Yaa Asantewaa
 {{Infobox military person|honorific_prefix=Queen Mother|name=Yaa Asantewaa I|honorific_suffix=Warrior|image=|image_size=|alt=|caption=statue of Yaa Asantewaa|native_name=|native_name_lang=|birth_name=Nana Yaa Asantewaa|other_name=|nickname=|birth_date=c. {{birth-date|1840}}|birth_place=[[Besease]], [[Ashanti Empire]]|death_date={{Death date and age|df=y|1921|10|17|1840}}|death_place=[[Seychelles]]|placeofburial_label=|placeofburial=|placeofburial_coordinates=<!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} -->|allegiance=[[Ashanti Empire]]|branch=|serviceyears=|unit=|commands=|battles_label=Yaa Asantewaa War|battles=[[War of the Golden Stool]]|awards=|memorials=|spouse=|relations=|children=One|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|module=}}

Si '''Yaa Asantewaa I''' (namundag Oktubre 17, 1840 - Oktobre 17, 1921) iyo an Reyna Ina kan Ejisu sa Imperyo Ashanti, ngonyan parte na kan modernong-aldaw na [[Ghana]]. nombrahan siya kan saiyang tugang na si Nana Akwasi Afrane Okese, Edwesuhene, o tagapamahala, ni Edwesu kan 1900, pinanginotan niya an gerang Ashanti na inaapod man na Gera kan [[Golden Stool]], o Guerra ni Yaa Asantewaa  nin Independence, laban sa Imperyo kan [[:en:British_Empire|British]].

== Biograpiya ==
Yaa Asantewaa namundag kan 1840 sa [[:en:Besease|Besease]], aki ni Kwaku Ampoma asin Ata Po. saiyang tugang, si Afrane Panin, nagin hepe ni [[:en:Ejisu|Edweso]], sarong kaharaning komunidad. nin pagkaaki na mayong nangyari, siya nagpatalubo nin mga pananom sa dagang palibot kan [[:en:Boankra|Boankra]]. Na agom siya nin [[polyamous]] kaiba an sarong lalaking taga [[:en:Kumasi|Kumasi]], na may aking babayi.

si Asantewaa nagadan bilang pagpapaapon sa Se[[Seytsilyes|ychelles]] kan 1921. asensadong paraoma asin ina. sarong intelektuwal, politiko, aktibista sa diretso nin tawo, reyna asin namomoon sa guerra. bantog si Yaa Asantewaa huli sa pagmando niya kan Mga Hadeng Ashanti sa Gera kan Golden Stool, laban sa pamamahala kolonyal nin Britaniko, pagdepensa asin pagprotehir sa soberanong independiente kan Bulawan kan Golden Stool.

