Arkitektura
[[Ladawan:View of Santa Maria del Fiore in Florence.jpg|thumb|303x303px|Sa pagdugang nin dome sa Katedral nin Florencia ([[Italya]]) sa kapinunan kan ika-15 na siglo, an arkitektong si Filippo Brunelleschi bako sanang pigliwat an edipisyo asin an syudad, pero pati naman an obra asin istado kan arkitekto.<ref>Museo Galileo, Museum and Institute of History and Science, ''[http://brunelleschi.imss.fi.it/itineraries/place/TheDomeOfSantaMariaFiore.html The Dome of Santa Maria del Fiore] Archived 1 April 2013 at the Wayback Machine'', (accessed 30 January 2013)</ref><ref>Giovanni Fanelli, ''Brunelleschi'', Becocci, Florence (1980), Chapter: ''The Dome'' pp. 10–41.</ref>]]

An '''arkitektura''' ([[Ingles]]: ''architecture''; Latin ''[[wikt:architectura#Latin|architectura]]'', gikan sa Griyego [[wikt:ἀρχιτέκτων|ἀρχιτέκτων]] ''arkhitekton'' "arkitekto", hali sa [[wikt:ἀρχι-|ἀρχι-]] "pamayo" and [[wikt:τέκτων|τέκτων]] "kagmokna") iyo parehas na an proseso asin an produkto kan pagplano, pagdisenyo, asin paghaman nin mga edipisyo o istraktura.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/architecture|title=architecture|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-10-27}}</ref> An arkitektural na kagibohan, sa materyal na porma nin edipisyo, iyo harus nahihiling bilang mga [[Kultura|kultural]] na simbolo asin kagibohan nin [[arte]]. An mga suanoy na sibilisasyon iyo harus nabibisto sa saindang mga nakasalbar na arkitekturang akomplisimiyento.<ref>{{cite book|title=Malta before History – The World's Oldest Free Standing Stone Architecture|last=Pace|first=Anthony|date=2004|publisher=Miranda Publishers|isbn=978-9990985085|editor=Daniel Cilia|chapter=Tarxien}}</ref>

Sa pagdalagan nin panahon, an lado nin arkitekturang paghaman iyo nagsanga-sanga na para maibali an kagabsan poon sa pagdisenyo nin mga barko pasiring sa interyor na pagdekorar.

== Bilang lalawgon kan sibilisasyon ==
[[File:Ac.parthenon5.jpg|right|thumb|300px|An [[Parthenon]] sa Gresya na iyo sarong modelo nin antigong arkitektura]]An praktis, na nagpoon sa [[Prehistorya|prehistorikong panahon]], iyo nagamit bilang paagi nin pagheras kan [[kultura]] para sa mga sibilisasyon sa gabos na mga pitong kontinente.<ref>{{Cite web|title=7 Things I Learned About "Home" from Talking to Architects on Every Continent|url=https://www.apartmenttherapy.com/cultural-architecture-homes-36642082|access-date=2020-12-05|website=Apartment Therapy|language=en}}</ref> Sa rasong ini, an arkitektura iyo pigkokonsidera bilang sarong porma nin arte. An mga teksto sa arkitektura iyo naisurat poon pa sa suanoy na panahon. 

An modernong arkitektura iyo nagpoon pakatapos kan [[Enot na Gerang Pankinaban]] bilang sarong avant-garde na kahiroan na mawot maghaman nin sarong kompletong bagong istilo na bagay para sa bagong sosyedad asin ekonomikang order pakatapos kan giyera na nakapokus sa pag-abot sa pangangaipo nin mga tahaw asin obrerong klase. An empasis iyo naikaag sa modernong teknik, materyales, asin simplipikadong heometrikong porma, na nagtao nin paagi sa mga haralangkawong super-istraktura. An nagkapirang mga arkitektura nagkaigwa nin disilusyon sa modernismo na saindang nahihiling bilang ahistorikal asin anti-aestetiko, asin nahaman an postmoderno asin an kontemporaryong arkitektura.
==Mga halimbawa nin disenyo==

===Mga pino'nan asin sa mga baryong arkitektura===
<gallery mode="packed">
Ladawan:Stærnes Søndre Loft, Rollag.jpg|Sa [[Norway]]: kahoy asin lebel na pinataas
Ladawan:Lesotho Slide Show (294).JPG|Sa [[Lesotho]]: gapong rondavel
Ladawan:Yola hut -Tagoat Co. Wexford.JPG|Sa [[Ireland]]: Payag-payag na Yola
Ladawan:Muzeul Satului Bucuresti 02.jpg|Sa [[Romania]]: mga harong sa pwera ''Dimitrie Gusti National Village Museum'' ([[Bucharest]]) 
</gallery>

===Suanoy na arkitektura===
<gallery mode="packed">
File:Ishtar gate in Pergamon museum in Berlin..jpg|Mesopotamyanong arkitektura: Rekonstruksyon kan Ishtar Gate sa Museo nin Pergamon ([[Berlin]], [[Alemanya]]), circa 575 BC

Kheops-Pyramid.jpg|Suanoy na Ehiptong arkitektura: An Great Pyramid kan Giza (Giza, [[Ehipto]]), circa 2589-2566 BC, ni Hemiunu

File:Parthenon (30276156187).jpg|Suanoy na Griyegong arkitektura: An Parthenon sa Athenian Acropolis, gibo sa marbol asin limestone, 460-406 BC

Maison Carree in Nimes (16).jpg|Suanoy na Romanong arkitektura: An Maison Carrée gikan sa Nîmes (Pransya), saro sa pinakamarhay na mga napreserbang templo, circa 2 AD
</gallery>

