Rehiyon Bikol
{{Infobox settlement
<!-- Basic info  -->
|official_name          = Rehiyon Bikol
|other_name             = Rehiyon V
|settlement_type        = [[Rehiyon kan Filipinas|Rehiyon]]

<!-- Skyline  -->
|image_skyline          = {{Photomontage
| photo1a = Cagsawa Park.jpg{{!}}Bulkan Mayon asin Cagsawa Ruins
| photo2a = Legazpi Cathedral.jpg{{!}}Legazpi Cathedral
| photo2b = Bulusan.jpg{{!}}Danaw nin Bulusan sa Sorsogon 
| photo3a = WTNaga HMMM B18a.JPG{{!}}Porta Mariae sa Syudad nin Naga
| photo3b ={{!}}Ateneo de Naga University Church
| photo4a = Itbog Twin Falls, Buhi Camarines Sur.jpg{{!}}Kambal na Busay nin Itbog sa Buhi
| size = 265
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = From top, then left to right: [[Mayon Volcano]] and [[Cagsawa Ruins]]; Legazpi Cathedral; [[Lake Bulusan]]; [[Porta Mariae]]; [[Ateneo de Naga University|Ateneo de Naga University Church]]; [[Itbog Falls]]
| 
}}
|image_alt              = 
|image_caption          = 
|nicknames              = {{hlist | ''Ginikanan kan mga Uragon'' }}

<!-- images and maps  -->
|image_flag             = 
|flag_size              = 120x80px
|image_seal             = 
|seal_size              = 100x80px
|image_map              = {{PH wikidata|image_map}}
|map_caption            = Kinamumugtakan sa Filipinas

<!-- Motto  -->
|nickname               = 
|motto                  = 

<!-- Location -->
|coordinates            = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}}
|subdivision_type       = Country
|subdivision_name       = {{PHL}}
|subdivision_type1      = [[Island groups of the Philippines|Island group]]
|subdivision_name1      = [[Luzon]]

<!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->
|seat_type              = Regional center
|seat                   = [[Legazpi, Albay|Legazpi]]

<!-- Politics -->
|leader_title           = 
|leader_name            = 

<!-- Area    -->
|area_total_km2         = {{PH wikidata|area}}
|area_footnotes         = 

<!-- Population   -->
|population_as_of       = {{PH wikidata|population_as_of}}
|population_total       = {{PH wikidata|population_total}}
|population_footnotes   = {{PH census|2015}}
|population_density_km2 = auto

<!-- General information  -->
|timezone               = [[Philippine Standard Time|PST]]
|utc_offset             = +8
|iso_code               = PH-05

<!-- Others -->
|blank_name_sec1        = [[Probinsya kan Filipinas|Mga probinsya]]
|blank_info_sec1        = {{Collapsible list
 | titlestyle             = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke;
 | title                  = 6
 | [[Albay]]
 | [[Camarines Norte]]
 | [[Camarines Sur]]
 | [[Catanduanes]]
 | [[Masbate]]
 | [[Sorsogon]]
 }}
|blank1_name_sec1       = [[Syudad kan Filipinas|Mga syudad]]
|blank1_info_sec1       = {{Collapsible list
 | titlestyle             = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke;
 | title                  = 7
 | [[Syudad nin Iriga]] 
 | [[Legazpi, Albay|Syudad nin Legazpi]] 
 | [[Syudad nin Ligao]] 
 | [[Syudad nin Masbate]] 
 | [[Naga, Camarines Sur|Syudad nin Naga]] 
 | [[Syudad nin Sorsogon]] 
 | [[Syudad nin Tabaco]]}}
|blank2_name_sec1       = [[Munisipalidad kan Filipinas|Mga munisipalidad]]
|blank2_info_sec1       = 107
|blank3_name_sec1       = [[Barangay]]s
|blank3_info_sec1       = 3,471
|blank4_name_sec1       = [[House of Representatives of the Philippines|Cong. districts]]
|blank4_info_sec1       = 14

|blank_name_sec2        = [[Mga tataramon kan Filipinas|Mga tataramon]]
|blank_info_sec2        = {{unbulleted list | [[Bikol|Tataramon na Bikol]] {{hlist | ([[Central Bikol]] | [[Bicolano (Albay)|Albayanon]] | [[Bicolano (Iriga)|Rinconada]] | [[tataramon na Sorsoganon|Sorsoganon]] | [[Pandan Bikol|Northern Catanduanes]] | [[Southern Catanduanes Bikol language|Southern Catanduanes]])}} | [[Visayan languages]] {{hlist | ([[Masbateño language|Masbateño]] | [[Karay-a language|Kinaray-a]] | [[tataramon na Waray|Waray-Waray]])}} | [[tataramon na Tagalog|Tagalog]] | [[tataramon na Ingles|Ingles]] }}

|website                = {{URL|dilgbicol.org}}
}}
[[Ladawan:GMA Bicol coverage area.png|thumb|298px|right|Mapa kan Bicol]]
An '''Rehiyon Bikol''' ([[Tataramon na Ingles|Ingles]]: ''Bicol Region'' o '''Region V''') saro sa mga rehiyon na administratibo kan [[Republika kan Filipinas]], na pig-aapod man na Rehiyon V. Inaapod man ining '''Bicolandia''' o '''Kabikolan'''. An Bicol igwang anom na probinsya, apat sa may kadagaan kan Bicol Peninsula (sa sur-subangan na parte kan isla nin Luzon) – [[Albay]], [[Camarines Norte]], [[Camarines Sur]], asin [[Sorsogon]] – asin duwang probinsya sa mga isla kan [[Catanduanes]] asin [[Masbate]].

An sentro nin rehiyon iyo an [[syudad nin Legazpi]] asin igwang sarong Independent Component City, an banal na [[syudad nin Naga]]. An rehiyon sarong lugar na marayom kan Lamon Bay sa norte, [[Dagat Filipinas]] sa sirangan, asin Sibuyan Sea saka [[Gulpo nin Ragay|Ragay Gulf]] sa nakalat sa katundan. An mga probinsyang nasa norteng parte, Camarines Norte asin Camarines Sur, pigkokontrol sa kan-kanan kan probinsiya nin Quezon.

Segun sa sensus kan Mayo 1, 2020, igwang 6,082,165 na katawo na nag-eerok sa Rehiyon Bikol sa 1,207,809 na mga harong, asin igwang sukol na 18,155.82 kilometro kwadrado.

==Kasaysayan==  

An rehiyon kan Bicol kilala bilang ''[[Ibalong]]'', na may iba-ibang interpretasyon na pwede magmula sa ''ibalio'', na nangangahulugang "dalhin sa kabilang panig"; ibalon, na nangangahulugang "mga tawo hale sa kabilang panig" o "mga tawo na magiliw asin nag-eerok mga regalo sa mga bisita para ipadara sa saindang mga balay"; o bilang sarong pagbabago kan ''Gibal-ong'', isang [[sitio]] sa [[Magallanes, Sorsogon]] kun sain unang dumanhi an mga Kastila kan 1567. An [[Ilog Bicol]] ay unang binanggit sa mga dokumento kan Kastila kan 1572. Tinawag man an rehiyon bilang ''Los Camarines'' pagkatapos kan mga kubo na natagpuan kan mga Kastila sa [[Camalig, Albay]]. Dai pa nakakatuklas nin mga fossil kan mga prehistorikong hayop sa Bicol asin an kasaysayan kan mga unang nanirahan sa lugar ay dai pa sigurado. An mga [[Aeta]] halat sa [[Camarines Sur]] hasta [[Sorsogon]] nagsusugyot na may mga katutubong nanirahan digdi no unta, pero an pinakamaagang ebidensya ay mula pa sa panahon kan kalagitnan hasta huling bahagi kan Neolitiko.<ref>{{Cite web |last=Refraccion |first=Mara Angelica |date=June 28, 2011 |title=Bicol (Pre Colonial History) |url=http://maraangelica.blogspot.com/ |access-date=March 11, 2016 |website=maraangelica.blogspot.com}}</ref>

An sistema kan ''[[barangay]]'' (bayan) ay nag-exist na kan 1569. Dai an mga tala na nagpapakita kan pag-iral kan pamamahala kan Islam o anuming awtoridad na lampas sa datu (pinuno). An pamumuno bago an kolonisasyon ay nakabase sa lakas, tapang, asin talino. An mga katutubo dai siguro nagmimilit sa politika. Kaya, an impluwensya kan datu an pinakaimportante sa mga panahon kan krisis pareho kan digma. Sa iba pang pagkakataon, an maagang lipunang Bicol ay nagapadayon na nakasentro sa pamilya, asin an pinuno iyo an pinuno kan pamilya.