== Prelude sa rebelyon ==
Yaa Asantewaa na matuang tugang ni  Nana Akwasi Afrane Okpase yaon sa makusog na katongdan sa imperyo asin napiling Asantewaa bilang si Reyna Ina. sarong prestihiosong posisyon mantang sia an responsable sa pagprotehir kan bulawan na tongtongan, pag - asignar sa Hade nin Ashanti, asin pagpili nin mga kandidato para sa sunod na hade. Durante kan pagreynar kan saiyang tugang, nahiling ni Yaa Asantewaaan Ashanti Confederacy sa sunod - sunod na pangyayari na nagsapeligro kan ngapit kaiyan, kaiba an sarong guerra sibil poon 1883 sagkod 1888. Kan an saiyang tugang kan 1894, ginamit ni Yaa Asantewaaa an saiyang tama bilang Reyna Ina tanganing istaron an sadiri niyang makuapo.[1] bilang si Ejisuhene. siya idestierro kan mga Briton sa [[Seytsilyes|Seychelles]] kan 1896, kaiba an Hade nin [[:en:List_of_rulers_of_Asante|Asante]] [[:en:Prempeh_I|Prempeh I]] asin iba pang myembro kan gobyerno Yaa Asantewaa , si Yaa Asantewaa  nagin regnaente kan distritong Ejisu-Juaben. kan pagkadistiero  Prempeh I, an gobernador na Britano sa Baybayon nin Bulawan, si Frederick Hodgson, naghagad kan Golden Stool, an simbolo kan nasyon kahagadan na ini nagbunga nin hilom na miting kan natatada pang mga miembro kan gobyernong Asante sa Kumasi, tanganing pag - olayan kun paano tatandaan an pagbalik kan saindang hade. nin dai pagkakaoyon an mga presente kun paano ini gigibohon. Yaa Asantewaa, na presente sa miting na ini, nagtindog asin nakipag - olay sa mga miembro kan konsilyo paagi sa mga tataramon na ini:
{{Quote|How can a proud and brave people like the Asante sit back and look while white men took away their king and chiefs, and humiliated them with a demand for the Golden Stool. The Golden Stool only means money to the whitemen; they have searched and dug everywhere for it. I shall not pay one ''predwan'' to the governor. If you, the chiefs of Asante, are going to behave like cowards and not fight, you should exchange your loincloths for my undergarments (''Montu mo danta mma me na monnye me tam'').<ref name="Aidoo1977p12">{{Cite journal|last=Aidoo|first=Agnes Akosua|year=1977|title=Asante Queen Mothers in Government and Politics in the Nineteenth Century|journal=Journal of the Historical Society of Nigeria|volume=9|issue=1|page=12|jstor=41857049}}</ref>}}
Para magdrama magin mataktika an saiyang determinasyon na magduman sa guerra, si Yaa Asantewaa inagawan nin badil asin pinaputok an sarong binadil sa atubangan kan mga lalaki.

Yaa Asantewaa napili nin magkapirang rehiyonal na hade sa Asante na iyo an namomoon sa gera kan pwersa amponan. an enot asin solong halimbawa na ang babayi tinawan kan papel na iyan sa Asante na hinalean.<ref>{{Cite journal|title=The role of Nana Yaa Asantewaa in the 1900 Asante War of Resistance|url=http://people.ucalgary.ca/~taarn/LeGriot/article4.pdf}}</ref> inspirar asin nagsadiri si Yaa Asantewaasa saiyang banwaan tanganing lumaban kontra sa mga Briton. tradisyonal na militar nin Ashanti pigbawi kan saiyang pagmawot na kontrahon an kolonisasyon.   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2023)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup>] Kinuestion nia an simbag kan lalaking namomoon sa pagkolonyang Britano. Yaa Asantewaa  nagsangat nin mga papel sa gera asin himimok an mga kababaihan na magtindog para lumaban.   Ashanti-British kan Golden Stool - inaapod man na " Yaa Asantewaa War"<ref>{{Cite news|url=http://amsterdamnews.com/news/2018/apr/05/queen-mother-yaa-asantewaa-led-fight-against-briti/?page=1|title=Queen-mother Yaa Asantewaa led the fight against British colonialism}}</ref> - pinangenotan ni Reyna Inang Nana aa Asantewaa kaiba an sarong hukbo sa 5,000.[2]

== Pagrebelde asin an resulta kaiyan ==
[[Ladawan:Yaa_Asantewaa's_Cell.jpg|thumb|An kuarto na tinutubod iyo an selula ni  Nana Yaa Asantewaa's cell]]
kan Marso 1900, an rebelyon kinubkob sa Kumasi kun saen nagpaili an mga Briton. Namomogtak pa man ngonyan sa Kumasi Fort asin Museo Militar. Pakalihis nin nagkapirang bulan, an gobernador sa [[Gold Coast]] kan huri nagpadara nin sarong puersa na 1,400 tanganing papondohon an rebelyon. Durante kan labanan, si Reyna Yaa Asantewaa asin an lima sa saiyang pinakadayupot na mga parakonseho nadakop, asin sinda man dinara bilang bihag sa Seychelles.<ref>Berry, L. V., ''Ghana: a Country Study''.</ref> rebelyon pigrepresentar an pinal na gera sa [[:en:Anglo-Ashanti_Wars|Anglo-Asante]] serye nin mga giyera na naglawig pa kan ika-19 na siglo. Higit sa 2,000 Ashanti  na parapakilaban an nagadan asin 1,000 soldados na Britano. An pinakahalangkaw na nagadan sa mga gerang Anglo-Asante asin naglawig nin 6 na bulan. 1 Enero 1902 an Briton pinal na pinagharubay an teritoryo na an Imperyo Asante haros sarong siglo nang kontrolado, asin an Asante pinahira bilang proteksyon kan British crown.

