Anito asin Diwata
{{Redirect|lambana||Diwata (Engkantada)}}

[[File:Siquijor Anito. (5077313419).jpg|thumb|''Anito o Taotao'' na mga ukit na ibinabakal sa souvenir shop sa [[Siquijor Island]]]]
'''''Anito''''', na pwedeng ispelingon man bilang '''''anitu''''', nagtutukoy sa mga inukit na pigura na an porma tawo, na ginibo sa kahoy, bato, o garing,<ref name="Scott1994" /> na narepresentar kan mga espiritu nin mga kaapohan<ref name="hislop"/> na sinasamba bilang mga diyos nin panalipod sa harong.<ref>{{Cite web |title=anito - Definition of anito {{!}} Is anito a word in the scrabble dictionary? |url=https://www.freescrabbledictionary.com/dictionary/word/anito/ |access-date=2025-02-12 |website=www.freescrabbledictionary.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=anito — definition, examples, related words and more at Wordnik |url=https://www.wordnik.com/words/anito |access-date=2025-02-12 |website=Wordnik.com}}</ref> Nagtutukoy man ini sa mga [[espiritu nin kaapohan]], mga [[Demon|malain na espiritu]],<ref name="Scott1994" /><ref>{{Cite web |title=anito - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/anito |access-date=2025-02-12 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Blust |first1=Robert |last2=Trussel |first2=Stephen |date=December 2013 |title=The Austronesian Comparative Dictionary: A Work in Progress |url=https://doi.org/10.1353/ol.2013.0016 |journal=Oceanic Linguistics |volume=52 |issue=2 |pages=493–523 |doi=10.1353/ol.2013.0016 |issn=1527-9421}}</ref> asin mga [[espiritu kan kinaban]] asin mga diyos na tinatawag na '''diwata''' sa [[Indigenous Philippine folk religions]] hali sa [[History of the Philippines (900–1521)|panahon antes magka-Kastila]] hasta ngonyan, maski an termino mismo igwa nin iba pang kahulugan o asosasyon depende sa grupong etnolinggwistiko nin mga Filipino. An ''anito'' (terminong kadaklan ginagamit sa [[Northern Luzon]]) minsan tinatawag man na ''diwata'' sa ibang grupo (lalo na sa mga [[Visayans]]).<ref name="Guillermo">{{cite book |last1=Guillermo |first1=Artemio R. |url=https://books.google.com/books?id=wmgX9M_yETIC |title=Historical Dictionary of the Philippines |date=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810872462 |page=140}}</ref>
[[Ladawan:Anitos_of_Northern_tribes_(c._1900,_Philippines).jpg|thumb|Manlaenlaen na bulul nin Igorot na naglaladawan kan espiritu nin mga apoon (c. 1900)]]
'''Anito''', o anitu, sa mitolohiyang Pilipino, nagtutukoy sa mga espiritu nin mga anito, mga espiritu kan mga patay, mga espiritu na malimbag, asin mga kahoy na imahen na nagrerepresentar o naga-imbak kan mga ini. Sa kabaliwan, sa konteksto nin relihiyong-bilog, an Anito may mas halangkaw na kahulugan. Nagtutukoy ini sa mga espiritu kan mga anito, mga espiritu kan kalikasan, asin mga diyos na pinapahalagahan sa mga katutubong relihiyon Pilipino halip sa panahon pre<ref name="Guillermo"/>-kolonial asta sa kasalukuyan. Ang partikular na pagpapaliwanag kan salitang ini nag-iiba depende sa pangkat etniko.<ref name="Scott1994">{{Cite book|url=https://archive.org/details/BarangaySixteenthCenturyPhilippineCultureAndSociety|title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society|last=William Henry Scott|date=1994|publisher=Ateneo de Manila University Press|isbn=978-9715501354|location=Quezon City|author-link=William Henry Scott (historian)}}</ref>

'''[[Diwata]]''' sa mitolohiyang Pilipino, nagtutukoy sa mga engkantada(diwata),lambana, mga espiritu ng kalikasan, mga nilalang mula sa kalangitan, at mga diyos ng mitolohiya. Sa relihiyong-bilog, ang salitang ito ay tumutukoy sa mga nilalang mula sa kalangitan at mga espiritu ng kalikasan na hindi kailanman naging tao. Ang Diwata ay maaaring magmula sa mga espiritu ng mga bagay, halaman, o hayop, hanggang sa mga diyos na kumakatawan sa mga likas na puwersa o mga abstraktong konsepto, at maging mga diyos sa isang pantheon.<ref>"(PDF) Baylan : Animist Religion and Philippine Peasant Ideology". ''ResearchGate''. Archived from the original on February 25, 2023. Retrieved January 23, 2025.</ref><ref>Owen, Norman G. (February 1998). "Historical Dictionary of the Philippines. By Artemio R. Guillermo and May Kyi Win . Lanham, Md.: The Scarecrow Press, 1997. xi, 363 pp. $62.00". ''The Journal of Asian Studies''. '''57''' (1): 273–275.</ref><ref>Tilman, Robert O. (February 1971). "The Philippines in 1970: A Difficult Decade Begins". ''Asian Survey''. '''11''' (2): 139–148.</ref>

An '''''Pag-anito''''' apod sa sarong séance, parati may kaibang iba pang mga ritwal o selebrasyon, na kun saen an sarong shaman (Visayan: babaylan, Tagalog: katalonan) nagseserbing medyum sa direktang pagkomunikar sa mga espiritu. Kun espesipikong kalabot an espiritu nin kapalibutan o dios, an ritual inaapod na pagdiwata. An akto nin pagsamba o relihiyosong pag - atang sa sarong espiritu kun beses inaapod man sana na ''anito''. <ref>''Demetrio, Francisco R.;'' [[Gilda Cordero-Fernando|Cordero-Fernando, Gilda]]''; Nakpil-Zialcita, Roberto B.; Feleo, Fernando (1991). The Soul Book: Introduction to Philippine Pagan Religion. GCF Books, Quezon City.'' [[Amazon Standard Identification Number|ASIN]] B007FR4S8G</ref><ref name="rosa">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7EwHAQAAIAAJ|title=Diccionario Hispano-Bisaya para las provincias de Samar y Leyte, Volumes 1–2|last=Antonio Sánchez de la Rosa|publisher=Tipo-Litografia de Chofre y Comp.|year=1895|page=414}}</ref>

An paniniwala sa anito kun minsan inaapod na Anitismo sa literaturang intelektuwal (Spanish: anitismo o anitería). Literal na nangangahulugan nin paggalang sa mga '''espiritu kan mga nagadan'''.<ref>{{Cite journal |last=Vermander |first=Benoît |date=2010-09-15 |title=Michael Rudolph, Ritual Performances as Authenticating Practices: Cultural representations of Taiwan's aborigines in times of political changes |url=http://journals.openedition.org/chinaperspectives/5323 |journal=China Perspectives |volume=2010 |issue=3 |doi=10.4000/chinaperspectives.5323 |issn=2070-3449}}</ref><ref>{{Citation |title=Bonnier, Isidore |date=2011-10-31 |work=Benezit Dictionary of Artists |url=https://doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00022843 |access-date=2025-02-11 |publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/benz/9780199773787.article.b00022843 }}</ref><ref>{{Citation |last=Pang |first=Choong Chee |title=Studying Christianity and doing theology <i>extra ecclesiam</i> in China |date=2008-05-01 |work=Christian Theology in Asia |pages=89–108 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511803505.006 |access-date=2025-02-11 |publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9780511803505.006 |isbn=978-0-521-86308-7 }}</ref>Anitism o '''''ancestor worship''''' hali sa Hispano-Filipino na bersyon na ''anitismo'',<ref>{{Cite thesis |last=Halili |first=Maria Arabella |title=Regulation of Inflammatory Proteins |publisher=University of Queensland Library |url=https://doi.org/10.14264/uql.2014.222}}</ref> maski dai na ginagamit ngonyan, sarong prekolonyal na paniniwala nin mga Tagalog, padagos na panawag asin pagdayaw sa mga anito, an espiritu o kalag nin saindang mga ninuno. Hali ini sa orihinal na kahulugan nin "espiritu nin ninuno".<ref>{{Citation |title=Hislop, Stephen (1817–1863) |date=2018-02-06 |work=Oxford Dictionary of National Biography |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.13366 |access-date=2025-02-16 |publisher=Oxford University Press}}</ref>

