Dolores Jiménez y Muro
{{Short description|Mexican schoolteacher and revolutionary}}

{{Infobox person|name=Dolores Jiménez y Muro|image=Dolores jiménez y muro.PNG|alt=|caption=|birth_name=<!-- only use if different from name -->|birth_date=7 June 1848|birth_place=[[Aguascalientes, Aguascalientes]], Mexico|death_date={{Death date and age|1925|10|15|1848|06|07|df=y}}|death_place=[[Mexico City]], Mexico|nationality=Mexican|other_names=|occupation=educator, revolutionary|years_active=1911-1919|known_for=Complot de Tacubaya|notable_works=}}Si '''Dolores Jiménez y Muro''' (Hunyo 7, 1848 - Oktubre 15, 1925) sarong Mehikanong paratukdo asin rebolusyonaryo. Sarong tubong Aguascalientes, Aguascalientes, [[Mehiko]], siya nagin prominente sa panahon kan Rebolusyon Mehikano bilang sarong aktibista asin repormador [[Sosyalismo|Sosyalista]] asin bilang sarong tagasuporta asin asosasyon ni Heneral Emiliano Zapata .

== Biograpiya ==
Si Dolores Jiménez y Muro namundag kan Hunyo 7, 1848, sa Aguascalientes, Mehiko, alagad mantang hoben pa an saiyang pamilya nagbalyo sa San Luis Potosí . <ref name="GOB (1990)2">{{cite web|title=Dolores Jiménez y Muro|url=http://www.aguascalientes.gob.mx/Aguascalientes2010/1910/personajes.html|access-date=8 April 2015|publisher=Gobierno del Estado de Aguascalientes|year=1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423050628/http://www.aguascalientes.gob.mx/Aguascalientes2010/1910/personajes.html|archive-date=2017-04-23|language=es|df=mdy-all}}</ref> Nagdakula siya sa halangkaw na klaseng nasa tahaw kan San Luis Potosí, kun saen an saiyang ama sarong halangkaw na opisyal kan gobyerno. An pamilya igwa nin kadakol na mga liberal na amigo asin poon pa kan siya aki pa si Jiménez nabantad sa mga dayuhan asin liberal na mga ideya. Mayo siyang pormal na pag-eskwela, nag-aadal sa harong, alagad naenkaminar na ipagpadagos an saiyang talento sa pagrawitdawit. <ref name="López (2001)2">{{cite web|last1=López|first1=Oresta|last2=Hernández|first2=Varinia|title=Olvidadas mujeres de la revolución|url=http://www.jornada.unam.mx/2001/11/05/arts_39/39_dolores_imuro.htm|access-date=8 April 2015|work=Jornada|date=5 November 2001|publisher=National Autonomous University of Mexico|language=Spanish|df=mdy-all}}</ref> Kan 1874, inimbitaran siya kan gobyerno kan estado na basahon an saiyang mga rawitdawit sa sarong opisyal na selebrasyon kan mga kapiyestahan nin katalingkasan kan Setyembre. An mga rawitdawit na ini kan huri tinipon sa sarong libro asin ipinublikar bilang ''Un rayo de luz'' (Sarong Sinag nin Liwanag).  Kan 1883 si Jiménez nawaran kan saiyang mga magurang  asin nagpoon siyang magtukdo sa eskwelahan. <ref name="Rivera (2008)">{{Cite journal|title=Dolores Jiménez y Muro|year=2008|url=http://qacontent.edomex.gob.mx/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=134955&dDocName=DOLORES_JIM%C3%89NEZ_Y_MURO&allowInterrupt=1|access-date=8 April 2015|publisher=GOB de Edomex|language=Spanish|archivedate=16 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416012225/http://qacontent.edomex.gob.mx/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=134955&dDocName=DOLORES_JIM%C3%89NEZ_Y_MURO&allowInterrupt=1}}</ref> Naaraman niya kun gurano kadali an saro na mahulog sa kadukhaan o maaprobetsaran. 

