Hegel/Encyclopedie van de filosofische wetenschappen in grondtrekken/Inleiding
Encyclopedie van de filosofische wetenschappen in grondtrekken (1830)</span></p>

Auteur:
G.W.F. Hegel

Inleiding

§ 1

In
tegenstelling tot de andere wetenschappen heeft de filosofie het nadeel dat
haar voorwerpen niet onmiddellijk door de voorstelling worden
toegegeven; evenmin kan ze de methode van het kennen voorafgaand aan de
aanvang en voortgang als reeds aangenomen vooronderstellen. Toch heeft
ze haar voorwerpen aanvankelijk met de religie gemeenschappelijk. Beide hebben
de waarheid tot hun voorwerp, en wel in de hoogste zin – in die zin dat Goden hij alleen de waarheid is. Beide handelen dan verder over het
gebied van het eindige, over de natuur, de menselijke geest, hun
betrekking op elkaar en op God als op hun waarheid. De filosofie kan daarom wel
een bekendheid met haar voorwerpen vooronderstellen, ja, zij moet een
zulke bekendheid veronderstellen, zoals in ieder geval ook een interesse in
deze voorwerpen, – alleen al omdat het bewustzijn wat de tijd betreft eerst voorstellingenvan voorwerpen maakt en pas daarna begrippen van deze voorwerpen,
omdat de denkende geest zelfs slechts doorheen het voorstellen en
zich tot dit voorstellen wendend tot het denkende kennen en begrijpen
voortgaat.

Maar bij het
denkende beschouwen blijkt weldra dat dit de eis insluit de noodzakelijkheidvan zijn inhoud te tonen, zowel reeds het zijn van zijn voorwerpen als hun
bepalingen te bewijzen. Eerstgenoemde bekendheid met deze voorwerpen
verschijnt op deze manier als ontoereikend, en het maken van vooronderstellingenen verzekeringen of deze te laten gelden verschijnt als
ontoelaatbaar. De moeilijkheid een aanvang te maken doet zich echter
tegelijk daarmee voor daar een aanvang als een onmiddellijkheid zijn
vooronderstelling maakt of veeleer zelf zulk een vooronderstelling is.

 

§ 2

De filosofie
kan aanvankelijk en in het algemeen als denkende beschouwing van de
voorwerpen worden bepaald. Wanneer het echter juist is (en het zal juist
blijken) dat de mens zich door het denken van de dieren onderscheidt,
dan is al het menselijke daardoor en alleen daardoor menselijk doordat het door
het denken veroorzaakt wordt. Doordat echter de filosofie een eigenaardige
wijze van het denken is, een wijze waardoor het denken kennen en begrijpend kennen
wordt, daardoor zal haar denken ook verschillen van het in alle mensen
actieve denken, ja een denken dat de menselijkheid van het menselijke
veroorzaakt, zozeer het filosofische denken ook identiek is met het menselijke
denken, zozeer er ook op zich slechts één denken is. Dit
onderscheid houdt verband met het feit dat het door het denken gefundeerde,
menselijke gehalte van het bewustzijn aanvankelijk niet in de vorm van het
denken verschijnt, maar als gevoel, aanschouwing, voorstelling, – vormendie van het denken als vorm te onderscheiden zijn.

 

Opmerking

Het is een
oud vooroordeel, een triviaal geworden stelling, dat de mens zich door het
denken van het dier onderscheidt; het mag triviaal lijken, maar het zou ook
zonderling moeten lijken dat het nodig zou zijn aan zulk oud geloof te
herinneren. Dit kan echter voor een behoefte gehouden worden in het licht van
het vooroordeel van de huidige tijd dat gevoel en denken zozeer
van elkaar scheidt dat ze aan elkaar tegengesteld en zelfs zo vijandig
tegenover elkaar moeten zijn dat het gevoel, in het bijzonder het religieuze,
door het denken verontreinigt, verkeerd, ja soms geheel vernietigd wordt en de
religie en religiositeit wezenlijk niet in het denken hun wortel en plaats
hebben. Bij zulk een scheiding wordt vergeten dat slechts de mens in staat is
tot religie, het dier daarentegen geen religie heeft, net zo min het recht en
moraliteit toekomt.

Wanneer
eerstgenoemde scheiding van de religie van het denken aangevoerd wordt, dan
pleegt het denken voor de geest te staan dat als nadenken kan worden
aangeduid, – het reflecterende denken dat gedachten als zodanig
tot zijn inhouden heeft en dat deze gedachten tot bewustzijn brengt. De
nalatigheid het onderscheid dat met betrekking tot het denken door de filosofie
op bepaalde wijze is aangegeven, te kennen in acht te nemen, brengt de ruwste
voorstellingen en verwijten tegen de filosofie voort. Doordat slechts aan de
mens religie, recht en zedelijkheid toekomt, en wel slechts omdat hij denkend
wezen is, daardoor is in het religieuze, rechtelijke en zedelijke – of het nu
gevoel en geloof of voorstelling is – het denken in het algemeen niet
inactief geweest; de activiteit en producties van dit denken zijn daarin tegenwoordigen bevat. Alleen verschilt het hebben van zulke door het het
denken bepaalde en doordrongen gevoelens en voorstellingen van het
hebben van gedachten daarover. Onder de gedachten die door het nadenken
over eerstgenoemde manieren van het bewustzijn worden voortgebracht,
worden reflectie, redenatie en dergelijke, alsook de filosofie verstaan.

Het is
daarbij gebeurd, en noch vaker heeft het misverstand geheerst, dat zulk nadenken
als de voorwaarde, ja, als de enige weg aangevoerd is waarop we de voorstelling
en het voorwaarhouden van het ware kunnen bereiken. Zo zijn bijv. de (nu meer voormalige)
metafysische bewijzen van het bestaan van God uitgegeven voor de enige
mogelijkheid door kennis en overtuiging van deze bewijzen het geloof en de
overtuiging van het bestaan van God te kunnen veroorzaken. Een dergelijke
bewering zou daarmee overeenkomen dat we niet eerder zouden kunnen eten totdat
we de kennis van de chemische, botanische of zoölogische bepalingen van het
voedingsmiddel zouden hebben verworven, en we met de vertering zouden moeten
wachten totdat we de studie van de anatomie en fysiologie zouden hebben
afgewerkt. Wanneer dat zou zijn, zouden deze wetenschappen in hun velden, zoals
de filosofie in het hare, evenwel zeer aan nuttigheid winnen, ja, hun
nuttigheid zou tot absolute en algemene onontbeerlijkheid zijn gestegen;
veeleer echter zouden zij alle, in plaats van onontbeerlijk te zijn, helemaal
niet bestaan.

