Kanyon na kawayan

[[File:Bunggo.jpg|right|thumb|300px|kanyon na kawayan sa Indonesya]]

An '''kawayan na kanyon''' ({{lang-ms|meriam buluh}}, [[Iskriturang Jawi|Jawi]]: مريام بولوه ; {{lang-tl|kanyóng kawayan}}; {{Lang-war|lantaka}}, [[Tataramon na Indones|Indones]]: ''meriam bambu'', [[Tataramon na Habanes|Habanes]]: ''mercon bumbung'') sarong tipo kan pagharong na gibo na [[paputok]] na kun sain bantog ini sa kasagsagan kan panahon nin kapistahan kan [[Hari Raya]] sa [[Malayo]], asin sa kasagsagan kan pagbangkete nin [[Bisperas nin Bagong taon]] sa [[Filipinas]].

== Pagsasagibo ==
Igwa an sarong tipikal na kanyon na kawayan nin sarong dakulang buko nin [[kawayan]] (bamboo node) o tubo na igwang pirang [[tubig]] kung sain ipigdagdag an sarong sadit na [[calcium carbide]]. Ang karbid tulos na tumutugon sa pagluwas kan tubig nin [[acetylene]] gas, na igwang halawigon na marhay na saklaw na [[explosive limit]] nin arinman na parating kemikal asin sarong hababaon na [[hababaon na marhay na enerhiya nin pagkakalayo | enerhiya nin pagkakalayo]]. An sarong matarom na barita an namukna pag napabisto an sarong kalayo sa silid kan kawayan. Arog pa man kaiyan, an hababang densidad kan pinaghalong acetylene/air arog na an kabilugan na enerhiya kan pagkasulo, hababa asin maluya an mga kaganan arog kan kawayan o dawa baso {{fact | date = Pebrero 2020}} na bihirang maraot. Dai nagdadagdag nin enerhiya kan pagsabot an pagdadagdag nin sobrang karbid alagad pinapaluya ini huli ta sa halangkaw na fuel sa rasyo kan duros{{citation needed|date=July 2014}}. Pagkatapos kan pagputok, kaipuhan an sariwang duros sa tubo tanganing magkaigwa nin panibagong pagsabog pagkatapos kan pagdagdag pa nin dakol na karbid.

Naggagana man an prinsipyo kan pagpapadalagan kaiba an iba pang masusulo na mga fuel apwera sa acetylene, alagad huli sa  an kadaklan sa iba, urog na igwang piot na mga limitasyon nin paputok, dai maaasahan an epekto. Parating mga ehemplo iyo  an naglalaog nin [[aerosol]] na mga produktong consumer arog kan [[Pangwisik na pintura]] (spraypaint) o [[Pangwisik sa buhok|hairspray]].

Pwedeng gumana man an mga dai masyadong pabara-bagong fuel, na may kasanayan, arog kan 200ml na mainit na [[petrolyo]], na ibinuhos sa sarong sadit na labot harani sa breech kan kanyon. Piggagamit an sarong lighting stick tanganing magkalayo an mga aso asin suluon an kanyon, pagkatapos an sariwang duros hinuhuyupan sa sadit na labot dangan pigpapaputok utro an kanyon. An kawayan na piggamit para digdi parating mga 4 sundo 6 & nbsp; pulgada an lakdang asin 4 sundo 5 pye an laba.

== Indonesya ==
Sa Indonesya, an kanyon na kawayan tradisyonal na kawat na kinakawat kan mga aki. Popular  ini kan 1990s. Sa panahon na ini sa ngunyan, kinakawat pa man ini kan mga kaakian sa mga lugar sa kabaryuhan, kun sain halawig na magagamit an materyal (kawayan). Sa [[Sulnupan na Kalimantan]], sa pampang kan salog Kapuas, igwa nin mga Kapistahan nin Kawayan na Kanyon, na ipinagseselebrar sarong dominggo bago an [[Lebaran|Idul Fitri]]. An urog na kadakulaon na marhay na kanyon na kawayan sa Indonesya an nagraot kan mga tala kan [[Indonesian World Records Museum |Indonesian World Record Museum]] (MURI) kadtong 2007 asin utro pa kadtong 2009.

