovis I nakombertir gikan sa paganismo pasiring sa Romano Katolisismo kan 496. Nag-insistir si Clovis na sumunod man an kapwa nia noble, na pinakokosog an saiyang bago pa sanang establisaron na kahadean paagi sa pagsararo kan pagtubod kan mga namamahala sa mga pinamamahalaan. 

 Mga Frisian kan mga Hababang Nasyon 
Kan 698, an mongheng Benedictino kan Northumbria, si Willibrord, pinagbotan ni Papa Sergio I bilang obispo kan mga Frisian sa inaapod ngonyan na Netherlands . Si Willibrord nagmukna nin sarong simbahan sa Utrecht .

An kadaklan sa mga gibo ni Willibrord napara kan an paganong Radbod, hade kan mga Frisian rinaot an kadakol na mga sentro nin mga Kristiyano sa pag'oltan kan 716 asin 719. Kan 717, an Ingles na misyonerong si Bonifacio isinugo tanganing tabangan si Willibrord, na inestablisar liwat an mga iglesya sa Frisia asin padagos na naghulit sa bilog na paganong kadagaan nin Alemania. Si Bonifacio ginadan kan mga pagano kan 754.

 Iconoclasm 
wala|thumb| An Trinidad ni Andrei Rublev
An Iconoclasm bilang sarong hiro nagpoon sa laog kan Sirangan na Kristiyanong Byzantine na simbahan kan amay na ika-8 siglo, kasunod kan serye nin magabat na mga pagbaliktad militar laban sa mga Muslim . Igwa nin sarong mobimientong Kristiyano kan ikawalo asin ikasiyam na siglo tumang sa pagsamba sa mga imahen, na dara kan paghadit na an arte tibaad idolatroso .  Sa pag-oltanan kan 726 asin 730 an Byzantine Emperador na si Leo III an Isaurian nagboot na haleon an sarong imahen ni Jesus na prominenteng ibinugtak sa ibabaw kan trangkahan kan Chalke, an seremonyal na entrada sa Dakulang Palasyo nin Constantinople, asin an pagsalida kaini nin sarong krus. Sinundan ini nin mga pagboot na nagbabawal sa pictorial na representasyon kan pamilya ni Cristo, kan suminunod na mga santo na Kristiano, asin kan mga eksena sa Biblia. Sa Solnopan, si Papa Gregorio III nagkaigwa nin duwang sinodo sa Roma asin kinondenar an ginibo ni Leo. Sa mga kahadean ni Leo, an Iconoclast Council sa Hieria, 754 nagdesisyon na an kultura nin banal na mga retrato (hilingon an icon ) bakong gikan sa sarong Kristiyanong ginikanan asin kun kaya erehes.  An mobimiento nagdestroso kan kadaklan kan amay na historya nin arte kan simbahan Kristiyano, sa dakulang pagkawara kan mga suminunod na historyador nin arte asin relihiyon. An mobimientong iconoclastic mismo kan huri tinawan nin kahulugan bilang erehes kan 787 sa irarom kan Ikapitong Ecumenical council, alagad nagkaigwa nin halipot na pagbangon sa pag'oltan kan 815 asin 842.

 Halangkaw na Edad Media (800–1300) 

 Carolingian Renaissance 
An Carolingian Renaissance sarong panahon nin intelektwal asin kultural na pagbangon sa huring parte kan ika-8 siglo asin ika-9 siglo, kadaklan sa panahon kan paghade ni Carlomagno asin Louis the Pious . Nagkaigwa nin paglangkaw kan literatura, an arte, arkitektura, hurisprudensia, liturhiko asin pag-aadal sa kasuratan . An panahon man nahiling an pag'uswag kan Carolingian minuscule, an ginikanan kan modernong lower-case script, asin an standardisasyon kan Latin na sagkod ngonyan nagin manlaen-laen asin iregular (hilingon an Medieval Latin ). An reporma iyo an kredo kan Kristianismo ni Carlomagno. Igwa nin pagdodoon sa mga pagkakaiba kan Kristiyanismo para sa mga laiko asin Kristiyanismo para sa mga noble. Kan panahon na ini, an relihiyon asin politika konektadong marhay sa lambang saro. An paniniwala ni Carlomagno sa pagtatanos kan sistema nin edukasyon kan mga noble sarong halimbawa kan relasyon na ini sa pag-oltanan kan iglesia asin estado. An dai pakabasa asin pakasurat sarong komun na problema man sa mga noble. Tanganing masimbagan an mga problema sa dai pakabasa asin pakasurat sa tahaw kan mga klero asin mga eskriba sa korte, si Carlomagno nagtogdas nin mga eskuelahan asin nakaakit sa saiyang korte an pinakamadunong na mga tawo hale sa bilog na Europa, arog ni Theodulf, Paul the Deacon, Angilbert, Paulinus of Aquileia . Importante man na rekonoseron na sa panahon na ini, an paggibo nin manuskrito makakakumpara sa modernong gastos sa pagbakal nin laptop. Kaya an mga mayaman, maimpluwensyang mga indibidwal sana arog ni Carlomagno an may kakayahan na magtulod kan pagpahiwas kan edukasyon sa klerikal.

