Hendrik Hamel/Bijlagen IV, V & VI


IV. AENTEECKENINGE OFTE MEMORIE VANDE GELEGENTHEIJT VAN COREA. [378] 

Het landt is wel eens soo groot als Japan zijnde een groot ront
Eijlant grensende ende leggende tusschen d'Eijlanden met het eene
eijnde tegens China, welcke landen met een rivier ontrent een mijl
breet van den andere werden gescheijden, met het ander eijnde lecht do
Corea tegens Tartarien tusschen welcke landen mede een affscheijtsel
van water is van ongevaerlijck 2 1/2 mijlen breet; aande Oostzijde
legt het ontrent 28 a 30 mijlen van Japan.

In gemelte Corea zijn silver ende goudt mijnen doch sooberlijck,
geeft mede zijde doch soo veel niet als in zich zelven noodich heeft
soo dat ut China daer zijde ingevoert wert. Insonderheijt abondantie
zoude aldaer te becomen sijn, t'weeten

Rijs tot Tl. 20 t'last,

Cooper

Cattoen ende cattoene lijnwaeten

wortel Nijsen

Vuijtnemende schoone stoffen ende goude laeckenen werden daer gemaect,
doch vallen seer duer.

De Coninclijke Stadt genaemt Chioor heeft een revier dewelcke van
daer in zee loopt, zijnde zoo diep dat de aldergrootste scheepen daer
rijckelijck uijt ende incomen connen.

De plaetse ofte hoeck van Corea naest aen Japan gelegen ende daer
de Japanders haeren handel drijven is genaemt Sanckaij [379] alwaer
mede een seer goede haven is, doch leggende wel 23 a 24 dagen reijsens
van eenige steeden; in Sanckaij is gemaect een bemuirde wooningh inde
welcke de Japanders datelijck gebracht, geslooten ende bewaert werden
ende aldaer moeten verblijven zonder t'eeniger tijt daer buijten te
comen tot dat haeren handel verricht hebben ende weder naer Japan
keeren; desen handel van Japan op Corea is de heerlijckheijt van
t'Siussima alleen ende niemant anders toegestaen denwelcken vijff
groote bercken ende geen meerder in een jaer derwaerts senden
mach; brengen van daer cattoen, lijwaeten, wortel nisen, valcken,
tijgersvellen ende rijs, maeckende van een 3 a 4, soo dat met desen
handel schoone proffijten doen ende dienvolgende in desen handel te
treeden niemant gedoogen ende toelaten. Naer wij geinformeert werden
zal de Compe om in dat Rijck te negotieren niet tot haer ooghwit
geraecken, oorsaeck die natie een zeer cleijnhertige ende vreesachtige
volck is, dewelcke sonderlingh voor vreemde natiën verschrict zijn,
ten anderen alwaere het dat de occasie ende gelegentheijt presenteerde
met die van Corea mondelinge gelijck het voorleeden jaer op haer naer
boven ende weder beneden reijse te spreecken soo zouden de dienaers
ende soldaten van d'Hr. van Zatsuma vande welcke soo nauw werden
bewaert zulcx niet toelaten, Iae haer eijgen volck dewelcke in den
oorlogh uijt Corea gevoert ende lange tijt in Japan gewoont hebben,
door versoeck nochte bidden niet hebben connen te wege brengen haer
oude kennissen ende lantsluijden eens ter spraecke comen. De Japanders
hebben daer 7 jaeren lancq ongelooflijck gemoort, gebrandt ende alle
tijrannij die men zoude connen bedencken, bedreven; oock komt de Tartar
in harde winters wanneer door de stercke vorst het water tusschen
Tartarien ende Corea niet open houden connen met zijne macht daer
invallen mede voerende menschen, vee ende alles wat hij crijgen can.

Volcht hoe ende in wat maniere met wat pompe ende suite van Japanschen
adel geaccompagneert wesende, de twee gesanten van Corea in Januarij
binnen de Keijserlijcke Stadt Jedo gecomen, gereeden ende ontfangen
zijn. [380]

Eerstelijck het spel van schermeijen, trommels, gommen ende pijpen
waer achter dat volchden eenige met groote stocken als rijsstampers
gaende aen weder zijde van de straeten twee ende twee besijden den
anderen. Achter deselve volchde een Jongelingh te paert hebbende
een groote lancije met een roode vaen in zijn handt, die aen weder
zijde van 3 persoonen, ider hebbende een snoer van gout ende zilver
[381] doorvlochten, vastgehouden wierde, geaccompagneert zijnde met
ontrent 30 jongelingen te paert, hebbende mede ider een cleijn root
vaentgen inde handt, wesende gehabiteert als de Chineesen, met een
swarten hoet breet van randt ende paerts hair gemaect, op t hooft.

Daer aen volchden een palanckijn die van 50 a 60 mannen gedraegen
wierde, zijnde van binnen met root fluweel gevoert, in dewelcke stonde
op een taeffel een verlact doosken daerin de brieven in Coreesche
caracters geschreven aenden Keijser van Japan geslooten waeren.

Dese een weijnich voorbij gepasseert zijnde quam weder een ander
spel van alderleij instrumenten waer aen dat weeder een Jongelingh
sittende te paert volchde, hebbende een blaeuwe vaen in zijn handt,
vergezelschapt zijnde als de vorige, ider met een blaeuw vaentgen.

Waer naer volchden weder een palakijn daerin de tweede persoon
van de voorsz. gesanten gehabiteert met een swartesattijnen rock,
gedragen wierde.

Een wijle tijts dese voorbij zijnde, quamen ontrent 400 ruijters
hebbende inde handt ider een hamer met een scherpe pen vooraen
(bekans op de wijse als de Suratse hamers) twelck was de guarde vant
opperhooft ofte den principaelsten der gesanten die midden onder de
suite sittende in een swart verlacte palancquin gedraegen worde ende
volchde hem noch een do naer.

Naerdat de treijn omtrent een quartier uijrs voorbij waeren quam de
guarde vande Maijesteijt van Japan omtrent 200 mannen soo musquetiers
als pieckeniers gaende op zijn Japans al een ende een achter den
anderen, sijnde de musqueets met root laecken becleet, de piecken
root verlact ende boven met een top van witte veeren.

Waer achter dat volchden 8 a 10 norimons waerinne saeten de
gecommitteerde Japansche Heeren door Zijnne Maijesteijt geordonneert
de Coreers t'accompagneeren.

Ende achter haer volchde een groote suijte van Japanschen adel sittende
op bagagie paerden.

