Couperus/Zielenschemering/Eerste deel/IX


IX 

De oude mevrouw Van Lowe had te Nunspeet voor enkele weken een
kleine villa gemeubileerd gehuurd en er zich geïnstalleerd met Adeline
en haar blonde troepje. Zij had dicht bij Ernst willen zijn, en de doktoren hadden er niet op tegen gehad, dat zij te Nunspeet kwam, en zelfs,
dat zij hem een enkele keer zag; er was van een isolatie-kuur geen sprake;
integendeel was de zieke altijd te eenzaam steeds geweest en een sympathisch werken, tegen zijn mensenschuwte in, zou zelfs weldadig kunnen
zijn.

Gerrit, een enkele keer, uit Den Haag, kwam over. Maar er was nauwlijks plaats voor hem in het kleine villaatje, dat de kinderen al helemaal
met hun bedjes vulden, en ook deed het hem stil verdriet, dat Ernst van
hem een afkeer had. En als hij terug was in Den Haag, alleen in zijn huis,
peinsde hij erover, over hun verschil, en over hun overeenkomst: Ernst,
behorende tot de donkere Van Lowe's - het bloed van papa; hij, als
Constance, Paul, tot de blonde, het bloed van mama - hun ogen alle
heel zwart of minstens donkerbruin, met die een beetje harde kralenblik.
Maar wat hem heel zonderling werd, was, dat hij wel iets begreep, waarom Ernst zo was geworden - een beetje vreemd noemde hij het: niets
meer - terwijl Ernst klaarduidelijk niets van hemzelf zag, hem niet anders
zag dan een natuur, geheel antipathiek aan de zijne: zeker zijn blonde
spier- en schijnkracht, die antipathiek was aan Ernsts uitgezenuwde ziekelijkheid van schuwe man van eenzaam leven en eenzaam lezen...
Maar zag wel iemand hem, Gerrit, werkelijk zoals hij was? En was het
zo niet altijd geweest van kind, van jongen, van jonge man af... Het gaf
hem een weemoedige veiligheid, dezer dagen, die hij eenzaam leefde; leven
alleen gevuld door zijn dienst, nu hij was ritmeester van de week, nu hij
al heel vroeg, van zes tot zeven, gedurende de staltijd toezag op het poetsen der paarden, het schoonmaken van de stallen, de paarden meer tellende nog dan de manschappen, en meer gevende, hij de huzaar, om een
zuivere, frisse stal, met de zuivere, frisse paljas van strooi voor de beesten,
dan of de chambrée wel in orde was... Waren de beesten dan gedrenkt
en gevoerd, het uitrukken met zijn escadron - excercities, schijfschieten,
of velddienst - na terugkomst, het rapport gehouden en de zaken afgedaan op het escadronsbureau... Zo was zijn morgen geheel gevuld, en
hij dacht nauwlijks na, in de oefening van die plichtjes, die dierbaar hem
waren, en de officieren van de week zagen hem als zij hem altijd zagen:
de grote, blonde, sterke kerel, de Germaan, de beweging brusk, met de
karwats tikkende tegen de rijlaarzen, de borst breed in de uniform, door
de tressen rood gestriemd, zijn woord luid en brutaal, met een klank van
goedigheid onder blague, zijn stap flink haastig als van handelende kracht
... Anders van hem zagen officieren noch manschappen, en hijzelf, gedurende die tijd, was die hij scheen, voor zichzelf ook... Maar dan at hij
thuis, alleen nu, vlug zijn boterham, en bereed hij zijn tweede paard, voor
hij 's avonds opnieuw naar de kazerne ging, om weer bij het voeren der
paarden aanwezig te zijn. En het was gedurende die middagrust, dat hij
meestal eenzame wegen zocht, waar hij geen kameraden ontmoette; het
was gedurende die middagrust, dat de eenzaamheid geheel om hem heen
was, en dat hij zichzelf anders zag en voelde, dan hij scheen voor wie ook
die hem kende, - voor zichzelf zelfs ook anders... Hij zag zich terug,
kleine jongen in Indië, spelen met zijn zuster, Constance in witte baadje,
rode bloemen aan de slapen, op de grote stenen in de rivier achter het
paleis te Buitenzorg... Er waren in die herinnering voor hem tederheden gebleven, die hem weemoedig maakten, waarom wist hij niet...
Dan zag hij zich ouder, een paar jaren en verliefd, altijd verliefd, met de
ernstige verliefdheden van Indische schooljongens voor meisjes van hun
leeftijd, vroegrijpe nonna-nufjes, die al zo heel gauw weten, dat zij vrouw
en bekoorlijk zijn voor de, onder de brandende zon, al zo heel gauw tot
man rijpende jongens. Hij, hij was altijd verliefd geweest, soms verliefd
met de poëzie van het sprookje, dat hem verhaalde zijn zusje Constance,
maar meer nog verliefd met zijn gretige mond en zijn gretige handen: verliefd met de gulzige zinnen van zijn groeiend en bloeiend lichaam, lichaam
van schooljongen en jonge man tegelijk... O, hij lachte nu nog om de
souvenirs, hij zag nu nog de school voor zich en, in het speeluur, het
listige spieden tussen het riet aan de stoot naar de karretjes van de schoolmeisjes; de jonge nonna-vrouwtjes, die, in haar witte baadjes, uitgluurden tussen de zeildoeken van het wagentje; de jongens de zoen gegooid naar
haar toe met trillende vingers, de meisjes terug de zoen gegooid naar de
jongens-minnaars in het riet... En de afspraakjes, in de grote, donkere
tuinen; het branden en gloeien op de kinderborst, o hij herinnerde het
zich alles... en hij zag, als hij eenzaam reed, hoewel hij nu lachte met
de lach van zijn leeftijd - al de meisjes voor zich, op wie hij verliefd was
geweest, hij schooljongen, te Buitenzorg...