An mga [[Tagalog people|Tagalog]] sa harong panahon minato nin '''[[Anito|anito]]''', mga espiritu o kalag nin saindang mga ninuno. Gindadayaw asin tinotoman ninda ini sa pangaldaw na buhay, lalo na an espiritu nin mga magurang asin apohan na minaagi na. Ini mga [[Veneration of the dead|espiritu nin ninuno]] kadaklan pinapahiling sa paagi nin mga ladawan o rebulto na itinatago sa mga harong, minsan gibo sa bulawan asin porma nin hayop, arog kan buwaya.<ref name="Blair"/><ref name="Blumentritt"/>Dai lang sa harong an anito. An iba pinapaniwalaang nag-eerok sa kabundukan, kakahuyan, asin kapatagan. Kadaklan ini an mga espiritu nin mga mandirigmang daan o dating mga residente kan lugar. An mga Tagalog nagtuod na an mga espiritu puwedeng magproteher o magdara nin peligro, kaya ginigirumdoman ninda ini nin dakulang respeto.<ref name="Blair"/><ref name="Blumentritt"/><ref name="ReferenceA">{{Cite book |last=Zaide |first=Sonia M. |title=The Philippines: A Unique Nation |date=1999 |publisher=All-Nations Publishing Company |isbn=971-642-064-1 |edition=2nd |location=Quezon City |page=69}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Gods and Goddesses |url=https://sites.google.com/site/philmyths/lesson-2 |access-date=May 2, 2022 |website=Philippines Mythology and Folklore}}</ref>Kaiba sa ibang kultura sa palibot na minadayon nin pagsamba sa dakol na diyos asin espiritu nang dai naggagamit nin ladawan, an mga Tagalog naggibo nin pisikal na representasyon para lang sa piling anito, lalo na an konektado sa harong. Iba-iba an pangaran sa kada rehiyon asin tribo para sa mga espiritung ini. Habang an mga Tagalog tinatawag sinda na '''anito''', an iba gamit an mga ngaran na ''nitu'', ''aitu'', o ''hantu''. Ini nagpapahiling kung pano kasagkod asin kaimportante an paniniwala sa espiritu nin mga ninuno sa bilog na Timog-Silangang Asya.<ref name="Blair"/><ref name="Blumentritt"/><ref name="Alvina">{{cite book |last1=Alvina |first1=C.S. |editor1-last=Oshima |editor1-first=Neal M. |editor2-last=Paterno |editor2-first=Maria Elena |title=Dreamweavers |date=2001 |publisher=Makati City, Philippines: Bookmark |chapter=Colors and patterns of dreams |isbn=9715694071 |pages=46–58}}</ref><ref name="dp">{{cite web |title=The Preconquest Filipino Tattoos |url=https://datupress.com/2018/01/10/the-preconquest-filipino-tattoos/ |website=Datu Press |access-date=August 10, 2021 |date=January 10, 2018 |archive-date=August 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810040957/https://datupress.com/2018/01/10/the-preconquest-filipino-tattoos/ |dead-url=yes }}</ref>

An mga katutubong relihiyon sa Pilipinas iyo an mga orog na pagtubod asin ugali kan iba-ibang grupong etniko sa nasyon. Dakulang parte sinda nagtutubod sa animismo, kun sain itinutubod na an gabos na bagay—tawo, hayop, tanom, pati an kinaban—igwa nin espiritu, kalag, o diwa.<ref name="Almocera2005">Almocera, Ruel A., (2005) Popular Filipino Spiritual Beliefs with a proposed Theological Response. in Doing Theology in the Philippines. Suk, John., Ed. Mandaluyong: OMF Literature Inc. Pp 78-98</ref> <ref name="Maggay1999">Maggay, Melba Padilla (1999). Filipino Religious Consciousness. Quezon City: Institute for Studies in Asian Church and Culture.</ref><ref name="SitoyJr1985">{{Cite book |title=A history of Christianity in the Philippines Volume 1: The Initial Encounter |last=Sitoy |first=T. Valentino Jr. |publisher=New Day Publishers |year=1985 |isbn=9711002558 |location=Quezon City, Philippines}}</ref><ref name="SoulBook1991">{{Cite book|title=The Soul Book: Introduction to Philippine Pagan Religion|last=Demetrio|first=Francisco R.|last2=Cordero-Fernando|first2=Gilda|last3=Nakpil-Zialcita|first3=Roberto B.|last4=Feleo|first4=Fernando|date=1991|publisher=GCF Books, Quezon City|asin=B007FR4S8G|author-link2=Gilda Cordero-Fernando}}</ref>

==Mga diyos sa Harong na Tubod kan mga Katutubong Tribu==
An mga katutubong relihiyon sa Pilipinas iyo an mga orog na pagtubod asin ugali kan iba-ibang etnikong grupo sa nasyon. Kadaklan sainda nagtutubod sa '''animismo''', kun sain itinutubod na igwa nin '''diwa''' o kalag o espiritu an gabos na bagay haloy sa tawo, hayop, tanom, pati an kinaban.<ref name="Almocera2005">Almocera, Ruel A., (2005) Popular Filipino Spiritual Beliefs with a proposed Theological Response. in Doing Theology in the Philippines. Suk, John., Ed. Mandaluyong: OMF Literature Inc. Pp 78-98</ref> <ref name="Maggay1999">Maggay, Melba Padilla (1999). Filipino Religious Consciousness. Quezon City: Institute for Studies in Asian Church and Culture.</ref><ref name="SitoyJr1985"/><ref name="SoulBook1991"/>
Sa mga relihiyong ini, may duwang pinaka-importante na klase nin espiritu:

'''Diwata''' – ini an tawag sa mga diyos, bathala, asin espiritu kan kinaban.

'''Anito''' – ini an mga kahoy na ribulto asin espiritu o kalag kan mga nagadan, lalo na kan mga bayani at kagurangan.

Kadaklan, an mga istorya asin turo kan mga katutubong relihiyon ipinapasa sa paagi kan pagkukuwento haloy sa mga gurang paduman sa mga aki. Pero, igwa nin mga grupo na nag-eensayo man magsurat kan saindang pagtubod sa mga dahon, kawayan, o iba pang gamit gamit an lokal na pagsurat gamit an matalas na bakal.<ref name="Almocera2005"/> <ref name="Maggay1999"/> <ref name="SitoyJr1985"/> <ref name="SoulBook1991"/>

==Mga Espiritu==

[[File:Manunggul Jar.jpg|thumb|An tapayang lubnganan kan Manunggul hali sa mga yungib kan Tabon sa Palawan nagpapahiling nin kalag asin espiritung giya na naglalakbay paduman sa kinaban kan mga espiritu gamit an bangka (c. 890–710 BCE)]]

[[File:Siquijor Anito. (5077313419).jpg|thumb|mga kahoy na anito na ipinabakal sa isla kan [[Siquijor]]]]