 

§ 3

De inhouddie ons bewustzijn vult, van welke soort deze inhoud ook is, maakt de bepaaldheidvan de gevoelens, aanschouwingen, beelden, voorstellingen, de doelen,
plichten enz. en de gedachten en begrippen uit. Gevoel, aanschouwing, beeld
enz. zijn in zoverre de vormen van een dergelijke inhoud, die één en
dezelfde blijft, of hij nu gevoeld, aanschouwd, voorgesteld, gewild en of
hij nu slechts gevoeld of echter met vermenging van gedachten gevoeld,
aanschouwd enz. of geheel onvermengd gedacht wordt. In één van deze
vormen of in de vermenging van meerdere vormen is de inhoud voorwerp van
het bewustzijn. In deze voorwerpelijkheid slaan echter ook de
bepaaldheden van deze vormen om naar inhouden; zodanig dat overeenkomstig
elk van deze vormen een bijzonder voorwerp lijkt te ontstaan en, wat op zich
hetzelfde is, als een verschillende inhoud kan uitzien.

 

Opmerking

Doordat de
bepaaldheden van het gevoel, van de aanschouwing, van het begeren, van het
willen enz., voor zover ze beseft worden, in het algemeen voorstellingen
genoemd worden, daardoor kan in het algemeen gezegd worden dat de filosofie gedachten,
categorieën, echter preciezer begrippen in de plaats van de
voorstellingen stelt. Voorstellingen in het algemeen kunnen als metaforen
van de gedachten en begrippen beschouwd worden. Daarmee echter dat men
voorstellingen heeft, kent men nog niet hun betekenis voor het denken, nog niet
hun gedachten en begrippen. Omgekeerd is het hebben van gedachten en begrippen
ook iets anders dan weten welke voorstellingen, aanschouwingen, gevoelens met
hen overeenkomen. – Een zijde van wat men de onverstaanbaarheid van de
filosofie noemt, heeft hierop betrekking. De moeilijkheid ligt enerzijds in een
onvermogen, die op zich slechts ongewoonheid is, abstract te
denken, d.w.z. zuivere gedachten vast te houden en zich in hen te bewegen. In
ons gewoonlijk bewustzijn zijn de gedachten met zintuiglijke en geestelijke
gebruikelijke stofen aangedaan en verenigd, en in het nadenken, reflecteren en
redeneren vermengen we de gevoelens, aanschouwingen, voorstellingen met
gedachten (in iedere zin van geheel zinnelijke inhoud: “dit blad is groen”,
zijn reeds vermengd met categorieën, zijn, enkelheid). Iets
anders echter is het de gedachten zel onvermengd tot voorwerp te maken. – Het
andere deel van de onverstaanbaarheid is het ongeduld dat wat als gedachte en
begrip in het bewustzijn is in de wijze van de voorstelling voor zich te willen
hebben. De uitdrukking komt voor, men weet niet wat men bij een te vatten
begrip moet denken; bij een begrip is verder niets te denken als het
begrip zelf. De zin van die uitdrukking echter is een hunkering naar een reeds bekende,
gebruikelijke voorstelling; het is voor het bewustzijn alsof met de
wijze van de voorstelling het de bodem ontrokken zou zijn waarop het anders
zijn vast en eigen standplaats heeft. Wanneer het bewustzijn zich in de zuivere
regio van de begrippen verplaatst vindt, weet het niet waar het in het veld is.
– Het begrijpelijkst worden daarom schrijvers, predikers, redenaars enz.
gevonden, die hun lezers of toehoorders dingen voorzeggen die deze reeds van
buiten weten, die voor hen gebruikelijk zijn en die vanzelf worden verstaan.

 

§ 4

Met
betrekking tot ons alledaags bewustzijn zou de filosofie in eerste instantie de
behoefte van haar eigenaardige kenwijze moeten laten zien of zelfs laten
ontwaken. Met betrekking tot de voorwerpen van de religie echter, met
betrekking tot de waarheid in het algemeen zou ze het vermogen moeten
bewijzen deze voorwerpen vanuit zichzelf te kennen. Met betrekking tot een te
voorschijn komend verschil met de religieuze voorstellingen zou
ze haar afwijkende bepalingen moeten rechtvaardigen.

 

§ 5

Ten behoeven
van een voorlopig begrip over het aangegeven onderscheid en over het daarmee
samenhangende inzicht dat de waarachtige inhoud van ons bewustzijn in
het vertalen van deze inhoud in de vorm van de gedachte en begrip behouden
blijft, ja, eerst in zijn eigenaardig licht gesteld wordt, kan aan een ander oud
vooroordeel herinnerd worden, namelijk dat om te ervaren wat waar is
van de voorwerpen en gebeurtenissen, ook gevoelens, aanschouwingen, meningen,
voorstellingen enz., nadenken vereist is. Nadenken echter doet minstens
in ieder geval de gevoelens, voorstellingen enz. in gedachten transformeren.

