Tataramon na Aserbayhani
{{Short description|Oghuz Turkic language of the Azerbaijani people}}
{{Redirect|Tataramon na Azeri|puho na tataramon nin Iranyano|Gurang na Azeri}}
{{Use dmy dates|date=Nobyembre 2021}}
{{Infobox tataramon
| name             = Aserbayhani
| altname          = Azeri
| nativename       = {{lang|az|Azərbaycan dili}}, {{lang|az-Arab|آذربایجان دیلی}}, {{lang|az-Cyrl|Азәрбајҹан дили}}<ref group=note>Dating pigbabaybay sa [[Iskriturang Siriliko|Siriliko]] na piggagamit sa [[Azerbaijan Soviet Socialist Republic]].</ref>
| pronunciation    = {{IPA-az|ɑːzæɾbɑjˈdʒɑn diˈli|}}
| states           = {{ubl|Nasyunal: [[Azerbaijan]]|Rehiyunal: {{hlist|[[Iran]]}}|[[Rusya]]|[[Turkey]]|[[Irak]]{{efn|
* Pigbase an panurat na tataramon kan [[Iraqi Turkmen]] sa [[Turkong Istanbul]] gamit an modernong [[Alpabetong Turko]].
* Nagkipag-iwal si Professor Christiane Bulut na an mga publikasyon gikan sa Aserbayhan parating naggagamit nin mga ekspresyon arog kan "Azerbaijani (diyalekto) kan Iraq" o "Habagatan na Azerbaijani" tanganing isaladawan an mga diyalektong Iraqi Turkmen na "igwa nin mga implikasyon nin politikal"; arog pa man kaito, sa literaturang Turkolohikal, an mga diyalekto na haraning magkaano-ano sa Turko asin Irak iyo an pagkagabsan na inaapod bilang "subangan na Anatolyano" o mga diyalektong "Irak-Turkiko/-Turkman", sosog sa pagkakasunod.<ref name="Bulut 2018b loc=354">{{citation|last=Bulut|first=Christiane  |year=2018b|chapter=The Turkic varieties of Iran|title=The Languages and Linguistics of Western Asia: An Areal Perspective|editor1-last=Haig|editor1-first=Geoffrey|editor2-last=Khan|editor2-first=Geoffrey|page=398|publisher=[[Walter de Gruyter]]|isbn=978-3110421682}}</ref>}} |[[Georgia (nasyon)|Georgia]]}}
| region           = [[Iranyanong Aserbayhan]], [[Transkaukasya]]
| ethnicity        = [[Aserbayhanon]]
| speakers         = {{sigfig|23|2}} milyon
| date             = 2018
| ref              = e21
| stand1           = Shirvani (Sa republika kan Aserbayhan)
| stand2           = Tabrizi (Sa Iranyanong Aserbayhan)
| familycolor      = Altaiko
| fam1             = [[Mga tataramon na Turkiko|Turkiko]]
| fam2             = [[Mga tataramon na Ordinaryong Turkiko|Ordinaryong Turkiko]]
| fam3             = [[Mga tataramon na Oghuz|Oghuz]]
| fam4             = Sulnopan na Oghuz
| script           = *Sa Azerbaijan: [[Iskriturang Latin]]<ref name="Ethnologue 22 AZJ">{{cite web|access-date=2 February 2020|title=Azerbaijani, North|url=https://www.ethnologue.com/language/azj|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605145631/https://www.ethnologue.com/language/azj |archive-date=5 June 2019 |website=[[Etnologo]]}}</ref> ([[Alpabetong Aserbayhani]])
* Sa Iran asin Iraq: [[Iskriturang Perso-Arabiko]]<ref name="Ethnologue 22 AZB"/> ([[Alpabetong Persyano]])
* Sa Rusya: [[Iskriturang Siriliko]]<ref name="Ethnologue 22 AZJ"/>
* Sa Georgia: [[Mga iskriturang Georgya|Iskriturang Georgya]] (bihira)
| dia1             = [[Tataramon na Afshar|Afshar]]<br />[[Tataramon na Salchuq|Salchuq]] (puho)<br />[[Diyalektong Sonqori|Sonqori]]<br />manlainlain
| nation           = [[Aserbayhan]]<br />[[Dagestan]] (Rusya)<br/>[[Konseho nin Turkiko]]
| agency           = {{ubl|[[Azerbaijan National Academy of Sciences]] (Amihanan na Aserbayhani)|Daing lawas nin regulatoryo (Habagatan na Aserbayhani)}}
| iso1             = az
| iso2             = aze
| iso3             = aze
| lc1              = azj
| ld1              = Amihanan na Aserbayhani
| lc2              = azb
| ld2              = Habagatan na Aserbayhani
| lc3              = slq
| ld3              = [[Tataramon na Salchuq|Salchuq]]
| lc4              = qxq
| ld4              = [[Tataramon na Qashqai|Qashqai]]
| glottofoot       = no
| glotto           = mode1262
| glottorefname    = Modern Azeric
| lingua           = parte kan [[Mga tataramon na Oghuz|44-AAB-a]]
| map              = Map of the Azerbaijani language.svg
| mapcaption       = {{center|Kinamumugtakan kan mga parataram na Aserbayhani sa [[Transkaukasya]] asin Kaamihanan na Iran}} {{Legend|#0080FF|mga rehiyon kung sain an tataramon na Aserbayhani iyo an tataramon kan kadaklan}} {{Legend|#88C4FF|mga rehiyon kun sain an Aserbayhani iyo an tataramon kan signipikanteng minorya}}
| notice           = IPA
}}
{{Aserbayhanon}}
<!-- For future edits, consider avoid fill up the lead with unwanted, unreliable sources, because as per Wikipedia:Manual_of_Style/Layout#Order_of_article_elements, the lead will usually repeat information that is in the body, editors should balance the desire to avoid redundant citations in the lead with the desire to aid readers in locating sources for challengeable material. -->

