Diabetes
[[File:Blue circle for diabetes.svg|right|thumb|300px|An simbolo kan helang na diabetes]]

[[File:Prevalence of Diabetes by Percent of Country Population (2014) Gradient Map.png|right|
thumb|300px|Rata nin diabetes sa porsyento kan populasyon sa mga nasyon]]

An '''Diabetes''', na inaapod man '''diabetes mellitus''' (Ingles), sarong grupo nin mga kahelangan nin endokreno na namimidbid sa halangkaw na asukar sa dugo (hyperglycemia).<ref name=":3">{{Cite web |title=Diabetes |url=https://www.who.int/health-topics/diabetes |url-status=live |access-date=29 January 2023 |website=[[World Health Organization]]}}</ref><ref name="msd">{{cite web |title=Diabetes Mellitus (DM) - Hormonal and Metabolic Disorders |url=https://www.msdmanuals.com/en-gb/home/hormonal-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-dm-and-disorders-of-blood-sugar-metabolism/diabetes-mellitus-dm |website=MSD Manual Consumer Version |access-date=1 October 2022}}</ref> An diabetes kinakawsa magsalang huli sa kulang nin ''insulin'' sa pankreas (type 1 diabetes) o igwang dai pagkakabalanse kan lebel nin asukar sa dugo asin produksyon nin insulin, ([[type 2 diabetes]]), asin nabutwa man ini huli sa pagbabados nin babae ([[gestational diabetes]]).<ref name="Green2011">{{cite book |veditors=Shoback DG, Gardner D |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|year=2011|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0-07-162243-1|chapter=Chapter 17|edition=9th}}</ref> Mga sintomas nin diabetes manlaen-laen, asin kun dai nabubulong pwedeng mahulog sa natnat o laygay na komplikasyon.<ref name="ADA2009"/> An dai pagbulong kaini o pinapasipara o dai toltol na pagbulong kan helang na ini binubunga nin 1.5  milyon na kagadanan taon-taon.<ref name=":3" />

Mayong mahiwas na inaakong paagi nin pagbulong nin diabetes. An pinaka-komun na bulong kaini iyo an pagsasalida o paghihipno nin insulin paagi sa pagineksyon kaini sa pasyente. Pwede man paagi nin pagtomar nin mga medikasyon panlaban sa helang na ini arog kan [[metformin]] o [[semaglutide]], patin paghira sa estilo nin pagbuhayn asin an mga ini pwedeng maremedyuhan an inaapod na type 2 diabetes. An diabetes kawsa  nin pagbados nawawara mansana pag'aki kan bados. 

Sinasabing kan 2019, ginagaom na 463 milyon katawo may diabetes sa kinaban, 8.8% kan kamagurangan kan populasyon. An ''type 2 diabetes'' binibilog mga 90% kan mga kaso nin diabetes.<ref name="IDF2019">{{cite web |title=IDF DIABETES ATLAS Ninth Edition 2019 |url=https://www.diabetesatlas.org/upload/resources/material/20200302_133351_IDFATLAS9e-final-web.pdf |website=www.diabetesatlas.org |access-date=18 May 2020 |language=EN |archive-date=1 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501123853/https://www.diabetesatlas.org/upload/resources/material/20200302_133351_IDFATLAS9e-final-web.pdf |dead-url=yes }}</ref> An paglalakop kan helang na diabetes padagos asin sige an dugang, orog na sa mga nasyon na tirios.<ref>{{cite journal | vauthors = De Silva AP, De Silva SH, Haniffa R, Liyanage IK, Jayasinghe S, Katulanda P, Wijeratne CN, Wijeratne S, Rajapaksa LC | display-authors = 6 | title = Inequalities in the prevalence of diabetes mellitus and its risk factors in Sri Lanka: a lower middle income country | journal = International Journal for Equity in Health | volume = 17 | issue = 1 | pages = 45 | date = April 2018 | pmid = 29665834 | pmc = 5905173 | doi = 10.1186/s12939-018-0759-3 }}</ref> An rata nin pagdugang mayo pinag'iba sa babae asin sa lalake, asin ta an diabetes iyo an ika-7 kawsa nin kagadanan sa kinaban.<ref name="Vos2012" /><ref>{{cite web |title=The top 10 causes of death |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |website=www.who.int |access-date=18 May 2020 |language=en}}</ref> Sa 2030, pinaghuhulaan na an gasto sa pan-kinaban na pagmato sa kahelangan nin diabetes sa kinaban malampas nin {{USD|1 trillion}}.<ref>{{cite journal | vauthors = Bommer C, Sagalova V, Heesemann E, Manne-Goehler J, Atun R, Bärnighausen T, Davies J, Vollmer S | display-authors = 6 | title = Global Economic Burden of Diabetes in Adults: Projections From 2015 to 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 41 | issue = 5 | pages = 963–970 | date = May 2018 | pmid = 29475843 | doi = 10.2337/dc17-1962 }}</ref>
==Mga senyales asin sintomas==
[[File:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.5|Pahiwas na pagpaliwanag kan mga magabat na sintomas nin diabetes]]