 

Opmerking

Voor zover
het slechts het denken is waarop de filosofie als de eigenaardige vormvan haar zaak aanspraak maakt, ieder mens echter van nature kan denken,
daarom treedt krachtens deze abstractie, die het in § 3 aangegeven onderscheidt
weglaat, het tegendeel in van wat voorheen als bezwaar over de onverstaanbaarheidvan de filosofie is vermeld. Deze wetenschap ervaart vaak de verachting dat
ook zulke mensen, die geen moeite voor haar hebben gedaan, de inbeelding
uitspreken dat ze van huis uit de omstandigheid van de filosofie verstaan,
en in staat zijn zoals ze zo in een gewoonlijke vorming, in het bijzonder
vanuit religieuze gevoelens, gaan en staan, te filosoferen en over haar te
oordelen. Men geeft toe dat men de andere wetenschappen bestudeerd moet hebben
om ze te kennen, en dat men eerst krachtens zulk een kennis het recht gegeven
is een oordeel over deze wetenschappen te hebben. Men geeft toe dat, om een
schoen te vervaardigen, men dit geleerd en geoefend moet hebben, hoewel
eenieder de maatstaf daarvoor in zijn voeten heeft en in zijn handen handen de
natuurlijke handigheid bezit voor de vereiste zaken. Slechts tot het
filosoferen zelf zou dergelijke studie, leren en inspanning niet vereist zijn.
– Deze gemakzuctige mening heeft in de nieuwste tijden haar bevestiging
ontvangen door de leer van het onmiddellijke weten, het weten door
aanschouwing.

 

§ 6

Van de
andere kant is het evenzeer belangrijk dat de filosofie daarvan verwittigd is
dat haar inhoud geen andere is dan het in het gebied van de levende geest
oorsrponkelijk voortgebrachte en zich voortbrengende gehalte die gemaakt is tot
wereld, de uiterlijke en innerlijke wereld, van het bewustzijn, – dat
haar inhoud de werkelijkheid is. Het eerstvolgende bewustzijn van deze
inhoud noemen we ervaring. Een zinnige beschouwing van de wereld
onderscheidt reeds wat van het grote bereik van het uiterlijke en innerlijke
bestaan slechts verschijning, voorbijgaand en betekenisloos is, en wat
in zich waarachtig de naam van de werkelijkheid verdient. Doordat de
filosofie slechts naar vorm onderscheiden is van het andere bewustworden van
dit één en hetzelfde gehalte, daarom is haar overeenstemming met de
werkelijkheid en ervaring noodzakelijk. Ja, deze overeenstemming kan voor een
op zijn minst uiterlijke toetssteen van de waarheid van een filosofie worden
beschouwd, zoals als het hoogste einddoel van de wetenschap het door de kennis
van deze overeenstemming voortbrengen van de verzoening van de zelfbewuste rede
met de zijnde rede, met de werkelijkheid beschouwd moet worden. 

 

Opmerking

In het Voorwoord
tot mijn Filosofie van het recht bevinden zich de zinnen:

Was
redelijk is, dat is werkelijk,

en wat
werkelijk is, dat is redelijk.

Deze
eenvoudige zinnen leken voor menigeen opvallend en hebben vijandigheid ervaren,
en wel zelfs van zulke mensen die niet willen ontkennen dat ze filosofie en wel
in ieder geval religie bezitten. Het zal onnodig zijn de religie in deze
betrekking aan te voeren daar haar leerstellingen over de goddelijke
wereldregering deze zinnen te bepaald uitspreken. Wat echter de filosofische
zin betreft, daarbij is zoveel vorming te vooronderstellen dat men niet alleen
weet dat God werkelijk is, – dat hij het werkelijkst, dat hij alleen waarachtig
werkelijk is, maar ook, ten aanzien van het formele, dat in het algemeen het
bestaan voor een deel verschijning is en slechts voor een werkelijkheid.
In het alledaagse leven noemt men ongeveer iedere inval, de dwaling, het kwaad
en wat hiertoe behoort, evenals iedere existentie die nog zo verkommert en
vergankelijk is toevallig een werkelijkheid. Maar ook een reeds
gewoonlijk gevoel is niet toereikend voor een toevallig bestaan om de
emfatische naam van iets werkelijks te verdienen; – het toevallige is een
existentie die geen grotere waarde heeft dan iets mogelijks, dat
evengoed kan zijn als niet zijn. Wanneer ik echter over werkelijkheid
gesproken heb, dan zou vanzelf daaraan te denken zijn in welke zin ik deze
uitdrukking gebruik daar ik een uitvoerige Logica ook de werkelijkheid
behandeld heb en haar niet slechts meteen van het toevallige, wat toch ook
existentie heeft, nauwkeurig heb onderscheiden, maar preciezer van het er-zijn
(Dasein), existentie en andere bepalingen.(NOOT) – De werkelijkheid
van het redelijke stelt zich reeds tegenover de voorstelling dat de ideeën,
idealen verder niets anders zijn dan chimères en de filosofie een systeem van
zulke hersenschimmen, evenals dat omgekeerd de ideeën en idealen iets veel te
voortreffelijks zijn om werkelijkheid te hebben, of evenzo iets te onmachtigs
om zich zulk een werkelijkheid te verschaffen. Maar de afscheiding van de
werkelijkheid van de idee is in het bijzonder bij het verstand geliefd, het
verstand dat de dromen van zijn abstracties voor iets waarachtigs houdt en
ijdel is over het moeten (Sollen) dat dit verstand voornamelijk
ook in het politieke veld graag voorschrijft, alsof de wereld op dit verstand
gewacht zou hebben om te ervaren hoe ze zou moeten zijn, maar niet is;
zou ze zijn zoals ze zou moeten zijn, waar blijft dan de vroegrijpheid van zijn
moeten? Wanneer het verstand zich met het moeten keert tegen triviale,
uiterlijke en vergankelijke voorwerpen, instellingen, toestanden enz., die soms
ook voor een zekere tijd, voor bijzondere kringen een grote relatieve
belangrijkehid mogen hebben, dan mag dit verstand waarschijnlijk gelijk hebben
en in zulke gevallen veel vinden wat niet overeenstemt met algemene juiste
bepalingen; wie zou niet zo schrander zijn om in zijn omgeving veel te zien dat
inderdaad niet zo is zoals het moet zijn? Maar deze schranderheid heeft
ongelijk zich in te beelden met zulke voorwerpen en hun moeten zich binnenin de
interesses van de filosofische wetenschap te bevinden. Deze wetenschap heeft
slechts met de idee te maken, die niet zo onmachtig is om slechts te moeten en
niet werkelijk te zijn, en daarmee met een werkelijkheid waaraan die
voorwerpen, instellingen, toestanden enz. slechts de oppervlakking buitenkant
zijn.

