Protina
[[Ladawan:Myoglobin.png|thumb|214x214px|Sarong representasyon kan tolong-dimensyonal na istraktura kan myoglobin na pinapahiling an makulay na mga ''alpha helix''. Ini an enot na protina na nahiling an istraktura sa paagi nin krystallograp kan x-ray.]]

An mga '''protina''' ([[Ingles]]: ''protein'') iyo darakulang mga [[molekula]] na hinimo gikan sa saradit na mga yunit nin inaapod na mga [[asidong amino]]. An mga protina may mahiwas na kagibohan sa gabos na [[organismo]], kaiba an katalisong metabolikong reaksyon, replikasyon nin [[DNA]], pagresponde sa "stimuli", pagtao nin istraktura sa mga [[selula]] asin mga [[organismo]], asin sa transportasyon kan mga [[molekula]] gikan sa sarong lokasyon pasiring sa ibang lokasyon.

An pagkakaiba kan mga manlainlain na protina iyo primero uli sa sekwensya kan mga asidong amino, na iyo pigdidiktahan kan nukleyotidong sekwensya kan mga "genes", asin harus nagreresulta sa pagtiklop kan protina sa mga ispesipikong 3D na istraktura na iyo dagos nagdedetermina kan aktibidad kaini.

== Uusipon ==
Nadiskubre ni [[Jons Jacob Berzelius]], sarong [[Sweden|Swekong]] [[Kimika|kimiko]], kaidtong 1838 an mga protina. Dae labing pigtawan nin risa an kagibuhan kan mga protina sa mga organismong may buhay hasta sa taong 1926. Sa taong ini, pinahiling ni [[James B. Sumner]] an [[Ensima|ensimang]] urease na sarong protina.<ref>{{cite journal|author=Sumner, JB.|title=''The isolation and crystallization of the enzyme urease. Preliminary paper''|url=http://www.jbc.org/cgi/reprint/69/2/435.pdf?ijkey=028d5e540dab50accbf86e01be08db51ef49008f|journal=Journal of Biological Chemistry|volume=69|issue=|pages=435–41|year=1926|access-date=2020-12-08|archivedate=2007-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929120727/http://www.jbc.org/cgi/reprint/69/2/435.pdf?ijkey=028d5e540dab50accbf86e01be08db51ef49008f}}</ref> 

An insulin an enot na protina na pinagsunod-sunod ni [[Frederick Sanger]], na iyo nanggana nin [[Nobel Prize|Gawad na Nobel Prize]] para sa kagibuhang ini kaidtong 1958. An hemoglobin asin myoglobin an enot na mga istraktura nin mga protina na nasimbag ninda [[Max Perutz]] asin [[Sir John Cowdery Kendrew]], sa arug kaidtong pagkakarhay, kaidtong 1958.<ref>{{cite journal|author=Muirhead H, Perutz M.|title=''Structure of hemoglobin. A three-dimensional fourier synthesis of reduced human hemoglobin at 5.5 Å resolution''|journal=Nature|volume=199|issue=4894|pages=633–38|year=1963|pmid=14074546|doi=10.1038/199633a0}}</ref><ref>{{cite journal|author=Kendrew J, Bodo G, Dintzis H, Parrish R, Wyckoff H, Phillips D.|title=''A three-dimensional model of the myoglobin molecule obtained by x-ray analysis''|journal=Nature|volume=181|issue=4610|pages=662–66|year=1958|pmid=13517261|doi=10.1038/181662a0}}</ref> Enot na nasimbag an tolong-dimensyonal na istraktura kan parehong mga protina sa paagi nin pag-adal nin dipraksyon kan x-ray. Asin uli kaini, iyo parehong nanggana si Perutz asin Kendrew kan Gawad na Nobel Prize sa [[Kimika]] kaidtong 1962 para sa saindang ambag sa lado nin [[siyensya]].

== Mga kagamitan ==
Ginagamit ang mga protina sa paglakop, pagpakarhay, asin pagpapatibay kan mga tulang. Nagtatabang ini na maggibo nin mga tisyu asin mga sihay. Mahihiling ini sa mga [[hayop]], tinanom, tinanom na sangaw, [[bakterya]], asin sa lawas kan mga [[tawo]]. Halimbawa, may laog na kadakol na protina an mga masel (''muscle''). Nagkakakan an mga nagmamantinir kan lawas nin mga kakanon na pano nin protina bilang sarong madaling paagi sa pagmantinir o makakua nin halangkaw na lebel nin masel na mas ligtas kaysa mag-esteroydes (''steroids''). 