An '''Aserbayhani''' ({{IPAc-en|ˌ|æ|z|ər|b|aɪ|ˈ|dʒ|æ|n|i|,_|-|ɑː|n|i}}) o '''Azeri''' ({{IPAc-en|æ|ˈ|z|ɛər|i|,_|ɑː|-|,_|ə|-}}), minatukdo man sa '''Turkikong Azeri''' o '''Turkong Azeri''', sarong [[Mga tataramon na Turkiko|tataramon na Turkiko]] na pangenot na pigtataram kan [[Aserbayhanon|Aserbayhani]], na panginot na nag-eerok sa [[Aserbayhan|Republika kan Aserbayhan]] na kun sain pigtataram an [[Barayti (linguwistika)|baratyi]] na Amihanan na Aserbayhani, asin sa rehiyon nin [[Aserbayhan (Iran)|Aserbayhan]] kan [[Iran]], kung sain ipigtataram an barayti na Habagatan na Aserbayhani.{{efn|Nag-eerok an mga tal na parataram kan Aserbayhani, sa kadugangan sa Republika kan Aserbayhan (kung sain pigtataram an Amihanan na Aserbayhani), sa Iran (Habagatan na Aserbayhani), Dagestan, Georgia, Turko, Sirya asin Irak. Minarkahan an Amihanan na Aserbayhani nin mga sinublian na kataga Ruso asin isinusuway an Habagatan na Aserbayhani nin mga sinublian na kataga gikan sa Persya.{{sfn|Brown|2005|pp=634–38}}}} Dawa na igwa ini nin halangkawon na digri kan mutwal na pagkakasinabutan sa tanga kan parehas na mga porma kan Aserbayhani, igwa man nin signipikanteng pagkakalainan sa [[ponolohiya]], [[leksikon]], [[morpolohiya (linguwistika)|morpolohiya]], [[sintaks]] asin gunuan nin mga [[subli-taramon]].

Igwa nin opisyal na kamugtakan an Aserbayhani sa [[Aserbayhan|Republika kan Aserbayhan]] asin [[Dagestan]] (sarong [[Federal subjects of Russia|federal subject of Russia]]) alagad an 
Habagatan na Aserbayhani dai pa nin opisyal na kamugtakan sa [[Aserbayhan (Iran)|Iran]], kung sain duman nag-eerok an kadaklan sa mga Aserbayhanon. Ipigtataram man ini sa mas hababang manlainlain na lebel sa mga komunidad nin Aserbayhani kan [[Georgia (nasyon)|Georgia]] asin [[Turko]] asin kan mga banwaan na diaspora, panginot sa Europa asin Amihanan na Amerika.

Kaapil an parehas na barayti nin Aserbayhani kan sanga nin [[mga tataramon na Oghuz|Oghuz]] kan mga tataramon na Turkiko. Pigbase an [[estandarteng tataramon|pig-estandarteng porma]] kan Amihanan na Aserbayhani (pigtataram sa Republika kan Aserbayhan asin Rusya) sa diyalektong [[Shirvan]]i, mantang an Iranyanong Aserbayhani piggamit an diyalektong [[Tabriz]]i bilang barayti nin [[prestige (sociolinguistics)|prehistiyo]] kaini. Poon kadtong katalingkasan kan Republika kan Aserbayhan gikan sa [[Unyong Sobyet]] kan 1991, naggagamit an kaamihanan na Azerbaijani nin iskriturang Latino. Sa balyong lado, parating piggagamit an Iranyanong Aserbayhan asin padagos 
na naggagamit nin [[iskriturang Perso-Arabiko]]. Haraning magkaano-ano an Aserbayhani sa [[tataramon na Gagauz|Gagauz]], [[tataramon na Qashqai|Qashqai]], [[tataramon na Crimean Tatar|Crimean Tatar]], [[tataramon na Turko|Turko]] asin [[tataramon na Turkmen|Turkmen]], nagheheras nin manlainlain na lebel nin [[kapwa nin pagiging pagkakasinabutan]] sa lambang saro sa mga tataramon na idto.

== Ginikanan-ngaran asin panlikod na impormasyon ==
Panhitorikal an tataramon minatukdo sa mga tal na parataram kaini bilang ''{{lang|az|Türki}}''<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.com/azeri/analysis/2016/08/160809_azer_turk_language | title= Türk dili, yoxsa azərbaycan dili? (Tataramon na Turko o tataramon na Aserbayhani?) |website= [[BBC]] |date= 9 August 2016 |access-date= 15 August 2016|language=az}}</ref> na an boot sabihon "Turkiko" o ''{{lang|az|Azərbaycan türkcəsi}}'' na an boot sabihon "Turkong Aserbayhani". Bago an pagtugdas kan [[Demokratikong Republika kan Aserbayhan]], na kung sain pinapusog pa an pangaran na "Aserbayhan" huli ta sa mga polotikal na rason kan 1918, eksklusibong piggamit an pangaran kan "Aserbayhan" tanganing mamidbidan an [[Iranyanong Aserbayhan|kataning na rehiyon kan kontemporaryong amihanan-sulnopan kan Iran]].<ref name="I.B.Tauris">{{cite book|last1=Atabaki|first1=Touraj|title=Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran|date=2000|publisher=I.B.Tauris|isbn=9781860645549|page=25}}</ref><ref name="I.B. Tauris">{{cite book|last1=Dekmejian|first1=R. Hrair|last2=Simonian|first2=Hovann H.|title=Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region|date=2003|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1860649226|page=60|url=https://books.google.com/books?id=4_jdnke35AgC&q=azerbaijan+name+used+1918|quote=Sagkod 1918, kang magdesisyon an rehimeng Musavat na pangaranan an bagong independiyenteng estado na Aserbayhan, an designayon na ini piggamit sana tanganing mamidbidan an [[Iranyanong Aserbayhan|Iranyanong kahokoman (Probinsya) kan Aserbayhan]].}}</ref><ref name="Amsterdam University Press">{{cite book|last1=Rezvani|first1=Babak|title=Ethno-territorial conflict and coexistence in the caucasus, Central Asia and Fereydan: academisch proefschrift|date=2014|publisher=Amsterdam University Press|location=Amsterdam|isbn=978-9048519286|page=356|quote="An rehiyon sa amihanan kan salog Araxes dai inaapod na Aserbayhan bago an 1918, bakong arog kan rona sa amihanan-sulnopan kan Iran na haloy na nin inaapod poon pa man kadto."}}</ref> Pagkatapos kan pagtugdas kan [[Azerbaijan Soviet Socialist Republic|Azerbaijan SSR]],<ref name="iranicaonline.org">{{cite encyclopedia | article = AZERBAIJAN | url = http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-index | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 2-3 | pages = 205–257 | year = 1987 }}</ref> susog sa orden kan lider na Sobyet na si [[Stalin]], an "ngaran kan pormal na tataramon" kan Aserbayhan SSR, "niribayan gikan Turkiko pasiring sa Aserbayhani".<ref name="iranicaonline.org"/>