An impluwensiya kan mga Kastila sa Bicol ay kadaklan dahil sa mga misyonaryong Kastila hale sa [[Agustino]] asin [[Franciscan]] na orden. An mga unang simbahan sa Bicol, an [[San Francisco Church (Intramuros)|Simbahan nin San Francisco]], asin an [[Katedral kan Naga]], parehong sa [[Naga, Camarines Sur|Lungsod nin Naga]], pati na an [[Nabua Church|Simbahan nin Banal na Krus]] sa [[Nabua, Camarines Sur]], ay itinatag kan Banal na Orden nin mga Pransiskano. Isa sa mga pinakamatandang [[diocese]] sa Pilipinas, an [[Arsidiyosesis nin Cáceres]], ay itinatag man sa Rehiyon kan Bicol. Sa panahong ini, an Bicol ay pinalamutian kan marhay na ''astilleros'' (mga dockyard) na nakatutok sa pag-obra kan mga [[Manila Galleons]], an pinakamabigat na barko sa panahoan nila, hale sa mga lokal na kagubatan nin kahoy asin an mga Manila Galleons ini ang nagtakaw sa kalakalan sa tunga kan Asya asin Amerika.<ref>{{Cite web |last=Bolunia |first=Mary Jane Louise A. |date=n.d. |title=Astilleros: The Spanish Shipyards of Sorsogon |url=http://www.themua.org/collections/files/original/34a74c76efdb951655b9bde1213812dc.pdf |access-date=October 26, 2015 |via=themua.org}}</ref> An Bicol may mga pamayanan asin impluwensiya man halat sa Latin-Amerika na kadaklan naggikan sa Mexico ta an kasaganaan nin [[sili]] na taniman sa lugar, na may pinagmulan sa [[Mexico|Mexico]].<ref>{{Cite journal |last1=Kraft |first1=Kraig H. |last2=Brown |first2=Cecil H. |last3=Nabhan |first3=Gary P. |last4=Luedeling |first4=Eike |last5=Luna Ruiz |first5=José de Jesús |last6=Coppens d'Eeckenbrugge |first6=Geo |last7=Hijmans |first7=Robert J. |last8=Gepts |first8=Paul |display-authors=3 |date=2014 |title=Multiple Lines of Evidence for the Origin of Domesticated Chili Pepper, ''Capsicum annuum'', in Mexico |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=111 |issue=17 |pages=6165–6170 |doi=10.1073/pnas.1308933111 |pmc=4035960 |pmid=24753581 |bibcode=2014PNAS..111.6165K |doi-access=free}}</ref> Kilala an lutuing Bicolano sa pagka-hilig ninda sa maanghang na pagkaon.<ref name="Bicol Native Cuisine">{{Cite web |title=Bicol Native Cuisine |url=http://98.130.222.111/~camgov/cuisine.php |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130628035649/http://98.130.222.111/~camgov/cuisine.php |archive-date=June 28, 2013 |website=Camarines Sur Provincial Government}}</ref> Sa kabila kan gabos na ini, an rehiyon ini an isa sa mga pinakamahirap sakupin kan mga Kastila, Amerikano, asin Hapones dahil sa matinding pagtutol kan mga tawo.<ref name="Bicol Native Cuisine" />

== Heograpiya ==
Binibilog an rehiyon nin anom na probinsya: an [[Albay]], [[Camarines Norte]], [[Camarines Sur]], Catanduanes, Masbate asin [[Sorsogon]]. Igwa ini nin sarong nagsasadiring siyudad, an [[Syudad nin Naga|Siyudad nin Naga]] asin anom na kapartidong syudad, an mga nin [[Syudad nin Iriga|Siyudad nin Iriga]], [[Syudad nin Legazpi|Siyudad nin Legazpi]], [[Syudad nin Ligao|Siyudad nin Ligao]], [[Syudad nin Masbate|Siyudad nin Masbate]], [[Syudad nin Sorsogon|Siyudad nin Sorsogon]] asin [[Syudad nin Tabaco|Siyudad nin Tabaco]]. An mga rehiyonal na sentro iyo an Siyudad nin Legazpi, an pampolitikang sentro asin Siyudad nin Naga, an pinakaprogresibong syudad kan rehiyon asin pangkomersyo, pang-edukasyon, pinansyal, pangrelihiyon asin pangkulturang sentro kaini.

== Tataramon ==
Ang mga nag-eerok digdi inaapod na mga Bikolano na nagtataram nin manlaen-laen na tataramon arog kan [[Rinconada Bikol]] asin [[Buhi Bikol]] sa ikalimang distrito kan Camarines Sur; [[Bikol Sulnopan na Albay]], [[Libon Bikol]] asin [[Miraya Bikol]] sa sulnopan na parte kan Albay asin iba pa. An ''lingua franca'' iyo an diyalekto sa Naga asin Legazpi na nasasabòtan kan ibang mga tagataram kan iba pang tataramon na Bikol.

An mga tawo sa Rehiyon Bicol, na tinatawag na [[Bikolano people|Bikolanos]], nagagamit nin an mga linggwahe na nagiibo sa pira-pirang mga lenggwahe kan [[Bikol languages|subgrupo nin lenggwahe Bikol]], na tinatawag na mga Bikol macrolanguages, mga [[Austronesian languages]] na kasiri sa pamilya kan [[Central Philippine languages]] na kagiriba an [[Visayan languages]] asin [[Tagalog language|Tagalog]]. An apat na mayor na grupo nin lenggwahe sa Bikol amo an Coastal Bikol (na may apat na sub-lenggwahe), Inland Bikol (na may anom na sub-lenggwahe), Pandan Bikol (sarong linggwahe) asin Bisakol (na may tulo na sub-lenggwahe). An kadamihan kan mga Bikolano nakakabalo asin nagagamit nin [[Central Bikol language]] (sarong miyembro kan Coastal Bikol na grupo kan mga lenggwahe), tangi ta ini an lenggwahe na ginagamit sa literatura asin mass media, pero na may magkaibang level kan pag-aram. Sarong kilalang misconception kan kadamihan na mga Bikolano iyo na an Central Bikol, na ginagamit sa mga syudad nin Legazpi asin Naga, an standard na Bikol. An Central Bikol, bagama’t ginagamit kan kadamihan asin may mga nagsasabi sa gabos na probinsya sa rehiyon, dai ini sarong standard na Bikol, ta an iba pang porma kan Bikol na ginagamit sa rehiyon iyo mga lain-lain na mga lenggwahe na kadalasan dai maintindihan. Pero, an standard na porma kan Central Bikol iyo an Canaman dialect.

An ibang mga Bikol na lenggwahe iyo an [[Rinconada Bikol language|Rinconada Bikol]], na ginagamit sa katimugan kan probinsya nin Camarines Sur, [[Pandan Bikol language|Pandan Bikol]] na ginagamit sa amihanan kan isla nin Catanduanes, asin an Albay Bikol na grupo kan mga lenggwahe na naga-ukoy kan Buhinon, Libon, West Miraya asin East Miraya. An mga tagapagsalita kan Albay Bikol iyo makikit-an sa Buhi, Camarines Sur, sa sentral asin silangang parte kan Albay asin sa Donsol, Sorsogon. An standard na porma kan Rinconada Bikol sa pronunsyasyon asin pagsurat iyo an Sinabukid (Highland) dialect nin Iriga variant. Samantalang an Buhinon na ginagamit sa [[Buhi, Camarines Sur]] asin an Libon na ginagamit sa [[Libon, Albay]] iyo mga lenggwahe na ginagamit la sa mga tagalungsod na ini. An Rinconada Bikol asin an Albay Bikol na grupo kan mga lenggwahe iyo mga miyembro kan Inland Bikol, samantalang an Pandan Bikol iyo an sarong lenggwahe na dai may mga sub-lenggwahe o dibisyon.

An kadamihan kan populasyon sa Masbate asin Sorsogon nagagamit nin [[Masbateño language|Masbateño]], [[Southern Sorsogon language|Waray Sorsoganon]] asin [[Northern Sorsoganon language|Northern Sorsoganon]]. Ini na tulo iyo mga Visayan na lenggwahe pero may impluwensya kan mga Bikolano (lalo na an huli), kayat tinatawag asin kolektibong tinatawag na [[Bisakol languages|'''Bisakol''']] (Mga Visayan na lenggwahe na ginagamit sa Bicol), isang kombinasyon kan '''Bisa'''ya (Visayan) asin Bi'''kol''' (Bikolano).

Bukod sa [[Masbateño language|Masbateño]], tulo pang Visayan na mga lenggwahe an ginagamit sa Masbate, kabilang an [[hiligaynon language|Hiligaynon/Ilonggo]] na ginagamit sa katimugang bahagi, habang an [[Cebuano language|Cebuano]] asin [[Waray language|Waray-Waray]] ginagamit sa katimugang parte kan isla. An [[Tagalog language|Tagalog]] iyo an dominante asin katutubong lenggwahe kan mga Bikolano na nag-eeksister sa mga munisipyo sa amihanan na parte kan [[Camarines Norte]] asin sa banwa nin [[Del Gallego, Camarines Sur|Del Gallego]] sa [[Camarines Sur]].

An mga Bikolano man nagagamit asin nakakabalo nin Filipino, an pambansang lenggwahe kan Pilipinas, maliban sa mga Bikolano na Tagalog an ginagamit sa amihanan kan Camarines Norte asin Del Gallego. An Ingles yaon na ginagamit sa negosyo, eskwelahan asin mga pampubliko na lugar.


==Mga probinsya==
[[Ladawan:Ph bicol.png|thumb|298px|right|Political na mapa kan Rehiyon Bikol]]
<ul>{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|P150|format=<li>%p[%r][<ul><li>%q</li></ul>]</li>}}</ul>

=== Mga Lalawigan ===  
[[File:Ph bicol.png|thumb|300px|{{center|Mga Lalawigan kan Bicol}}]]  
An rehiyon binubuo nin unom na lalawigan: [[Albay]], [[Camarines Norte]], [[Camarines Sur]], [[Sorsogon]] asin mga pulo-lalawigan kan [[Catanduanes]] asin [[Masbate]], 107 Munisipalidad asin 3,471 Barangay.  