 

§ 7

Doordat het nadenken
in het algemeen aanvankelijk het principe (ook in de zin van de aanvang) van de
filosofie bevat en nadat het in zijn zelfstandigheid weer in nieuwere
tijden opgebloeid is (na de tijden van de Lutherse Reformatie), en doordat dit
nadenken aanvankelijk niet louter abstract was zoals in de filosoferende
aanvangen van de Grieken, maar zich tegelijk op de als mateloos schijnende stof
van de verschijningswereld geworpen heeft, daardoor is de naam filosofie alleen
dat weten gegeven dat zich bezighoudt met de kennis van de vaste maat en het
algemene in de zee van de empirische enkelheden en van het noodzakelijke,
de wetten in de schijnbare wanorde van de oneindige mengeling van het
toevallige en daarmee tegelijk zijn inhoud uit het eigen
aanschouwen en waarnemen van het uiterlijke en het innerlijke, uit de presentenatuur evenals uit de presente geest en de borst van de mensen genomen
heeft.

 

Opmerking

Het principe
van de ervaring bevat de oneindig belangrijke bepaling dat voor het
aannemen en voorwaarhouden van een inhoud de mens zelf daarbij moet zijn,
preciezer, dat hij zulk een inhoud met de zekerheid van zijn zelf in
eendracht en verenigd vindt. Hij moet zelf daarbij zijn, slechts met zijn
uiterlijke zintuigen of echter met zijn diepere geest, zijn wezenlijk
zelfbewustzijn. – Dit is hetzelfde principe als wat vandaag de dag geloof,
onmiddellijk weten, de openbaring in het uiterlijke en voornamelijk in het eigeninnerlijke is genoemd. We noemen die wetenschappen die filosofie zijn
genoemd emprische wetenschappen vanwege de uitgangspunten die ze nemen. Echter
het wezenlijke waarop ze doelen en naar voren brengen zijn wetten, algemene
stellingen, een theorie; de gedachten van het voorhandene. Zo
is de Newtoniaanse fysica natuurfilosofie genoemd, terwijl? bijv.
Hugo Grotiusdoor samenstelling van de historische gedragingen van de
volkeren tegenover elkaar en met de ondersteuning van een gewoonlijke
redenering algemene grondstellingen, een theorie heeft opgesteld die filosofie
van het uiterlijke (internationale) staatsrecht kan worden genoemd. – Nog heeft
de naam filosofie bij de Engelsen algemeen deze bepaling, Newton
heeft voortdurend de roem van de gootste filosoof; tot en met de prijslijsten
van de instrumentenmaker heten die instrumenten die niet onder een bijzondere
rubriek magnetische, electrische aparaat gebracht worden, de thermometer,
barometer enz. filosofische instrumenten; evenwel zou niet een
samenstelling van hout, ijzer enz., maar alleen het denken het
instrument van de filosofie genoemd moeten worden.(NOOT) – Zo heet in het
bijzonder de recente wetenschap van de politieke economie ook filosofie, wat
wij (Duitsers) rationele staatseconomie of ongeveer staatseconomie van
de intelligentie plegen te noemen.(NOOT)

 

§ 8

Zo
bevredigend aanvankelijk deze kennis in haar veld is, zo toont zich op de
eerste plaats nog een andere kring van voorwerpen die daarin niet
vervat zijn, – vrijheid, geest, God. Ze zijn op die bodem niet te
vinden, niet omdat ze de ervaring niet zouden toebehoren – ze worden weliswaar
niet zintuiglijk ervaren, maar wat in het bewustzijn in het algemeen is, dat
wordt ervaren; dit is zelfs een tautologische zin -, maar omdat deze voorwerpen
zich meteen naar hun inhouden als oneindig aanbieden.

<p class=MsoNormal>Opm. Het is
een oude zin die ten onrechte zodanig aan Aristoteles pleegt te worden
toegeschreven alsof daarmee het standpunt van zijn filosofie uitgedrukt zou
zijn: “nihil est in intellectu, quod non fuerit in sensu”, – er is niets in het
denken dat niet in de zintuigen, in de ervaring is geweest. Het is slechts voor
een misverstand te achten wanneer de speculatieve filosofie deze zin niet zou
willen toegeven. Maar omgekeerd wordt deze filosofie evenzo beweren: “nihil est
in sensu, quod non fuerit in intellectu", – in de geheel algemene zin dat
de νους<span
lang=NL style='mso-ansi-font-size:12.0pt'> en in diepere bepaling de geest de
oorzaak van de wereld is, en in de preciezere zin (zie § 2) dat het
rechtelijke, zedelijke, religieuze gevoel een gevoel en daarmee een ervaring
van zulk een inhoud is die zijn wortel en zijn zetel slechts in het denken
heeft.</span></p>

 

§ 9

In de
tweede plaatsverlangt de subjectieve rede naar vorm haar verdere bevrediging; deze
vorm is de noodzakelijkheid in het algemeen (zie § 1). In die
wetenschappelijke wijze is deels het in haar bevatte algemene, de soort
enz. als voor zich onbepaald, met het bijzondere niet voor zich
samenhangend, maar beide voor elkaar uiterlijk en toevallig, zoals evenzo de
verbonden bijzonderheden voor zich wederzijds uiterlijk en toevallig zijn.
Deels zijn de aanvangen allerwegen onmiddellijkheden, gevondenheden,
vooronderstellingen. In beide wordt de vorm van de noodzakelijkheid geen
voldoening geschonken. Het nadenken, voorzover het daarop gericht is aan deze
behoeften te voldoen, is het eigenlijk filosofische, het speculatieve denken.
Als nadenken hiermee, dat in zijn gemeenschappelijkheid met dat eerste
nadenken tegelijk daarvan onderscheiden is, heeft het buiten het gemeenschappelijke
ook eigenaardige vormen waarvan de algemene vormen het begrip is.