Ten laetsten volchden ontrent 1000 Lastpaerden die de bagagie ende
de schenkagie der Coreers brachten.

Dit duerde ontrent 5 uijren alleer dat alle desen treijn voorbij
was gepasseert ende vermocht niemant vande toesienders zijn hooft
buijten de vensters te steecken noch eenige tabacxroock daer uijt
te laten gaen ende waren alle de passagien wel gesuijvert ende met
schoon sant gestroijt.

V. PERSONALIA

A. NICOLAAS VERBURG. 

1. Nicolaas Verburg van Delft komt 20 Juli 1637 met het schip
's Hertogenbosch in Indië als ondercoopman à f 40 's maands; na
goede diensten in Hindostan te hebben bewezen, wordt hij op nieuw
voor drie jaren aangenomen in qualité van Coopman à f 70 gl. 's
mds. (Res. 13 Sept. 1642); Ambassadeur naer en Directeur in Perzië
(Res. 13 Aug. 1646); komt 29 Juli 1649 van Perzië te Batavia terug;
Gouverneur van Taijoan (Res. 31 Juli 1649; zijne Commissie is van
3 Aug. 1649); Extraord. Raad van Indië (Patr. Miss. 10 Sept. 1650);
vertrekt 8 Dec. 1653 met het jacht de Haas naar Batavia (Miss. Taijoan
naar Batavia 26 Febr. 1654); komt 11 Jan. 1654 terug te Batavia;
Fabriek (Res. 17 Febr. 1654); Ord. Raad van Indië (Res. 31 Maart
1654); Directeur Generaal (Res. 26 Sept. 1667 en bij Resolutie van
Heeren XVII van 11 Aug. 1668 in dat ambt bevestigd); van die functie
ontheven (Res. Heeren XVII, 31 Oct. 1674 en Res. 11 Sept. 1675)
en vertrekt, na 38 jarige continuatie in Indië, met zijne huisvrouw
den 21en Nov. 1675 naar het vaderland als Admiraal van de retourvloot
(Dagr. Bat. 1675). Verschijnt in Vergadering H.H. XVII (Res. XVII, 26
Sept. 1676). Over zijn bestuur op Formosa, zie: "Oost-Indisch-praetjen"
(1665).

Generale Missive, 24 Dec. 1652.

2. Dewijl d. Hr Gouverneur Nicolaes Verburg, volgens allegatie door
veele onlustigheeden die Zijn Ed dagelicx boven de bedieninge van zijn
lastich ambt voorcomen, heeft hem doen resolveeren om eenmaal uijt
de woelinge tot een stil ende gerust leven te comen, zijn demissie om
tegens 't aenstaende jaer 1653 naart Patria te keeren doen versoecken
't welck wij Zijn Ed. ten respecte overige tijtsexpiratie niet connen
weijgeren, des sullen sorge dragen als den tijt comt dat over dit
gouvernement gedisponeert wert, datter een bequaem, wijs, ervaren ende
vreedsamich persoon ten meesten dienste van de Generale Compe. tot
vorderinge van dese republijck ende dat groote werck gebruijckt wort,
daermede wij dan oock willen hoopen dat veel onlusten die zoowel in
't reguart van geestelicke als politique zedert eenige tijt herwaerts
tot ons groot misnoegen in dat Gouverno voorgevallen zijn, cesseren
zullen....

Resolutie, 21 Maart 1653.

3. Alsoo de Gouverneur van 't Eijlandt Formosa Nicolaas Verburgh,
Extra-ordinair Raet van India, bij sijne brieven instantelijck versocht
heeft desen jare van het voorsz lastige Gouvernement verlost te mogen
worden, om het aenstaende saisoen na het vaderlandt te vertrecken,
alsoo den tijt van sijn verbant als dan een jaar over geeijndicht sal
sijn, Ende dienvolgens weder een ander bequaem ende gequalificeert
persoon wort vereijscht om dat emportante Gouvernement te becleden,
soo is het zelve na de gewichticheijt van de saecke verscheijden
vergaderingen achter den ander in bedencken gehouden ende gesien het
selve Gouvernement geconsidereert wort van overgroote importantie
te wesen, hetwelck de Compe. mettertijt, bij aldien God den Heer de
middelen daertoe aengewent segenen wil, een Coninckrijck waerdich
staet te werden, behalven de Japanse ende Chinese negotie die om het
gout ende silver mineraal dat van daer getrocken ende waermede den
Inlantsen handel ten principale levendich gehouden wort, voor de Compe
mede van seer grooten gewichte sijn. Ende dat bovendien in hetselve
Gouvernement eenige jaren herwaerts seer groote onlusten tusschen
Compes. principale ministers in kercke ende politie geresen sijn,
waeruijt soodanige partijschappen ende factien sijn ontstaan dat
gevreest wort dat deselve eijndelijck ten sij daerin werde voorsien,
wel tot ondienst ende nadeel van de Compe. mochten gedijen. Ende
evenwel Compes. dienst niet en gedoocht dat alle de persoonen die
aen de voorsz. questien geraeckt ofte vast sijn, daerom van daer
gelicht ende elders geplaetst souden worden, omme welcke onlusten
ende partijschappen dan ter neder te leggen ende uijt te roeijen niet
alleen bijsondere wijsheijt, discretie ende cloeckheijt maer oock
meer dan gemeene authoriteijt wort vereijscht. Waer bij noch comt dat
hetselve Eijlandt een donckere wolck uijt China schijnt over het hooft
te hangen, wordende over verscheijden wegen g'adviseert dat de sone van
den grooten Mandorijn Equan jegens de macht der Tartaren niet connende
bestaen, ende genootsaeckt wordende het Rijck te ruijmen, het ooge op
Formosa geslagen soude hebben om hetzelve met sijn overige subjecten
intenemen ende hem aldaer ter neder te slaen, jegens wiens attentaten
dan mede nodich is een waeckend ende sorghvuldich oogh in't seijl te
houden, opdat ons dat costelijcke pant hetwelck reede sooveel gecost
heeft, ende van soo groten expectatie is, niet aff handich gemaeckt en
werde; Alle welcke saecken met rijp overlech in Rade gepondereert ende
overwogen sijnde eijndelijck verstaen ende eenstemmich geresolveert is,
niet jegenstaende de ordre van de Heeren Principalen expresselijcken
medebrencht ende dicteert dat van de ordonnarie permanente Raden geene
versonden sullen worden off ten waere de hooge noodt hetselve quame
te vereijschen, ende dan noch niet anders dan op corte expeditien,
om nae't verrichten van deselve wederom te comen, deselve ordre om
redenen boven verhaelt ende de gewichticheijt van saken, voor soo
veel te buijten te gaen ende tot het voorsz. emportante Gouvernement
te nomineeren ende versoecken den Heere Carel Hartsingh ordinaris
Raet van India die voor desen in gende Noorder quartieren lange
jaren geremoreert ende grondige kennisse van saecken heeft, met hoop
ende vertrouwen dat Hooghgemde Heeren Principalen de bovengeroerde
redenen ende motiven insien ende de nootwendicheijt van saken nevens
ons begrijpen sullen. Waerop den gem.e Heere Hartsingh ten dienste
vande Comp.e versocht sijnde sich mette voorsz. resolutie te willen
conformeren, soo heeft Sijn Ed. verclaert verplicht ende oock ten volle
genegen te sijn sich te laten gebruijcken daer de Compe sijnen dienst
meest sij vereijschende, doch aengesien het noordelijcke vaerwater een
seer dangereus ende gevaerlijck vaerwater sij, gelijck de droevige
exempelen God betert van tijt tot tijt niet dan te veel geleert
hebben, soo was Sijn Ed. overbodich ende berijt hetselve Gouvernement
te aenvaerden, mits dat sulcx niet en soude sijn voor een corten
tijt maer voor eenige jaren, ten minste voor soo langh sijn lopende
verbandt aen de Comp.e soude duren, om met sijn familie niet over en
weder te swerven, off ten ware daertoe expresse last ende ordre uijt
het Vaderlandt quame van de Heeren Bewindhebbers die hij sich altijt
geern soude onderwerpen ende onvermindert sijn jegenwoordige qualiteijt
rangh ende ordre in Raade van India ofte die hem na desen noch van de
Heeren Principalen soude mogen gedefereert ende toegevoecht worden,
waervan Sijn Ed. bij den Raet eenstemmich toesegginge gedaen is,
alsoo doch om de voorsz. geresene ende ingewortelde ongenuchten te
extirperen, mitsgaders om alles op gemde Eijlandt op den goeden voet
ende in behoorlijcke ordre te brengen, wel soo veel ende langer tijt
vereijscht sal worden, willende vertrouwen dat de welgemde Heeren
Principalen hetselve voor goet ende Wel gedaen sullen houden.