Noong 2020, an [[Camarines Sur]] an pinakamalaking lalawigan sa rehiyon sa laki kan daga asin populasyon, na may lawak na {{convert|5481.6|km2|sqmi|abbr=on}} o mga 30.4% kan kabuuang lawak kan lupa asin populasyon na 2,068,244. An [[Catanduanes]] man an pinakamaliit sa laki asin populasyon, na may lawak na {{convert|1511.5|km2|sqmi|abbr=on}} o 8.4% kan kabuuang rehiyonal na lawak asin populasyon na 271,879.{{PH census|2020}}

{| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;"
|-
! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan
! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabesera
! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2020)}}{{PH census|2020}}
! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{Cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=January 11, 2013 |access-date=March 29, 2016 |website=[[Philippine Statistics Authority]]}}</ref>
! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad
! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga Lungsod
! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Muni.|Munisipalidad}}
! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Barangay|Barangay}}
|-
! scope="col" style="border-top:none;" |
! scope="col" style="border-top:none;" |
! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 |
! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km<sup>2</sup>
! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi
! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km<sup>2</sup>
! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi
! scope="col" style="border-top:none;" |
! scope="col" style="border-top:none;" |
! scope="col" style="border-top:none;" |
|-
! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Albay}}
| style="" | [[Legazpi, Albay|Lungsod kan Legazpi]]
| {{percent and number|1374768|6082165|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,574.91|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1374768/2,574.91|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 3
| 15
| 720
|-
! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Camarines Norte}}
| style="" | [[Daet]]
| {{percent and number|629699|6082165|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,277.93|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|629699/2,277.93|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 12
| 282
|-
! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Camarines Sur}}
| style="" | [[Pili, Camarines Sur|Pili]]
| {{percent and number|2068244|6082165|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|5,511.90|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2068244/5,511.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 2
| 35
| 1,063
|-
! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Catanduanes}}
| style="" | [[Virac, Catanduanes|Virac]]
| {{percent and number|271879|6082165|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|1,492.16|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|271879/1,492.16|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 11
| 315
|-
! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Masbate}}
| style="" | [[Masbate City]]
| {{percent and number|908920|6082165|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|4,138.56|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|908920/4,138.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 21
| 550
|-
! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Sorsogon}}
| style="" | [[Sorsogon City]]
| {{percent and number|828655|6082165|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,119.01|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|828655/2,119.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 14
| 541
|-class="sortbottom"
! scope="row" colspan=3 style="" | Kabuuan
! scope="col" style="text-align:right;" style="text-align:right;" | 6,082,165
! scope="col" style="text-align:right;" | 18,114.47
! scope="col" | {{convert|18,114.47|km2|disp=number|2}}
! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|6082165/18,114.47|2}}
! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|6082165/18,114.47|2}}|PD/km2|disp=number}}
! scope="col" | 7
! scope="col" | 107
! scope="col" | 3,471
|-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;"
| style="padding-left:1em;" colspan=13 |
• Kasama sa mga bilang kan Camarines Sur an ''independent component city'' kan [[Naga, Camarines Sur|Naga]].  
|}

==== Mga Gobernador asin Bise-Gobernador ====

{| class="wikitable sortable"
|-
!width=140 |Lalawigan
!width=150 |Larawan
!width=235 |Gobernador
!width=120 colspan=2 |Partido Politikal
!width=150 |Bise-Gobernador
|-
|{{center|[[File:Seal of Albay.svg|75px]]}}{{center|[[Albay]]}}
|align=center |[[File:EdcelGrecoLagman.jpg|138x138px]]
|[[Edcel Greco Lagman|Edcel Greco Alexander B. Lagman]]
| {{party name with colour|Partido Federal ng Pilipinas}}
|Baby Glenda O. Bongao
|-
|{{center|[[File:CamNor Seal.svg|75px]]}}{{center|[[Camarines Norte]]}}
|align=center |[[File:Gov Padilla (Camarines Norte).png|138x138px]]
|Ricarte "Dong" Padilla
| {{party name with colour|Aksyon Demokratiko}}
|Joseph Ascutia
|-
|{{center|}}{{center|[[Camarines Sur]]}}
|align=center |[[File:Gov Villafuerte.png|alt=|138x138px]]
|[[Luigi Villafuerte|Vincenzo Luigi Villafuerte]]
| {{party name with colour|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} 
|Salvio Patrick Fortuno Jr.
|-
|{{center|[[File:Official Seal of Catanduanes.svg|75px]]}}{{center|[[Catanduanes]]}}
|align=center |[[File:Gov Cua (Catanduanes).png|alt=|138x138px]]
|[[Joseph Cua]]
| {{party name with colour|Nationalist People's Coalition}}
|Peter Cua
|-
|{{center|[[File:Ph seal masbate.png|75px]]}}{{center|[[Masbate]]}}
|align=center |[[File:Gov Kho.png|138x138px]]
|[[Antonio Kho]]
| {{party name with colour|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} 
|[[Elisa Olga Kho|Elisa Olga T. Kho]]
|-
|{{center|[[File:Sorsogon Provincial Seal.png|75px]]}}{{center|[[Sorsogon]]}}
|align=center |[[File:Gov Hamor.png|138x138px]]
|Boboy Hamor
|{{party name with colour|Nationalist People's Coalition}}
|Krunimar Antonio Escudero II
|}



=== Mga Lungsod ===  

An rehiyon may sarong [[Lungsod ng Pilipinas|independiyenteng lungsod na komponente]], an [[Naga, Camarines Sur|Naga]], asin an unom na [[Lungsod ng Pilipinas|mga lungsod na komponente]] – [[Iriga]], [[Legazpi, Albay|Legazpi]], [[Ligao]], [[Lungsod ng Masbate]], [[Lungsod ng Sorsogon]], asin [[Tabaco]]. An Masbate asin Sorsogon mga lungsod sa saindang mga katulad na lalawigan.  

{{unbulleted list  
| {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentro kan rehiyon|size=90%}}  
}}  

{| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;"  
! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Lungsod  
! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Populasyon {{small|(2020)}}{{PH census|2020}}  
! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" colspan=2 | Laki<ref name="PSA-CitiesList">{{Cite web |title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407112230/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archive-date=April 7, 2016 |access-date=March 29, 2016 |website=Philippine Statistics Authority}}</ref>  
! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" colspan=2 | Densidad  
! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Uri kan Lungsod  
! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Kategorya kan Kita  
! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Lalawigan  
|-
! scope="col" style="border-top:none;" |  
! scope="col" style="border-top:none;" |  
! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km<sup>2</sup>  
! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}}  
! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km<sup>2</sup>  
! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}}  
! scope="col" style="border-top:none;" |  
! scope="col" style="border-top:none;" |  
! scope="col" style="border-top:none;" |  
|-
! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Iriga|Lungsod ng Iriga]]  
| style="text-align:right;" | 114,457  
| {{convert|137.35|km2|abbr=values|disp=table}}  
| {{convert|{{sigfig|114457/137.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}  
| Komponente  
| 4th  
| [[Camarines Sur]]  
|-
! scope="row" style="background-color:#BFF5FF;border-right:0;" |† [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]]  
| style="text-align:right;" | 209,533  
| {{convert|153.70|km2|abbr=values|disp=table}}  
| {{convert|{{sigfig|209533/153.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}  
| Komponente  
| 1st  
| [[Albay]]  
|-
! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Ligao]]  
| style="text-align:right;" | 118,096  
| {{convert|246.75|km2|abbr=values|disp=table}}  
| {{convert|{{sigfig|118096/246.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}  
| Komponente  
| 4th  
| [[Albay]]  
|-
! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Masbate]]  
| style="text-align:right;" | 104,522  
| {{convert|188.00|km2|abbr=values|disp=table}}  
| {{convert|{{sigfig|104522/188.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}  
| Komponente  
| 4th  
| [[Masbate]]  
|-
! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Naga, Camarines Sur|Naga]]  
| style="text-align:right;" | 209,170  
| {{convert|84.48|km2|abbr=values|disp=table}}  
| {{convert|{{sigfig|209170/84.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}  
| Independiyenteng komponente  
| 1st  
| [[Camarines Sur]]  
|-
! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Sorsogon]]  
| style="text-align:right;" | 182,237  
| {{convert|276.11|km2|abbr=values|disp=table}}  
| {{convert|{{sigfig|182237/276.11|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}  
| Komponente  
| 2nd  
| [[Sorsogon (lalawigan)|Sorsogon]]  
|-
! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Tabaco]]  
| style="text-align:right;" | 140,961  
| {{convert|117.14|km2|abbr=values|disp=table}}  
| {{convert|{{sigfig|140961/117.14|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}  
| Komponente  
| 4th  
| [[Albay]]  
|}

== Demograpiko ==
{{Populasyon}}


==Relihiyon==

Ang kadamuan kan mga Bikolano dai natoo sa relihiyong Romano Katoliko ta sa pananakop kan mga Espanyol asin sa saindang pagpapalaganap kan relihiyon sa bansa. Araw-araw igwa ning Misa Katolika sa maraming simbahan sa Rehiyon kan Bicol.<ref>{{Cite web |title=Religious Affiliation in Bicol Region (2020 Census of Population and Housing) {{!}} Philippine Statistics Authority V - Bicol |url=https://rsso05.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-bicol-region-2020-census-population-and-housing |access-date=2025-03-13 |website=rsso05.psa.gov.ph}}</ref>[https://rsso05.psa.gov.ph/system/files/attachment-dir/Special%20Release_Religious%20Affiliation.pdf]<ref>{{Cite journal |last=Mapa-Arriola |last2=Sharon |first2=Maria |date=1970-01-01 |title=Language of Piety and Sympathy: A Reading of the Culture of Spirituality in Bicol Region Through Pasion Bicol |url=https://papers.iafor.org/submission39201/ |language=en-GB}}</ref>

Sa kasalukuyang panahon, an relihiyon sa bilog na rehiyon ay nagiging matatag pa sa pananampalatayang Romano Katoliko, kun saen an kadamuan kan populasyon ay katolika. An relihiyong Katoliko iyo an may pinakadakulang bilang kan mga tagasunod kumpara sa iba pang parte kan Pilipinas. Naglago an Simbahang Katoliko sa Rehiyon kan Bicol paagi sa pag-igwang sakripisyo kan mga obispo hale sa Nueva Caceres (Lungsod nin Naga) haloy sa ika-17 siglo hasta sa Himagsikang Pilipino kan 1898.