An mga tawong una sa Pilipinas mga anamistiko. Nagtutubod sinda na an gabos na bagay may espiritu—hali sa mga bato asin kahoy sagkod sa mga hayop, tawo, asin mga natural na pangyayari.<ref>{{Cite web |last=Royle |first=Stephen |date=2018-11-30 |title=Tips from the blog XI: docx to pdf |url=https://doi.org/10.59350/fkbwr-efa03 |access-date=2025-03-16 |website=doi.org}}</ref> An mga espiritung ini tinotobong tawagon na ''diwa'' asin an mga kalag kan mga minaagihan na tinatawag na ''anito'', hali sa Proto-Malayo-Polynesian ''qanitu'' asin Proto-Austronesian ''qaNiCu'' ("espiritu kan minaagihan"). Igwa sinda nin katumbas sa ibang kultura nin mga Austronesian, arog kan ''aniti'' sa Micronesia, ''hantu'' o ''antu'' sa Malaysia asin Indonesia, ''nitu'' sa Nage, asin ''atua'' asin ''aitu'' sa Polynesia. Igwa man nin kaparehas na tataramon sa Tao (''anito''), Taivoan (''alid''), Seediq asin Atayal (''utux''), Bunun (''hanitu'' o ''hanidu''), asin Tsou (''hicu'') sa mga katutubong grupo sa Taiwan.<ref>{{Cite book |last=Apostol |first=Virgil Mayor |title=Way of the Ancient Healer: Sacred Teachings from the Philippine Ancestral Traditions |date=2012 |publisher=North Atlantic Books |isbn=978-1-58394-597-1 |location=Berkeley}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baldick |first=Julian |title=Ancient religions of the Austronesian world: from Australasia to Taiwan |date=2013 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-0-85773-357-3 |series=International library of ethnicity, identity and culture |location=London New York}}</ref> An ''anito'' pwedeng mahale sa duwang pangunahing kategorya: an mga espiritu kan mga ninuno (''anito ninuno'') asin an mga diyos asin espiritu kan kalikasan (''diwata'').<ref name=":1" /><ref>{{Citation |last=Funk |first=Leberecht |title=Entanglements between Tao People and Anito on Lanyu Island, Taiwan |date=2014 |url=http://link.springer.com/10.1057/9781137448651_9 |work=Monster Anthropology in Australasia and Beyond |pages=143–159 |editor-last=Musharbash |editor-first=Yasmine |place=New York |publisher=Palgrave Macmillan US |language=en |doi=10.1057/9781137448651_9. isbn 9781137448651. |isbn=978-1-349-50129-8 |access-date=2025-03-16 |editor2-last=Presterudstuen |editor2-first=Geir Henning}}</ref><ref>{{Cite web |last=Royle |first=Stephen |date=2018-11-30 |title=Tips from the blog XI: docx to pdf |url=https://doi.org/10.59350/fkbwr-efa03 |access-date=2025-03-16 |website=doi.org}}</ref>

====Anito - Mga Espiritu kan mga Ninuno==== 
[[File:Anitos of the Igorotes (c. 1900, Philippines).jpg|thumb|[[Igorot people|Igorot]] ''hipag''mga anitong ninuno, mga espiritu kan mga parahali ({{circa|1900}})]]

[[File:Banaue Rice Terraces and its statue friend.JPG|thumb|[[Ifugao people|Ifugao]] ''hogang'' sa [[Banaue Rice Terraces]], Anitong tanod na gibo sa Tibanglan o [[tree fern]] an pinatuyong panit kaini igwang puwesto sa kalsada bilang tanda nin proteksyon]]

An '''ninunò''' ("anito ninuno") pwedeng espiritu kan tunay na mga ninuno, mga bayani kan kultura, o mga espiritu nin tagabantay kan pamilya. An mga tawong una sa Pilipinas nagtutubod na pag namundag an sarong tawo, an saiyang '''"malaya" na kalag''' (Bisaya: ''kalag''; Tagalog: ''kaluluwa'') naglalakbay sa kinaban kan mga espiritu, madalas ginagamitan nin bangka (''bangka'' o ''baloto'').<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Royle |first=Stephen |date=2018-11-30 |title=Tips from the blog XI: docx to pdf |url=https://doi.org/10.59350/fkbwr-efa03 |access-date=2025-03-16 |website=doi.org}}</ref><ref>{{Cite book |title=Image - Object - Performance: mediality and communication in cultural contact zones of Colonial Latin America and the Philippines |date=2013 |publisher=Waxmann |isbn=978-3-8309-7929-6 |editor-last=Windus |editor-first=Astrid |edition=1. Aufl |series=Cultural encounters and the discourses of scholarship |location=Münster München Berlin}}</ref>

An '''Pag-anito''' o Pag-aanito iyo an pakikipag-olay kan mga babaylan sa mga espiritu nin minaagihan, ninuno, pati na mga maraut na espiritu.<ref name=":1" /><ref>{{Citation |title=Ancestral Control |date=2011-10-15 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1msswp4.16 |work=Saturday Is for Funerals |pages=133–146 |publisher=Harvard University Press |access-date=2025-03-16}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dizon |first=Mark |date=2015 |title=Sumpong: Spirit Beliefs, Murder, and Religious Change among Eighteenth-Century Aeta and Ilongot in Eastern Central Luzon |url=https://muse.jhu.edu/content/crossref/journals/philippine_studies/v063/63.1.dizon.html |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=63 |issue=1 |pages=3–38 |doi=10.1353/phs.2015.0007 |issn=2244-1638}}</ref>


Nagtutubod an mga tawong [[Tagalog people|Tagalog]] kan kaagi sa mga '''[[Anito|anito]]''', mga espiritu o kalag nin saindang mga ninuno. Ginigalang asin ginasamba ninda ini sa aldaw-aldaw na pamumuhay, lalo na an mga espiritu kan saindang mga magurang asin mga lolo asin lola na minaagi na. An mga [[Veneration of the dead|espiritu kan mga ninuno]] kadaklan girepresentar kan mga sadit na idolo na pinapahiling sa harong, minsan gibo sa bulawan asin may porma nin hayop, arog kan buwaya.<ref name="Blair"/><ref name="Blumentritt"/>An mga anito dai lang nahihiling sa harong. An iba pinaniniwalaang nagaestar sa kabundukan, kagurangan, asin mga uma. Kadaklan, ini mga kalag nin mga mandirigmang minaagi o mga orogma na naginokop sa daga. Nagtutubod an mga Tagalog na an mga espiritung ini pwedeng magprotekta o magdara nin kasakitan, kaya pigtatao ninda nin respeto.<ref name="Blair">{{cite book |last1=Blair |first1=Emma Helen |last2=Robertson |first2=James Alexander |last3=Bourne |volume=5 (1582–1583) |first3=Edward Gaylord |title=The Philippine Islands, 1493–1803 |date=1903 |publisher=The Arthur H. Clark Company |url=https://en.m.wikisource.org/wiki/The_Philippine_Islands,_1493-1803/Volume_5 |access-date=June 4, 2024 |archive-date=June 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604031500/https://en.m.wikisource.org/wiki/The_Philippine_Islands,_1493-1803/Volume_5 |url-status=live }}</ref><ref name="Blumentritt"/><ref name="ReferenceA"/><ref>{{Cite web |title=The Gods and Goddesses |url=https://sites.google.com/site/philmyths/lesson-2 |access-date=May 2, 2022 |website=Philippines Mythology and Folklore}}</ref> Dai arog kan iba pang kultura na kapirang harani na nagsasamba nin dakul na diyos asin espiritu na dai naggibo nin idolo, an mga Tagalog naggibo nin pisikal na representasyon para sana sa pipirang anito na konektado sa harong. Iba-iba an mga rehiyon asin tribo sa pangaran na itinao sa mga espiritung ini. Samtang tinotobong '''anito''' ini nin mga Tagalog, may iba pang mga pangaran arog kan ''nitu'', ''aitu'', o ''hantu''. Ipinapahiling kaini kung pauno kakusog asin kalangkaw an pagtubod sa espiritu kan mga ninuno sa bug-os na Timog-Silangang Asya.<ref name="Blair"/><ref name="Blumentritt"/><ref name="Alvina"/><ref name="dp"/>

==== Anito - Mga diyos-diyosan at masasamang espiritu ====

Sa tataramon nin mga Bikolano asin iba pang mga Pilipino, lalo na sa makabagong panahon, may mga anito na tinotoman na mga peke na diyos, mga diyos-diyosan, o mga maraot na espiritu. Kaiba sinda sa mga kilalang aswang, yawa, o mangalo sa Tagalog asin Visayas. Dai pareho sa mga iba pang diwata o mga ninuno na pwedeng kaloyan nin halad, an mga ini sobrang samok asin dai pwedeng kaulayon o sambahon. Sa halip, sinda itinatabog, pinapahali, o ginigibo nin paagi tanganing mawala sinda.<ref name="buen"/><ref name="Scott1994"/><ref name="hislop"/><ref name="buen"/><ref name="kroeber"/><ref name="rodell"/><ref name="ap"/>