Een mooi fijn bleek blond meisje, maar daarna al heel gauw de purperen lachlippen van een kind, dat - dertien jaren - al vrouw was, met
haar rijpe buste en haar dolle zwarte kroeshaar - en daarna verliefdheid
op verliefdheid... Ook herinnerde hij zich in de bergen, op een koffieland, de jonge vrouw van maar even twintig, die hem, jongen van vijftien,
in haar armen had genomen, en haar omhelzing niet had gestaakt voor
hij man was... Zij had het hem geleerd, het geheim, dat broeide in zijn
bloed, dat klopte in zijn aderen, dat bloosde naar zijn wangen, en dat
hem de adem benam, zodra hij naderde wat vrouw was: het geheim, dat
de jongen wel wist van weten, maar niet van ondervinding. En sedert zij
het hem geleerd had, was in hem geweest als een gezonde hysterie, als
een grote zinnelijkheid, een grote lijfslust van zijn opkrachtende lichaam;
een overmate van krachtigheid, die zich verspillen moest; hij naderde
geen vrouw meer, of het was vlug de snelle opname, van haar armen, haar
wieggang, haar buste, haar blikken en lachen; als hij haar op straat voorbij ging, even het vlugge omkijken en de gehele silhouet als lichtbeeld gedrukt in zijn zinnelijk verbeelden, tot de volgende vrouw, ontmoet, het
vervaagde met haàr laatste afdruk. En, jonge man in Holland, kadet te
Breda, had de lustbehoefte zich zo ontwikkeld, dat zij geweest was als
eén grote obsessie, of het een dorst was onlesbaar, voor zijn jonge broeiende mannezinnen; jong officier, was het daarna geweest de ene vlugge
lustliefde na de andere, het lachende genot genomen met al de zorgeloosheid van een jonge overwinnaar. Zijn sterk gestel, een plegen van hygiëne,
had hem straffeloos zo kunnen doen overwinnen, jaren lang, maar toch,
toen was het al dikwijls bij hem geweest een zo plotse neerslag in stil geheime moedeloosheid, als werd het alles zwart voor hem, nodeloos, nutteloos en dreigend somber. Niemand van zijn kameraden, die het zag; niemand van broers of zusters. Vertoonde hij zich dezelfde dag, hij was de
brusk joviale officier, groot, blond, breed, luidruchtig, de blague in de
stem, de vrouwenwaardering in zijn bruine, zoekende ogen op en neergaande, en doende de opname in een moment. Maar, geheim, was er in
hem een zo grote ontevredenheid om zichzelf, dat hij dacht, zodra hij
alleen was:

- O God, wat een beroerd, misselijk leven...