== Pagkokompara sa iba pang mga tataramon na Turkiko ==
An pirang mga diyalekto nin Aserbayhani nagheheras man nin [[Impleksyunal na paradigma|mga paradigma]] kan mga berbo sa pirang mga panahunan sa [[tataramon na Chuvash]].<ref name="GRE">{{cite web |url=https://bigenc.ru/linguistics/text/4727638 |title=Khazar language |author= |website=[[Great Russian Encyclopedia]] |language=ru |quote= |access-date=3 November 2021 |archive-date=25 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325052243/https://bigenc.ru/linguistics/text/4727638 |dead-url=yes }}</ref>
=== Aserbayhani vs. Turko ===
[[File:Reza Shah and Atatürk.jpg|thumb|Si [[Reza Shah]] asin [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] sa Turko.]]
Pwedeng magkaulay sa lambang saro an mga nagtataram kan Amihanan asin Habagatan na Aserbayhani asin mga parataram kan Turko sa manlainlain na lebel kan pagkakasinabutan sa lambang saro. Bantog na marhay an mga Turkong soap opera sa mga Azeri sa parehas na Iran asin Aserbayhan. Nabisto ni [[Reza Shah Pahlavi]] kan [[Iran]] (nagtataram kan Habagatan na Aserbaijani) si [[Mustafa Kemal Atatürk]] kan [[Turko]] (nagtataram nin Turko) kan 1934 asin nakuanan na nagtataram sa lambang saro.<ref name="Yelda2012">{{cite book|last=Yelda|first=Rami|title=A Persian Odyssey: Iran Revisited|url=https://books.google.com/books?id=_Kbj21wrwwEC&pg=PT33|year=2012|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4772-0291-3}}, p. 33</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.awesomestories.com/Login|title=Awesome Stories|website=www.awesomestories.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nH8NyfYv0mI|title=The only known footage of the Reza Shah of Iran with audio discovered in Turkey|last=IranLiveNews|date=31 October 2010|via=YouTube}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2PFj5Ws2eas|title=Reza Shah of Iran speaks to Kemal Ataturk|last=felixiran|date=23 September 2007|via=YouTube}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Am21y-aeHfU|title=Reza Shah of Iran meets Ataturk of Turkey|last=felixiran|date=8 September 2007|via=YouTube}}</ref><ref name="MafinezamMehrabi2008">{{cite book|last1=Mafinezam|first1=Alidad|last2=Mehrabi|first2=Aria|title=Iran and Its Place Among Nations|url=https://books.google.com/books?id=PO_s9H5QTp4C&pg=PA57|year=2008|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-99926-1}}, p. 57</ref>

Pwedeng mag-ulay sa sarong halawig sa lambang saro an mga nagtataram nin Turko asin Aserbayhani nin huli ta igwang dakulaon na pagkakalain asin nagkakasinabutan sa sarong lebel an parehas na mga tataramon, dawa na urog na pasil masabutan kan Aserbayhani an Turko kisa sa kabaligtadan.<ref>[https://en.unesco.org/silkroad/silk-road-themes/languages-and-endanger-languages/azerbaijani-azeri Azerbaijani (Azeri)], UNESCO</ref>

Sa pag-aadal kan 2011, 30 Turkong kaayon an pigsuri tanganing maaraman kung gurano ninda nasasabutan an nakasurat asin pigtataram na Aserbayhani. Nahiling digdi na dawa magkaparehas na tataramon sa lado nin tipolohiya an Turko asin Aserbayhani, sa lado kan mga parataram nin Turko, bakong kasing langkaw na pigtatantya an pagiging pasil na masabutan.<ref>Sağın-Şimşek Ç, König W. Receptive multilingualism and language understanding: Intelligibility of Azerbaijani to Turkish speakers. International Journal of Bilingualism. 2012;16(3):315-331. [https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/1367006911426449 doi:10.1177/1367006911426449]</ref> Sa pag-aadal kan 2017, nakakua an [[Iranyanong Aserbayhani]] nin kabilugan na 56% kan reseptibong pagkakasinabutan sa pigtataram na tataramon kan Turko.<ref>Mohammad Salehi & Aydin Neysani | Maria Popescu (Reviewing Editor) (2017) Receptive intelligibility of Turkish to Iranian-Azerbaijani speakers, Cogent Education, 4:1, DOI: 10.1080/2331186X.2017.1326653, [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/2331186X.2017.1326653 read online]</ref>

Nagpapahiling an Aserbayhani nin parehas na susugan nin doon sa Turko alagad mas simple sa pirang mga aspeto. Sarong makusog na doon dangan medyo nakaoras na doon an Aserbayhani, bakong arog kan Turko na maluya an doon asin nakaoras an pantig.