An Lungsod nin Naga an itinuturing na sentro kan relihiyon sa Rehiyon kan Bicol asin ang luklukan kan sarong sa pinakamatandang diyosesis sa Pilipinas, an Arkidiyosesis nin Caceres. Kasali man sa iba pang mga diyosesis sa rehiyon an Diyosesis nin Legazpi, Sorsogon, Daet, Masbate, Libmanan, asin Virac.<ref>{{Cite web |title=Naga City: Heart of Bicol – CITY OF NAGA |url=https://www2.naga.gov.ph/naga-city-profile/ |access-date=2025-03-13 |language=en-US}}</ref>

An mga pista (pista nin mga santo) an taunang pagdiriwang kan mga parokya, hale sa mga simpleng pista sa baryo bilang parangal sa patron para sa masaganang ani, hasta sa mga dakulang pistang bayan bilang pagpaparangal sa isang milagro kan santo. May mga diyosesanong pista man na gaya kan Pista nin Mahal na Birhen kan Kaligtasan, pati na an pang-rehiyong pagdiriwang kan Pista nin Mahal na Birhen nin Peñafrancia—ang pinakamalaking debosyon sa Mahal na Birhen sa bilog na Asya. Ini sarong linggong pagdiriwang bilang pagpupugay sa Mahal na Birheng Maria, na kinikilala bilang "Patrona kan Kabikulan."

Sa Luzon, an Rehiyon kan Bicol an may pinakamataas na bilang kan mga lalaking pumapasok sa seminaryo para maging pari, asin mga babai na pumapasok sa buhay relihiyoso bilang madre. Ini maaring maiugnay sa mga institusyon na pareho kan Holy Rosary Minor Seminary, Daughters of Mary, asin Daughters of Charity Convents sa Lungsod nin Naga.<ref>{{Cite journal |last=Mapa-Arriola |last2=Sharon |first2=Maria |date=1970-01-01 |title=Language of Piety and Sympathy: A Reading of the Culture of Spirituality in Bicol Region Through Pasion Bicol |url=https://papers.iafor.org/submission39201/ |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006-11-11 |title=History of Catholicism in the Bicol Region |url=https://angkangpilipino.wordpress.com/2006/11/11/history-of-catholicism-in-the-bicol-region/ |access-date=2025-03-13 |website=Angkang Pilipino |language=en}}</ref>



==Sinaunang Paniniwala kan mga Bikolnon==  

An katutubong paniniwala kan panreligiyon kan mga taga Sinaunang Bikol asin kan iba pang mga pangkat-etniko sa bansa, nagsusunod sa animismo. An mga katutubong paniniwala ini binubuo kan iba-ibang lokal na tradisyon kan pagsamba na nakatutok sa mga anito (espiritu kan Ninuno) asin diwata (mga espiritu kan kalikasan asin mga bathala)<ref>{{Cite journal |date=2024 |title=Photographs and Theological Reflection |url=https://doi.org/10.5040/9780567713391.ch-8 |journal=Doing Theology with Photographs |pages=87–98 |doi=10.5040/9780567713391.ch-8}}</ref><ref>{{Citation |last=Sitoy |first=T. V. |title=A history of Christianity in the Philippines. 1: The initial encounter |date=1985 |place=Quezon City |publisher=New Day Publ |isbn=978-971-10-0255-8 |access-date=2025-03-13}}</ref>

==Mga Diwata asin mga bathala==  
Bago pa man dumanhi an mga mananakop, an rehiyon mayda nang sinaunang sistema kan panreligiyon na kinabibilangan kan iba-ibang mga diyos asin diyosa na tinatawag na mga diwata. Kasali sa mga ini an mga masunod:

'''Gugurang''' – An kataas-taasang diyos, diwata kan mga diwata. Siya an minsang bumababa hale sa langit asin nag-aistar sa loob kan Bundok Mayon. Siya an nagbabantay asin nagpoprotekta kan banal na apoy, na pirming tinatangkang nakawin kan kapatid niyang si Asuang. Kapag ang mga tawo nagsusunod sa kanyang mga utos, gumagibo nin sala, o nagiging masama, pinapaputok niya an lava kan Mayon bilang babala para ituwid ninda an saindang mga landas. May ritwal na ginagibo para sa kanya an mga sinaunang Bikolano na tinatawag na Atang.<ref name="ourownvoice.com">{{Cite web |last=Eugenio |first=Damiana L. |date=n.d. |title=Asuang Steals Fire from Gugurang |url=http://www.ourownvoice.com/tales/tales2004a-2.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526125514/http://www.ourownvoice.com/tales/tales2004a-2.shtml |archive-date=May 26, 2009 |access-date=April 3, 2010 |website=ourownvoice.com}}</ref><ref name="youtube.com">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=goLgDpSStmc |title=The Aswang Phenomenon |date=2011 |last=Clark |first=Jordan |type=Animation |via=Youtube}}</ref>

'''Linti''' - An diyos o diwata kan kidlat na alagad ni Gugurang.<ref name=":0">{{Citation |title=Coyote Steals Fire |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt1d8h9x5.2 |work=Coyote Steals Fire |publisher=Utah State University Press |access-date=2025-03-13}}</ref>

'''Dalogdog''' - An diyos o diwata kan kulog, kapatid ni Linti.<ref name=":0" />

'''Asuang''' – An masamang diyos na pirming sumusubok nakawin an banal na apoy kan Bundok Mayon hale kay Gugurang. Minsan siyang tinatawag na Aswang asin nag-aistar sa loob kan Bundok Malinao. Bilang diyos kan kasamaan, siya an nagdadala kan mga sakuna asin nagtutulak sa mga tawo na maggibo nin sala.<ref name="ourownvoice.com" /><ref name="youtube.com" />

'''Haliya''' – An diyosa kan liwanag kan bulan asin matinding kaaway ni Bakunawa. Siya an tagapagtanggol ni Bulan, an diyos kan bulan. An kanyang kulto ay binubuo nin mga kababaihan. May ritwal man na sayaw na ipinangaran sa kanya, na ginagibo bilang proteksyon kontra kay Bakunawa.<ref name=":3">{{Cite news |last=Soltes |first=Jonas Cabiles |date=September 7, 2009 |title=Bicol Artist Protest Natl. Artist Awardees |work=Inquirer.net |url=http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090907-223978/Bicol-artists-protest-Natl-Artist-awardees |url-status=dead |access-date=April 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090911045425/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090907-223978/Bicol-artists-protest-Natl-Artist-awardees |archive-date=September 11, 2009}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Paz-Pacheco |first=Elizabeth |last2=Nevado |first2=Jose |last3=Cutiongco-de la Paz |first3=Eva Maria |last4=Jasul |first4=Gabriel |last5=Aman |first5=Aimee Yvonne Criselle |last6=Alejandro-Ribaya |first6=Elizabeth Laurize |last7=Francisco |first7=Mark David |last8=Guanzon |first8=Ma. Luz Vicenta |last9=Uyking-Naranjo |first9=May |last10=Añonuevo - Cruz |first10=Ma. Cecilia |last11=Maningat |first11=Maria Patricia Deanna |date=2023-05-10 |title=Genetic Variants Associated with Poor Responsiveness to Sulfonylureas in Filipinos with Type 2 Diabetes Mellitus |url=https://doi.org/10.15605/jafes.037.s8 |journal=Journal of the ASEAN Federation of Endocrine Societies |volume=38 |issue=S1 |pages=31–40 |doi=10.15605/jafes.037.s8 |issn=0857-1074}}</ref>

'''Bulan''' – An sinaunang diwata kan Buwan kan mga Bikolano.<ref>{{Citation |title=ACKNOWLEDGEMENTS |date=2019-03-31 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv9hvs8j.2 |work=Bikol Dictionary |pages=vii–vii |publisher=University of Hawaii Press |access-date=2025-03-13}}</ref> Si Bulan an diyos kan buwan, inilarawan bilang batang lalaki na may pambihirang kagandahan. Dahil sa kanyang anyo, nagpapahinahon siya kan mabangis na mga hayop asin mabagsik na sirena (Magindara). May malalim siyang pagmamahal kay Magindang, pero pirming tumatakas para dai siya mahuli. Nahihiya siya sa lalaking siya ang iniibig. Kapag nahuli siya ni Magindang, pirming sumasaklolo si Haliya para palayain siya.<ref name=":3" />

'''Magindang''' – An diyos kan dagat asin kan gabos na nilalang na aram an dagat. Siya an may malalim na damdamin para kay Bulan asin pirming hinahabol ito, bagaman dai niya man siya mahuli. Kaya an mga Bikolano sinasabing ini an rason kun taan ang mga alon tumataas para abuton an bulan. Kada mahuhuli niya si Bulan, pirming sumasaklolo si Haliya para palayain siya.

'''Okot''' – An diyos kan kagubatan asin patron kan pangangaso.

