Hendrik Hamel/Aantekeningen


AANTEEKENINGEN 

[1] Formosa. Zoo werd het eiland gedoopt door de Portugeezen; bij
de Spanjaarden heette het Hermosa; de Chineesche naam is Tai-oan
d.i. Terrasbaai; de Japanners noemden het Takasago (zie Papinot,
Dictionary of Japan); in Compagnie's stukken wordt gesproken van het
"Eijlandt Paccam ofte Formosa", b.v. in Gen. Miss. 3 Febr. 1626:
"Tot ontdeckingh vant Eijlandt Paccam ofte Formosa hebben d'onse
op den 8en Martio laestleden, onder t' beleijt van d' opperstierman
Jacob Noordeloos, uijtgesonden twee joncken ... ende is bevonden om
de Noort streckent tot op de hoogte van 25 graden 10 minuijten, ende
om de Zuijdt tot omtrent op de 20 1/2 graed". (Verg. Kaart no. 304
in de verzameling van het Alg. Rijksarchief). Eveneens op kaarten:
"Pakam of Ilha Formosa" (Alg. Rijksarchief nos. 271 en 288, en Teleki,
Atlas zur Geschichte der Kartographie der Japanischen Inseln X).--"Opde
Suijdhoek vande Baeij van Taijoan hadden de onse een fort geleijdt
... de plaetse daer 't fort op staet is een sant duijn, ontrent een
musquet schoot tegen over t' fort leijt een sandt plaet daer ons
comptoir ofte logie op gestaen heeft ..." (Dagr. Bat. 9 April 1625,
bl. 144). "de uijtsteeckende plaet bij het vastelandt van Formosa,
sijnde Taijouan" (Patr. Miss. 26 April 1650).--Gouvern. Pieter Nuijts
schrijft 28 Febr. 1628 naar Batavia: "de luijden schijnen van Taijouan
omdat het een sombere, dorre ende drooge plaets is een disgoest
te hebben".--Den 14en Juli 1650 schreef de Bataviasche Regeering:
"'t is wel een schoon eijlandt, gelijck sijne name metbrenght, maer
verslint veel menschen vlees" [door het ongezonde klimaat].

[2] Zie Bijlage V_A, 1.

[3] Zie Bijlage V_A, 2. (Gen. Miss. 24 Dec. 1652).

[4] Zie Bijlage V_A, 3.

[5] Bij resolutie van Gouverneur Sonck en den Raad van Taijoan
dd. 14 Januari 1625 werd besloten "ons van de Sandplaet met alle
des Comp.es middelen aen de oversijde (op t' vastelant van Isla
Formosa) te transporteeren" ... om "aldaer een volcomen stadt op te
rechten." Tevens werd aan "t' alreede opgerechte Casteel" de naam
Orangie gegeven en goedgevonden "de Stadt te noemen naer de seven
geunieerde provintien de Provintien". De Regeering te Batavia gaf
hare goedkeuring bij schrijven van 13 Mei 1625, maar de Bewindhebbers
gelastten bij Missive van de Kamer Amsterdam dd. 17 Oct. 1626 "dat het
Fort ende Stadt in Teijouhan afgesteeken ende begrepen zal genoemt sijn
Zeelandia in plaetse van Provintien." (Missive Batavia naar Taijoan,
dd. 27 Juni 1627 en Gen. Miss. 9 Nov. 1627).

Nu lagen echter het Casteel of Fort Zeelandia en de ontworpen stad
niet op dezelfde plaats; het Casteel lag op een hoog duin op de
zandplaat, en aan het einde van het Casteelsplein, aan de oostzijde,
was eene nederzetting van Chineezen welke den naam van "'t Quartier
ofte de Stad Zeelandia" droeg" ("'t Verwaerloosde Formosa", bl. 15,
17). De ontworpen stad op het vasteland van Formosa zal om die reden
den naam Provintie hebben gehouden. Onder dien naam komt zij voor
op eene kaart van Formosa van 1629 (Kol. Arch. no. 140) en bij haar
schrijven van 10 Mei 1649 gelastte zelfs de Bataviasche Regeering
aan den President Overtwater om "de plaetse Chiaccam op 't voorlant
van Formosa welck voor desen geprojecteert ende ondernomen is om het
beginsel van een stadt daerop te formeren, ende tot dien eijnde door
de Heer Martinus Sonck saler den name Provintie gegeven ende sulcx van
hier geapprobeerd was" [en welke Overtwater had herdoopt in "Hoorn"]
"sijn vorigen naem van Provincie weder [te] geven."

Na het verzet van Chineezen in 1652 werd "om bij revolte ... Taijouan
en Provintie niet te cunnen separeeren ... een suffisant redout aen
de oversijde in 't midden van de cruijswech binnen voornde. Provintie"
gemaakt (Gen. Miss. 24 Dec. 1652 en Miss. Batavia naar Taijoan dd. 26
Mei 1653, 18 Juni 1653 en 20 Mei 1654) welke redout in begin Mei 1661
aan Kosinga werd overgegeven. (Zie "'t Verwaerloosde Formosa").

Van "het vleck Provintie" spreekt ook de gewezen Gouverneur Verburgh
in zijn "Rapport aengaende de gelegentheijt van Formosa", Batavia
10 Maart 1654 (Kol. Arch. no. 1097). Op de kaart onder no. 305 in
de verzameling van het Alg. Rijksarchief opgenomen, staat vermeld:
"het vlekje Provintie".

[6] De uitgetrokken soldaten en hulpbenden "vonden geen grooter
troupen als van 10 à 12 bij den anderen die haer hier en daer in 't
suijckerriet ende andere veltgewassen hadden verborgen. Werdende alle
die attrapeerden door onse ende der inwoonders handen om 't leven
gebracht, zulcx in voorsz. 2 dagen tijts, omtrent de 500 Chinesen
massacreerden". ... "Soodat gedurende den oorloch in den tijt van 12
dagen tusschen de 3 à 4000 rebellige Chineesen in wederwraeck van 't
verghoten Nederlants Christenbloet verslagen zijn, daermede oock dese
revolte tot slissinge ende te niet doening is gebracht". (Gen. Miss. 24
Dec. 1652). De belooning aan inboorlingen, werd gerekend hun toe te
komen voor 2600 gemassacreerde koppen.

[7] Als oorzaak van de revolte werd aangenomen "dat de principaelste
Chineese lantbouwers wat geprospereert zijnde, nae staet ende
gesagh traghtende, off wel door eenigh misnoegen off om al te groote
vrijheeden die hun, om haer in dese Republicq aen te locken, toegelaten
zijn, uijt eijgen movement dit verfoeijelijck ende verraders werck
ondernomen hebben; 't sij soo het wil, dit is een goede waerschouwinge
voor ons ende onse nacomelingen zoo wel hier op Batavia als Formosa,
altijt een waeckend oogh jegens den arghlistigen ende trouweloosen
Chinees in 't seijl te houden en besonder op Formosa wel in agting
te nemen geen meester van eenigh geweer en werden. Bovendien hun de
groote vrijheeden die se dogh in haer eijgen landt niet gewoon sijn
te genieten, soo veel te besnoeijen als doenlijck sij" (Gen. Miss. 31
Jan. 1653).

Heeren XVII waren van hetzelfde gevoelen (Patr. Miss. 30 Jan. 1654)
doch kregen weldra een anderen kijk op het voorgevallene: "In
UE voorsz. missive van den 26 Maij 1653 nae Taijouan geschreven,
hebben wij niet sonder ontsteltenis gelesen dat veele van gevoelen
sijn dat de jongste revolte der Chinesen op Formosa waerdoor omtrent
3000 van die natie om 't leven geraeckt sijn, ten principalen soude
veroorsaeckt sijn door de extorsien en gewelten die sij voorgeven hun
van den Fiscael en andere over hen te seggen hebbende aengedaen. Sijnde
voorwaer beclaeghelijck dat ons soodanige onheijlen door toedoen van
onse eijgen Ministers overcomen" (Patr. Miss. 16 April 1655).

[8] "Hier nevens werden UEd. andermael overgesonden de schriftelijcke
deductien ofte verthoogen der schraperijen, usurpatien, stoute
onderneminghen ende vordere quaede handelingen ende practijcken door
de predicanten Daniel Gravius ende Gilbert Happart geduerende den
tijt haerer residentie op Formosa gepleegt" (Gouverneur Verburg aan
de Indische Regeering dd. 26 Febr. 1652).

"In dezen tijd [1649] klaagden de Broeders zeer sterk over den Heer
Landvoogd Verburg" (Valentijn, IV, 2e stuk, 4e boek, 1e hoofdstuk,
bl. 89). Bedoeld zal zijn Gouverneur Pieter Anthonijsz Overtwater (Zie
Res. ulto Juli 1649 waarbij Verburg tot zijn opvolger werd benoemd,
en Missive Batavia naar Taijoan 5 Aug. 1649). Over dit krakeel handelt
ook eene missive van 19 Jan. 1654 van den Kerkeraad te Batavia aan
Heeren XVII. Hoe dezen hierover dachten, blijkt uit het volgende: "T
valt seer moeielijck en verdrietigh te hooren de dissentien en onlusten
die der telckens voorvallen onder de Ecclesiasticquen mitsgaders de
clachten over derselver onbehoorlijcke comportementen, usurpatien
en geltgierigheijt en dat in alle residentien van de Compagnie
geheel Indien door, en principalijcken op Formosa" (Patr. Miss. 20
Jan. 1654).--"Wij hebben gesien dat volgens onse gegeven ordre, de
Ecclesiasticquen nu ontlast sijn van de politijcke regieringe op de
dorpen, maer UE sullen daer op hebben te letten dat sulcx niet alleen
niet weder compt in te cruijpen, maer datse oock haer sullen hebben
te vougen onder diegeene die door den Gouverneur en Raet aldaer de
politijcke regieringe en gesach over de dorpen sal aenbevolen sijn"
(Patr. Miss. 15 April 1654).--Over "de tusschen den Heer Gouverneur
... ende sijnen Raedt geresen onlusten" zie Res. 12 April 1651 en
Miss. Batavia naar Taijoan, dd. 21 Mei 1652.

[9] Voor eenige grootendeels aan Compagnie's papieren uit Japan en
Taijoan ontleende bijzonderheden aangaande dezen vermaarden Chinees,
zie Bijlage V_C.

[10] "Alsoo nu eenigen tijt herwaerts verscheijdene onlusten in
Taijouan onder de Chinesen geresen sijn, ende dat den soon van den
grooten Mandarijn Equan niet langer machtich sijnde om den Tartar
tegenstand te doen, met sijn bijhebbende macht sich te water begeven
heeft, die dan gepresumeert wert het oogh op Formosa geslagen te
hebben...." (Res. 10 April 1653; vgl. Miss. Batavia naar Taijoan 25
Juli 1652). Ook Heeren XVII vonden de onderstelling aannemelijk dat
de in verzet gekomen Chineezen "daertoe opgemaeckt sijn door Cochin
[Koksinga] de soone van Equan, en met hem daerover gecorrespondeert;
mitsgaders secours en assistentie verwacht hebben, gelijck den Pater
Jesuita [Martinus Martini, over wien zie Bijlage V_D] ons aengedient
heeft dat op sijn vertreck uijt China soodanige geruchten daer liepen"
(Patr. Miss. 20 Jan. 1654).