Dan gooide hij zich neer op een divan onder de panoplie van zijn wapens, en bedacht of het nu was omdat hij gisteren had champagne gedronken, of dat het was om iets anders... iets anders... vreemde ontevredenheid. Hij wist het niet, maar hij besloot, praktisch, dat hij niet
tegen champagne kon en dat verdomde schuim niet meer zou drinken.
En ook helemaal niet veel zou drinken, geen bier, geen borrel, want het
steeg hem, dadelijk, als met een golf van bloed naar zijn slapen en klopte
daar, dol. En zo was het een geheime matigheid, waarover hij nooit
sprak, en die hij zo listig berekende, dat zijn vrienden wel wisten, dat hij
geen groot drinker was, maar niet wisten, dat hij in het geheel niet kon
een borrel verdragen. Soms, ging het woest toe, liet hij zich inschenken,
gooide het glas uit onder tafel, of brak het opzettelijk, gooide het om. Dat
smerige drinken maakte hem dol; dat andere, integendeel, maakte hem
kalm, koel, helder in zijn bloed en in zijn hersenen. Na het drinken vooral
voelde hij zich moedeloos, na dat andere voelde hij zich, of hij weer een
nieuw leven begon. Zo was hij als jong officier, zo was hij jaren lang in
Deventer, Venlo, Den Haag, en zijn plotse ruwe opwellingen - meer van
drieste vrolijkheid dan van drift - hadden hem die naam van bruut gegeven: een ruit, ingestompt zonder de minste aanleiding; een twist met
een vriend, zonder aanleiding: een duel geprovoceerd, om niets, en dan
bijgelegd met heel veel moeite, door de kameraden: een behoefte om
soms als een dolle te gaan door huizen en mensen, en er te vernielen en
stuk te slaan, meer uit brute opwelling van zich-laten-gaan en vrolijkheid,
dan van drift. Was hij driftig, dan zag hij zichzelf in zijn drift: iets van
goedigheid weerhield hem werkelijk driftig te worden: alleen zijn dolheid
kon hem ver doen gaan, zich laten meeslepen door een vreemde dronkenschap: die zelfde dronkenschap, die hij voelde te paard, als hij meedeed in
een gentlemenrace... Iets om maar te razen, te razen, en ver te gaan, en
wat onder hem was te vertrappen, niet uit kwaadheid, maar uit dolheid.
Ook dat koelde hem, maakt hem kalm en helder; het was alleen dat beroerde drinken: dàt, dat maakte hem dol.
Maar wat ouder, werd hij wat kalmer, stilde zijn lijfslust zich zo, dat
hem voldeed een kalme betrekking, met een vrouwtje, dat hij geregeld opzocht; en plotseling, in zijn geheime buien van somberheid en zwart, was
het tot hem gekomen, dat hij trouwen moest, dat het dat beroerde alleen-op-kamers-wonen was, dat hem zo ontevreden deed zijn met zijn leven,
stil voor zichzelf om de kameraden niet te laten merken vreemde dingen,
die zij gek zouden vinden, en waarover ook hij, eigenlijk, zich schaamde.
En als hij dan stil lag, onder de panoplie, dacht hij: ja, trouwen, een lief
vrouwtje, en dan kinderen, veel kinderen... je niet zo verspillen voor
niets, maar kinderen... God, God, wat was dat lief... een troep kinderen zo om je heen... Wat goedig in hem was, en vriendelijk, en zelfs heel
diep poëtisch, zelfs héel diep sentimenteel, deed hem dan dwepen, onder
de panoplie, de grote sterke kerel, onder wie kraakte de divan; ja, een
lief vrouwtje... en kindertjes, veel kindertjes... God, God, wat is dat
lief! Een hele troep: niet twee of drie, maar een troep, een troèp... hij
glimlachte er om: het was na zijn woelige jonge jaren een prettig perspectief: een aardig huisje, een interieur, een lief vrouwtje, kinderen... Hij had er met zijn moeder over gesproken en zij, ze was verrukt, omdat zij
al lang had gevonden, dat hij had moeten trouwen... Hij was nu al
midden dertig; ja, heus, trouwen was goed... En zij had met hem gezocht, en zij had Adeline voor hem gevonden: een goede familie van Franse origine - relaties in Indië, wat altijd sympathiek was - geen geld,
maar de Van Lowe's zagen nooit op geld, ook al hadden zij het zelf niet
zo heel veel, betrekkelijk, in een lachende minachting voor het slijk der
aarde, dat zij toch maar heel goed gebruiken konden; een lief meisje,
Adeline, jong - zij scheelde met haar man dertien jaren - blond en
placide, een moedertje al als meisje... En Gerrit, hoewel vlug voor hem
andere vrouwen, andere meisjes waren voor zijn oog gegaan, had gevonden: nu ja, wel wat een doezeltje, maar voor je vrouw wil je een ander
type dan voor je maîtresse, en ze was toch molligjes en rondjes, zo een
rond balletje al als meisje, gezellig om te knuffelen, al was ze wat klein en
al miste haar figuur sterk de lijnen, die hem troebleerden in zijn bloed.
Verliefd was hij geen ogenblik op Adeline geworden, maar hij had in haar
juist gezien: zijn vrouw en de moeder van zijn kinderen; het troepje,
waarnaar hij verlangde, omdat het zo jammer was, gemeen bijna, je zo te
verspillen voor niets, vooral als je wat ouder en kalmer werd... Hij zou
een gezond vrouwtje hebben in Adeline; hij zou van haar een gezond
troepje hebben... Zij, placide, ze had hem lief gekregen, eenvoudig-weg,
omdat hij groot en mooi was, en omdat hij haar - een meisje zonder geld
- een eenvoudige positie bood. En zij waren getrouwd en zij woonden
nog altijd in hetzelfde huisje, niet groot, maar toch ruim genoeg, om, wat
Gerrit dadelijk voorzien had, de ene wereldburger na de andere te bergen.