 Nagdadakulang tensyon sa pag-ultanan kan Sirangan asin Solnopan 
An mga liki asin mga banga sa pagkasararo kan mga Kristiyano na nagdara sa Sirangan-Solnopan na Pagbaranga nagpoon na magin malinaw kan ikaapat na siglo pa sana. An mga pagkakalaen sa kultura, politika, asin lenguahe parateng sinasalak sa teolohiko, na nagbubunga nin pagkabaranga.

An pagbalyo kan kabisera kan Roma pasiring sa Constantinople dai malilikayan na nagdara nin kawaran nin tiwala, iriwal, asin pag-imon pa ngani sa relasyon kan duwang dakulang sees, an Roma asin Constantinople. Pasil para sa Roma na mauri sa Constantinople sa panahon na iyan marikas na nawawaran nin politikal na pagkaprominente. An pagrayo natabangan man kan mga pagsalakay kan mga Aleman sa Solnopan, na epektibong nagpaluya sa mga kontak. An pag-itaas kan Islam sa pagsakop kaini sa kadaklan kan baybayon kan Mediteraneo (dai na baga sabihon an pag-abot kan mga paganong Slav sa Balkan sa parehong panahon) orog pang nagpakusog kan pagbubulag na ini sa paagi nin pagdara nin pisikal na pag-iriba sa pag-ultanan kan duwang kinaban. An dating magkaparehong pinagsararong kinaban kan Mediteraneo marikas na nawawara. An komunikasyon sa pag-oltanan kan Sirangan na Griyego asin Solnopan na Latin kan mga taon 600 nagin peligroso asin haros napondo. 

Duwang pundamental na problema – an naturalesa kan primacy kan obispo kan Roma asin an teolohikong implikasyon kan pagdagdag nin sarong clause sa Nicene Creed, na midbid bilang <i id="mw3A">filioque</i> clause – an imbuelto. An mga isyung ini sa doktrina enot na hayag na pinag-olayan sa patriarka ni Fotio.
too|thumb|250x250px| An kadaklan napuho nang Simbahan kan Sirangan asin an pinakadakulang lakbang kaini durante kan Edad Media.
Pag-abot kan ikalimang siglo, an Kakristianohan nababanga sa sarong pentarkiya nin limang sees na an Roma tinawan nin pangenot na lugar. An apat na Eastern sees kan pentarchy, pigkonsiderar na ini nadeterminaran kan kanonikal na desisyon asin dai nagdara nin hegemonya kan arin man na sarong lokal na simbahan o patriarka sa iba. Minsan siring, an Roma nagpoon na interpretaron an saiyang pagkaenot sa mga termino nin soberaniya, bilang sarong itinao nin Dios na deretso na imbuelto an unibersal na hurisdiksyon sa Simbahan. An kolehiyo asin konsiliar na naturalesa kan Simbahan, sa epekto, luway-luway na binayaan pabor sa supremasiya kan daing limitasyon na kapangyarihan kan papa sa bilog na Simbahan.

An mga ideyang ini sa katapustapusi tinawan nin sistematikong kapahayagan sa Solnopan durante kan mobimientong Repormang Gregoriano kan ika-onseng siglo. An mga simbahan sa Sirangan pighihiling an pagsabot kan Roma sa naturalesa kan kapangyarihan kan episkopal bilang direktang kontra sa esensyal na konsiliar na estruktura kan Simbahan asin kun kaya nahihiling an duwang eklesiolohiya bilang magkakontrahan. Para sa sainda, partikularmente, an pagkaenot ni Simon Pedro dai nanggad puedeng magin eksklusibong prerogatibo nin arin man na sarong obispo. An gabos na obispo dapat, siring ki San Pedro, magkumpisal ki Jesus bilang Cristo asin, bilang siring, an gabos mga kasalihid ni Pedro. An mga iglesya sa Sirangan nagtao sa Sede Romana, nin pangenot alagad bakong pangenot. An Papa na iyo an pinakaenot sa mga kapantay, alagad bakong daing sala asin bakong may absolutong awtoridad. 