=== Pre-Rebolusyonaryong radikalismo ===
Si Dolores Jiménez nagpublikar sa La Esmeralda asin La Sombra de Zaragoza asin kan 1902 nagin direktor kan La Potosina Magazine.  Padagos siyang nagtukdo sa sistema nin eskwelahan sa bukid sagkod 1904, kan siya nagbalyo sa Siyudad nin Mehiko. Nagpublikar siya nin mga artikulo laban sa rehimen ni Porfirio Díaz <ref name="Rappaport (2001)2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpuSzowmIkgC&pg=PA340|title=Encyclopedia of Women Wocial Reformers|last1=Rappaport|first1=Helen|date=2001|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-57607-101-4|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|pages=340–341|access-date=8 April 2015|df=mdy-all}}</ref> asin inaresto. Sa bilanggoan, namidbid niya [[Elisa Acuña|si Elisa Acuña Rossetti]], [[Juana Belén Gutiérrez de Mendoza]], asin [[Inés Malváez]] . Hale sa bilanggoan, an babae nagpoon na magpublikar nin sarong radikal na journal, ''Fiat Lux'' . <ref name="Mirandé (1981)">{{Cite book|url=https://archive.org/details/lachicanamexican00mira|title=La Chicana: The Mexican-American Woman|last=Mirandé|first=Alfredo|last2=Enríquez|first2=Evangelina|date=1981|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-53160-0|edition=Phoenix|location=Chicago|pages=[https://archive.org/details/lachicanamexican00mira/page/205 205]–206|access-date=4 April 2015|url-access=registration|df=mdy-all}}</ref> Kan 1905, naglaog siya sa mga tawohan kan ''La Mujer Mexicana'' (Mga Babaeng Mehikano) na kun saen siya nagtrabaho sagkod 1908. Nagpublikar man siya nin mga artikulo sa ''Diario del Hogar'' (Peryodiko kan Harong). 

Kan 1907, si Acuña, Belén asin Jiménez y Muro nagtogdas kan "Daughters of Anahuac", sarong grupo nin mga tolong gatos na mga babaeng libertarian, na naghagad nin mas marahay na kamugtakan sa pagtrabaho para sa mga kababaihan asin nag-adbokasiya nin mga welga sa trabaho. Kan 1908, si Jiménez nagmukna, kaiba si Acuña, Belén, asin [[Jose Edilberto Pinelo]], sarong organisasyon nin mga trabahador sa Siyudad nin Mehiko na inaapod na "Sosyalismo Mehikano." Padagos sindang nagpublikar kan peryodikong ''Fiat Lux'', bilang boses kan sarong organisasyon na inaapod na Mutual Society for Women.  Kan 1910, si Jiménez asin an iba pa nagmukna kan Club Femenil Antirreeleccionista Hijas de Cuauhtémoc (Anti-Reelectionist Women's Club: Daughters of Cuauhtémoc).  An club, kabali an mga miyembro na [[Mercedes Arvides|si Mercedes Arvides]] asin Julia Nava de Ruisánchez naggibo nin sarong demonstrasyon sa Siyudad nin Mehiko kan 11 Setyembre 1910 na nagpoprotesta sa pandadaya sa eleksyon.  An mga aktibidad na ini asin an sarong palpak na pagprobar na magrebelde kan mga tagasuporta ni Arriaga nagresulta sa pag-arestar ki Jiménez, Acuña, Belén, asin [[María Dolores Malváes]] asin an saindang pagkabilanggo sa kuta kan San Juan de Ulúa sa Golpo nin Mehiko . <ref name="Fair (2011)">{{Cite news|last1=Fair|first1=José A.|title=Elisa Acuña maestra anarcofeminista de Mejico|url=http://puertoreal.cnt.es/bilbiografias-anarquistas/4020-2013-10-12-05-44-44.html|publisher=Confederacion Nacional del Trabajo uerto Real|date=May 12, 2011|language=Spanish|accessdate=2025-03-23|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304092608/http://puertoreal.cnt.es/bilbiografias-anarquistas/4020-2013-10-12-05-44-44.html}}</ref>