Nu vond hij het beroerd alleen te zijn, en toen mama Adeline en de
kinderen had geïnviteerd in de kleine villa te Nunspeet, had hij gebromd,
dat ze hem alleen lieten, maar hij had toegegeven: een paar weken buitenleven zou gezond voor de vrouw en de kinderen zijn, en een enkele Zondag wipte hij over naar Nunspeet. Maar de eenzaamheid deed hem niet
goed en zijn plotseling uitgestorven huis deed een stille somberheid op
hem drukken, zo zwaar, dat hij ze maar niet van zich af kon gooien;
een beroerd zwaar gewicht, dat drukte op zijn keel... Daarbij kwam,
dat, om niet 's avonds alleen te zijn, hij zich door de kameraden, aan wier
tafel hij dezer dagen meedineerde, verleiden liet mee te gaan... een borrel
met hen te drinken in de Witte... en het waren die verdomde borrels, die
hem knakten, hem eenvoudig knakten... Niet later dan eén uur kwam
hij thuis, maar hij voelde zich na de borrel, alsof hij een orgie had mee
gevierd, - hij kon niet slapen - sliep hij eindelijk in, dan werd hij telkens
wakker, zijn hart klopte als dol op naar zijn slapen, hij draaide zich om
en draaide zich om, hij waste zijn gezicht en zijn polsen, hij legde zich
neer, nam eindelijk helemaal een douche, maakte zich dan klein in zijn
bed, de knieën als een kind opgetrokken; hij stopte de dekens in zijn
oren, hij verstopte zijn horloge, dat tikte, om het niet op zijn gehoorvlies
al luider en luider hameren te horen, en sliep hij eindelijk in, dan ont-
waakte hij in de vroege morgen; en gehele landschappen van nevelige
bergen drukten op zijn hersenen, als was zijn arme kop, de kop van een
Atlas, die hield de aardbol op zijn nek: het waren tergend langzaam rollende rotslawines, die brokkelden langs zijn ruggegraat, en, de benen wijd-uit in zijn bed, voelde hij zich zo door die wakende nachtmerrie neergedrukt, als zou hij tot opstaan geen beweging doen kunnen, als zou hij
zijn pink niet verroeren kunnen. Dan, eindelijk, kreunende, stond hij op
en al vloekende: verdomde borrel, verdomde borrel, nam hij zijn bad,
werkte met zijn halters, vol bewondering en verwondering om zijn machtige armen en denkende naïef: als hij zo sterk was van spieren, waarom
kón hij dan niet tegen een borrel... Hij zag naar zijn armen dan met de
glimlachende ijdelheid van een vrouw op haar mooie vormen, en hoewel
zijn oogleden nog zwaar rond hingen, te moe om op te plooien, week
onder het water en de beweging de wakende nachtmerrie weg, en stegen
de nevelige bergen al hoger en hoger op in verdwijnende verijling en de
rotslawine prikkelde nog maar heel even met een laatste gruizelregen zijn
rug. Dan was hij wel weer de oude; zijn ordonnans wachtte hem vóor de
deur met zijn paard; in de kazerne was hij de vlijtige ritmeester, die zorgvuldig zijn dienst verrichtte; niemand van de officieren, die iets aan hem zag...