An saro pang mayor na nakakairitar sa Kakristianohan sa Sirangan iyo an paggamit kan Solnopan kan filioque clause—na an boot sabihon "asin an Aki"—sa Nicene Creed . Ini man luway-luway na nagtalubo asin naglaog sa Kredo sa pag'agi nin panahon. An isyu iyo an pagdagdag kan Solnopan kan Latin na clause filioque sa Kredo, arog kan "an Espiritu Santo... na gikan sa Ama asin sa Aki ," kun saen an orihinal na Kredo, na inaprobaran kan mga konsilyo asin ginagamit pa sagkod ngonyan, kan Ortodokso sa Sirangan nagsasabi sana na "an Espiritu Santo, an Kagurangnan asin Paratao nin Buhay, na gikan sa Ama." An Simbahan sa Sirangan nagrason na an frase idinagdag nin unilateral asin, kun siring, ilehitimo, nin huli ta an Sirangan dai pa noarin man nakonsulta.  Sa huring pag-analisar, saro pang ekumenikal na konsilyo sana an makakapag-introdusir nin siring na pagbabago. Tunay nanggad, an mga konsilyo, na naggibo kan orihinal na Kredo, malinaw na ipinagbawal an ano man na pagbawas o pagdagdag sa teksto. Dugang pa sa eklesiolohikong isyung ini, an Simbahan sa Sirangan nagkonsiderar man na an filioque clause dai maaako huli sa dogmatikong mga basehan. Sa teolohiya, an Latin na interpolasyon dai inaako nin huli ta ini nagpaparisa na an Espiritu igwa na ngonyan nin duwang pinagkukuanan nin ginikanan asin prusisyon, an Ama asin an Aki, imbes na an Ama sana. 

 Photian Schism 
Kan ika-9 siglo AD, sarong kontrobersiya an nagbutwa sa pag-oltanan kan Sirangan (Byzantine, kan huri Ortodokso) asin Solnopan (Latino, kan huri Romano Katoliko) na Kristiyanismo na pinunan kan pagtumang kan Romanong Papa Juan VIII sa pagnombrar kan Byzantine emperador na si Miguel III kan Photius I sa posisyon nin patriarka ni Constantinople. Si Photios sinayumahan kan papa na maghagad nin dispensasyon huli sa mga nakaaging punto nin iriwal sa pag-oltanan kan Sirangan asin Solnopan. Si Photius nagsayuma na akoon an supremasiya kan papa sa mga bagay sa Sirangan o akoon an filioque clause. An Latin na delegasyon sa konsilyo kan saiyang pagkonsagra nagpirit saiya na akoon an clause tanganing maseguro an saindang suporta.

An kontrobersiya imbuelto man an mga deretso hurisdiksyonal kan eklesiastiko sa Sirangan asin Solnopan sa simbahan kan Bulgaria, siring man an sarong doktrinal na iriwal sa Filioque ("asin gikan sa Aki") na clause. Iyan idinagdag sa Nicene Creed kan Latin na simbahan, na kan huri iyo an teolohikong punto nin pagkaraot sa ultimong Great East-West Schism kan ika-onseng siglo.

Si Photius nagtao nin konsesyon sa isyu kan mga deretso sa hurisdiksyon manungod sa Bulgaria asin an mga legado kan papa naggibo kan saiyang pagbalik kan Bulgaria sa Roma. An konsesyon na ini, alagad, purong nominal, nin huli ta an pagbalik kan Bulgaria sa rito kan Byzantine kan 870 nakaseguro na para kaini nin sarong autocephalous na simbahan. Kun mayo nin pagtogot ni Boris I nin Bulgaria, an papado dai nakapagpaotob kan arin man sa mga paghihingako kaiyan.

 Sirangan-Solnopan na Pagbaranga 
An East-West Schism, o Dakulang Schism, pinagsuhay an Simbahan sa Sulnupan (Latin) asin Sirangan (Griego) na mga sanga, arin na baga, Sulnupan na Katolisismo asin Sirangan na Ortodoksiya. Ini an pinakaenot na mayor na dibisyon poon kan an nagkapirang grupo sa Sirangan nagsikwal sa mga dekreto kan Konsilyo kan Chalcedon (hilingon an Ortodoksiya sa Sirangan ), asin mas mahalaga nanggad. Dawa ngani normal na pigpetsahan kan 1054, an East-West Schism iyo an resulta kan halawig na panahon nin pag-iba sa pag-ultanan kan Latin asin Griegong Kakristianohan sa naturalesa kan papal primacy asin nagkapirang doktrinal na bagay arog kan filioque, alagad pinakusog kan mga pagkakaiba sa kultura asin linggwistika.

