Kasultanan nin Samudera Pasai
{{Short description|Sultanatong muslim sa Indonesya}}
{{about|pangkasaysayan na kahadean nin Malay|banwaan sa Burma|Pasai, Burma|nag-iirok sa Brunei|Kampong Pasai|syudad sa Filipinas |Pasay}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Sultanatong Samudera Pasai
| common_name            = Samudera Pasai
| native_name            = {{Script/Arabic|كسلطانن سامودرا ڤاساي}}
| religion               = [[Sunni Islam]]
| p1                     = Sultanatong Peureulak
| s1                     = Sultanatong Aceh
| s2                     =
| year_start             = 1267
| year_end               = 1524
| date_start             =
| date_end               =
| event_start            = Pagtugdas
| event6                 = Pagsakyada kan [[Imperyong Portuges|Portuges]]
| date_event6            = 1521
| event_end              = [[pananakyada kan Aceh sa Pasai|Sinakyada]] kan [[Sultanatong Aceh]]
| image_flag             =
| image_coat             =
| symbol_type            =
| image_map              = Pasai.jpg
| image_map_caption      = Mapa kan Pasai, sa ngunyan na [[Lhokseumawe]] kan Sumatra, probinsya nin Aceh.
| capital                = Pasai
| common_languages       = [[Suanoy na Malay]]
| government_type        = Monarkiya
| title_leader           = Sultan
| leader1                = [[Malik ul Salih]] <small>''(founder)''</small>
| year_leader1           = 1267–1297
| leader2                = Zainal Abidin IV <small>''(last)''</small>
| year_leader2           = 1514–1517
| currency               = mga pirak na [[Dirham]]
| today                  = [[Indonesya]]
}}

An '''Kasultanan nin Samudera Pasai''' ({{Lang-ms| {{Script/Arabiko|كسلطانن سامودرا ڤاساي}}}}), midbid man sa '''Samudera''' o '''Pasai''' o '''Samudera Darussalam''' o '''Pacem''', sarong kahadean nin Muslim sa amihanan na gilid-baybayon kan [[Sumatra]] poon kan ika-13 sagkod ika-16 na mga siglo.

Sadit na kapusugan an nawalat tanganing magtao nin dalan an makasaysayan na pag-aadal kan kahadean.<ref>Ricklefs, M.C. 1991. ''A History of Modern Indonesia since c. 1300''. 2nd ed., Stanford: Stanford University Press, p. 15.  {{ISBN|0-333-57690-X}}</ref> pigtutubudan na pigtugdas an kahadean ni Merah Silu, na dai naghaloy, nagsa-Islam ini asin naribayan nin pangaran na [[Malik ul Salih]], sa taon na 1267 CE.<ref>{{Cite web|url=https://republika.co.id/berita/en/travelling-2/17/03/24/ona4he414-samudra-pasai-worthy-to-be-world-historical-site|title=Samudra Pasai worthy to be world historical site|date=2017-03-24|website=Republika Online|access-date=2020-01-24}}</ref> Matapos an pagsakyada kan Portuges kadtong 1521, inilikas kan garison an Pasai kan 1524 asin an inot na Sultan kan Aceh na si [[Ali Mughayat Syah]], [[Pagsakyada kan Aceh sa Pasai|pigsagom an teritoryo]].

== Ginikanan na ngaran ==
Susog sa talaan kan ika-kag-apat na siglo na [[Hikayat Raja-raja Pasai]], pwedeng minatukdo an 'Samudera' can na gikan sa katagang "Semudera" ({{IPA|[səmudəra]}}), na an boot sabihon 'sarong kadaradakulang sirum'.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Mead|first=J. P.|date=1914-01-01|title=A Romanized Version of the Hikayat Raja-Raja Pasai|jstor=41561000|journal=Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society|issue=66|pages=9}}</ref> An pangaran, itinao ni Merah Silu kan madayag niya an sarong sirum na kasibgdakula kan ikos mantang nangangayam sa sarong 'halangkaw na daga'.<ref name=":0" /> Dai nahaloy, nalinig an lugar para sa pagtugdas kan sarong bagong estado asin an pinapusog an 'Semudera' bilan pangaran kaini.<ref name=":0" />

Iniisip man na an 'Samudera' hali sa tagang [[Sanskrit]] na Samudra, na an boot ipasabot "kadagatan."