== Malaysia ==
Arog kan ibang mga paputok, iligal an mga kanyon na kawayan arog kan nakasurat sa Malaysian Explosive Act 1957; urog na kadakol na mga kaakian na [[Malayo (pangkat etniko)| Malayo]] an nagbaling sa urog na peligruso na kanyon na kawayan bilang karibay sa mga komersyal na paputok na ipinagpangalad kan gobyerno.

== Filipinas ==
An mga kanyon na kawayan sa [[Filipinas]], tradisyonal na midbid bilang '' lantaka '' (pagkatapos kan [[lantaka | katutubong nabal na kanyon]] kan parehas na pangaran), '' bumbong '' ("tubong kawayan"), o ''kanyong kawayan''("kanyon kan kawayan"). Parati sinda nagagamit nin  arinman sa calcium carbide ('' kalburo '') o [[petrolyo]]. <ref>{{cite web |last1=Gubalane |first1=Daniel |title=How to Make a Bamboo Cannon or Lantaka |url=https://www.pinoytechnoguide.com/2012/12/how-to-make-lantaka-bamboo-cannon.html |website=PinoyTechnoGuide |access-date=22 December 2020}}</ref> Parati sinda piggagamit bilan mga paribok karibay kan o bilang kadagdagan sa mga paputok sa pagselebrar kan [[Bagong Taon]]. <ref name = "mt" />

Ligal an mga kanyon na kawayan, asin madalas na nasasambit bilang sarong urog na ligtas na karibay sa mga paputok. <ref name="mt">{{cite news |last1=Aquino |first1=Jaime G. |title=‘Use bamboo cannon to welcome the New Year’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/12/30/news/regions/use-bamboo-cannon-welcome-new-year/304421/ |access-date=22 December 2020 |work=The Manila Times |date=30 December 2016}}</ref>  Anuman, delikado pa mananggad sinda. Kawsa an mga kanyon na kawayan kan pagkagadan kan sarong 6 na taong gulang na lalaki sa [[Talisay, Cebu |Syudad nin Talisay]] kadtong 2009 nin huli ta sa pinsala sa baga gikan sa [[pagparong kan aso]]. <Ref name = "Campo"> {{banggitin ang balita | last1 = Campo | first1 = Liv | title = Inangkin ni Lantaka ang buhay ng anim na taong gulang na batang lalaki | url = https: //www.philstar.com/cebu-news/2009/12/29/536183/lantaka-claims-life -six-year-old-boy | access-date = 22 December 2020 | trabaho = PhilStar Global | petsa = 29 Disyembre 2009}} </ref>

===''Boga''===
[[File:A_boga_made_of_tin_cans.jpg|thumb|Sarong boga na gibo sa mga lata na igwang katakod na igniter]]
An ''boga'' o "PVC cannon" sarong paribok na popular sa pagselebrar kan [[Bagong Taon]] sa Filipinas. An '' boga '', pinamamahalaan sa parehas na paagi sa sarong kanyon na kawayan, alagad gigibuhon sa paagi kan sarong [[rocket launcher]]. Hali ini sa [[Provincia kan FIlipinasilipinas |kahukuman]] kan [[Cavite]],<ref>{{cite news|title=Pinoys find another way to welcome the New Year |publisher=Manila Bulletin Online |date=2005-12-31 |url=http://www.mb.com.ph/issues/2005/12/31/MTNN2005123152835.html |accessdate=2008-12-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081122045257/http://www.mb.com.ph/issues/2005/12/31/MTNN2005123152835.html |archive-date=November 22, 2008 }}</ref> pinapangalad an paggamit kan debisyo na in kan Gobyerno kan Filipinas puon pa kan 2006.<ref name="Bawal2007">{{cite web|title="Bawal ang Boga", DOH says this holiday season |url=http://www.doh.gov.ph/node/1797 |accessdate=2008-12-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719074127/http://www.doh.gov.ph/node/1797 |archive-date=2011-07-19 }}</ref><ref>{{cite news|title=Pinoys find another way to welcome the New Year |publisher=Manila Bulletin Online |date=2005-12-31 |url=http://www.mb.com.ph/issues/2005/12/31/MTNN2005123152835.html |accessdate=2008-12-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081122045257/http://www.mb.com.ph/issues/2005/12/31/MTNN2005123152835.html |archive-date=November 22, 2008 }}</ref>