 

Opmerking

De
verhouding van de speculatieve wetenschap tot de andere wetenschappen in
zoverre slechts deze dat eerstgenoemde de empirische inhoud van laatstgenoemde
niet min of meer? aan de zijkant laat liggen, maar deze inhoud erkent en
gebruikt, dat eerstgenoemde evenzo het algemene van deze wetenschappen, de
wetten, de soorten enz. erkent en op haar eigen inhouden toepast, dat ze echter
ook verder in deze categorieën andere categorieen invoert en tot gelding
brengt. Het onderscheid betrekt zich in zoverre alleen op deze verandering van
de categorieen. De speculatieve logica bevat de vorige logica en metafysica,
conserveert dezelfde gedachtenvormen, wetten en voorwerpen, maar deze tegelijk
met verdere categorieen verdervormend en omvormend. Van de begrippen in
speculatieve zin is dat te onderscheiden wat gewoonlijk begrip is genoemd. In
de laatste, eenzijdige zin is het dat de bewering opgesteld en keer op keer
herhaald is en tot vooroordeel gemaakt dat het oneindige niet door begrippen
gevat zou kunnen worden.

 

§ 10

Dit denken
van de filosofische kenwijze heeft het zelf nodig, zowel naar zijn
noodzakelijkheid gevat als ook naar zijn vermogen, de absolute voorwerpen te
kennen, gerechtvaardigd te worden. Een zulk inzicht is echter zelf filosofisch
kennen dat daarom slechts binnenin de filosofie valt. Een voorlopige
explicatie zou hiermee een onfilosofische zijn en zou niet meer als een weefsel
van vooronderstellingen, verzekeringen en beredenaties, – dat wil zeggen van
toevallige beweringen waarvan met hetzelfde recht de tegenovergestelde
verzekerd zou kunnen worden.

 

Opmerking

Een
hoofdgezichtspunt van de kritische filosofie is dat voordat God, het
wezen van de dingen enz. gekend kunnen worden eerst het kenvermogen zelf
onderzocht moet worden, of dit vermogen in staat is zoiets te presteren; men
zou het instrument moeten leren kennen voordat men de arbeid onderneemt
die door middel van datzelfde instrument tot stand moet komen; wanneer het
ontoereikend is, zou anders alle moeite tevergeefs en verkwist zijn. – Deze
gedachte leek zo plausibel dat ze de grootste bewondering en toestemming
opgewekt heeft en het kennen uit zijn interesse voor de voorwerpen en de
aangelegenheden met deze voorwerpen op zichzelf, op het formele teruggevoerd.
Will men zich echter niet met woorden misluiden, dan is makkelijk te zien dat
weliswaar andere instrumenten zich op andere wijzen min of meer laten
onderzoeken en beoordelen dan door het voornemen van de eigenaardige arbeid
waardoor ze bepaald zijn. Maar de onderzoeking van het kennen kan niet anders
dan kennend gebeuren; bij deze zogenaamde werktuigen betekent dit
onderzoeken niets anders dan het … te kennen. Het willen kennen echter voordatmen kent is evenzo ongerijmd als de wijze opzet van die scholasticus te
leren zwemmen voordat hij zich in het water waagt. Reinhold,(NOOT)
die de verwarring heeft ingezien die in zulk een beginnen heerst, heeft als
oplossing voorgesteld voorlopig met een hypothetisch en problematischfilosoferen aan te vangen in daarin, men weet niet hoe, door te gaan tot zich
voorts iets voordoet dat men op zulk een weg het oerware bereikt heeft.
Nader beschouwd eindigt deze weg in het gewoonlijke, namelijk in de analyse van
een empirische basis of een in een definitie gebrachte voorlopige aanname. Het
is niet te miskennen dat een juist bewustzijn daarin ligt de gewoonlijke gang
van de vooronderstellingen en voorlopigheden voor een hypothetische en
problematische procedure uit te roepen. Maar het juiste inzicht verandert de
gesteldheid van zulk een procedure niet, maar spreekt het ontoereikende ervan
meteen uit.

 

§ 11

Dichterbij
kan de behoefte van de filosofie daarheen bepaald worden dat, doordat de geest
als voelend en aanschouwend het zinnelijke, als fantasie beelden, als wil
doelen enz. tot voorwerpen heeft, hij in tegenstelling of louter in onderscheid
van deze vormen zijn bestaan en zijn voorwerpen ook zijn hoogste
innerlijkheid, aan zijn denken, bevrediging verschaft en het denken tot
zijn voorwerp wint. Zo komt hij tot zichzelf, in de diepste zin van het
woord, want zijn principe, zijn onvermengde zelfheid is het denken. In deze
zaken van hem echter gebeurt het dat het denken zich in tegenspraken
verwikkelt, dat wil zeggen zich in de vaste nietidentiteit van de gedachten
verliest, daarmee zichzelf niet bereikt, veeleer in zijn tegendeel bevangen
blijft. De hogere behoefte gaat tegen dit resultaat van het slechts
verstandelijke denken en is daarin gefundeerd dat het denken niet van zich
loslaat, zich ook in dit bewuste verlies zijn bijzichzijn trouw blijft, “op
dat het overwint”, in het denken zelf de oplossing van zijn eigen
tegenspraken volbrengt.

 

Opmerking

Het inzicht
dat de aard van het denken zelf de dialectiek is, dat dit denken als verstand
in het negatieve van zijn zel, in de tegenspraak moet geraken, maakt een hoofdaspect
van de logica uit. Het denken, vertwijfelend, ook de oplossing van de
tegenspraak waarin het zichzelf gesteld heeft uit zichzelf te kunnen
preseteren, keert tot de oplossingen en geruststellingen terug die de geest in
zijn andere manieren en vormen ten deel gevallen zijn. Het denken zou het
echter bij deze terugkeer niet nodig hebben in de misologie te vervallen
waarvan Plato reeds de ervaring voor zich heeft gehad, en zich polemisch
tegen zichzelf te gedragen zoals dit gebeurt in de bewering van het zogenaamde onmiddellijke
weten als de uitsluitende vorm van het bewustzijn van de waarheid.