Ipinahihiwatig man kan literatura na an ginikanan kan pangaran na 'Pasai', na hali sa ''Si-Pasai'', an pangayam na ayam ni [[Malik ul Salih|Sultan Malik al Salleh]], na si Merah Silu pagkatapos kan saiyang pagsasa-Islam.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite journal|last=Mead|first=J. P.|date=1914-01-01|title=A Romanized Version of the Hikayat Raja-Raja Pasai|jstor=41561000|journal=Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society|issue=66|page=17}}</ref> Isinalaysay kan alamat na si Malik, mantang nangangayam kaiba an saiyang ayam, nakasabatan sinda nin sarong usa na dai natatakot sa batok kan ayam alagad imbes na, nagbatok pabalik. Nataranta siya digdi asin naisip na ini, pwedeng sarong magayon na senyales para sa lugar na itugdas bilan sarong bagong estado para sa saiyang aki, si Malik Al Tahir.<ref name=":1" /> Natigbak an aso, dai kahaluyan na panahon pagkatapos na maitugdas an kahadean, asin pinili ni Malik na ilubong siya duman, pinangaranan an kahadean na Pasai susog saiya.<ref name=":1" />

Kadtong ika-14 na siglo, ginamit kan eksplorador na Italyano si [[Odoriko kan Pordenone]] an pangaran na Sumoltra para sa Samudra, asin an mga nagsunod na parasurat na Europeo, maggamit man nin mga kaarog na porma nin pangaran tanganing tukduon an isla mismo nin Sumatra.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8lYJAAAAQAAJ&pg=PA86 |title=Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Issue 36 |year=1866 |editor= Sir Henry Yule |pages=86–87 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Yx5MAAAAcAAJ&pg=PA10|title=History of Sumatra, containing an account of the government (etc.) |author= William Marsden |pages=4–10 |date=1811 }}</ref>

==Kasaysayan==
Ini-export kan Pasai an kultura kaini, asin urog pa sa gabos an tataramon kaini — an amay na porma nin [[Tataramon na Malayo|Malayo]] na nakasurat sa alpabetong [[Iskriturang Jawi|Jawi]] — sa sarong numero nin mga isla. Kang dai naghaloy, nagin [[lingua franca]] an tataramon na ini sa mga mangangalakal sa ngunyan na [[Indonesya]] asin [[Malaysya]].

Pirang mga siglo na nakikipagkalakalan an mga [[Muslim]] na [[Arabo]] asin [[India|Indyano]] sa Indonesya asin [[Tsina]]. Napetsahan an sarong lapidang Muslim sa subangan na [[Haba (isla)|Haba]] na may petsang katumbas kan 1082. Alagad an dakulang ebidensya nin [[Islam]] sa Indonesya, nagpopopoon sana sa amihanan na [[Sumatra]] sa pagtatapos kan ika-13 siglo. Duwang sararadit na kahadean nin kalakalan kan Muslim an nag-eksistido kaidtong panahon na idto sa Pasai asin [[Peureulak]] o Perlak. Sarong 1297 maharlikang lubungan sa Samudra, yari na nakasurat sa [[Tataramon na Arabiko|Arabiko]]. Pag-abot kan ika-15 siglo, namukna an pirang kahadean na puerto, pinamamayuhan gabos kan mga lokal na prinsipeng Muslim, poon sa amihanan na baybayon kan Haba asin sa ibang lugar sagkod sa harayong subangan kan [[Ternate]] asin [[Tidore]] sa [[mga isla nin Maluku|Maluku]]. Limang buwan an pigguno ni [[Marco Polo]] digdi, sinambit niya sinda Ferlec, Basma, asin Samara (Samudera) sa saiyang istorya sa pag-ekplorasyon. Saro pang bantog na eksplorador na si [[Ibn Battuta]] na pasiring sa [[Tsina]] an nagtunong nin 15 aldaw sa Samudera.<ref>{{Cite web|url=https://kemlu.go.id/istanbul/en|title=Consulate General of the Republic of Indonesia Istanbul Turley|website=Kementerian Luar Negeri Repulik Indonesia|language=id|access-date=2020-01-24}}</ref>

An pagtugdas kan mga inot na sentro kan Muslim sa Indonesia, malamang na resulta kan mga komersyal na pangyayari. Pag-abot kan ika-13 siglo, an pagbagsak kan kapangyarihan nin [[Srivijaya]], an nag-akay sa mga dayuhan na parakalakal sa mga puerto sa amihanan na baybayon nin Sumatrano kan [[Sola nin Bengal]], ligtas hali sa mga salag kan pirata sa kahabagatan na puro kan [[Itiot nin Malacca]]. An amihanan na Sumatra, igwang hinterland na mayaman sa [[bulawan]] asin mga ani kan kadlagan, asin nililinang an [[Black pepper|paminta]] sa poon kan ika-15 siglo. Madudumanan ini kan gabos na parakalakal kan kaiislahan na muyang makahampang nin mga barko gikan sa [[Kadagatan Indyano]].

[[File:Cakra Donya.JPG|thumbnail|left|300px|An bagtingan nin Cakra Donya na sarong regalo<ref name="Vaisutis2007">{{cite book|author=Justine Vaisutis|title=Indonesia|url=https://books.google.com/books?id=eoMYUd6FsSkC&pg=PA419|date= 2007|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-435-5|pages=419–}}</ref> ki [[Zheng He]] sa kasagsagi kan [[Mga paglawod sa kayamanan|saiyang paglawod]] sa Pasai.]]