An "opisyal" na pagkabaranga kan 1054 iyo an ekskomunikasyon ni Patriarka Michael Cerularius kan Constantinople, na sinundan kan saiyang ekskomunikasyon sa mga legado kan papa. An mga pagprobar sa pakikipag-ulian ginibo kan 1274 (kan Ikaduwang Konsilyo kan Lyon ) asin kan 1439 (kan Konsilyo kan Basel ), alagad sa lambang kaso an mga hirarkiya sa sirangan na nagtugot sa mga unyon isinikwal kan mga Ortodokso sa kabilogan, dawa ngani an pakikipag-ulian nakamit sa pag-oltanan kan Solnopan asin kan inaapod ngonyan na " Mga Simbahan Katolikong Sirangan ." Mas bago pa sana, kan 1965 an mga pag-ekskomunikar sa lambang saro binawi kan Papa asin kan Patriarka kan Constantinople, dawa ngani an pagkabaranga nagdadanay.

An duwang grupo naggigikan sa Enot na Simbahan, parehong minaako kan apostolikong pagsusundan kan mga obispo kan lambang saro, asin an pagigin balido kan mga sakramento kan lambang saro. Dawa ngani parehong minimidbid an pagka-enot kan Obispo kan Roma, an Sirangan na Ortodoksiya nakakasabot kaini bilang sarong pagka-enot nin onra na may limitado o mayong eklesiastikong awtoridad sa ibang mga diosesis.

An Ortodoksong Sirangan nagmansay sa Papado bilang nagkukua nin mga karakteristikong monarkiya na bakong kaoyon kan tradisyonal na relasyon kan iglesia sa emperador.

An huring pagbalga parati pigkokonsiderar na nagbutwa pakatapos kan pagsakop asin pagsamsam kan Constantinople kan Ikaapat na Krusada kan 1204. An mga krusada laban sa mga Kristiyano sa Sirangan kan mga krusado na Romano Katoliko bako sanang sa Mediteraneo (hilingon man an mga Krusada sa Norte asin an Labanan sa Yelo ). An pagsamsam kan Constantinople, orog na an Simbahan kan Banal na Kadonongan asin an Simbahan kan Banal na mga Apostoles, asin an pagmukna kan Imperyo Latino bilang garo baga pagprobar na salidahan an Ortodoksong Imperyong Bizantino kan 1204 pighihiling na may kadikit na pagkaanggot sagkod sa presenteng aldaw. Dakol sa Sirangan an naheling an mga aksion kan Solnopan bilang pangenot na nagdedeterminar na dahelan sa pagluya kan Bizancio. Ini an nagin dalan kan pagsakop kan Imperyo asin pagkahulog sa Islam. Kan 2004, si Papa Juan Pablo II nagtao nin pormal na paghagad nin dispensasyon sa pagsamsam kan Constantinople kan 1204; an paghagad nin dispensasyon pormal na inako ni Patriarkang Bartolome kan Constantinople . Dakul na mga bagay na hinabon kan panahon na ini: mga banal na relikya, mga kayamanan, asin kadakol pang ibang mga bagay, an yaon pa sa manlaen-laen na mga syudad sa Solnopan na Europa, partikularmente an Venice .

 Repormang Monastiko 
wala|thumb|171x171px| Sarong tanawon kan Abbey kan Cluny.

 Cluny 
Poon kan ika-6 na siglo padagos an kadaklan sa mga monasteryo sa Solnopan iyo an Orden Benedictino . Huli sa mas estriktong pagsunod sa sarong repormadong pamamahala kan mga Benedictino, an abbey kan Cluny nagin an midbid na lider kan sulnupan na monastisismo poon kan huring parte kan ika-10 siglo. Si Cluny nagmukna nin sarong dakula, pederasyon na orden kun saen an mga administrador kan mga subsidiary na harong nagseserbing mga deputado kan abade kan Cluny asin nagsisimbag saiya. An espiritung Cluniac sarong nakakapakosog na impluwensya sa simbahan kan Norman, sa pinakahalangkaw kaini poon kan ikaduwang kabanga kan ika-10 siglo sagkod sa amay na ika-12 .

 Cîteaux 
too|thumb| Bernard of Clairvaux, sa sarong manuskritong may liwanag kan edad media.
An sunod na alon nin repormang monastiko nag-abot sa Cistercian Movement . An pinakaenot na Cistercian abbey pigtogdas kan 1098, sa Cîteaux Abbey . An pangenot na punto kan buhay kan mga Cisterciano iyo an pagbalik sa literal na pag-otob kan pamamahala kan mga Benedictino, na isinikwal an mga pangyayari kan mga Benedictino . An pinakanakakabiglang tampok sa reporma iyo an pagbalik sa manwal na trabaho, asin orog na sa trabaho sa langtad. Huli sa inspirasyon ni Bernard of Clairvaux, an pangenot na kagtogdok kan mga Cistercians, sinda an nagin mayor na pwersa kan paglakop kan teknolohiya sa Europa kan edad media. Sa katapusan kan ika-12 siglo an mga harong kan mga Cisterciano nag-abot sa 500, asin sa pinakahalangkaw kaini kan ika-15 siglo an orden naghingako na igwa nin haros 750 na harong. Kadaklan kaini itinogdok sa mga lugar na may kaawagan, asin nagkaigwa nin mayor na papel sa pagdara kan siring na mga suhay na parte kan Europa sa ekonomikong pagkultibar.