Maar niettegenstaande zijn kameraden was een eenzaamheid om hem
en in hem; iets, dat hem drukte; iets, dat hem ontzette... Wat was het
nu: was hij ziek of had hij het land? vroeg hij zich af. Bedonderd waren
die stemmingen, die jezelf maar niet begreep. Was hij ziek, of had hij het
land? Was het de worm, die wroette met poten in zijn body en opat zijn
merg, of vond hij het heel beroerd, dat zijn vrouw en zijn kinderen weg
waren... Het woelde bij hem dooreen: de beroerdheid en de worm...
Soms werd het hem zo een obsessie, dat, op zijn middagrit, hij zijn paard
liet hollen in den wilde, en dat hij voor zijn ogen het wemelen zag in den
blinde... Dan dacht hij aan Ernst, en hij had medelijden met de arme
jongen! Wat was dat toch gek, ziekte van ziel, en zou hij... zou hij zelf
niet ziek zijn... in zijn ziel...of minstens in zijn lichaam... Tegen wie
hij die twijfel ook geopperd had, niemand, die hem zou hebben geloofd...
Hij was uiterlijk zo een stevige kerel, zo een bruut... Als ze maar eens
van binnen kijken konden ... De ellendige worm wroette de laatste dagen
met poten, met duizenden poten rond in zijn body, liet hem maar niet
met rust... Was het nu een raar gevoel... was het een zinsbegoocheling
als de hallucinatie van Ernst... of zou het waarachtig een dier zijn...
Neen, dat was te gek; een dier was het niet... Toch herinnerde hij zich
verhalen van mensen, die altijd hoofdpijn hadden, hoofdpijn, die niets
kon genezen, en na hun dood had men in hun hersenen een nest gevonden
van oorwurmen, wriemelend... Verbeeld je, dat het een dier was! Maar
het was geen dier, het was geen dier: hij noemde het alleen een worm, een
duizendpoot, omdat dat tekende het beroerde gevoel... Zou hij eens
gaan naar een dokter, een knappe professor in Amsterdam... Maar
wat zou hij zeggen... Dokter, ik heb in mijn hody een gevoel als een
wriemelende duizendpoot... En de dokter zou hem zich uitkleden laten
en zijn body zien, nog jong, fris, niettegenstaande zijn vroegere zware
leven, onderhouden de spieren, de gewrichten buigzaam, de borst breed,
en de longen ruim, en hij zou hem aanzien en denken... hij zou denken...
de professor... dat hij... dat hij gek was...! Hij zou informeren naar
broers en zusters... en hij zou willen gaan naar Ernst... en allerlei geleerde gevolgtrekkingen zou hij maken, de knappe professor... Neen,
hij vertikte het: hij ging niet naar een dokter; hij zou zich schamen te
zeggen: professor, ik heb in mijn body een gevoel als een wriemelende
duizendpoot... Hij zou zich schamen, hij zou zich schamen... Of
zeggen: dokter, ik kan niet tegen een borrel... Nu, ritmeester, zou de
dokter zeggen: dan moet je maar geen borrel drinken... Neen, wat zou
het geven, een dokter, of zelfs een professor... Hij deed het niet, hij
deed het niet... Het beste was maar matig te zijn; zeker, geen borrel te
drinken... en dan flink te zijn tegen het verdomde gevoel in; kom, hij
was toch geen meid! en er maar niet aan te denken, er maar niet aan te
denken... Wat verstrooiing moest hij hebben: hij leefde dezer dagen zo
eenzaam... En in die eenzaamheid - zonder zijn vrouw en zonder zijn
kinderen - dacht hij in het diep sentimentele, dat zich verborg in zijn
geheimste, aan het vriendelijk troostende, dat in familie zou zijn... De
familie... Maar wat verspreidde ze zich! Het troepje van Bertha, geheel
gespat uit elkaar... De anderen hield mama toch nog altijd tezamen en
de Zondag-avond, dat was maar een goede instelling... van mama...
Hij liep dus eens aan bij Karel en Cateau, tegen etenstijd, hopende, dat
zij hem vragen zouden, en dat hij nu eens niet altijd met de kameraden
aan de officierstafel zou behoeven te eten... Maar zij vroegen hem niet,
en bij zessen, bijna verlegen, hief Gerrit zijn grote lichaam zwaar op uit
zijn stoel en hij ging naar de tafel, en de kameraden, en hij dacht, dat
Karel en Cateau langzamerhand geheel en al vreemden waren geworden...
En hoewel hij niet dweepte met Adolfine, deed hij laagheden, inviteerde
zich er zelf en bleef er de avond hangen en hij moest zich bekennen, dat
Adolfine, in haar eigen huis, waarachtig nog het beste was, en dat de
avond nog zo heel ongezellig niet was voorbijgegaan. Constance was nu
eens te Baarn, dan eens te Nunspeet; Van der Welcke was op reis -
maar tante Ruyvenaer was in Den Haag - oom was naar Indië, - en
tante Lot was toch maar altijd leuk:

- Ja... Herrit... Ghoede neus heb jij gehad om te komen, ja... Wij
hebben nassi... Jij blijft eten, eenvoudigh maar, ja... Herrit.

Hij nam met dankbaarheid aan, voelde zich ineens warm gestreeld van
binnen, waar eenzaamheid iets kouds in hem toevroor... Ja, hij bleef
eten; hij hield van de Indische rijsttafel, zoals tante en Toetie die klaar
maakten, en in stilte was hij blij, dat oom er van door was, want hij hield
niet van oom. In het ruime huis van tante was een zekere leukheid, die
hem heerlijk streelde en hem bijna week maakte, als dreef er een aroom
van Java rond, dat hem herinnerde zijn kinderjaren... Het huis was vol
Japans porcelein, er stonden opgezette paradijsvogels, er was onder een
grote vierkante stolp een gehele passer - poppetjes als speelgoed: kleine
warongs, kleine veestapels - er hingen Indische wapens; in tante's serre
lagen matten op de grond, als in Indië - en Alima, al was ze Europees
gekleed, vond Gerrit prettig te plagen, en hij betreurde het alleen, dat zij
niet latta was, omdat hem dat herinnerde de latta meiden, die hij, kind
in Indië plaagde:

- Boeang, baboe; baboe, boeang!

En uit het Japans porcelein, de paradijsvogels en de passer steeg altijd
diezelfde aroom, door het hele huis dreef de aroom; iets van akar-wangi
en sandelhout, en als tante rijsttafel maakte en Alima liep van de provisiekamer naar de keuken met een mand vol flessen met Indische kruiden,
voelde Gerrit het water op zijn lippen komen:

- Tante, gaan we weer smullen!

- Allah dan toch, die Herrit! juichte tante Lot, ontzettend zwaar, met
haar cascaderende boezem zonder corset, thuis; in de oren brillanten als
kanjers; allah dan tóch, die Herrit, hij vermoordt zijn vader voor nassi!