[11] Hij werd 1611 te Meurs geboren, was gehuwd met Sara de Solemne,
weduwe van Pieter Smidt, en overleed 24 Sept. 1667 als Directeur
Generaal. Zie over hem: De Haan, Priangan, I, bl. 216. Voor zijne
benoeming tot Gouverneur van Formosa zie Bijlage V_A, 3.

[12] Res. 20 Mei 1653.

[13] Zie Bijlage V_B, 1.

[14] Zie Bijlage V_B, 2 (Res. 24 Mei 1653). Zijne Commissie als
Gouverneur van Formosa dd.o 18 Junij Anno 1653, is te vinden in
Kol. Archief no. 780.

[15] "Aen d'E. heer Cornelis Cesar, Raadt extraordinaris van India die
gedestineert is om na Taijoan te vertrecken ende aldaer 't gouvernement
van den E. Nicolaes Verburgh over te nemen mitsgaders de verdre
scheepsopperhoofden, wert des middaghs ten huijse van d'Ed. heer
generael een vrolijck scheijdmael gegeven, daer hem de heeren Raden
van India ende meest alle de gequalificeerde Comps. dienaren alhier,
nevens hare huijsvrouwen, als andere genoode gasten, mede laten vinden"
(Dagr. Bat. 16 Juni 1653, bl. 82).--In den namiddag had plaats "de
publijcke authorisatie van d'E Hr. J. van Maetsuijker in 't generale
gouverne van India", welke wederom met "een frisschen dronk" werd
bezegeld (a. v. bl. 84).--In Res. 16 Dec. 1681 wordt gesproken van het
"ordinaire scheijdmaal" voor de zeilree liggende retourschepen.

[16] "Genoemde Heer Cornelis Caesar is tot becledinghe van
sijn opgeleijde chergie met desselfs familie den 18 Junij
laestleden pr 't jacht de Sperwer uijt Batavia reede naer
Taijouan genavigeert, cargasoen f 64994.17.4" (Gen. Miss. 19
Jan. 1654). Vgl. Dagr. Bat. 1653, bl. 84 en Bijlage III_A, 3.

[17] "Soo is dan mede verstaen het Jacht Sluijs dat tot de Taijouanse
besendinge mede al eenige tijt aengeleght sij geweest alhier
overtehouden, ende in desselfs plaets naer Taijouan de Fluijt de
Sperwer te gebruijcken die wat grooter van last is" (Res. 9 Mei 1653).

[18] "Alsoo het Jacht de Sperwer dat volgens resolutie van dato den
9en Maij tot de eerste Taijouanse besendinge aengelecht sij geweest,
tot noch tot de komst van de vaderlantse retourvloot opgehouden
sij geworden om tot transport van eenige krijgsmacht, die wij met
genoemde vloot met verlangen te gemoet sien, te konne dienen, ende
alsoo deselve buijten gissingh nu komt te tardeeren, het mouson
al hooch begint te verloopen om dese besendinge haer voortganck te
laten.... is dierhalve in Raaden goetgevonden ende verstaen den 17
deser genoemde Jacht sijn affscheijt te geven en tot transport van
de Heer Caesar die als Gouverneur naer Taijouan staet te vertrecken,
te dienen ende met deselve 50 militaire coppen tot versterckinge
van het Taijouanse garnisoen te laten inbarcqeeren" (Res. 6 Juni
1653). Zie ook de "Zeijlaas ordre", Bijlage III_A, 2.

[19] Den 15en Sept. 1651 ging de Sperwer van de reede van Batavia
onder zeil en kwam den 12en Nov. 1652 daar terug. Als Secretaris van
de ambassade, maakte Cornelis Speelman de reis mede. (Zie Speelman,
Journaal van Cunaeus, uitg. A. Hotz).

[20] "Naer dat d' E. Heer Cornelis Caesar op 16 Julij pr 't
jacht de Sperwer in Taijoan was gearriveert" (Gen. Miss. 19
Jan. 1654). Vgl. Bijlage IIIA, 3.

[21] 27 Mei 1653 "vertrecken van hier directa naer Taijouan de
fluijtschepen Trouw, Wittepaert, Smient, mitsgaders de lootsboot Ilha
Formosa voor d' eerste besendinge" (Notitie van de schepen soo die
van andere plaetsen hier gearriveert sijn als die van hier elders
vertrocken sijn sedert 4en Januarij 1653 tot 31 December daer aen
volgende).--In Res. 7 Juni 1652 wordt de Smient genoemd: "een hecht,
oock wel beseijlt schip".

[22] "Tot vervolghe van den Japansen handel sijn uijt Taijoan 20 ende
29 Julij vervolgens derwaerts gesonden het fluijtschip het Wittepaert
ende 't jacht de Sperwer, te weten 't Wittepaert geladen met een
cargasoen van f 33803.12.4 en de Sperwer met een do ten bedrage van
f 33819.14.15" (Gen. Miss. 19 Jan. 1654). Vgl. Bijlage III_A, 3.

[23] Zie Bijl. III_A, 3-7, ook voor berichten aangaande den indruk
door het vergaan van de Sperwer gemaakt.

[24] Patr. Miss. 25 Sept. 1642.

[25] Volgens de in het Koloniaal Archief aanwezige "Naamlijst der in
Japan geregeerd hebbende Opperhoofden zoomede het getal der aangekomen
en verongelukte schepen", loopende tot 1850, zijn aangekomen 716 en
verongelukt 27 schepen.

[26] O. Nachod, Die Beziehungen, enz., bl.330 en Beilage 63 A.

[27] Wilhelm Volger, Opperhoofd, Daniel Six, tweede persoon, Nicolaes
de Roij, ondercoopman en Daniel van Vliet, assistent.

[28] ".... ende naer datse de naemen der verblijvende Nederlanders,
als swarte jongens, welke met de seven matroosen en een boukhouder
(uijt Corre hier aengecomen) een getal van 29 personen uijtmaecken,
opgenomen hadden" (Dagr. Japan, 19 Oct. 1666).

[29] Vijf eilanden; "a group of islands north-west of Kyushu, belonging
to the province of Hizen" (Papinot, Dictionary).

[30] Decima, d. i. Voor-eiland. ".....comen voorm. scheepen hier voor
Schisima offte 's Comps. residentieplaats ten ancker" (Dagr. Japan
14 Aug. 1646). Onze loge was van den beginne (1609) af te Hirado
(Firando)--zie eene afbeelding van "De Loge op Firando" in: Montanus,
Gedenkwaardige Gesantschappen, bl. 28--maar 11 Mei 1641 werd den
onzen aangezegd "dat gehouden sullen sijn haer schepen voortaen in
Nangasacque te doen havenen, met hunne gantsche ommeslach uijt Firando
opbreecken ende die aldaer transporteren" (Dagr. Japan). De verhuizing
duurde van 12 tot 24 Juni 1641 en 25 Juni kwam het Opperhoofd Le
Maire van Firando voor goed naar Nagasaki (a. v.). (De "Naamlijst"
vermeldt van Le Maire: "1641,den 21 Maij van Firando naar Decima
verhuijst".Zie ook: Dagr. Bat. Dec. 1641, bl. 68). Hier moesten de
onzen het kwartier betrekken dat in 1635 voor de Portugeezen was
gebouwd (Dagr. Japan 3/4 Febr. 1635) en waarvan François Caron den
29en Juli 1636 deze beschrijving gaf: "... gingen het logement ofte
gevanckenis der Portugeesen besichtigen, sijnde een werck 't welk
in de baij van Nangasackij aen de Zuijtsijde van steen ende aerde
uijt den water is opgehaelt,lanck een stadije ofte 600 voeten ende
240 voeten breedt, rondt omme met een dicht gependen pagger waerinne
staen twee regelen huijsen en een straet in 't midden, hebbende een
brugge omme van 't lant op dit eijlandt te gaen ende een waeterpoorte
daer de Portugeesen twee mael in een voijagie passeeren sullen,
te weten eens wanneer sij uijt haer galliotten gaen en eens als
sij weder 't scheep gaen, sonder verder haeren voet daer buijten te
mogen setten. Voorsz. woninge sal nacht ende dach met verscheijde
wachtbercken ende wachthuijsen bewaert werden" (Dagr. Japan).

[31] "Dat geene Hollanders sonder vragen van 't Eijlandt en vermochten
te gaan. Dat wel hoeren maar geene andere vrouwen, Japanse Papen
nochte bedelaers op 't Eijlandt mochten comen". (Dagr. Japan 19
Aug. 1641).--Hoe ten tijde van hun verblijf in Firando, Compagnie's
dienaren zich hadden te gedragen, blijkt uit de aanschrijving van
Heeren Meesters (Patr. Miss. 3 Oct. 1637): "De onse moeten den
Jappanders na de mondt sien en alles om den handel onbecommert te
gauderen, verdragen"; zoomede uit de Instructie aan het Opperhoofd
Nicolaes Couckebacker (ulto Mei 1633, Kol. Arch. no. 759)--Vgl. "Dat
hij [nl. Couckebacker] sich in alle sijnen handel, wandel ende civilen
ommeganck zoo lieftallig,vrundelijck ende nederig tegen alle en een
ijder, soowel groot als clijn, sal hebben te comporteren dat hij bij
de Japanse natie, die selfs van conditie wonder glorieus is, oock geen
grootsheijt, trotsheijt of hoovaerdije in vreemdelingen can verdragen,
bemint ende aengenaem sijn mach" (Gen. Miss. 15 Aug. 1633).

[32] Bijlage I a.

[33] Bijlage I b.

[34] "Hij [het Opperhoofd Elseracq] apprehenderende meer en meer de
groote precisiteijt van die natie dewelcke d' onse involgen moeten
omme daer wel te staen" (Patr. Miss. 26 April 1650).--"hoe nauw wij
hier bepaalt zijn ende hoe veelderlij moeijelijckheden onderworpen
door de groote precisiteijten der Japanse regenten die door der
tolcken timiditeijt--voortcomende van hare onbequaemheijt--nogal meer
beswaert werden, is UE. bij sijn aenwesen alhier ten deele gebleecken"
(Memorie voor den E. Martinus Caesar, Nagasaki 2 Nov. 1670).

[35] Zie Journaal, bl. 65 en Bijlage I a.--Vgl. ".... Vervolgens
getreden zijnde tot Japan is gelezen den brief van den Generael
ende Raden derwaerts gesz. vanden 30 April, soo oock die vanden 9
Maij, 5 en 20 Julij 1667, voort d'antwoort daerop van't Opperhoofd
Daniel Six en den Raet aldaer van 13 en 22 Octobr. daeraenvolgende,
Noch de vragen doorden Gouvernr. van Nangasacki de 8 persoonen in
Corea soo lange jaeren gevangen of gedetineert geweest zijnde,
voorgehouden end'antwoort door deselve daer op gegeven, Item 't
gene inde generale brieven vanden Generael ende Raden daer van staet
aengehaelt. Het geconcipieerde vande Heeren Commissen. daer op gaet
hier neffens" (Verbaal gehouden van het gebesoigneerde van de heeren
Commissarissen uijtte resp. Cameren van de Oost Indische Compagnie
deser Landen.....alhier in 's Gravenhage vergadert enz., Vrijdag den
29 Meert 1669. Kol. Arch. no. 301).

