Siyensya
[[Ladawan:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|thumb|285x285px|An [[Uniberso]] (''Universe'') na pigrerepresenta bilang kadakulon na hugis ''disk'' na pigbanga-banga base sa [[oras]], gikan sa wala pasiring sa tuo.]]
An '''siyensya''' (gikan sa [[Tataramon na Espanyol|Kastila]]: ''ciencia'', [[Ingles]]: ''science'', [[Tagalog]]: ''agham)'' iyo an sistematikong proseso sa pagguno nin kaaraman asin an organisadong parte kan kaaraman na naguno sa paaging ini. 

An siyentipikong proseso iyo an sistematikong pagguno nin mga bagong kaaraman manungod sa sarong sistema. Harus, an [[siyentipikong paagi]] (''scientific method'') iyo an sistematikong pagguno, asin an natural sagkod manlainlain na parte kaini an saiyang sistema. An siyensya iyo pigbibisto man na an siyentipikong kaaraman na sistemikong naguno nin mga [[siyentipiko]].

== Uusipon ==
Sa sarong mahiwas na depinisyon, an siyensya iyo lakop na bago pa man an makabagong panahon asin sa kadakulon na historikal na sibilisasyon, pero an makabagong siyensya iyo kasarosaro sana sa saiyang siyentipikong paagi asin nagin matrayumpo sa pagsimbag kun ano an siyensya sa pinakatama na boot-sabihon kan taramong ini.<ref>"The historian ... requires a very broad definition of "science" — one that ... will help us to understand the modern scientific enterprise. We need to be broad and inclusive, rather than narrow and exclusive ... and we should expect that the farther back we go [in time] the broader we will need to be." — David Pingree (1992), "Hellenophilia versus the History of Science" ''Isis'' '''83''' 554-63, as cited on p.3, David C. Lindberg (2007), ''The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context'',  Second ed. Chicago: Univ. of Chicago Press {{ISBN|978-0-226-48205-7}}</ref>

== Mga sanga kan siyensya ==
[[Ladawan:The Scientific Universe.png|thumb|285x285px|An sukol kan Uniberso na pigmapa sa mga sanga kan siyensya asin an pagpapahiling kun pano nahaman an sarong sistema sa masunod saiya sa paagi nin hirerkiya kan mga siyensya.]]

=== Pormal na siyensya (''Formal sciences'') ===

* [[Matematika]] (''Mathematics'')
* [[Lohika]] (''Logic'')

=== Natural na siyensya (''Natural sciences'') ===

* [[Pisika]] (''Physics'')
** Akustika/Tanugan (''Acoustics'')
** Astrodinamika (''Astrodynamics'')
** [[Astronomiya]] (''Astronomy'')
** Astropisika (''Astrophysics'')
** Pisikang atomiko, molekular asin optikal (''Atomic, Molecular, and Optical physics'')
** Biyopisika (''Biophysics'')
** Pisika pangkomputasyonal (''Computational physics'')
** Pisika ng kondensadong materya (''Condensed matter physics'')
** Kriyonika (''Cryogenics'')
** Dinamika (''Dynamics'')
** Elektronika (''Electronics'')
** [[Inhenyeriya]] (''Engineering'')
** Fluidong dinamika (''Fluid dynamics'')
** Pisika kan materyales (''Materials physics'')
** Matematikang pisika (''Mathematical physics'')
** Mekanikang kwantum (''Quantum mechanics'')
** Mekanika (''Mechanics'')
** Pisikang nukleyar (''Nuclear physics'')
** [[Optika]] (''Optics'')
** Pisikang partikulo (o High Energy Physics) (''Particle physics'')
** Pisikang plasma (''Plasma physics'')
** Pisikang polimero (''Polymer physics'')
** Dinamika kan sakayan (''Vehicle dynamics'')

* [[Kimika]] (''Chemistry'')
** [[Kimikang analitikal]] (''Analytical chemistry'')
** [[Biyokimika]] (''Biochemistry'')
** Kimikang komputasyonal (''Computational chemistry'')
** [[Elektrokimika]] (''Electrochemistry'')
** [[Inorganikong kimika]] (''Inorganic chemistry'')
** Siyensya kan materyales (''Materials science'')
** [[Organikong kimika]] (''Organic chemistry'')
** [[Kimikang pisikal]] (''Physical chemistry'')
** Kimikang quantum (''Quantum chemistry'')
** Espektroskopiya (''Spectroscopy'')
** Estereokimika (''Stereochemistry'')
** [[Termokimika]] (''Thermochemistry'')