May importanteng parte an mga protina sa mga [[kakanon]] arug kan gatas, sugok, karne, sira, mga patani, asin nuwes. Nagkakakan an mga hayop nin protina tangarig makakua nin [[enerhiya]] asin mga asidong amino. Ginagamit an mga asidong aminong ini tangarig makagibo nin bagong mga protina na gagamiton bilang mga [[ensima]] (''enzymes''), mga hormona (''hormones''), o mga antikuwerpo (''antibodies''). Sarong halimbawa nin halabang-kondenso na protina iyo an "enaptin", na pigbibilog nin kadakulon na molekula nin [[karbon]], [[idrohino]], asin [[oksiheno]].

== Mga produkto na mayaman sa protina ==
<gallery>
Ladawan:Egg upright.jpg|Sugok
Ladawan:Beyond Meat Beast Burger 1.jpg|Karne na burger
Ladawan:Chickens in market.jpg|Karne nin manok
Ladawan:Glass of milk on tablecloth.jpg|Gatas
Ladawan:Alaskan King Crab.jpg|Kasag
Ladawan:Fish hanging in the sun with black background.jpg|Sira
Ladawan:7795Ginisang monggo at manok 12.jpg|Monggo
Ladawan:Swiss cheese cubes.jpg|Keso
</gallery>

== Hilingon man ==

* [[Carbohydrate]]
* [[Lipid]]
* [[Ensima]]
*[[DNA]] (''Deoxyribonucleic acid'')
*[[RNA]] (''Ribonucleic acid'')
*[[Alerhiya sa kakanon]]

== Mga panluwas na takod ==
{{Commons category|Proteins|Mga protina}}
===Mga database asin proyekto===
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=protein NCBI Entrez Protein database]
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=structure NCBI Protein Structure database]
* [https://web.archive.org/web/20060424071622/http://www.hprd.org/ Human Protein Reference Database]
* [https://web.archive.org/web/20070314135408/http://www.humanproteinpedia.org/ Human Proteinpedia]
* [http://folding.stanford.edu/ Folding@Home (Stanford University)]
* [http://www.pdbe.org/ Protein Databank in Europe] (hilingon man sa [http://www.pdbe.org/quips PDBeQuips]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, halipot na mga artikulo asin tutoryal sa mga interesadong istraktura nin PDB)
* [http://www.rcsb.org/ Research Collaboratory for Structural Bioinformatics] (hilingon man sa [http://www.rcsb.org/pdb/static.do?p=education_discussion/molecule_of_the_month/index.html Molecule of the Month] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724151351/https://www.rcsb.org/pdb/static.do?p=education_discussion%2Fmolecule_of_the_month%2Findex.html |date=2020-07-24 }}, nagpepresenta nin mga halipot na akawnt sa pagselekta sa mga protina gikan sa PDB)
* [http://www.proteopedia.org/ Proteopedia&nbsp;– Life in 3D]: naiikot, napapadakulang 3D na modelo kaiba an mga anotasyong wiki para sa gabos na aram na istraktura nin protinang molekula.
* [https://web.archive.org/web/20080608183902/http://www.expasy.uniprot.org/ UniProt the Universal Protein Resource]

===Mga tutoryal asin edukasyonal na mga websityo===
* [http://web.stanford.edu/group/hopes/cgi-bin/hopes_test/an-introduction-to-proteins/ "An Introduction to Proteins"] gikan sa HOPES (Huntington's Disease Outreach Project for Education at Stanford)
* [https://web.archive.org/web/20050219090405/http://www.biochemweb.org/proteins.shtml Proteins: Biogenesis to Degradation&nbsp;– The Virtual Library of Biochemistry and Cell Biology]

== Toltolan ==
{{reflist}}
{{agham-saringsing}}
[[Kategorya:Biyokimika]]
An mga protina (Ingles: protein) iyo darakulang mga molekula na hinimo gikan sa saradit na mga yunit nin inaapod na mga asidong amino. An mga protina may mahiwas na kagibohan sa gabos na organismo, kaiba an katalisong metabolikong reaksyon, replikasyon nin DNA, pagresponde sa "stimuli", pagtao nin istraktura sa mga selula asin mga organismo, asin sa transportasyon kan mga molekula gikan sa sarong lokasyon pasiring sa ibang lokasyon.