Uni an pirang mga kataga sa manlainlain na mga pagsayod sa Aserbayhani asin Turko na parehas an boot na sabihon sa parehas na tataramon:
{| class="wikitable"
! Aserbayhani !! Turko !! Bikol Sentral
|-
| {{wikt-lang|az|ayaqqabı}}/{{wikt-lang|az|başmaq}} || {{wikt-lang|tr|ayakkabı}} || sandalyas, sapatos
|-
|{{wikt-lang|az|ayaq}}
|{{wikt-lang|tr|ayak}}
|bitis
|-
|{{wikt-lang|az|kitab}}
|{{wikt-lang|tr|kitap}}
|libro
|-
|{{wikt-lang|az|qan}}
|{{wikt-lang|tr|kan}}
|dugo
|-
|{{wikt-lang|az|qaz}}
|{{wikt-lang|tr|kaz}}
|gansa
|-
| {{wikt-lang|az|qaş}} || {{wikt-lang|tr|kaş}} || kiray
|-
| {{wikt-lang|az|qar}} || {{wikt-lang|tr|kar}} || nyebe
|-
| {{wikt-lang|az|daş}} || {{wikt-lang|tr|taş}} || gapo
|-
| {{wikt-lang|az|qatar}} || {{wikt-lang|tr|tren}} || tren
|}

=== Aserbayhani vs. Turkmen ===
An 1st person personal pronoun iyo an “mən” kan Aserbayhani arog kan “men” sa [[tataramon na Turkmen|Turkmen]], mantang “ben ” ini sa Turko. Totoo an parehas sa demonstrative pronouns na “bu”, na kung sain niriribayan an tanog na “b” is sa tanog na “m”. Halimbawa na sana: “bunun>munun//mının, muna//mına, munu//munı, munda//mında, mundan//mından”.<ref>Shiraliyev M. Fundamentals of Azerbaijan dialectology. Baku, 2008. p.76</ref> Ini, sinusunod man ini sa literaryang tataramon kan Turkmen, na kung sain an [[demonstrative pronoun]] na “bu” minasairarom sa pirang mga pagbabago arog sana kan sa: “munuñ, munı, muña, munda, mundan, munça”.<ref>Kara M. Turkmen Grammar. Ankara, 2005. p.231</ref> Nakatagpo an karibay na B>m sa kadakol na diyalekto kan tataramon na Turkmen asin pwedeng maobserbaran arog kan: “boyun>moyın” sa diyalektong [[Yomut]] - Gunbatar, “büdüremek>müdüremek” sa mga diyalekto na [[Ersari]] asin Stavropol Turkmens, “bol>mol” sa nga diyalekto nin [[Karakalpak|Karakalpak]] Turkmens’, “buzav>mizov” sa mga diyalekto nin Kirac.<ref>Berdiev R., S. Kurenov, K. Shamuradov, S. Arazkuliyev. Sanaysay sa mga Diyalekto kan tataramon na Turkmen.
Ashgabat, 1970. p.116</ref>

Uni an mga pirang kataga na igwang manlainlain na mga pagsayod sa Aserbayhani asin Turkmen na igwa nin magkaparehas na boot na sabihon sa parehas na mga tataramon:<ref>{{cite web |title=Swadesh list, compare the Azerbaijani language and the Turkmen language |url=https://geo.koltyrin.ru/spisok_svodesha.php?jazyk=azeri&sravnenie=turkmen |website=Lingiustics}}</ref>
{| class="wikitable"
! Anihanan na Aserbayhani/Habagatan na Aserbayhani !! Turkmen !! Bikol Sentral
|-
| {{wikt-lang|az|mən}} || {{lang|tk|men}} || ako
|-
|{{wikt-lang|az|sən}}
|sen
|ika
|-
|{{wikt-lang|az|haçan}}
|haçan
|nuarin
|-
|{{wikt-lang|az|başqa}}
|başga
|iba pa
|-
|{{wikt-lang|az|it}}, {{wikt-lang|az|köpək}}
|it, köpek
| ayam
|-
| {{wikt-lang|az|dəri}} || {{lang|tk|deri}} || kublit
|-
| {{wikt-lang|az|yumurta}} || {{lang|tk|ýumurtga}} || sugok, bunay
|-
| {{wikt-lang|az|ürək}} || {{lang|tk|ýürek}} || puso
|-
| {{wikt-lang|az|eşitmək}} || {{lang|tk|eşitmek}} || dangog
|}

== Bokabularyo ==
=== Mga Interjection ===
Kaiba an pirang mga halimbawa:

Sekular:
* ''{{lang|az|Of}}'' ("Agh!")
* ''{{lang|az|Tez Ol}}'' ("Dalian!")
* ''{{lang|az|Tez olun qızlar mədrəsəyə}}'' ("Dalidalian na babaye, sa eskwelahan!", Sarong islogan para sa kampanya nin edukasyon sa Aserbayhan)
Pag-apod sa diyos:
* pahiwatig:
** ''{{lang|az|Aman}}'' ("Awa")
** ''{{lang|az|Çox şükür}}'' ("mabalos")
* prangkahan:
** ''{{lang|az|Allah Allah}}'' (pigsasayod nin ''{{lang|az|Allahallah}}'') ("Oh diyos ko po")
** ''{{lang|az|Hay Allah}}''; ''{{lang|az|Vallah}}'' "Sa Diyos [minasumpa ako]".
** ''{{lang|az|Çox şükür allahım}}'' ("Dios mabalos sa sakong kagurangnan")

=== Pormal asin inpormal ===
An Azerbaijani igwa nin bakong pormal asin pormal na paagi nin pagtaram kan mga bagay-bagay. Nin huki ta igwa ini nin pusog na [[Pagkakaiba nin T-V|pagkakaiba nin tu-vous]] sa mga tataramon na  Turkiko arog kan Aserbayhani asin Turko (iyo man sa iba pang mga tataramon). Piggagamit an impormal na "ika" kung makikipag-ulay sa hararaning katood, kaano-ano, mga hayop o mga kaakian. An pormal na "ika" piggagamit kung nakikipag-ulay sa sarong tawo na mas gurang saimo o sa sarong tawo na mawot mong tawan nin pagpahiling nin respeto (sarong propesor, halimbawa).