Sa taon na 1345, si [[Ibn Battuta]], na sarong paraladag na [[Morocco|Morokano]], nagbisita sa Samudra Pasai kun sain itinala niya sa saiyang tala sa pagladag na an lider kan Samudera Pasai, sarong banal na Muslim, na ginampanan an saiyang mga katungdan sa relihiyon nin bilog na entusiasmo. An [[madh'hab]] na saiyang naobserbahan iyo si Imam [[Al-Shafi'i]]. Sa oras na idto, yaon na sa katapusan kan [[Mga pagkakabaranga-banga kan kinaban sa Islam#Dar al-Islam|Dar al-Islam]] an Samudera Pasai ta mayong teritoryo sa subangan kaini an pinamamayuhan kan sarong lider na Muslim. Inumaw niya an kabuotan asin marhay na pag-atubang na ipinahiling kan sultan kan Samudera Pasai. Digdi siya nagtunong nin haros duwang semana sa banwaan na kahoy na nalalanuban bilan bisita kan sultan,  pagkatapos, tinawanan siya kan sultan nin mga panustos asin dinara siya sa saiyang pagladag sa [[Junk  (ship)|mga junk]] na sadiri kan Sultan sa Tsina.<ref name="Berkeley">{{cite web
 |url         = http://ibnbattuta.berkeley.edu/9china.html
 |title       = Ibn Battuta's Trip: Chapter 9 Through the Straits of Malacca to China 1345 – 1346
 |work        = The Travels of Ibn Battuta A Virtual Tour with the 14th Century Traveler
 |publisher   = Berkeley.edu
 |access-date  = 14 June 2013
 |url-status     = dead
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20130317035650/http://ibnbattuta.berkeley.edu/9china.html
 |archive-date = 17 March 2013
 |df          = dmy-all
}}</ref>

Nilista ni [[Imprerador Hongwu]] kan [[dinastiyang Ming]] sa Tsina na an Samudera sa kanyang paalala ang ''[[Huang-Ming Zuxun]]'' bilan saro sa 14 na nasyon na dai dapat ilansar kan Ming an kontrang kampanyang militar.<ref>{{cite book |last1=Farmer |first1=Edward L. |title=Zhu Yuanzhang and Early Ming Legislation: The Reordering of Chinese Society Following the Era of Mongol Rule |year=1995 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-10391-7 |page=120 |url=https://books.google.com/books?id=TCIjZ7l6TX8C |language=en}}</ref> Sa pagtatapos kan ika-14 na siglo, nagin sarong mayaman na sentro nin komersyo an Samudra-Pasai, na nagtaong dalan sa inot na parte kan ika-15 siglo sa urog na marhayon na protektadong puerto nin [[Malacca]] sa habagatan-sulnopan na baybayon kan [[Rawis nin Malay]]. Sinakyada asin hinabunan kan [[Majapahit]] an lugar kadtong katahawan kan ika-14 na siglo.<ref>{{Cite journal|last=Borschberg|first=Peter|date=2003|title=Review of O Domínio do Norte Samatra. A história dos sultanatos de Samudera-Pacém e de Achém e das suas relações com os Portugueses (1500–1580) the Dominion of North Sumatra. A History of the Sultanates of Samudera-Pasai and Aceh and Their Relations with the Portuguese (1500–1580)|journal=Journal of Southeast Asian Studies|volume=34|issue=2|pages=361–363|doi=10.1017/S0022463403210304|jstor=20072512|issn=0022-4634}}</ref>

[[File:Makam Sultan Malik As-Shalih (Malikussaleh).jpg|thumb|350px|An lapida ni Malik al-Salih]]

An kapangyarihan nin pang-ekonomiya asin pampulitika kan Pasai, haros nakadepende sa mga dayuhan. An mga parakalakal asin paratukdong Muslim, malamang na nagpartisipar sa pangungurang kaini poon pa sa poon asin sigurado na ipamidbid an mga gibuhon nin pangrelihiyon na nagpapamati sa sainda nin irukan. An inot na mga beachhead na Muslim sa Indonesya, urog na an Pasai, sa sarong dakulang hiwas na tunay na mga muknang Muslim na nagsugo sa kaimbudan kan lokal na populasyon asin inaagda an mga gibuhon nin pangsiyensya. An mga kaarog na bagong kahadean nin puerto, namukna sa amihanan na baybayon kan Haba. Si [[Tomé Pires]], kagmukna kan ''Suma Oriental'', naisurat dai nahaloy pagkatapos kan 1511, idinuon an malibog na etnikong pinaghalian kan mga nagtugdas kan [[Cheribon|Cirebon]], [[Demak, Indonesya|Demak]], [[Jepara|Japara]], asin [[Gresik]]. An mga estadong pangbaybayon kan Habanon na ini an nagsirbi nin komersyo sa Indya asin Tsina dangan urog na sa Malacca, sarong importer kan [[maluto|malutong]] Habanon. An mga lider kan Malacca, sa balyo kan saindang prestihiyosong ginikanan na Srivijayan, inako an Islam tanganing maakit an mga parakalakal na Muslim asin Habanon sa saindang pantalan.