* Siyensyang pankinaban (''Earth Sciences'')
** Heodesiya (''Geodesy'')
** [[Heograpiya]] (''Geography'')
** [[Heolohiya]] (''Geology'')
** [[Meteyorolohiya]] (''Meteorology'')
** Oseyanograpiya (''Oceanography'')
** Limnolohiya (''Limnology'')
** [[Sismolohiya]] (''Seismology'')

* [[Biyolohiya]] (''Biology'')
** Siyensyang agrikultural (''Agricultural science'')
** [[Anatomiya]] (''Anatomy'')
** [[Antropolohiya]]/ Siyensyang-pantawo (''Anthropology'')
** Astrobiyolohiya (''Astrobiology'')
** Biyokimika (''Biochemistry'')
** Biyoimpormatika (''Bioinformatics'')
** Biyopisika (''Biophysics'')
** [[Botanika]] (''Botany'')
** Biolohiya kan selula (''Cell biology'')
** Kladistika (''Cladistics'')
** Cytolohiya (''Cytology'')
** Biolohiya kan pag-uswag (''Developmental biology'')
** Ekolohiya o Adalang pangkapalibotan (''Ecology'')
** Entomolohiya (''Entomology'')
** Epidemiyolohiya (''Epidemiology'')
** Ebolusyon (''Evolution'')
** Biyolohiya kan ebolusyonaryong pag-uswag (''Evolutionary developmental biology'')
** Biyohiya pang-tabang na tubig (''Freshwater Biology'')
** Henetika (Population genetics, Genomics, Proteomics) (''Henetika'')
** Siyensyang pangsalud (''Health Science'')
*** [[Dentistriya]] (''Dentistry'')
*** [[Pagbulong]]/ Medisina (''Medicine'')
*** Parmakolohiya (''Pharmacology'')
*** Toksikolohiya (''Toxicology'')
*** Beterinaryong medisina (''Veterinary medicine'')
** Histolohiya (''Histology'')
** Immunolohiya (''Immunology'')
** Biyolohiyang marino (''Marine biology'')
** [[Mikrobiyolohiya]] (''Microbiology'')
** Biyolohiyang molekular (''Molecular Biology'')
** Morpolohiya (''Morphology'')
** Neurosiyensiya (''Neuroscience'')
** Onkolohiya (the study of cancer) (''Oncology'')
** Ontoheniya (''Ontogeny'')
** Paleontolohiya (''Paleontology'')
** Patolohiya (''Pathology'')
** Pikolohiya (Algology) (''Phycology'')
** Piloheniya (''Phylogeny'')
** Pisiyolohiya (''Physiology'')
** Biyolohiyang istraktural (''Structural biology'')
** [[Taksonomiya]] (''Taxonomy'')
** Toksikolohiya (''Toxicology'')
** Birolohiya (''Virology'')
** [[Solohiya]] (''Zoology'')

=== Siyensyang pansosyedad (''Social sciences'') ===

* Antropolohiya/ [[Siyensyang]]-pantawo (''Anthropology'')
** [[Arkiyolohiya]] (''Archaeology'')
* [[Ekonomika]] (''Economics'')
* [[Lingwistika]] (''Linguistics'')
** [[Etimolohiya]]
* [[Sikolohiya]] (''Psychology'')
** Analisis nin pag-uugali
** Biyosikolohiya
** Kognitibong sikolohiya
** Klinikal na sikolohiya
** Sikolohiya nin pag-uswag
** Sikolohiyang edukasyonal
** Sikolohiyang eksperimental
** Sikolohiyang forensika
** Sikolohiyang salud
** Sikolohiyang humanistika
** Sikolohiyang industriyal asin organisasyonal
** Neurosikolohiya
** Sikolihiyang personalidad
** Sikometrika
** Sikopisika
** Sikolohiyang pangmati asin persepsiyon
** Sikolohiyang pangsosyedad
* Gibuhong pansosyedad
* [[Sosyolohiya]] (''Sociology'')
* [[Pilosopiya]] (''Philosophy'')

== Hilingon man ==

* [[Teknolohiya]]
* [[Siyentista]]
* [[Inhenyeriya]]

== Panluwas na takod ==
{{commons category|Science|Siyensya}}
'''Mga publikasyon'''
* {{Wikibooks-inline|GCSE Science}}