===Modernismo===
<gallery mode="packed">

Alfeld Fagus 08JUL15.JPG|Kapinunang Modernong arkitektura: An Fagus Factory (Alfeld, Alemanya), 1911, ni Walter Gropius

Einsteinturm 7443a.jpg|Ekspresyonistang arkitektura: An Einstein Tower (Potsdam, harani sa [[Berlin]], Germany), 1919–1922, ni Erich Mendelsohn

Théâtre des Champs-Élysées, 21 April 2013.jpg|Art Deco na arkitektura: An Théâtre des Champs-Élysées (Paris), 1910–1913, ni Auguste Perret

Overzicht voorgevel - Heerlen - 20349660 - RCE.jpg|Internasyunal na Istilo: An Glaspaleis (Heerlen, an Nederlands), 1934–1935, ni Frits Peutz asin Philip Johnson

</gallery>

== Hilnga man ==
* [[Arkitekto]]
== Mga panluwas na takod ==
{{commons|Architecture|Arkitektura}}
{{Wikivoyage|Architecture|Arkitektura}}
* [http://www.worldarchitecture.org World Architecture Community]
* [http://www.architecture.com Architecture.com], pigpublikar kan Royal Institute of British Architects
* [https://web.archive.org/web/20091009095018/http://www.uia-architectes.org/texte/england/Menu-7/1-musees.html Architectural centers and museums in the world], listahan nin mga takod hali sa International Union of Architects
* [https://www.aia.org/ American Institute of Architects]
* [https://architecturaltrust.org/outreach/education/glossary-of-architectural-terms/ Glossary of Architectural Terms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210828183015/https://architecturaltrust.org/outreach/education/glossary-of-architectural-terms/ |date=2021-08-28 }} 
* [http://content.lib.washington.edu/buildingsweb/index.html Cities and Buildings Database] – Koleksyon nin mga dihital na imahe kan mga edipisyo asin syudad na naikurit sa pagdalagan nin panahon asin sa entirong kinaban gikan sa University of Washington Library
* [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00548k0 "Architecture and Power"], diskusyon sa BBC Radio 4 kaiba si Adrian Tinniswood, Gillian Darley asin Gavin Stamp (''In Our Time'', Okt. 31, 2002)
== Toltolan ==
{{reflist}}
{{poon}}
[[Kategorya:Inhenyeriya]]
An arkitektura (Ingles: architecture; Latin architectura, gikan sa Griyego ἀρχιτέκτων arkhitekton "arkitekto", hali sa ἀρχι- "pamayo" and τέκτων "kagmokna") iyo parehas na an proseso asin an produkto kan pagplano, pagdisenyo, asin paghaman nin mga edipisyo o istraktura. An arkitektural na kagibohan, sa materyal na porma nin edipisyo, iyo harus nahihiling bilang mga kultural na simbolo asin kagibohan nin arte. An mga suanoy na sibilisasyon iyo harus nabibisto sa saindang mga nakasalbar na arkitekturang akomplisimiyento.

Sa pagdalagan nin panahon, an lado nin arkitekturang paghaman iyo nagsanga-sanga na para maibali an kagabsan poon sa pagdisenyo nin mga barko pasiring sa interyor na pagdekorar.

 Bilang lalawgon kan sibilisasyon 
right|thumb|300px|An Parthenon sa Gresya na iyo sarong modelo nin antigong arkitekturaAn praktis, na nagpoon sa prehistorikong panahon, iyo nagamit bilang paagi nin pagheras kan kultura para sa mga sibilisasyon sa gabos na mga pitong kontinente. Sa rasong ini, an arkitektura iyo pigkokonsidera bilang sarong porma nin arte. An mga teksto sa arkitektura iyo naisurat poon pa sa suanoy na panahon. 

An modernong arkitektura iyo nagpoon pakatapos kan Enot na Gerang Pankinaban bilang sarong avant-garde na kahiroan na mawot maghaman nin sarong kompletong bagong istilo na bagay para sa bagong sosyedad asin ekonomikang order pakatapos kan giyera na nakapokus sa pag-abot sa pangangaipo nin mga tahaw asin obrerong klase. An empasis iyo naikaag sa modernong teknik, materyales, asin simplipikadong heometrikong porma, na nagtao nin paagi sa mga haralangkawong super-istraktura. An nagkapirang mga arkitektura nagkaigwa nin disilusyon sa modernismo na saindang nahihiling bilang ahistorikal asin anti-aestetiko, asin nahaman an postmoderno asin an kontemporaryong arkitektura.
Mga halimbawa nin disenyo

Mga pino'nan asin sa mga baryong arkitektura

Suanoy na arkitektura

Modernismo

 Hilnga man 
 Arkitekto
 Mga panluwas na takod 

 World Architecture Community
 Architecture.com, pigpublikar kan Royal Institute of British Architects
 Architectural centers and museums in the world, listahan nin mga takod hali sa International Union of Architects
 American Institute of Architects
 Glossary of Architectural Terms  
 Cities and Buildings Database – Koleksyon nin mga dihital na imahe kan mga edipisyo asin syudad na naikurit sa pagdalagan nin panahon asin sa entirong kinaban gikan sa University of Washington Library
 "Architecture and Power", diskusyon sa BBC Radio 4 kaiba si Adrian Tinniswood, Gillian Darley asin Gavin Stamp (In Our Time, Okt. 31, 2002)
 Toltolan 

Kategorya:Inhenyeriya