En tante verheerlijkte: tante, bewegelijk geworden Hindoe-idool,
liep van keuken naar kelder en provisie-kamer... Toetie liep ook...
Alima ook... De aromatische walm vulde het huis... Er zou zijn petis,
zwart en geurig en prikkelend... o, alleen rijst met een droog visje, en
petis! dweepte Gerrit en tante lachte zich tranen, blij gelukkig, omdat
Gerrit van nassi hield... Maar er zou ook kroepoek zijn, goud greinig: de
gedroogde vis, die hij het bakken opzwol tot brosse schulpen: schulpen,
die kraakten in de ze brekende vingers en tussen de ze knarsende tanden;
en dan zou er zijn lodeh: roomkleurig de saus en drijvende vol groenten
en tjabé; en na de rijst had tante djedjonkong gemaakt: de koek van
Javaanse suiker, waarboven glaceert de witte maïzena-laag; alleen betreurde tante, dat zij geen santen had, in Gholland, en alleen maar kon
werken met room en met melk... En zette men zich dan eindelijk aan
tafel, de drie meisjes, en Gerrit, de dweper Gerrit, dan lachten tante en
nichtjes:

- Allah, die Herrit!

En zij bedienden hem om strijd, heel netjes, opdat niet de rijst een rommel op zijn bord zou worden.

- Neen, nièt door elkaar doen je eten! smeekte tante Lot. Die Ghollandse manier van totók... om alles door elkaar te doen, kàn ik niet uitstaan... Hou jouw rijst blank, zo blank als moghelijk...

- Ja tante, zo maagdelijk als een jong meisje! riep Gerrit met glinsterend
oog.

En tante lachte weer tranen, om die Herrit: te erg toch, seg!

- En nou jouw lodeh in de kleine kommetje... nà ja...... En dan de
sambal, netjes op de rand van jouw bord: niet door elkaar doen, Herrit...
Jaà, die Herrit... Próef dan eerst.. ieder sambal met hapje rijst... nà
ja... so... De kroepoek op de tafel maar... nà ja... so... Kom...
àl... Smul nu maar... Allàh toch, die Herrit... hij vermoordt zijn
vàder voor nassi... Kassian, Van Lowe!

En tante meende met die laatste uitroep, dat Van Lowe, de vader van
Gerrit, al lang dood was en dat Gerrit dus voor nassi zijn vader niet vermoorden kon: hoe dan ook, tante kreeg nu heuse tranen van gevoel en
niet meer van lachen in de ogen: kassian, Van Lowe...

Gerrit voelde zich niet eenzaam meer, en dacht aan geen vreemde gevoelens. Hij at zijn rijst met tact; hij at er bedachtzaam van, om er zo
veel en zo lang mogelijk van te genieten, maar dat was een inspanning,
hoor; nu was het tante, dan Toetie, Dotje en Poppie om strijd:

- Herrit... neem nog wat sambal-tomaat. .. Herrit, vul bij jouw lodeh...
Herrit, neem ketimoen, dat is fris, als jij brandt...

En hoewel Gerrits verhemelte was als een gloed, hoewel de sambal opsteeg naar zijn slapen, tot hij er een congestie van kreeg als van een borrel,
at Gerrit maar door... nam nog een lepeltje blanke rijst, nam nog een
tikje zwarte petis...

- Herrit, ik heb nog djedjonkong! waarschuwde tante. Jij laat mij niet
sitten met mijn djedjonkong, ja, Herrit..

En Gerrit beweerde, dat tante een wissel trok op zijn maag, maar dat
hij nog wel een plaatsje zou maken voor de djedjonkong, en hij stampte
met de ene vuist op de andere, om te symboliseren, dat hij in zijn maag de
nassi bij een zou stampen om plaats voor de koek te maken. Tante glom
van voldoening, omdat Gerrit het alles zo lekker vond, en na de djedjonkong, toen Gerrit pufte, stelde zij voor:

- Kom, Herrit, nappas jij nu een oghenblik!

En Gerrit veroorloofde zich zijn uniform wat los te knopen en viel, de
benen lang, wijd, in een rieten mailstoel om te nappassen, terwijl tante
hem inviteerde om haar vooral niet met de kliekjes, de volgende dag, in
de steek te laten.

De rijstlunch bij tante maakte Gerrit voor de hele dag vrolijk. Hij pufte
meer voor de aardigheid dan in werkelijkheid; hij verheerlijkte de rijsttafel, die nooit zwaar is; de tjabé, die luchtig maakt in bloed en helder in hoofd, en het was of al de aromatische, heel sterke sambals van tante hem
gaven een vrolijkheid om te leven die dag, en een vertedering, omdat hij
dacht aan zijn kinderjaren te Buitenzorg. Hij deed zijn middagrit rustig
en prettig, goede beweging na het copieuze maal; hij kwam vrolijk aan de
officierstafel, en at niet veel, opsnijdende van tante Lots nassi, en 's avonds
niet te laat gaande naar huis, dacht hij:

- Als ik toch zulke goede dagen kan hebben, waarom heb ik er dan
zulke misselijke... Ik zal aan Lien zeggen iedere dag nassi te geven, maar
Lien kan het niet als tante Lot...