'''Onos''' - diyos kan bagyo, baha asin delubyo<ref>{{Citation |title=Un pequeño aldeano en la gran ciudad |date=2018-02-19 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1m0kh6c.7 |work=Crónica del retorno |pages=157–180 |publisher=Universidad Central |access-date=2025-03-13}}</ref>

'''Bakunawa''' – Isang higanteng diyos kan dagat na mukhang hito o ahas. Siya an itinuturing na rason kan duyog o eklipse, an lumalamon sa araw asin buwan, asin an matinding kaaway ni Haliya. Layunin niyang lunukin si Bulan, pero ipinangako ni Haliya na poprotektahan an diyos kan buwan magpakailanman.<ref>{{Cite news |last=Abella |first=Jerrie M. |date=January 15, 2010 |title=Eclipse; Bakunawa Eats the Sun Behind a Curtain of Clouds |work=GMANews.TV |url=http://www.gmanews.tv/story/181693/eclipse-bakunawa-eats-the-sun-behind-a-curtain-of-clouds |access-date=April 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323214445/http://www.gmanews.tv/story/181693/eclipse-bakunawa-eats-the-sun-behind-a-curtain-of-clouds |archive-date=March 23, 2010}}</ref>

'''Kanlaon''' – An masamang diyos kan apoy asin pagkawasak, kalaban ni Gugurang asin bathala, siya man an masamang diyos kan bulkan Kanlaon<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Tony |date=2017-10-19 |title=Democracy in the Philippines |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691154923.003.0002 |journal=Princeton University Press |doi=10.23943/princeton/9780691154923.003.0002}}</ref>



== Mga Mitolohikal na Bayani asin Tawo ==
*'''Baltog''': Si Baltog an unáng puting tawo o ''tawong-lipod'' na dumating sa Bicol. Ipinanganak sa [[India]] (bagámat tinatawag na "Boltavara" an India sa epiko) halí sa matapang na angkan kan Lipod, ipinakilala niya an [[pagsasaka]] sa Bicol sa pamamagitan kan pagtatanim nin ''linsa'' o ''apay'', na isang katangian kan mga unáng mananakop na Indian. Pinatay niya an Baboy Ramo kan Tandayag sa isang matinding laban.<ref name=Agui1/>  
*'''Bantong''': Si Bantong an isang matapang asin tusong batang mandirigma na nag-iisa niyang pinatay an kalahating-tao asin kalahating-hayop na si Rabot, bagámat binigyan siya ni Handyong nin 1,000 mandirigma para tulungan siya.<ref name=Agui1/>  
*'''Daragang Magayon''' - An magandá asin anak ni Makusog, an pinuno kan banwa asin tribo. Siya an pangunáhing tauhan sa alamat kan Mayon, asin an kanyang pag-ibig asin malungkot na kamatayan ay nauugnay sa pagbuo kan Mt. Mayon.<ref name=":2">{{Cite web |date=2009-10-21 |title=Bundok Philippines - Legend of Magayon (Mayon) |url=http://geocities.com/Yosemite/3712/tmagayon.html |access-date=2025-03-13 |website=web.archive.org |archive-date=2009-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021093444/http://geocities.com/Yosemite/3712/tmagayon.html |dead-url=unfit }}</ref>  
*'''Panganoron''' - Isang espiritu kan ulap na nagligtas kay Magayon halí sa nalunod. Siya ay naging kasintahan ni Magayon asin nakipaglaban kay Pagtuga para iligtas an kanyang ama.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2008-09-16 |title=Province of Albay : MAGAYON FESTIVAL 2008 : History |url=http://magayonfestival.albay.gov.ph/history_mf.htm |access-date=2025-03-13 |website=web.archive.org |archive-date=2008-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916185029/http://magayonfestival.albay.gov.ph/history_mf.htm |dead-url=yes }}</ref>  
*'''Dinahong''': Si Dinahong, na nangangahulugang "balot kan mga dahon", ay an orihinal na potter kan Bicolano na pinaniniwalaang isang [[Aeta people|Agta]] (Negrito). Tumulong siya sa mga tawo para matutong magluto, gumawa kan mga palayok na tinatawag na ''coron'', mga kalan, mga palayok na lupa, asin iba pang mga kagamitan sa kusina.<ref name=Agui1/>  
*'''Makusog''' - An pinuno kan banwa asin tribo kan Rawis asin ama ni Daragang Magayon.  
*'''Dawani''' - Ina ni Magayon na pumanaw matapos ipanganak si Magayon.<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref>  
*'''Malinaw''' - An maputi asin magandáng kapatid ni Magayon, na tinatago o binukot. Siya an pinagmulan kan bundok Malinaw<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref>  
*'''Masaraga''' - An masipag asin matalinong kapatid ni Magayon. Sa alamat siya an pinagmulán kan bindok Masaraga<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref>  
*'''Ginantong''': Si Ginantong an gumawa kan araro, pangharrow, asin iba pang mga kagamitan sa pagsasaka.<ref name=":1" />  
*'''Hablom''': Si Hablom, halí sa pandiwang ''hablon'' na nangangahulugang “maghabi”, an nag-imbento kan unáng paghahabi kan loom asin bobbins sa rehiyon kan Bicol, partikular sa paghahabi kan mga [[Abacá|abaca]] na tela.<ref name=Agui1/>  
*'''Handyong''': An pangunáhing tauhan sa epiko ay si Handyong. Dumating siya sa Bicol kasáma an kanyang mga tagasunod pagkatapos ni Baltog, asin naging pinakakilalang tawong-lipod. Nilinisan niya an lupa halí sa mga mabagsik na halimaw, nagbigay nin inspirasyon para sa mga imbensyon, muling ipinakilala an pagsasaka, nagtayo nin mga bahay-puno kung sain itinaguyod an mga ''[[Anito|anitos]]'' o idolo na tinatawag na ''moog'', asin nagtakda nin isang kodigo kan mga batas, na nagtatag kan isang gintong panahon sa kanyang panahon.<ref name=Agui1/> Kilala man siya bilang nagtayo kan unáng bangka asin palaganap kan pagtatanim nin palay sa mga bahaing lugar.<ref>{{cite book|last1=Philippine National Historical Society|title=The Journal of History, Volumes 36-37|date=1998|publisher=University of Michigan|page=94|url=https://books.google.com/books?id=fDpwAAAAMAAJ&q=ibalong|access-date=9 February 2015}}</ref>  
*'''Kimantong''': Si Kimantong ay itinuturing na an unáng Bicolano na gumawa kan timon (rudder) na tinatawag na ''timon'', layag (sail) na tinatawag na ''layag'', araro (plow) na tinatawag na ''arado'', pangharrow (harrow) na tinatawag na ''surod'', ''ganta'' asin iba pang mga sukat, roller, yoke, ''bolo'', asin hoe. Isang [[Barangay|barangay]] na tinatawag na Kimantong ay matatagpuan sa [[Daraga, Albay]].<ref name=Agui1/>  
*'''Sural''': Si Sural, o ''surat'', na nangangahulugang “magsulat” o “liham”, an unáng Bicolano na nakaisip nin isang silabaryo. Inukit niya ini sa isang puting slab kan bato halí sa Libong, na kalaunan ay pinakintab ni Gapon.<ref name=Agui1/>  
*'''Takay''': Si Takay ay isang magandáng dalaga na ayon sa alamat ay nalunod sa malakíng baha sa epiko. Pinaniniwalaan na naging bulaklak nin takay siya sa ngóyon ay nasa Lawa kan Bato.<ref name=Agui1/>