[36] Zie Bijlage I a en I b.

[37] Zie Bijlage I b en I d.

[38] Zie Bijlage I f-h.

[39] Zie Bijlage I i-j.

[40] Dagr. Bat. 28 Nov. 1667: "arriveeren hier van Japan de
fluijtschepen Spreeuw ende Witte Leeuw".

[41] Zie Bijlage I o.

[42] "Zijn wij den 28 December Anno 1667 van Batavia 't zeijl ghegaen,
ende na weijnigh tegenspoet den 20 Julij 1668 tot Amsterdam aengekomen"
(Journaal, Uitg.-Saagman).

[43] ... "Sijn ons den 18en Maij Godtloff wel en behouden toegecomen
de schepen het Wapen van Hoorn, Alphen en Constantia ... voort den
13en en 15en Julij respectievelijck de schepen de Hollantsche tuijn,
't Wapen van Middelburgh, Cattenburgh, Outshoorn, de Vrijheijt,
Jonge Prins en de Spreeuw, mitsgaders den 20 en 23 daaraanvolgende de
Amerongen, de Tijger ... en den 23 en 25 van deselve maent, Godtloff
oock behouden in 't Vlie gearriveert de schepen de Wassende Maen,
Vlaerdingen en Loosduijnen. Met de voorsz. schepen zijn ons dan
geworden UE. generale brieven van den 5 October, 6, 23 en 31 December,
alle des voorleden jaers 1667" (Patr. Miss. 22 Aug. 1668).

Mei 1668. "Den 18 Meij arriveerden in Tessel 3 Nederl. Retour-Schepen
als 't Wapen van Hoorn en Alphen voor de Kamer Amsterdam ende
Constantia voor de Kamer van Enckhuijsen. Waren den 6 October 1667 van
Batavia vertrocken ... Brachten mede dat jaer noch 8 Retour-Schepen
van Batavia en 3 van Ceylon stonden te volgen ..., Doe quam op
Batavia advijs, dat eenige Maets op Coeree van 't Schip de Sparwer
waren gebergt, en ettelijcke sich met een Bootje aen Japan hadden
gesalveert" (Hollantse Mercurius XIX, 1668, bl. 82-83). Dit "advijs"
was al, met de Esperance, den 30 Nov. 1666 te Batavia gekomen.

[44] Monsterrol van 't Jacht Amerongen in dato 24 Dec. 1667
(Brieven en papieren overgekomen voor de Kamer Amsterdam,
1660-1668. Kol. Arch. no. 1153).

[45] "In dese landen daer en teghens arriveerden den 15, 16 en
20 Julij de navolgende retourschepen uijt Oost-Indiën: als de
Hollantsche Thuijn, 't Wapen van Middelburgh, Cattenburgh, Outshoorn,
de Tijger en Dordrecht den 7 December 1667, de Vrijheijt, Jonge
Prins en Amerongen den 23 December, en 't Jacht de Spreeuw den 1
Januarij van Batavia af-geseijlt". (Hollantsche Mercurius, XIX, 1668,
bl. 113).--Den 19en Juli 1668 al berichtte de Kamer Amsterdam aan de
Regeering te Batavia de behouden aankomst van de Hollantsche Tuijn,
't Wapen van Middelburgh, Cattenburgh, Outshoorn, de Vrijheijt, de
Jonge Prins en de Spreeuw; den 24en d.a.v. dat "Amerongen op den 20
deses in Tessel wel gearriveert" was. (Particuliere brieven van de
Camer Amsterdam. Kol. Arch. no. 484).

[46] Zie Bijlage I d. Dit Rapport was "gedateert den lesten
November" [1666]. (Verbaal Commissarissen 's Gravenhage van 23 Maart
1668. Kol. Arch. no. 301).

[47] Artikelbrief van de Geoctroijeerde Nederlandsche Oost-Indische
Compagnie, dd. 8 Maart 1658. (N.I. Plakaatboek II, bl. 265,
270). Art. 42: "... sulcks dat een yeder 't peryckel sijner
Maent-gelden sal loopen op 't Schip ende goederen daer hy op vaert,
ende dienvolgende 't selfde schip met alle syne ingeladen goederen
('t welck Godt verhoede) komende te verongelucken, oock alle syne
Maentgelden ... verliesen". Art. 51: "... Ende sullen de bedongen
Maentgelden van alle sodanige Gevangens cesseren ende ophouden vanden
tydt haerder gevanckenisse, tot dat sy wederom gerelaxeert sullen
wesen".--Resolutie Kamer Amsterdam dd. 20 Nov. 1653: "Maentgelden. Van
't volk van geblevene schepen te betalen tot den dag van 't blijven,
af 1/# part na gewoonte". Vgl. nog Res. 9 April 1669 (jacht de Jonker)
en Res. 23 Jan. 1690 (jacht de Zijp).

[48] Zie Bijlage I k.

[49] Zie Bijlage I q-r.

[50] Zie Bijlage I (bl. 78 en 82).

[51] "The Japanese government had always made use of Tsushima in its
communications with the Coreans, and the agency at Fusan was composed
almost exclusively of retainers of the feudal lord of this island"
(Griffis, Corea, 1905, bl. 86).

[52] Zie Bijlage I n (slot).

[53] "De overgeblevenen zijn door toedoen van den Keizer van Japan,
op verzoek van de Nederlandsche Oost-Indische Maetschappye, naderhand
overgelevert, behoudens een, die aldaer wilde blijven" (Witsen,
2e dr., I, bl. 53).

[54] Zie Bijlage II a-d.

[55] Witsen, 1e dr. II, bl. 23; 2e dr. I, bl. 53.

[56] "Het jacht Pouleron bij de Eijlanden van Maccauw van de Schermer
afgeraect zijnde heeft den 26 en 27 Julij op de noorderbreedte van
omtrent 30 graeden bij de modderbancq een soo vervaerlijcke storm
beloopen dat alle zijn ronthout except de bezaensmast heeft verlooren,
de boechspriet eerst door den wint achterover int schip gesmeeten
zijnde is de fockemast gevolcht en daegs daeraen oock de groote
mast door het vreeselijck slingeren; aen het Queelpt. hebben haer
stompen gerecht en zijn zoo, tusschen d' Eijlanden van Gotto door,
den 13en Augo. goddanck hier binnen gecomen"...... "Pouleron dat aent
Queelpaert heeft geanckert gelegen ende door de Eijlanden van Gotto
is geboucheert". (Missive Nagasaki naar Batavia 19 Oct. 1670).

"d' eerste joncke van Batavia dit henen gezeijlt, werden wij bericht
dat op Corree is verongeluct en daer van omtrent 40 Chineesen in Gotto
zijn aengecomen en dat d' andere in Corree werden aengehouden" (a. v.).

"Wij hebben UEd. jongst geschreven dat de joncke van Batavia
vertrocken, op Corree was verongeluckt en eenich volck daer van
op Gotto waren aengelant; zedert zijn d' andere Chineesen met een
opgemaeckt vaertuijgh meede van Corree hier binnen gekomen met noch
soodanige geborgene coopmanschappen als bij 't joncke boekje blijckt
geschat op Ts 13000 vercoops. Men secht ons dat dit volck is geweest
aen een lant van Corre oft eijland dat onder Japans gebiet staet. T'
is apparent datse hier weder sullen equiperen en na Batavia comen"
(Missive Nagasaki naar Batavia primo Nov. 1670).

[57] Zie Bijlage II a (slot).

[58] Zie Bijlage II c-d, en Dagr. Bat. 1668 bl. 204.

[59] Dagr.Bat. 1669 (bl. 301). 8 April: "komt de fluijt Nieuwpoort
van Coromandel".

[60] Dagr.Bat. 1668 (bl. 203). 30 November: "Des avonds comt de fluijt
Buijenskercke van Japan".

[61] Zie Bijlage II i.

[62] Griffis, Corea, 1905, Chapter XXII, The Dutchmen in exile
(bl. 176): "The fate of the other survivors of the Sparrowhawk crew was
never known. Perhaps it never will be learned, as it is not likely
that the Coreans would take any pains to mark the site of their
graves".--Zelfs Mr. Pieter van Dam schijnt van hunne bevrijding en
terugkomst niet te hebben geweten. Zie zijne onuitgegeven Beschrijvinge
van de Oost-Indische Compagnie: "Agt Nederlanders met een kleijn
vaartuijg van de Coreese eijlanden tot Gotto aangekomen en door den
Heer van 't Land tot Nangasacki opgesonden zijnde, waren in 't jaar
1653 op het Quelpaarts eijland met 't jagt de Sperwer verongelukt en
waar van haar 36 menschen sterk aan Corea hadden gesalveert. Volgens
haar voorgeven zijnse van die van Corea seer armelijck getracteert,
dan na 't een dan weder na 't ander eijland vervoert, Invoegen dat in
13 jaren dat aldaer gesworven hadden, 20 van deselve sijn gestorven
en van waar de voorsz. agt met een kleijn vissers schuijtje sijn
gevlugt en de andere agt daer nog verbleven..... De voorsz. agt
Nederlanders uijt Corea verlost, na dat sij in Japan seer naeuw op
alles waren ondervraegt, en 't selve pertinent was aangeteijckent en
na het Hoff gesonden, en daer op haere demissie hadden verkregen, sijn
van daer mede na Batavia vertrocken". Over de "daer nog verbleven"
schipbreukelingen, spreekt Van Dam verder niet.--Vgl.: K. Gützlaff,
Reizen langs de kusten van China, enz., bl. 250: "Meer dan twee eeuwen
geleden strandde aan deze kust een Hollandsch schip; de manschap
werd verscheidene jaren gevangen gehouden, tot er één ontsnapte en
te Amsterdam zijne lotgevallen bekend maakte".--"To those who hail
from Great Britain it is of special interest to know that one of the
unfortunate mariners who did not succeed in making his escape was
"Alexander Bosquet, a Scotchman". One wonders if his tomb or those of
any of his mates will ever come to light, as that of Will Adams did
in Japan". (Foreword van M. N. Trollope, bij de uitgave van Hamel's
Journaal in Transactions Corea Branch R. A. S. IX, 1918, bl. 94-95).

[63] "The only relics of these unfortunate captives so far discovered
have been two Dutch vases unearthed in Seoul in 1886. The natives
knew nothing of their origin, beyond a vague belief that they were
of foreign manufacture. The figures on them, however, told their
own tale of Dutch farm-life, and the worn rings of the handles bore
marks of the constant usage of years. We may well fancy them to be
the last of the household gods of the shipwrecked Wetteree, who,
like Will Adams of Japanese history, lived and died a captive exile
though the honoured guest and adviser of the king and government. The
presence of these captive Dutchmen in Corea may perhaps explain what
must always seem an anomaly among Asiatic races, namely blue eyes
and fair hair. These peculiarities have been frequently observed by
travellers in various parts of the peninsula, exciting comment and
conjecture without, hitherto, any definite explanation" (J. Scott,
Stray notes on Corean history etc., Journal China Branch R.A.S.,
New Ser. XXVIII, 1893-94, bl. 215).

