Pandemya nin COVID-19
[[File:COVID-19-outbreak-timeline.gif|right|thumb|280px|Animasyon kan paglakop kan Coronavirus]]
[[File:SARS-CoV-2 without background.png|right|thumb|280px|Pagmaan sa hitsura kan coronavirus paagi nin kompyuter]] 
[[File:COVID 19 bULLETIN.jpg|thumb|Mga susundon paglikay sa COVID19]]

[[File:Symptoms of coronavirus disease 2019 (cropped).png|right|thumb|280px|Mga sintomas asin epekto sa hawak]]
[[File:West Kowloon Station queue 20200125.jpg|right|thumb|280px|Mga residente kan HK nagpipirila sa Istasyon nin West Kowloon pagbawi kan plete sa mga tiket sa tren na pasiring Tsina]]
[[File:航拍武汉中心城区机动车禁行后道路：少有车辆踪影-Wg-8rMZAsY0.webm|right|thumb|280px|Pagtanaw sa ayre kan kahiwasan kan trapiko sa mga lugar na urban sa Wuhan:diiton sana an mga awtong nagbabyarahe]]

An '''pandemya nin COVID-19''', midbid man bilang '''pandemyang koronabirus''', iyo an global pandemic kan coronavirus disease 2019 (COVID-19) kawsa kan makuring acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2). 

An pagbungkaras kan inapod na [[novel coronavirus (2019-nCoV)| novel coronavirus]] asin ngonyan  nginangaranan nang COVID-19, nangyari kan katangaan nin Desyembre 2019 sa siyudad nin Wuhan, sa [[Sentral Tsina]]. Nadukayan ini sa sarong grupo nin mga naghehelang sa [[pneumonia]] na mayo nin makuang rason kun ano an nagkawsa kaini. Dangan ini palan narisa na bagong strain kan inapod na [[coronavirus]].<ref name="Hui14Jan2020">{{cite journal|last=Hui|first=David S.|last2=Azhar|first2=Esam EI|last3=Madani|first3=Tariq A.|last4=Ntoumi|first4=Francine|last5=Kock|first5=Richard|last6=Dar|first6=Osman|last7=Ippolito|first7=Giuseppe|last8=Mchugh|first8=Timothy D.|last9=Memish|first9=Ziad A.|last10=Drosten|first10=Christian|last11=Zumla|first11=Alimuddin|date=14 January 2020|title=The continuing epidemic threat of novel coronaviruses to global health – the latest novel coronavirus outbreak in Wuhan, China|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(20)30011-4/pdf |journal=International Journal of Infectious Diseases|language=English|volume=91|issue=|pages=264–266|doi=10.1016/j.ijid.2020.01.009|issn=1201-9712|via=}}</ref><ref name="promedmail">{{cite web|title=Undiagnosed pneumonia - China (HU) (01): wildlife sales, market closed, RFI Archive Number: 20200102.6866757|url=https://promedmail.org/promed-post/?id=6866757|website=Pro-MED-mail|publisher=International Society for Infectious Diseases|accessdate=13 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122124653/https://promedmail.org/promed-post/?id=6866757|archive-date=22 January 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Cohen17Jan2020">{{cite journal|last=Cohen|first=Jon|last2=Normile|first2=Dennis|date=17 January 2020|title=New SARS-like virus in China triggers alarm|url=https://science.sciencemag.org/content/367/6475/234|journal=Science|language=en|volume=367|issue=6475|pages=234–235|doi=10.1126/science.367.6475.234|issn=0036-8075|pmid=31949058|via=|url-access=subscription|accessdate=17 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117100226/https://science.sciencemag.org/content/367/6475/234|archive-date=17 January 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Parry20Jan2020">{{cite journal|last=Parry|first=Jane|date=20 January 2020|title=China coronavirus: cases surge as official admits human to human transmission|url=https://www.bmj.com/content/368/bmj.m236|journal=British Medical Journal|volume=368|pages=|doi=10.1136/bmj.m236|issn=1756-1833|via=|url-access=subscription}}</ref> An  International Committee on Taxonomy of Viruses inapod an [[virus]] "severe acute respiratory syndrome coronavirus 2" (SARS-CoV-2).  Kan Pebrero, an [[World Health Organization]] (WHO) pig-ngaranan an helang na kinakawsa kan virus na COVID-19.<ref name="Time">{{cite news|url    = https://time.com/5782284/who-name-coronavirus-covid-19/|title  = What's in a Name? Why WHO's Formal Name for the New Coronavirus Disease Matters|author = Sanya Mansoor|publisher    = Time|date   = February 11, 2020|accessdate=February 13, 2020}}</ref>