Inokupa kan [[Portugal|Portuges]] an Pasai kan 1521, 10 taon pagkatapos kan saindang pagsakop sa Malacca. Sa paagi kan Portuges, namidbidan an lugar sa [[Europa]] na '''Pacem'''.<ref>[https://books.google.com/books?id=fjFiAAAAMAAJ Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society, Volume 33, Parts 1–4]. Quote: "Midbid kan Pprtuges an Pasai sa Pacem."</ref> Inilikas nin garison kan Portuges an Pasai kadtong 1524 asin an inot na [[Sultan kan Aceh|Sultan kan Aceh]], [[Ali Mughayat Syah]], [[an pagsakyada kan mga Aceh sa Pasai|sinagom an teritoryo]].<ref>{{Cite journal |last=Bassett |first=D. K. |date=September 1963 |title=European Influence in South-East Asia, c. 1500–1630 |journal=Journal of Southeast Asian History |volume=4 |issue=2 |pages=134–165 |doi=10.1017/S0217781100002866 }}</ref>

==Lista kan mga namayo==
Ini an listahan kan mga pamayong namayo sa Kasultanan nin Samudera Pasai:<ref>{{cite book|author=Taqiyuddin Muhammad|title=Daulah Shalihiyyah Di Sumatera|year=2011|publisher=CISAH|pages=115–186}}</ref>
{| class="wikitable"
|-
! Nu. !! Panahon !! Ngaran kan Sultan o Gelar !! Mga tala asin mga importanteng pangyayari sa kasaysayan 
|-
| 1 || 1267–1297 || [[Malikussaleh|Sultan Malikussaleh]] (Meurah Silu) || Kagtugdas kan Kahadean nin Samudra Pasai
|-
| 2 || 1297–1326 || Sultan Al-Malik azh-Zhahir I / Muhammad I || Ipinabisto an mga bulawan na barya 
|-
| 3 || 1326–133? || Sultan Ahmad I || Inatake an kahadean nin [[Karang Baru]], Tamiang 
|-
| 4 || 133?–1349 || Sultan Al-Malik azh-Zhahir II || Binisita ni [[Ibnu Batutah]]
|-
| 5 || 1349–1406 || Sultan Zainal Abidin I || Inatake kan [[Majapahit]]
|-
| 6 || 1406–1428 || {{Ill|Ratu Nahrasyiyah|id|Malikah Nahrasiyah}} || Panahon nin kamurawayan kan Samudra Pasai
|-
| 7 || 1428–1438 || Sultan Zainal Abidin II ||
|-
| 8 || 1438–1462 || Sultan Shalahuddin ||
|-
| 9 || 1462–1464 || Sultan Ahmad II ||
|-
| 10 || 1464–1466  || Sultan Abu Zaid Ahmad III ||
|-
| 11 || 1466–1466 || Sultan Ahmad IV ||
|-
| 12 || 1466–1468 || Sultan Mahmud ||
|-
| 13 || 1468–1474 || Sultan Zainal Abidin III || Ibinagsak kan saiyang tugang
|-
| 14 || 1474–1495 || Sultan Muhammad Syah II ||
|-
| 15 || 1495–1495 || Sultan Al-Kamil ||
|-
| 16 || 1495–1506 || Sultan Adlullah ||
|-
| 17 || 1506–1507 || Sultan Muhammad Syah III || Igwang duwang lapida
|-
| 18 || 1507–1509 || Sultan Abdullah ||
|-
| 19 || 1509–1514 || Sultan Ahmad V || [[Pagkua kan Malacca (1511)]]
|-
| 20 || 1514–1517 || Sultan Zainal Abidin IV ||
|}

== Poon nin Pamilya ==

{{Chart top|width=100%|collapsed=no|Poon nin Pamilya kan mga monarkang Samudera Pasai<ref>{{Cite web |title=Sultan Al-Malik Ash-Shalih, wafat dalam bulan Ramandhan tahun 696 Hijriah, dimakamkan di pusat pemerintahan Kota Sumatra |url=https://www.mapesaaceh.com/2019/05/sultan-al-malik-ash-shalih-wafat-dalam.html |access-date=2023-06-15 |language=id}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-10-31 |title=Makam Sultan Pasai, Kesultanan Islam Terbesar di Asia Tenggara, Dibiarkan Hancur Berkeping |url=https://www.indozone.id/news/9DsAy6Y/makam-sultan-pasai-kesultanan-islam-terbesar-di-asia-tenggara-dibiarkan-hancur-berkeping |access-date=2023-06-15 |website=indozone.id |language=id-ID}}</ref>}}