[64] "Durant mon séjour a Tchae-Tchiou [28 Sept.-3 Oct. 1888]
je demandai fréquemment des renseignements sur Hamel. Mais tout
souvenir de sa visite s'est évanoui avec la génération qui l'a vu"
(Chaillé-Long-Bey, La Corée ou Tchosen, bl. 46).

[65] Zie Dr. H.P.N. Muller, Azië gespiegeld, I, bl. 371.

[66] Zie Bijlage I k.

[67] Dagr. Bat. 1667, 11 December: "Hendrick Hamel, gewesen boeckhouder
op het jagt de Sperwer, den 16en Augustus 1653 aan een der Corese
eylanden, by ons het Quelvaerts eylandt genaemt, verongeluckt, zynde
den 28en November jongstleden, nevens nogh 7 persoonen van gemelte
jagt, met de fluyt de Spreeuw, uyt Japan hier aengecomen, heeft nu
aen haer Ede overgelevert een daghregister van het gepasseerde sedert
dien tyt tot haere aencomste alhier, behelsende een verhael van 't
verongelucken des gemelten jagts, mitsgaders wat ellende en miserie
sy aldaer hebben uyt gestaen, hoe ende op wat wyse zy eyndelyck uyt
haere gevangenisse syn gevlugt; voorts een corte beschryvinge van
het coninckryck Coree, den ommegangh der inwoonders, haere justitie,
politie, Godsdienst en andere saecken van speculatie, leggende
het gemelte daghregister onder de papieren, desen jaere van Japan
ontfangen".--Aan het slot van een uitg.-Saagman van Hamel's Journaal
wordt gezegd: "Na eenige dagen vertrocken wij met een Schip dat daer in
Ladinge lagh, na Batavia, daer wy den 20e November wel aen quamen, en
by den Generael ontboden wierden, die wy al ons wedervaren verhaelde:
wy hebben hem oock een Journael behandight, en hy ons voorts wel
onthaelt hebbende, heeft ons verlof gegeven om na het Vaderlandt te
vertrecken", enz.--Hamel had--gelijk wij aannemen--ons handschrift
aan het Opperhoofd te Nagasaki afgegeven, daardoor was hij niet in
de gelegenheid daarin den datum van aankomst te Batavia in te vullen
en over de ontvangst aldaar iets te zeggen. Zie verder bl. XXV-XXVI.

[68] Vgl. de Haan, Priangan II, bl. 38 (26).

[69] Zie Bijlage I o.

[70] Zie de Bibliographie.

[71] A. Montanus, Gedenkwaerdige Gesantschappen enz.

[72] Bl. 429-436.

[73] Noord en Oost Tartarye ('t Amsterdam 1692). Zie Tiele,
Nederlandsche Bibliographie van Land- en Volkenkunde, bl. 269. Het
exemplaar uit de Utrechtsche Universiteitsbibliotheek hebben wij
kunnen raadplegen.

[74] Noord en Oost Tartarye ('t Amsterdam 1705). Zie Tiele,
a.v. bl. 269.

[75] Dl. I, bl. 148.

[76] "....de Nederlanders die op Korea gevangen zijn geweest,
verhaelen, dat zy eerst aen Quelpaerts Eiland aen quamen, gelegen
op drie en dertig graden, en dertig minuten Noorder breette, van de
vaste Koreaensche Kust, omtrent veertien myl, genaemt by de Inwoonders
Schesure of Moese" (dl. I, bl. 150 noot).

[77] Onder dezen naam is de hoofdstad van Quelpaerts-eiland nergens
vermeld gevonden. Misschien is Moggan de transcriptie van eene
Koreaansche uitdrukking voor de residentieplaats van een Mok-så
of Gouverneur.

[78] Zie Journaal, bl. 11.

[79] Uitg.-Saagman: "Moggaen, zijnde de residentieplaets van de
Gouverneur van 't Eijlandt, bij haer Mocxa genaemt,". Daarentegen in
de uitg.-Stichter en Van Velsen,....."bij haer genaemt Moese".

[80] "Mok-sa. Mandarin de 1er ordre dans les villes où il y a des
satellites pour arrêter les voleurs (le 2e dans l'ordre civil, le
1er au-dessous du gouverneur)" (Dict. Cor.-Franç., bl. 244). Moese
is de Chineesche uitspraak van Moksa.

[81] Witsen, 2e dr., bl. 59.

[82] Uitg.-Stichter, Rotterdam, 1668.

[83] Uitg.-van Velsen, Amsterdam, 1668.

[84] Uitg.-Saagman, "'t Oprechte Journaal", Amsterdam, bl. 30-31.

[85] Zie de Bibliographie.

[86] De tekst van de in Churchill's Collection of Voyages and
Travels, Vol IV (1732) opgenomen Engelsche vertaling is herdrukt
in Transactions of the Korea Branch of the R.A.S. Vol. 9 (1918)
alleen met een "Foreword" van den President Mark Napier Trollope,
Bishop in Corea, die over Hamel's Journaal zeer gunstig oordeelt
maar de opmerking maakt: "there are points, like his circumstantial
account of the man-eating "crocodils" to be found in Chosen, which
sound rather like a "traveller's tale", though it is possible that
such animals may have existed two hundred and fifty years ago and
yet be extinct now". Hamel gaat echter vrij uit; over krokodillen
komt in zijn Journaal evenmin iets voor als over olifanten.

[87] O.a. Griffis, Corea, the Hermit Nation (1905), Chapter XXII:
The Dutchmen in exile; en Idem, Corea, without and within (1885).

[88] Mededeeling van den Landsarchivaris te Weltevreden, Dr. F. de
Haan.

[89] Zoo diende de oud-Gouverneur Generaal Hendrik Zwaardecroon
een verzoekschrift in aan de Indische Regeering, zonder dit te
teekenen. (Zie Indische Gids, 1917, II, bl. 1539). Ook de rekesten
vermeld in Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde van N.I. deel
73, bl. 401, waren ongeteekend.

[90] Zie Bijlage Ia (bl. 78).

[91] Zie facsimile tegenover den titel.

[92] Zie facsimile.

[93] "Les meurtres & autres excès sont bien plus rares dans ce récit
que dans celui du voyage de Pelsaert. Aussi est-il devenu beaucoup
moins populaire" (Tiele, Mémoire bibliogr., bl. 275).

[94] Zie bl. 13.

[95] Zie Bijlage III_B.

[96] Zie Bijlage I_A.

[97] "Le récit de leurs aventures quoique très simple et nullement
scientifique, ne manque pas d'intérêt". (Mémoire bibliogr.,
bl. 274). Vgl.: "Hamel, the supercargo of the ship, wrote a book on
his return, recounting his adventures in a simple and straightforward
style" (Griffis, Corea, 1905, bl. 176).

[98] "When this account was printed in Holland, the eight men
mention'd at the end of this Journal, were all in Holland, and
examin'd by several persons of reputation, concerning the particulars
here deliver'd, and they all agreed in them; which seems to render
the relation sufficiently authentick... There's nothing in it that
carries the face of a fable, invented by a traveller to impose upon
the believing world" (Churchill's Collection of Voyages IV (1732),
Preface bl. 574).

[99] "Kinderen en wijven, die eenige daer getrouwt hadden, verlieten
ze" (Witsen, ie dr., bl. 23; 2e dr., I, bl. 53.

[100] Zie Bijlage Io.

[101] Witsen, 1e dr., bl. 23; 2e dr. 1, bl. 53.

[102] "Thirteen years residence in Corea, was time enough to have
given a much more perfect description, and many men in that time
would have made it more ample and satisfactory; but the author gave
what he had, and I suppose his memoirs were small and ill digested,
having leisure enough, but perhaps little inclination, to write in
that miserable life, as not knowing whether ever he should obtain
his liberty, to present the World with what he writ" (Churchill's
Collection IV, Preface, bl. 574).

[103] "Le Sécrétaire du Vaisseau qui a fait ce Journal, n'avance
rien dans la Description de l'estat présent du Royaume de Corée qui
ne s'accorde avec ce qu' en a écrit Palafox et ceux qui ont traitté
de l' invasion des Tartares" (Relation du Naufrage d'un vaisseau
holandois sur la Coste de l' Isle de Quelpaerts etc. Avertissement
au Lecteur).--"The book, which contains... a racy description of the
country and people, deserves careful study. It throws some interesting
sidelights on the history of the "Coresians" two and a half centuries
ago, then as always between the upper and nether mill-stones of the
"Japoneses" and the "Chineses" to north and south of them" (Foreword
van M. N. Trollope bij de uitgave van Hamel's Journaal in Transactions
Corea Branch R. A. S. IX, 1918, bl. 93-94).

[104] "The French translater indulges in skepticism concerning Hamel's
narrative, questioning especially his geographical statements. Before a
map of Corea, with the native sounds even but approximated, it will be
seen that Hamel's story is a piece of downright unembroidered truth. It
is indeed to be regretted that this actual observer of Corean life,
people, and customs gave us so little information concerning them"
(Griffis, Corea, 1905, bl. 176).--"Mit Hülfe unserer japanischen
Karte von Korai (Atlas No. 6) konnten wir die Reiseroute, der Hamel
gefolgt is, nachweisen und die meisten verstümmelten Ortsnamen, deren
er in seinem Tagebuche erwähnt, entziffern" (v. Siebold, Geschichte
Entd. Japan, bl. 37).

[105] "Like the Japanese, and all the nations of eastern Asia,
the Coreans have always bowed down before the greatly superior
mental power of the Chinese; and have borrowed from them some of
their customs, more of their words, and, perhaps, all the principal
books in use between the Yaloo and the western shores of the Pacific"
(Ross, History of Corea, bl. 300).--"Whatever note-worthy knowledge
the Japanese and other nations possess, they obtained from China,
while she has always been self-contained" (Ross, the Manchus
(1891) bl. XV). Vgl. J. S. Gale, The influence of China upon Korea
(Transactions Korea Branch R. A. S. I, bl. 1-24) en H. B. Hulbert,
Korean Survivals (Id. bl. 25-50).

[106] "It was not until the seventeenth century that Europeans came in
contact with Coreans, when some unfortunate Dutchmen were shipwrecked
on the coast and held captive for years. The narrative of the Dutch
supercargo Hamel, written towards the close of the seventeenth
century, gives a graphic account of Corean manners and customs, and,
as read at the present time, conveys an exact picture of the people
and country. Place after place which he mentions in their captive
wanderings have been identified, and every scene and every feature can
be recognised as if it were a tale told of to-day. So strong is native
conservatism both in language and habits that Hamel's description of
two hundred years ago reproduces every feature of present Corean life"
(Scott, Stray notes on Corean History etc., Journal China Branch
R. A. S. New Ser. XXVIII, 1893-94, bl. 215).--"Hendrik Hamel was
plainly a shrewd observer, and much of his description of the country
and the people and their customs tallies well with our own experience
of the last thirty years, though one would not care to subscribe to
every one of his statements". (Foreword van M. N. Trollope bij de
uitg. van Hamel's Journaal in Transactions Corea Branch R. A. S. IX,
1918, bl. 94).