 Mga Orden nin mga Parapakilimos 
An ikatolong lebel nin repormang monastiko itinao kan pagmukna kan mga orden kan Mendicant . Komun na midbid bilang mga prayle, an mga parapakilimos nabubuhay sa irarom nin sarong monastikong pamamahala na may tradisyonal na mga panuga nin kadukhaan, kalinigan asin pagkuyog, alagad sinda nagduduon sa paghuhulit, aktibidad nin misyonero, asin edukasyon, sa sarong suhay na monasteryo. Poon kan ika-12 siglo, an orden Franciscano pinonan kan mga parasunod ni Francisco de Assisi, asin pakatapos kaiyan an Orden Dominicano pinonan ni San Domingo .

 Kontrobersiya sa Investiture 
wala|thumb|200x200px| Si Henry IV sa trangkahan kan Canossa, ni August von Heyden
An Investiture Controversy, o kontrobersiya sa Lay investiture, iyo an pinaka-signipikanteng iriwal sa pag-ultanan kan sekular asin relihiyosong mga kapangyarihan sa Edad Medya na Europa . Nagpoon ini bilang sarong iriwal kan ika-11 siglo sa pag-ultanan kan Banal na Romanong Emperador na si Henry IV, asin ni Papa Gregorio VII manungod sa kun siisay an manombra nin mga obispo ( investiture ). An katapusan kan mga laykong pamumuhunan naghuma na paluyahon an kapangyarihan kan Imperyo asin an mga ambisyon kan mga noble para sa kapakinabangan kan reporma kan Simbahan.

An mga obispo nagkokolekta nin mga ingreso gikan sa mga estada na nakadukot sa saindang obispado. An mga noble na nagkakapot nin mga daga (mga fiefdom) minamana na ipinasa an mga dagang iyan sa laog kan saindang pamilya. Alagad, nin huli ta an mga obispo mayo nin lehitimong mga aki, kun an sarong obispo nagadan ini deretso kan hade na magnombra nin sarong kasalihid. Kaya, mantang an sarong hade igwa nin kadikit na paagi sa pag-olang sa mga noble na magkaigwa nin mga poderosong dominyo sa paagi nin pamana asin dinastikong mga pag-agom, an sarong hade puedeng magdanay na maingat na kontrol sa mga kadagaan na nasa irarom kan dominyo kan saiyang mga obispo. An mga hade nagtatao nin mga obispado sa mga miyembro kan mga nobleng pamilya na an pakikikatood gusto niyang maseguro. Dugang pa, kun an sarong hade binabayaan na bakante an sarong obispado, dangan kinokolekta niya an mga kita kan mga estado sagkod na an sarong obispo nombrahan, mantang sa teorya siya an mababayad kan mga kita. An pambihirang pagbayad na ini sarong malinaw na gikanan nin iriwal. Gusto kan Simbahan na tapuson an lay investiture na ini huli sa posibleng korapsyon, bako sanang gikan sa mga bakanteng sees kundi pati na gikan sa ibang mga gawi arog kan simoniya . Kaya, an Investiture Contest parte kan pagprobar kan Simbahan na repormahon an episcopate asin magtao nin mas marahay na pastoral na pag-ataman .