=== Rebolusyonaryong radikalismo ===
Sa bilanggoan kan 1911, si Dolores Jiménez padagos na nagin aktibo sa politika sa bilanggoan asin nagmukna ''kan Regeneración y Concordia'' . <ref name="Rappaport (2001)">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpuSzowmIkgC&pg=PA340|title=Encyclopedia of Women Wocial Reformers|last=Rappaport|first=Helen|date=2001|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-57607-101-4|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|pages=340–341|access-date=8 April 2015|df=mdy-all}}</ref> Sa paagi kaini, hiningoa niyang ipadagos an mga pagbabago na saiyang mawot na mahiling sa Mehiko. Naisip niya an sarong nasyon kun saen igwa nin mga mahalagang pag-uswag sa ekonomiya asin mga reporma sa daga. Gusto man niya nin mga pagbabago tanganing mapakarhay an kamugtakan nin pagbuhay kan mga kababaihan asin mga katutubo.  ''An Regeneración y Concordia'' igwa nin mga katuyuhan na peminista na an saiyang mga kapadis, si Acuña, Belén asin Sara Estela Ramírez nag-ayon sa saiyang trabaho. <ref name="Palomo Acosta (2010)">{{Cite news|last1=Palomo Acosta|first1=Teresa|title=Sara Estela Ramírez|url=https://tshaonline.org/handbook/online/articles/fra60|agency=Texas State Historical Association|publisher=Handbook of Texas Online|date=June 15, 2010}}</ref>

Kan Marso, 1911, si Francisco I. Madero nag-apod para sa mga demonstrasyon sa Guerrero, Michoacan, Tlaxcala, Puebla asin Campeche, asin si Jiménez an nag-organisar kan mga protesta.  Siya sarong bantog na parakontribwir sa [[Complot de Tacubaya]], na nagmamawot na patalawon si Presidente Porfirio Díaz pabor ki Francisco I. Madero . Siya an pigtatawan nin kredito sa pagsurat kan "The Political and Social Plan", na ipinublikar kan Marso 18, 1911, na nagbalangkas kan mga ideya asin katuyuhan kan mga kasabwat. An "Plano" nag-adbokasiya nin pagpapadagos kan mga kahagadan na ginibo kan Partido Liberal kan Mehiko kan 1906, kabali an patas na mga sweldo, abot-kayang harong, pinauswag na mga kondisyon sa pagtrabaho, asin mga pagpugol sa mga dayuhan na pamumuhunan. Ipinalakop man kaini an desentralisasyon kan sistema nin edukasyon kan nasyon, sa premisa na an mga pangangaipo kan sarong eskwelahan pinakamarahay na masimbagan kun ini lokal na pinopondohan asin kontrolado. Bakong arog kan mga naenot na rebolusyonaryong mga teorista, alagad, si Jiménez nag-insistir na an sweldo dapat na dagdagan para sa mga babae siring man para sa mga lalaki. Nag-insistir man siya na an mga dayuhan na kumpanya na nag-ooperar sa Mehiko dapat na kaipuhan na magkaigwa nin dai mababa sa kabanga kan saindang mga trabahador na kompuesto nin mga Mehikano. 