 

§ 12

Het uit de
genoemde behoeften voortkomende ontstaan van de filosofie heeft de ervaring,
het onmiddellijke en beredenerende bewustzijn, tot uitgangspunt.
Daardoor als een prikkel veroorzaakt, gedraagt het denken zich wezenlijk zo dat
het over het natuurlijke, zinnelijke en redenerende bewustzijn zich verheft
in het onvermengde element van zijn zelf en zich zo in eerste instantie een zich
verwijderende, negatieve verhouding tot die aanvang geeft. Het vindt zo
in zich, in de idee van algemene wezen van deze verschijningen, in
eerste instantie zijn bevrediging; deze idee (het absolute, God) kan meer of
minder abstract zijn. Omgekeerd brengen de ervaringswetenschappen de prikkel
met zich mee de vorm te overwinnen waarin de rijkdom van haar inhoud als
slechts een onmiddellijkheid en gevondenheid, naast elkaar gestelde
veelvoudigheid, daarom in het algemeen toevalligheid geboden wordt, en
deze inhoud tot noodzakelijkheid te verheffen, – deze prikkel prikkelt het
denken uit die algemeenheid en de op zich verleende bevrediging eruit en
drijft het tot ontwikkeling van zich uit. Deze is enerzijds slechts een
opnemen van de inhoud en zijn voorgelegde bepalingen en geeft deze tegelijk
anderzijds de gestalte vrij in de zin van het oorspronkelijke denken slechts
volgens de noodzakelijkheid van de zaak zel voort te gaan.

 

Opmerking

Over de
verhoudingen van de onmiddellijkheid en bemiddeling in het bewustzijnis hieronder uitdrukkelijk en uitvoeriger te spreken. Hier kan slechts
voorlopig opgemerkt worden dat hoewel beide moemnten als onderscheiden verschijnen
geen van beide kan worden gemist en dat ze in onafscheidbare
verbinding staan. – Zo bevat het weten van God, zoals van al het bovenzintuiglijke
in het algemeen, wezenlijk een verheffing boven het zintuiglijke gevoel
(Empfindung) of aanschouwing; het bevat daarmee een negatieve houding
tegenover dit eerste, daarin echter de bemiddeling. Want bemiddeling is
een aanvangen en een voortgegaanzijn tot een tweede, zodat dit tweede slechts
is in zoverre hiertoe gekomen wordt door iets anders dat daar tegenover staat.
Daarmee echter is het weten van God tegenover die emprische zijde niet minder
zelfstandig, ja, dit weten verschaft zich zijn zelfstandigheid wezenlijk door
deze negatie en verheffing. – Wanneer de bemiddeling tot voorwaarde (Bedingtheit)
gemaakt wordt en eenzijdig uitgelicht, dan kan men zeggen, hoewel daar niet
veel mee is gezegd, dat de filosofie aan de ervaring (aan het aposteriorische)
haar eerste ontstaan – inderdaad is het denken wezenlijk de negatie van iets
dat onmiddellijk voorhanden is –, zozeer als men het eten dankt aan de
voedingsmiddelen, want zonder deze middelen zou men niet kunnen eten; het eten
wordt evenwel in deze verhoudingen als ondankbaar voorgesteld, want het is het
verteren van dat waaraan het zichzelf moet danken. Het denken is in deze zin
niet minder ondankbaar.

Echter, de
eigen, in zich gereflecteerde, daarom in zich bemiddelde onmiddellijkheid van
het denken (het apriorische) is de algemeenheid, zijn bijzichzijn
in het algemeen; in deze algemeenheid is het denken in zich bevredigd, en in
zoverre is dit denken onverschillig tegenover de verbijzondering,
daarmee echter tegenover zijn ontwikkeling. Zoals de religie, of deze nu
ontwikkelder is of ongevormder, tot wetenschappelijk bewustzijn uitgevormd o in
het onbevangen geloof en hart gehouden, diezelfde intensieve aard van de
bevrediging en verzadiging bezit. Wanneer het denken bij de algemeenheid van
de ideeen blijft staan – zoals dat noodzakelijk in de eerste filosofieen (bijv.
bij het zijn van de eleatische school, bij het worden van
Heraclitus e.d.) het geval is -, wordt dit denken met recht formalisme verweten;
ook bij een ontwikkelde filosofie kan het gebeuren dat slechts de abstracte
stellingen of bepalingen, bijv. dat in het absolute alles één is, de identiteit
van het subjectieve en objectieve, opgevat en bij het bijzondere slechts deze
herhaald worden. Met betrekking tot de eerste abstracte algemeenheid van het
denken heeft het een juiste en grondige betekenis dat de filosofie haar ontwikkelingaan de ervaring dankt. De empirische wetenschappen blijven enerzijds niet
bij het waarnemen van de enkelvoudigheden van de verschijning staan,
maar denkend hebben ze de filosofie de stof tegengewerkt, doordat ze de
algemene bepalingen, soorten en wetten vinden; zo bereiden ze die inhoud van
het bijzondere voor om in de filosoie opgenomen te kunnen worden. Anderzijds
bevatten ze daarmee de dringende uitnodiging voor het denken dat dit denken
zelf tot deze concrete bepalingen voortgaat. Het opnemen van deze inhoud,
waarin door het denken de nog aanklevende onmiddellijkheid en het gegevenzijn
opgeheven wordt, is tegelijk een ontwikkelen van het denken uit
zichzelf. Doordat de filosofie zo haar ontwikkeling aan de empirische
wetenschap dankt, geeft ze hun inhouden de wezenlijke gestalte van de vrijheid
(van het apriorische) van het denken en de waarmaking (Bewährung)
van de noodzakelijkheid, in plaats van het getuigschrift (Beglaubigung)
van het aantreffen en van het ervaren feit, dat het feit tot presentatie en
nabootsing van de oorspronkelijke en volkomen zelfstandige activiteit van het
denken wordt.

