Curupira
{{Infobox mythical creature|name=Curupira|Region=[[Brazil]]|image=|caption=|Grouping=[[Legendary creature]]|Sub_Grouping=[[Guarani mythology|Tupi–Guarani]]}} 

An '''Curupira''' sarong mitolohikong linalang na yaon sa mga mito kan Tupi-Guarani sa kagubatan nin Amazon sa [[Brasil|Brazil]] .

An pangaran gikan sa tataramon na Tupi ''na kuru'pir'', boot sabihon "natatahoban nin mga paltos". Susog sa mga osipon kultural, an linalang na ini igwa nin maliwanag na pula/kahel na buhok, dawa ngani an saiyang buhok pwede man maglaad asin magin kalayo, asin nakakaagid sa sarong tawo o sarong [[Duwende (Dwarf, folklore)|enano]], alagad an mga bitis kaini nakatalikod.

An demonyong Curupira nakaistar sa kagurangan asin ginagamit an saiyang mga bitis na nakatalikod tanganing makagibo nin mga bakas na minagiya sa puntong pinunan kaini, kaya nariribaraw an mga paraayam asin mga biyahero. Apwera kaiyan, pwede man ining maggibo nin mga ilusyon asin magprodusir nin tanog na garo halangkaw an tono nin siwit, tanganing matakot asin madara an saiyang biktima sa pagkabuang. Ordinaryo na iladawan an sarong Curupira na nakasakay sa sarong peccary na may kwelyo, arog kan saro pang linalang na taga-Brazil na inaapod na Caipora ''.''

Si Curupira mabiktima nin mga paraayam asin paraayam na nagkukua nin labi pa sa saindang kaipuhan sa kagurangan, asin inaatake man niya an mga tawong nag-aayam nin mga hayop na nag-aataman kan saindang mga aki. Dakul an manlaen-laen na bersyon kan alamat, asin kaya an itsura asin gawi kan linalang pwedeng magkaiba-iba sa lambang rehiyon sa Brazil. Alagad, si Curupira pigkokonsidera na sarong nasyonal na folkloriko na pigura. <ref>{{cite web|title=Conheça a história do curupira, o defensor das árvores e dos animais|url=https://butantan.gov.br/bubutantan/conheca-a-historia-do-curupira-o-defensor-das-arvores-e-dos-animais#:~:text=A%20lenda%20caracteriza%20o%20curupira,e%20suas%20pegadas%20ao%20contr%C3%A1rio.|website=butantan.gov.br|access-date=30 September 2023}}</ref>

Ini an pinakaenot na pigura sa kasaysayan kan osipon na nadokumento sa Brazil. <ref>{{cite web|title=Curupira – Brazilian Folklore|url=http://kurupira.net/kurupiraproject/folklore.php|access-date=30 September 2023|website=Kurupira.net}}</ref>

== Kasaysayan ==
[[Ladawan:Recina_Vicinal_Curupira_-_panoramio.jpg|thumb| Sarong estatuwang curupira sa Olímpia, São Paulo]]
Sa saro sa pinakapopular na mga pambihirang linalang sa mga kagubatan kan Brazil, an Curupira sarong halipot na pigura na may pulang buhok, an mga bitis paatras, an mga takyag paabante. An pinakagurang na pagsambit kan saiyang pangaran iyo si José de Anchieta, sa São Vicente, kan 30 Mayo 1560:
 {{Blockquote|"It's a well-known thing and it's rumored by everyone that there are certain demons, which the Brazilians call corupira, that often attack Indians in the bush, whip them, hurt them and kill them. Our people are witnesses of this. Brothers, who sometimes saw those killed by them. Therefore, the Indians usually leave on a certain path, which leads through rough forests to the interior of the lands, on the top of the highest mountain, when they pass by, bird feathers, fans , arrows and other similar things as a kind of oblation, fervently begging the curupiras not to harm them."<ref>{{cite journal|access-date=30 September 2023|date=Spring 1997|journal=Série Cadernos da Reserva da Biosfera da Mata Atlântica|location=São Paulo|page=32|publisher=Conselho Nacional da Reserva da Biosfera da Mata Atlântica|title=Caderno nº 7, CARTA DE SÃO VICENTE, 1560|url=http://www.rbma.org.br/rbma/pdf/Caderno_07.pdf}}</ref>}}
An Demonyo kan kagubatan, parapaliwanag kan mga misteryosong osipon, kan pagkawara kan mga paraayam, kan mga nalingawan na agihan, kan biglaan, dai maipaliwanag na mga takot, si Curupira luway-luway na nag-ako nin mga atributo asin pisikal na porma na pagsasadiri kan ibang mga nagtatakot na entidad na nawara sa klasikal na antigong panahon . Pirming nakaatubang sa likod an saiyang mga bitis asin may pambihirang pisikal na kusog, dinadaya niya an mga paraayam asin mga biyahero, na nagpapawara sainda, na nagpapalagalag sa laog kan kagurangan, sa paagi nin mga siwit asin falsong senyales.