== Lugar sa kasaysayan asin kultural na pamana ==
Yaa Asantewaa sagkod ngonyan dakol nang pagkamoot na pigura sa historya nin Asante asin an kasaysayan kan Ghana bilang sarong bilog para sa saiyang papel sa pag-atubang sa kolonyalismo kan mga Briton. Mayong kagadanan sa awit siring kaini:
{{Quote|:''Koo koo hin koo''
:''Yaa Asantewaa ee!''
:''Obaa basia''
:''Ogyina apremo ano ee!''
:''Waye be egyae''
:''Na Wabo mmode''
:("Yaa Asantewaa
:The woman who fights before cannons
:You have accomplished great things
:You have done well")<ref>[http://www.answers.com/topic/yaa-asantewaa "Yaa Asantewaa"], in ''The Oxford Encyclopedia of Women in World History'', 2008, quoting Arhin, p. 97.</ref>}}
An pamana asin pagromdom ni Yaa Assistantawa sarong turistang atraksyon asin revenue generator para sa Ghana. 1999, 350,000 na turista an nag - abot sa nasyon asin si Ghana nakagibo nin $340 milyones bilang karibay. 2000, an ika-100 na anibersaryo kan guerra sa Yaa Artewaa, sinelebrar an kapiyestahan nin Yaa Asantewaa sa bilog na Ghana. An festival an diyalektong Yaa Asantewaa Museum launch, sarong internasyonal na komperensya, nin sarong kumbensiyon kan mga babayi, asin serbisyo sa lobong para sa bangkay ni Yaa Asantewaa. enot na babae sa Ghana, si Nana Konadu Rawling pigbungsod an museong Yaa Asantewaa kaiba an saiyang mga aking babayi, padagos kan matrilineage.<gallery>
Ladawan:Yaa_Asantewaa_Museum_(4).jpg|alt=Yaa Asantewaa statue outside the fire-gutted museum|Estatwa ni Yaa Asantewaa sa luwas nin museo na nasulo
Ladawan:Yaa_Asantewaa_Museum_(6).jpg|alt=The burnt facade of the Yaa Asantewaa Museum|An nasulo na inutan kan Yaa Asantewaa Museum
Ladawan:Yaa_Asantewaa_Museum_(1).jpg|alt=Recent calls to build a new Yaa Asantewaa Museum|Mga kamakailang apod para magbuo nin bagong Yaa Asantewaa Museum
</gallery>An Yaa Asantewaa Centro sa Maida Vale, sulnupan na parte kan London, sarong Aprikano-Caribbean arts asin community sentro<ref>{{Cite web |title=Carnival Village website. |url=http://www.carnivalvillage.org.uk/ |access-date=2024-02-08 |archive-date=2012-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120730023949/http://www.carnivalvillage.org.uk/ |dead-url=yes }}</ref> an pangalan kaini kan 1986.

An dokumentaryo sa telebisyon ni [[Ivor Agyeman-Duah]], na may titulong ''Yaa Asantewaa{{snd}}The Exile of King Prempeh and the Heroism of An African Queen'', premiered in Ghana in 2001.

== Festival ==
sa mga detalye mahihiling an ''[[:en:Yaa_Asantewaa_Festival|Yaa Asantewaa Festival]]''.