B. CORNELIS CAESAR. 

1. Cornelis Caesar van der Goes, d.w.z. afkomstig van Goes, kwam
6 Febr. 1629 met het schip Tholen te Batavia voor adsistent à f16 's mds.; was in 1636 in Japan om kennis op te doen van den Taijoanschen handel; was in 1637 waarnemend Opperhoofd in Quinam;
had als koopman op f 60 's mds. geruimen tijd goeden dienst gedaan en
wordt Opperkoopman op f 75 's mds. (Res. 7 Mei 1641); gaat per fluit
de Zaijer van Taijoan naar Japan (Miss. Zeelandia 10 Sept. 1641); was
in 1644 "politicus over de Formosaense dorpen" en wordt verhoogd tot
f 110 's mds. (Res. Zeelandia 28 Aug. 1645); vertrekt 2 Sept. 1645
per Achterkercke van Taijoan naar Japan; de hem gegeven instructie
voor een kruistocht omtrent de westkust van Luconia is gedagteekend:
Zeelandia, 31 Jan. 1646; op zijn verzoek werd hem zijne demissie
toegestaan (Miss. van Batavia naar Taijoan 9 Mei 1647) maar 21
Oct. 1647 was hij nog te Taijoan. Hij had toen een zoon Martinus
(Gen. Miss. 31 Dec. 1647) die bij Res. 7 Juni 1670 werd benoemd tot
Opperhoofd in Japan en 27 Nov. 1679 overleed (Res. 16 Dec. 1679 en
Dagr. Bat., bl. 541).

In het vaderland zijnde, wordt hij Extra-ordinaris Raad van Indië
(Patr. Miss. 10 Sept. 1650); gaat met het schip "Orangien" voor de
Kamer Zeeland terug naar Batavia, waar hij wordt gesteld "tot het
opperste gesach van de werken en noodigheden" [Fabriek] (Res. 7 Juli
1651); wordt President van de Weeskamer (R. 24 April 1653); Gouverneur
van Taijoan (R. 24 Mei 1653); krijgt als zoodanig ontslag (R. 30
Juni 1656); komt 17 Jan. 1657 te Batavia terug (Dagr. Bat. bl. 71 en
72 en miss. Reg. Bat. naar Taijoan 15 Mei 1657) en overlijdt aldaar
5 Oct. 1657 (Dagr. Bat). Over zijne begrafenis in de stadtskercke,
zie Dagr. Bat. 6 Oct. 1657 bl. 281-282; zijne weduwe leefde in Juni
1663 nog te Batavia (D.B. 1663, bl. 335).

2. Resolutie Saterdagh den xxiiij May Ao 1653.

Aengesien de ordre onser Heeren Principalen is mede brengende, dat
de ordinaris Leden van desen Raade, hier geduerich permanent sullen
sijn, en dat niettegenstaende in Raade van India goetgevonden sij,
volgens resolutie van dato den 21e Maert vermits de groote onlusten
in eenighen tijt herwaerts in Taijouan ontstaen, die niet schijnen
als met authoriteijt ende kloeckmoedicheijt te connen neder gelecht
werden, tot welck important Gouverno alsoo in Raade van India, naer
overlech van saecken goetgevonden sij te versoecken den Heer Carel
Hartsingh, ordinaris Raet van India, die de Taijouanse gewesten
voor desen lange jaren bijgewoont heeft waertoe alsoo sijn E: sich
ten dienste van d'E. Compe heeft willen laten gebruijcken, ende nu
tot het voltrecken van Sijn E: aengenomeen reijse veerdich sijnde,
den E. Heer Gouverneur Generael Reniersz is comen te overlijden,
waerdoor dan verscheijde veranderingen veroorsaeckt sijn, soo dat
nu om de gewichticheijt van het Generael Gounerno, Sijn E. persoons
wijsheijt ende kennisse alhier wel te staet comt, de ordinare Raeden
buijten den Gouverneur-Generael den Ede Heer Joan Maetsuijcker,
die nu tot het Generael Gouverno gekosen sij, niet meer dan twee
in getale sijnde en dat oock den Hr. Arnolt de Vlamingh ordinaris
Raet van India wegens de become advijsen uijt Amboina noch niet
te paresseeren staet, Soo hebben in Raade van India aengesien Sijn
Ed. alles tot sijn aangenome reijs geprepareert hadde, het aen Sijn
Ed. in eijge optie gegeven ofte dat Sijn Ed. reijs voltrecken ofte
alhier noch in dese conjuncture van tijt, begeerich soode sijn over
te blijven, op welcke voorstel bij Sijn Ed. geleth ende het selve
2 off drie dagen in bedencken houdende, rapporteert in Raade van
India om de importantie van het Generael Gouverno Sijn Ed: alhier te
sullen overblijven, waerop in Raade goetgevonden is naer een ander
gequalificeert ende ervaren persoon tot het genoemde Gouverno om te
sien ende naerdat de presente Extra-ordinaris Leden uijt desen Raade
hun daertoe hebben gepresenteert, soo is verstaen tot het Taijouanse
Gouverno te qualificeeren en te gebruijcken den Hr Cornelis Caesar,
Extraordinaris Raet van India, die in de genoemde gewesten voor desen
mede lange jaren bijgewoont heeft, en dat Sijn Ed. met de laetste
bezendinge daerna toe als Gouverneur sich sal hebben te vervoegen.