{{Tree chart/start|align=center|style=font-size:90%}}

{{Tree chart|border=1| |}}

{{Tree chart|border=1| | | | | | | | | | | | |001  |
001='''[[Malikussaleh|Al-Malik<br>Al-Salih]]'''<br><sup>(1)</sup><br>{{r.|1267|1297}}|boxstyle_001=background-color:#DCDCDC}}

{{Tree chart|border=1| | | | | | | | | |,|-|-|-|(| |}}

{{Tree chart|border=1| | | | | | | | |001  | |002  |y|003  |
001='''Al-Malik<br>Al-Zahir I<br>Muhammad I'''<br><sup>(2)</sup><br>{{r.|1297|1326}}|boxstyle_001=background-color:#DCDCDC|
002=♀ prinsesa|
003=Raja Kadah}}

{{Tree chart|border=1| | | | | | | | | |)|-|-|-|.| |`|-|.| |}}

{{Tree chart|border=1| | | | | | | | |001  | |002  |y|003  |
001='''Ahmad I'''<br><sup>(3)</sup><br>{{r.|1326|1330}}|boxstyle_001=background-color:#DCDCDC|
002=♀ prinsesa|
003=Raja Khan}}

{{Tree chart|border=1| | | | | | | | | |)|-|-|-|.| |`|-|.| |}}

{{Tree chart|border=1| | | | | | | | |001  | |002  | |003  |
001=Ahmad|
002='''Zainal<br>Abidin I'''<br><sup>(5)</sup><br>{{r.|1349|1406}}|boxstyle_002=background-color:#DCDCDC|
003='''Al-Malik<br>Al-Zahir II'''<br><sup>(4)</sup><br>{{r.|1330|1349}}|boxstyle_003=background-color:#DCDCDC}}

{{Tree chart|border=1| | | | | | | | | |!| | | |!| |}}

{{Tree chart|border=1| | | | | | | | |001  | |002  |
001='''Zainal<br>Abidin II'''<br><sup>(7)</sup><br>{{r.|1428|1438}}|boxstyle_001=background-color:#DCDCDC|
002=♀<br>'''Nahrasyiyah'''<br><sup>(6)</sup><br>{{r.|1406|1428}}|boxstyle_002=background-color:#DCDCDC}}

{{Tree chart|border=1| |,|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| |}}

{{Tree chart|border=1|001  | |002  | |003  | |004  | |005  | |006  |
001='''Salahuddin'''<br><sup>(8)</sup><br>{{r.|1438|1462}}|boxstyle_001=background-color:#DCDCDC|
002=Mansur|
003='''Ahmad II'''<br><sup>(9)</sup><br>{{r.|1462|1464}}|boxstyle_003=background-color:#DCDCDC|
004='''Ahmad III'''<br><sup>(10)</sup><br>{{r.|1464|1466}}|boxstyle_004=background-color:#DCDCDC|
005='''Ahmad IV'''<br><sup>(11)</sup><br>{{r.|1466|1466}}|boxstyle_005=background-color:#DCDCDC|
006='''Mahmud'''<br><sup>(12)</sup><br>{{r.|1466|1468}}|boxstyle_006=background-color:#DCDCDC}}

{{Tree chart|border=1| |,|-|-|-|(| | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| |}}

{{Tree chart|border=1|001  | |002  | |003  | |004  | |005  | |006  | |007  |
001='''Al-Kamil'''<br><sup>(15)</sup><br>{{r.|1495|1495}}|boxstyle_001=background-color:#DCDCDC|
002='''Adlullah'''<br><sup>(16)</sup><br>{{r.|1495|1506}}|boxstyle_002=background-color:#DCDCDC|
003='''Zainal<br>Abidin III'''<br><sup>(13)</sup><br>{{r.|1468|1474}}|boxstyle_003=background-color:#DCDCDC|
004='''Muhammad<br>Syah II'''<br><sup>(14)</sup><br>{{r.|1474|1495}}|boxstyle_004=background-color:#DCDCDC|
005='''Muhammad<br>Syah III'''<br><sup>(17)</sup><br>{{r.|1506|1507}}|boxstyle_005=background-color:#DCDCDC|
006='''Abdullah'''<br><sup>(18)</sup><br>{{r.|1507|1509}}|boxstyle_006=background-color:#DCDCDC|
007='''Zainal<br>Abidin IV'''<br><sup>(20)</sup><br>{{r.|1514|1517}}|boxstyle_007=background-color:#DCDCDC}}