== Bibliograpiya ==

** Jefferson, A. W. (2016). Gold Coast Colony. In Facts on File (Ed.), World History: A Comprehensive Reference Set. Facts On File. Retrieved November 2, 2023, from [https://search.credoreference.com/articles/Qm9va0FydGljbGU6NTc5ODU5?aid=129805].<ref>{{Cite web|title=Gold Coast Colony|url=https://search.credoreference.com/articles/Qm9va0FydGljbGU6NTc5ODU5?aid=129805.|access-date=2023-12-14|website=search.credoreference.com}}</ref>
** Boahen, A. A., & Boahen, A. (2004). Ghana (Republic of): Colonization and Resistance, 1875–1901. In K. Shillington (Ed.), Encyclopedia of African History. Routledge. Retrieved November 2, 2023, from [https://search.credoreference.com/articles/Qm9va0FydGljbGU6MTgxOTYwMw==?aid=129805].<ref>{{Cite web|title=Ghana (Republic of): Colonization and Resistance|url=https://search.credoreference.com/articles/Qm9va0FydGljbGU6MTgxOTYwMw==?aid=129805|access-date=2023-12-14|website=search.credoreference.com}}</ref>
** Harvey, Broxton, "Technological Resistance: West African Military Responses to European Imperialism, 1870–1914." Thesis, [[:en:Georgia_State_University|Georgia State University]], 2020. {{doi|10.57709/18560950}}<ref>{{Cite journal|last=Harvey|first=Broxton|title=Technological Resistance: West African Military Responses to European Imperialism, 1870–1914|url=https://scholarworks.gsu.edu/history_theses/127|journal=Georgia State University|date=2020|doi=10.57709/18560950}}</ref>
** Ewusi, P. (2018, October 21). ''The Golden Stool (17th c.–)''. BlackPast.org. [https://www.blackpast.org/global-african-history/golden-stool-17th-c/]<ref>{{Cite web|last=Ewusi|first=Philip|date=2018-10-21|title=The Golden Stool (17th c.–)|url=https://www.blackpast.org/global-african-history/golden-stool-17th-c/|access-date=2023-12-14|language=en-US}}</ref>
** West, R. (2019, February 8). ''Yaa Asantewaa (mid-1800s–1921)''. BlackPast.org. [https://www.blackpast.org/global-african-history/yaa-asantewaa-mid-1800s-1921/]<ref>{{Cite web|last=West|first=Racquel|date=2019-02-08|title=Yaa Asantewaa (mid-1800s–1921)|url=https://www.blackpast.org/global-african-history/yaa-asantewaa-mid-1800s-1921/|access-date=2023-12-14|language=en-US}}</ref>
** Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "Asante". [[:en:Encyclopedia_Britannica|Encyclopedia Britannica]], 13 September 2023, [https://www.britannica.com/topic/Asante]. Accessed 11 November 2023.<ref>{{Cite web|title=Asante {{!}} History, Culture & Language {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Asante|access-date=2023-12-14|website=www.britannica.com|language=en}}</ref>
** Day, Lynda R. "What’s Tourism Got to Do with It?: The Yaa Asantewa Legacy and Development in Asanteman." ''Africa Today'', vol. 51, no. 1, 2004, pp. 99–113. ''[[:en:JSTOR|JSTOR]]'', [http://www.jstor.org/stable/4187631]. Accessed 11 November 2023.<ref>{{Cite journal|last=Day|first=Lynda Rose|date=2004|title=What's Tourism Got to Do With It?: The Yaa Asantewa Legacy and Development in Asanteman|journal=Africa Today|volume=51|issue=1|pages=99–113|doi=10.1353/at.2004.0060|issn=1527-1978}}</ref>


== <span class="mw-headline">Toltolan</span> ==
<references />
{{Tamboan}}
Si Yaa Asantewaa I (namundag Oktubre 17, 1840 - Oktobre 17, 1921) iyo an Reyna Ina kan Ejisu sa Imperyo Ashanti, ngonyan parte na kan modernong-aldaw na Ghana. nombrahan siya kan saiyang tugang na si Nana Akwasi Afrane Okese, Edwesuhene, o tagapamahala, ni Edwesu kan 1900, pinanginotan niya an gerang Ashanti na inaapod man na Gera kan Golden Stool, o Guerra ni Yaa Asantewaa  nin Independence, laban sa Imperyo kan British.