==== Anito asin an Kagabsan nin mga Espiritu ====

Sa iba-ibang tribo o grupo, dakol an mga lugar sa kinaban nin mga espiritu. An lugar na pupuntahan nin kalag depende sa paagi nin pagkagadan, edad, o kinaiya kan tawo sa buhay niya. Antes dumating an Kristiyanismo asin Islam, bako pa pamilyar an mga konsepto nin langit o impyerno. Sa halip, an kinaban nin espiritu iyo an ibang dimensyon na kasabay na nag-eerister kan kinaban nin mga buhi. An mga kalag nag-iriba uli sa saindang mga yumaong kaapohan asin nag-eerister nin normal sa kinaban nin mga espiritu.<ref>{{Cite journal |last=Salvador-Amores |first=Analyn |date=2011-06 |title=Batok (Traditional Tattoos) in Diaspora: The Reinvention of a Globally Mediated Kalinga Identity |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.5367/sear.2011.0045 |journal=South East Asia Research |language=en |volume=19 |issue=2 |pages=293–318 |doi=10.5367/sear.2011.0045 |issn=0967-828X}}</ref>

Sa ibang mga tataramon, an maraot na kalag kaipuhan munang limpyohan bago sinda papasudon sa saro na lugar nin mga espiritu. Sa panahon, an mga kalag nabubuhay uli pagkatapos nin saro na saktong panahon sa kinaban nin espiritu.<ref>{{Cite book |last=Paterno |first=Maria Elena P. |title=Dreamweavers |last2=Castro |first2=Sandra B. |last3=Javellana |first3=René B. |last4=Alvina |first4=Corazon S. |date=2001 |publisher=Bookmark |isbn=978-971-569-407-0 |editor-last=Oshima |editor-first=Neal |location=Makati City, Philippines}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kernfeld |first=Barry |url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1803914 |title=Roach, Max (10 January 1924–16 August 2007) |date=2015-10 |publisher=Oxford University Press |series=American National Biography Online}}</ref> Sa ibang kultura, arog kan sa mga '''Kalinga''', an pagkakaigwa nin ''batok'' (tattoo) sarong rekisito tanganing tanggapon an kalag kan mga kaapohan sa saindang lugar. Sa iba pang kultura, an mga tattoo nagiging paroyag asin giya sa saindang paglakaw papunta sa kabilang buhay.<ref>{{Cite book |title=Image - Object - Performance: mediality and communication in cultural contact zones of Colonial Latin America and the Philippines |date=2013 |publisher=Waxmann |isbn=978-3-8309-7929-6 |editor-last=Windus |editor-first=Astrid |edition=1. Aufl |series=Cultural encounters and the discourses of scholarship |location=Münster München Berlin}}</ref>

==== Ugnayan ng Daigdig ng Espiritu at Materyal na Mundo ====

An mga espiritu kan mga kaapohan may kakayahan na makaapekto sa kinaban nin mga buhi, asin an kinaban nin mga buhi pwede man makaapekto sa sakuya.<ref>{{Cite book |last=Potet |first=Jean-Paul |title=Ancient beliefs and customs of the Tagalogs |date=2017 |publisher=Jean-Paul G. Potet |isbn=978-0-244-34873-1 |location=Clichy}}</ref> An ''pag-anito'' sarong ritwal na ginibô tanganing tawagon an mga marhay na espiritu kan mga kaapohan para sa proteksyon, giya (''kalara'' o ''kalda''), o pahe. <ref>{{Cite book |last=Halili |first=Maria Christine |title=Philippine History |date=2004 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |year=2004 |isbn=ISBN 9789712339349. |location=Philippines |pages=pp. 58–59.}}</ref>An mga espiritu kan mga kaapohan na nagiging tulay o tagapamagitan sa mga diyos tinotoman na '''pintakasi''' o '''pitulon'''. Samantala, an mga maraot na espiritu kan mga minaagi na, pwede magpakita bilang mga kalag o multo (''mantiw'') na nagdadarang nin disgrasya sa mga buhi. Pwede gamiton an ''pag-anito'' tanganing kalmahon o pahehon sinda.<ref name=":1" />Mahalaga man an papel kan mga espiritu kan mga kaapohan sa oras nin pagkasakit o kamatayan, ta sinda an pinapaniwalaang nagtatarao sa kalag papunta sa kabilang buhay, nagtutukdo sa kalag sa saiyang pagbiyahe, o nagsasabot sa saiyang pag-abot sa kinaban nin espiritu.<ref>{{Cite book |last=Cole |first=Fay-Cooper |url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.3568 |title=The Tinguian; social, religious, and economic life of a Philippine tribe |last2=Gale |first2=Albert. |last3=Laufer |first3=Berthold |date=1922 |publisher=[s.n.] |series=Publication.  Field Museum of Natural History |location=Chicago}}</ref>

==Diwata - Mga Espiritu ng Kalikasan asin mga bathala o diyos==
[[File:Filippine, provincia di agusan, immagine hindu, statuetta in oro massiccio, xiii secolo.jpg|thumb|right| Tagno nin Diwata [[Agusan image]] (900–950 AD) nadiskubre kan 1917 sa baybay kan salog Wawa [[Esperanza, Agusan del Sur|Esperanza]], [[Agusan del Sur]], [[Mindanao]]. Ginigirumdoman kan mga tawo bilang imahe nin Diwata, ngunyan yaon ini sa American [[Field Museum]]]]

Sa ibang mga grupong-etniko, an mga espiritung bako kailanman naging tawo tinatawag na '''diwata'''. An mga espiritung ini pwedeng:

Simpleng mga espiritu na nagbabantay sa sarong bagay, tanom, hayop, o lugar,<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Royle |first=Stephen |date=2018-11-30 |title=Tips from the blog XI: docx to pdf |url=https://doi.org/10.59350/fkbwr-efa03 |access-date=2025-03-16 |website=doi.org}}</ref>
Mga diyos na nagrerepresentar nin mga abstract na konsepto o natural na phenomena,<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Royle |first=Stephen |date=2018-11-30 |title=Tips from the blog XI: docx to pdf |url=https://doi.org/10.59350/fkbwr-efa03 |access-date=2025-03-16 |website=doi.org}}</ref>
Mga diyos na parte kan sarong grupo nin mga bathala o diyos (''pantheon'').<ref>{{Cite web |last=Royle |first=Stephen |date=2018-11-30 |title=Tips from the blog XI: docx to pdf |url=https://doi.org/10.59350/fkbwr-efa03 |access-date=2025-03-16 |website=doi.org}}</ref><ref>{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: sixteenth century Philippine culture and society |date=2004 |publisher=Ateneo de Manila Univ. Pr |isbn=978-971-550-135-4 |edition=5. pr |location=Manila}}</ref>
An mga diwata tinatawag man sa iba-ibang ngaran arog kan '''dewatu, divata, duwata, ruwata, dewa, dwata, asin diya''' sa iba-ibang tataramon Pilipino. An tataramon na ''diwa'' sa Tagalog (kahulugan, "espiritu" o "diwa") nagikan sa Sanskrit na ''devata'' (देवता) o ''devá'' (देव), na an kahulugan iyo an "diyos" o "halangdon". An ngaran na '''diwata''' haloy na bunga kan pagkokombinar kan Hindu-Budistang pagtuo na naugwa sa paagi kan di tuwirang relasyon kan Pilipinas sa Timog Asya, pinaagi kan '''Srivijaya''' asin '''Majapahit'''.<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |last=Royle |first=Stephen |date=2018-11-30 |title=Tips from the blog XI: docx to pdf |url=https://doi.org/10.59350/fkbwr-efa03 |access-date=2025-03-16 |website=doi.org}}</ref>