==Pag'uulakit==

An impeksyon nangyayari primeramente paagi kan tawo-sa-tawo na pag'urulakitan, paagi sa mga pirinong laway kun an saro na[[hatsing]] o na[[abo]]. An periodo nin paghilomlom kan virus napoon 2 aldaw sagkod 14 aldaw, totoo igwang bagong pagkadukay na naabot pa ngani daang 27 aldaw saka ini naluwas. Mga sintomas maririsa kan helang na ini iyo an [[kalentura]], [[pagkaho-kaho]] asin paggabat o paglipot kan hinangos. An mga kumplikasyon kaini iyo na pwede mahulog sa [[pneumonia]] asin kan inapod na [[acute respiratory distress syndrome]]. Mayo pa nin pambulong o bakuna na laban sa pagsumpo o pag'ulang sa paglakop kan helang na ini. An magibo sana sa presente iyo an pagpagian sa mga minamateng sintomas. An dakulang suwestyon sana iyo an paghanaw na gayo kan mga kamot orog na kun saen-saen nagkapot ini sa mga bagay-bagay ngane dai dukotan kan virus asin dai mapalakop ini sa ibang tawo na makanumpongan. Kun siisayman an naghuhuna na naduktan kan virus pinapatanidan na gayo na i-monitor an saindang salud sa laog nin 2 semana, magsulot nin takop sa nguso-dungo ngani malimita an paglakop kan hinangaw na posible may darang mga partikula kan virus asin mag'apod sa sarong doktor bago magpasiring sa saiyang klinika ngani siya makapangandam man.<ref name="WHO2020QA">{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses|website=[[World Health Organization]] (WHO)|date=11 February 2020|access-date=24 February 2020}}</ref>

Kan Enero 30, an pagbungkaras kan virus pinagdeklara nang Emerhensyang Publiko sa Salud sa Lebel na Internasyonal klan World Health Organization (WHO).<ref>[https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/330778/nCoVsitrep02Feb2020-eng.pdf]Pigdeklarang lebel internasyonal an krisis sa salud kan WHO</ref> Mga lakdang na pang'laban paglakop kaini pig'imponer sa Tsina asin sa iba-ibang parte kan kinaban matapos mahiling an biglang paglakop kan mga kaso nin pangungulakit kaini kahurihan kan Enero na nagresulta sa mga restriksyon sa pagbyahe, [[quarantine]] asin [[curfew]]. Sarong halimbawa iyo an paglockdown kan probinsya nin Hubei kun saen sa lugar kan Wuhan nadukayan an pagluwas kan helang <ref>[https://www.scmp.com/news/china/society/article/3049298/coronavirus-zhejiang-adopts-draconian-quarantine-measures-fight</ref>, an pagboluntad na curfew sa [[Daegu]], South Korea, asin an paglockdown nin haros sarong dosenang mga banwaan na may populasyon na 50,000 katawo sa [[Lombardy]] asin [[Venetto]] nin Italya. Mga aeropwerto asin mga istasyon nin tren nagobligar na nin mga pagkua kan temperatura sa hawak kan mga biyahero asin pagpadeklara sa surat kun saen nagharale sinda asin siring man nagparaskel nin mga pagpaisi kun ano an Coronavirus asin mga sintomas kaini.<ref>https://www.usatoday.com/story/travel/news/2020/01/24/coronavirus-outbreak-leads-state-department-issue-level-4-advisory/4562349002/</ref> Magkapirang mga nasyon nagbawal na sa pagbyahe sa mga lugar kun saen makusog nagluwas an kahelangan.