An mga klasikong sintomas nin dai-binubulong na diabetes iyo, dai tuyong [[pagbaba nin timbang]], [[polyuria]] (sige-sigeng pag'ihi), [[polydipsia]] (grabeng pagkapaha'), asin [[polyphagia]] (halangkaw na mateng pagkagutom).<ref>{{cite journal | vauthors = Cooke DW, Plotnick L | title = Type 1 diabetes mellitus in pediatrics | journal = Pediatrics in Review | volume = 29 | issue = 11 | pages = 374–84; quiz 385 | date = November 2008 | pmid = 18977856 | doi = 10.1542/pir.29-11-374 | s2cid = 20528207 }}</ref> Mga sintomas pwedeng magluwas tolos (mga semana o mga bulan) sa '' type 1 diabetes'', mantang ini maluway sana magparisa o dai ngani mamatean sa ''type 2 diabetes''.<ref name=WHO2019Fact>{{Cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs138/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040611164055/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs138/en/|url-status=dead|archive-date=June 11, 2004|title=WHO {{!}} Diabetes mellitus|website=WHO|access-date=2019-03-23}}</ref>

Iba pang mga senyales asin sintomas pwedeng magtanda' sa pagbutwa nin diabetes pero bako man pirmi huli kan helang na ini. 
Dagdag sa mga sintomas na nagkasarambit sa itass, pwede man ini magkawsa nin [[maalopoop na paghiling]], [[kulog-payo]], [[pagkarutoy(medikal)|pagkarutoy]], maluyang pag'umay nin [[pagpila nin lugad|mga pa'kit sa kublit]], asin pagluwas sa kublit nin [[Pruritus|hiras]]. An haloy o laygay na langkaw nin glucose sa dugo pwedeng magsaromsom ini sa[[Lente (anatomiya)|mga lente nin mata]], na napahira kan porma kaini na binubunga nin pagtibang sa paghiling. An pagwara nin bisyon pwede kinakawsa kan inaapod na [[diabetic retinopathy]]. An lakopan na [[hiras sa kublit]] na nangyari huli sa diabetes inaapod sa Ingles na [[diabetic dermadrome]]s.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WpbVCwAAQBAJ&pg=PP6|title=Diabetes: Symptoms, Causes, Treatment and Prevention| vauthors = Rockefeller JD |date=2015|isbn=978-1-5146-0305-5|language=en}}</ref>
==Toltolan==
{{reflist}}

==Mga panluwas na takod==
*[[:en:World Diabetes Day|World Diabetes Day]] – [[Nobyembre 14]]
*[http://diabeteaseonline.com/ DiabetEase Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171213210350/http://diabeteaseonline.com/ |date=2017-12-13 }} {{en icon}}
*[http://www.pcdef.org/ Diabetes Center Philippines] {{en icon}}
{{Poon}}
[[Kategorya:Mga helang sa endokreno]]
[[Kategorya:Diabetes]]
[[Kategorya:Mga helang sa metabolismo]]
[[Kategorya:Mga helang cardiovascular]]
right|
thumb|300px|Rata nin diabetes sa porsyento kan populasyon sa mga nasyon