Si Papa Gregorio VII nagpaluwas kan Dictatus Papae, na nagdeklara na an papa sana an pwedeng magnombra o magpahale nin mga obispo, o magtradusir sainda sa ibang mga sees. An pagsikwal ni Henry IV sa dekreto nagdara sa saiyang ekskomunikasyon asin sarong rebelyon ducal; sa kahurihurihi si Henry nag-ako nin absolusyon pagkatapos kan dramatikong pampublikong penitensya na daing sapin sa niyebe kan Alpine asin nakasulot nin hairshirt (hilingon an Walk to Canossa ), dawa ngani an pagrebelde asin iriwal nin investiture nagpadagos. Siring man, sarong kaparehong kontrobersiya an nangyari sa Inglaterra sa pag-ultanan ni Hadeng Henry I asin San Anselmo, Arsobispo kan Canterbury, manungod sa investiture asin mga kita kan simbahan na nakolekta kan hade sa panahon nin sarong bakante sa episkopal. An iriwal kan mga Ingles naresolberan kan Concordat of London, 1107, kun saen an hade nagsikwal kan saiyang paghihingako na mag-invest nin mga obispo alagad padagos na naghahagad nin sumpa nin kaimbodan gikan sa sainda sa saindang pagpili. Ini sarong parsial na modelo para sa Concordat of Worms ( Pactum Calixtinum ), na nagresolber kan kontrobersiya sa Imperial investiture sa paagi nin sarong pagkompromiso na nagtugot sa mga sekular na awtoridad nin nagkapirang sukol nin kontrol alagad nagtao nin pagpili nin mga obispo sa saindang mga kanon sa katedral . Bilang simbolo kan pakikipagkompromiso, an mga awtoridad na layko nagtao sa mga obispo kan saindang sekular na awtoridad na isinisimbolisar kan lansa, asin an mga awtoridad eklesiastiko nagtao sa mga obispo kan saindang espirituwal na awtoridad na isinisimbolisar kan singsing asin kan sugkod .

 Mga Krusada 
An mga Krusada sarong serye nin mga labanan militar na ginibo kan mga Kristiyanong kabalyero para sa pagdepensa kan mga Kristiyano asin para sa pagpahiwas kan mga domain na Kristiyano. Sa pangkagabsan, an mga Krusada nanonongod sa mga kampanya sa Banal na Daga na pig-isponsor kan papado laban sa mga nagsasalakay na mga pwersang Muslim. Igwa pang ibang mga krusada laban sa mga pwersang Islamiko sa timog na Espanya, timog na Italya, asin Sicily, siring man an mga kampanya kan mga kabalyerong Teutonic laban sa mga paganong kuta sa Sirangan na Europa (hilingon an Mga Krusada sa Amihanan ). An nagkapirang krusada arog kan Ikaapat na Krusada ginibo sa laog kan Kakristianohan laban sa mga grupo na pigkonsiderar na mga erehes asin skismatiko (hilingon man an Labanan kan Yelo asin an Krusada kan Albigensia ).
thumb| An Krak des Chevaliers itinogdok sa Kondado nin Tripoli kan mga Knights Hospitaller durante kan mga Krusada.
An Banal na Daga nagin parte kan Imperyo Romano, asin kun siring kan Imperyo Bizantino, sagkod sa mga pananakop kan Islam kan ikapito asin ikawalong siglo. Pakatapos kaiyan, an mga Kristiyano sa pangkagabsan tinogotan na magbisita sa mga sagradong lugar sa Banal na Daga sagkod 1071, kan an mga Seljuk Turko isinara an mga Kristiyanong pilgrimage asin sinalakay an mga Byzantine, na dinaog sinda sa Labanan sa Manzikert . Si Emperador Alexius I naghagad nin tabang ki Papa Urbano II (1088-1099) para sa tabang laban sa agresyon kan Islam. Inapod ni Urbano II an mga kabalyero nin Kakristianohan sa sarong diskurso na ginibo sa Konsilyo nin Clermont kan 27 Nobyembre 1095, na pinagsasaro an ideya nin peregrinasyon pasiring sa Banal na Daga sa paggibo nin banal na guerra tumang sa nananakop na mga puersa.