Saro pang dakulang kahaditan iyo an epekto kaini sa instabilidad sa ekonomiya asin politika. Mala ta pira nang pigsisanteng mga lider kan Partido Komunista kan Tsina huli sa bagolbolon na pagsimbag sa pagbungkaras kaining kahelangan.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2020/feb/11/china-fires-two-senior-hubei-officials-over-coronavirus-outbreak]Pagsisante sa mga opisyales kan Partido Komunista sa Wuhan</ref> Siring man nagruluwas an mga insidente nin pag'aapi asin pagtuturuya'-tuya' sa mga rasang Tsino asin mga Asyano gibo kan pagluwas kan kahelangan sa virus.<ref>[https://thehill.com/changing-america/respect/diversity-inclusion/480749-the-coronavirus-is-causing-an-outbreak-in-anti]Pagtutuya' sa mga Tsino asin Asyano.Kinua 28-02.2020.</ref>

==Mga bilang nin nagkagaradan asin mga nasyon nalaog kan coronavirus==

Abot petsa 25 kan Pebrero 25, an bungkaras kan virus naapektuhan na mga 80,000 katawo sa bilog na kinaban. Sa Tsina 2,663 an nagkagaradan na sa 77,658 na kaso nin pag'uulakit, kadakulan kaini sa probinsya sentral nin Hubei. Alagad, sa tahaw kaini sobra sa 12,000 katawo na naulaktan sa Tsina an naumayan na man.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2020/feb/27/what-is-coronavirus-symptoms-wuhan-china-pandemic-spread-covid-19]Ano an Coronavirus asin  ano an mga sintomas? The Guardian. Kinua 28.02.2020</ref>

An coronavirus naglakop sa sikerya tolong polong (30) mga nasyon. An apektadong marhay iyo an Hapon na may kasong 850 kabali na diyan an 691 na kaso na nagputok sa laog mismo kan sarong cruise ship na ''Diamond Princess'' nakadoong sa Yokohama, na apat igdi kaini nagkagaradan. An Italya igwang narekord na 229 na kaso asin pitong (7) nagadan, manta an South Korea igwang 893 na kaso asin walong (8) nagadan. Igwa man nin pinagbareta na mga nagkagaradan huli sa helang na ini sa Hong Kong, Taiwan, Pransya, Iran asin sa Filipinas. Sa UK pinagbareta na 15 an naulaktan alagad mayo pa man sainda an nagadan.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2020/feb/27/what-is-coronavirus-symptoms-wuhan-china-pandemic-spread-covid-19]Ano an Coronavirus asin  ano an mga sintomas? The Guardian. Kinua 28.02.2020</ref>

==Presenteng Bilang kan mga nagkaurulakitan asin nagkagaradan sa COVID19==

Sa bilog na kinaban, susog sa World Health Organization (WHO), an virus nakaulakit na nin sobra sa 1,280,162 katawo, nagkagaradan man sa helang kaini an sobra sa 70,031 katawo kan nagpakol an Abril 6, oras na 11:52 nin hapon. Alagad, sa parehong report,  261,474 katawo an nakabawe asin naumayan.<ref>[https://www.scmp.com/news/china/society/article/3075438/hopes-coronavirus-vaccine-rise-after-chinese-scientists-find]Pinakahuring report kan WHO sa COVID19. Kinua 04-06-20.</ref>

==Galeriya nin mga retrato==

<gallery mode="packed" heights="150px">
File:Citizens of Wuhan lining up outside of a drug store to buy masks during the Wuhan coronavirus outbreak.jpg|Mga taga-Wuhan nagpipirila sa botika mabakal mga maskara saka medisina kan magputok an helang sa virus.
File:Wuhan citizens rush to buy vegetables during Wuhan coronavirus outbreak.jpg|Mga parasaod sa Wuhan nagroroso' sa pagbakal mga gulayon durante kan magbungkaras an Coronavirus.
File:Last train of Wuhan metro before authorities lock down the city for the Wuhan coronavirus outbreak.jpg|Mga residente kan Wuhan naghahalat kan ultimong biyahe kan tren sa istasyon Metro, alas  10&nbsp; nin aga, 22 Enero
</gallery>