Alagad, nagkakaiba-iba kung ano an mga nilalang na tinutukdo bilang '''diwata''' depende sa grupong-etniko. Sa ibang grupong-etniko arog kan '''B'laan, Cuyonon Visayan, asin Tagalog''', an '''Diwata''' nagtutukdo sa pinakamataas na diyos sa saindang ''pantheon'', tanganing may ibang mga ngaran para sa mga espiritung bako tawo.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />

An mga Diwata sa mitolohiya kan Pilipinas nagtutukdo sa mga diwata, mga espiritu nin kalikasan, mga nilalang sa langit, asin mga mitolohikal na mga bathala. Sa katutubong relihiyon, partikular ini nagtutukoy sa mga celestial na nilalang asin mga espiritu nin kalikasan na bako kailanman naging tawo. An mga espiritung ini pwedeng maghale sa mga tagapangalaga nin mga bagay, tanom, o hayop hasta sa mga diyos na nagrerepresentar nin mga natural na pwersa, abstract na konsepto, o pati mga diyos sa sarong pantheon.<ref>{{Cite journal |last=Owen |first=Norman G. |date=1998-02 |title=Historical Dictionary of the Philippines. By Artemio R. Guillermo and May Kyi Win . Lanham, Md.: The Scarecrow Press, 1997. xi, 363 pp. $62.00. |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/57/1/273/336734 |journal=The Journal of Asian Studies |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=273–275 |doi=10.2307/2659094 |issn=0021-9118}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tilman |first=Robert O. |date=1971-02-01 |title=The Philippines in 1970: A Difficult Decade Begins |url=https://online.ucpress.edu/as/article/11/2/139/20201/The-Philippines-in-1970-A-Difficult-Decade-Begins |journal=Asian Survey |language=en |volume=11 |issue=2 |pages=139–148 |doi=10.2307/2642713 |issn=0004-4687}}</ref> An '''Pag-Diwata''' o Paniniwata sarong ritwal na nag-aalay nin pagpurô, pagsamba asin pagpamibi sa mga diyos asin mga espiritu nin kalikasan.<ref name=":1" />

An ibang klase nin mga espiritu iyo an mga espiritu na nakakapaglibot sa kinaban kan mga tawo asin espiritu. Pwede sinda magpakita sa anyo nin hayop (kasagaran ibon) o tawo, may kasarian, asin may sariling ngaran. Sindang kahawig nin mga diwata asin mga engkantada sa mga alamat kan Europa.<ref>{{Cite book |last=Buenconsejo |first=Jose S. |title=Songs and Gifts at the Frontier |date=2013 |publisher=Taylor and Francis |isbn=978-1-136-71980-6 |series=Current Research in Ethnomusicology: Outstanding Dissertations |location=Hoboken}}</ref> Ini an pinaka-kumon na klase nin espiritu na nagiging '''abyan''' (mga gabay na espiritu kan '''babaylan'''), ta sinda an pinakapalakaibigan asin pwedeng magka-interes sa mga gibo nin tawo. Sa moderno na alamat nin Pilipinas, kadaklan sindang tinatawag na '''engkantada''' o '''engkantado''' (halin sa Kastilang ''encanto'').<ref>{{Cite book |last=Buenconsejo |first=Jose S. |title=Songs and Gifts at the Frontier |date=2013 |publisher=Taylor and Francis |isbn=978-1-136-71980-6 |series=Current Research in Ethnomusicology: Outstanding Dissertations |location=Hoboken}}</ref>

== Diwata asin Anito sa Mitolohiya kan Filipinas ==
{{div col|}}

An moderno na pagkaintindi nin mga Bikolano o Filipino sa *diwata* iyo an mga kahulugan siring nin Fairy o engkantada, musa, nimfa, diyosa nin kalikasan, o maski diyos/diyosa.<ref>{{Cite book |last=Andrews |first=Roy Chapman |url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.147302 |title=[Mammal field catalog] |date=1916 |publisher=[s.n.]|doi=10.5962/bhl.title.147302 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Afanasyeva |first=N. D. |date=2022-03-28 |title=The Third Skvortsov Readings |journal=Concept: Philosophy, Religion, Culture |volume=6 |issue=1 |pages=170–172 |doi=10.24833/2541-8831-2022-1-21-170-172 |issn=2619-0540|doi-access=free }}</ref> Naggikan an tataramon na ini sa Sanskrit na *devata* (diyos).<ref>{{Cite book |last=Daniélou |first=Alain |title=The Myths and Gods of India: The Classic Work on Hindu Polytheism from the Princeton Bollingen Series |date=1991 |publisher=Inner Traditions International, Limited |isbn=978-0-89281-354-4 |location=Rochester}}</ref> Sa mga istorya asin mitolohiya, an mga diwata igwang koneksyon o pararehas sa mga [[Diwata (Engkantada)|diwata]] na tinatawag na *lambana*.<ref>{{Cite web |last=admin |date=2019-10-05 |title=Entering Lambana's mythical realm |url=https://peopleasia.ph/entering-lambanas-mythical-realm/ |access-date=2025-03-15 |website=PeopleAsia |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Clark |first=Jordan |date=2016-03-03 |title=The DIWATA of Philippine Mythology {{!}} Ancestors, Spirits, & Deities • THE ASWANG PROJECT |url=https://www.aswangproject.com/diwata/ |access-date=2025-03-15 |website=THE ASWANG PROJECT |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=1970-01-01 |title=Lambana: Significance and symbolism |url=https://www.wisdomlib.org/concept/lambana |access-date=2025-03-15 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> Sa modernong Bikol, an ''diwata'' buot sabihon engkanto o nimfa – mga espiritu nin kalikasan na marhay an kagayunan, arog ni [[Maria Makiling]].<ref>Perdon, Renato (2012). Pocket Tagalog Dictionary: Tagalog-English English-Tagalog. Tuttle Publishing, 2012. {{ISBN|978-1-4629-0983-4}}</ref><ref>Lanuza, Michelle, The Legend of Maria Makiling, archived from the original on 2007-10-02, retrieved September 30, 2007</ref>

An *Anito* ngonian, karaniwang nahahaman bilang kahoy na idolo,<ref>{{Cite journal |date=October 1900 |title=''The Races of Man''. An Outline of Anthropology and Ethnography. By J. Deniker. (New York: Charles Scribner's Sons. 1900. Pp. xxiii, 611.) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/6.1.110 |journal=The American Historical Review |doi=10.1086/ahr/6.1.110 |issn=1937-5239}}</ref> espiritu nin mga ninuno o espiritu nin mga namundag,<ref>{{Cite book |last=Demetrio |first=Francisco R. |title=The Soul book |date=1991 |publisher=GCF Books |isbn=9789719146735}}</ref> o mga [[Demon|malain na espiritu]]<ref>{{Cite web |title=Definition of ANITO |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anito#:~:text=:%20a%20spirit%20especially%20of%20an%20ancestor |access-date=2025-02-12 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> – puwedeng naggikan sa proto-Malayo-Polynesian *qanitu* asin proto-Austronesian *qanicu*, na parehas an kahulugan bilang espiritu nin ninuno.<ref>{{Cite book |last=Demetrio |first=Francisco R. |title=The Soul book |date=1991 |publisher=GCF Books |isbn=9789719146735}}</ref> espiritu nin namundag, [[Demon|malain na espiritu]] asin an mga kahoy na [[Fetishism|idolo]] na simbolo ninda.<ref>{{Cite web |title=Definition of ANITO |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anito#:~:text=:%20a%20spirit%20especially%20of%20an%20ancestor |access-date=2025-02-12 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Sánchez Velasco |first=Ana Rosa |date=2013-01-22 |title=Estudio de caso. Taller de arteterapia con grupo de mujeres en el CEPI Hispano-Marroquí |journal=Arteterapia. Papeles de arteterapia y educación artística para la inclusión social |volume=7 |doi=10.5209/rev_arte.2012.v7.40768 |issn=1988-8309}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zialcita |first=Fernando N. |date=2020-10-28 |title=Gilda Cordero-Fernando, 1932–2020 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |volume=68 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.1070 |issn=2244-1638}}</ref>