Arog kan kadaklan na mga tataramon na Turkiko, pwedeng halion an personal pronouns, asin dinudugang sana ini para sa doon. Poon pa kan 1992, naggagamit na an Amihanan na Aserbayhani nin ponetikong sistema nin panurat, kaya pasil an pagsayod: kadaklan kan mga kataga parehas na pigsasayod sa kung pano ini baybayon.

{| class="wikitable"
! Kategorya
! Bikol Sentral
! Amihanan na Azerbaijani (sa surat [[Latin]])
|-
| rowspan="9" | Panginot na mga ekspresyon
| iyo
| ''{{lang|az|hə}}'' {{IPA|/hæ/}} (impormal), {{lang|az|bəli}} (pormal)
|-
| dai
| ''{{lang|az|yox}}'' {{IPA|/jox/}} (informal), {{lang|az|xeyr}} (formal)
|-
| hilo, tara
| ''{{lang|az|salam}}'' {{IPA|/sɑlɑm/}}
|-
| rowspan="2" | paaram
| ''{{lang|az|sağ ol}}'' {{IPA|/ˈsɑɣ ol/}}
|-
| ''{{lang|az|sağ olun}}'' {{IPA|/ˈsɑɣ olun/}} (pormal)
|-
| marhay na aga
| ''{{lang|az|sabahınız xeyir}}'' {{IPA|/sɑbɑhɯ(nɯ)z xejiɾ/}}
|-
| marhay na hapon
| ''{{lang|az|günortanız xeyir}}'' {{IPA|/ɟynoɾt(ɑn)ɯz xejiɾ/}}
|-
| rowspan="2" | marhay na banggi
| ''{{lang|az|axşamın xeyir}}'' {{IPA|/ɑxʃɑmɯn xejiɾ/}}
|-
| ''{{lang|az|axşamınız xeyir}}'' {{IPA|/ɑxʃɑmɯ(nɯ)z xejiɾ/}}
|-
| rowspan="11" | Mga dukot/kolor
| itom
| ''{{lang|az|qara}}'' {{IPA|/ɡɑɾɑ/}}
|-
| sinabilaw, bughaw
| ''{{lang|az|göy}}'' {{IPA|/ɟøj/}}
|-
| baroron, kayumanggi
| ''{{lang|az|qəhvəyi}}'' / ''{{lang|az|qonur}}''
|-
| abo, abohon
| ''{{lang|az|boz}}'' {{IPA|/boz/}}
|-
| gadila', kinalosisi', berde
| ''{{lang|az|yaşıl}}'' {{IPA|/jaʃɯl/}}
|-
| kahel
| ''{{lang|az|narıncı}}'' {{IPA|/nɑɾɯnd͡ʒɯ/}}
|-
| rosas, pink
| ''{{lang|az|çəhrayı}}''
{{IPA|/t͡ʃæhɾɑjɯ/}}
|-
| gitling, kiling, morado
| ''{{lang|az|bənövşəyi}}''
{{IPA|/bænøvʃæji/}}
|-
| pula
| ''{{lang|az|qırmızı}}'' {{IPA|/ɡɯɾmɯzɯ/}}
|-
| puti
| ''{{lang|az|ağ}}'' {{IPA|/ɑɣ/}}
|-
| giyaw
| ''{{lang|az|sarı}}'' {{IPA|/sɑɾɯ/}}
|}

=== Mga numero ===

{| class="wikitable"
! Numero
! Kataga
|-
| 0
| ''{{lang|az|sıfır}}'' {{IPA|/ˈsɯfɯɾ/}}
|-
| 1
| ''{{lang|az|bir}}'' {{IPA|/biɾ/}}
|-
| 2
| ''{{lang|az|iki}}'' {{IPA|/ici/}}
|-
| 3
| ''{{lang|az|üç}}'' {{IPA|/yt͡ʃ/}}
|-
| 4
| ''{{lang|az|dörd}}'' {{IPA|/døɾd/}}
|-
| 5
| ''{{lang|az|beş}}'' {{IPA|/beʃ/}}
|-
| 6
| ''{{lang|az|altı}}'' {{IPA|/ɑltɯ/}}
|-
| 7
| ''{{lang|az|yeddi}}'' {{IPA|/jed:i/}}
|-
| 8
| ''{{lang|az|səkkiz}}'' {{IPA|/sæc:iz/}}
|-
| 9
| ''{{lang|az|doqquz}}'' {{IPA|/doɡ:uz/}}
|-
| 10
| ''{{lang|az|on}}'' {{IPA|/on/}}
|}

Para sa mga numero nin 11–19, literal na boot sabihon kan mga numero "10 saro, 10 duwa" asin iba pa.

{| class="wikitable"
! Numero
! Kataga
|-
| 20
| ''{{lang|az|iyirmi}}'' {{IPA|/ijiɾmi/}} {{efn| {{IPA|/iɾmi/}} mahihiling man sa ordinaryong pagtaram.}}
|-
| 30
| ''{{lang|az|otuz}}'' {{IPA|/otuz/}}
|-
| 40
| ''{{lang|az|qırx}}'' {{IPA|/ɡɯɾx/}}
|-
| 50
| ''{{lang|az|əlli}}'' {{IPA|/ælli/}}
|}

An mga darakulang mga numero binilog sa paagi kan pagsasararo sa sanpulo asin ribo-ribo na mas dakula sa mas saradit sa parehas na paagi, nin dai naggagamit nin sarong pangatnig sa tanga.