Sa Enot na Krusada, pagkatapos nin siyam na bulan nin giyera nin pag'agaw, sarong traydor na an pangaran Firuz an nangenot sa mga Frank pasiring sa siyudad nin Antioquia kan 1098. Minsan siring, pakalihis nin mayo pang sarong semana, nag-abot an kosog nin sarong hukbo na ginatos na ribo na pinangenotan ni Kerbogah asin sinalikopan an siudad. An mga krusada igwa sana nin 30,000 na tawohan asin an mga Turko mas dakul sainda nin tolo sa saro; napapaatubang sa pagdulag asin gutom, si Bohemond opisyal na napili na mangenot sa hukbong krusada kan Hunyo 1098. Kan aga kan 28 Hunyo, an hukbo kan mga krusada, na binibilog nin kadaklan na mga nakababa na kabalyero asin mga soldados na naglalakaw huli ta an kadaklan na mga kabayo nagadan na kan panahon na idto, nagluwas tanganing salakayon an mga Turko, asin binari an linya kan hukbo ni Kerbogah, na nagtugot sa mga krusada na makua an kumpletong kontrol sa Antioch asin sa palibot kaini.  An Ikaduwang Krusada nangyari kan 1145 kan an Edessa sinakop giraray kan mga pwersang Islamiko. An Jerusalem gigibohon sagkod 1187 asin an Ikatolong Krusada, na bantog sa mga ralaban sa pag-ultanan ni Richard the Lionheart asin Saladin . An Ikaapat na Krusada, na pinonan ni Inocentes III kan 1202, may katuyuhan na sakopon giraray an Banal na Daga alagad dai nahaloy nabagsak kan mga Venetian na naggamit kan mga pwersa tanganing sakupon an Kristiyanong siyudad nin Zara . Ipinahale ni Inosente an mga taga-Venecia asin mga krusado. [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2007)">citation needed</span> ] Sa kahurihurihi an mga krusada nag-abot sa Constantinople, alagad huli sa iriwal na nagbutwa sa pag-oltanan ninda asin kan mga Bizantino ,  an mga krusado sinakop an Constantinople asin iba pang parte kan Asya Minor, imbes na magduman sa Banal na Daga, na epektibong nagmukna kan Imperyo Latin kan Constantinople sa Gresya asin Asya Minor. Ini an epektibong huring krusada na suportado kan papado; an mga krusada sa huri pig-isponsoran nin mga indibidwal. Kaya, minsan ngani an Jerusalem kinapotan sa laog nin haros sarong siglo asin an ibang mga kuta sa Haraning Sirangan magdadanay sa pagsasadiri nin mga Kristiano nin mas halawig na panahon, an mga krusada sa Banal na Daga sa katapustapusi dai nakaestablisar nin permanenteng mga kahadean nin Kristiano. An pagkadaog kan mga Europeo dai nanggad maiaatribwir sa marahayon na kakayahan sa pakikipaglaban kan mga Mameluke asin Turko, na parehong naggamit nin mga liksi na nakasakay na mga parapana sa bukas na ralaban asin putok kan mga Griyego sa pagdepensa sa pagsalikop. Alagad, sa kahurihurihi an kawaran nin kakayahan kan mga lider kan mga Krusada na magboot nin magkakasundo iyo an nagdestroso kan kampanya militar. Dugang pa, an pagkabigo kan mga misyonero na makombertir an mga Mongol sa Kristianismo nakaolang sa paglaom para sa sarong alyansa kan mga Tartar asin Franco. An mga Mongol kan huri nagkombertir sa Islam.  An pagpahiwas kan Islam sa Europa mabago asin magdadanay na sarong banta sa laog nin mga siglo, na nagtapos sa mga kampanya ni Suleiman an Magnificent kan ika-16 na siglo. Sa ibong na lado, an mga krusada sa timog na Espanya, timog na Italya, asin Sicily sa kahurihurihi nagdara sa pagkawara kan kapangyarihan kan Islam sa mga rehiyon; pinahiwas kan mga kabalyerong Teutonic an mga rona nin Kristiano sa Sirangan na Europa, asin an bakong gayong parateng mga krusada sa laog kan Kakristianohan, arog baga kan Krusada nin Albigensia, nakamit an saindang pasohan na papagdanayon an pagkasararo sa doktrina. 

 Inkisisyon kan Edad Medya 
An Inkisisyon kan Edad Media opisyal na nagpoon kan 1231, kan ninombrahan ni Papa Gregorio IX an enot na mga inkisidor na maglingkod bilang mga ahente kan papa tanganing haleon an erehiya . An mga erehes nahihiling bilang sarong peligro sa Simbahan asin an enot na grupo na inatubang kan mga inkisidor iyo an mga Cathar kan timog na Pransya . An erehiya nahihiling bilang sarong pabalik-balik na problema para sa Simbahan kan edad media poon kan pagsulo kan mga erehe sa Orlèans kan 1022.  An pangenot na kasangkapan na ginagamit kan mga inkisidor iyo an pag-usisa na sa parate nagtatampok nin paggamit nin pagpasakit na sinusundan nin pagpasolo sa mga erehe sa harigi . Pakalihis nin mga sarong siglo an enot na inkisisyon na ini kan edad media natapos. Sarong bagong inkisisyon na inaapod na Inkisisyon Espanyol an ginibo ni Hadeng Fernando asin Reyna Isabella tanganing pakosogon an saindang pamamahala. An bagong inkisisyon na ini isinuhay sa Iglesia Romana asin sa inkisisyon na naenot dian. Sa primero iyan sa pangenot ipinanongod sa mga Judio na nakombertir sa Kristianismo huli ta dakol an nagdududa na sinda dai man talaga nagkombertir sa Kristianismo. Kan huri naglakop ini sa pagpuntirya sa mga Muslim asin sa manlaen-laen na mga tawo sa Amerika asin Asya.  An mga inkisisyon kaiba an Krusada kan Albigensia medyo nagin mapanggana sa pagpogol sa erehiya.