Een volgende dag zocht Gerrit Paul op, in zijn sentimenteel verlangen
naar de troost, die er is in familie. Hij vond Paul in zijn zitkamer, de
kamer keurig geruimd, Paul in een zijden hemd en wit flanellen veston
liggende op zijn divan, lezende een moderne roman. En Paul was vriendelijk, duldde zelfs, dat Gerrit een sigaar rookte van zichzelf - want
Paul rookte niet; alleen vroeg hij of Gerrit niet met de as zou morsen en
de afgestoken lucifer dadelijk in de prullemand zou willen gooien, omdat
hij afgebrande lucifers niet uit kon staan.

- Ga jij niet eens op reis van de zomer? vroeg Gerrit.

- O neen, kerel! zei Paul beslist. Ik vind reizen zo vies: sporen ... zwart
wordt je vel en worden je nagels... je goed verkreukt in je koffer... je
weet niet op wat voor een bed je terecht komt... Neen, voor reizen word
ik te oud...

- Maar ga je niet eens naar Nunspeet...

- Ach, Gerrit, smeekte Paul; wat moet ik nu doen in Nunspeet...
Mama heeft er Adeline en de kinderen; Constance wijdt zich aan Ernst...
Wat moet ik nu doen in Nunspeet... Al dat bewegen is maar lastig en
als ik naar Nunspeet reis, word ik bijna even vies, als dat ik naar Zwitserland ga... Neen, ik blijf thuis. Ik ben hier tevreden. De juffrouw hier is heel netjes, en de meid ook, en al moet ik een massa zelf nakijken om mijn
boel schoon te houden... zo is het tóch nog al verzorgd... en niet al te vies.

- Maar Paul! zei Gerrit, met een breed gebaar van schei-er-nu-mee-uit-zeg!:

- Die netheid van je wordt een manie!

- En waarom mag ik niet net zo goed een manie hebben als een ander,
vroeg Paul beledigd. Iedereen heeft zijn manie. Jij hebt een manie om
kinderen te verwekken. De mijne is sterieler, maar heeft evenveel recht
van bestaan als die van jou.

- Maar Paul, je wordt net een oude vrijer, op die manier: als je je nooit
eens beweegt, uit vrees van vuil te worden. Je groeit op die manier vast
in een egoïst kringetje om je eigen... je stelt in niets belang meer, zo...
en je bent toch nog jong, nauwlijks acht-en-dertig...

- Ik heb jaren belang in de wereld gesteld, zei Paul; maar ik vind de
wereld zo een vuile, gemene hoop, zo een agglomeratie van menselijke
ellende, zo een rotte, schurftige, stinkende, smerige asvaalt...

- Maar Paul, wat een idiote overdrijving...!

- Dat ik me eindelijk terugtrek in mijn eigen kamer, waar het tenminste
netjes is! zei Paul even met vuur.

- Maar kerel, je meent dat niet: ik weet niet of je ernstig bent of blageert.

- Ernstig? Ben ik niet ernstig? zei Paul en hij grinnikte van minachting:
hij maakte zich werkelijk boos. Ben ik niet ernstig?

- Nou, àls je ernstig bent, vind ik je eenvoudig ziek.

- Ziek?

- Ja, ziek... even goed als ik Ernst ziek vind. Die netheid van je is een
manie, die asvaalt-opvatting van de wereld is ziekelijk. Een blagueur ben je
altijd geweest, maar vroeger was je tenminste gezellig... een brillant
causeur, en tegenwoordig, de laatste tijd, ziet men je nergens... sluit je
je op... word je onmogelijk... saai...

- Ik word ouder, zei Paul bezadigd. Een brillant causeur... mogelijk,
dat ik het vroeger geweest ben. Maar het is de moeite niet waard. Zodra
je een gedachte in woorden cizeleert en die uiten wil, hoort niemand naar
je. De mensen praten al even slordig en smerig als zij in alles zijn... Het
is niet de moeite waard... En toch... zei hij, met een tint van weemoed:
je hebt gelijk: vroeger was ik anders... Maar, kerel, het is zo niet de
moeite waard... Jij hebt nog je vrouw en je kinderen - niet, dat ik er
naar verlang, naar een vrouw en naar kinderen, vooral niet naar zo een
mierennest, als jij hebt verwekt... Maar wat heb ik nu... De soos verveelt me... Iets te doen verveelt me... Voor de oude ideeën van de
wereld ben ik te modern, en voor de nieuwe ben ik niet modern genoeg.

Er kwam een glimp in zijn ogen: hij hoorde zichzelf spreken.