An pagkakaiba kan mga manlainlain na protina iyo primero uli sa sekwensya kan mga asidong amino, na iyo pigdidiktahan kan nukleyotidong sekwensya kan mga "genes", asin harus nagreresulta sa pagtiklop kan protina sa mga ispesipikong 3D na istraktura na iyo dagos nagdedetermina kan aktibidad kaini.

 Uusipon 
Nadiskubre ni Jons Jacob Berzelius, sarong Swekong kimiko, kaidtong 1838 an mga protina. Dae labing pigtawan nin risa an kagibuhan kan mga protina sa mga organismong may buhay hasta sa taong 1926. Sa taong ini, pinahiling ni James B. Sumner an ensimang urease na sarong protina. 

An insulin an enot na protina na pinagsunod-sunod ni Frederick Sanger, na iyo nanggana nin Gawad na Nobel Prize para sa kagibuhang ini kaidtong 1958. An hemoglobin asin myoglobin an enot na mga istraktura nin mga protina na nasimbag ninda Max Perutz asin Sir John Cowdery Kendrew, sa arug kaidtong pagkakarhay, kaidtong 1958. Enot na nasimbag an tolong-dimensyonal na istraktura kan parehong mga protina sa paagi nin pag-adal nin dipraksyon kan x-ray. Asin uli kaini, iyo parehong nanggana si Perutz asin Kendrew kan Gawad na Nobel Prize sa Kimika kaidtong 1962 para sa saindang ambag sa lado nin siyensya.

 Mga kagamitan 
Ginagamit ang mga protina sa paglakop, pagpakarhay, asin pagpapatibay kan mga tulang. Nagtatabang ini na maggibo nin mga tisyu asin mga sihay. Mahihiling ini sa mga hayop, tinanom, tinanom na sangaw, bakterya, asin sa lawas kan mga tawo. Halimbawa, may laog na kadakol na protina an mga masel (muscle). Nagkakakan an mga nagmamantinir kan lawas nin mga kakanon na pano nin protina bilang sarong madaling paagi sa pagmantinir o makakua nin halangkaw na lebel nin masel na mas ligtas kaysa mag-esteroydes (steroids). 

May importanteng parte an mga protina sa mga kakanon arug kan gatas, sugok, karne, sira, mga patani, asin nuwes. Nagkakakan an mga hayop nin protina tangarig makakua nin enerhiya asin mga asidong amino. Ginagamit an mga asidong aminong ini tangarig makagibo nin bagong mga protina na gagamiton bilang mga ensima (enzymes), mga hormona (hormones), o mga antikuwerpo (antibodies). Sarong halimbawa nin halabang-kondenso na protina iyo an "enaptin", na pigbibilog nin kadakulon na molekula nin karbon, idrohino, asin oksiheno.

 Mga produkto na mayaman sa protina 

 Hilingon man 

 Carbohydrate
 Lipid
 Ensima
DNA (Deoxyribonucleic acid)
RNA (Ribonucleic acid)
Alerhiya sa kakanon

 Mga panluwas na takod 

Mga database asin proyekto
 NCBI Entrez Protein database
 NCBI Protein Structure database
 Human Protein Reference Database
 Human Proteinpedia
 Folding@Home (Stanford University)
 Protein Databank in Europe (hilingon man sa PDBeQuips, halipot na mga artikulo asin tutoryal sa mga interesadong istraktura nin PDB)
 Research Collaboratory for Structural Bioinformatics (hilingon man sa Molecule of the Month , nagpepresenta nin mga halipot na akawnt sa pagselekta sa mga protina gikan sa PDB)
 Proteopedia – Life in 3D: naiikot, napapadakulang 3D na modelo kaiba an mga anotasyong wiki para sa gabos na aram na istraktura nin protinang molekula.
 UniProt the Universal Protein Resource

Mga tutoryal asin edukasyonal na mga websityo
 "An Introduction to Proteins" gikan sa HOPES (Huntington's Disease Outreach Project for Education at Stanford)
 Proteins: Biogenesis to Degradation – The Virtual Library of Biochemistry and Cell Biology

 Toltolan 

Kategorya:Biyokimika