Ginibo an aparato gikan sa sarong laba kan tubo nin dakulang diyametro na iniiba sa sarong [[karakawatan na badil]]. An Denatured alcohol (kung minsan urog na payat an pintura o aseton) an pinapaitok o isinasabog sa puro kan tubo na breech asin sinindihan kan mekanismo nin pag-papakarab na nakatakod sa karakawatan na badil o sa paagi kan paglalaag nin sadit na kalayo. <ref name="Inq2006">{{cite news | last =Santos | first =Tina | title ='Boga' may be in, but beware of consequences | publisher =Inquirer.net | date =2006-12-27 | url =http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/metro/view_article.php?article_id=40468 | accessdate =2008-12-29 }}{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An kombinasyon kan duros asin nasusulo na gasolina sa nakapalaog na puwang kan tubo pag pigpaputok kan sarong kisi gikan sa mekanismo kan gatilyo o sa paagi kan sadit na kalayo iyo an kawsa kan pinaghalong fuel-air sa [[pagkasulo pagsulo]], na nagreresulta sa sarong makusog, nakakabungog na tanog.

Ginibo an inot na prototype gikan sa mga naka-segment na lata na konektado sa mga teyp kan packaging o mga de-koryenteng teyp asin pigputol an mga bote kan PET (na ginagamit pa man) asin sarong dai nahaloy na disenyo gibo sa [[Plastikong tubo| mga pipa kan PVC]]. An iba pang mga pagbabago kan ''boga'' ipinapamidbid arog kan  pagpapaputok kan mga projectile na pwedeng magamit bilang armas asin mga bote kan ataman na hayop bilang pagtatapos kan breech.

Sa syudad kan Pilipinas na [[Syudad nin Kidapawan| Kidapawan]], [[Amihanan na Cotabato]], ginigibo an ''Kanyóng Kawayan Festival'' puon 14-20 Disyembre tanganing itulak an urog na ligtas na mga alternatibo sa ribok mantang [[Pasko sa Filipinas| Panahon kan Pasko]]. An mga dai nin laman na [[pulbos na gatas]] na mga lata parating mga projectile na pigagamit sa patiribayan nin bilog na syudad na ginigibo sa kaganapan..<ref>{{cite web|title=KANYONG KAWAYAN FESTIVAL|url=http://tourism.gov.ph/SitePages/FestivitiesList.aspx?festivityCode=636&monthCode=12|website=Department of Tourism|accessdate=26 February 2015|location=Calendar of Festivities|date=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226160104/http://tourism.gov.ph/SitePages/FestivitiesList.aspx?festivityCode=636&monthCode=12|archive-date=2015-02-26|url-status=dead}}</ref>

Igwang pang klase ini, bisto sa ''bong-bong'', ginagamit kan mga tawo sa [[Mangaldan, Pangasinan]], alagad tubig asin lana kan motor an piggagamit para sa gasolina.

An [[Departamento kan Salud (Filipinas)| Departamento kan Salud]] pauru-utro na nagpapaisi kontra sa paggamit kan '' boga '', na sa hiling ninda delikado nin huli ta an paggamit kaini, nagkakawsa nin peligro kan pagsabog o pagkalugad nin danyos. Sarong pagpapangalad an isinugo kadtong Disyembre 27, 2005 kontra sa paggamit kan mga aparato para sa papaabot na pagselebrar nin Bagong Taon. Sinambit kan mga opisyal an manlaenlaen na mga posibleng danyos gikan sa paggamit kan aparato, na kadaklan nagsasabit nin nahurit na mga pagsabog sa rehiyon kan mukha na nagresulta sa [[danyos sa mata]], lain sa iba pa. Sinambit an post-traumatic [[conjunctivitis]] bilang saro sa mga nasambit na epekto. <Ref name = "Inq2006" />

