Chaneque

[[Ladawan:LaAbuelita.jpeg|thumb|299x299px| Chaneque]]
An '''Chaneque''', '''Chanekeh''', o '''Ohuican Chaneque''', siring sa apod sainda kan mga Aztec, {{Sfnp|Bowles|2012}} mga maalamat na linalang sa osipon kan Mehikano, na an boot sabihon "idtong mga nag-eerok sa mga peligrosong lugar" o "mga kagsadiri kan harong" sa [[Nahuatl|Náhuatl]] . An saradit, garo-sprite na mga linalang na ini igwa nin koneksyon sa mga pwersa kan elemento asin pighihiling bilang mga bantay kan naturalesa . An mga kaparehong mitolohikong linalang makukua sa mga osipon kan Mesoamerika asin Latin Amerika, na parati inaapod na " ''[[Duwende|duende]]'' " sa Espanyol. Sa laog kan osipon kan Yucatec Mayan, an tradisyon kan Yucatán Peninsula pigbibisto an mga kaparehong elemental na entidad bilang " ''aluxob'' ".

Sa nagkapirang kontemporanyong osipon, an mga chaneque ilinaladawan bilang mga aki na may lalawgon nin mga gurang nang lalaki o babae, na may kakayahan na darahon an mga tawo sa laog nin nagkapirang aldaw. Sa panahon na ini, an mga biktima nakakaeksperyensya nin mga pagkawara nin memorya, na inaatribwir sa saindang soboot transportasyon pasiring sa Underworld, partikularmente sa Mictlán o Chiconauhmictlán. An entrada sa rona na ini pigtutubodan na yaon sa laog nin sarong pinamara [[Kayo|na kahoy na kapok]] . Sa ibang pangyayari, an mga chaneque sinasabing tinatakot an mga paralaog sagkod sa punto na an saindang mga kalag minahale sa saindang mga hawak. Kaipuhan an sarong espesipikong ritwal tanganing magkasararo giraray an kalag sa hawak; kun dai, an helang asin kasunod na kagadanan an magbubunga.

An mga Chaneque pigladawan nin positibo asin negatibo sa media kan Mehiko sa laog nin mga siglo. An parasurat na Mehikano [[Artemio de Valle-Arizpe|na si Artemio de Valle-Arizpe]], pagkatapos na mag-adal sa [[Mexican colonial history|kasaysayan kan kolonyal na Mehikano]] durante kan saiyang panahon bilang sarong diplomatiko sa Espanya asin sa General Archive of the Indies, nagsurat nin nagkapirang libro manongod sa mga alamat kolonyal, na parateng naglaladawan nin mga chaneque na may negatibong mga tono bilang mga entidad na may koneksyon sa Kristiyanong demonyo . Sa osipon ni Valle-Arizpe na "Un duende y un perro" na nangyari kan huring parte kan ika-16 na siglo, an chaneque na nag-aanggot ki Dona Luisa ilinaladawan bilang sarong " [[demonyo]] ", na nagtatao nin mga lugas asin nag-iinduce nin takot.

An komplikadong naratibo na ini nag-evolve sa lawig nin panahon, na nagsasalak nin mga elemento nin proteksyon, karatan, asin [[Sobrenatural|mga supernatural na pwersa]] sa tela kan pamana kultural kan Mehiko .

== Dangog ==
An mga Chaneque igwa nin halawig na kasaysayan sa Mehiko, dawa ngani sinda pigrerepresentar nin iba-iba base sa estado. Nakua sinda sa mga alamat kan Mesoamerika, siring man sa mga dokumento na isinurat kan Inkisisyon Espanyol .  An mga iskolar nagdedebate sa ideya na an mga chaneques asin duendes parehong mga mitolohikong linalang. An mga linalang na ini igwa nin manlaen-laen na pangaran sa bilog na kinaban, alagad igwa sinda nin manlaen-laen na karakteristiko. An pangaran na "duende" gikan sa tataramon na [[Mga tataramon na Indo-Europeo|Indo-Europeo]] ''na dema'', na an boot sabihon konektado sa harong. An ugat na tataramon ''na dem-'' nangangahulugan na harong o harong. <ref>{{Cite web|last=Company|first=Houghton Mifflin Harcourt Publishing|title=Appendix I - Indo-European Roots|url=https://www.ahdictionary.com/word/indoeurop.html#IR017200|access-date=2021-10-21|website=www.ahdictionary.com}}</ref> An pangaran na ini naggigikan sa bagay na sinda may tendensiyang mag-abala sa mga indibidwal sa saindang mga harong.