==Mga Bulkan==
'''Hali sa Hilaga hanga Timog'''  
{| class="wikitable"  
|-
! scope=col | Larawan  
! scope=col | Pangaran  
|-style="vertical-align:top;"  
! scope=row | [[File:A view of Mt. Isarog 03.JPG|200px]]  
| '''[[Bundok Isarog]]''' ay isang {{convert|1966|m|adj=on}} [[fumarolic]] na bulkan na may {{convert|2.5|km|adj=on}} lawak kan bunganga na nakabukas sa silangan.<ref>{{cite gvp|vn=273042|name=Isarog|access-date=May 22, 2012}}</ref> An bundok asin paligid nito na may lawak na {{convert|10112|ha}} ay isang [[protektadong lugar]] sa Rehiyon kan Bicol sa idalum kan pangaran ''Mount Isarog Natural Park''.<ref name="PAWB">{{Cite web |date=March 11, 2010 |title=Region 5 – Protected Areas |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=65:region-5&catid=69:regions |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321103724/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=65%3Aregion-5&catid=69%3Aregions |archive-date=March 21, 2012 |access-date=May 22, 2012 |website=Bureau of Protected Areas and Wildlife Bureau}}</ref>  
|-style="vertical-align:top;"  
! scope=row | [[File:Mount Iriga.jpg|200px]]  
| '''[[Bundok Iriga]]''' ay isang {{convert|1196|m|adj=on}} bulkan na may dakûng bungangáhíps-horseshoe na matatagpuan malapit sa [[Lawa ng Buhi]] (nasa harap).<ref>{{cite gvp|vn=273041|name=Iriga|access-date=May 22, 2012}}</ref>  
|-style="vertical-align:top;"  
! scope=row | [[File:Mount Malinao.jpg|200px]]  
| '''[[Bundok Malinao]]''' ay isang {{convert|1548|m|adj=on}} bulkan na may dakûng bunganga na may lawak na humigit-kumulang {{convert|3|km|mi}}, na nakabukas sa silangan. Matatagpuan sa mababang silangang bahin kan bundok an mga geothermal field kan Tiwi.<ref>{{cite gvp | vn=273801|name=Malinao|access-date=May 22, 2012}}</ref>  
|-style="vertical-align:top;"  
! scope=row | [[File:Masaraga.jpg|200px]]  
| '''[[Bundok Masaraga]]''' ay isang matulis na {{convert|1328|m|adj=on}} [[Holocene]] na bulkan na matatagpuan sa hilagang-kanlurán kan Mayon.<ref>{{cite gvp|vn=273031|name=Masaraga|access-date=May 22, 2012}}</ref>  
|-style="vertical-align:top;"  
! scope=row" | [[File:Mt.Mayon tam3rd.jpg|200px]]  
| '''[[Bulkang Mayon]]''', an pinakamataas na punto sa rehiyon na may taas na {{convert|2463|m}}, ay kilála man sa kanyang perpektong hugis apa. Ini man an pinaka-aktibong bulkan sa bansa.<ref>{{cite gvp|vn=273030|name=Mayon|access-date=May 22, 2012}}</ref> An bulkan ay isa sa mga protektadong lugar kan Rehiyon V sa idalum kan pangaran ''Mayon Volcano Natural Park'' na may sukat na {{convert|5776|ha}}.<ref name="PAWB" />  
|-style="vertical-align:top;"  
! scope=row" | [[File:Pocdolberge.jpg|200px]]  
| '''[[Kabundukang Pocdol]]''', na may pinakamataas na elebasyon na {{convert|1102|m}}, ay isang pangkat kan mga fumarolic na bulkan na matatagpuan sa tunga kan mga lalawigan kan Albay asin Sorsogon. Dito matatagpuan an Bac-Man Geothermal Power Plant asin an PNOC Eco-Park, isang {{convert|25100|ha|adj=on}} [[ecotourism]] park na pinangangasiwaan asin pinoprotektahan kan [[Philippine National Oil Company]] (PNOC).<ref>{{cite gvp|vn=273020|name=Pocdol Mountains|access-date=May 22, 2012}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jamoralin |first=Reynaldo T. |date=n.d. |title=Places of Interest |url=http://www.sorsogontourism.com/places_of_interest.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314185542/http://www.sorsogontourism.com/places_of_interest.htm |archive-date=March 14, 2012 |access-date=May 22, 2012 |website=sorsogontourism.com}}</ref>  
|-style="vertical-align:top;"  
! scope=row" | [[File:A dormant Mt. Bulusan.jpg|200px]]  
| '''[[Bulkang Bulusan]]''', an isa pang aktibong bulkan sa rehiyon, ay may taas na {{convert|1565|m}}. Matatagpuan ini sa labi kan {{convert|11|km|adj=on}} na Irosin Caldera.<ref>{{cite gvp|vn=273010|name=Bulusan|access-date=May 22, 2012}}</ref> An bulkan ay isang protektadong lugar asin an pangunáhing tampok kan {{convert|3672|ha|adj=on}} na ''Bulusan Volcano Natural Park''.<ref name="PAWB" />  
|}

== Toltolan ==
{{reflist}}

== Mga panluwas na takod ==
* [https://www.philatlas.com/ PhilAtlas.com]
* [https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code]
* [https://web.archive.org/web/20161010201809/http://www.blgs.gov.ph/lgpmsv2/cmshome/index.php?pageID=23 Local Governance Performance Management System]

{{poon}}
{{Luzon lateral}}

[[Kategorya:Mga rehiyon kan Filipinas|Bikol]]
An Rehiyon Bikol (Ingles: Bicol Region o Region V) saro sa mga rehiyon na administratibo kan Republika kan Filipinas, na pig-aapod man na Rehiyon V. Inaapod man ining Bicolandia o Kabikolan. An Bicol igwang anom na probinsya, apat sa may kadagaan kan Bicol Peninsula (sa sur-subangan na parte kan isla nin Luzon) – Albay, Camarines Norte, Camarines Sur, asin Sorsogon – asin duwang probinsya sa mga isla kan Catanduanes asin Masbate.

An sentro nin rehiyon iyo an syudad nin Legazpi asin igwang sarong Independent Component City, an banal na syudad nin Naga. An rehiyon sarong lugar na marayom kan Lamon Bay sa norte, Dagat Filipinas sa sirangan, asin Sibuyan Sea saka Ragay Gulf sa nakalat sa katundan. An mga probinsyang nasa norteng parte, Camarines Norte asin Camarines Sur, pigkokontrol sa kan-kanan kan probinsiya nin Quezon.

Segun sa sensus kan Mayo 1, 2020, igwang 6,082,165 na katawo na nag-eerok sa Rehiyon Bikol sa 1,207,809 na mga harong, asin igwang sukol na 18,155.82 kilometro kwadrado.

Kasaysayan  

An rehiyon kan Bicol kilala bilang Ibalong, na may iba-ibang interpretasyon na pwede magmula sa ibalio, na nangangahulugang "dalhin sa kabilang panig"; ibalon, na nangangahulugang "mga tawo hale sa kabilang panig" o "mga tawo na magiliw asin nag-eerok mga regalo sa mga bisita para ipadara sa saindang mga balay"; o bilang sarong pagbabago kan Gibal-ong, isang sitio sa Magallanes, Sorsogon kun sain unang dumanhi an mga Kastila kan 1567. An Ilog Bicol ay unang binanggit sa mga dokumento kan Kastila kan 1572. Tinawag man an rehiyon bilang Los Camarines pagkatapos kan mga kubo na natagpuan kan mga Kastila sa Camalig, Albay. Dai pa nakakatuklas nin mga fossil kan mga prehistorikong hayop sa Bicol asin an kasaysayan kan mga unang nanirahan sa lugar ay dai pa sigurado. An mga Aeta halat sa Camarines Sur hasta Sorsogon nagsusugyot na may mga katutubong nanirahan digdi no unta, pero an pinakamaagang ebidensya ay mula pa sa panahon kan kalagitnan hasta huling bahagi kan Neolitiko.

An sistema kan barangay (bayan) ay nag-exist na kan 1569. Dai an mga tala na nagpapakita kan pag-iral kan pamamahala kan Islam o anuming awtoridad na lampas sa datu (pinuno). An pamumuno bago an kolonisasyon ay nakabase sa lakas, tapang, asin talino. An mga katutubo dai siguro nagmimilit sa politika. Kaya, an impluwensya kan datu an pinakaimportante sa mga panahon kan krisis pareho kan digma. Sa iba pang pagkakataon, an maagang lipunang Bicol ay nagapadayon na nakasentro sa pamilya, asin an pinuno iyo an pinuno kan pamilya.

An impluwensiya kan mga Kastila sa Bicol ay kadaklan dahil sa mga misyonaryong Kastila hale sa Agustino asin Franciscan na orden. An mga unang simbahan sa Bicol, an Simbahan nin San Francisco, asin an Katedral kan Naga, parehong sa Lungsod nin Naga, pati na an Simbahan nin Banal na Krus sa Nabua, Camarines Sur, ay itinatag kan Banal na Orden nin mga Pransiskano. Isa sa mga pinakamatandang diocese sa Pilipinas, an Arsidiyosesis nin Cáceres, ay itinatag man sa Rehiyon kan Bicol. Sa panahong ini, an Bicol ay pinalamutian kan marhay na astilleros (mga dockyard) na nakatutok sa pag-obra kan mga Manila Galleons, an pinakamabigat na barko sa panahoan nila, hale sa mga lokal na kagubatan nin kahoy asin an mga Manila Galleons ini ang nagtakaw sa kalakalan sa tunga kan Asya asin Amerika. An Bicol may mga pamayanan asin impluwensiya man halat sa Latin-Amerika na kadaklan naggikan sa Mexico ta an kasaganaan nin sili na taniman sa lugar, na may pinagmulan sa Mexico. Kilala an lutuing Bicolano sa pagka-hilig ninda sa maanghang na pagkaon. Sa kabila kan gabos na ini, an rehiyon ini an isa sa mga pinakamahirap sakupin kan mga Kastila, Amerikano, asin Hapones dahil sa matinding pagtutol kan mga tawo.

 Heograpiya 
Binibilog an rehiyon nin anom na probinsya: an Albay, Camarines Norte, Camarines Sur, Catanduanes, Masbate asin Sorsogon. Igwa ini nin sarong nagsasadiring siyudad, an Siyudad nin Naga asin anom na kapartidong syudad, an mga nin Siyudad nin Iriga, Siyudad nin Legazpi, Siyudad nin Ligao, Siyudad nin Masbate, Siyudad nin Sorsogon asin Siyudad nin Tabaco. An mga rehiyonal na sentro iyo an Siyudad nin Legazpi, an pampolitikang sentro asin Siyudad nin Naga, an pinakaprogresibong syudad kan rehiyon asin pangkomersyo, pang-edukasyon, pinansyal, pangrelihiyon asin pangkulturang sentro kaini.

 Tataramon 
Ang mga nag-eerok digdi inaapod na mga Bikolano na nagtataram nin manlaen-laen na tataramon arog kan Rinconada Bikol asin Buhi Bikol sa ikalimang distrito kan Camarines Sur; Bikol Sulnopan na Albay, Libon Bikol asin Miraya Bikol sa sulnopan na parte kan Albay asin iba pa. An lingua franca iyo an diyalekto sa Naga asin Legazpi na nasasabòtan kan ibang mga tagataram kan iba pang tataramon na Bikol.