Patriasche Missive, 8 Oct. 1654.

De surrogatie bij UE. gedaen van d'E. Cornelis Caesar tot Gouverneur
in Taijouan en Ilha Formosa in plaetse van d'E. Nicolaes Verburch
die vermits expiratie van sijn verbonden tijdt sijn verlossinge van
daer versocht heeft, sullen wij ons wel laeten gevallen. Wij willen
vertrouwen dat hij hem in dat important en swaerwichtich Gouvernement
ten dienste van de Compagnie wel en nae behooren sal quijten.

UE. wijders recommanderende en oock bevelende wel te letten en die
voorsorge te draegen dat het gemelte Gouvernement altijdt bekleet
werde bij luijden van verstandt en discretie en daerop men sich
volcomentlijck can gerust stellen, alsoo UE. weten de Compe daeraen
ten hoochsten gelegen te wesen.

C. IQUAN. 

"Teijouhan is door de Jappanders door hare expresse gesonden armade in
den jare 1615 ende 16, tusschen 3 a 4000 man sterck, geconquesteert
doch pr faulte van volgende subsidien, wederom verlaten; alsoo dese
enterprinse bij een particulier Heer omme de gunste van Sijn Mat
wederomme te becomen, ter hande genomen was. Lange jaeren hebben zij
daer met haer capitaelen door Chineesen in Jappan woonachtig met de
Chineesen van China gehandelt" (Gen. Miss. 15 Dec. 1629) [382].

"In de Baij van Taijouan plachten jaerlijcx eenige Japanse joncken
te comen soo om hertevellen te coopen welcke daer in tamelijcke
quantiteijt vallen; maer insonderheijt om met de Avonturiers van
China te gaan handelen welcke daer groote quantité rouwe zijde ende
gemaeckte sijde stoffen soo van Chincheo, Nanquin als verscheijden
andere plaetsen van de Noord Custe van China te coop brachten"
(Gen. Miss. 3 Jan. 1624).

Van die in Japan gevestigde Chineezen is bij Europeanen vooral
bekend geworden de zoogenaamde "Capitein China" te Firando, dien de
Portugeezen Andrea Dittis heetten. Als de verzekering dat hij een
Christen was [383], alleen steunt op dien naam, staat zij zeer zwak;
dat zijne leefwijze is geweest gelijk door de Hollanders wordt bericht
[384], klinkt veel waarschijnlijker.

De verschillende berichten over hem samenvattende, komt men er toe
het volgende aan te nemen als de waarheid nabij te komen:

De zoogenaamde Capitein China te Firando heette Gaan Si Tsee,
was afkomstig uit het district Hai-ting in de prefectuur Tsiang
Tsioe (in de nabijheid van de havenplaats Amoij) en was aldaar
getrouwd. Overeenkomstig het gebruik onder Chineesche immigranten die
in eenigszins goeden doen zijn, ging hij in Japan eene verbintenis
aan met eene dochter des lands, vermoedelijk zelfs met meer dan
ééne. Te Firando zal hij de voornaamste Chineesche koopman en reeder
zijn geweest en om die reden daar te lande zijn aangesproken met den
titel van Kapitein (zooals ook ons Opperhoofd door de Japanners werd
betiteld), zonder dat hij eenige aanstelling had; waarschijnlijk was
hij Hoofd van een geheim genootschap [385]. Over zijne aanrakingen
met ons, raadplege men: W.P. Groeneveldt, de Nederlanders in China I
(Bijdr. Kon. Inst. 6, IV, 1898). Hij was o.a. de tusschenpersoon
bij de onderhandelingen welke leidden tot onze verhuizing van de
Pescadores naar Taijoan en hij was geenszins tevreden over de wijze
waarop wij zijne diensten hadden beloond [386]. Hij overleed te
Firando 12 Augustus 1625 [387], groote schulden nalatende, o.a. aan
de Engelschen [388].

Ietkwan--ook Iquan, Equan, Yeh-kwan geschreven--werd geboren in het
dorp Tsiooh Tsi in het district Tang Oa, waarin ook de havenplaats
Amoij ligt. Zijn geslachtsnaam was Tie--ook Te en The geschreven--en
zijn persoonsnaam: "de eerste" duidt aan dat hij de oudste zoon
was. Niet een zoon, maar een schoonzoon [389] van den hierboven
besproken Capitein China zal hij zijn geweest. Volgens Chineesche
berichten, behoorde Iquan's eigen hoofdvrouw in Zuid-China tot eene
familie Gaan en zij zal eene dochter zijn geweest van den Capitein
China en diens hoofdvrouw in China.

Op jeugdigen leeftijd, zoo heet het, heeft Iquan een toevlucht gezocht
bij een oom van moederszijde te Macao, die hem met een handelsopdracht
naar Japan zond. Evenals zijn latere schoonvader heeft hij te Firando
betrekkingen aangeknoopt met een Japansche, bij wie hij een zoon kreeg,
den zoo vermaard geworden Koksinga.

Misschien was hij de tolk die tusschen 25 Jan. en 20 Febr. 1624 uit
Japan naar Taijoan kwam (Groeneveldt, a.v.bl. 482), of de aan het
eind van 1624 dagelijks uit Japan verwachte zoon van Capitein China
(Miss. Gouvr Sonck 12 December 1624).

Aan de vloot onder Muijser die 30 Dec. 1624 werd aangewezen om
op Chineesche jonken naar Manilla te kruisen, werden drie jonken
toegevoegd (twee van Capitein China en één van diens luitenant Pedro
China) welke onder Iquan's bevel stonden en 20 Maart 1625 te Taijoan
terug waren.