Pagkatapos na mabasa an plano sa Siyudad nin Mehiko kan 31 Oktubre 1911, an pansamantalang presidente na si Francisco León de la Barra ipinaarestar si Jiménez. Sa ibong kan saiyang edad, (61 anyos siya asin kadaklan sa saiyang mga kababayan na rebolusyonaryo nasa 20 anyos), dai siya pinaluwas sagkod na siya magwelga sa gutom.  Narealisar niya na si Madero bakong tagasuporta kan mga radikal na reporma na saiyang sinusuportaran asin binalyo an saiyang kaimbodan ki Emiliano Zapata .  Kan 1913, nag'ayon siya sa mga pwersa kan Zapatista asin nagmukna kan prologo kan Plan de Ayala . Siya an nagdirehir sa peryodikong ''La voz de Juárez'' na kun saen pigdenunsiar an kudeta na pinangenotan ni Victoriano Huerta tanganing ibagsak si Madero.  Ninombrahan siya ni Zapata sa posisyon nin heneral na brigadier alagad kulang iyan tanganing malikayan an onseng bulan na pagkabilanggo na ipinagboot kan 1914 ni Huerta.   Pinaluwas siya sa bilanggoan asin nagbalik sa Zapata sagkod na siya ginadan kan 1919. 

=== Pagkatapos kan rebolusyon ===
Sa pag'oltan kan 1921 asin 1924, si Jiménez nagtrabaho sa programa kan Secretary of Education na Cultural Missions. 

Nagadan siya kan Oktubre 15, 1925, sa [[Syudad nin Mehiko|Siyudad nin Mehiko]], sa edad na 75. 

== Mga piniling obra ==

* ''Sarong rayo de luz'' <ref name="Amozorrutia2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qlDiSa2lOy8C&pg=PT41|title=101 mujeres en la historia de México: Todo lo que un mexicano debería saber|last=Amozorrutia|first=Alina|date=2011-07-01|publisher=Penguin Random House Grupo Editorial México|isbn=9786073104708|page=41|language=es|trans-title=101 Women in Mexican history: All That a Mexican should Know|access-date=2018-10-14|df=mdy-all}}</ref>
* ''Al inmortal Hidalgo'' <ref>{{cite web|url=https://historiaygenero.files.wordpress.com/2008/04/lasoledadyelfuegodedoloresjimenezymuro-orestalopezyvariniahernandez.pdf|title=La soledad y el fuego de Dolores Jiménez y Muro|trans-title=The Solitude and Fire of Dolores Jiménez y Muro|first1=Oresta|last1=López|first2=Varinia|last2=Hernández|language=es|page=6|publisher=El Colegio de San Luis|access-date=2018-10-14|df=dmy-all}}</ref>
* ''En el Aniversario'' Published in The Shadow of Zaragoza. Opisyal na Gazette kan Estado, Setyembre 15, 1874 p.&nbsp;3 Tomo. No. VIII, p.&nbsp;787
* ''Crepúscuo'' Published in: Joaquín Antonio Peñalosa, San Luis Potosí Literatura XIX siglo, San Luis Potosí, SLP, Eds. UASLP 1991, pp.&nbsp;272–273

== Mga Toltolan ==
<references />
{{Tamboan}}
Si Dolores Jiménez y Muro (Hunyo 7, 1848 - Oktubre 15, 1925) sarong Mehikanong paratukdo asin rebolusyonaryo. Sarong tubong Aguascalientes, Aguascalientes, Mehiko, siya nagin prominente sa panahon kan Rebolusyon Mehikano bilang sarong aktibista asin repormador Sosyalista asin bilang sarong tagasuporta asin asosasyon ni Heneral Emiliano Zapata .

 Biograpiya 
Si Dolores Jiménez y Muro namundag kan Hunyo 7, 1848, sa Aguascalientes, Mehiko, alagad mantang hoben pa an saiyang pamilya nagbalyo sa San Luis Potosí .  Nagdakula siya sa halangkaw na klaseng nasa tahaw kan San Luis Potosí, kun saen an saiyang ama sarong halangkaw na opisyal kan gobyerno. An pamilya igwa nin kadakol na mga liberal na amigo asin poon pa kan siya aki pa si Jiménez nabantad sa mga dayuhan asin liberal na mga ideya. Mayo siyang pormal na pag-eskwela, nag-aadal sa harong, alagad naenkaminar na ipagpadagos an saiyang talento sa pagrawitdawit.  Kan 1874, inimbitaran siya kan gobyerno kan estado na basahon an saiyang mga rawitdawit sa sarong opisyal na selebrasyon kan mga kapiyestahan nin katalingkasan kan Setyembre. An mga rawitdawit na ini kan huri tinipon sa sarong libro asin ipinublikar bilang Un rayo de luz (Sarong Sinag nin Liwanag).  Kan 1883 si Jiménez nawaran kan saiyang mga magurang  asin nagpoon siyang magtukdo sa eskwelahan.  Naaraman niya kun gurano kadali an saro na mahulog sa kadukhaan o maaprobetsaran. 