Hale sa Maranhão sa timog pasiring sa Espírito Santo, an danay na bansag kaini iyo an Caipora. Si Eduardo Galvão nagpaaram: "An Curupira sarong henyo kan kagurangan. Sa siyudad o sa mga capoeiras sa haraning pagtaraid kaini mayo nin mga currupira. Nakaistar sinda sa mas harayo, sa laog kan kagurangan. An mga tawo sa siyudad nagtutubod sa saindang pag-eksister, alagad bako sindang rason na maghadit huli ta an mga curupira habo sa mga lugar na kadakol nin populasyon."

"Sinda labi-labi an pagkamoot sa tabako asin pinga . An mga para-alog nin goma asin mga paraoma nagwawalat kan mga regalong ini sa mga agihan na saindang binabagtas, tanganing mapaogma sinda o dawa paano madisturbo sinda. Sa kadlagan, an halawig asin makusog na mga kurahaw kan mga Currupira parateng nadadangog kan mga caboclo. Inaarog man ninda an boses nin tawo, tanganing maakit an mga biktima. na nakakadangog kan mga kurahaw asin dai nakakarealisar na ini sarong Currupira asin minarani kaini nawawaran nin gabos na pagmati nin direksyon."

An estado nin São Paulo, sa ley kan Setyembre 11, 1970, na pinirmahan kan gobernador Roberto Costa de Abreu Sodré, "nag-establisar kan Curupira bilang simbolo kan estado kan parabantay kan mga kagubatan asin kan mga hayop na nabubuhay diyan." Sa munisipyo kan Olímpia, sa estadong iyan, sa laog nin labing treyntang magkasunod na taon, mayo nin opisyal na mga dokumento na pirmado sa laog kan semana kun saen nangyayari an Folklore Festival, sa bulan nin Agosto, sarong peryodo kun saen an awtoridad kan munisipyo pigrerepresentar kan Curupira, na naggagamit kan kapangyarihan kaini sa paagi nin pagprotehir sa lokal na populasyon asin mga bisita na nagduduman, para sa Horest, asin iba pa. An Florestal sa kabisera kan São Paulo igwa nin monumento ki Curupira, na inaguraran sa Arbor Day, Setyembre 21.

== Sa popular na kultura ==
An sarong linalang na inaapod na Demonyong Curupira itinampok sa nagkapirang mga yugto kan 1999-2002 na serye sa telebisyon ''na Beastmaster'' . Pigtutugtog kan aktres na Australiano na si Emilie de Ravin, an Curupira na ini, mantang igwa pa nin mga bitis na nakatalikod, igwa nin itsura nin sarong hoben asin mapandayang mahamis an lalawgon na blonde na daragita na nakagubing nin berde. Siya sarong espiritu kan kagubatan asin kapritsosong gayo; pigprotehiran niya an mga hayop, partikularmente an mga tigre, asin sa paagi nin sarong hadok naubos niya an buhay kan mga tawo, na ginigibong mga ubak sana an saindang mga hawak. Siya sarong bakong komportableng kaalyado kan karakter sa titulo, si Dar.