"With Yen Ssu Ch'i [Gaan Si Tsee] and others, he [n.l. Iquan] opened
up Formosa; he was raised by his comrades to the chief leadership
on the death of the former". [12 Aug. 1625]. (Some episodes in the
History of Amoy. China Review, XXI, 1894-95, bl.87).

"Het is nu wat meer als een jaer dat eenen Itquan (eertijts tolck der
Compe nu hofft der Chinesen rovers) uijt Teijouan sonder onse kennis
gevlucht is, ende sich op den roof begeven, vele joncken ende volck
vergadert heeft, waermede hij de gantsche seecusten van China seer
ontstelt ende het geheele landt, steden ende dorpen raseert ende
vernielt waer over oock geen seevaert op de Custe meer gebruijct
can werden" (fd Gouvr Gerrit Fredericqs de Witt aan Gouv.-Generaal,
Actum Batavia 18 Dec. 1627).

"Tot in de maent Junij 162[7] hebben de Chinesen niet willen gedoogen
datter eenige van onse schepen ofte joncquen van Taijouhan in de
riviere van Chincheo [Amoij] ofte andere plaetsen op haer Custe
havenden; doch alsoo naderhandt de Chineesche roovers soo machtich
ende sterck geworden sijn dat genouchtsaem meester sijn van de
Chineesche zee ende meest alle de joncquen op de gantsche Guste
vernielt ende verbrandt hebben, doende mede te lande groote destructie
ende rooverije, wordende geschat sterck te wesen omtrent 400 joncken
ende 60 à 70 duijsent mannen. Den Oversten daervan, Icquan genaempt,
sijnde des Compagnies Tolck in Teijouhan geweest ende stilswijgens
van daer vertrocken, heeft hem tot rooven begeven ende in corten
tijdt soo grooten aenhanck gecregen dat de Regenten van China geen
raedt wisten om de roovers van haere Cust te crijgen.... Den roover
Icquan heeft oock langen tijdt goede correspondentie met d'onse gehadt
ende ons vrijwat respect toegedragen, maer heeft eijndelijck sonder
onderscheijt genomen al wat becomen conde" (Gen. Miss. 6 Jan. 1628).

"... Ons comt inproviste voor dat een joncqken van Iquan, soone
van den ouden overleden Cappiteijn China, vuijt Nangasacqui naer
Teijouan ende de custe van China sal vertrecken; dese persoon is
voor desen vuijt Taijouan ghebannen, soo dat daer niet zeer wellecom
en sal wesen. Evenwell door instantelijck versoucken van den Hr van
Firando ende Oenemondonne hebben hem geen passe durven weijgeren"
(Origineele Missive Cornelis Nijenrode, Firando Ulto Oct. Ao 1630
aan de Edele Heer Generaal Specx; Kol. Arch. S.S. II, fol. 114).

"Dit is den goeden Chinees die van meest alle de Hollanders den
vader genoempt werdt ende hun soo lange gefrequenteert ende mede
omgegaan ende voor Tolck gedient heeft, niet eens gedenckende, nu
weder macht becomen heeft, hoe over twee jaren, als wanneer door den
rover Quitsiok uijt sijn digniteijt ende plaetse verstooten was,
weder als met de handt van UE-hedens macht ende dienaren geleijdt
ende op zijn stoel gestelt is, alles op goede hoope dat door desen
Iquan die onse gelegentheijt, conditie ende macht soo wel bekent
was, met intersessien ende verclaringen aan den Combon ende andere
grooten te doen wat ons billick versouck ende begeeren was, dies te
beter tot den vrijen handel geadmitteert te werden--maar contrarie
bevinden wij, wandt in plaatse van zulcx en slaat hij Iquan niet
alleen aff de vergoedingh van 't jacht Slooten in sijnen ende het
Rijcke van Chinas dienst verongeluckt maar derft wel expresselijck
in zijne Missive vertoonen enee aan d'onse laten verluijden soo wij
hem meer over sulcx aanschrijven geen goede vrinden connen blijven,
alsoo gemelte jacht, zoo hij susteneert, niet in zijnen maar per
ongeluck om den handel te becomen in 's Compagnies dienst gebleven
ende verongeluckt is, door briefkens ons verbiedende met onse jachten
niet meer in de rivier Chincheo te verschijnen, alsoo daar door (soo
hij segt) in de hoochste ongenade van den Combon ende andere grooten
van China soude comen vervallen" (Gouverneur Putmans aan de Ed. Heeren
Bewindhebbers der Camer tot Amsterdam, Taijoan 10 Oct. 1631).

"...In Nangasackij sijnde is mij onder anderen van Sr. Melchior
van Santvoort verhaelt hoe de Chinesen die daer met haar joncquen
geweest sijn, als wijff van Iquan ende anderen, uijtstroijen ende
voorgeven bij het Rijcke van China (hoewel ons den handel vrij ende
liber vergunt wert) naer 't vertreck onser schepen Taijouan met groote
macht aen te tasten ende haer meester van 't Casteel sien te maecken"
(Miss. van Couckebakker aan Gouvr Putmans, dd. Firando 24 Nov. 1634).

"Den Chinesen Mandorin Equan is een schadelijck instrument in Comps
handel, ende dient voor eerst noch soo aengesien totdat den tijt ons
wijser maeckt off d'een off d'ander tijt van candt raeckt; is van vele
gehaedt ende plaegt de coopluijden dapper, dat met groote geschenken
aen de Grooten weet goed te maken" (Gen. Miss. 18 Dec. 1639).

20 Oct. 1639. "...dat de Chineesen die wijven, kinderen ende huijsen
alhier hebben ende als ingesetenen gehouden zijn, uijt landt te
vaaren niet toegestaen wert ende dat alles om reden dat wij [n.l. de
Japanners] vreesen, sij naer den Chijneesen aert haare rooverije
niet naerlaten connen, gelijck ook den tweeden Icquans zoone omdat
zijn vader een roover geworden was, hier in Japan om sijns vaders
rooverije ter doot gebracht is" (Dagr. Firando in Overg. Brieven
en Papieren 1640. Tweede Boek.--Vgl. Valentijn V, 2e st., 9e boek,
9e hoofdst. bl 81).

"Soon after his departure, his wife, who remained in Japan, gave
birth to a second son, who was named Shichizaemon. This son did not
develope the love for adventure and renown which made his elder brother
[Koxinga] so famous, but remained quietly in Japan all his life"
(Davidson, The Island of Formosa, bl. 31).