== Mga tala ==
{{reflist|group=note}}

{{notelist}}

== Mga gunuan ==
{{reflist|30em}}

== Bibliograpiya ==
{{refbegin|}}
* {{cite book|editor-first=Keith|editor-last=Brown|title=Encyclopedia of Language and Linguistics|publisher=[[Elsevier]]|date=24 November 2005|isbn=9780080547848}}
* {{cite journal |last=Kök |first=Ali |date=2016 |title=Modern Oğuz Türkçesi Diyalektlerinde Göçüşme |trans-title=Migration in Modern Oghuz Turkish Dialects |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/egitimvetoplum/356950 |journal=21. Yüzyılda Eğitim Ve Toplum Eğitim Bilimleri Ve Sosyal Araştırmalar Dergisi |language=tr |volume=5 |issue=15 |issn=2147-0928 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{citation |last1=Mokari |first1=Payam Ghaffarvand |last2=Werner |first2=Stefan |year=2016 |title=An acoustic description of spectral and temporal characteristics of Azerbaijani vowels |editor-last=Dziubalska-Kolaczyk |editor-first=Katarzyna |journal=Poznań Studies in Contemporary Linguistics |volume=52 |issue=3 |doi=10.1515/psicl-2016-0019 |s2cid=151826061 |url=https://www.researchgate.net/publication/305567394 }}
* {{cite journal |last1=Mokari |first1=Payam Ghaffarvand |last2=Werner |first2=Stefan |title=Azerbaijani |journal=Journal of the International Phonetic Association |date=2017 |volume=47 |issue=2 |page=207 |doi=10.1017/S0025100317000184|s2cid=232347049 }} 
* {{cite book|last=Shaffer|first=Brenda|title=The Limits of Culture: Islam and Foreign Policy|url=https://books.google.com/books?id=uEOd-cDWVwQC&pg=PA229|year=2006|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-19529-4}}
* {{cite book|last=Sinor|first=Denis|title=Inner Asia. History-Civilization-Languages. A syllabus|year=1969|publisher=Bloomington|isbn=0-87750-081-9|pages=71–96|url=https://books.google.com/books?id=vn-xZ3O1G-cC&pg=PA71}}
{{refend}}

== Mga panluwas na takod ==
{{Commons category|tataramon na Aserbayhani}}
{{Interwiki|code=az|Aserbayhani}}
{{Interwiki|code=azb|Habagatan na Aserbayhani}}
{{Wikivoyage|Azerbaijani phrasebook|Azerbaijani|a phrasebook}}
{{Incubator|az|Wikinews}}
* [http://www.learnazeri.blogspot.com/ Sarong blog sa mapagkukuanan asin mapagpapalisan sa tataramon na Aserbayhani]
* {{in lang|ru}} [http://www.azyaz.ru/ Sarong blog manungod sa tataramon na Aserbayhani asin mga tukduon]
* [http://www.azeri.org/ azeri.org], literaturang Aserbayhani sa palis-taramon na Ingles
* [http://azerdict.com/ Online bidirectional Azerbaijani-English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827060025/http://azerdict.com/ |date=27 August 2011 }}
* [http://learn101.org/azerbaijani.php Makanood nin Aserbayhani] sa learn101.org.
* [https://web.archive.org/web/20060209020322/http://www.masterliness.com/a/Azerbaijanis.htm Pre-Islamic roots]
* [https://web.archive.org/web/20071014220553/http://miejipang-jpn2.net/untitled6.html tataramon na Aserbayhan-Turko sa Iran] ni Ahmad Kasravi.
* kaiba an sagunson kan tanog.
* [http://pauctle.com/aztr diksyunaryo nin Aserbayhani<>Turko] (Unibersidad nin Pamukkale)
* [http://www.funkyazerbaijani.com/learnazerbaijani/ tataramon na Aserbayhan na igwang odyo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225132804/http://www.funkyazerbaijani.com/learnazerbaijani/ |date=25 February 2021 }}
* [http://azerbaijani.azeri.free.fr/index_uk.php Tematikong bokabularyo sa Aserbayhani]
* [http://azconvert.sourceforge.net/ AzConvert], sarong [[bukas na gunuan]] sa programa nin [[transliterasyon]] na Aserbayhani.
* [http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_index.html Alpabeto asin Tataramon na Aserbayhani sa Transisyon], an bilog na isyu kan ''Pankinaban na Aserbayhan'', Spring 2000 (8.1) sa azer.com.
** [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_editorial.html Editoryal]
** [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_alphabet_changes1.html Tsart: Apat na Alpabeto na Nagbabago sa Aserbayhan sa ika-20 siglo]
** [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_alphabet_sequence1.html Tsart: pagbabago sa Apat na Alpabeto na Nagbabago sa Aserbayhan sa ika-20 siglo]
** [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_manuscripts.html Instituto nin Manuskripto kan Baku: Amay na mga Alpabeto sa Aserbayhan]

{{Authority control}}

[[Kategorya:Tataramon na Aserbayhani| ]]
[[Kategorya:Agglutinatibong mga tataramon]]
[[Kategorya:Mga tataramon kan Aserbayhan]]
[[Kategorya:Mga tataramon kan Georgia (nasyon)]]
[[Kategorya:Mga tataramon kan Iran]]
[[Kategorya:Mga tataramon kan Iraq]]
[[Kategorya:Mga tataramon kan Rusya]]
[[Kategorya:Mga tataramon kan Turkey]]
[[Kategorya:Mga tataramon na Subheto–obheto–berbo]]
[[Kategorya:Mga tataramon na Turkiko]]
[[Kategorya:Aserbayhan]]
An Aserbayhani () o Azeri (), minatukdo man sa Turkikong Azeri o Turkong Azeri, sarong tataramon na Turkiko na pangenot na pigtataram kan Aserbayhani, na panginot na nag-eerok sa Republika kan Aserbayhan na kun sain pigtataram an baratyi na Amihanan na Aserbayhani, asin sa rehiyon nin Aserbayhan kan Iran, kung sain ipigtataram an barayti na Habagatan na Aserbayhani. Dawa na igwa ini nin halangkawon na digri kan mutwal na pagkakasinabutan sa tanga kan parehas na mga porma kan Aserbayhani, igwa man nin signipikanteng pagkakalainan sa ponolohiya, leksikon, morpolohiya, sintaks asin gunuan nin mga subli-taramon.

Igwa nin opisyal na kamugtakan an Aserbayhani sa Republika kan Aserbayhan asin Dagestan (sarong federal subject of Russia) alagad an 
Habagatan na Aserbayhani dai pa nin opisyal na kamugtakan sa Iran, kung sain duman nag-eerok an kadaklan sa mga Aserbayhanon. Ipigtataram man ini sa mas hababang manlainlain na lebel sa mga komunidad nin Aserbayhani kan Georgia asin Turko asin kan mga banwaan na diaspora, panginot sa Europa asin Amihanan na Amerika.