{{div col end}}

==Anito - Mga Masamang Espiritu==

An mga masasamang anito o mga diyos-diyosan iyo an klase nin mga maraot na espiritu o demonyo, pati na man mga supernatural na linalang, na kadaklan kilala bilang ''aswang'', ''yawa'', o ''mangalo'' (o ''mangalok'', ''mangangalek'', o ''magalo'') sa mga Tagalog asin Bisaya. Dakol na klase nin ''aswang'' an may partikular na kakayahan, kinaiya, o itsura. An mga halimbawa kaini iyo an ''[[sigbin]]'', ''[[wakwak]]'', ''[[tiyanak]]'', asin ''[[manananggal]]''.May mga anito na iba ta dai sinda pwedeng lapitan gamit an mga halad asin sinda dai may kaloy. Kadaklan sa mga gibo na kaugnay sa sainda iyo an pagtabog, pagpahali, o pagbungkag sainda. Dai sinda tinitiripon ni sinusambit sa mga relihiyosong seremonya.<ref name="Scott1994"/><ref name="hislop"/><ref name="buen"/><ref name="kroeber"/><ref name="rodell"/><ref name="ap"/>


==Paggamit sa Ibang Pangkaturugang Etniko==

Ang diwata (haliya sa Sanskrit na devata देवता) tradisyunal na ginagamit bilang tawag sa mga diyos asin diyosa sa mga rehiyon kan Kabisayaan, Palawan, asin Mindanao. Sa Luzon, an katawagan na anito an ginagamit para sa paglarawan kan mga engkanto. Parehong katawagan diwata asin anito an ginagamit sa mga lugar sa Bikol, Marinduque, Romblon, asin Mindoro, na nagpapahiwatig nin neutral na pagtrato sa duwang katawagan

==Anito sa Mitolohiyang Pilipino==
An Anito sa Mitolohiyang Pilipino nagtutukoy sa mga espiritu o kalag kan mga ninuno o mga namundag, asin sa mga tao-tao na kahoy. Kadaklan, an Anito giniruyat gamit an mga inukit na kahoy o hulma nin tawo na nagseserbing pisikal na representasyon kan mga espiritu.  

==Diwata sa Mitolohiyang Pilipino==

==Lambana sa Mitolohiyang Pilipino==

== Toltolan ==
{{Reflist}}
{{tamboan}}
[[Kategorya:Mitolohiya]]
Anito, na pwedeng ispelingon man bilang anitu, nagtutukoy sa mga inukit na pigura na an porma tawo, na ginibo sa kahoy, bato, o garing, na narepresentar kan mga espiritu nin mga kaapohan na sinasamba bilang mga diyos nin panalipod sa harong. Nagtutukoy man ini sa mga espiritu nin kaapohan, mga malain na espiritu, asin mga espiritu kan kinaban asin mga diyos na tinatawag na diwata sa Indigenous Philippine folk religions hali sa panahon antes magka-Kastila hasta ngonyan, maski an termino mismo igwa nin iba pang kahulugan o asosasyon depende sa grupong etnolinggwistiko nin mga Filipino. An anito (terminong kadaklan ginagamit sa Northern Luzon) minsan tinatawag man na diwata sa ibang grupo (lalo na sa mga Visayans).
thumb|Manlaenlaen na bulul nin Igorot na naglaladawan kan espiritu nin mga apoon (c. 1900)
Anito, o anitu, sa mitolohiyang Pilipino, nagtutukoy sa mga espiritu nin mga anito, mga espiritu kan mga patay, mga espiritu na malimbag, asin mga kahoy na imahen na nagrerepresentar o naga-imbak kan mga ini. Sa kabaliwan, sa konteksto nin relihiyong-bilog, an Anito may mas halangkaw na kahulugan. Nagtutukoy ini sa mga espiritu kan mga anito, mga espiritu kan kalikasan, asin mga diyos na pinapahalagahan sa mga katutubong relihiyon Pilipino halip sa panahon pre-kolonial asta sa kasalukuyan. Ang partikular na pagpapaliwanag kan salitang ini nag-iiba depende sa pangkat etniko.

Diwata sa mitolohiyang Pilipino, nagtutukoy sa mga engkantada(diwata),lambana, mga espiritu ng kalikasan, mga nilalang mula sa kalangitan, at mga diyos ng mitolohiya. Sa relihiyong-bilog, ang salitang ito ay tumutukoy sa mga nilalang mula sa kalangitan at mga espiritu ng kalikasan na hindi kailanman naging tao. Ang Diwata ay maaaring magmula sa mga espiritu ng mga bagay, halaman, o hayop, hanggang sa mga diyos na kumakatawan sa mga likas na puwersa o mga abstraktong konsepto, at maging mga diyos sa isang pantheon."(PDF) Baylan : Animist Religion and Philippine Peasant Ideology". ResearchGate. Archived from the original on February 25, 2023. Retrieved January 23, 2025.Owen, Norman G. (February 1998). "Historical Dictionary of the Philippines. By Artemio R. Guillermo and May Kyi Win . Lanham, Md.: The Scarecrow Press, 1997. xi, 363 pp. $62.00". The Journal of Asian Studies. 57 (1): 273–275.Tilman, Robert O. (February 1971). "The Philippines in 1970: A Difficult Decade Begins". Asian Survey. 11 (2): 139–148.

An Pag-anito apod sa sarong séance, parati may kaibang iba pang mga ritwal o selebrasyon, na kun saen an sarong shaman (Visayan: babaylan, Tagalog: katalonan) nagseserbing medyum sa direktang pagkomunikar sa mga espiritu. Kun espesipikong kalabot an espiritu nin kapalibutan o dios, an ritual inaapod na pagdiwata. An akto nin pagsamba o relihiyosong pag - atang sa sarong espiritu kun beses inaapod man sana na anito. Demetrio, Francisco R.; Cordero-Fernando, Gilda; Nakpil-Zialcita, Roberto B.; Feleo, Fernando (1991). The Soul Book: Introduction to Philippine Pagan Religion. GCF Books, Quezon City. ASIN B007FR4S8G

An paniniwala sa anito kun minsan inaapod na Anitismo sa literaturang intelektuwal (Spanish: anitismo o anitería). Literal na nangangahulugan nin paggalang sa mga espiritu kan mga nagadan.Anitism o ancestor worship hali sa Hispano-Filipino na bersyon na anitismo, maski dai na ginagamit ngonyan, sarong prekolonyal na paniniwala nin mga Tagalog, padagos na panawag asin pagdayaw sa mga anito, an espiritu o kalag nin saindang mga ninuno. Hali ini sa orihinal na kahulugan nin "espiritu nin ninuno".

An mga Tagalog sa harong panahon minato nin anito, mga espiritu o kalag nin saindang mga ninuno. Gindadayaw asin tinotoman ninda ini sa pangaldaw na buhay, lalo na an espiritu nin mga magurang asin apohan na minaagi na. Ini mga espiritu nin ninuno kadaklan pinapahiling sa paagi nin mga ladawan o rebulto na itinatago sa mga harong, minsan gibo sa bulawan asin porma nin hayop, arog kan buwaya.Dai lang sa harong an anito. An iba pinapaniwalaang nag-eerok sa kabundukan, kakahuyan, asin kapatagan. Kadaklan ini an mga espiritu nin mga mandirigmang daan o dating mga residente kan lugar. An mga Tagalog nagtuod na an mga espiritu puwedeng magproteher o magdara nin peligro, kaya ginigirumdoman ninda ini nin dakulang respeto.Kaiba sa ibang kultura sa palibot na minadayon nin pagsamba sa dakol na diyos asin espiritu nang dai naggagamit nin ladawan, an mga Tagalog naggibo nin pisikal na representasyon para lang sa piling anito, lalo na an konektado sa harong. Iba-iba an pangaran sa kada rehiyon asin tribo para sa mga espiritung ini. Habang an mga Tagalog tinatawag sinda na anito, an iba gamit an mga ngaran na nitu, aitu, o hantu. Ini nagpapahiling kung pano kasagkod asin kaimportante an paniniwala sa espiritu nin mga ninuno sa bilog na Timog-Silangang Asya.