An mga taga-baryo dati nagtatao nin mga dolot sa mga chaneque bilang karibay nin proteksyon. Naglaom sinda na an mga chaneque maprotehir sa saindang ani asin maolang sa mga paralaog, o iba pang maraot na mga linalang, na makalaog sa saindang mga harong. An saro pang klase nin proteksyon iyo an pagsulot nin gubing sa laog paluwas kun nagbibiyahe sa kagurangan.

Si Chaneques igwa man nin reputasyon sa pagkidnap nin mga hoben na lalaki asin babae tanganing magkaigwa nin seksuwal na relasyon. An historyador na si Javier Ayala Calderon nakadiskobre nin sarong archive kan 1676 kun saen sarong hoben na lalaki an nagsaysay kan saiyang mga sekswal na eksperyensya sa sarong duende. 

Parehong an mga istoryang makukua sa nakasurat na teksto gikan sa inkisisyon kan Espanya asin an berbal na kasaysayan gikan sa Mesoamerika naglaladawan nin mga linalang na may tendensiyang magin masungit. An iba protektibo mantang an iba maringis.

== Karakteristiko ==
An mga la chaneques, o duendes, puedeng iladawan sa laen-laen na paagi. An mga Chaneque igwa nin halipot na hawak asin parati na ilinaladawan bilang huba. Nabubuhay sinda sa mga kagurangan, salog, o kuweba, asin konektado sa daga asin tubig.  An osipon kan Mehiko nagrerepresentar sainda pareho bilang maraot na mga linalang na gustong magcausa nin danyos o marahay na mga linalang na gustong magtabang. Pwede sindang makipag-ulay sa mga hayop sa kagurangan nin huli ta sinda nagtatao nin proteksyon. <ref name=":12">{{Cite journal|last=Avila Pardo|first=Gerardo|date=2009|title=La Trampa del Chaneque|url=https://cdigital.uv.mx/bitstream/handle/123456789/8939/mis3_p52-58_2009-3.pdf?sequence=1&isAllowed=y|journal=Revista EntreVerando|volume=3|pages=52–58}}</ref> Pwede na dai sinda pirming nahihiling kan mga adulto alagad an mga aki sa pangkagabsan nahihiling sinda. Mahilig sindang magkanta, magkurahaw, asin maghibi. <ref>{{Cite book|title=Tras las huellas de los duendes: Mexico|last=Guzman|first=Carlos Alberto|publisher=Selector, SA de CV|year=2012|isbn=978-6074531152|language=Spanish}}</ref>

Ilinadawan sinda ni Pedro Cholotio Temo bilang "sarong munyikang aking lalaki o sarong sadit na lalaki na naglulukso asin naglulukso" asin nahihiling na nakasulot nin "mahiwas an gilid na sombrero arog kan ginigibo kan mga Mehikano; an saiyang kolor itom." <ref>{{Cite journal|last=Stross|first=Brian|date=2011|title=Sexton, James D., and Fredy Rodríguez-Mejía (eds.): The Dog Who Spoke and More Mayan Folktales. El perro que habló y más cuentos mayas. Stories told by Pedro Cholotío Temó and Alberto Barreno|url=http://dx.doi.org/10.5771/0257-9774-2011-2-708|journal=Anthropos|volume=106|issue=2|pages=708–709|doi=10.5771/0257-9774-2011-2-708|issn=0257-9774}}</ref> Nagtutubod si Temo na an mga duendes totoo asin konektado sa demonyo, kapareho kan mga siglo nang mga pagtubod kan mga Kastila, asin na an mga tawong naggigibo nin mga ritwal na Satanas mas posibleng makahiling nin mga duendes.

Kun anggot, an mga Chaneque puedeng magin makadisturbo asin makakulog sa pisikal sa mga tawo. Sa sarong halimbawa, an Chaneque nag-apon nin sarong kamao nin doot sa ngoso nin sarong preso. <ref>{{Cite journal|last=Blake|first=Mary|date=1914|title=The Elves of Old Mexico|url=http://dx.doi.org/10.2307/534600|journal=The Journal of American Folklore|volume=27|issue=104|pages=237–239|doi=10.2307/534600|issn=0021-8715}}</ref> An preso tinatakot an Chaneque sa paagi nin pagsabi na siya maglalalang nin kalayo.