 

§ 13

In de
eigenaardige gestalte van een uiterlijke geschiedenis wordt het onstaan
en de ontwikkeling van de filosofie als geschiedenis van deze wetenschap voorgesteld.
Deze gestalte geeft de ontwikkelingsniveau’s van de de idee de vorm van toevalligeopeenvolging en iets van loutere verschil van de principes en hun
uitvoeringen in hun filosofieën. De werkmeester echter van deze arbeid van
milennia is de ene levendige geest die als denkende aard heeft dat wat
hij is tot zijn bewustzijn te brengen en, doordat dit zo voorwerp geworden
is, tegelijk reeds daarboven verheven en een hoger niveau in zich te zijn. De geschiedenis
van de filosofie toont aan de verschillende verschijnende filosofieën deels
slechts één filosofie aan, deels dat de bijzondere principes, die
eens aan een systeem ten grondslag lagen, slechts twijgen van één en
hetzelfde geheel zijn. De wat de tijd betreft laatste filosofie is het
resultaat van alle voorafgaande filosofieën en moet daarom al hun principes
bevatten; ze is daarom, als ze filosofie is, de meest ontvouwde, rijkste en
concreetste.

 

Bij de
schijn van de zo vele, verschillende filosofieen moet het algemene en
bijzondere naar hun eigenlijke bepaling onderscheiden worden. Het
algemene, formeel genomen en naast het bijzondere gesteld, wordt zelf
ook tot iets bijzonders. Zulke stelling zou bij voorwerpen van het dagelijkse
leven vanzelf als ongepast en ongeschikt opvallen, zoals wanneer bijv. iemand
naar fruit verlangt, kersen, peren, druiven enz. afslaan, omdat ze kersen,
peren, druiven, niet echter fruit zijn. Met betrekking tot de filosofie
echter laat men het zich toe, het versmaden daarvan daarmee te rechtvaardigen
omdat er zulke verschillende filosofieen zijn en ieder slechts één filosofie,
niet de filosofie is, – alsof niet ook de kersen fruit zouden zijn. Het
gebeurt ook dat zo iemand, wiens principe het algemene is, naast een
ander, wiens principe iets bijzonders is, ja, zelfs naast leerstellingen die
verzekeren dat er helemaal geen filosofie is, gesteld wordt, in de zin dat beide
slechts verschillende meningen over filosofie zijn, ongeveer zoals
wanneer licht en duisternis slechts twee verschillende soorten van het
licht genoemd zouden worden.

 

§ 14

Dezelfde
ontwikkeling van het denken die in de geschiedenis van de filosofie voorgesteld
wordt, wordt in de filosofie zelf voorgesteld, maar bevrijd van die historische
uiterlijkheid, zuiver in het element van het denken. De vrije en
waarachtige gedanke is in zich concreet, en zo is zij idee, en in
haar gehele algemeenheid de idee of het absolute. De wetenschap
ervan is wezenlijk systeem omdat het ware als concreet slechts
als zich in zich ontvouwend en in eenheid samennemend en samenhoudend, dat wil
zeggen als totaliteit is en slechts door onderscheiding en bepaling van
zijn onderscheidingen de noodzakelijkheid ervan en de vrijheid van het geheel
kan zijn.

 

Opmerking

Een
filosoferen zonder systeem kan niets wetenschappelijks zijn; bovendien,
omdat zulk een filosoferen voor zich meer een subjectieve aard uitdrukt, is dit
filosoferen naar zijn inhoud toevallig. Een inhoud is alleen als moment van het
geheel gerechtvaardigd, buiten dit geheel echter heeft deze inhoud een
ongefundeerde vooronderstelling of subjectieve zekerheid; vele filosofische
geschriften beperken zich daartoe op zulk een manier slechts gezindheden en
meningen uit te spreken. – Onder een systeem wordt ten onrechte
een filosofie van een beperk principe verstaan dat van andere principes is
onderscheiden; het is daarentegen een principe van waarachtige filosofie om
alle bijzondere principes in zich te bevatten.

 

§ 15

Ieder van de
delen van de filosofie is een filosofisch geheel, een zich in zichzelf
sluitende cirkel, maar de filosofische idee is daarin in een bijzondere
bepaaldheid of element. De enkele cirkel doorbreekt omdat hij in zich
totaliteit is ook de grens van zijn element en fundeert een verdere sfeer; het
geheel stelt zich daarom als een cirkel van cirkels voor waarvan iedere cirkel
een noodzakelijk moment is zodat het systeem van hun eigen elementen de gehele
idee uitmaakt, die evenzo in ieder enkele … verschijnt.

 

§ 16

Als encyclopediewordt de wetenscchap niet in de uitvoerige ontwikkeling van haar
verbijzondering voorgesteld, maar is op de aanvangen en de grondbegrippen van
de bijzondere wetenschappen te beperken.

 