Kaapil an parehas na barayti nin Aserbayhani kan sanga nin Oghuz kan mga tataramon na Turkiko. Pigbase an pig-estandarteng porma kan Amihanan na Aserbayhani (pigtataram sa Republika kan Aserbayhan asin Rusya) sa diyalektong Shirvani, mantang an Iranyanong Aserbayhani piggamit an diyalektong Tabrizi bilang barayti nin prehistiyo kaini. Poon kadtong katalingkasan kan Republika kan Aserbayhan gikan sa Unyong Sobyet kan 1991, naggagamit an kaamihanan na Azerbaijani nin iskriturang Latino. Sa balyong lado, parating piggagamit an Iranyanong Aserbayhan asin padagos 
na naggagamit nin iskriturang Perso-Arabiko. Haraning magkaano-ano an Aserbayhani sa Gagauz, Qashqai, Crimean Tatar, Turko asin Turkmen, nagheheras nin manlainlain na lebel nin kapwa nin pagiging pagkakasinabutan sa lambang saro sa mga tataramon na idto.

 Ginikanan-ngaran asin panlikod na impormasyon 
Panhitorikal an tataramon minatukdo sa mga tal na parataram kaini bilang  na an boot sabihon "Turkiko" o  na an boot sabihon "Turkong Aserbayhani". Bago an pagtugdas kan Demokratikong Republika kan Aserbayhan, na kung sain pinapusog pa an pangaran na "Aserbayhan" huli ta sa mga polotikal na rason kan 1918, eksklusibong piggamit an pangaran kan "Aserbayhan" tanganing mamidbidan an kataning na rehiyon kan kontemporaryong amihanan-sulnopan kan Iran. Pagkatapos kan pagtugdas kan Azerbaijan SSR, susog sa orden kan lider na Sobyet na si Stalin, an "ngaran kan pormal na tataramon" kan Aserbayhan SSR, "niribayan gikan Turkiko pasiring sa Aserbayhani".

 Pagkokompara sa iba pang mga tataramon na Turkiko 
An pirang mga diyalekto nin Aserbayhani nagheheras man nin mga paradigma kan mga berbo sa pirang mga panahunan sa tataramon na Chuvash.
 Aserbayhani vs. Turko 
thumb|Si Reza Shah asin Atatürk sa Turko.
Pwedeng magkaulay sa lambang saro an mga nagtataram kan Amihanan asin Habagatan na Aserbayhani asin mga parataram kan Turko sa manlainlain na lebel kan pagkakasinabutan sa lambang saro. Bantog na marhay an mga Turkong soap opera sa mga Azeri sa parehas na Iran asin Aserbayhan. Nabisto ni Reza Shah Pahlavi kan Iran (nagtataram kan Habagatan na Aserbaijani) si Mustafa Kemal Atatürk kan Turko (nagtataram nin Turko) kan 1934 asin nakuanan na nagtataram sa lambang saro., p. 33, p. 57

Pwedeng mag-ulay sa sarong halawig sa lambang saro an mga nagtataram nin Turko asin Aserbayhani nin huli ta igwang dakulaon na pagkakalain asin nagkakasinabutan sa sarong lebel an parehas na mga tataramon, dawa na urog na pasil masabutan kan Aserbayhani an Turko kisa sa kabaligtadan.Azerbaijani (Azeri), UNESCO

Sa pag-aadal kan 2011, 30 Turkong kaayon an pigsuri tanganing maaraman kung gurano ninda nasasabutan an nakasurat asin pigtataram na Aserbayhani. Nahiling digdi na dawa magkaparehas na tataramon sa lado nin tipolohiya an Turko asin Aserbayhani, sa lado kan mga parataram nin Turko, bakong kasing langkaw na pigtatantya an pagiging pasil na masabutan.Sağın-Şimşek Ç, König W. Receptive multilingualism and language understanding: Intelligibility of Azerbaijani to Turkish speakers. International Journal of Bilingualism. 2012;16(3):315-331. doi:10.1177/1367006911426449 Sa pag-aadal kan 2017, nakakua an Iranyanong Aserbayhani nin kabilugan na 56% kan reseptibong pagkakasinabutan sa pigtataram na tataramon kan Turko.Mohammad Salehi & Aydin Neysani | Maria Popescu (Reviewing Editor) (2017) Receptive intelligibility of Turkish to Iranian-Azerbaijani speakers, Cogent Education, 4:1, DOI: 10.1080/2331186X.2017.1326653, read online

Nagpapahiling an Aserbayhani nin parehas na susugan nin doon sa Turko alagad mas simple sa pirang mga aspeto. Sarong makusog na doon dangan medyo nakaoras na doon an Aserbayhani, bakong arog kan Turko na maluya an doon asin nakaoras an pantig.

Uni an pirang mga kataga sa manlainlain na mga pagsayod sa Aserbayhani asin Turko na parehas an boot na sabihon sa parehas na tataramon:
 Aserbayhani  Turko  Bikol Sentral /    sandalyas, sapatosbitislibrodugogansa     kiray     nyebe     gapo     tren