"...zijnde om de subsidie die den jongen Keijser in voorsz. oorlogh
van volck ende middelen gedaen heeft, van denselven tot tweede persoon
des Rijx gevordert, soo dat jegenwoordigh niemant in China machtiger
is als die man, zijnde voor desen cleermaker ende Comps Tolck in
Taijouan geweest" (Gen. Miss. 11 Juli 1645).

"...de voornaemste joncken waren gecomen van Iquan en zijnen aenhangh
... tot teecken en bewijs dat alhier [Japan] oock all eenige gunste
bij de Overicheijt heefft is dit genoech dat eenigen tijt heefft
laten versoecken oorloff om seeckere Japanse vrouwe daer bij te voren
gehouden en een sone, die bij hem in China is, gewonnen heeft, uijt
Japan te voeren en tot hem te halen ten gevalle van sijnen soone, en
tot hetselve een vrijgeleijde vercregen heefft, soo mij onse Tolcken
voor vast ende seecker verclaren en dat met sijne joncken te vertrecken
stade" (Dagr. Nagasaki 9 Maart 1645; Zie ook Gen. Miss. 17 Dec. 1645).

"Heden is de bijsit van den Mandorin Iquan daer boven van verhaelt
hebben, van Nangasacquij vertrocken na Esinia [China?] sonder eenigh
vrouwspersoon bij hun, die nochtans wel veroorlofft zoude geweest hebbe
mede uijt te trecken doch onder conditie van noijt wederom in Japan te
keeren, weshalven niemant begerich was" (Dagr. Nagasaki 11 Mei 1645).

"'s Morgens vernamen uijt de tolcken hoe dat op de gisteren
g'arriveerde jonck een seer aensienlijck ambassadeur van Coxinja aan
den Japansen Keijser gecommitteert was.... Desen gesant zoude nae de
geruchten eenelijck often principalen herwaerts geschickt zijn om de
Majesteijt te bedancken voor dat de moeder zijns meesters Coxinja
(zijnde een slechte [d.i. eenvoudige] Japanse vrouw en in 't jaer
1645 van hier derwaerts [China] vertrocken) op zijn vaders versoeck
gelicentieert was naer China te comen, Item wijders te versoecken
dat zijn halve broeder (een zoon van voorschreve vrouwe doch bij
een Japander geteelt) nu mede gelargeert en naar Aijmuij bij hem
mocht comen etc; mede werd gesecht dat desen ambassadeur een man van
grooten qualiteijt en de Chinesen hem in aensien bij desen Keijser
vergelijckende zijn, daer mede alhier gereets seer gespot wert,
nademael zijn meester van wien gesonden compt, een Japanse mistice,
daer en boven noch van vielen en geringen afcompste in Firando
gebooren en zijn vader Iquan hier naer een groot roover geworden
was, gelijck hij Coxinja zelffs sigh oock een tijt lanck daarmede
beholpen daardoor nu tot zoodanigen aansien geraeckt; alle 't welcke
dees luijden genoechsaem bekent is, die immers geen grootsheijt van
vreemdelingen 'k laet staen van zoodanige, willen of connen lijden"
(Dagr. Nagasaki 25 Juli Ao 1658; vgl. Valentijn V, 2e st., 9e boek,
9e hoofdst, bl. 97).

Den 8en October 1658 vertrok de ambassadeur zonder dat Coxinga's
geschenken waren aangenomen en "sonder oijt uijt zijn logiement veel
min omtrent de gouverneurs geweest, ofte wegens zijnen last waeromme
herwaerts gecomen was in't minste gesproocken te hebben".

"Only five hundred men followed him [n.l. Iquan] into the Manchu
army; and his Japanese wife, the mother of Chunggoong [d.i. Koksinga]
strangled herself" (1646). (J. Ross, The Manchus, bl. 385).

D. MARTINUS MARTINI. 

Martinus Martini, geboren in 1614 te Trente en sedert 1643 in China,
waar hij 6 Juni 1661 overleed (zie S.Couling, Encyclopaedia Sinica
en Biographie Universelle, XXVII (1820), bl. 323-325). Met vier
andere Jezuïten kwam hij in Juni 1642 per het Engelsche schip "de
Swaen" van Goa te Bantam en zond van daar aan G.G. van Diemen een
latijnschen brief (18 Juni 1642 te Batavia aangebracht) waarbij hij
verzocht "passage te willen verleenen nae Maccassaar, Siam, Cambodja
off 't rijcke van Tonkin, omme door dien weg in China ende Japan te
geraecken." Deze brief werd gezonden aan het opperhoofd te Nagasaki,
ten einde dien "aen de Regenten van Nagasacqui off de commissarissen
ter hand [te] stellen opdat die laten examineeren ende tegen sulcke
attentaten ordre ramen." (Reg. Batavia naar Japan 28 Juni 1642 en
Opperhoofd van Elseracq aan G.G. van Diemen 12 Oct.1642). [390]

"Martin Martini was sent to give informations to the Holy See; to
his influence and abilities it is due that Alexander VII decreed
in a manner perfectly contrary to the former Edict [waarbij eenige
leerstellingen der Jezuïeten als ketterijen waren veroordeeld].

While on his journey the great traveller passed Batavia.....

Living in Holland Martini prepared his maps of China and gave them
over to the great cartographer Johannes Black [lees: Blau] to be
printed while he himself gave a full geographical description of
the whole empire together with historical, political and scientific
explanations......In 1655, the whole work came out" (Dr. Schrameier,
On Martin Martini, Journal of the Peking Oriental Society, Vol. II,
1888, bl. 105 en 106).

Martinus Martini kwam 15 Juli 1652 van Macassar te Batavia en kreeg
vergunning met de retourschepen naar Nederland te reizen; met de
"Oliphant" (2 Febr. 1653 van Batavia uitgezeild en 16 Nov. d.a.v. in
het Vlie aangekomen) vertrok hij naar Amsterdam (Res. 16 Juli 1652,
26 Juli 1652, 15 Oct. 1652 en 28 Jan. 1653). Bij Res. der Kamer
Amsterdam dd. 12 Dec. 1653 werd hem toegelegd eene "gratuiteijt van
honderd rijksdaalders, ten aanzien van de goede diensten die hij
toegeseijt heeft en van hem verwacht worden". Hij had "aan denselven
Riebeeck [Commandeur aan de Kaap de Goede Hoop] geremonstreert ende te
kennen gegeven wege eenige Goudplaatsen tusschen de genoemde Caep ende
Mosambiqe gelegen, daer groote voordelen te halen souden sijn.... Wij
achten de ontdeckinge van de genoemde Cust alsmede de Cust van Melinde,
seer considerabel, hetwelck van de voorsz. Caep ende het eijlandt
Mauritius ofte ook van Suratte bequaem soude connen geschieden"
(Gen.Miss. 6 Febr. 1654; vlg. hierover Miss. Jan van Riebeek aan Heeren
XVII dd. 4 Mei 1653 en het antwoord van Heeren XVII dd. 15 April 1654).