'''Mga gunuan'''
* [http://www.euroscience.org/ Euroscience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412080435/http://www.euroscience.org/ |date=2010-04-12 }}
* [http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-57;toc.depth=1;toc.id=dv1-57;brand=default Classification of the Sciences] sa ''Dictionary of the History of Ideas''
* [http://www.science.gov/ United States Science Initiative] Napiling mga pang-siyensyang impormasyon gikan sa mga ahensyang pang-gobyerno kan Estados Unidos, kabali an mga resulta kan research & development results
* [http://undsci.berkeley.edu/index.php How science works] ''University of California Museum of Paleontology''
* [https://www.youtube.com/watch?v=Yk5IWzTfWeM "How Do We Know What Is True?" (animated video; 2:52)]
* [https://plantspeopleplanet.org.au/science/ "Science"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802033931/https://plantspeopleplanet.org.au/science/ |date=2021-08-02 }}, sarong pagtanaw kan konsepto, plantspeopleplanet.org.au
* [https://www.isko.org/cyclo/science  Science] ISKO Encyclopedia of Knowledge Organization

== Toltolan ==
{{reflist}}
{{saringsing}}
[[Kategorya:Siyensya]]
An siyensya (gikan sa Kastila: ciencia, Ingles: science, Tagalog: agham) iyo an sistematikong proseso sa pagguno nin kaaraman asin an organisadong parte kan kaaraman na naguno sa paaging ini. 

An siyentipikong proseso iyo an sistematikong pagguno nin mga bagong kaaraman manungod sa sarong sistema. Harus, an siyentipikong paagi (scientific method) iyo an sistematikong pagguno, asin an natural sagkod manlainlain na parte kaini an saiyang sistema. An siyensya iyo pigbibisto man na an siyentipikong kaaraman na sistemikong naguno nin mga siyentipiko.

 Uusipon 
Sa sarong mahiwas na depinisyon, an siyensya iyo lakop na bago pa man an makabagong panahon asin sa kadakulon na historikal na sibilisasyon, pero an makabagong siyensya iyo kasarosaro sana sa saiyang siyentipikong paagi asin nagin matrayumpo sa pagsimbag kun ano an siyensya sa pinakatama na boot-sabihon kan taramong ini."The historian ... requires a very broad definition of "science" — one that ... will help us to understand the modern scientific enterprise. We need to be broad and inclusive, rather than narrow and exclusive ... and we should expect that the farther back we go [in time] the broader we will need to be." — David Pingree (1992), "Hellenophilia versus the History of Science" Isis 83 554-63, as cited on p.3, David C. Lindberg (2007), The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context,  Second ed. Chicago: Univ. of Chicago Press 

 Mga sanga kan siyensya 
thumb|285x285px|An sukol kan Uniberso na pigmapa sa mga sanga kan siyensya asin an pagpapahiling kun pano nahaman an sarong sistema sa masunod saiya sa paagi nin hirerkiya kan mga siyensya.

 Pormal na siyensya (Formal sciences) 

 Matematika (Mathematics)
 Lohika (Logic)

 Natural na siyensya (Natural sciences) 

 Pisika (Physics)
 Akustika/Tanugan (Acoustics)
 Astrodinamika (Astrodynamics)
 Astronomiya (Astronomy)
 Astropisika (Astrophysics)
 Pisikang atomiko, molekular asin optikal (Atomic, Molecular, and Optical physics)
 Biyopisika (Biophysics)
 Pisika pangkomputasyonal (Computational physics)
 Pisika ng kondensadong materya (Condensed matter physics)
 Kriyonika (Cryogenics)
 Dinamika (Dynamics)
 Elektronika (Electronics)
 Inhenyeriya (Engineering)
 Fluidong dinamika (Fluid dynamics)
 Pisika kan materyales (Materials physics)
 Matematikang pisika (Mathematical physics)
 Mekanikang kwantum (Quantum mechanics)
 Mekanika (Mechanics)
 Pisikang nukleyar (Nuclear physics)
 Optika (Optics)
 Pisikang partikulo (o High Energy Physics) (Particle physics)
 Pisikang plasma (Plasma physics)
 Pisikang polimero (Polymer physics)
 Dinamika kan sakayan (Vehicle dynamics)

 Kimika (Chemistry)
 Kimikang analitikal (Analytical chemistry)
 Biyokimika (Biochemistry)
 Kimikang komputasyonal (Computational chemistry)
 Elektrokimika (Electrochemistry)
 Inorganikong kimika (Inorganic chemistry)
 Siyensya kan materyales (Materials science)
 Organikong kimika (Organic chemistry)
 Kimikang pisikal (Physical chemistry)
 Kimikang quantum (Quantum chemistry)
 Espektroskopiya (Spectroscopy)
 Estereokimika (Stereochemistry)
 Termokimika (Thermochemistry)