 Pre-Rebolusyonaryong radikalismo 
Si Dolores Jiménez nagpublikar sa La Esmeralda asin La Sombra de Zaragoza asin kan 1902 nagin direktor kan La Potosina Magazine.  Padagos siyang nagtukdo sa sistema nin eskwelahan sa bukid sagkod 1904, kan siya nagbalyo sa Siyudad nin Mehiko. Nagpublikar siya nin mga artikulo laban sa rehimen ni Porfirio Díaz  asin inaresto. Sa bilanggoan, namidbid niya si Elisa Acuña Rossetti, Juana Belén Gutiérrez de Mendoza, asin Inés Malváez . Hale sa bilanggoan, an babae nagpoon na magpublikar nin sarong radikal na journal, Fiat Lux .  Kan 1905, naglaog siya sa mga tawohan kan La Mujer Mexicana (Mga Babaeng Mehikano) na kun saen siya nagtrabaho sagkod 1908. Nagpublikar man siya nin mga artikulo sa Diario del Hogar (Peryodiko kan Harong). 

Kan 1907, si Acuña, Belén asin Jiménez y Muro nagtogdas kan "Daughters of Anahuac", sarong grupo nin mga tolong gatos na mga babaeng libertarian, na naghagad nin mas marahay na kamugtakan sa pagtrabaho para sa mga kababaihan asin nag-adbokasiya nin mga welga sa trabaho. Kan 1908, si Jiménez nagmukna, kaiba si Acuña, Belén, asin Jose Edilberto Pinelo, sarong organisasyon nin mga trabahador sa Siyudad nin Mehiko na inaapod na "Sosyalismo Mehikano." Padagos sindang nagpublikar kan peryodikong Fiat Lux, bilang boses kan sarong organisasyon na inaapod na Mutual Society for Women.  Kan 1910, si Jiménez asin an iba pa nagmukna kan Club Femenil Antirreeleccionista Hijas de Cuauhtémoc (Anti-Reelectionist Women's Club: Daughters of Cuauhtémoc).  An club, kabali an mga miyembro na si Mercedes Arvides asin Julia Nava de Ruisánchez naggibo nin sarong demonstrasyon sa Siyudad nin Mehiko kan 11 Setyembre 1910 na nagpoprotesta sa pandadaya sa eleksyon.  An mga aktibidad na ini asin an sarong palpak na pagprobar na magrebelde kan mga tagasuporta ni Arriaga nagresulta sa pag-arestar ki Jiménez, Acuña, Belén, asin María Dolores Malváes asin an saindang pagkabilanggo sa kuta kan San Juan de Ulúa sa Golpo nin Mehiko . 

 Rebolusyonaryong radikalismo 
Sa bilanggoan kan 1911, si Dolores Jiménez padagos na nagin aktibo sa politika sa bilanggoan asin nagmukna kan Regeneración y Concordia .  Sa paagi kaini, hiningoa niyang ipadagos an mga pagbabago na saiyang mawot na mahiling sa Mehiko. Naisip niya an sarong nasyon kun saen igwa nin mga mahalagang pag-uswag sa ekonomiya asin mga reporma sa daga. Gusto man niya nin mga pagbabago tanganing mapakarhay an kamugtakan nin pagbuhay kan mga kababaihan asin mga katutubo.  An Regeneración y Concordia igwa nin mga katuyuhan na peminista na an saiyang mga kapadis, si Acuña, Belén asin Sara Estela Ramírez nag-ayon sa saiyang trabaho. 