== Sa popular na kultura ==
An mga Chaneques pigrerepresentar nin positibo asin negatibo sa media kan Mehiko sa laog nin mga siglo. An parasurat na Mehikano [[:es:Artemio de Valle Arizpe|na si Artemio de Valle Arizpe]] nagtrabaho bilang sarong diplomatiko sa Espanya asin nag'erok sa General Archive of the Indies kun saen nadiskubre niya an sarong interes sa kasaysayan kolonyal kan Mehikano. Nagsurat siya nin dakul na libro dapit sa mga osipon na nag-eksister kan panahon nin kolonyal na Espanya. An mga istorya sa panahon na idto may tendensiyang iladawan an alamat kan mga chaneques na may negatibong mga kahulugan. Sinda nahihiling bilang mga linalang na nagtatrabaho kaiba kan demonyo. Sa istorya ni Valle-Arizpe, ''Un duende y un perro'' (Sarong Elf asin sarong Aso), na nangyari kan huring parte kan dekada 1500, an linalang na nagpapasakit ki Dona Luisa ilinaladawan bilang sarong "demonyo". An duende hahampakon siya na binabayaan siya nin mga lugas asin papasakitan siya nin labi-labi kaya si Dona Luisa nabubuhay sa takot. <ref>{{Cite book|title=Historia, tradiciones y leyendas de calles de Mexico. Tomo I: Prologo de Jerman Argueta|last=Argueta|first=Jerman|publisher=D.R. Editorial Lectorum|year=2008|language=Spanish}}</ref>

== Toltolan ==
<references />
{{Tamboan}}

=== Mga obrang sinitar ===

* {{Cite book|title=Mexican Bestiary|last=Bowles|first=David|publisher=VAO Publishing|year=2012|isbn=978-0615571195|location=Donna, TX}}
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]
An Chaneque, Chanekeh, o Ohuican Chaneque, siring sa apod sainda kan mga Aztec,  mga maalamat na linalang sa osipon kan Mehikano, na an boot sabihon "idtong mga nag-eerok sa mga peligrosong lugar" o "mga kagsadiri kan harong" sa Náhuatl . An saradit, garo-sprite na mga linalang na ini igwa nin koneksyon sa mga pwersa kan elemento asin pighihiling bilang mga bantay kan naturalesa . An mga kaparehong mitolohikong linalang makukua sa mga osipon kan Mesoamerika asin Latin Amerika, na parati inaapod na " duende " sa Espanyol. Sa laog kan osipon kan Yucatec Mayan, an tradisyon kan Yucatán Peninsula pigbibisto an mga kaparehong elemental na entidad bilang " aluxob ".

Sa nagkapirang kontemporanyong osipon, an mga chaneque ilinaladawan bilang mga aki na may lalawgon nin mga gurang nang lalaki o babae, na may kakayahan na darahon an mga tawo sa laog nin nagkapirang aldaw. Sa panahon na ini, an mga biktima nakakaeksperyensya nin mga pagkawara nin memorya, na inaatribwir sa saindang soboot transportasyon pasiring sa Underworld, partikularmente sa Mictlán o Chiconauhmictlán. An entrada sa rona na ini pigtutubodan na yaon sa laog nin sarong pinamara na kahoy na kapok . Sa ibang pangyayari, an mga chaneque sinasabing tinatakot an mga paralaog sagkod sa punto na an saindang mga kalag minahale sa saindang mga hawak. Kaipuhan an sarong espesipikong ritwal tanganing magkasararo giraray an kalag sa hawak; kun dai, an helang asin kasunod na kagadanan an magbubunga.

An mga Chaneque pigladawan nin positibo asin negatibo sa media kan Mehiko sa laog nin mga siglo. An parasurat na Mehikano na si Artemio de Valle-Arizpe, pagkatapos na mag-adal sa kasaysayan kan kolonyal na Mehikano durante kan saiyang panahon bilang sarong diplomatiko sa Espanya asin sa General Archive of the Indies, nagsurat nin nagkapirang libro manongod sa mga alamat kolonyal, na parateng naglaladawan nin mga chaneque na may negatibong mga tono bilang mga entidad na may koneksyon sa Kristiyanong demonyo . Sa osipon ni Valle-Arizpe na "Un duende y un perro" na nangyari kan huring parte kan ika-16 na siglo, an chaneque na nag-aanggot ki Dona Luisa ilinaladawan bilang sarong " demonyo ", na nagtatao nin mga lugas asin nag-iinduce nin takot.

An komplikadong naratibo na ini nag-evolve sa lawig nin panahon, na nagsasalak nin mga elemento nin proteksyon, karatan, asin mga supernatural na pwersa sa tela kan pamana kultural kan Mehiko .