==Basaha man==

* [[Li Wenliang]]
* CNBC, Health and Science <ref>[[https://www.cnbc.com/2021/08/09/covid-epidemiologist-larry-brilliant-on-delta-variant-vaccinations.html]]Kinua 08-11-21. </ref>

== Toltolan ==
{{reflist}}

{{poon}}
[[Kategorya: Coronavirus]]
[[Kategorya: Mga helang kinakawsa nin mga virus]]
right|thumb|280px|Pagmaan sa hitsura kan coronavirus paagi nin kompyuter 
thumb|Mga susundon paglikay sa COVID19

right|thumb|280px|Mga sintomas asin epekto sa hawak
right|thumb|280px|Mga residente kan HK nagpipirila sa Istasyon nin West Kowloon pagbawi kan plete sa mga tiket sa tren na pasiring Tsina
right|thumb|280px|Pagtanaw sa ayre kan kahiwasan kan trapiko sa mga lugar na urban sa Wuhan:diiton sana an mga awtong nagbabyarahe

An pandemya nin COVID-19, midbid man bilang pandemyang koronabirus, iyo an global pandemic kan coronavirus disease 2019 (COVID-19) kawsa kan makuring acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2). 

An pagbungkaras kan inapod na  novel coronavirus asin ngonyan  nginangaranan nang COVID-19, nangyari kan katangaan nin Desyembre 2019 sa siyudad nin Wuhan, sa Sentral Tsina. Nadukayan ini sa sarong grupo nin mga naghehelang sa pneumonia na mayo nin makuang rason kun ano an nagkawsa kaini. Dangan ini palan narisa na bagong strain kan inapod na coronavirus. An  International Committee on Taxonomy of Viruses inapod an virus "severe acute respiratory syndrome coronavirus 2" (SARS-CoV-2).  Kan Pebrero, an World Health Organization (WHO) pig-ngaranan an helang na kinakawsa kan virus na COVID-19.

Pag'uulakit

An impeksyon nangyayari primeramente paagi kan tawo-sa-tawo na pag'urulakitan, paagi sa mga pirinong laway kun an saro nahatsing o naabo. An periodo nin paghilomlom kan virus napoon 2 aldaw sagkod 14 aldaw, totoo igwang bagong pagkadukay na naabot pa ngani daang 27 aldaw saka ini naluwas. Mga sintomas maririsa kan helang na ini iyo an kalentura, pagkaho-kaho asin paggabat o paglipot kan hinangos. An mga kumplikasyon kaini iyo na pwede mahulog sa pneumonia asin kan inapod na acute respiratory distress syndrome. Mayo pa nin pambulong o bakuna na laban sa pagsumpo o pag'ulang sa paglakop kan helang na ini. An magibo sana sa presente iyo an pagpagian sa mga minamateng sintomas. An dakulang suwestyon sana iyo an paghanaw na gayo kan mga kamot orog na kun saen-saen nagkapot ini sa mga bagay-bagay ngane dai dukotan kan virus asin dai mapalakop ini sa ibang tawo na makanumpongan. Kun siisayman an naghuhuna na naduktan kan virus pinapatanidan na gayo na i-monitor an saindang salud sa laog nin 2 semana, magsulot nin takop sa nguso-dungo ngani malimita an paglakop kan hinangaw na posible may darang mga partikula kan virus asin mag'apod sa sarong doktor bago magpasiring sa saiyang klinika ngani siya makapangandam man.