{{Tree chart|border=1| | | | | | | | | |!| |}}

{{Tree chart|border=1| | | | | | | | |001  |
001='''Ahmad V'''<br><sup>(19)</sup><br>{{r.|1509|1514}}|boxstyle_001=background-color:#DCDCDC}}

{{Tree chart|border=1| |}}

{{Tree chart/end}}

{{Chart bottom}}

==Makasaysayan na pamana==
Tinukdo an pagkadayag sa lubungan ni Sultan Malik as-Saleh (696 H o 1267 AD) kan mga parasalaysay bilan simbolo na nakalaog an Islam sa Kaislahan kadtong ika-13 siglo. Bagaman igwang sarong opinyon na nag-abot an posibilidad kan Islam ning mas amay ikan duman. An istorya kan mga Hade sa Pasai, panong-pano nin mito asin alamat alagad an paglaladawan kan istorya, nakatabang sa paghali kan madiklom na parte kan kasaysayan nin pagkakaigwa kan kahadean na ini. An nakaaging kamurawayan kan kahadian na ini an nagtaong inspirasyon sa mga tawo kaini na gamiton giraray an pangaran kan nagtugdas kan kahadean na ini para sa Unibersidad nin  Malikussaleh sa Lhokseumawe. 

==Hilingon man==
* [[Malikussaleh]]
* [[Lista kan mga dinastiyang Muslim na Sunni]]

==Mga toltolan==
{{Reflist}}

==Urog pang mababasa==
* {{cite journal | last=Hall | first=Kenneth R. | year=1981 | title=Trade and statecraft in the Western Archipelago at the dawn of the European age | journal=Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society | volume=54 | issue=1 | pages=21–47 | jstor=41492897 }}
* {{cite book | last=Hall | first=Kenneth R.| year=2010 | title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 | place=Plymouth, UK | publisher=Rowman & Littlefield | isbn=978-0-7425-6761-0 }}
* {{cite journal | last=Hill | first=A.H. | year=1963 | title=The coming of Islam to North Sumatra | journal=Journal of Southeast Asian History | volume=4 | issue=1 | pages=6–21 | doi=10.1017/S0217781100000739 | jstor=20067418 }}

{{coord missing|Indonesia}}

{{DEFAULTSORT:Sultanatong Samudera Pasai}}
[[Category:Uusipon kan Sumatra]]
An Kasultanan nin Samudera Pasai (), midbid man sa Samudera o Pasai o Samudera Darussalam o Pacem, sarong kahadean nin Muslim sa amihanan na gilid-baybayon kan Sumatra poon kan ika-13 sagkod ika-16 na mga siglo.

Sadit na kapusugan an nawalat tanganing magtao nin dalan an makasaysayan na pag-aadal kan kahadean.Ricklefs, M.C. 1991. A History of Modern Indonesia since c. 1300. 2nd ed., Stanford: Stanford University Press, p. 15.   pigtutubudan na pigtugdas an kahadean ni Merah Silu, na dai naghaloy, nagsa-Islam ini asin naribayan nin pangaran na Malik ul Salih, sa taon na 1267 CE. Matapos an pagsakyada kan Portuges kadtong 1521, inilikas kan garison an Pasai kan 1524 asin an inot na Sultan kan Aceh na si Ali Mughayat Syah, pigsagom an teritoryo.

 Ginikanan na ngaran 
Susog sa talaan kan ika-kag-apat na siglo na Hikayat Raja-raja Pasai, pwedeng minatukdo an 'Samudera' can na gikan sa katagang "Semudera" (), na an boot sabihon 'sarong kadaradakulang sirum'. An pangaran, itinao ni Merah Silu kan madayag niya an sarong sirum na kasibgdakula kan ikos mantang nangangayam sa sarong 'halangkaw na daga'. Dai nahaloy, nalinig an lugar para sa pagtugdas kan sarong bagong estado asin an pinapusog an 'Semudera' bilan pangaran kaini.

Iniisip man na an 'Samudera' hali sa tagang Sanskrit na Samudra, na an boot ipasabot "kadagatan."

Ipinahihiwatig man kan literatura na an ginikanan kan pangaran na 'Pasai', na hali sa Si-Pasai, an pangayam na ayam ni Sultan Malik al Salleh, na si Merah Silu pagkatapos kan saiyang pagsasa-Islam. Isinalaysay kan alamat na si Malik, mantang nangangayam kaiba an saiyang ayam, nakasabatan sinda nin sarong usa na dai natatakot sa batok kan ayam alagad imbes na, nagbatok pabalik. Nataranta siya digdi asin naisip na ini, pwedeng sarong magayon na senyales para sa lugar na itugdas bilan sarong bagong estado para sa saiyang aki, si Malik Al Tahir. Natigbak an aso, dai kahaluyan na panahon pagkatapos na maitugdas an kahadean, asin pinili ni Malik na ilubong siya duman, pinangaranan an kahadean na Pasai susog saiya.

