Bakterya
{{automatic taxobox|fossil_range={{Long fossil range|4200|0|Archean o bago&nbsp;– Ngunyan}}|image=E. coli Bacteria (7316101966).jpg|image_width=210px|image_caption=Pinadakulang mikrograpong elektron nin ''[[Escherichia coli]]''|domain=Bacteria|subdivision_ranks=Phyla<ref>{{cite web |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Undef&id=2&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock |title=Bacteria (eubacteria) |accessdate=2008-09-10 |work=Taxonomy Browser |publisher=NCBI |date= }}</ref>|subdivision=*'''Gramong positibo/ mayong panluwas na membrano'''
[[Actinobacteria]] (halangkaw na G+C)<br />
[[Firmicutes]] (hababa na G+C)<br />
[[Tenericutes]] (mayong selulang pader)<br />
*'''Gramong negatibo/ Igwa nin panluwas na membrano'''
[[Aquificae]]<br />
[[Bacteroidetes]]/[[Chlorobi]]<br />
[[Chlamydiae]]/[[Verrucomicrobia]]<br />
[[Deinococcus-Thermus]]<br />
[[Fusobacteria]]<br />
[[Gemmatimonadetes]]<br />
[[Nitrospirae]]<br />
[[Proteobacteria]]<br />
[[Spirochaete]]s<br />
[[Synergistetes]]<br />
*'''Dae aram/ dae nakagrupo'''
[[Acidobacteria]]<br />
[[Chloroflexi]]<br />
[[Chrysiogenetes]]<br />
[[Cyanobacteria]]<br />
[[Deferribacteraceae|Deferribacteres]]<br />
[[Dictyoglomi]]<br />
[[Fibrobacteres]]<br />
[[Planctomycetes]]<br />
[[Thermodesulfobacteria]]<br />
[[Thermotogae]]}}
An '''bakterya'''<ref name="Estrada">"Bakterya." Estrada, Horacio R. ''Bakterya, Bayrus, at Bulate'', nagsisilbing sanggunian para sa pag-unawa sa agham ng mikrobiyolohiya, bakterya, birus, at iba pang mga mikroorganismo, [http://www.stii.dost.gov.ph/dostpub/nrcp.htm NRCP Medical Series 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004055955/http://www.stii.dost.gov.ph/dostpub/nrcp.htm |date=2008-10-04 }},  STII.dost.gov.ph</ref> ([[Ingles]]: ''bacteria'' (<small>IPA</small>: /bækˈtɪəriə/) [''darakulan''] o '''''bacterium''''' [''saroan'']<ref name="NBK">"''Bacteria'' [plural], ''bacterium'' [singular], ''Some Medical Terms'', ''Diseases''". ''The New Book of Knowledge (Ang Bagong Aklat ng Kaalaman), Grolier Incorporated''. 1977., pahina 206.</ref>) iyo saro sa mga pangenot na grupo nin mga nabubuhay na mga [[organismo]].  Sa manlainlain na paggamit, pigsasabi na an terminong bakterya iyo an gabos nin mga ''prokaryote'' o sa sarong pangenot na grupo ninda, o iyo man an inaapod na '''eubakterya''' (''eubacteria''), depende sa mga kaisipan dapit sa mga pagkasugpon kaini. Digdi, ginagamit an bakterya ngarig aramon an yubakterya. Saro pang pangenot na grupo nin bakterya (dae ginagamit sa mahiwas, bakong taksonomikong kaisipan) an ''[[Archaea]]''. An ''bakteriyolohiya'', sarong sangay nin [[mikrobiyolohiya]], an apud sa pag-aadal nin mga bakterya. Mahihiling an mga bakterya sa gabos nin mga pig-iistaran sa [[Kinaban]], arug nin sa kadagaan, asidikong mainit na tubig, basurang radyoaktibo,<ref>{{cite journal|author=Fredrickson JK|last4=Kennedy|last9=Brockman|first8=M. F.|last8=Romine|first7=M. J.|last7=Daly|first6=H. M.|last6=Kostandarithes|first5=S.-m. W.|last5=Li|first4=D.|display-authors=3|title=Geomicrobiology of high-level nuclear waste-contaminated vadose sediments at the Hanford site, Washington state|author3=Balkwill DL|author2=Zachara JM|author-separator=,|doi=10.1128/AEM.70.7.4230-4241.2004|pmc=444790|pmid=15240306|year=2004|pages=4230–41|issue=7|volume=70|journal=Applied and Environmental Microbiology|first9=F. J.}}</ref> tubig, asin sa kairaroman nin Kinaban, kabali na man an mga organikong bagay asin mga buhay na hawak nin mga tinanom asin mga hayop, na nagigin sarong halimbawa nin mutwalismo sa sistemang panunaw nin mga tao, anay, sagkod mga ipis. Igwang apatnapung milyong [[selula]] nin bakterya sa sarong gramo nin daga asin sarong milyong selula nin bakterya sa sarong milimetro nin malinig na tubig; sa pankagabsan, igwang estimadong limang nonilyong (5×10<sup>30</sup>) bakterya sa kinaban,<ref name="pmid9618454">{{cite journal|author=Whitman WB, Coleman DC, Wiebe WJ|title=Prokaryotes: the unseen majority|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=95|issue=12|pages=6578–83|year=1998|pmid=9618454|pmc=33863|doi=10.1073/pnas.95.12.6578}}</ref> na minabilog nin sarong biyomas na mas dakul sa bilang nin gabos na mga tinanom asin hayop.<ref>C.Michael Hogan. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Bacteria?topic=49480 ''Bacteria''. Encyclopedia of Earth. eds. Sidney Draggan and C.J.Cleveland, National Council for Science and the Environment, Washington DC]</ref>

