Tataramon na Waray-Waray
{{Infobox Language
|name=Waray
| altname = Waray-Waray, Samar-Leyte Visayan
| nativename = ''Winaray'', ''Samareño'', ''Lineyte-Samarnon'', ''Binisayâ nga Winaray'', ''Binisayâ nga Samar-Leyte'', "Binisayâ nga Waray"
| map = Waray-Waray language map.png
| mapcaption = Mga lugar kun sain pinagtataram an Waray-Waray
| ethnicity = [[Mga Waray]]
| speakers = {{sigfig|2.56|2}} milyon
| date = senso kan 2005
| ref = e19
|familycolor=Austronesyo
|states={{flag|Filipinas}}
|region=Subangan na [[Visayas]]
|fam2=[[Mga tataramon na Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]]
|fam3=[[Mga tataramon na Borneo-Filipino|Borneo-Filipino]]
|fam4=[[Mga tataramon na Katahawan na Filipino| Katahawan na Filipino]]
|fam5=[[Mga tataramon na Bisaya|Bisaya]]
|fam6=[[Mga tataramon na Katahawan na Bisaya|Katahawan na Bisaya]]
|script=[[Alpabetong Latin|Latin]] ([[Ortograpiyang Filipino|Baryanteng Filipino]]);<br>''Panhistorya na nakasurat sa [[Baybayin]]''
|nation=[[Panrehiyon na tataramon]] sa [[Filipinas]]
|agency=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]<br>(Komisyon sa Lengguwaheng Bikol)
|iso2=war|iso3=war}}

An '''Waray-Waray''' sarong tataramon na Austronesyo na piggagamit sa mga probinsya nin [[Samar]], [[Amihanan na Samar]], [[Subangan na Samar]], subangan kan [[Leyte]] asin [[Biliran]] sa [[Filipinas]]. 

Miyembro ini kan grupong Warayano na apwera sa Waray-Waray mismo, komponido kan Waray Sorsogon asin Masbate Sorsogon. Ining duwang sinabing tataramon na pigaapod man na Bisakol nin huli ta sa tahaw sinda nin grupong Bisaya sagkod [[Bikol]].

== Palatanugan ==
=== Mga katanog ===
Igwa an Waray nin kabilugan na 16 na mga ponemang katanog: {{IPA|/p, t, k, b, d, ɡ, m, n, ŋ, s, h, w, l, ɾ, j, ʔ/}}.

=== Mga patanog ===
Igwa an Waray nin tolong katutubo na mga ponemang patanog: /a/ {{IPA|[a]}}, /i/ {{IPA|[ɛ~i]}}, asin /u/ {{IPA|[o~ʊ, u]}}. Pigagamit an duwa {{IPA|/e, o/}} sa subli-taramon na Espanyol.

Dai man nagsasangli an paggamit kan /u/ imbes kan /o/ o /ɔ/ sa boot na sabihon kan sarong kataga. Nin huli ta nasa [[libreng pagkakaiba-iba]], naiiba an paggamit kaini sa manlainlain na mga diyalekto o sosyolekto.

==Bokabularyo==
===Mga numero===
Piggagamit an mga katutubong numero para sa mga numero poon saro sagkod sampulo. Para sa kag-saro pataas, eksklusibong piggagamitan ini nin mga numerong Espanyol kan mga Waraynon sa ngunyan, dai na namamangnohan kan kadaklan kan mga katutubo na parataram an mga katutubong katapat kaini (apwera sa '' gatos '' para sa '' gatos '' asin '' yukot '' para sa '' ribo ''). Ipinagtataram an pira, lalo na an mga bago sa kataid kan mga katapat na Espanyol.