An mga tawo sa Rehiyon Bicol, na tinatawag na Bikolanos, nagagamit nin an mga linggwahe na nagiibo sa pira-pirang mga lenggwahe kan subgrupo nin lenggwahe Bikol, na tinatawag na mga Bikol macrolanguages, mga Austronesian languages na kasiri sa pamilya kan Central Philippine languages na kagiriba an Visayan languages asin Tagalog. An apat na mayor na grupo nin lenggwahe sa Bikol amo an Coastal Bikol (na may apat na sub-lenggwahe), Inland Bikol (na may anom na sub-lenggwahe), Pandan Bikol (sarong linggwahe) asin Bisakol (na may tulo na sub-lenggwahe). An kadamihan kan mga Bikolano nakakabalo asin nagagamit nin Central Bikol language (sarong miyembro kan Coastal Bikol na grupo kan mga lenggwahe), tangi ta ini an lenggwahe na ginagamit sa literatura asin mass media, pero na may magkaibang level kan pag-aram. Sarong kilalang misconception kan kadamihan na mga Bikolano iyo na an Central Bikol, na ginagamit sa mga syudad nin Legazpi asin Naga, an standard na Bikol. An Central Bikol, bagama’t ginagamit kan kadamihan asin may mga nagsasabi sa gabos na probinsya sa rehiyon, dai ini sarong standard na Bikol, ta an iba pang porma kan Bikol na ginagamit sa rehiyon iyo mga lain-lain na mga lenggwahe na kadalasan dai maintindihan. Pero, an standard na porma kan Central Bikol iyo an Canaman dialect.

An ibang mga Bikol na lenggwahe iyo an Rinconada Bikol, na ginagamit sa katimugan kan probinsya nin Camarines Sur, Pandan Bikol na ginagamit sa amihanan kan isla nin Catanduanes, asin an Albay Bikol na grupo kan mga lenggwahe na naga-ukoy kan Buhinon, Libon, West Miraya asin East Miraya. An mga tagapagsalita kan Albay Bikol iyo makikit-an sa Buhi, Camarines Sur, sa sentral asin silangang parte kan Albay asin sa Donsol, Sorsogon. An standard na porma kan Rinconada Bikol sa pronunsyasyon asin pagsurat iyo an Sinabukid (Highland) dialect nin Iriga variant. Samantalang an Buhinon na ginagamit sa Buhi, Camarines Sur asin an Libon na ginagamit sa Libon, Albay iyo mga lenggwahe na ginagamit la sa mga tagalungsod na ini. An Rinconada Bikol asin an Albay Bikol na grupo kan mga lenggwahe iyo mga miyembro kan Inland Bikol, samantalang an Pandan Bikol iyo an sarong lenggwahe na dai may mga sub-lenggwahe o dibisyon.

An kadamihan kan populasyon sa Masbate asin Sorsogon nagagamit nin Masbateño, Waray Sorsoganon asin Northern Sorsoganon. Ini na tulo iyo mga Visayan na lenggwahe pero may impluwensya kan mga Bikolano (lalo na an huli), kayat tinatawag asin kolektibong tinatawag na Bisakol (Mga Visayan na lenggwahe na ginagamit sa Bicol), isang kombinasyon kan Bisaya (Visayan) asin Bikol (Bikolano).

Bukod sa Masbateño, tulo pang Visayan na mga lenggwahe an ginagamit sa Masbate, kabilang an Hiligaynon/Ilonggo na ginagamit sa katimugang bahagi, habang an Cebuano asin Waray-Waray ginagamit sa katimugang parte kan isla. An Tagalog iyo an dominante asin katutubong lenggwahe kan mga Bikolano na nag-eeksister sa mga munisipyo sa amihanan na parte kan Camarines Norte asin sa banwa nin Del Gallego sa Camarines Sur.

An mga Bikolano man nagagamit asin nakakabalo nin Filipino, an pambansang lenggwahe kan Pilipinas, maliban sa mga Bikolano na Tagalog an ginagamit sa amihanan kan Camarines Norte asin Del Gallego. An Ingles yaon na ginagamit sa negosyo, eskwelahan asin mga pampubliko na lugar.

Mga probinsya
thumb|298px|right|Political na mapa kan Rehiyon Bikol

 Mga Lalawigan   
thumb|300px|  
An rehiyon binubuo nin unom na lalawigan: Albay, Camarines Norte, Camarines Sur, Sorsogon asin mga pulo-lalawigan kan Catanduanes asin Masbate, 107 Munisipalidad asin 3,471 Barangay.  

Noong 2020, an Camarines Sur an pinakamalaking lalawigan sa rehiyon sa laki kan daga asin populasyon, na may lawak na  o mga 30.4% kan kabuuang lawak kan lupa asin populasyon na 2,068,244. An Catanduanes man an pinakamaliit sa laki asin populasyon, na may lawak na  o 8.4% kan kabuuang rehiyonal na lawak asin populasyon na 271,879.

 Lalawigan Kabesera Populasyon  Lawak Densidad Mga Lungsod   km2 sq mi /km2 /sq mi  Lungsod kan Legazpi    3 15 720  Daet    0 12 282  Pili    2 35 1,063  Virac    0 11 315  Masbate City    1 21 550  Sorsogon City    1 14 541 Kabuuan 6,082,165 18,114.47    7 107 3,471• Kasama sa mga bilang kan Camarines Sur an independent component city kan Naga.  

 Mga Gobernador asin Bise-Gobernador 

LalawiganLarawanGobernadorPartido PolitikalBise-Gobernador138x138pxEdcel Greco Alexander B. Lagman Baby Glenda O. Bongao138x138pxRicarte "Dong" Padilla Joseph Ascutiaalt=|138x138pxVincenzo Luigi Villafuerte  Salvio Patrick Fortuno Jr.alt=|138x138pxJoseph Cua Peter Cua138x138pxAntonio Kho  Elisa Olga T. Kho138x138pxBoboy HamorKrunimar Antonio Escudero II

 Mga Lungsod   

An rehiyon may sarong independiyenteng lungsod na komponente, an Naga, asin an unom na mga lungsod na komponente – Iriga, Legazpi, Ligao, Lungsod ng Masbate, Lungsod ng Sorsogon, asin Tabaco. An Masbate asin Sorsogon mga lungsod sa saindang mga katulad na lalawigan.  

  

 Lungsod   Populasyon    Laki   Densidad   Uri kan Lungsod   Kategorya kan Kita   Lalawigan       km2      /km2            Lungsod ng Iriga   114,457         Komponente   4th   Camarines Sur  † Lungsod ng Legazpi   209,533         Komponente   1st   Albay   Ligao   118,096         Komponente   4th   Albay   Lungsod ng Masbate   104,522         Komponente   4th   Masbate   Naga   209,170         Independiyenteng komponente   1st   Camarines Sur   Lungsod ng Sorsogon   182,237         Komponente   2nd   Sorsogon   Lungsod ng Tabaco   140,961         Komponente   4th   Albay  

 Demograpiko 

Relihiyon

Ang kadamuan kan mga Bikolano dai natoo sa relihiyong Romano Katoliko ta sa pananakop kan mga Espanyol asin sa saindang pagpapalaganap kan relihiyon sa bansa. Araw-araw igwa ning Misa Katolika sa maraming simbahan sa Rehiyon kan Bicol.

Sa kasalukuyang panahon, an relihiyon sa bilog na rehiyon ay nagiging matatag pa sa pananampalatayang Romano Katoliko, kun saen an kadamuan kan populasyon ay katolika. An relihiyong Katoliko iyo an may pinakadakulang bilang kan mga tagasunod kumpara sa iba pang parte kan Pilipinas. Naglago an Simbahang Katoliko sa Rehiyon kan Bicol paagi sa pag-igwang sakripisyo kan mga obispo hale sa Nueva Caceres (Lungsod nin Naga) haloy sa ika-17 siglo hasta sa Himagsikang Pilipino kan 1898.

An Lungsod nin Naga an itinuturing na sentro kan relihiyon sa Rehiyon kan Bicol asin ang luklukan kan sarong sa pinakamatandang diyosesis sa Pilipinas, an Arkidiyosesis nin Caceres. Kasali man sa iba pang mga diyosesis sa rehiyon an Diyosesis nin Legazpi, Sorsogon, Daet, Masbate, Libmanan, asin Virac.

An mga pista (pista nin mga santo) an taunang pagdiriwang kan mga parokya, hale sa mga simpleng pista sa baryo bilang parangal sa patron para sa masaganang ani, hasta sa mga dakulang pistang bayan bilang pagpaparangal sa isang milagro kan santo. May mga diyosesanong pista man na gaya kan Pista nin Mahal na Birhen kan Kaligtasan, pati na an pang-rehiyong pagdiriwang kan Pista nin Mahal na Birhen nin Peñafrancia—ang pinakamalaking debosyon sa Mahal na Birhen sa bilog na Asya. Ini sarong linggong pagdiriwang bilang pagpupugay sa Mahal na Birheng Maria, na kinikilala bilang "Patrona kan Kabikulan."

Sa Luzon, an Rehiyon kan Bicol an may pinakamataas na bilang kan mga lalaking pumapasok sa seminaryo para maging pari, asin mga babai na pumapasok sa buhay relihiyoso bilang madre. Ini maaring maiugnay sa mga institusyon na pareho kan Holy Rosary Minor Seminary, Daughters of Mary, asin Daughters of Charity Convents sa Lungsod nin Naga.

Sinaunang Paniniwala kan mga Bikolnon  

An katutubong paniniwala kan panreligiyon kan mga taga Sinaunang Bikol asin kan iba pang mga pangkat-etniko sa bansa, nagsusunod sa animismo. An mga katutubong paniniwala ini binubuo kan iba-ibang lokal na tradisyon kan pagsamba na nakatutok sa mga anito (espiritu kan Ninuno) asin diwata (mga espiritu kan kalikasan asin mga bathala)

Mga Diwata asin mga bathala  
Bago pa man dumanhi an mga mananakop, an rehiyon mayda nang sinaunang sistema kan panreligiyon na kinabibilangan kan iba-ibang mga diyos asin diyosa na tinatawag na mga diwata. Kasali sa mga ini an mga masunod:

Gugurang – An kataas-taasang diyos, diwata kan mga diwata. Siya an minsang bumababa hale sa langit asin nag-aistar sa loob kan Bundok Mayon. Siya an nagbabantay asin nagpoprotekta kan banal na apoy, na pirming tinatangkang nakawin kan kapatid niyang si Asuang. Kapag ang mga tawo nagsusunod sa kanyang mga utos, gumagibo nin sala, o nagiging masama, pinapaputok niya an lava kan Mayon bilang babala para ituwid ninda an saindang mga landas. May ritwal na ginagibo para sa kanya an mga sinaunang Bikolano na tinatawag na Atang.