[107] ".... c'est le seul ancien ouvrage connu qui donne de première
source des détails importants concernant la Corée & ses habitants"
(Tiele, Mémoire bibliogr., bl. 275).--"Das Schicksal des H. Hamel
van Gorcum ... ist lehrreich als ein Blick in das innere Leben des
Koreischen Staates und Volkes, und seine Notizen über dasselbe sind mit
Unrecht bisher unbeachtet geblieben, da sie, bei Koreas stationairem
Zustande, auch heute noch nicht veraltet sind, und gleiche Autorität
wie jene oben angeführten haben, welche durch die anspruchlosen Angaben
des redlichen Holländers bestätigt oder selbst im wesentlichen noch
vervollständigt werden" (C. Ritter, die Erdkunde von Asien, III,
1834, bl. 637-638).

[108] Rev. J. Ross, History of Corea, [1880]; en Ch. Dallet, Histoire
de l' Eglise de Corée, 1874.

[109] "On n'a jamais prêché la religion chrétienne dans la Corée,
quoique quelques Coréens ayent été baptisez en différens tems à
Peking" (Observations géographiques sur le royaume de Corée, tirées
des Mémoires du Père Regis, in Du Halde, Description, etc. IV (1736)
bl. 532).--"The first attempt of a foreign missionary to enter the
hermit kingdom from the west was made in February 1791" (Griffis,
Corea, 1905, bl. 353).

[110] ".... les missionnaires sont les seuls Européens qui aient jamais
séjourné dans le pays, qui en aient parlé la langue, qui aient pu, en
vivant de longues années avec les indigènes, connaitre sérieusement
leurs lois, leur caractère, leurs préjugés et leurs habitudes"
(Dallet, Histoire, etc. I, bl. IX).

[111] "In 1368.... the warrior monk was enthroned in Peking, emperor
of all China. Next year... the king of Corea, sent an ambassador with
letters of congratulation to the new emperor, to his new capital of
Nanking, and the pleased emperor formally acknowledged him king of
Corea" (Ross, History of Corea, bl. 268).

[112] "Fifty years previous to the Manchu conquests, Japan had overrun
Corea in a war of pure conquest; and though, with Chinese assistance,
she was ultimately driven out, she never abandoned her foothold in
the port of Fusan, which has always remained, under the daïmiös of
Tsushima, as a port of commercial intercommunication" (Parker, China
Past and Present, bl. 340).

[113] "Corea heeft sich de Tartar onderworpen" (Gen. Miss. 21
Jan. 1622). Zie ook: Parker, The Manchu relations with Corea
(Transactions Asiatic Society of Japan XV, 1887, bl. 93).

[114] Ross, History of Corea, bl. 276-286.--C. I. Huart, Mémoire
sur la guerre des Chinois contre les Coréens de 1618 à 1637 (Journal
Asiatique, 7e Série, XIV, 1879, bl. 308 e. v.).--W. R. Carles, A Corean
monument to Manchu clemency (Journal North-China Branch R. A. S. XXIII,
1888, bl. 1).

[115] "Ever since the Manchus established themselves in China,
Corea has paid regular tribute to Peking, and been a most faithful
vassal.There was, until fifteen years ago (1883), absolutely no
interference on the part of China in her internal administration: all
she had to do was to send as tribute a few local articles of nominal
value at fixed periods, for which she received a liberal return; and
to apply for recognition when a demise of the Royal crown took place
and a successor inherited" (Parker, China Past and Present, bl. 340).

[116] "Shogun is simply the Chinese tsiang-kün or generalissimo,
being the word "Imperator" in its original military significance"
(Parker, China, 1917, Glossary).

[117] Diary of Richard Cocks (Uitgave Hakluyt Society 1883) I, bl. 255,
301, 304, 311, 312, 313; en C. J. Purnell, The Log-Book of William
Adams 1614-19 (Transactions of the Japan Soc. of London, XIII, 1916,
bl. 178.--Het eerste Koreaansche gezantschap kwam in Japan in 1608,
het tweede in 1617. "From this time down to the year 1763 Korea
sent ambassadors to Japan on the occasion of the appointment of a
new Shogun. Altogether such missions arrived in Japan eleven times"
(I. Yamagata, Japanese-Korean relations after the Japanese invasion
of Korea in the XVIth century, Transactions Korea Branch R. A. S. IV,
2 (1913) bl. 8).--Dat het optreden van een nieuwen Sjogoen niet de
eenige aanleiding was voor het sturen van een gezant, blijkt uit
deze aanteekening in Dagr. Japan 1643 onder 6 Mei: "Gemelte Heere
[van Firando, die aan de Compagnie geld schuldig was] soude na
voorgeven noch wel 4 a 5 kisten gelt betaelt gehadt hebben, ten ware
den ambassadeur van Korea, die naer Jedo verreijsde om Keijserlijcke
Maijt [d.w. den Sjogoen] over de geboorte van den jongen Prince
geluck te wenschen, door of bij de uijterste palen langs van zijn
Heerlijckheijt gecomen ware, bij welcke gelegentheijt gemelte Heere
ettelijcke kisten gelts hadde moeten aen oncosten maecken."

[118] "De Coreese Ambassade is in April weeder ghekeert naer Coree
met treffelijcke presenten, in gaen en commen overall vrij gehouden;
haer versouck is geweest assistentie tegens de Chijneesen die sij
claechden haer veel overlast te doen; het scheen haer goede hoope
tot assistentie is ghegeven geweest. Men liet een groot gerucht
van preparatie tot oorlooghe loopen dan is corts naer haer vertreck
als roock verdweenen; 't schijnt dese Kaijser meer genegen is sijn
landtsheeren met bouwen van Casteelen arm te houden dan die door
vreemde oorloghe rijck te maecken" (Opperhoofd Firando naar Batavia
dd. 17 Nov. 1625.--Zie ook Dagr. Japan 24 Maart 1637, Bijlage IV).

[119] "In het volgende jaar 1655, is in Japan niets bijzonders
voorgevallen, alleenlijk sijn daer uijt Corea drie ambassedeurs
van 't Hoff geweest met een gevolgh van drie hondert personen om d'
Hommagie te doen; sijnde die van Corea gewoon dat om de drie jaren te
laten geschieden" (Mr. P. van Dam's Beschrijvinge, Boek 2, deel 1,
caput 21, fo 289).--"In 1710 a special gateway was erected in the
castle at Yedo to impress the embassy from Seoul, who were to arrive
next year, with the serene glory of the sho-gun Iyénobu ... The
intolerable expense at last compelled the Yedo rulers to dispense
with such costly vassalage, and to spoil what was, to their guests,
a pleasant game. Ordering them to come only as far as Tsushima, they
were entertained by the So family of daimios" (Griffis, Corea, 1905,
bl. 151). Vgl. Chinese Repository X, 1841, bl. 163 (noot).

[120] "...het ophouden der joncquen .. ontstaet ... door den Hr. van
Tsussima (met licentie ofte passen des Keijsers de negotie op Corea
ende dat onder seecker getal van joncquen exerceerende) nu al eenige
jaeren herwaerts onderstaen heeft de voorn. passen, soo die van den
Keijser aen de Coreesen als die vande Grooten in Corea aenden Keijser,
op te houden ende naer sijns welgevallen ende meesten profijt andere
in plaetse doen schrijven" (Missive Opperhoofd Couckebacker, Jedo 23
April 1635).

[121] "Onsen handel is daer noch jonck ten aensien van de Portugesen,
Japan van over de 100 jaeren gefrequenteerdt hebbende" (Patr. Miss. 31
Aug. 1643).

[122] "Van desen hoeck af voortaen, soo streckt de Custe weder nae
het noorden toe, wijckende daer nae innewaerts noordwestwaert aen,
aen welcke Custe comen die van Japon, traffijckeren met het Volck
van die contreye, diemen noemt Cooray, ende men heeft daer Havens
ende beschutsels, hebben een tuych van smalle ende ondichte stucken
gheweeft werck, 't welcke die Japonen aldaer comen verhandelen,
waer van ic goede, breede, ende waerachtighe informatie hebbe,
als oock vande Navigatie naer dit Landt toe, vande Pilooten die
't aldaer ondersocht ende bevaren hebben, als volght.

Van desen hoeck van den Inham van Nanquin af, 20. mijlen zuydtoostwaert
aen, zijn gheleghen etlijcke Eylanden aen het eynde, vande welcke,
te weten, aende oostzijde leyt een seer groot ende hooch Eylandt van
veel Volcks bewoont, soo te voet als oock te peerde.

Dese Eylanden worden vande Portugesen gheheeten As Ylhas de Core,
ofte d' Eylanden van Core: maer het voorschreven groot Eylandt is
ghenaemt Chausien, heeft vande zijde van het noordtwesten eenen
cleynen Inwijck, hebbende een Eylandeken in de mont ligghen, t'
welcke de Haven is: maer heeft weynich diepten, alhier houdt de
Heer van het landt sijn residentie: Van dit Eylandt af, 25. mijlen
zuydtoost aen, is gheleghen het Eylandt van Goto, een van d'Eylanden
van Iapon, twelcke leyt vanden hoeck vanden Inham van Nancquin af,
oost ten noorden t' Zeewaert aen, 60. mijlen weeghs ofte weynich meer"
(Jan Huyghen van Linschoten, Reys-Gheschrift van de Navigatien der
Portugaloysers in Orienten enz. [1595], bl. 70).

[123] "Hirado. In W. Japan, H before i is pronounced F, and n is
inserted before d." (The Voyage of Captain John Saris to Japan, 1900,
bl. 78, noot 4).

[124] De Jonge, De opkomst van het Nederlandsch gezag in O.I. dl. III,
bl. 300; en Van Dijk, Iets over onze vroegste betrekkingen met Japan,
1858, bl. 29.

[125] Peper.--"...bij de Chineezen in Nangasaq ende die van Corea niet
werdende getrocken" Firando 3 December 1634. (Opperhoofd Couckebacker
aan den Gouverneur van Formosa, Putmans).--Vergelijk echter de volgende
berichten: "At our returne to the English house [te Firando], I found
three or foure Flemmings there; one of them was in a Iapan habit, and
came from a place called Cushma [Tsushima], within sight of Corea. I
vnderstand they sold Pepper and other Commodities there, and I thinke
haue some secret trade into Corea, or else are very likely to haue"
(The Voyage of Captain John Saris to Japan, bl. 170).--"Peper werd
daer [Japan] vercocht tegen 15 ende 16 taijl t' picol; dese werdt ten
deele in Japan gesleten, pertije naer Corea vervoert" (Gen. Miss. 3
Febr. 1626).