{| class="wikitable" "border=1"
! Bikol Katahawan na !! Katutubong Waray !! Gikan sa Espanyol !! Espanyol
|-
| sarô || usá || uno || un / uno (m) una (f)
|-
| duwa || duhá || dos || dos
|-
| tólo || tuló || tres || tres
|-
| apát || upat || kuwatro || cuatro
|-
| limá || limá || singko || cinco
|-
| anom || unom || sais/says || seis
|-
| pitó || pitó || syete || siete
|-
| waló || waló || otso || ocho
|-
| siyám || siyám || nuebe/nuybe || nueve
|-
| sampúlo || napúlô || dies/dyis || diez
|-
| kagsarô || napúlô kag-usá || onse || once
|-
| kagduwa || napúlô kagduhá || dose || doce
|-
| kagtólo || napúlô kagtuló || trese || trece
|-
| kag-apat || napúlô kag-upat || katorse || catorce
|-
| kaglimá || napúlô kaglimá || kinse || quince
|-
| kag-anom || napúlô kag-unom || disisays/disisais || dieciséis
|-
| kagpitó || napúlô kagpitó || disisyete || diecisiete
|-
| kagwaló || napúlô kagwaló || disiotso || dieciocho
|-
| kagsiyám || napúlô kagsiyám || disinuybe || diecinueve
|-
| duwampulô || karuhaàn || baynte || veinte
|-
| duwampulô may sarô || karuhaàn kag-usà || baynte uno || veintiuno
|-
| duwampulô may duwa || karuhaàn kagduhà || baynte dos || veintidós
|-
| tolumpulô|| katluàn || traynta || treinta
|-
| apát na pulô || kap-atàn || kuwarenta || cuarenta
|-
| limampulô || kalim-àn || singkwenta || cincuenta
|-
| anom na pulô || kaunmàn || saysenta/sisenta || sesenta
|-
| pitumpulô || kapituàn || sitenta || setenta
|-
| walumpulô || kawaluàn || otsenta/ochienta || ochenta
|-
| siyam na pulô || kasiyamàn || nobenta || noventa
|-
| sarong gatòs/sanggatos || usa ka gatòs || syen || cien
|-
| sarong ribo/sangribo || usa ka yukòt || mil || mil
|-
| sarong milyon || usa ka ribo<ref name="Makabenta">{{cite book |last=Makabenta |first=Eduardo |year=2004 |title=Pagpurulungan nga Binisaya (Waray) ha Leyte ug Samar (Binisaya-English English-Binisaya Dictionary) (2nd edition) |pages=121 |location=Quezon City|publisher= Adbox Book Distributors and Eduardo A. Makabenta Sr. Foundation}}</ref> || milyon || un millón
|}

===Pirang mga parating kataga asin mga parirala===
Nasa ibaba an mga halimbawa kan ipinagtataram na Waray sa Metropolitan Tacloban asin sa hararaning lugar:
* Nakakaintindi/Nakakasabot ka nin Waray?: ''Nakakaintindi / Nasabut ka hin Winaray?'' (''hin'' o ''hiton'')
* Dios marhay na aga (udto / hapon / banggi): ''Maupay nga aga (udto / kulop / gab-i)''
* Mabalos / Dios mabalos (igwang galang): ''Salamat''
* Namomotan ta ka: ''Hinihigugma ko ikaw'' o ''Ginhihigugma ko ikaw'' o ''Pina-ura ta ikaw''
* Taga-sain ka? : ''Taga-diin ka?'' o ''Taga-nga-in ka?'' 
* Ano an pangaran mo / Ano an saimong ngaran? : ''Ano it imo ngaran?''
* Siisay ka?: ''Hin-o ka?''
* Kumusta ka na? : ''Kumusta ka na?''
* Ayos man / Nasa kamawutan kan Diyos: ''Kalu-oy sa Diyos''
* Apira[hon] ini? : ''Tagpira ini?''
* Sunô / Gusto ko ini / iyan: '' Karuyag ko ini / iton.''
* Daí ako nakakaintindi/nakakasabot: ''Diri ako nakakaintindi'' o ''Diri ako nakakasabut''
* Dai ko aram: ''Diri ako maaram'' or ''Ambot''
* Ano: ''Ano''
* Siisay: ''Hin-o''
* Sain: ''Hain'' o ''Di-in'' o "Ngain"
* Nuarin: ''San-o''
* Kansuarin: ''Kakan-o''
* Táno: ''Kay ano''
* Páno: ''Gin-aano?/Patiunan-o?''
* Iyo: ''Oo''
* Dai/Dae: ''Dire'' o ''Diri''
* Duman: ''Adto'' o ''Didto'' o ''Ngadto''
* Digdi/Igdi: ''Didi'' o ''Nganhi'' o ''Dinhi''
* Taas: ''Igbaw''
* Baba: ''Ubos''
* Ibabaw: ''Bawbaw''
* Irarom: ''Ilarom'' or ''Sirong''
* Tuo: ''Tu-o''
* Wala: ''Wala''
* Harayo: ''Harayo''
* Harani: ''Hirani''
* Atubang/Atubangan: ''Atubang'' o ''Atubangan''
* Banggi: ''Gab-i''
* Aldaw: ''Adlaw''
* Mayò: ''Waray''
* Marháy/Maray: ''Maupay''
* Magayon: ''Mahusay''
* Gwapo/pogi: ''Gwapo''
* Lalaki: ''Lalaki''
* Babae: ''Babayi''
* Bading/Bakla: ''Bayot''
* Tomboy: ''Tomboy''/''Lesbyana''
* Barkada/Amigo ako ni...: ''Sangkay ako ni...''
* Nawawara ako digdi/igdi: ''Nawawara ak didi.''
* Tibaad: ''Bangin''
* Mawot ko na...: ''Kunta''
* Maati: ''Malamiri''