Kan Marso, 1911, si Francisco I. Madero nag-apod para sa mga demonstrasyon sa Guerrero, Michoacan, Tlaxcala, Puebla asin Campeche, asin si Jiménez an nag-organisar kan mga protesta.  Siya sarong bantog na parakontribwir sa Complot de Tacubaya, na nagmamawot na patalawon si Presidente Porfirio Díaz pabor ki Francisco I. Madero . Siya an pigtatawan nin kredito sa pagsurat kan "The Political and Social Plan", na ipinublikar kan Marso 18, 1911, na nagbalangkas kan mga ideya asin katuyuhan kan mga kasabwat. An "Plano" nag-adbokasiya nin pagpapadagos kan mga kahagadan na ginibo kan Partido Liberal kan Mehiko kan 1906, kabali an patas na mga sweldo, abot-kayang harong, pinauswag na mga kondisyon sa pagtrabaho, asin mga pagpugol sa mga dayuhan na pamumuhunan. Ipinalakop man kaini an desentralisasyon kan sistema nin edukasyon kan nasyon, sa premisa na an mga pangangaipo kan sarong eskwelahan pinakamarahay na masimbagan kun ini lokal na pinopondohan asin kontrolado. Bakong arog kan mga naenot na rebolusyonaryong mga teorista, alagad, si Jiménez nag-insistir na an sweldo dapat na dagdagan para sa mga babae siring man para sa mga lalaki. Nag-insistir man siya na an mga dayuhan na kumpanya na nag-ooperar sa Mehiko dapat na kaipuhan na magkaigwa nin dai mababa sa kabanga kan saindang mga trabahador na kompuesto nin mga Mehikano. 

Pagkatapos na mabasa an plano sa Siyudad nin Mehiko kan 31 Oktubre 1911, an pansamantalang presidente na si Francisco León de la Barra ipinaarestar si Jiménez. Sa ibong kan saiyang edad, (61 anyos siya asin kadaklan sa saiyang mga kababayan na rebolusyonaryo nasa 20 anyos), dai siya pinaluwas sagkod na siya magwelga sa gutom.  Narealisar niya na si Madero bakong tagasuporta kan mga radikal na reporma na saiyang sinusuportaran asin binalyo an saiyang kaimbodan ki Emiliano Zapata .  Kan 1913, nag'ayon siya sa mga pwersa kan Zapatista asin nagmukna kan prologo kan Plan de Ayala . Siya an nagdirehir sa peryodikong La voz de Juárez na kun saen pigdenunsiar an kudeta na pinangenotan ni Victoriano Huerta tanganing ibagsak si Madero.  Ninombrahan siya ni Zapata sa posisyon nin heneral na brigadier alagad kulang iyan tanganing malikayan an onseng bulan na pagkabilanggo na ipinagboot kan 1914 ni Huerta.   Pinaluwas siya sa bilanggoan asin nagbalik sa Zapata sagkod na siya ginadan kan 1919. 

 Pagkatapos kan rebolusyon 
Sa pag'oltan kan 1921 asin 1924, si Jiménez nagtrabaho sa programa kan Secretary of Education na Cultural Missions. 

Nagadan siya kan Oktubre 15, 1925, sa Siyudad nin Mehiko, sa edad na 75. 

 Mga piniling obra 

 Sarong rayo de luz 
 Al inmortal Hidalgo 
 En el Aniversario Published in The Shadow of Zaragoza. Opisyal na Gazette kan Estado, Setyembre 15, 1874 p. 3 Tomo. No. VIII, p. 787
 Crepúscuo Published in: Joaquín Antonio Peñalosa, San Luis Potosí Literatura XIX siglo, San Luis Potosí, SLP, Eds. UASLP 1991, pp. 272–273

 Mga Toltolan