Igwang estimadong sampolong liwat na selulang bakteryal sa plora nin mga tawo kaysa sa mga selulang pantawo sa satuyang hawak, na kun sain igwang dakulang bilang nin mga bakterya sa palnit bilang sarong ''gut flora''.<ref>{{cite journal|author=Sears CL|title=A dynamic partnership: celebrating our gut flora|journal=Anaerobe|volume=11|issue=5|pages=247–51|year=2005|pmid=16701579|doi=10.1016/j.anaerobe.2005.05.001}}</ref> An kadaklan nin mga bakterya sa satuyang hawak iyo kinokonsiderang dae nakakaraot huli naman sa epekto nin sistemang immuno, sagkod an pira iyo nakakatabang. Alagad, an pirang klase nin bakterya iyo patoheniko asinpupuwedeng magkawsa nin mga helang, arug nin [[kolera]], [[syphilis]], [[anthrax]], [[leprosy]], asin [[bubonic plague]]. An mga [[impeksiyong respiratoryo]] an pinakadistroso sa mga helang, arug na sana an [[tuberkulosis]] na guminadan nin duwang milyong katawo sa laog nin sarong taon, kadaklan digdi iyo naka-istar sa [[Aprika]].<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/bodgbd2002revised/en/index.html|title=2002 WHO mortality data|accessdate=2007-01-20}}</ref> Sa mga mauswag na nasyun, ginagamit an mga [[antibiotic]] sa pagbulong nin mga impeksiyong bakteryal asin sa agrikultura, nagigin bistado na an resistensiyang antibiyotik. Sa industriya, importante an mga bakterya sa paglinig nin mga estero asin sa pagpapababa nin naapong lana, sa produksiyon nin keso sagkod yogurt sa paagi nin [[permentasyon]], an pagkua nin [[bulawan]], [[palladium]], [[tanso]] asin iba pang metal sa sektor nin pagmimina,<ref>http://www.sciencedaily.com/releases/2010/09/100901191137.htm</ref> kabali naman sa [[biyoteknolohiya]], asin an pagpapaluwas nin mga antibiotik sagkod iba pang kimikal.<ref>{{cite journal|author=Ishige T, Honda K, Shimizu S|title=Whole organism biocatalysis|journal=Current Opinion in Chemical Biology|volume=9|issue=2|pages=174–80|year=2005|pmid=15811802|doi=10.1016/j.cbpa.2005.02.001}}</ref>

An bakterya an pinakadakol sa gabos nin mga organismo, ini iyo huli sa saindang marikas na reproduksiyon o pagpadakol. Mahiwasan sindang mahihiling sa daga, [[tubig]] asin bilang mga ''symbiont'' nin ibang organismo. Dakol na mga ''[[pathogen]]'', mga organismong minatao nin helang, iyo bakterya. Saditon an kadaklan sa sainda, harus yaon sa [[1 E-6 m|0.5-5.0 μm]] an saindang pinakahalabang dimensyon, pero puwede man magdakula an higanteng bakterya arug nin ''Thiomargarita namibiensis'' asin ''Epulopiscium fishelsoni'' sa 0.5&nbsp;mm an dakula. Igwa sindang mga selulang pader (''cell wall''), arug nin mga [[selula]] (''cell'') kan tinanom sagkod [[amag]], pero pigbibilog nin ''peptidoglycan'' an mga selulang pader nin bakterya.

== Hilingon man ==

* [[Birus]]
* [[Mikroorganismo]]
* [[Selula]]
* [[Espesye]]

== Mga panluwas na takod ==
{{commons category|Bacteria|Bakterya}}
*[http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/MicrobeWiki MicrobeWiki], an extensive [[wiki]] about [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Microbial_Biorealm bacteria] and  [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Viral_Biorealm viruses] 
*[http://www.ncppb.com Bacteria which affect crops and other plants]
*[http://www.dsmz.de/bactnom/bactname.htm Bacterial Nomenclature Up-To-Date from DSMZ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083605/http://www3.dsmz.de/bactnom/bactname.htm |date=2007-09-29 }}
*[http://www.bacterio.cict.fr/eubacteria.html Genera of the domain Bacteria] - list of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature
*[http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm The largest bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211094146/http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm |date=2012-12-11 }}