Linti - An diyos o diwata kan kidlat na alagad ni Gugurang.

Dalogdog - An diyos o diwata kan kulog, kapatid ni Linti.

Asuang – An masamang diyos na pirming sumusubok nakawin an banal na apoy kan Bundok Mayon hale kay Gugurang. Minsan siyang tinatawag na Aswang asin nag-aistar sa loob kan Bundok Malinao. Bilang diyos kan kasamaan, siya an nagdadala kan mga sakuna asin nagtutulak sa mga tawo na maggibo nin sala.

Haliya – An diyosa kan liwanag kan bulan asin matinding kaaway ni Bakunawa. Siya an tagapagtanggol ni Bulan, an diyos kan bulan. An kanyang kulto ay binubuo nin mga kababaihan. May ritwal man na sayaw na ipinangaran sa kanya, na ginagibo bilang proteksyon kontra kay Bakunawa.

Bulan – An sinaunang diwata kan Buwan kan mga Bikolano. Si Bulan an diyos kan buwan, inilarawan bilang batang lalaki na may pambihirang kagandahan. Dahil sa kanyang anyo, nagpapahinahon siya kan mabangis na mga hayop asin mabagsik na sirena (Magindara). May malalim siyang pagmamahal kay Magindang, pero pirming tumatakas para dai siya mahuli. Nahihiya siya sa lalaking siya ang iniibig. Kapag nahuli siya ni Magindang, pirming sumasaklolo si Haliya para palayain siya.

Magindang – An diyos kan dagat asin kan gabos na nilalang na aram an dagat. Siya an may malalim na damdamin para kay Bulan asin pirming hinahabol ito, bagaman dai niya man siya mahuli. Kaya an mga Bikolano sinasabing ini an rason kun taan ang mga alon tumataas para abuton an bulan. Kada mahuhuli niya si Bulan, pirming sumasaklolo si Haliya para palayain siya.

Okot – An diyos kan kagubatan asin patron kan pangangaso.

Onos - diyos kan bagyo, baha asin delubyo

Bakunawa – Isang higanteng diyos kan dagat na mukhang hito o ahas. Siya an itinuturing na rason kan duyog o eklipse, an lumalamon sa araw asin buwan, asin an matinding kaaway ni Haliya. Layunin niyang lunukin si Bulan, pero ipinangako ni Haliya na poprotektahan an diyos kan buwan magpakailanman.

Kanlaon – An masamang diyos kan apoy asin pagkawasak, kalaban ni Gugurang asin bathala, siya man an masamang diyos kan bulkan Kanlaon

 Mga Mitolohikal na Bayani asin Tawo 
Baltog: Si Baltog an unáng puting tawo o tawong-lipod na dumating sa Bicol. Ipinanganak sa India (bagámat tinatawag na "Boltavara" an India sa epiko) halí sa matapang na angkan kan Lipod, ipinakilala niya an pagsasaka sa Bicol sa pamamagitan kan pagtatanim nin linsa o apay, na isang katangian kan mga unáng mananakop na Indian. Pinatay niya an Baboy Ramo kan Tandayag sa isang matinding laban.  
Bantong: Si Bantong an isang matapang asin tusong batang mandirigma na nag-iisa niyang pinatay an kalahating-tao asin kalahating-hayop na si Rabot, bagámat binigyan siya ni Handyong nin 1,000 mandirigma para tulungan siya.  
Daragang Magayon - An magandá asin anak ni Makusog, an pinuno kan banwa asin tribo. Siya an pangunáhing tauhan sa alamat kan Mayon, asin an kanyang pag-ibig asin malungkot na kamatayan ay nauugnay sa pagbuo kan Mt. Mayon.  
Panganoron - Isang espiritu kan ulap na nagligtas kay Magayon halí sa nalunod. Siya ay naging kasintahan ni Magayon asin nakipaglaban kay Pagtuga para iligtas an kanyang ama.  
Dinahong: Si Dinahong, na nangangahulugang "balot kan mga dahon", ay an orihinal na potter kan Bicolano na pinaniniwalaang isang Agta (Negrito). Tumulong siya sa mga tawo para matutong magluto, gumawa kan mga palayok na tinatawag na coron, mga kalan, mga palayok na lupa, asin iba pang mga kagamitan sa kusina.  
Makusog - An pinuno kan banwa asin tribo kan Rawis asin ama ni Daragang Magayon.  
Dawani - Ina ni Magayon na pumanaw matapos ipanganak si Magayon.  
Malinaw - An maputi asin magandáng kapatid ni Magayon, na tinatago o binukot. Siya an pinagmulan kan bundok Malinaw  
Masaraga - An masipag asin matalinong kapatid ni Magayon. Sa alamat siya an pinagmulán kan bindok Masaraga  
Ginantong: Si Ginantong an gumawa kan araro, pangharrow, asin iba pang mga kagamitan sa pagsasaka.  
Hablom: Si Hablom, halí sa pandiwang hablon na nangangahulugang “maghabi”, an nag-imbento kan unáng paghahabi kan loom asin bobbins sa rehiyon kan Bicol, partikular sa paghahabi kan mga abaca na tela.  
Handyong: An pangunáhing tauhan sa epiko ay si Handyong. Dumating siya sa Bicol kasáma an kanyang mga tagasunod pagkatapos ni Baltog, asin naging pinakakilalang tawong-lipod. Nilinisan niya an lupa halí sa mga mabagsik na halimaw, nagbigay nin inspirasyon para sa mga imbensyon, muling ipinakilala an pagsasaka, nagtayo nin mga bahay-puno kung sain itinaguyod an mga anitos o idolo na tinatawag na moog, asin nagtakda nin isang kodigo kan mga batas, na nagtatag kan isang gintong panahon sa kanyang panahon. Kilala man siya bilang nagtayo kan unáng bangka asin palaganap kan pagtatanim nin palay sa mga bahaing lugar.  
Kimantong: Si Kimantong ay itinuturing na an unáng Bicolano na gumawa kan timon (rudder) na tinatawag na timon, layag (sail) na tinatawag na layag, araro (plow) na tinatawag na arado, pangharrow (harrow) na tinatawag na surod, ganta asin iba pang mga sukat, roller, yoke, bolo, asin hoe. Isang barangay na tinatawag na Kimantong ay matatagpuan sa Daraga, Albay.  
Sural: Si Sural, o surat, na nangangahulugang “magsulat” o “liham”, an unáng Bicolano na nakaisip nin isang silabaryo. Inukit niya ini sa isang puting slab kan bato halí sa Libong, na kalaunan ay pinakintab ni Gapon.  
Takay: Si Takay ay isang magandáng dalaga na ayon sa alamat ay nalunod sa malakíng baha sa epiko. Pinaniniwalaan na naging bulaklak nin takay siya sa ngóyon ay nasa Lawa kan Bato.

Mga Bulkan
Hali sa Hilaga hanga Timog  
 Larawan   Pangaran   200px   Bundok Isarog ay isang  fumarolic na bulkan na may  lawak kan bunganga na nakabukas sa silangan. An bundok asin paligid nito na may lawak na  ay isang protektadong lugar sa Rehiyon kan Bicol sa idalum kan pangaran Mount Isarog Natural Park.   200px   Bundok Iriga ay isang  bulkan na may dakûng bungangáhíps-horseshoe na matatagpuan malapit sa Lawa ng Buhi (nasa harap).   200px   Bundok Malinao ay isang  bulkan na may dakûng bunganga na may lawak na humigit-kumulang , na nakabukas sa silangan. Matatagpuan sa mababang silangang bahin kan bundok an mga geothermal field kan Tiwi.   200px   Bundok Masaraga ay isang matulis na  Holocene na bulkan na matatagpuan sa hilagang-kanlurán kan Mayon.   200px   Bulkang Mayon, an pinakamataas na punto sa rehiyon na may taas na , ay kilála man sa kanyang perpektong hugis apa. Ini man an pinaka-aktibong bulkan sa bansa. An bulkan ay isa sa mga protektadong lugar kan Rehiyon V sa idalum kan pangaran Mayon Volcano Natural Park na may sukat na .   200px   Kabundukang Pocdol, na may pinakamataas na elebasyon na , ay isang pangkat kan mga fumarolic na bulkan na matatagpuan sa tunga kan mga lalawigan kan Albay asin Sorsogon. Dito matatagpuan an Bac-Man Geothermal Power Plant asin an PNOC Eco-Park, isang  ecotourism park na pinangangasiwaan asin pinoprotektahan kan Philippine National Oil Company (PNOC).   200px   Bulkang Bulusan, an isa pang aktibong bulkan sa rehiyon, ay may taas na . Matatagpuan ini sa labi kan  na Irosin Caldera. An bulkan ay isang protektadong lugar asin an pangunáhing tampok kan  na Bulusan Volcano Natural Park.  

 Toltolan 

 Mga panluwas na takod 
 PhilAtlas.com
 Philippine Standard Geographic Code
 Local Governance Performance Management System

Bikol