 Aserbayhani vs. Turkmen 
An 1st person personal pronoun iyo an “mən” kan Aserbayhani arog kan “men” sa Turkmen, mantang “ben ” ini sa Turko. Totoo an parehas sa demonstrative pronouns na “bu”, na kung sain niriribayan an tanog na “b” is sa tanog na “m”. Halimbawa na sana: “bunun>munun//mının, muna//mına, munu//munı, munda//mında, mundan//mından”.Shiraliyev M. Fundamentals of Azerbaijan dialectology. Baku, 2008. p.76 Ini, sinusunod man ini sa literaryang tataramon kan Turkmen, na kung sain an demonstrative pronoun na “bu” minasairarom sa pirang mga pagbabago arog sana kan sa: “munuñ, munı, muña, munda, mundan, munça”.Kara M. Turkmen Grammar. Ankara, 2005. p.231 Nakatagpo an karibay na B>m sa kadakol na diyalekto kan tataramon na Turkmen asin pwedeng maobserbaran arog kan: “boyun>moyın” sa diyalektong Yomut - Gunbatar, “büdüremek>müdüremek” sa mga diyalekto na Ersari asin Stavropol Turkmens, “bol>mol” sa nga diyalekto nin Karakalpak Turkmens’, “buzav>mizov” sa mga diyalekto nin Kirac.Berdiev R., S. Kurenov, K. Shamuradov, S. Arazkuliyev. Sanaysay sa mga Diyalekto kan tataramon na Turkmen.
Ashgabat, 1970. p.116

Uni an mga pirang kataga na igwang manlainlain na mga pagsayod sa Aserbayhani asin Turkmen na igwa nin magkaparehas na boot na sabihon sa parehas na mga tataramon:
 Anihanan na Aserbayhani/Habagatan na Aserbayhani  Turkmen  Bikol Sentral     akosenikahaçannuarinbaşgaiba pa, it, köpek ayam     kublit     sugok, bunay     puso     dangog

 Bokabularyo 
 Mga Interjection 
Kaiba an pirang mga halimbawa:

Sekular:
  ("Agh!")
  ("Dalian!")
  ("Dalidalian na babaye, sa eskwelahan!", Sarong islogan para sa kampanya nin edukasyon sa Aserbayhan)
Pag-apod sa diyos:
 pahiwatig:
  ("Awa")
  ("mabalos")
 prangkahan:
  (pigsasayod nin ) ("Oh diyos ko po")
 ;  "Sa Diyos [minasumpa ako]".
  ("Dios mabalos sa sakong kagurangnan")

 Pormal asin inpormal 
An Azerbaijani igwa nin bakong pormal asin pormal na paagi nin pagtaram kan mga bagay-bagay. Nin huki ta igwa ini nin pusog na pagkakaiba nin tu-vous sa mga tataramon na  Turkiko arog kan Aserbayhani asin Turko (iyo man sa iba pang mga tataramon). Piggagamit an impormal na "ika" kung makikipag-ulay sa hararaning katood, kaano-ano, mga hayop o mga kaakian. An pormal na "ika" piggagamit kung nakikipag-ulay sa sarong tawo na mas gurang saimo o sa sarong tawo na mawot mong tawan nin pagpahiling nin respeto (sarong propesor, halimbawa).

Arog kan kadaklan na mga tataramon na Turkiko, pwedeng halion an personal pronouns, asin dinudugang sana ini para sa doon. Poon pa kan 1992, naggagamit na an Amihanan na Aserbayhani nin ponetikong sistema nin panurat, kaya pasil an pagsayod: kadaklan kan mga kataga parehas na pigsasayod sa kung pano ini baybayon.

 Kategorya Bikol Sentral Amihanan na Azerbaijani (sa surat Latin) Panginot na mga ekspresyon iyo   (impormal),  (pormal) dai   (informal),  (formal) hilo, tara   paaram     (pormal) marhay na aga   marhay na hapon   marhay na banggi     Mga dukot/kolor itom   sinabilaw, bughaw   baroron, kayumanggi  /  abo, abohon   gadila', kinalosisi', berde   kahel   rosas, pink  gitling, kiling, morado  pula   puti   giyaw  

 Mga numero 

 Numero Kataga 0   1   2   3   4   5   6   7   8   9   10  

Para sa mga numero nin 11–19, literal na boot sabihon kan mga numero "10 saro, 10 duwa" asin iba pa.

 Numero Kataga 20    30   40   50  

An mga darakulang mga numero binilog sa paagi kan pagsasararo sa sanpulo asin ribo-ribo na mas dakula sa mas saradit sa parehas na paagi, nin dai naggagamit nin sarong pangatnig sa tanga.

 Mga tala 

 Mga gunuan 

 Bibliograpiya 

 
 
 
  
 
 

 Mga panluwas na takod 

 Sarong blog sa mapagkukuanan asin mapagpapalisan sa tataramon na Aserbayhani
  Sarong blog manungod sa tataramon na Aserbayhani asin mga tukduon
 azeri.org, literaturang Aserbayhani sa palis-taramon na Ingles
 Online bidirectional Azerbaijani-English Dictionary 
 Makanood nin Aserbayhani sa learn101.org.
 Pre-Islamic roots
 tataramon na Aserbayhan-Turko sa Iran ni Ahmad Kasravi.
 kaiba an sagunson kan tanog.
 diksyunaryo nin Aserbayhani<>Turko (Unibersidad nin Pamukkale)
 tataramon na Aserbayhan na igwang odyo 
 Tematikong bokabularyo sa Aserbayhani
 AzConvert, sarong bukas na gunuan sa programa nin transliterasyon na Aserbayhani.
 Alpabeto asin Tataramon na Aserbayhani sa Transisyon, an bilog na isyu kan Pankinaban na Aserbayhan, Spring 2000 (8.1) sa azer.com.
 Editoryal
 Tsart: Apat na Alpabeto na Nagbabago sa Aserbayhan sa ika-20 siglo
 Tsart: pagbabago sa Apat na Alpabeto na Nagbabago sa Aserbayhan sa ika-20 siglo
 Instituto nin Manuskripto kan Baku: Amay na mga Alpabeto sa Aserbayhan

 
Kategorya:Agglutinatibong mga tataramon
Kategorya:Mga tataramon kan Aserbayhan
Kategorya:Mga tataramon kan Georgia (nasyon)
Kategorya:Mga tataramon kan Iran
Kategorya:Mga tataramon kan Iraq
Kategorya:Mga tataramon kan Rusya
Kategorya:Mga tataramon kan Turkey
Kategorya:Mga tataramon na Subheto–obheto–berbo
Kategorya:Mga tataramon na Turkiko
Kategorya:Aserbayhan