"Met een Portugees joncxken comende van Maccassar, door Comps tingangh
tusschen Batavia en Japara verovert is hier opgebracht seecker
Jesuwijts padre die omtrent 10 Jaren meest alle gedeelten van China
heeft doorwandelt.... Verders allegeert vooraengeroerde Padre datse
[n.l. de Tartaren] die van Macao haer vrientschap mitsgaders libere
negotie aengebooden hebben twelck bij geintercipieerde brieven
door den Gouverneur van Maccao geaffirmeert wort. Bovendien datse
hun hebben laten verluijden niet alleenlijcken de Portugeesen maer
oock alle andere vreemde natien die China in vrientschap begeren te
friqquenteren den liberen ende onbecommerden toeganck sullen vergunnen,
dierhalven twijffelt ditto padre niet ingevalle de Comp.e in Quanton
daer hij oordeelt de rechte plaetse te wesen om bij den Conincq ["den
oppersten der Tartaren" in Canton] versoeck te doen, hare ambassadeurs
stiert datse niet alleenlijck sullen geadmitteert maer daerenboven de
libere negotie ende onbecommerden toeganck in China sal vergunt worden"
(Miss. Reg. Bat. naar Taijoan 25 Juli 1652).

"T'gene UE schrijven van het openstellen van den handel in China en
dat den Tartarischen vice-roij in Quanton de Portugesen in Maccao
en alle andere vreemde negotianten aengepresenteert heeft, 't rijck
van China vrij en liberlijck te mogen frequenteren en haren handel
daer onbecommert drijven, heeft den Pater Jesuita met het schip
den Oliphant overgecomen, ons naerder mondelingh geconfirmeert"
(Patr. Miss. 20 Jan. 1654).

VI. BERICHTEN OVER DE KOMEET Ao 1664-65. 

Dagregister Japan.

Ao 1644. December. 19e. ... in de nanacht omtrent ten 3 uijren is bij
ons een Commeet Starre, hebbende een vierige roede, die sigh naer't
Westen streckte, gesien, maer alsoo den dagh--naer dat deselve langen
tijd hadde nagesien--begoste aen te breken, wierde door het licht
sijn schijnsel ende gesicht benomen; voor de middagh quamen eenige
Tolcken op het Eijlandt; het voorverhaelde haer bekendt makende,
doch hetselve was voor henlieden gantsch niet vremts ende seijde
deselve al voor ettelijcke dagen gesien te hebben.

20e ... hebben den voorleden nacht naer het opkomen van de
voorschreve starre sitten wachten, die sich tusschen 1 a 2 uijren
in't Z.O. t. O. vertoonde, hebbende de staert voor uijt naer 't
Westen ende eijndelijck denselven tegen het aankomen van den dagh
in't S.W. verloren.

21e en 22e ... dese nachten bevonden voorschreve Starre sijn voorgaende
kours is houdende, dogh alle avonden 3/4 uijrs sich vroeger vertoonde.

26e Is door ons nogh al sneedigh na de Commeet Starre uijtgekeken,
bemerckende dat deselve door het wassen vande Maen wierde verdooft,
onder en tusschen bespeuren dat sijn Staert sigh geheel naer 't
Westen keert.

29e voorleden morgen, hebben de Commeet Starre weinigh kunnen sien,
maer nogh al ondervonden deselve alle avonden 3/4 uijrs vrouger
opquam ende sijn staert was draijende, soo datse alsnu voorbij't
Westen naer't N.W. gekeert is.

Januarij 1665. 3e tot den 9e ... niet sonderlings voorgevallen, als
alleenlijck dat de Commeet Starre alle 24 uijren seer afneemt ende
met sijn staerdt nu al omtrent het N.O. uijtstreckt.

10e ... weten de Tolcken te verhalen tijdinge uijt Jedo gekomen te
sijn, dat voorgemelte Commeet aldaer gesien was, oock verscheijden
malen eenige vierballen bij nacht souden gevallen sijn.

20e ... dese avondt is de Commeet starre bij ons niet langer gesien
konnen werden.

April 1665. [Op de hofreis naar Jedo]. 11e Des smorgens met mooij weder
omtrent ten 4 uijren uijtreijsden ende een commeet starre sagen die
hem omtrent het oosten weijnigh boven den horison opgaende vertonende
was, ... quamen des namiddags in de Keijserlijcke Stadt Jedo.

 * * * *

Op den 2 Januari 1665 ... alhier in de Baij van Cadix ... vertoonde hem
een Komeet-ster, die wij inde Straat al hadden gezien, hebbende een
vierige staart naar 't Noord oosten. (Reisen van Nicolaus de Graaff,
1701, bl. 66).

 * * * *

Den 15 ditto [Dec. 1664] des morgens sagen een ster met een langhe
sterdt, sagen hem wel 4 ueren lang indt oosten op en die sterdt was
mede indt oosten.

Den 16 ditto des morgens sagen hem weer 6 uer voor dag en die ster
zijn sterdt draaide alle met teit nae het oosten dat wij sien konden.

Den 17 ditto sagen hem over 4 uer voor dagh. (Opperstuurman
Michiel Gerritsz Boor in het Jacht Vlaardingen, tusschen Formosa en
Amoij. Handschrift Alg. Rijks Archief, Kolon. Aanwinsten no. 58).

Verklaeringhe op de Comeet-sterre, Gesien in 't Jaer MDCLXIV. [391]

Den 27. November 'smorgens by half 5. heeft men te Saerdam aller eerst
gesien S.O. ten S. een Comeet Sterre van een weynig root doch heldre
gedaente, de staert lang S.W. streckende, was wit bleeck van coleur,
opkomende in Virgo, bleef mits de nevelige nachten bedeckt 14 daegen,
waer door sommighe meenden datter geen Comeet was gesien.