[126] "Langasacki 3 November 1610. Thin is op Corea seer getrocken
waeromme hijer veel vertijert wert, ick hebbe versocht off het
mogelijck sijn soude wij eenighe handelijngge op Corea hijer vuijt
Jappan mochten doen; tot dijen fijne ick in Martij passado eenen
Assistent met 20 picol peper naer het eijlandt Tuxcijma sijnde ontrent
30 mijlen van hijer gesonden hebbe dije met dije van Corea, dat noch
25 mijlen van daer is, handelijng [te] drijven ende hun vaert 3 a
4 maelen 's jaers derrewaerts maecken, doch is d' voirsz. door de
strenge wetten des landts onmogelijck bevonden, dat den Gouvr. vant'
voirsz. eijlandt oock nijet consenteeren will, want hem schadelijck
sijn soude, dan sullen 't voirsz. noch nijet achterwege laten vorder te
versoucken want groot profijt can gedaen worden, soo in sijdewerck,
leeren, medecijnen ende andersijnts dat van daer gebracht wort"
(Aan Heeren XVII; ongeteekend maar waarschijnlijk van Specx. Ook in
vertaling in Nachod, Die Beziehungen enz. Beil. 8, bl. XXIII).

[127] "Voorts alzoo mijne onderdanen genegen zijn, om alle landen en
plaatsen met handeling in vriendschap en sincerelijk te bezoeken; zoo
verzoeke ook aan Uwe Keiz. Majesteit, dat dezelve den handel op Corea
door Uwer Majesteits faveur en behulp mogen genieten, om alzoo met
gelegener tijd de noordcust van Japan mede te mogen bevaren, daaraan
mij zonderlinge vriendschap geschieden zal" (18 Dec. 1610). (Van Dijk,
Iets over onze vroegste betrekkingen met Japan, bl. 38).

[128] "The Flemynges ... have som small entrance allready into Corea,
per way of an iland called Tushma, which standeth within sight of
Corea and is frend to the Emperor of Japan" (30 Nov. 1613). (Diary
of Richard Cocks (Correspondence) II, bl. 258).

[129] "I make noe doubt but your seruant Edward Sares is by this tyme
in Corea, for from Tushina I appoynted him to goe thither, beinge
incouradged by the Chineses that our broad cloath was in greater
request ther than hear. It is but 50 leagues ouer from Iapann and
from Tushina much less" (17 Oct. 1614). (The voyage of Captain John
Saris to Japan, bl. 210).--"We cannot per any meanes get trade as
yet from Tushma into Corea, nether have them of Tushma any other
privelege but to enter into one little towne (or fortresse), and in
paine of death not to goe without the walles thereof to the landward"
(25 Nov. 1614). (Diary of Richard Cocks II, bl. 270).--"Sayer is out
of hope of any good to be done there [Tushma] or at Corea" (Firando
9 March 1614). (Letters written by the English Residents in Japan,
bl. 130).--"Ambassadors from the King of Corea to the Emperor of
Japan were attended by about 500 men and were royally entertained,
by the Emperor's command, by all the Tonos or Kings of Japan through
whose territories they passed, and at the public charge... Endeavoured
to gain speech with the Ambassadors, but was unsuccessful, the King
of Tushma (Tushima) the cause, he fearing that the English might
procure trade if Cocks got acquainted with the ambassadors" (Firando
15 Febr. 1618 (Letters written by the English Residents in Japan,
bl. 222).

[130] Zie Missiven Commandeur Cornelis Reijersen van 10 Sept. 1622,
20 Nov. 1622 en 5 Maart 1623, zoomede de Missive der Regeering te
Batavia aan Reijersen van 2 April 1624; en Gen. Miss. van 6 Sept. 1622
en 20 Juni 1623.

[131] "Camps aviseert ons dat den Hondt, keerende van de bocht van
Spirito Sancto na Japan, op Corea vervallen ende van 36 oorloghsjoncken
die de Coreers aldaer gestadigh tot bevrijdinghe van haere cust
houden, bespronghen ende furieuselijck met bassen, roers, boogen ende
ontallijcke hasegaijen bevochten is geweest, doch sonder schade, na
dat mannelijck tegen de Coreers gevochten hadden, daer affgecomen; dit
schrijven UE. op dat verdacht mooght weesen de scheepen oft jachten,
welcke die wegh uijtgesonden werden, te waerschouwen ende te belasten
wel op haer hoede voor soodanighe resconter te wesen ende dit off
diergelijcke volck niet veel goets te betrouwen". (Missive Reg. Batavia
aan Reijersen 3 April 1623. Verg. ook: Instructie Martinus Sonck 11
Juni 1624 en Gen. Miss. 20 Juni 1623). (Het advies van Camps is in
het Kol. Arch. niet aangetroffen).

[132] Zie bl. XLII, noot 3, slot.

[133] "Wij verstaen uijt UE. brieven hoe den gesandt van Corea
door Firando met een gevolch van 500 dienaeren naer Jedo om de
reverentie voor den Keijser te doen gepasseert was. Wij hadden
wel gewenst ons daermede aengeschreven wierden wat haer verricht
is ofte versouck sij. Item met wat presenten voor de Maijesteijt
verschijnen; voorvallende occasie souden wel begeerich wesen door
UEd. de gelegentheijt van dat lant ondersocht wierden, met wien
correspondeert, wat handel aldaer gedreven ofte oock vreemdelingen
admitteeren ende wat commoditeijten uijt geeft, ofte daer oock gout
ofte silvermijnen sijn ende diergelijcken. Wij hebben alhier verstaen
deselve opulente eijlanden insonderheijt van sijde te wesen, welcker
seeckerheijt achten wij UEd. aldaer best vernemen sult.... nevens
een descriptie van de gelegentheijt ende de particulariteijten van
bovengeroerde Corea waermede des Compagnies dienst gevoirdert wert"
(Missive Batavia naar Firando, 25 Juni 1637).

[134] "...Belangende de gelegentheijt van 't lant van Corea
hebben voor tegenwoordich niet anders connen vernemen als
UEdt. uijt de nevensgaende notitie ofte aenteeckeninge sult
gelieven te beoogen ..." (Zie Bijl. IV) (Missive Firando naar
Batavia, 20 Nov. 1637).--"Verstonden mede uijttenmonde van
voorn. Daniel [Reijniers, die met drie trompetters te Jedo was
achtergebleven].... dat 4en Januarie passado de Coreesche gesanten
sijnde twee principaele Heeren met haerluijder suijte binnen de
Keijserlijcke stadt Jedo geaccornpagneert wesende van verscheijden
treffelijcke Japanschen adel, waren gearriveert, ende in naervolgende
ordre naer haer logiement gereden: Eerstelijck enz." (zie Bijl. IV en
Witsen 2 dr., I, 48). (Dagr. Japan, 5 Febr. 1637).--"In wat voegen de
Gesanten van Corea in Jappan aengelanght; bij de Rijcxraeden aengesien,
wat schenckagie den Majt. gepresenteert ende eijntlijck haer demissie
becomen hebben, wert largo int daghregister geinsereert waervan ons
gedient ende gesien hebben dat voorde Compe. in dat landt, zooveel
als noch geopenbaert wert, niet te bejaegen is" (Missive Batavia naar
Firando, 26 Juni 1638).

[135] "Een weynigh boven Iapon op 34. ende 35. graden, niet verre
van de Custe van China, leyt een ander groot Eylandt, ghenaemt Insula
de Core, van welcke tot noch toe gheen seker bescheydt en is van de
groote, tvolck, noch wat waren daer vallen" (J. H. van Linschoten,
Itinerario enz. bl. 37). Hieruit blijkt dat op het laatst der 16e eeuw,
Korea hier te lande nauwelijks bekend was.

[136] ".... bij noorden Japan te keeren, de custe van Tartarien,
China als 't land Corea t' ontdecken ende t' onderstaen wat
proffitable trafficque daeromtrent voor de Generale Compe. te behalen
sij...." (Instructie Quast 7 Juli 1639).

[137] Zie Bijlage I o.

[138] Zie Bijlage II e, f en h.

[139] Zie Bijlage I o.

[140] "Bij de agt Nederlanders hiervoor vermelt voorgegeven sijnde
dat op Corea voor de Comp: een voordeeligen handel soude sijn te
drijven in sodanige waaren als wij gemeenlijck in Japan aanbrengen,
is naderhand ondervonden dit soo breet niet te segge...." (Van Dam,
Beschrijvinge, enz. Boek 2, deel i, caput 21, fo 324).

[141] Zie Bijlage II j en k.

[142] "Aangaande Corea, daer van daen de Japanders haere grote
behoeften van coopmanschappen mede krijgen, is daer voor de Compagnie
niets te doen, vermits dat Eijlant onder de contributie en van China en
van Japan staende; die vorsten aldaer geen andere Handelaers willen
admitteren, behalven dat men volgens d' ordre van Japan buijten
Nangasackij nergens anders om te handelen mag te komen" (Van Dam,
Beschrijvinge, enz., Boek 2, deel I, caput 21, fol. 428).--"Von
Niederländischen Seefahrern blieben fortan die Küsten von Korai
unbesucht" (Von Siebold, Nippon, VII, bl. 27).

[143] 't Jacht Corea werd in 1669 aangebouwd voor de Kamer Zeeland
(Van Dam, Beschrijvinge, Boek 1, deel 1, caput 17, fol. 343), liep
20 Mei 1669 naar zee (Patr. Miss. 25 Aug. 1669), kwam 10 Dec. 1669
te Batavia aan (Kol. Arch. no. 1159); werd op Onrust in 1679 zoo
onbekwaam gevonden dat werd besloten het aan den meestbiedende te
verkoopen (Res. 11 Nov. en 2 Dec. 1679).

[144] "the envoy from Quelpart.... circa Ao. 650" (Parker, China
Review XVI, bl. 309).

[145] "Auf der Karte von Jan Huijgen van Linschoten (1595) ist Korai
als eine Insel mit der Aufschrift Ilha de Corea, I dos Ladrones, Costa
de Conray angegeben deren Südspitze unter 33° 22' N. B. liegt. Ebenso
ist noch auf Joannes Janssonius Karte von Japan (1650) Coraij Insula
zu sehen und im S. derselbe eine kleine Insel die den Namen I. de
Ladrones trägt; Letstere ist das einige Jahre später bekannt gewordene
Quelpaard Eiland" (Von Siebold, Nippon I, bl. 89).--Vgl. O. Nachod,
Die älteste abendländische Manuscript-Spezialkarte von Japan von
Fernao Vaz Dourado 1568. Roma, 1915.

[146] "Nach Hamel's Entweichung aus der Gefangenschaft
wurde die berüchtigte Insel Quelpaard in den Seekarten der
Niederländisch-Ostindischen Compagnie eingetragen. Auf der
obenerwähnten "Paskaart" von Eskild Juel liegt die Mitte der Insel
unter 33° 15' N.B. und etwa 127° O.L... Es blieb aber auf den Karten
des 17 und der ersten Hälfte des 18. Jahrhunderts die Ilha de Ladrones
welche unstreitig dieselbe als Quelpaard ist, in einer Entfernung
von etwa 20 geogr. Meilen im N.W. derselben liegen; ebenso liegt sie
auch unter dem Namen Fong ma auf der von d' Anville herausgegebenen
"Carte générale de la Tartarie Chinoise" und vom "Royaume de Corée"
und erhielt sich, wenn auch nur als ein Schattenbild, auf den neuesten
Karten von dieser Gegend" (Von Siebold, Nippon I, bl. 89).