An mga katutubong relihiyon sa Pilipinas iyo an mga orog na pagtubod asin ugali kan iba-ibang grupong etniko sa nasyon. Dakulang parte sinda nagtutubod sa animismo, kun sain itinutubod na an gabos na bagay—tawo, hayop, tanom, pati an kinaban—igwa nin espiritu, kalag, o diwa.Almocera, Ruel A., (2005) Popular Filipino Spiritual Beliefs with a proposed Theological Response. in Doing Theology in the Philippines. Suk, John., Ed. Mandaluyong: OMF Literature Inc. Pp 78-98 Maggay, Melba Padilla (1999). Filipino Religious Consciousness. Quezon City: Institute for Studies in Asian Church and Culture.

Mga diyos sa Harong na Tubod kan mga Katutubong Tribu
An mga katutubong relihiyon sa Pilipinas iyo an mga orog na pagtubod asin ugali kan iba-ibang etnikong grupo sa nasyon. Kadaklan sainda nagtutubod sa animismo, kun sain itinutubod na igwa nin diwa o kalag o espiritu an gabos na bagay haloy sa tawo, hayop, tanom, pati an kinaban.Almocera, Ruel A., (2005) Popular Filipino Spiritual Beliefs with a proposed Theological Response. in Doing Theology in the Philippines. Suk, John., Ed. Mandaluyong: OMF Literature Inc. Pp 78-98 Maggay, Melba Padilla (1999). Filipino Religious Consciousness. Quezon City: Institute for Studies in Asian Church and Culture.
Sa mga relihiyong ini, may duwang pinaka-importante na klase nin espiritu:

Diwata – ini an tawag sa mga diyos, bathala, asin espiritu kan kinaban.

Anito – ini an mga kahoy na ribulto asin espiritu o kalag kan mga nagadan, lalo na kan mga bayani at kagurangan.

Kadaklan, an mga istorya asin turo kan mga katutubong relihiyon ipinapasa sa paagi kan pagkukuwento haloy sa mga gurang paduman sa mga aki. Pero, igwa nin mga grupo na nag-eensayo man magsurat kan saindang pagtubod sa mga dahon, kawayan, o iba pang gamit gamit an lokal na pagsurat gamit an matalas na bakal.   

Mga Espiritu

thumb|An tapayang lubnganan kan Manunggul hali sa mga yungib kan Tabon sa Palawan nagpapahiling nin kalag asin espiritung giya na naglalakbay paduman sa kinaban kan mga espiritu gamit an bangka (c. 890–710 BCE)

thumb|mga kahoy na anito na ipinabakal sa isla kan Siquijor

An mga tawong una sa Pilipinas mga anamistiko. Nagtutubod sinda na an gabos na bagay may espiritu—hali sa mga bato asin kahoy sagkod sa mga hayop, tawo, asin mga natural na pangyayari. An mga espiritung ini tinotobong tawagon na diwa asin an mga kalag kan mga minaagihan na tinatawag na anito, hali sa Proto-Malayo-Polynesian qanitu asin Proto-Austronesian qaNiCu ("espiritu kan minaagihan"). Igwa sinda nin katumbas sa ibang kultura nin mga Austronesian, arog kan aniti sa Micronesia, hantu o antu sa Malaysia asin Indonesia, nitu sa Nage, asin atua asin aitu sa Polynesia. Igwa man nin kaparehas na tataramon sa Tao (anito), Taivoan (alid), Seediq asin Atayal (utux), Bunun (hanitu o hanidu), asin Tsou (hicu) sa mga katutubong grupo sa Taiwan. An anito pwedeng mahale sa duwang pangunahing kategorya: an mga espiritu kan mga ninuno (anito ninuno) asin an mga diyos asin espiritu kan kalikasan (diwata).

Anito - Mga Espiritu kan mga Ninuno 
thumb|Igorot hipagmga anitong ninuno, mga espiritu kan mga parahali ()

thumb|Ifugao hogang sa Banaue Rice Terraces, Anitong tanod na gibo sa Tibanglan o tree fern an pinatuyong panit kaini igwang puwesto sa kalsada bilang tanda nin proteksyon

An ninunò ("anito ninuno") pwedeng espiritu kan tunay na mga ninuno, mga bayani kan kultura, o mga espiritu nin tagabantay kan pamilya. An mga tawong una sa Pilipinas nagtutubod na pag namundag an sarong tawo, an saiyang "malaya" na kalag (Bisaya: kalag; Tagalog: kaluluwa) naglalakbay sa kinaban kan mga espiritu, madalas ginagamitan nin bangka (bangka o baloto).

An Pag-anito o Pag-aanito iyo an pakikipag-olay kan mga babaylan sa mga espiritu nin minaagihan, ninuno, pati na mga maraut na espiritu.

Nagtutubod an mga tawong Tagalog kan kaagi sa mga anito, mga espiritu o kalag nin saindang mga ninuno. Ginigalang asin ginasamba ninda ini sa aldaw-aldaw na pamumuhay, lalo na an mga espiritu kan saindang mga magurang asin mga lolo asin lola na minaagi na. An mga espiritu kan mga ninuno kadaklan girepresentar kan mga sadit na idolo na pinapahiling sa harong, minsan gibo sa bulawan asin may porma nin hayop, arog kan buwaya.An mga anito dai lang nahihiling sa harong. An iba pinaniniwalaang nagaestar sa kabundukan, kagurangan, asin mga uma. Kadaklan, ini mga kalag nin mga mandirigmang minaagi o mga orogma na naginokop sa daga. Nagtutubod an mga Tagalog na an mga espiritung ini pwedeng magprotekta o magdara nin kasakitan, kaya pigtatao ninda nin respeto. Dai arog kan iba pang kultura na kapirang harani na nagsasamba nin dakul na diyos asin espiritu na dai naggibo nin idolo, an mga Tagalog naggibo nin pisikal na representasyon para sana sa pipirang anito na konektado sa harong. Iba-iba an mga rehiyon asin tribo sa pangaran na itinao sa mga espiritung ini. Samtang tinotobong anito ini nin mga Tagalog, may iba pang mga pangaran arog kan nitu, aitu, o hantu. Ipinapahiling kaini kung pauno kakusog asin kalangkaw an pagtubod sa espiritu kan mga ninuno sa bug-os na Timog-Silangang Asya.

 Anito - Mga diyos-diyosan at masasamang espiritu 

Sa tataramon nin mga Bikolano asin iba pang mga Pilipino, lalo na sa makabagong panahon, may mga anito na tinotoman na mga peke na diyos, mga diyos-diyosan, o mga maraot na espiritu. Kaiba sinda sa mga kilalang aswang, yawa, o mangalo sa Tagalog asin Visayas. Dai pareho sa mga iba pang diwata o mga ninuno na pwedeng kaloyan nin halad, an mga ini sobrang samok asin dai pwedeng kaulayon o sambahon. Sa halip, sinda itinatabog, pinapahali, o ginigibo nin paagi tanganing mawala sinda.

 Anito asin an Kagabsan nin mga Espiritu 

Sa iba-ibang tribo o grupo, dakol an mga lugar sa kinaban nin mga espiritu. An lugar na pupuntahan nin kalag depende sa paagi nin pagkagadan, edad, o kinaiya kan tawo sa buhay niya. Antes dumating an Kristiyanismo asin Islam, bako pa pamilyar an mga konsepto nin langit o impyerno. Sa halip, an kinaban nin espiritu iyo an ibang dimensyon na kasabay na nag-eerister kan kinaban nin mga buhi. An mga kalag nag-iriba uli sa saindang mga yumaong kaapohan asin nag-eerister nin normal sa kinaban nin mga espiritu.

Sa ibang mga tataramon, an maraot na kalag kaipuhan munang limpyohan bago sinda papasudon sa saro na lugar nin mga espiritu. Sa panahon, an mga kalag nabubuhay uli pagkatapos nin saro na saktong panahon sa kinaban nin espiritu. Sa ibang kultura, arog kan sa mga Kalinga, an pagkakaigwa nin batok (tattoo) sarong rekisito tanganing tanggapon an kalag kan mga kaapohan sa saindang lugar. Sa iba pang kultura, an mga tattoo nagiging paroyag asin giya sa saindang paglakaw papunta sa kabilang buhay.