===Iba pang mga parating kataga===
====Mga terminong teknikal====
* Bulawan - ''bulawan''
* Bakal/asero - ''puthaw''
* Awto/Kotse/Lunadan - ''awto'' / ''sarakyan''/ ''kotse" / "sasakyan''
* Eroplano - ''edro'' / ''eroplano''
* Aeropuerto/Palayogan/Landingan - ''lupadan'' or '' landingan

====Mga terminong Astronomikal====
* Kinàban - ''kalibutan''
* Bulan - ''bulan''; Indones - ''bulan''
* Saldang - ''adlaw''
* Bitoon - ''bituon'' Indones - ''bintang''

====Mga kapalibutan na termino====
* Duros/Paros - ''hangin''; Indones - ''angin''
* Kalayo - ''kalayo''
* Dagâ - ''tuna''; Indones - ''tanah''
* Tubig - ''lawod''/''tubig''
* Kapalibutan - ''libong''
* Bukid - ''bukid''; Indones - ''bukit''
* Dagat - ''dagat''
* Kadagatan - ''kalawdan'' Indones = ''laut'' i.e. ka-laut-an
* Isla/puro - ''puro''/''isla'' Indones - ''pulau''
* Arkipelago/Kapuruan/Kaiislahan - ''kapuruan''; Indones - ''kepulauan''
* Salog - ''salog''
* Danaw - ''danaw''; Indones - ''danau''

==Toltolan==
{{Reflist}}

{{Mga tataramon na Filipino}}
{{Mga tataramon kan Filipinas}}{{Tataramon-poon}}
[[Kategorya:Mga tataramon]]
An Waray-Waray sarong tataramon na Austronesyo na piggagamit sa mga probinsya nin Samar, Amihanan na Samar, Subangan na Samar, subangan kan Leyte asin Biliran sa Filipinas. 

Miyembro ini kan grupong Warayano na apwera sa Waray-Waray mismo, komponido kan Waray Sorsogon asin Masbate Sorsogon. Ining duwang sinabing tataramon na pigaapod man na Bisakol nin huli ta sa tahaw sinda nin grupong Bisaya sagkod Bikol.

 Palatanugan 
 Mga katanog 
Igwa an Waray nin kabilugan na 16 na mga ponemang katanog: .

 Mga patanog 
Igwa an Waray nin tolong katutubo na mga ponemang patanog: /a/ , /i/ , asin /u/ . Pigagamit an duwa  sa subli-taramon na Espanyol.

Dai man nagsasangli an paggamit kan /u/ imbes kan /o/ o /ɔ/ sa boot na sabihon kan sarong kataga. Nin huli ta nasa libreng pagkakaiba-iba, naiiba an paggamit kaini sa manlainlain na mga diyalekto o sosyolekto.

Bokabularyo
Mga numero
Piggagamit an mga katutubong numero para sa mga numero poon saro sagkod sampulo. Para sa kag-saro pataas, eksklusibong piggagamitan ini nin mga numerong Espanyol kan mga Waraynon sa ngunyan, dai na namamangnohan kan kadaklan kan mga katutubo na parataram an mga katutubong katapat kaini (apwera sa  gatos  para sa  gatos  asin  yukot  para sa  ribo ). Ipinagtataram an pira, lalo na an mga bago sa kataid kan mga katapat na Espanyol.

 Bikol Katahawan na  Katutubong Waray  Gikan sa Espanyol  Espanyol sarô  usá  uno  un / uno (m) una (f) duwa  duhá  dos  dos tólo  tuló  tres  tres apát  upat  kuwatro  cuatro limá  limá  singko  cinco anom  unom  sais/says  seis pitó  pitó  syete  siete waló  waló  otso  ocho siyám  siyám  nuebe/nuybe  nueve sampúlo  napúlô  dies/dyis  diez kagsarô  napúlô kag-usá  onse  once kagduwa  napúlô kagduhá  dose  doce kagtólo  napúlô kagtuló  trese  trece kag-apat  napúlô kag-upat  katorse  catorce kaglimá  napúlô kaglimá  kinse  quince kag-anom  napúlô kag-unom  disisays/disisais  dieciséis kagpitó  napúlô kagpitó  disisyete  diecisiete kagwaló  napúlô kagwaló  disiotso  dieciocho kagsiyám  napúlô kagsiyám  disinuybe  diecinueve duwampulô  karuhaàn  baynte  veinte duwampulô may sarô  karuhaàn kag-usà  baynte uno  veintiuno duwampulô may duwa  karuhaàn kagduhà  baynte dos  veintidós tolumpulô katluàn  traynta  treinta apát na pulô  kap-atàn  kuwarenta  cuarenta limampulô  kalim-àn  singkwenta  cincuenta anom na pulô  kaunmàn  saysenta/sisenta  sesenta pitumpulô  kapituàn  sitenta  setenta walumpulô  kawaluàn  otsenta/ochienta  ochenta siyam na pulô  kasiyamàn  nobenta  noventa sarong gatòs/sanggatos  usa ka gatòs  syen  cien sarong ribo/sangribo  usa ka yukòt  mil  mil sarong milyon  usa ka ribo  milyon  un millón