 Siyensyang pankinaban (Earth Sciences)
 Heodesiya (Geodesy)
 Heograpiya (Geography)
 Heolohiya (Geology)
 Meteyorolohiya (Meteorology)
 Oseyanograpiya (Oceanography)
 Limnolohiya (Limnology)
 Sismolohiya (Seismology)

 Biyolohiya (Biology)
 Siyensyang agrikultural (Agricultural science)
 Anatomiya (Anatomy)
 Antropolohiya/ Siyensyang-pantawo (Anthropology)
 Astrobiyolohiya (Astrobiology)
 Biyokimika (Biochemistry)
 Biyoimpormatika (Bioinformatics)
 Biyopisika (Biophysics)
 Botanika (Botany)
 Biolohiya kan selula (Cell biology)
 Kladistika (Cladistics)
 Cytolohiya (Cytology)
 Biolohiya kan pag-uswag (Developmental biology)
 Ekolohiya o Adalang pangkapalibotan (Ecology)
 Entomolohiya (Entomology)
 Epidemiyolohiya (Epidemiology)
 Ebolusyon (Evolution)
 Biyolohiya kan ebolusyonaryong pag-uswag (Evolutionary developmental biology)
 Biyohiya pang-tabang na tubig (Freshwater Biology)
 Henetika (Population genetics, Genomics, Proteomics) (Henetika)
 Siyensyang pangsalud (Health Science)
 Dentistriya (Dentistry)
 Pagbulong/ Medisina (Medicine)
 Parmakolohiya (Pharmacology)
 Toksikolohiya (Toxicology)
 Beterinaryong medisina (Veterinary medicine)
 Histolohiya (Histology)
 Immunolohiya (Immunology)
 Biyolohiyang marino (Marine biology)
 Mikrobiyolohiya (Microbiology)
 Biyolohiyang molekular (Molecular Biology)
 Morpolohiya (Morphology)
 Neurosiyensiya (Neuroscience)
 Onkolohiya (the study of cancer) (Oncology)
 Ontoheniya (Ontogeny)
 Paleontolohiya (Paleontology)
 Patolohiya (Pathology)
 Pikolohiya (Algology) (Phycology)
 Piloheniya (Phylogeny)
 Pisiyolohiya (Physiology)
 Biyolohiyang istraktural (Structural biology)
 Taksonomiya (Taxonomy)
 Toksikolohiya (Toxicology)
 Birolohiya (Virology)
 Solohiya (Zoology)

 Siyensyang pansosyedad (Social sciences) 

 Antropolohiya/ Siyensyang-pantawo (Anthropology)
 Arkiyolohiya (Archaeology)
 Ekonomika (Economics)
 Lingwistika (Linguistics)
 Etimolohiya
 Sikolohiya (Psychology)
 Analisis nin pag-uugali
 Biyosikolohiya
 Kognitibong sikolohiya
 Klinikal na sikolohiya
 Sikolohiya nin pag-uswag
 Sikolohiyang edukasyonal
 Sikolohiyang eksperimental
 Sikolohiyang forensika
 Sikolohiyang salud
 Sikolohiyang humanistika
 Sikolohiyang industriyal asin organisasyonal
 Neurosikolohiya
 Sikolihiyang personalidad
 Sikometrika
 Sikopisika
 Sikolohiyang pangmati asin persepsiyon
 Sikolohiyang pangsosyedad
 Gibuhong pansosyedad
 Sosyolohiya (Sociology)
 Pilosopiya (Philosophy)

 Hilingon man 

 Teknolohiya
 Siyentista
 Inhenyeriya

 Panluwas na takod 

Mga publikasyon
 

Mga gunuan
 Euroscience 
 Classification of the Sciences sa Dictionary of the History of Ideas
 United States Science Initiative Napiling mga pang-siyensyang impormasyon gikan sa mga ahensyang pang-gobyerno kan Estados Unidos, kabali an mga resulta kan research & development results
 How science works University of California Museum of Paleontology
 "How Do We Know What Is True?" (animated video; 2:52)
 "Science" , sarong pagtanaw kan konsepto, plantspeopleplanet.org.au
  Science ISKO Encyclopedia of Knowledge Organization

 Toltolan 

Kategorya:Siyensya