 Ugnayan ng Daigdig ng Espiritu at Materyal na Mundo 

An mga espiritu kan mga kaapohan may kakayahan na makaapekto sa kinaban nin mga buhi, asin an kinaban nin mga buhi pwede man makaapekto sa sakuya. An pag-anito sarong ritwal na ginibô tanganing tawagon an mga marhay na espiritu kan mga kaapohan para sa proteksyon, giya (kalara o kalda), o pahe. An mga espiritu kan mga kaapohan na nagiging tulay o tagapamagitan sa mga diyos tinotoman na pintakasi o pitulon. Samantala, an mga maraot na espiritu kan mga minaagi na, pwede magpakita bilang mga kalag o multo (mantiw) na nagdadarang nin disgrasya sa mga buhi. Pwede gamiton an pag-anito tanganing kalmahon o pahehon sinda.Mahalaga man an papel kan mga espiritu kan mga kaapohan sa oras nin pagkasakit o kamatayan, ta sinda an pinapaniwalaang nagtatarao sa kalag papunta sa kabilang buhay, nagtutukdo sa kalag sa saiyang pagbiyahe, o nagsasabot sa saiyang pag-abot sa kinaban nin espiritu.

Diwata - Mga Espiritu ng Kalikasan asin mga bathala o diyos
thumb|right| Tagno nin Diwata Agusan image (900–950 AD) nadiskubre kan 1917 sa baybay kan salog Wawa Esperanza, Agusan del Sur, Mindanao. Ginigirumdoman kan mga tawo bilang imahe nin Diwata, ngunyan yaon ini sa American Field Museum

Sa ibang mga grupong-etniko, an mga espiritung bako kailanman naging tawo tinatawag na diwata. An mga espiritung ini pwedeng:

Simpleng mga espiritu na nagbabantay sa sarong bagay, tanom, hayop, o lugar,
Mga diyos na nagrerepresentar nin mga abstract na konsepto o natural na phenomena,
Mga diyos na parte kan sarong grupo nin mga bathala o diyos (pantheon).
An mga diwata tinatawag man sa iba-ibang ngaran arog kan dewatu, divata, duwata, ruwata, dewa, dwata, asin diya sa iba-ibang tataramon Pilipino. An tataramon na diwa sa Tagalog (kahulugan, "espiritu" o "diwa") nagikan sa Sanskrit na devata (देवता) o devá (देव), na an kahulugan iyo an "diyos" o "halangdon". An ngaran na diwata haloy na bunga kan pagkokombinar kan Hindu-Budistang pagtuo na naugwa sa paagi kan di tuwirang relasyon kan Pilipinas sa Timog Asya, pinaagi kan Srivijaya asin Majapahit.

Alagad, nagkakaiba-iba kung ano an mga nilalang na tinutukdo bilang diwata depende sa grupong-etniko. Sa ibang grupong-etniko arog kan B'laan, Cuyonon Visayan, asin Tagalog, an Diwata nagtutukdo sa pinakamataas na diyos sa saindang pantheon, tanganing may ibang mga ngaran para sa mga espiritung bako tawo.

An mga Diwata sa mitolohiya kan Pilipinas nagtutukdo sa mga diwata, mga espiritu nin kalikasan, mga nilalang sa langit, asin mga mitolohikal na mga bathala. Sa katutubong relihiyon, partikular ini nagtutukoy sa mga celestial na nilalang asin mga espiritu nin kalikasan na bako kailanman naging tawo. An mga espiritung ini pwedeng maghale sa mga tagapangalaga nin mga bagay, tanom, o hayop hasta sa mga diyos na nagrerepresentar nin mga natural na pwersa, abstract na konsepto, o pati mga diyos sa sarong pantheon. An Pag-Diwata o Paniniwata sarong ritwal na nag-aalay nin pagpurô, pagsamba asin pagpamibi sa mga diyos asin mga espiritu nin kalikasan.

An ibang klase nin mga espiritu iyo an mga espiritu na nakakapaglibot sa kinaban kan mga tawo asin espiritu. Pwede sinda magpakita sa anyo nin hayop (kasagaran ibon) o tawo, may kasarian, asin may sariling ngaran. Sindang kahawig nin mga diwata asin mga engkantada sa mga alamat kan Europa. Ini an pinaka-kumon na klase nin espiritu na nagiging abyan (mga gabay na espiritu kan babaylan), ta sinda an pinakapalakaibigan asin pwedeng magka-interes sa mga gibo nin tawo. Sa moderno na alamat nin Pilipinas, kadaklan sindang tinatawag na engkantada o engkantado (halin sa Kastilang encanto).

 Diwata asin Anito sa Mitolohiya kan Filipinas 

An moderno na pagkaintindi nin mga Bikolano o Filipino sa *diwata* iyo an mga kahulugan siring nin Fairy o engkantada, musa, nimfa, diyosa nin kalikasan, o maski diyos/diyosa. Naggikan an tataramon na ini sa Sanskrit na *devata* (diyos). Sa mga istorya asin mitolohiya, an mga diwata igwang koneksyon o pararehas sa mga diwata na tinatawag na *lambana*. Sa modernong Bikol, an diwata buot sabihon engkanto o nimfa – mga espiritu nin kalikasan na marhay an kagayunan, arog ni Maria Makiling.Perdon, Renato (2012). Pocket Tagalog Dictionary: Tagalog-English English-Tagalog. Tuttle Publishing, 2012. Lanuza, Michelle, The Legend of Maria Makiling, archived from the original on 2007-10-02, retrieved September 30, 2007

An *Anito* ngonian, karaniwang nahahaman bilang kahoy na idolo, espiritu nin mga ninuno o espiritu nin mga namundag, o mga malain na espiritu – puwedeng naggikan sa proto-Malayo-Polynesian *qanitu* asin proto-Austronesian *qanicu*, na parehas an kahulugan bilang espiritu nin ninuno. espiritu nin namundag, malain na espiritu asin an mga kahoy na idolo na simbolo ninda.

Anito - Mga Masamang Espiritu

An mga masasamang anito o mga diyos-diyosan iyo an klase nin mga maraot na espiritu o demonyo, pati na man mga supernatural na linalang, na kadaklan kilala bilang aswang, yawa, o mangalo (o mangalok, mangangalek, o magalo) sa mga Tagalog asin Bisaya. Dakol na klase nin aswang an may partikular na kakayahan, kinaiya, o itsura. An mga halimbawa kaini iyo an sigbin, wakwak, tiyanak, asin manananggal.May mga anito na iba ta dai sinda pwedeng lapitan gamit an mga halad asin sinda dai may kaloy. Kadaklan sa mga gibo na kaugnay sa sainda iyo an pagtabog, pagpahali, o pagbungkag sainda. Dai sinda tinitiripon ni sinusambit sa mga relihiyosong seremonya.

Paggamit sa Ibang Pangkaturugang Etniko

Ang diwata (haliya sa Sanskrit na devata देवता) tradisyunal na ginagamit bilang tawag sa mga diyos asin diyosa sa mga rehiyon kan Kabisayaan, Palawan, asin Mindanao. Sa Luzon, an katawagan na anito an ginagamit para sa paglarawan kan mga engkanto. Parehong katawagan diwata asin anito an ginagamit sa mga lugar sa Bikol, Marinduque, Romblon, asin Mindoro, na nagpapahiwatig nin neutral na pagtrato sa duwang katawagan

Anito sa Mitolohiyang Pilipino
An Anito sa Mitolohiyang Pilipino nagtutukoy sa mga espiritu o kalag kan mga ninuno o mga namundag, asin sa mga tao-tao na kahoy. Kadaklan, an Anito giniruyat gamit an mga inukit na kahoy o hulma nin tawo na nagseserbing pisikal na representasyon kan mga espiritu.  

Diwata sa Mitolohiyang Pilipino

Lambana sa Mitolohiyang Pilipino

 Toltolan 

Kategorya:Mitolohiya