 Biograpiya 
Yaa Asantewaa namundag kan 1840 sa Besease, aki ni Kwaku Ampoma asin Ata Po. saiyang tugang, si Afrane Panin, nagin hepe ni Edweso, sarong kaharaning komunidad. nin pagkaaki na mayong nangyari, siya nagpatalubo nin mga pananom sa dagang palibot kan Boankra. Na agom siya nin polyamous kaiba an sarong lalaking taga Kumasi, na may aking babayi.

si Asantewaa nagadan bilang pagpapaapon sa Seychelles kan 1921. asensadong paraoma asin ina. sarong intelektuwal, politiko, aktibista sa diretso nin tawo, reyna asin namomoon sa guerra. bantog si Yaa Asantewaa huli sa pagmando niya kan Mga Hadeng Ashanti sa Gera kan Golden Stool, laban sa pamamahala kolonyal nin Britaniko, pagdepensa asin pagprotehir sa soberanong independiente kan Bulawan kan Golden Stool.

 Prelude sa rebelyon 
Yaa Asantewaa na matuang tugang ni  Nana Akwasi Afrane Okpase yaon sa makusog na katongdan sa imperyo asin napiling Asantewaa bilang si Reyna Ina. sarong prestihiosong posisyon mantang sia an responsable sa pagprotehir kan bulawan na tongtongan, pag - asignar sa Hade nin Ashanti, asin pagpili nin mga kandidato para sa sunod na hade. Durante kan pagreynar kan saiyang tugang, nahiling ni Yaa Asantewaaan Ashanti Confederacy sa sunod - sunod na pangyayari na nagsapeligro kan ngapit kaiyan, kaiba an sarong guerra sibil poon 1883 sagkod 1888. Kan an saiyang tugang kan 1894, ginamit ni Yaa Asantewaaa an saiyang tama bilang Reyna Ina tanganing istaron an sadiri niyang makuapo.[1] bilang si Ejisuhene. siya idestierro kan mga Briton sa Seychelles kan 1896, kaiba an Hade nin Asante Prempeh I asin iba pang myembro kan gobyerno Yaa Asantewaa , si Yaa Asantewaa  nagin regnaente kan distritong Ejisu-Juaben. kan pagkadistiero  Prempeh I, an gobernador na Britano sa Baybayon nin Bulawan, si Frederick Hodgson, naghagad kan Golden Stool, an simbolo kan nasyon kahagadan na ini nagbunga nin hilom na miting kan natatada pang mga miembro kan gobyernong Asante sa Kumasi, tanganing pag - olayan kun paano tatandaan an pagbalik kan saindang hade. nin dai pagkakaoyon an mga presente kun paano ini gigibohon. Yaa Asantewaa, na presente sa miting na ini, nagtindog asin nakipag - olay sa mga miembro kan konsilyo paagi sa mga tataramon na ini:

Para magdrama magin mataktika an saiyang determinasyon na magduman sa guerra, si Yaa Asantewaa inagawan nin badil asin pinaputok an sarong binadil sa atubangan kan mga lalaki.

Yaa Asantewaa napili nin magkapirang rehiyonal na hade sa Asante na iyo an namomoon sa gera kan pwersa amponan. an enot asin solong halimbawa na ang babayi tinawan kan papel na iyan sa Asante na hinalean. inspirar asin nagsadiri si Yaa Asantewaasa saiyang banwaan tanganing lumaban kontra sa mga Briton. tradisyonal na militar nin Ashanti pigbawi kan saiyang pagmawot na kontrahon an kolonisasyon.   [<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2023)">citation needed</span>]] Kinuestion nia an simbag kan lalaking namomoon sa pagkolonyang Britano. Yaa Asantewaa  nagsangat nin mga papel sa gera asin himimok an mga kababaihan na magtindog para lumaban.   Ashanti-British kan Golden Stool - inaapod man na " Yaa Asantewaa War" - pinangenotan ni Reyna Inang Nana aa Asantewaa kaiba an sarong hukbo sa 5,000.[2]