Kadaklan sa mga nagagamit kan aparato, mga bata asin hagbayon na lalaki, na madalas na amay na bukahon an ''boga'' kada dai ninda ini nasulo, na nagin kawsa kan aarinman na pagkaantala kan pagsabog sa mukha nin dai pinagsususpetyahan na paggagamit. Sa 178 na pinsala na nakatakod sa paputok na naitala para sa 2006 na panahon (sundo Disyembre 28) sagkod ngayon, kagwalong porsyento an nakumpirma na kawsa kan paggamit nin ''boga''.<ref name=2006ban>{{cite news | last =Crisostomo | first =Shiela | title =Metro Police Chief Orders Ban on PVC Cannons | publisher =Newsflash.org | date =2006-12-29 | url =http://www.newsflash.org/2004/02/hl/hl104943.htm | accessdate =2008-12-29 | url-status =dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20110607051836/http://www.newsflash.org/2004/02/hl/hl104943.htm | archive-date =2011-06-07 }}</ref>Kadtong Disyembre 2007, pigmantinir kan mga opisyal kan departamento kan salud an pagpapangalad sa mga aparato, na nagpapagirumdom sa publiko sa mga press release, flyer asin mga kampanya sa kamalayan.<ref name="Bawal2007"/><ref name="Inq2006"/>

== Aprika ==
Yaon man sa [[Aprika]] an mga gawi-gawi. Sa [[Ghana]], inaapod ining [[Pampuro Tuo]] asin piggagamit ini kada bakasyon sa Pasko asin Bagong Taon. Kadakol na mga nasyon sa Aprika, asin mga Aprika na nasa diaspora, kabali an [[Hamaka]] asin [[Heyti]] an igwa nin magkaarog na katuudan.

== Australya ==
An kanyon na PVC sarong ipinagpapangalad na armas sa [[Australya]] na [[Mga estado kan Australya |estado]] kan [[New South Wales]], kaiba an iba pang mga aparato na idinisenyo tanganing pakusugon o ibusol an sarong bomba, granada, raket o misayl sa arinman na paagi apwera sa sarong paputok. <ref> WEAPONS PROHIBITION ACT 1998 (NSW) Iskedyul 1, s.2 (3). </ref>

==Mga toltolan==
{{reflist}}

== Mga panluwas na takod==
*[http://sorsogoncity.wordpress.com/2010/12/30/canyon-lata-kawayan/ Canyon Lata]
An kawayan na kanyon (, Jawi: مريام بولوه ; ; , Indones: meriam bambu, Habanes: mercon bumbung) sarong tipo kan pagharong na gibo na paputok na kun sain bantog ini sa kasagsagan kan panahon nin kapistahan kan Hari Raya sa Malayo, asin sa kasagsagan kan pagbangkete nin Bisperas nin Bagong taon sa Filipinas.

 Pagsasagibo 
Igwa an sarong tipikal na kanyon na kawayan nin sarong dakulang buko nin kawayan (bamboo node) o tubo na igwang pirang tubig kung sain ipigdagdag an sarong sadit na calcium carbide. Ang karbid tulos na tumutugon sa pagluwas kan tubig nin acetylene gas, na igwang halawigon na marhay na saklaw na explosive limit nin arinman na parating kemikal asin sarong hababaon na  enerhiya nin pagkakalayo. An sarong matarom na barita an namukna pag napabisto an sarong kalayo sa silid kan kawayan. Arog pa man kaiyan, an hababang densidad kan pinaghalong acetylene/air arog na an kabilugan na enerhiya kan pagkasulo, hababa asin maluya an mga kaganan arog kan kawayan o dawa baso  na bihirang maraot. Dai nagdadagdag nin enerhiya kan pagsabot an pagdadagdag nin sobrang karbid alagad pinapaluya ini huli ta sa halangkaw na fuel sa rasyo kan duros. Pagkatapos kan pagputok, kaipuhan an sariwang duros sa tubo tanganing magkaigwa nin panibagong pagsabog pagkatapos kan pagdagdag pa nin dakol na karbid.