An Diabetes, na inaapod man diabetes mellitus (Ingles), sarong grupo nin mga kahelangan nin endokreno na namimidbid sa halangkaw na asukar sa dugo (hyperglycemia). An diabetes kinakawsa magsalang huli sa kulang nin insulin sa pankreas (type 1 diabetes) o igwang dai pagkakabalanse kan lebel nin asukar sa dugo asin produksyon nin insulin, (type 2 diabetes), asin nabutwa man ini huli sa pagbabados nin babae (gestational diabetes). Mga sintomas nin diabetes manlaen-laen, asin kun dai nabubulong pwedeng mahulog sa natnat o laygay na komplikasyon. An dai pagbulong kaini o pinapasipara o dai toltol na pagbulong kan helang na ini binubunga nin 1.5  milyon na kagadanan taon-taon.

Mayong mahiwas na inaakong paagi nin pagbulong nin diabetes. An pinaka-komun na bulong kaini iyo an pagsasalida o paghihipno nin insulin paagi sa pagineksyon kaini sa pasyente. Pwede man paagi nin pagtomar nin mga medikasyon panlaban sa helang na ini arog kan metformin o semaglutide, patin paghira sa estilo nin pagbuhayn asin an mga ini pwedeng maremedyuhan an inaapod na type 2 diabetes. An diabetes kawsa  nin pagbados nawawara mansana pag'aki kan bados. 

Sinasabing kan 2019, ginagaom na 463 milyon katawo may diabetes sa kinaban, 8.8% kan kamagurangan kan populasyon. An type 2 diabetes binibilog mga 90% kan mga kaso nin diabetes. An paglalakop kan helang na diabetes padagos asin sige an dugang, orog na sa mga nasyon na tirios. An rata nin pagdugang mayo pinag'iba sa babae asin sa lalake, asin ta an diabetes iyo an ika-7 kawsa nin kagadanan sa kinaban. Sa 2030, pinaghuhulaan na an gasto sa pan-kinaban na pagmato sa kahelangan nin diabetes sa kinaban malampas nin .
Mga senyales asin sintomas
thumb|upright=1.5|Pahiwas na pagpaliwanag kan mga magabat na sintomas nin diabetes

An mga klasikong sintomas nin dai-binubulong na diabetes iyo, dai tuyong pagbaba nin timbang, polyuria (sige-sigeng pag'ihi), polydipsia (grabeng pagkapaha'), asin polyphagia (halangkaw na mateng pagkagutom). Mga sintomas pwedeng magluwas tolos (mga semana o mga bulan) sa  type 1 diabetes, mantang ini maluway sana magparisa o dai ngani mamatean sa type 2 diabetes.

Iba pang mga senyales asin sintomas pwedeng magtanda' sa pagbutwa nin diabetes pero bako man pirmi huli kan helang na ini. 
Dagdag sa mga sintomas na nagkasarambit sa itass, pwede man ini magkawsa nin maalopoop na paghiling, kulog-payo, pagkarutoy, maluyang pag'umay nin mga pa'kit sa kublit, asin pagluwas sa kublit nin hiras. An haloy o laygay na langkaw nin glucose sa dugo pwedeng magsaromsom ini samga lente nin mata, na napahira kan porma kaini na binubunga nin pagtibang sa paghiling. An pagwara nin bisyon pwede kinakawsa kan inaapod na diabetic retinopathy. An lakopan na hiras sa kublit na nangyari huli sa diabetes inaapod sa Ingles na diabetic dermadromes.
Toltolan

Mga panluwas na takod
World Diabetes Day – Nobyembre 14
DiabetEase Magazine  
Diabetes Center Philippines 

Kategorya:Mga helang sa endokreno
Kategorya:Diabetes
Kategorya:Mga helang sa metabolismo
Kategorya:Mga helang cardiovascular