Kadtong ika-14 na siglo, ginamit kan eksplorador na Italyano si Odoriko kan Pordenone an pangaran na Sumoltra para sa Samudra, asin an mga nagsunod na parasurat na Europeo, maggamit man nin mga kaarog na porma nin pangaran tanganing tukduon an isla mismo nin Sumatra.

Kasaysayan
Ini-export kan Pasai an kultura kaini, asin urog pa sa gabos an tataramon kaini — an amay na porma nin Malayo na nakasurat sa alpabetong Jawi — sa sarong numero nin mga isla. Kang dai naghaloy, nagin lingua franca an tataramon na ini sa mga mangangalakal sa ngunyan na Indonesya asin Malaysya.

Pirang mga siglo na nakikipagkalakalan an mga Muslim na Arabo asin Indyano sa Indonesya asin Tsina. Napetsahan an sarong lapidang Muslim sa subangan na Haba na may petsang katumbas kan 1082. Alagad an dakulang ebidensya nin Islam sa Indonesya, nagpopopoon sana sa amihanan na Sumatra sa pagtatapos kan ika-13 siglo. Duwang sararadit na kahadean nin kalakalan kan Muslim an nag-eksistido kaidtong panahon na idto sa Pasai asin Peureulak o Perlak. Sarong 1297 maharlikang lubungan sa Samudra, yari na nakasurat sa Arabiko. Pag-abot kan ika-15 siglo, namukna an pirang kahadean na puerto, pinamamayuhan gabos kan mga lokal na prinsipeng Muslim, poon sa amihanan na baybayon kan Haba asin sa ibang lugar sagkod sa harayong subangan kan Ternate asin Tidore sa Maluku. Limang buwan an pigguno ni Marco Polo digdi, sinambit niya sinda Ferlec, Basma, asin Samara (Samudera) sa saiyang istorya sa pag-ekplorasyon. Saro pang bantog na eksplorador na si Ibn Battuta na pasiring sa Tsina an nagtunong nin 15 aldaw sa Samudera.

An pagtugdas kan mga inot na sentro kan Muslim sa Indonesia, malamang na resulta kan mga komersyal na pangyayari. Pag-abot kan ika-13 siglo, an pagbagsak kan kapangyarihan nin Srivijaya, an nag-akay sa mga dayuhan na parakalakal sa mga puerto sa amihanan na baybayon nin Sumatrano kan Sola nin Bengal, ligtas hali sa mga salag kan pirata sa kahabagatan na puro kan Itiot nin Malacca. An amihanan na Sumatra, igwang hinterland na mayaman sa bulawan asin mga ani kan kadlagan, asin nililinang an paminta sa poon kan ika-15 siglo. Madudumanan ini kan gabos na parakalakal kan kaiislahan na muyang makahampang nin mga barko gikan sa Kadagatan Indyano.

thumbnail|left|300px|An bagtingan nin Cakra Donya na sarong regalo ki Zheng He sa kasagsagi kan saiyang paglawod sa Pasai.

Sa taon na 1345, si Ibn Battuta, na sarong paraladag na Morokano, nagbisita sa Samudra Pasai kun sain itinala niya sa saiyang tala sa pagladag na an lider kan Samudera Pasai, sarong banal na Muslim, na ginampanan an saiyang mga katungdan sa relihiyon nin bilog na entusiasmo. An madh'hab na saiyang naobserbahan iyo si Imam Al-Shafi'i. Sa oras na idto, yaon na sa katapusan kan Dar al-Islam an Samudera Pasai ta mayong teritoryo sa subangan kaini an pinamamayuhan kan sarong lider na Muslim. Inumaw niya an kabuotan asin marhay na pag-atubang na ipinahiling kan sultan kan Samudera Pasai. Digdi siya nagtunong nin haros duwang semana sa banwaan na kahoy na nalalanuban bilan bisita kan sultan,  pagkatapos, tinawanan siya kan sultan nin mga panustos asin dinara siya sa saiyang pagladag sa mga junk na sadiri kan Sultan sa Tsina.