Opmerking

Hoeveel van
de bijzondere delen daartoe behoren een bijzondere wetenschap te constitueren
is in zoverre onbepaald als het deel niet slechts een verenkeld moment, maar
zelf een toetaliteit moet zijn om iets waars te zijn. Het geheel van de
filosofie maakt daarom waarachtig één wetenschap uit, maar ze kan ook
als een geheel van meerdere bijzondere wetenschappen worden beschouwd. – De
filosofische encycledie onderscheidt zich van een andere, gewoonlijke
encyclopedie daardoor dat deze min of meer een aggregaat van de
wetenschappen moet zijn die toevallig en empirisch opgenomen zijn en waaronder
ook zulke zijn die slechts de naam van wetenschap dragen, anders echter zelf
een loutere verzameling van kennissen zijn. De eenheid waarin in zulk een
aggregaat de wetenschappen samengebracht worden is, omdat ze uiterlijk
opgenomen zijn, evenwel een uiterlijke, – één ordening. Deze
ordening moet om dezelfde reden, bovendien daar ook de materialen van
toevallige aard zijn, een poging blijven en altijd onpassende kanten
tonen. – Bovendien want, dat de filosofische encyclopedie (1) loutere aggregatenvan kennis – zoals bijv. de filologie aanvankelijk verschijnt – uitsluit,
zo ook in ieder geval (2) zulke, die de loutere willekeur als grondslag hebben,
zoals bijv. de heraldiek; wetenschappen van de laatste soort zijn de door en
door positieve. (3) Andere wetenschappen worden ook positief
genoemd, hoewel zij echter een rationale grond en aanvang hebben. Dit
bestanddeel behoort tot de filosofie; de positieve zijde echter blijft
hen eigen. Het postieve van de wetenschappen is van verschillende soort. (1)
Hun op zich rationele aanvang gaat in het toevallige over doordat ze het
algemene in de emprisiche enkelheid en werkelijkheid hebben te
onderbrengen. In dit veld van de veranderlijkheid en toevalligheid kan niet het
begrip, maar slechts gronden tot gelding worden gebracht. De
rechtswetenschap bijv. of het systeem van de directe en indirecte afgiften
vereisen laatste nauwkeurige beslissingen die buiten het op-en-voor-zich-bepaaldzijn
van het begrip liggen en daarom een breedte voor de bepaling toelaten die
volgens een grond zo en volgens een andere grond anders gevat kan worden en tot
geen zeker laatste in staat is. Evenzo verdwaalt de idee van de natuur
in haar afzondering in toevalligheden, en de natuurgeschiedenis, beschrijving
van de aarde, geneeskunde enz. komen terecht in bepalingen van de
existentie, in soorten en onderscheidingen die door uiterlijk toeval en door
spelingen, niet door rede bepaald zijn. Ook de geschiedenis hoort hier
thuis voor zover het wezen van de idee, haar verschijning echter in de
toevalligheid en in het veld van de willekeur is. (2) Zulke wetenschappen zijn
ook positief in zoverre ze hun bepalingen niet voor eindige bepalingen
herkennen, noch de overgang van deze bepalingen en hun gehele sfeer in een
hogere laten zien, maar ze voor eenvoudigweg als geldend aannemen. Met
deze eindigheid van de vorm, zoals de eerste eindigheid van de stof is,
hangt (3) die van de kennisgrond samen die deels de redenatie, deels
gevoel, geloof, autoriteit van een ander, in het algemeen de autoriteit van de
innerlijke of uiterlijke aanschouwing is. Ook de filosofie, die zich wil
funderen op antropologie, feiten van het bewustzijn, innerlijke aanschouwing of
uiterlijke ervaring, hoort hier thuis. (4) Het kan nog zijn dat louter de vorm
van de wetenschappelijke presentatie empirisch is, echter de zinvolle
aanschouwing dat wat slechts verschijningen zijn zo ordent zoals de innerlijke
volgorde van het begrip is. Het hoort bij zulke empirie dat door de
tegengesteldheid en veelheid van de samengestelde verschijningen de uiterlijke,
toevallige omstandigheden van de voorwaarden zich opheffen
waardoor dan het algemene voor het oog treedt. – Een zinnige
experimentele fysica, geschiedenis enz. zal op deze wijze de rationele
wetenschap van de natuur en de menselijke gebeurtenissen en daden in een
uiterlijk, het begrip weerspiegelend beeld voorstellen.

 

§ 17

Voor de aanvang
die de filosofie moet maken lijkt ze in het algemeen evenzo met een subjectieve
vooronderstelling als de andere wetenschappen te beginnen, namelijk een
bijzonder voorwerp, zoals …. ruimte, getal enz., zo hier het denken tot
voorwerp van het denken te moeten maken. Alleen het is deze vrije act van het
denken zich op het standpunt te stellen waar het voor zichzel is en zich hiermee
zijn voorwerp zelf voortbrengt en geeft. Verder moet het
standpunt dat zo als onmiddellijk verschijnt, binnenin de wetenschap
zich tot resultaat, en juist tot haar laatste … maken, waarin ze haar
aanvang weer bereikt en in zich terugkeert. Op deze wijze toont zich de
filosofie als een in zich teruggaande cirkel die geen aanvang in de zin van
andere wetenschappen heeft, zo dat de aanvang slechts een betrekking op het
subject dat besluit te filosoferen, niet echter op de wetenschap als zodanig heeft.
– Of, wat hetzelfde is, het begrip van de wetenschap en daarmee het eerste
begrip – en omdat dit begrip de eerste is, bevat het de scheiding dat het
denken voorwerp voor een (eveneens uiterlijk) filosoferend subject is – moet
door de wetenschap zelf gevat worden. Dit is zelfs haar enige zin, doen en
doel, tot begrikp van haar begrip en zo tot haar terugkeer en bevrediging te
komen.

 

§ 18

Zoals van
een filosofie niet een voorlopige, algemene voorstelling gegeven kan worden,
want slechts het geheel van de wetenschap is de presentatie van de idee,
zo kan ook haar indeling slechts eerst uit deze idee begrepen worden; ze
is zoals deze…, waaruit ze te nemen is, iets geanticipeerds. De idee echter
bewijst zich als het bij uitstek met zich identieke denken en dit tegelijk als
de activiteit, zichzelf, om voor zich te zijn, zich tegenover te stellen en in
dit andere slechts bij zichzelf te zijn. Zo valt de wetenschap uiteen in de
drie delen:

I. De
logica, de wetenschap van de idee op en voor zich,

II. De
natuurfilosofie als de wetenschap van de idee in haar anderszijn,

III. De
filosofie van de geest als de idee die uit haar anderszijn in zich terugkeert.

 

Opmerking

Hierboven in
§ 15 is opgemerkt dat de onderscheidingen van de bijzondere filosofische
wetenschappen slechts bepalingen van de idee zelf zijn en deze het slechts is
die zich in deze verschillende elementen voorstelt. In de natuur wordt niets
anders dan de idee gekend, maar ze is in de vorm van de veruiterlijking,
zoals in de geest deze idee als voor zich zijnd en op en voor zich
wordend. Zulk een bepaling waarin de idee verschijnt is tegelijk een vloeiendmoment; vandaar is de enkele wetenschap evenzozeer dit, haar inhoud als zijndevoorwerp, alsook dit, onmiddellijk daarin zijn overgang in zijn hogere cirkel
te kennen. De voorstelling van de indeling heeft daarom het
onjuiste dat ze de bijzondere delen of wetenschappen naast elkaar neerzet,
alsof ze slechts rustende en in hun onderscheiding substantiele, als soorten,
zouden zijn.

</div>
Encyclopedie van de filosofische wetenschappen in grondtrekken/Inleiding