Naggagana man an prinsipyo kan pagpapadalagan kaiba an iba pang masusulo na mga fuel apwera sa acetylene, alagad huli sa  an kadaklan sa iba, urog na igwang piot na mga limitasyon nin paputok, dai maaasahan an epekto. Parating mga ehemplo iyo  an naglalaog nin aerosol na mga produktong consumer arog kan Pangwisik na pintura (spraypaint) o hairspray.

Pwedeng gumana man an mga dai masyadong pabara-bagong fuel, na may kasanayan, arog kan 200ml na mainit na petrolyo, na ibinuhos sa sarong sadit na labot harani sa breech kan kanyon. Piggagamit an sarong lighting stick tanganing magkalayo an mga aso asin suluon an kanyon, pagkatapos an sariwang duros hinuhuyupan sa sadit na labot dangan pigpapaputok utro an kanyon. An kawayan na piggamit para digdi parating mga 4 sundo 6 & nbsp; pulgada an lakdang asin 4 sundo 5 pye an laba.

 Indonesya 
Sa Indonesya, an kanyon na kawayan tradisyonal na kawat na kinakawat kan mga aki. Popular  ini kan 1990s. Sa panahon na ini sa ngunyan, kinakawat pa man ini kan mga kaakian sa mga lugar sa kabaryuhan, kun sain halawig na magagamit an materyal (kawayan). Sa Sulnupan na Kalimantan, sa pampang kan salog Kapuas, igwa nin mga Kapistahan nin Kawayan na Kanyon, na ipinagseselebrar sarong dominggo bago an Idul Fitri. An urog na kadakulaon na marhay na kanyon na kawayan sa Indonesya an nagraot kan mga tala kan Indonesian World Record Museum (MURI) kadtong 2007 asin utro pa kadtong 2009.

 Malaysia 
Arog kan ibang mga paputok, iligal an mga kanyon na kawayan arog kan nakasurat sa Malaysian Explosive Act 1957; urog na kadakol na mga kaakian na  Malayo an nagbaling sa urog na peligruso na kanyon na kawayan bilang karibay sa mga komersyal na paputok na ipinagpangalad kan gobyerno.

 Filipinas 
An mga kanyon na kawayan sa Filipinas, tradisyonal na midbid bilang  lantaka  (pagkatapos kan  katutubong nabal na kanyon kan parehas na pangaran),  bumbong  ("tubong kawayan"), o kanyong kawayan("kanyon kan kawayan"). Parati sinda nagagamit nin  arinman sa calcium carbide ( kalburo ) o petrolyo.  Parati sinda piggagamit bilan mga paribok karibay kan o bilang kadagdagan sa mga paputok sa pagselebrar kan Bagong Taon. 

Ligal an mga kanyon na kawayan, asin madalas na nasasambit bilang sarong urog na ligtas na karibay sa mga paputok.   Anuman, delikado pa mananggad sinda. Kawsa an mga kanyon na kawayan kan pagkagadan kan sarong 6 na taong gulang na lalaki sa Syudad nin Talisay kadtong 2009 nin huli ta sa pinsala sa baga gikan sa pagparong kan aso.   

Boga
thumb|Sarong boga na gibo sa mga lata na igwang katakod na igniter
An boga o "PVC cannon" sarong paribok na popular sa pagselebrar kan Bagong Taon sa Filipinas. An  boga , pinamamahalaan sa parehas na paagi sa sarong kanyon na kawayan, alagad gigibuhon sa paagi kan sarong rocket launcher. Hali ini sa kahukuman kan Cavite, pinapangalad an paggamit kan debisyo na in kan Gobyerno kan Filipinas puon pa kan 2006.