 Pagrebelde asin an resulta kaiyan 
thumb|An kuarto na tinutubod iyo an selula ni  Nana Yaa Asantewaa's cell
kan Marso 1900, an rebelyon kinubkob sa Kumasi kun saen nagpaili an mga Briton. Namomogtak pa man ngonyan sa Kumasi Fort asin Museo Militar. Pakalihis nin nagkapirang bulan, an gobernador sa Gold Coast kan huri nagpadara nin sarong puersa na 1,400 tanganing papondohon an rebelyon. Durante kan labanan, si Reyna Yaa Asantewaa asin an lima sa saiyang pinakadayupot na mga parakonseho nadakop, asin sinda man dinara bilang bihag sa Seychelles.Berry, L. V., Ghana: a Country Study. rebelyon pigrepresentar an pinal na gera sa Anglo-Asante serye nin mga giyera na naglawig pa kan ika-19 na siglo. Higit sa 2,000 Ashanti  na parapakilaban an nagadan asin 1,000 soldados na Britano. An pinakahalangkaw na nagadan sa mga gerang Anglo-Asante asin naglawig nin 6 na bulan. 1 Enero 1902 an Briton pinal na pinagharubay an teritoryo na an Imperyo Asante haros sarong siglo nang kontrolado, asin an Asante pinahira bilang proteksyon kan British crown.

 Lugar sa kasaysayan asin kultural na pamana 
Yaa Asantewaa sagkod ngonyan dakol nang pagkamoot na pigura sa historya nin Asante asin an kasaysayan kan Ghana bilang sarong bilog para sa saiyang papel sa pag-atubang sa kolonyalismo kan mga Briton. Mayong kagadanan sa awit siring kaini:

An pamana asin pagromdom ni Yaa Assistantawa sarong turistang atraksyon asin revenue generator para sa Ghana. 1999, 350,000 na turista an nag - abot sa nasyon asin si Ghana nakagibo nin $340 milyones bilang karibay. 2000, an ika-100 na anibersaryo kan guerra sa Yaa Artewaa, sinelebrar an kapiyestahan nin Yaa Asantewaa sa bilog na Ghana. An festival an diyalektong Yaa Asantewaa Museum launch, sarong internasyonal na komperensya, nin sarong kumbensiyon kan mga babayi, asin serbisyo sa lobong para sa bangkay ni Yaa Asantewaa. enot na babae sa Ghana, si Nana Konadu Rawling pigbungsod an museong Yaa Asantewaa kaiba an saiyang mga aking babayi, padagos kan matrilineage.An Yaa Asantewaa Centro sa Maida Vale, sulnupan na parte kan London, sarong Aprikano-Caribbean arts asin community sentro an pangalan kaini kan 1986.

An dokumentaryo sa telebisyon ni Ivor Agyeman-Duah, na may titulong Yaa AsantewaaThe Exile of King Prempeh and the Heroism of An African Queen, premiered in Ghana in 2001.

 Festival 
sa mga detalye mahihiling an Yaa Asantewaa Festival.

 Bibliograpiya 

 Jefferson, A. W. (2016). Gold Coast Colony. In Facts on File (Ed.), World History: A Comprehensive Reference Set. Facts On File. Retrieved November 2, 2023, from .
 Boahen, A. A., & Boahen, A. (2004). Ghana (Republic of): Colonization and Resistance, 1875–1901. In K. Shillington (Ed.), Encyclopedia of African History. Routledge. Retrieved November 2, 2023, from .
 Harvey, Broxton, "Technological Resistance: West African Military Responses to European Imperialism, 1870–1914." Thesis, Georgia State University, 2020. 
 Ewusi, P. (2018, October 21). The Golden Stool (17th c.–). BlackPast.org. 
 West, R. (2019, February 8). Yaa Asantewaa (mid-1800s–1921). BlackPast.org. 
 Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "Asante". Encyclopedia Britannica, 13 September 2023, . Accessed 11 November 2023.
 Day, Lynda R. "What’s Tourism Got to Do with It?: The Yaa Asantewa Legacy and Development in Asanteman." Africa Today, vol. 51, no. 1, 2004, pp. 99–113. JSTOR, . Accessed 11 November 2023.

 Toltolan