== Toltolan ==
{{reflist|2}}
{{agham-poon}}
[[Kategorya:Biyolohiya]]
An bakterya"Bakterya." Estrada, Horacio R. Bakterya, Bayrus, at Bulate, nagsisilbing sanggunian para sa pag-unawa sa agham ng mikrobiyolohiya, bakterya, birus, at iba pang mga mikroorganismo, NRCP Medical Series 4 ,  STII.dost.gov.ph (Ingles: bacteria (IPA: /bækˈtɪəriə/) [darakulan] o bacterium [saroan]"Bacteria [plural], bacterium [singular], Some Medical Terms, Diseases". The New Book of Knowledge (Ang Bagong Aklat ng Kaalaman), Grolier Incorporated. 1977., pahina 206.) iyo saro sa mga pangenot na grupo nin mga nabubuhay na mga organismo.  Sa manlainlain na paggamit, pigsasabi na an terminong bakterya iyo an gabos nin mga prokaryote o sa sarong pangenot na grupo ninda, o iyo man an inaapod na eubakterya (eubacteria), depende sa mga kaisipan dapit sa mga pagkasugpon kaini. Digdi, ginagamit an bakterya ngarig aramon an yubakterya. Saro pang pangenot na grupo nin bakterya (dae ginagamit sa mahiwas, bakong taksonomikong kaisipan) an Archaea. An bakteriyolohiya, sarong sangay nin mikrobiyolohiya, an apud sa pag-aadal nin mga bakterya. Mahihiling an mga bakterya sa gabos nin mga pig-iistaran sa Kinaban, arug nin sa kadagaan, asidikong mainit na tubig, basurang radyoaktibo, tubig, asin sa kairaroman nin Kinaban, kabali na man an mga organikong bagay asin mga buhay na hawak nin mga tinanom asin mga hayop, na nagigin sarong halimbawa nin mutwalismo sa sistemang panunaw nin mga tao, anay, sagkod mga ipis. Igwang apatnapung milyong selula nin bakterya sa sarong gramo nin daga asin sarong milyong selula nin bakterya sa sarong milimetro nin malinig na tubig; sa pankagabsan, igwang estimadong limang nonilyong (5×1030) bakterya sa kinaban, na minabilog nin sarong biyomas na mas dakul sa bilang nin gabos na mga tinanom asin hayop.C.Michael Hogan. 2010. Bacteria. Encyclopedia of Earth. eds. Sidney Draggan and C.J.Cleveland, National Council for Science and the Environment, Washington DC

Igwang estimadong sampolong liwat na selulang bakteryal sa plora nin mga tawo kaysa sa mga selulang pantawo sa satuyang hawak, na kun sain igwang dakulang bilang nin mga bakterya sa palnit bilang sarong gut flora. An kadaklan nin mga bakterya sa satuyang hawak iyo kinokonsiderang dae nakakaraot huli naman sa epekto nin sistemang immuno, sagkod an pira iyo nakakatabang. Alagad, an pirang klase nin bakterya iyo patoheniko asinpupuwedeng magkawsa nin mga helang, arug nin kolera, syphilis, anthrax, leprosy, asin bubonic plague. An mga impeksiyong respiratoryo an pinakadistroso sa mga helang, arug na sana an tuberkulosis na guminadan nin duwang milyong katawo sa laog nin sarong taon, kadaklan digdi iyo naka-istar sa Aprika. Sa mga mauswag na nasyun, ginagamit an mga antibiotic sa pagbulong nin mga impeksiyong bakteryal asin sa agrikultura, nagigin bistado na an resistensiyang antibiyotik. Sa industriya, importante an mga bakterya sa paglinig nin mga estero asin sa pagpapababa nin naapong lana, sa produksiyon nin keso sagkod yogurt sa paagi nin permentasyon, an pagkua nin bulawan, palladium, tanso asin iba pang metal sa sektor nin pagmimina,http://www.sciencedaily.com/releases/2010/09/100901191137.htm kabali naman sa biyoteknolohiya, asin an pagpapaluwas nin mga antibiotik sagkod iba pang kimikal.

An bakterya an pinakadakol sa gabos nin mga organismo, ini iyo huli sa saindang marikas na reproduksiyon o pagpadakol. Mahiwasan sindang mahihiling sa daga, tubig asin bilang mga symbiont nin ibang organismo. Dakol na mga pathogen, mga organismong minatao nin helang, iyo bakterya. Saditon an kadaklan sa sainda, harus yaon sa 0.5-5.0 μm an saindang pinakahalabang dimensyon, pero puwede man magdakula an higanteng bakterya arug nin Thiomargarita namibiensis asin Epulopiscium fishelsoni sa 0.5 mm an dakula. Igwa sindang mga selulang pader (cell wall), arug nin mga selula (cell) kan tinanom sagkod amag, pero pigbibilog nin peptidoglycan an mga selulang pader nin bakterya.

 Hilingon man 

 Birus
 Mikroorganismo
 Selula
 Espesye

 Mga panluwas na takod 

MicrobeWiki, an extensive wiki about bacteria and  viruses 
Bacteria which affect crops and other plants
Bacterial Nomenclature Up-To-Date from DSMZ 
Genera of the domain Bacteria - list of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature
The largest bacteria 

 Toltolan 

Kategorya:Biyolohiya