 Dangog 
An mga Chaneque igwa nin halawig na kasaysayan sa Mehiko, dawa ngani sinda pigrerepresentar nin iba-iba base sa estado. Nakua sinda sa mga alamat kan Mesoamerika, siring man sa mga dokumento na isinurat kan Inkisisyon Espanyol .  An mga iskolar nagdedebate sa ideya na an mga chaneques asin duendes parehong mga mitolohikong linalang. An mga linalang na ini igwa nin manlaen-laen na pangaran sa bilog na kinaban, alagad igwa sinda nin manlaen-laen na karakteristiko. An pangaran na "duende" gikan sa tataramon na Indo-Europeo na dema, na an boot sabihon konektado sa harong. An ugat na tataramon na dem- nangangahulugan na harong o harong.  An pangaran na ini naggigikan sa bagay na sinda may tendensiyang mag-abala sa mga indibidwal sa saindang mga harong.

An mga taga-baryo dati nagtatao nin mga dolot sa mga chaneque bilang karibay nin proteksyon. Naglaom sinda na an mga chaneque maprotehir sa saindang ani asin maolang sa mga paralaog, o iba pang maraot na mga linalang, na makalaog sa saindang mga harong. An saro pang klase nin proteksyon iyo an pagsulot nin gubing sa laog paluwas kun nagbibiyahe sa kagurangan.

Si Chaneques igwa man nin reputasyon sa pagkidnap nin mga hoben na lalaki asin babae tanganing magkaigwa nin seksuwal na relasyon. An historyador na si Javier Ayala Calderon nakadiskobre nin sarong archive kan 1676 kun saen sarong hoben na lalaki an nagsaysay kan saiyang mga sekswal na eksperyensya sa sarong duende. 

Parehong an mga istoryang makukua sa nakasurat na teksto gikan sa inkisisyon kan Espanya asin an berbal na kasaysayan gikan sa Mesoamerika naglaladawan nin mga linalang na may tendensiyang magin masungit. An iba protektibo mantang an iba maringis.

 Karakteristiko 
An mga la chaneques, o duendes, puedeng iladawan sa laen-laen na paagi. An mga Chaneque igwa nin halipot na hawak asin parati na ilinaladawan bilang huba. Nabubuhay sinda sa mga kagurangan, salog, o kuweba, asin konektado sa daga asin tubig.  An osipon kan Mehiko nagrerepresentar sainda pareho bilang maraot na mga linalang na gustong magcausa nin danyos o marahay na mga linalang na gustong magtabang. Pwede sindang makipag-ulay sa mga hayop sa kagurangan nin huli ta sinda nagtatao nin proteksyon.  Pwede na dai sinda pirming nahihiling kan mga adulto alagad an mga aki sa pangkagabsan nahihiling sinda. Mahilig sindang magkanta, magkurahaw, asin maghibi. 

Ilinadawan sinda ni Pedro Cholotio Temo bilang "sarong munyikang aking lalaki o sarong sadit na lalaki na naglulukso asin naglulukso" asin nahihiling na nakasulot nin "mahiwas an gilid na sombrero arog kan ginigibo kan mga Mehikano; an saiyang kolor itom."  Nagtutubod si Temo na an mga duendes totoo asin konektado sa demonyo, kapareho kan mga siglo nang mga pagtubod kan mga Kastila, asin na an mga tawong naggigibo nin mga ritwal na Satanas mas posibleng makahiling nin mga duendes.

Kun anggot, an mga Chaneque puedeng magin makadisturbo asin makakulog sa pisikal sa mga tawo. Sa sarong halimbawa, an Chaneque nag-apon nin sarong kamao nin doot sa ngoso nin sarong preso.  An preso tinatakot an Chaneque sa paagi nin pagsabi na siya maglalalang nin kalayo.

 Sa popular na kultura 
An mga Chaneques pigrerepresentar nin positibo asin negatibo sa media kan Mehiko sa laog nin mga siglo. An parasurat na Mehikano na si Artemio de Valle Arizpe nagtrabaho bilang sarong diplomatiko sa Espanya asin nag'erok sa General Archive of the Indies kun saen nadiskubre niya an sarong interes sa kasaysayan kolonyal kan Mehikano. Nagsurat siya nin dakul na libro dapit sa mga osipon na nag-eksister kan panahon nin kolonyal na Espanya. An mga istorya sa panahon na idto may tendensiyang iladawan an alamat kan mga chaneques na may negatibong mga kahulugan. Sinda nahihiling bilang mga linalang na nagtatrabaho kaiba kan demonyo. Sa istorya ni Valle-Arizpe, Un duende y un perro (Sarong Elf asin sarong Aso), na nangyari kan huring parte kan dekada 1500, an linalang na nagpapasakit ki Dona Luisa ilinaladawan bilang sarong "demonyo". An duende hahampakon siya na binabayaan siya nin mga lugas asin papasakitan siya nin labi-labi kaya si Dona Luisa nabubuhay sa takot. 

 Toltolan 

 Mga obrang sinitar 

 
Kategorya:Pages with unreviewed translations