Ginibo an aparato gikan sa sarong laba kan tubo nin dakulang diyametro na iniiba sa sarong karakawatan na badil. An Denatured alcohol (kung minsan urog na payat an pintura o aseton) an pinapaitok o isinasabog sa puro kan tubo na breech asin sinindihan kan mekanismo nin pag-papakarab na nakatakod sa karakawatan na badil o sa paagi kan paglalaag nin sadit na kalayo.  An kombinasyon kan duros asin nasusulo na gasolina sa nakapalaog na puwang kan tubo pag pigpaputok kan sarong kisi gikan sa mekanismo kan gatilyo o sa paagi kan sadit na kalayo iyo an kawsa kan pinaghalong fuel-air sa pagkasulo pagsulo, na nagreresulta sa sarong makusog, nakakabungog na tanog.

Ginibo an inot na prototype gikan sa mga naka-segment na lata na konektado sa mga teyp kan packaging o mga de-koryenteng teyp asin pigputol an mga bote kan PET (na ginagamit pa man) asin sarong dai nahaloy na disenyo gibo sa  mga pipa kan PVC. An iba pang mga pagbabago kan boga ipinapamidbid arog kan  pagpapaputok kan mga projectile na pwedeng magamit bilang armas asin mga bote kan ataman na hayop bilang pagtatapos kan breech.

Sa syudad kan Pilipinas na  Kidapawan, Amihanan na Cotabato, ginigibo an Kanyóng Kawayan Festival puon 14-20 Disyembre tanganing itulak an urog na ligtas na mga alternatibo sa ribok mantang  Panahon kan Pasko. An mga dai nin laman na pulbos na gatas na mga lata parating mga projectile na pigagamit sa patiribayan nin bilog na syudad na ginigibo sa kaganapan..

Igwang pang klase ini, bisto sa bong-bong, ginagamit kan mga tawo sa Mangaldan, Pangasinan, alagad tubig asin lana kan motor an piggagamit para sa gasolina.

An  Departamento kan Salud pauru-utro na nagpapaisi kontra sa paggamit kan  boga , na sa hiling ninda delikado nin huli ta an paggamit kaini, nagkakawsa nin peligro kan pagsabog o pagkalugad nin danyos. Sarong pagpapangalad an isinugo kadtong Disyembre 27, 2005 kontra sa paggamit kan mga aparato para sa papaabot na pagselebrar nin Bagong Taon. Sinambit kan mga opisyal an manlaenlaen na mga posibleng danyos gikan sa paggamit kan aparato, na kadaklan nagsasabit nin nahurit na mga pagsabog sa rehiyon kan mukha na nagresulta sa danyos sa mata, lain sa iba pa. Sinambit an post-traumatic conjunctivitis bilang saro sa mga nasambit na epekto. 

Kadaklan sa mga nagagamit kan aparato, mga bata asin hagbayon na lalaki, na madalas na amay na bukahon an boga kada dai ninda ini nasulo, na nagin kawsa kan aarinman na pagkaantala kan pagsabog sa mukha nin dai pinagsususpetyahan na paggagamit. Sa 178 na pinsala na nakatakod sa paputok na naitala para sa 2006 na panahon (sundo Disyembre 28) sagkod ngayon, kagwalong porsyento an nakumpirma na kawsa kan paggamit nin boga.Kadtong Disyembre 2007, pigmantinir kan mga opisyal kan departamento kan salud an pagpapangalad sa mga aparato, na nagpapagirumdom sa publiko sa mga press release, flyer asin mga kampanya sa kamalayan.

 Aprika 
Yaon man sa Aprika an mga gawi-gawi. Sa Ghana, inaapod ining Pampuro Tuo asin piggagamit ini kada bakasyon sa Pasko asin Bagong Taon. Kadakol na mga nasyon sa Aprika, asin mga Aprika na nasa diaspora, kabali an Hamaka asin Heyti an igwa nin magkaarog na katuudan.

 Australya 
An kanyon na PVC sarong ipinagpapangalad na armas sa Australya na estado kan New South Wales, kaiba an iba pang mga aparato na idinisenyo tanganing pakusugon o ibusol an sarong bomba, granada, raket o misayl sa arinman na paagi apwera sa sarong paputok.  WEAPONS PROHIBITION ACT 1998 (NSW) Iskedyul 1, s.2 (3). 

Mga toltolan

 Mga panluwas na takod
Canyon Lata