Kan Enero 30, an pagbungkaras kan virus pinagdeklara nang Emerhensyang Publiko sa Salud sa Lebel na Internasyonal klan World Health Organization (WHO).Pigdeklarang lebel internasyonal an krisis sa salud kan WHO Mga lakdang na pang'laban paglakop kaini pig'imponer sa Tsina asin sa iba-ibang parte kan kinaban matapos mahiling an biglang paglakop kan mga kaso nin pangungulakit kaini kahurihan kan Enero na nagresulta sa mga restriksyon sa pagbyahe, quarantine asin curfew. Sarong halimbawa iyo an paglockdown kan probinsya nin Hubei kun saen sa lugar kan Wuhan nadukayan an pagluwas kan helang [https://www.scmp.com/news/china/society/article/3049298/coronavirus-zhejiang-adopts-draconian-quarantine-measures-fight, an pagboluntad na curfew sa Daegu, South Korea, asin an paglockdown nin haros sarong dosenang mga banwaan na may populasyon na 50,000 katawo sa Lombardy asin Venetto nin Italya. Mga aeropwerto asin mga istasyon nin tren nagobligar na nin mga pagkua kan temperatura sa hawak kan mga biyahero asin pagpadeklara sa surat kun saen nagharale sinda asin siring man nagparaskel nin mga pagpaisi kun ano an Coronavirus asin mga sintomas kaini.https://www.usatoday.com/story/travel/news/2020/01/24/coronavirus-outbreak-leads-state-department-issue-level-4-advisory/4562349002/ Magkapirang mga nasyon nagbawal na sa pagbyahe sa mga lugar kun saen makusog nagluwas an kahelangan.

Saro pang dakulang kahaditan iyo an epekto kaini sa instabilidad sa ekonomiya asin politika. Mala ta pira nang pigsisanteng mga lider kan Partido Komunista kan Tsina huli sa bagolbolon na pagsimbag sa pagbungkaras kaining kahelangan.Pagsisante sa mga opisyales kan Partido Komunista sa Wuhan Siring man nagruluwas an mga insidente nin pag'aapi asin pagtuturuya'-tuya' sa mga rasang Tsino asin mga Asyano gibo kan pagluwas kan kahelangan sa virus.Pagtutuya' sa mga Tsino asin Asyano.Kinua 28-02.2020.

Mga bilang nin nagkagaradan asin mga nasyon nalaog kan coronavirus

Abot petsa 25 kan Pebrero 25, an bungkaras kan virus naapektuhan na mga 80,000 katawo sa bilog na kinaban. Sa Tsina 2,663 an nagkagaradan na sa 77,658 na kaso nin pag'uulakit, kadakulan kaini sa probinsya sentral nin Hubei. Alagad, sa tahaw kaini sobra sa 12,000 katawo na naulaktan sa Tsina an naumayan na man.Ano an Coronavirus asin  ano an mga sintomas? The Guardian. Kinua 28.02.2020

An coronavirus naglakop sa sikerya tolong polong (30) mga nasyon. An apektadong marhay iyo an Hapon na may kasong 850 kabali na diyan an 691 na kaso na nagputok sa laog mismo kan sarong cruise ship na Diamond Princess nakadoong sa Yokohama, na apat igdi kaini nagkagaradan. An Italya igwang narekord na 229 na kaso asin pitong (7) nagadan, manta an South Korea igwang 893 na kaso asin walong (8) nagadan. Igwa man nin pinagbareta na mga nagkagaradan huli sa helang na ini sa Hong Kong, Taiwan, Pransya, Iran asin sa Filipinas. Sa UK pinagbareta na 15 an naulaktan alagad mayo pa man sainda an nagadan.Ano an Coronavirus asin  ano an mga sintomas? The Guardian. Kinua 28.02.2020

Presenteng Bilang kan mga nagkaurulakitan asin nagkagaradan sa COVID19

Sa bilog na kinaban, susog sa World Health Organization (WHO), an virus nakaulakit na nin sobra sa 1,280,162 katawo, nagkagaradan man sa helang kaini an sobra sa 70,031 katawo kan nagpakol an Abril 6, oras na 11:52 nin hapon. Alagad, sa parehong report,  261,474 katawo an nakabawe asin naumayan.Pinakahuring report kan WHO sa COVID19. Kinua 04-06-20.

Galeriya nin mga retrato

Basaha man

 Li Wenliang
 CNBC, Health and Science []Kinua 08-11-21. 

 Toltolan 

Kategorya: Coronavirus
Kategorya: Mga helang kinakawsa nin mga virus