Den 13 Decemb. is hy seer laeg langs den Orisont verscheenen, op den
rovenden Raeff, liep seer ras na 't westen, daer hy ten half sessen
verdween, zijn opkomst ten 3 uren onder de Waeg zijnde het selfde Teken
daer de Comeet Anno 1618. in stondt, had een droeve schijn, dan de
staert oost en west was lang, van coleur als de Noorder morgen-lucht:
Quam so over de Hydra op de Mast en de Vlag van 't Schip, dan 't
mistig en regenachtigh weder beletten haer lang te schijnen: Alsmen
haer dus twee uchtenden in Hollandt op den Lucida Hydra hadde gesien,
sag men hem den 21, Decemb. snachts by 3 uren met een soo breede
langen staert, dat hy hoewel om sijn verre af-stant al vry flaeuw,
nochtans den Hemel van S. tot S.W. absoluyt overspande: Noyt is hy
grooter in ons gesicht vertoont.

Den 30. December sach men hem by den Lepus of Haes, vry kleyn, en
de Maen benam oock sijn staert den schijn. Den 31. Decemb. verliet
hy te ghelijck den Haes, het Iaer en sijn staert, want hy verscheen
als een duyster droevig licht, en quam op den Eridanus, so dat hy den
2. January 1665. savonts ten 9. uren, also de Maen afnam, sich weder
met een straeltje liet sien, doch nu met sijn staert nae 't Westen,
en dat tot uyt de tonge van den grooten Walvis. Den 3. January had hy
ten half 9. op den tongh des Walvis een seer lange scherpe staert na
't Westen, recht over den schouder van den Orion, wiens Gordel-riems
3. Sterren hy geduerig in 't gesigt by bleef, so dat hy als scheen
in den Walvis te willen kruypen. Den 4. Ianu. wast duyster weer: Dan
den 5. Ianuary ten 10 uren savonts den Hemel klarende, sag men dat
de Comeet seer was verkleynt en ook de kaken der Walvis verby geloopen.

Dus verre heeft deze Comeet sijn loop gehad tot den 7. Ianuary
1665. over Africa, Oost en West-Indien, speciael over den Grooten
Mogols Rijck, de Kape Buone Esperance, Goa Suratte en Madagascar, oock
over Borneo, en Japan, China, ende men heeft die konnen sien byna van
de Noorder Poolen tot Suyden, also die van Batavia en van de Magellanes
daer van getuygen sullen: Die van Portugael hebben hebben hem gesien
tot den 4. February 1665, bloet-root over haer gaen: Die van Spangen
en Romen, Venetien en gants Italien insghelijckx: Constantinopolen
en gants Turckyen, Smyrna en de Pouille, daer 't oock Bloet gereghent
heeft, hebben hem mede, doch niet bleeck als hier, maer bloet-verwich
ghesien: Engelant, Yrlant, Schotlant, hebben hem seer lang en breet
en rootverwich gesien: In Hollandt is hy seer verwonderlijck ghesien,
te weten, na den 31. December, voor welcken tijdt hy seer laegh aen den
Orisont was, maer daer na in sijn opgangh ten oosten met een staerdt
van een elle lang, en passeerende besuyden de Nederlanden, had met een
heldere Lucht niet als eenighe sprenckelen, somtijdts wat straeltjens,
naer het helder was, maer in sijn ondergangh, 's Nachts ten twee uren,
was sijn staert omtrent soo langh als 't gantze Stadthuys van Haerlem,
ghereeckent na't ooghe: En daer na verdween hy gelijck dagelijcx door
de opkomende Wolcken: Die van nieu Nederlant in de Caribise Eylanden,
en besuyden d'Amasones, hebben hem alle seer groot gesien, maer niet
langer als tot den 30. December, toen hy sijn staert hier verloor,
en een dag als een droeve Ster sonder staert verscheen, en daer na
met een staert die sich ten oosten verspreyde, doch seer na een kleyn
roedeken gelijckende.

Zijn Loop kond ghy bequaemelijck sien in de hier nevens staende Figuer,
op d'onderste Linie, in Virgo de Maegd beginnende, en in Aries den Ram
eyndigende: Wanneer haren staert op den Crater, den Canis, Unicornus,
ghestaen heeft, doch nooyt op den Orion, die boven onsen Horisondt
met syn 3. Sterren de Comeet geduyrich na by was, tot hy in Aries
uijtden Walvis quam: Hooger siet ghy syn Groote die hy had na den 30
December, oost en N. Oost den staert: Beneden siet ghy syn fatsoen
van den 27 December, en daer by die van 't Iaer 1618. welcke wel soo
fel en scherp stont, maer streckte sich op veele 100. mijlen na als
dese dede, niet uyt.

Seer aenmerckelyck in desen sijnde, dat de jegenwoordige Comeet syn
Loop heeft ghenomen over den roofachtighen Raef, over de Vlag van
't Schip, (daer Cromwel Ao. 1652. den Oorlog met Hollant om aen
vong,ende Engeland nu weder in dit Iaer 1665. om het voeren van de
Vlagh ter Zee, Hollandt beoorlogt en berooft,) daer na over den Gallus
de Haen, daer Vranckrijck by verstaen wort: Op den vreesachtighen
Haes: Op de Water-Slangh, den Vloet Eridanus, en den Walvis: Alle
Zee en Water-tekenen.

Terwijl wy met dit Verhael dus besig zijn, komt den derdenmael een
Comeet ten voorschijn, die sich den 6. April 1665. aller-eerst heeft
laten sien boven onsen Horisont, op-komende 's morgens by 2. uren in
't Noorden, zijn cours tot 4. uren duyrende, is vlack oost, maer zijn
Staert die breed en lang doch wit is, staet S.O. Ende bevinde hy den
13 April sig meer N.O. en lagher op onsen Horisont uytstreckt, staende
op den Equus, waer aen alle Liefhebbers konnen berekenen zijne hoogte.

Veele sullen sich lichtelijck in laeten om van dese 3. Comeet-sterren
te propheteren, en onverstandige Lien sullent licht geloven, daer
nochtans de Mensch om toekomende Dingen te weten, geen eygendom is
gegeven, dan alleen dat hy uyt de voorby gegleden Tijden wel op het
toekomende yets besluyten kan, dan geheel onwis.

't Is d'Almachtige, de Alwetende Heere, die soo in 5. Maenden
3. Cometen, behalvens soo veele andere Hemels tekenen ons vertoont,
'tgeen men niet bevindt oyt meer is gebeurdt: 't Schijndt ons toe
datte selve hare uytwerckingen wel mochten doen in't wonderlijcke
Iaer 1666. daer van over vele Iaren is voorseyt: Godt de Heere late
ons alles tot zalicheyt ervaeren, op dat wy zyn heerlijcke Schepsels
niet aende Lucht, maer inden Hemel eeuwig mogen aenschouwen.

In Haerlem, desen 14 April 1665.

Hendrik Hamel