- Ja... de oude ideeën, herhaalde hij en zijn stem werd klankrijker en
kreeg terug het rhythme, zangerig een beetje, van vroeger, als hij lang zich
ontboezemde in allerlei blague en filosofie, heel dikwijls oppervlakkig,
maar schitterend altijd. De oude ideeën... Daar heb je adel. Daar heb
ik de laatste tijd nu nog wel over nagedacht. Ik hou van adel. Maar weet
je hoe. Zoals Ernst van een antieke vaas houdt, zo ben ik soms bekoord
door een oude titel. Ik zou gaarne graaf willen zijn of markies. Niet uit
ijdelheid: begrijp nu niet, dat ik uit ijdelheid graaf of markies zou willen
zijn, want dan snap je me helemaal niet. Maar zoals Ernst een antieke
vaas, of een oud boek, of een stuk brokaat mooi vindt, om de antiquiteit,
de traditie, het decoratieve ervan - zo vind ik mooi een graven- of markiezentitel, en mijn titel zou daarbij veel schoner zijn dan het stuk brokaat, dat vol bacteriën zit. Maar mijn God, nu ben ik toch zo bang, dat je begrijpen zult, dat ik dit uit ijdelheid wens: graaf of markies te zijn... Neen, niet waar: je snapt me nu: ik zou het wensen om het decoratieve en traditionele ervan... Maar een moderne jonkheer-titel, Gerrit, die dateert van Willem I, die zou ik voor geen geld willen hebben! Ik vind ten eerste
het woord lelijk: jonkheer, en dan vind ik, dat zo een titel er uitziet als een
uithangbord van moderne kunst, en die art-nouveau reclames, met altijd
hun zelfde stijfrechte kronkellijntjes en die nu al banale papaverbloemen
zijn me hoogst antipathiek, omdat ze me symboliseren de huichel-blague
in onze moderne wereld... Ja, oude ideeën, Gerrit, daar is heel veel
poëzie in. Wij, mensen, zitten volgepropt met oude ideeën, we erfden ze
over; ze zitten ons in het bloed... En we leven in een maatschappij, waar
de nieuwe ideeën al ontbloeien, de heuse nieuwe ideeën, de ware, de mooie,
de drie, vier mooie, die er al zijn. Maar ik, voor mij, zit zo vol oude ideeën
in mijn bloed, dat ik niet mee kan... De nieuwe ideeën: kijk eens, een
nieuw idee, een heus, mooi, nieuw idee in onze tijd, dat is het medelijden...
Gerrit, wat is er mooier en heerlijker en nieuwer dan het medelijden...
het heuse Medelijden voor al het menselijk-ellendige... Ik, ik voel het
ook, al kom ik niet van mijn divan. Ik, ik voel het ook... Maar even
als ik het voel en niet van mijn divan kom, zo voelt de hele wereld de
nieuwe idee van Medelijden en komt niet van zijn divan... God, kerel,
er kleeft bloed aan alles, de wereld is éen gemeen egoïsme en gehuichel...
er is oorlog, onrecht en allerlei smerigheid... en wij wéten, dat het er
is... en wij veroordelen het... en wij voelen medelijden voor al wat
wordt vertrapt en uitgemergeld... en wat doen we? We doen niets. Ik
doe evenmin als de grote mogendheden doen. De Czaar doet niets; geen
regering, die wat doet, geen individu, die wat doet... Jij doet ook niets.
Onderwijl is er oorlog, is er onrecht, niet alleen in Transvaal, maar overal,
Gerrit, overal; ga maar op straat en je ontmoet het onrecht in de Hoogstraat; ga maar op reis, word maar zwart van roet en smerigheid... en je komt het onrecht overal tegen... En onderwijl trilt die idee door heel
onze vieze wereld, die idee van Medelijden... En evenals ik onmachtig
ben, is alles en iedereen onmachtig... Heb ik dus niet gelijk, dat ik me
van de hele boel terugtrek in mijn kamer... en dat ik op mijn divan blijf
liggen...

Hij sprak door, en eindelijk stond Gerrit op, wel blij, dat hij Paul had
opgezocht, en dat Paul, als naar gewoonte, gesproken had, hoe lang hij
ook van stof was geweest. Maar nauwlijks was hij weg of Paul, van zijn
divan, stond op. Hij gooide de jalouzieën wijd open, om te luchten na
dat roken van Gerrit; hij belde, om de as weg te nemen, hij zette de
stoelen recht, wiste uit alle sporen van Gerrits bezoek...

- ... Nu heb ik me laten verleiden te praten dacht Paul boos; maar
denk je, dat de kerel het een ogenblik heeft gesnapt en gewaardeerd! Noch
wat ik van oude noch wat ik van nieuwe ideeën gezegd heb... Het is de
moeite niet waard je te vermoeien met... een brillant causeur te zijn...
De wereld is vies en dom... en Gerrit is ook dom, met zijn negen kinderen, en vies met zijn sigaren... en daarbij is hij een melancholiek heer,
die zijn manieën heeft... net als Ernst... en ik... en iedereen...

En boos gooide hij zich in zijn kussens, en las zijn moderne roman, de
gehele dag door, zonder zichzelf maar te bewegen...

Eerste deel 09