Sa 2020 animated film na The Red Scroll, an karakter na si Idril inspirado ni Curupira, dawa ngani mayo siyang mga bitis na nakatalikod, malinaw niyang ipinapahiling an kakayahan na magwalat nin mga baliktad na bakas sa daga sa saro sa mga eksena. <ref>{{cite web|date=20 September 2021|title=O Pergaminho Vermelho|url=https://rodrigosantosescritor.com.br/site/o-pergaminho-vermelho-16-referencias-que-voce-nao-viu-na-primeira-animacao-brasileira-da-disney-plus/|website=Rodrigo Santos Escritor}}</ref>

An 2021 Netflix series ''na Invisible City'' nagtatampok nin kadakol na mga karakter kan lore kan Brazil, kaiba si Curupira. Si Curupira, na pigtutugtog ni Fabio Lago, pigladawan bilang sarong tawong daing harong na sarong entidad na nagbabantay asin nagpoprotehir sa mga kagubatan kan Brazil, na namamansayan kan saiyang mga bitis na nakatalikod, naglalaad na payo, asin garo ilusyon na halangkaw na mga siwit na pinagsasaro an naturalesa asin mga boses nin tawo. <ref>{{Cite news|last=Silveira|first=Luísa|date=28 March 2023|title=Boiuna, Cuca, Curupira: conheça todas as lendas de Cidade Invisível|url=https://www.techtudo.com.br/listas/2023/03/boiuna-cuca-curupira-conheca-todas-as-lendas-de-cidade-invisivel-streaming.ghtml}}</ref>

== Hilingon man ==
 {{div col|colwidth=30em}}
* [[Caipora]]
* [[Cipitio]]
* [[Headless Mule]]
* [[Leshy]], a similar forest-dwelling being from [[Slavic mythology]]
* [[Mohan (legendary)]]
* [[Puck (mythology)|Puck]]
* [[Uaica]]
{{div col end}}

== Toltolan ==
<references />
{{Tamboan}}
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]
An Curupira sarong mitolohikong linalang na yaon sa mga mito kan Tupi-Guarani sa kagubatan nin Amazon sa Brazil .

An pangaran gikan sa tataramon na Tupi na kuru'pir, boot sabihon "natatahoban nin mga paltos". Susog sa mga osipon kultural, an linalang na ini igwa nin maliwanag na pula/kahel na buhok, dawa ngani an saiyang buhok pwede man maglaad asin magin kalayo, asin nakakaagid sa sarong tawo o sarong enano, alagad an mga bitis kaini nakatalikod.

An demonyong Curupira nakaistar sa kagurangan asin ginagamit an saiyang mga bitis na nakatalikod tanganing makagibo nin mga bakas na minagiya sa puntong pinunan kaini, kaya nariribaraw an mga paraayam asin mga biyahero. Apwera kaiyan, pwede man ining maggibo nin mga ilusyon asin magprodusir nin tanog na garo halangkaw an tono nin siwit, tanganing matakot asin madara an saiyang biktima sa pagkabuang. Ordinaryo na iladawan an sarong Curupira na nakasakay sa sarong peccary na may kwelyo, arog kan saro pang linalang na taga-Brazil na inaapod na Caipora .

Si Curupira mabiktima nin mga paraayam asin paraayam na nagkukua nin labi pa sa saindang kaipuhan sa kagurangan, asin inaatake man niya an mga tawong nag-aayam nin mga hayop na nag-aataman kan saindang mga aki. Dakul an manlaen-laen na bersyon kan alamat, asin kaya an itsura asin gawi kan linalang pwedeng magkaiba-iba sa lambang rehiyon sa Brazil. Alagad, si Curupira pigkokonsidera na sarong nasyonal na folkloriko na pigura. 

Ini an pinakaenot na pigura sa kasaysayan kan osipon na nadokumento sa Brazil. 

 Kasaysayan 
thumb| Sarong estatuwang curupira sa Olímpia, São Paulo
Sa saro sa pinakapopular na mga pambihirang linalang sa mga kagubatan kan Brazil, an Curupira sarong halipot na pigura na may pulang buhok, an mga bitis paatras, an mga takyag paabante. An pinakagurang na pagsambit kan saiyang pangaran iyo si José de Anchieta, sa São Vicente, kan 30 Mayo 1560:
 
An Demonyo kan kagubatan, parapaliwanag kan mga misteryosong osipon, kan pagkawara kan mga paraayam, kan mga nalingawan na agihan, kan biglaan, dai maipaliwanag na mga takot, si Curupira luway-luway na nag-ako nin mga atributo asin pisikal na porma na pagsasadiri kan ibang mga nagtatakot na entidad na nawara sa klasikal na antigong panahon . Pirming nakaatubang sa likod an saiyang mga bitis asin may pambihirang pisikal na kusog, dinadaya niya an mga paraayam asin mga biyahero, na nagpapawara sainda, na nagpapalagalag sa laog kan kagurangan, sa paagi nin mga siwit asin falsong senyales.