 Paglangkaw kan mga unibersidad 
An mga modernong unibersidad sa sulnupan direktang nagpoon sa Simbahan kan Edad Media.     Nagpoon sinda bilang mga eskwelahan sa katedral, asin an gabos na estudyante pigkonsiderar na mga klerigo.  Ini sarong pakinabang huli ta ini nagbugtak sa mga estudyante sa irarom kan eklesiastikong hurisdiksyon asin sa siring nagtao nin nagkapirang legal na inmunidad asin proteksyon. An mga eskwelahan sa katedral sa kahurihurihi nagin parsyal na nasuhay sa mga katedral asin nagbilog kan saindang sadiring mga institusyon, an pinakaenot iyo an Unibersidad kan Paris ( c . 1150), an Unibersidad kan Bologna (1088), asin an Unibersidad kan Oxford (1096).

 Paglakop kan Kristiyanismo 

 Pagkombertir kan mga Eslavo 
wala|thumb| Monumento ni San Cirilo asin San Metodio sa Mt. Radhošť
Dawa ngani kan 800 an sulnupan na Europa pinamamahalaan nin mga hadeng Kristiyano, an sentral asin sirangan na Europa nagdanay na mga lugar nin aktibidad nin misyonero. Sa ikasiyam nga siglo SS. Si Cirilo asin Metodio nagkaigwa nin mahiwas na mga aktibidad sa pagmimisyonero sa tahaw kan mga banwaan na Eslavo, na tinatradusir an Biblia asin liturhiya sa Eslavoniko .

Kan ikasiyam asin ikasampulong siglo an Kristianismo nakagibo nin dakulang paglaog sa sentral asin sirangan na Europa. An pag-ebanghelyo, o Kristiyanisasyon, kan mga Eslavo makusog na suportado kan saro sa mga pinaka-adunong na mga taga-iglesya kan Sirangan na Imperyo nin Roma (na inaapod man na Imperyo nin Bizantino) Patriarkang Photius . An emperador na Byzantine na si Miguel III pinili si Cyril asin Methodius bilang simbag sa kahagadan ni Rastislav, an hade kan Moravia na gusto nin mga misyonero na makakapaglingkod sa mga Moraviano sa saindang sadiring tataramon.

An duwang tugang nagtataram kan bernakular na Eslavonikong lokal para sa rehion nin Tesalonica, na harani pa man giraray sa orihinal na Proto-Eslavo, asin itrinadusir an Biblia asin an dakol sa mga libro nin pamibi. Siring sa mga huring siglo an mga traduksiyon na inandam ninda kinopya kan mga parataram kan ibang mga enot na diyalektong Eslavo, an manlaen-laen na lokal na mga variant nag-ebolusyon bilang mga pag-urong kan huring tataramon na literaryo asin liturhiko kan Eslavo kan Simbahan .

An nagkapira sa mga disipulo, na iyo si Naum kan Preslav, Clement kan Ohrid, San Angelar, asin Sava, nagbalik sa Bulgaria kun saen sinda inako kan Bulgarian Tsar na si Boris I na pighihiling an liturhiyang Eslavoniko bilang sarong paagi tanganing kontrahon an impluwensya kan mga Griyego sa nasyon. Sa halipot na panahon an mga disipulo ni Cirilo asin Metodio nakapag-andam asin nakapagtukdo sa maabot na klero kan mga Eslavo sa alpabetong Glagolitiko asin sa mga teksto sa bibliya, kun saen man an Amay na alpabetong Siriliko pigdevelop kan huring parte kan ika-9 siglo. An Bulgaria opisyal na pigkristiyanisa kan 864 asin pigmidbid bilang sarong patriarka kan Constantinople kan 927,   an pinakaenot pagkatapos kan limang orihinal na Patriarka na nagbilog kan Pentarkiya gikan sa huring parte kan Imperyo Romano .

An mga Serb pigkonsiderar na Kristiyano kan mga 870.  An patriarka kan Serbia pigmidbid kan Constantinople kan 1346.

An Bautismo kan Kiev kan 988 nagpalakop kan Kristiyanismo sa bilog na Kievan Rus', na nagmukna kan Kristiyanismo sa naenot na estado kan Belarus, Rusya asin Ukraine . An mas huring marhay na patriarkado kan Rusya pigmidbid kan Constantinople kan 1589.

An mga misyonero sa mga Eslavo nagkaigwa nin suminunod na kapangganahan sa sarong kabtang huli ta ginamit ninda an katutubong tataramon kan banwaan imbes na Latin arog kan ginibo kan mga saserdoteng Romano, o Griego .

 Toltolan 

Kategorya:Pages with unreviewed translations