Pirang mga parating kataga asin mga parirala
Nasa ibaba an mga halimbawa kan ipinagtataram na Waray sa Metropolitan Tacloban asin sa hararaning lugar:
 Nakakaintindi/Nakakasabot ka nin Waray?: Nakakaintindi / Nasabut ka hin Winaray? (hin o hiton)
 Dios marhay na aga (udto / hapon / banggi): Maupay nga aga (udto / kulop / gab-i)
 Mabalos / Dios mabalos (igwang galang): Salamat
 Namomotan ta ka: Hinihigugma ko ikaw o Ginhihigugma ko ikaw o Pina-ura ta ikaw
 Taga-sain ka? : Taga-diin ka? o Taga-nga-in ka? 
 Ano an pangaran mo / Ano an saimong ngaran? : Ano it imo ngaran?
 Siisay ka?: Hin-o ka?
 Kumusta ka na? : Kumusta ka na?
 Ayos man / Nasa kamawutan kan Diyos: Kalu-oy sa Diyos
 Apira[hon] ini? : Tagpira ini?
 Sunô / Gusto ko ini / iyan:  Karuyag ko ini / iton.
 Daí ako nakakaintindi/nakakasabot: Diri ako nakakaintindi o Diri ako nakakasabut
 Dai ko aram: Diri ako maaram or Ambot
 Ano: Ano
 Siisay: Hin-o
 Sain: Hain o Di-in o "Ngain"
 Nuarin: San-o
 Kansuarin: Kakan-o
 Táno: Kay ano
 Páno: Gin-aano?/Patiunan-o?
 Iyo: Oo
 Dai/Dae: Dire o Diri
 Duman: Adto o Didto o Ngadto
 Digdi/Igdi: Didi o Nganhi o Dinhi
 Taas: Igbaw
 Baba: Ubos
 Ibabaw: Bawbaw
 Irarom: Ilarom or Sirong
 Tuo: Tu-o
 Wala: Wala
 Harayo: Harayo
 Harani: Hirani
 Atubang/Atubangan: Atubang o Atubangan
 Banggi: Gab-i
 Aldaw: Adlaw
 Mayò: Waray
 Marháy/Maray: Maupay
 Magayon: Mahusay
 Gwapo/pogi: Gwapo
 Lalaki: Lalaki
 Babae: Babayi
 Bading/Bakla: Bayot
 Tomboy: Tomboy/Lesbyana
 Barkada/Amigo ako ni...: Sangkay ako ni...
 Nawawara ako digdi/igdi: Nawawara ak didi.
 Tibaad: Bangin
 Mawot ko na...: Kunta
 Maati: Malamiri

Iba pang mga parating kataga
Mga terminong teknikal
 Bulawan - bulawan
 Bakal/asero - puthaw
 Awto/Kotse/Lunadan - awto / sarakyan/ kotse" / "sasakyan
 Eroplano - edro / eroplano
 Aeropuerto/Palayogan/Landingan - lupadan or  landingan

Mga terminong Astronomikal
 Kinàban - kalibutan Bulan - bulan; Indones - bulan Saldang - adlaw Bitoon - bituon Indones - bintangMga kapalibutan na termino
 Duros/Paros - hangin; Indones - angin Kalayo - kalayo Dagâ - tuna; Indones - tanah Tubig - lawod/tubig Kapalibutan - libong Bukid - bukid; Indones - bukit Dagat - dagat Kadagatan - kalawdan Indones = laut i.e. ka-laut-an
 Isla/puro - puro/isla Indones - pulau Arkipelago/Kapuruan/Kaiislahan - kapuruan; Indones - kepulauan Salog - salog Danaw - danaw; Indones - danau''

Toltolan

Kategorya:Mga tataramon