Op de "Carte générale de la Tartarie Chinoise" in d' Anville's atlas
van Maart 1732 (Universiteits-bibliotheek Leiden) ligt het eiland
"Fongma" noordwestelijk van "Quelpaert Isle suivant les cartes
hollandoises".--Vgl. Teleki, Atlas zur Geschichte der Karthographie
der Japanischen Inseln (1909): Kaarten V, 3 (1599), V, 2 (1607-9),
VII, I (1650) en VIII, 2 (Isaac de Graaf): I de Ladrones. Kaarten
VIII, 1 (1664) en VII, 3 (1688): Fungma. Kaart X, 2 (1687) van
Joan Blaeu (Kol. Arch. no. 288): 't Quelpaert. Kaart XVI, 2 (1734):
Quelpaert. Kaart XV, 1 (1735): I de Quelpaert. Kaart XIV, i (1750):
I de Quelpaert.

[147] N.G. van Kampen, Geschiedenis der Nederlanders buiten Europa II,
bl. 121: "Zij zetteden vervolgens hunnen togt naar Japan voort doch
strandden ten zuiden van Corea op een eiland hetwelk zij Quelpaert
noemden".--Dr. J. de Hullu, Iets over den naam Quelpaertseiland,
Tijdschrift Kon. Ned. Aardr. Gen., 2e ser., dl. XXXIV (1917) bl. 860:
"dat het van hen zijn Europeeschen naam heeft ontvangen getuigen
zij zelf in het journaal".--Zie ook: "F. E. Mulert, Nog iets
over den naam Quelpaertseiland, T.K.A.G. 2e ser. dl. XXXV (1918)
bl. 111).--Vergl. nog Witsen, 2e dr., I, bl. 46: "Op de kust van
dit Korea, 13 mijl uit de wal, leit een eiland, by de Nederlanders
Quelpaerts Eiland en by d' Eilanders zelfs Moese, en in de Sineese
kaarten Fungma genoemt".

[148] 18 September 1648: "Lossen aen Campen wierd op de middagh
geeijndigt, aen de Witte Valck naer gewoone monsteringh begonnen, dat
gewenst voortgingh; terwijl daer aen boort was quam 't Fluijtschip
de Patientie oock deese baeij inseijlen en sette sich bij de Koe;
den E. Dircq Snoucq was op denselven van Taijouan gescheijden 27
Augustus met een lading van f 23172:13:11 daer en boven aen Tonquinse
sijde uijt de Witte Valck overgenomen f 68413:38:7 ende koehuijden van
Siam uijt de Witte Druijff f 3990:17. Aen 't Eijland 't Quelpaert 30
mijlen bewesten Firando gelegen, hadden getracht, om water te halen,
met de boot te landen; d'Inwoonders desselffs hadden hun affgewesen,
stracks daer op een roer gelost, en een van d'onse getroffen voor aen
sijn kin, dat het schroot 't been kneuste ende diep in steecken bleef,
sonder dat hun eenigh leet van ons geschiet was". "Dagh-Register der
Compie in Nangasackij 't sedert 3 Novemr. Ao 1647 tot 8en Decembr
1648". (Kol. Arch. no. 11678). Zie ook Valentijn V, 2e stuk, 9e boek,
9e hoofdstuk bl. 89.

[149] Kol. Arch. no. 434.--Vgl. J.E. Heeres, Tasman's Journal of
his discovery of Van Diemens Land etc., 1898, bl. 116, noot 2:
"Quel is another name for a galiot"; en bl. 1, noot 3: ""Quelpaert"
an old name for a galiot".

[150] Deze resoluties zijn overgenomen in het hiervoren aangehaalde
opstel van Dr. J. de Hullu (bl. 856).

[151] Voor de op dit schip betrekking hebbende bijzonderheden zie
Bijlage III_C.

[152] Vgl. De Jonge, Geschiedenis van het Nederlandsche Zeewezen,
dl. I, bl. 799; "Lijste van Nederlantse navale macht op 30 November
Ao 1640 in India bevonden, omtrent Malacca: 't Quelpaert".

[153] "Op de onbequaemheijt van Firando's haven door het quaet
acces dat de heete stroomen veroorsaecken ende d' ongelegentheijt
die de Japanse tuffons daer, aen verscheijde onser scheepen hebben
toegebracht" (Miss. Batavia aan President Couckebacker in Japan,
2 Juli 1636).--"Soo sijn oock met het transport van Comps. ommeslagh
uijt Firando in Nangasacqui wel te vrede, met UE. verstaende het daer
gelegener plaetse tot den handel sij als in Firando" (Miss. Batavia
aan den Regent van 't Eijland Schisinia [Decima] 23 April 1643).

[154] "des ouden Keijsers pas, grootvader van dese regerende
Maijesteijt daer in Japan menichmael ondersoeck om gedaen ende naer
gevraeght is, om redenen dat gesustineert wierdt denselven civieler
ende tot der Nederlanders vrijicheijt favorabelder als den gevolghden
ingestelt was." (Miss. Batavia naar Japan, 2 Aug. 1641).--Vgl. Van
Dijk, Iets over onze vroegste betrekkingen met Japan, bl. 40.--In het
"Verbael uijt d' advijsen van verscheijde quartieren (16 Nov. 1641-16
Oct. 1642) wordt gezegd dat "do. pas weijnigh differeert met het
pas dat gestadich ia Japan verbleven, aen den Hre Hendrick Brouwer
verleent en onlanghs [aan] de grooten vertoont is".

[155] W. P. Groeneveldt, De Nederlanders in China, I
(Bijdr. Kon. Instituut voor de Taal-, Land-en Volkenk. v. Ned.-Indië
VI, 4 (1898), bl. 290).

[156] "Volgens d' advijsen dit voorleden noorder mousson van Teijouhan
becomen, ende nae de rapporten van verscheijden overgecomen Chinesen
alhier, mitsgaders nae de loopende geruchten in Japan, schijnt het
seeker ende buijten alle twijffel te gaen dat den vijant van Manilha
verleden zuijder mousson ao 1626 aent Noordt eijnde van Formosa
gecomen ende op seecker cleijn eijlandeken genaemt Kelang-Tansuij,
niet verre van 't groot Eijlant gelegen, plaetse geincorporeert,
ende een drijpuntich fort op den houck van t' Eijlandeken begrepen
heeft, sijnde nae rapport van seecker Chinesen tolck inde maent
Junij ao pasto met drij gallijen, een fregat ende seven joncken,
gemant met ontrent tachentich zeevarende Chinesen, idem met noch
ontrent 180 Castilianen van Luconia gescheijden, ende in voughen als
geseijt is op Kelang Tanghsui nedergeslagen met intentie om voor hen
den Chinesen handel aldaer te funderen, welcke in Manilha, soo ten
respecte onser vestinge in Teijouan gelijck mede door 't cruijsen
onser scheepen daerontrent genouchsaem begon te verdwijnen; voorts,
soo als de geruchten in Japan sterck liepen, om ons in Teijouwan met
een goede macht zelfs te comen besoucken ende van daer te slaen. De
gelegenheijt vande plaetse waer ontrent den vijant fortificeerde,
was d' onse noch niet ten rechte bekent, doch t' was aant Noort
eijnde te doen. Wat de Baeij belanght, dezelve was met dit eylandeken
(goelijck een quartier mijle vant Groot Eijlant gelegen) beslooten
binnen t'welcke t'vaertuijch genouchsaem voor alle winden beschut
lach, connende van twee sijden vuijt ende in. De diepte vant incomen
nae de Witt [Commandeur Gerrit Frederickszn de Witt, wl Gouverneur]
verstaen conde, soude ontrent 40 vadem ende binnen de Baeij zelffs
niet meer als 5 a 6 vadem houden. Dit is in substantie 't gene wij
tot noch toe van dese zaecke hebben connen verstaen" (Memorie voor
d'E. Pieter Nuijts dd. Batavia 11 Mei 1627. Zie ook Gen. Miss. 29 Juli
1627).--Vgl. The Philippine Islands 1493-1898 ed. Blair and Robertson,
XXII, bl. 98, 168 en XXIV, bl. 153; en de aldaar aangehaalde Historia
de Philipinas, V, 114-122.

[157] "Kelung, in latitude 25° 9' N and longitude 121° 47'.... is
situated on the shores of a bay.... In this bay is Kelung Island, a
tall black rock about 2 miles from the actual harbour.... The ruins
of an old Spanish fort still exist on the small island in Mero Bay"
(W. F. Mayers, The Treaty Ports of China and Japan, 1867, bl. 323).

[158] "Overtredende tot de gelegentheijt van Formosa daar de Compe
residentie heeft genomen op insichten omme aldaer te trecken den handel
uijt China ende te gauderen de commoditeijten van dat waerdich Eijlant,
mitsgaders de blinde heijdenen tot het Christengelove te brengen
ende onder onse subjectie te houden" (Missive Batavia naar Taijoan,
4 Juli 1644).

[159] Nagasaki 2 October 1642. ".... Over 5 à 6 jaren geleden is wel
ernstelijck bij de Gouverneurs van Nangasacqij aen de Presidenten
Couckebacker ende Caron gerecommaudeert sulcx bij der handt te nemen,
opdat daerdoor den loff bij de hooge overicheijt van Japan mocht
becomen" (Missive Jan van Elseracq aan Paulus Traudenius).--".... the
reason why the Dutch have made so great efforts to capture Hermosa
Island, going to attack it year after year, was that they had promised
the Japanese that they would do so, and would expel the Spaniards
from it" (The Philippine Islands, ed. Blair and Robertson, XXXV,
bl. 150. Bericht uit Macasar, Maart 1643).

[160] De Regeering te Batavia schreef 23 Mei 1637 al aan Gouverneur
Van den Burch: ".... soo dan de goudtmine op Formosa sich mede ten
proffijte van de Compagnie opende, soo waere dan niet alleen den
Papegaij maer den Arent geschooten, doch alles moet zijn tijdt hebben
ende werden groote Steeden in eenen dagh niet gebouwt".

[161] "Op de gelegentheijt van de Spagnarts vestinge Kelang Tamsuij
overlang gerecommandeert sullen nu oock te meer moeten letten
om de Compagnie daervan te verseeckeren en door middel van dien
't eijlandt Formosa te gunstiger te besitten, 't welck hoognoodich
is. Men verlangt hier seer nae de successen van de goutmijnen dewelcke
sonderlinge in dese gelegentheijt van tijdt te passe souden comen, als
de silvermijnen voor de Compagnie in Japan geslooten blijven souden,
't welck wij nochtans verhopen dat anders uijtvallen sal, ende een
blijde tijdinge soude wesen" (Patr. Miss. 12 April 1642).

[162] ".... de Compagnie's middelen moeten gesuppediteert worden
tot maintenue van de groote lasten, ende dat het de participanten
van deselve Compagnie vrij meer om winsten uijt India te trecken te
doen sij, als dat blooten renommee hebben van veel volckeren sonder
voordeel onder haer gebieth te sijn" (Missive Batavia naar Formosa,
23 Juni 1643).