Nilista ni Imprerador Hongwu kan dinastiyang Ming sa Tsina na an Samudera sa kanyang paalala ang Huang-Ming Zuxun bilan saro sa 14 na nasyon na dai dapat ilansar kan Ming an kontrang kampanyang militar. Sa pagtatapos kan ika-14 na siglo, nagin sarong mayaman na sentro nin komersyo an Samudra-Pasai, na nagtaong dalan sa inot na parte kan ika-15 siglo sa urog na marhayon na protektadong puerto nin Malacca sa habagatan-sulnopan na baybayon kan Rawis nin Malay. Sinakyada asin hinabunan kan Majapahit an lugar kadtong katahawan kan ika-14 na siglo.

thumb|350px|An lapida ni Malik al-Salih

An kapangyarihan nin pang-ekonomiya asin pampulitika kan Pasai, haros nakadepende sa mga dayuhan. An mga parakalakal asin paratukdong Muslim, malamang na nagpartisipar sa pangungurang kaini poon pa sa poon asin sigurado na ipamidbid an mga gibuhon nin pangrelihiyon na nagpapamati sa sainda nin irukan. An inot na mga beachhead na Muslim sa Indonesya, urog na an Pasai, sa sarong dakulang hiwas na tunay na mga muknang Muslim na nagsugo sa kaimbudan kan lokal na populasyon asin inaagda an mga gibuhon nin pangsiyensya. An mga kaarog na bagong kahadean nin puerto, namukna sa amihanan na baybayon kan Haba. Si Tomé Pires, kagmukna kan Suma Oriental, naisurat dai nahaloy pagkatapos kan 1511, idinuon an malibog na etnikong pinaghalian kan mga nagtugdas kan Cirebon, Demak, Japara, asin Gresik. An mga estadong pangbaybayon kan Habanon na ini an nagsirbi nin komersyo sa Indya asin Tsina dangan urog na sa Malacca, sarong importer kan malutong Habanon. An mga lider kan Malacca, sa balyo kan saindang prestihiyosong ginikanan na Srivijayan, inako an Islam tanganing maakit an mga parakalakal na Muslim asin Habanon sa saindang pantalan.

Inokupa kan Portuges an Pasai kan 1521, 10 taon pagkatapos kan saindang pagsakop sa Malacca. Sa paagi kan Portuges, namidbidan an lugar sa Europa na Pacem.Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society, Volume 33, Parts 1–4. Quote: "Midbid kan Pprtuges an Pasai sa Pacem." Inilikas nin garison kan Portuges an Pasai kadtong 1524 asin an inot na Sultan kan Aceh, Ali Mughayat Syah, sinagom an teritoryo.

Lista kan mga namayo
Ini an listahan kan mga pamayong namayo sa Kasultanan nin Samudera Pasai:
 Nu.  Panahon  Ngaran kan Sultan o Gelar  Mga tala asin mga importanteng pangyayari sa kasaysayan  1  1267–1297  Sultan Malikussaleh (Meurah Silu)  Kagtugdas kan Kahadean nin Samudra Pasai 2  1297–1326  Sultan Al-Malik azh-Zhahir I / Muhammad I  Ipinabisto an mga bulawan na barya  3  1326–133?  Sultan Ahmad I  Inatake an kahadean nin Karang Baru, Tamiang  4  133?–1349  Sultan Al-Malik azh-Zhahir II  Binisita ni Ibnu Batutah 5  1349–1406  Sultan Zainal Abidin I  Inatake kan Majapahit 6  1406–1428    Panahon nin kamurawayan kan Samudra Pasai 7  1428–1438  Sultan Zainal Abidin II  8  1438–1462  Sultan Shalahuddin  9  1462–1464  Sultan Ahmad II  10  1464–1466   Sultan Abu Zaid Ahmad III  11  1466–1466  Sultan Ahmad IV  12  1466–1468  Sultan Mahmud  13  1468–1474  Sultan Zainal Abidin III  Ibinagsak kan saiyang tugang 14  1474–1495  Sultan Muhammad Syah II  15  1495–1495  Sultan Al-Kamil  16  1495–1506  Sultan Adlullah  17  1506–1507  Sultan Muhammad Syah III  Igwang duwang lapida 18  1507–1509  Sultan Abdullah  19  1509–1514  Sultan Ahmad V  Pagkua kan Malacca (1511) 20  1514–1517  Sultan Zainal Abidin IV 

 Poon nin Pamilya 

Makasaysayan na pamana
Tinukdo an pagkadayag sa lubungan ni Sultan Malik as-Saleh (696 H o 1267 AD) kan mga parasalaysay bilan simbolo na nakalaog an Islam sa Kaislahan kadtong ika-13 siglo. Bagaman igwang sarong opinyon na nag-abot an posibilidad kan Islam ning mas amay ikan duman. An istorya kan mga Hade sa Pasai, panong-pano nin mito asin alamat alagad an paglaladawan kan istorya, nakatabang sa paghali kan madiklom na parte kan kasaysayan nin pagkakaigwa kan kahadean na ini. An nakaaging kamurawayan kan kahadian na ini an nagtaong inspirasyon sa mga tawo kaini na gamiton giraray an pangaran kan nagtugdas kan kahadean na ini para sa Unibersidad nin  Malikussaleh sa Lhokseumawe. 

Hilingon man
 Malikussaleh
 Lista kan mga dinastiyang Muslim na Sunni

Mga toltolan

Urog pang mababasa
 
 
 

Category:Uusipon kan Sumatra