Hale sa Maranhão sa timog pasiring sa Espírito Santo, an danay na bansag kaini iyo an Caipora. Si Eduardo Galvão nagpaaram: "An Curupira sarong henyo kan kagurangan. Sa siyudad o sa mga capoeiras sa haraning pagtaraid kaini mayo nin mga currupira. Nakaistar sinda sa mas harayo, sa laog kan kagurangan. An mga tawo sa siyudad nagtutubod sa saindang pag-eksister, alagad bako sindang rason na maghadit huli ta an mga curupira habo sa mga lugar na kadakol nin populasyon."

"Sinda labi-labi an pagkamoot sa tabako asin pinga . An mga para-alog nin goma asin mga paraoma nagwawalat kan mga regalong ini sa mga agihan na saindang binabagtas, tanganing mapaogma sinda o dawa paano madisturbo sinda. Sa kadlagan, an halawig asin makusog na mga kurahaw kan mga Currupira parateng nadadangog kan mga caboclo. Inaarog man ninda an boses nin tawo, tanganing maakit an mga biktima. na nakakadangog kan mga kurahaw asin dai nakakarealisar na ini sarong Currupira asin minarani kaini nawawaran nin gabos na pagmati nin direksyon."

An estado nin São Paulo, sa ley kan Setyembre 11, 1970, na pinirmahan kan gobernador Roberto Costa de Abreu Sodré, "nag-establisar kan Curupira bilang simbolo kan estado kan parabantay kan mga kagubatan asin kan mga hayop na nabubuhay diyan." Sa munisipyo kan Olímpia, sa estadong iyan, sa laog nin labing treyntang magkasunod na taon, mayo nin opisyal na mga dokumento na pirmado sa laog kan semana kun saen nangyayari an Folklore Festival, sa bulan nin Agosto, sarong peryodo kun saen an awtoridad kan munisipyo pigrerepresentar kan Curupira, na naggagamit kan kapangyarihan kaini sa paagi nin pagprotehir sa lokal na populasyon asin mga bisita na nagduduman, para sa Horest, asin iba pa. An Florestal sa kabisera kan São Paulo igwa nin monumento ki Curupira, na inaguraran sa Arbor Day, Setyembre 21.

 Sa popular na kultura 
An sarong linalang na inaapod na Demonyong Curupira itinampok sa nagkapirang mga yugto kan 1999-2002 na serye sa telebisyon na Beastmaster . Pigtutugtog kan aktres na Australiano na si Emilie de Ravin, an Curupira na ini, mantang igwa pa nin mga bitis na nakatalikod, igwa nin itsura nin sarong hoben asin mapandayang mahamis an lalawgon na blonde na daragita na nakagubing nin berde. Siya sarong espiritu kan kagubatan asin kapritsosong gayo; pigprotehiran niya an mga hayop, partikularmente an mga tigre, asin sa paagi nin sarong hadok naubos niya an buhay kan mga tawo, na ginigibong mga ubak sana an saindang mga hawak. Siya sarong bakong komportableng kaalyado kan karakter sa titulo, si Dar.

Sa 2020 animated film na The Red Scroll, an karakter na si Idril inspirado ni Curupira, dawa ngani mayo siyang mga bitis na nakatalikod, malinaw niyang ipinapahiling an kakayahan na magwalat nin mga baliktad na bakas sa daga sa saro sa mga eksena. 

An 2021 Netflix series na Invisible City nagtatampok nin kadakol na mga karakter kan lore kan Brazil, kaiba si Curupira. Si Curupira, na pigtutugtog ni Fabio Lago, pigladawan bilang sarong tawong daing harong na sarong entidad na nagbabantay asin nagpoprotehir sa mga kagubatan kan Brazil, na namamansayan kan saiyang mga bitis na nakatalikod, naglalaad na payo, asin garo ilusyon na halangkaw na mga siwit na pinagsasaro an naturalesa asin mga boses nin tawo. 

 Hilingon man 
 
 Caipora
 Cipitio
 Headless Mule
 Leshy, a similar forest-dwelling being from Slavic mythology
 Mohan (legendary)
 Puck
 Uaica

 Toltolan 

Kategorya:Pages with unreviewed translations