[163] "Tgene van de goutmine geschreven werd, heeft ons verheugt,
maer sullen [ons] veel meer verblijden als door ondervindingh (dat
reede volgens d' advijsen ende rapporten des Gouverneurs Traudenius
bij der hant moet genomen sijn) comen te vernemen gout-rijck ende
wel te genaecken is; deselve van importanse zijnde sal geheel
voor de Compe moeten versekert werden, ende sonder op nader ordre
te wachten ons daervan meester maken, de besitters verplaetst,
verdelght ofte verdreven...." (Missive Batavia naar Taijouan,
23 April 1643).--"Het verdelgen ende uijtroijen vande menschen
daer omtrent de mine residerende (dat VE. soo ernstigh bij hare
brieven recommanderen te doen) connen wij hier niet goed vinden"
(Patr. Miss. 21 Sept. 1644).--"Of the island's mineral products Gold
is the most important.... It may be said.... that of the limited area
investigated the north ... possesses the most valuable Gold deposits"
(Davidson, The Island of Formosa, bl. 460).

[164] "Omme dan de rechte vruchten van dit costelijck eijland Formosa
de Compe. te doen gevoelen, ende ons daervan geheel meester te maecken,
hadden wij volgens resolutie van den 12en April ende 17 Junij passado
g'arresteert den Castiliaen uijt Kelangh te slaen ende derzelver forten
te bemachtigen" (Gen. Miss. 12 Dec. 1642).--Gouverneur Traudenius
zond 17 Aug. 1642 eene krijgsmacht onder Capitein Harouse daarheen;
deze arriveerde aldaar den 21en Aug. en landde denzelfden dag, met
het gevolg dat de bezetting "haer den 25 daeraenvolgende rendeerden,
ende daeghs daeraen met vliegende vaendels uijttrocken tot aent
Clooster". Onze verliezen waren 5 dooden en 15 gekwetsten.--Vgl. Leupe,
De verovering van het fort La Sanctissima Trinidad op Formosa in 1642,
Bijdr. Kon. Inst. II, 2 (1859), bl. 73; en The Philippine Islands,
XXXV, bl. 135 e.v. Het bericht van de verovering werd 9 Nov. 1642
te Batavia aangebracht (zie schrijven naar Bantam dd. 22 Nov. 1642)
en bij particulieren brief van G.G. van Diemen dd. 12 Dec. 1642 werd
daarvan mededeeling gedaan aan de Hoog Mogende Heeren Staten Generaal
der Vereenigde Nederlanden.--Tijdens Koksinga's aanval op Compagnie's
nederzetting op Formosa, welke eindigde met de overgaaf van Taijoan en
Formosa (1 Febr. 1662) werd Kelang door de onzen verlaten (2 Juni 1661)
(zie Dagr. Bat. bl. 430 en Dagr. Japan 5 Juli 1661). Commandeur Bort
vestigde zich in Aug. 1664 opnieuw te Kelang (Dagr. Bat. bl. 515) dat
ook tegen eene bestorming der Coxingers op 14 Mei 1666 (Gen. Miss. 25
Jan. 1667 en vgl. Dagr. Bat. bl. 193) werd gehouden, maar toen de
havens van China voor de Compagnie gesloten bleven en daarom Kelang
voor haren handel niet van waarde was, werd deze plaats op 18 Oct. 1668
voor goed verlaten (Res. 20 Juni 1668 en Dagr. Bat. bl. 211).

[165] "Omme d' overwinningh der Castiliaense vestingh op Kelangh
de Japanse Regenten te cundigen, alsoo seecker g'opineert wert
't selve den Keijser soude aengenaem wesen, is den 11en September
passado van Taijouan nae Nangasacque affgesonden 't Quel de Brack
... ende verhoopen met die van Taijouan ... het den Japanderen een
aengename tijding wesen sal, alsoo op den Castiliaen ende Portugees
seer verbittert sijn" (Gen Miss. 12 Dec. 1642).

[166] De fluit Patientie vertrok 20 Nov. 1648 over Taijoan naar
Batavia, waar zij 11 Jan. 1649 aankwam. Noch in den brief van het
Opperhoofd Coijett ddo Nagasaki 19 Nov. 1648 naar Batavia, noch in
diens gelijktijdig schrijven naar Taijoan, wordt van eenig voorval
op of bij Quelpaerts-eiland melding gemaakt.

[167] Zie Bijl. III_C, bl. 108 (Dagr. Japan, 27 Oct. 1642).

[168] In de "Zeijlaes-Ordre's", in den tijd toen de Sperwer naar de
noorderkwartieren stevende, medegegeven aan de van Batavia rechtstreeks
naar Japan varende schepen, b.v. de Smient en de Morgenster (1 Juli
1652), de Haes en de Witte Valck (21 Juli 1653), Calff (13 Juli 1654),
wordt Quelpaerts-eiland evenwel niet genoemd: ".... wanneer dan weder
de Cust van Aijnam aensoecken ende soo voort de Golff van Japan in
loopen cunt; doch sootgeviel dat inde Golff eenige contrarie winden
quam te ontmoeten, soo sult in sulcken geval soo veel noort soecken
als het doenlijck zij--in voegen dan aen uw reijse niet te twijfelen
hebt, alwaert oock schoon dat ind' Eijlanden van Couree [Coeree,
Coerre] quaemt te vervallen, zoo zoude echter daeruijt comen, ende
de gedestineerde plaetse bestevenen cunnen."

[169] De opper-stuurman Hendrik Jansz. van "de Sperwer" heeft misschien
een kaart gekend of bezeten waarop het "Quelpaerts-eiland" stond
aangegeven, en daarom kunnen vaststellen waar zijn schip strandde. Zie
Journaal bl. 9.

[170] Zie bl. XLII, noot 1.

[171] "Possibly these riddles might be solved if life were long
enough to devote a dozen years or more to explore the hidden corners
of knowledge" (The voyage of Captain John Saris to Japan, Preface,
bl. VIII).

[172] Quelly--s. m. Mamm. Espèce de léopard de Guinee (Dictionnaire
national, par M. Bescherelle aîné. Paris, 1851).

[173] Zie Journaal bl. 73.

[174] Zie Bijlage I a.

[175] Patr. Miss. 25 Maart 1651.

[176] Gen. Miss. 19 Dec. 1651.

[177] Dr. F. de Haan, Uit oude notarispapieren II: Andreas Cleyer,
Tijdschr. Bat. Gen. XLVI, 1903, bl. 423.

[178] Zie Bijlage I a.

[179] Mededeelingen van den Heer W.F. Emck Wzn. te Gorkum.

[180] Alsdan zal tevens kunnen blijken of er verwantschap heeft
bestaan tusschen Hendrik Hamel en de volgende naamgenooten:

1o. Heyndrick Hamel, patroon der kolonie aan de Zuidrivier
(Nieuw-Nederland). Zie Korte historiael, enz. door David Pieterszoon
de Vries, 1618-1644, ed. Dr. H. T. Colenbrander. [Uitgave
Linschoten-Vereeniging (1911), bl. 147].

2o. Mr. Johan Hamel, Secretaris van Amersfoort 1612-1630 en in 1633
Schepen aldaar (Abraham van Bemmel, Beschrijving der stad Amersfoort,
Utrecht 1760).

3o. Joan Hamel en Adriaan Hamel, blijkens Resolutie van Gouverneur
Generaal en Raden, 7 Febr. 1653, toen klerken ter generale secretarie
te Batavia.

4o. Maria Hamel, weduwe van Bartholomeus Blijdenbergh, met haren
zoon Hendrik wonende te Amsterdam, aan wie uit Indië wissels zijn
overgemaakt (Res. Heeren XVII 25 Nov. 1683 en 24 Nov. 1688).

In "Beschryvinge der stadt van Gorinchem en landen van Arkel,
door Mr. Cornelis van Zomeren, 1755," is de naam "Hamel" nergens
aangetroffen.

[181] Vgl. echter: "The present Japanese régime in Korea is doing
everything in its power to suppress Korean nationality. The Government
not only forbade the study of Korean language and history in schools,
but went so far as to make a systematic collection of all works of
Korean history and literature in public archives and private homes
and burned them" (H. Chung, Korean Treaties, New-York 1919).

[182] Zie: Memorials of the Empire of Japan in the XVI and XVII
centuries, edited by Th. Rundall (Part II. The letters of William
Adams); Letters written by the English Residents in Japan (Part I,
bl. 1-113); The Log-Book of William Adams, 1614-1619, edited by
C. J. Purnell, Transactions of the Japan Society of London, XIII,
part 2, 1916.

[183] "In het oud-Hollandsch worden de persoonlijke voornaamwoorden
zeer veel uitgelaten, soms ten nadeele der duidelijkheid" (De Haan,
Priangan II, bl. 44, noot 8).

[184] Men vindt: lamiren, lemiren, limiren, lumiren; de laatste
schrijfwijze is de juiste. Vgl. Dagr. Japan 21 Maart 1665 "gingen
met het limiren van den dagh onder zeijl".

[185] "een touw bot vieren", een touw tot het einde laten afloopen
(Van Dale, Gr. Wdb. Ned. taal). Volgens eene andere uitlegging zou
de juiste uitdrukking zijn: bocht vieren en zou men moeten verstaan:
"wij lagen zoo nabij den wal ten anker dat wij niet nog meer bocht
van kabeltouw konden uitsteken om wat veiliger te liggen".--Vgl.:
"De gequetste visch duikt aenstonds na de grond: waerom de matroosen
vaerdig bot geven" (Montanus, Gesantschappen, bl. 449).

[186] gaelderij of galerij, destijds de uitbouwsels aan het
achterschip, soms van "kerkraampjes" voorzien welke onmiddellijk
uitkwamen op de kajuit van den gezagvoerder.

[187] troppen d. i. troepen. Vgl. De Ruijter in zijn journaal dd. 10
November 1659: "doe sprong het volck met troppes over boort".

[188] d.w.z. tusschen de kust van Formosa en den vasten wal van China.

[189] lens houden d.i. droog houden, zoodanig dat het laatste water
uit het benedenschip is verwijderd, voor zoover dit met mechanische
hulpmiddelen doenlijk is.

[190] de ongeveer driehoekige betimmering voor aan het schip.

[191] de afsluiting van het achterschip.

[192] d.i. één uur 's nachts.

[193] d.w.z.: lieten de ankers vallen na het schip, door middel van
het roer, te hebben doen oploeven.

[194] d.w.z.: de ankers hielden niet.

[195] d.w.z. het schip raakte onmiddellijk den grond.

[196] groote vaten.

[197] "Wijntint of tintwijn, tinto, alzoo genoemd naar de Rio Tinto in
Zuid-Spanje ... Het is een roode, zoete, samentrekkende Spaansche wijn"
(Speelman, Journaal, bl. 275, noot 2).--"Wyn-tint by de Japanders
hoog geacht, betalende voor ieder Gantang 5 Thayl" (Valentijn V,
2, bl. 93).--Onder de geschenken "aen den Keijser van Japan", den
Sjogoen, behoorden in 1660 ook 24 kannen wijntint. Nog bij Res. 5
Januari 1768 wordt verstaan wijntint voor 't Binnen Hospitaal te
Batavia te verstrekken. Waarschijnlijk was de wijntint aan boord
van de Sperwer ook voor de zieken bestemd.--"Weintinte ist ein roth
Getränk, und wird unter andern für die Ruhr gebraucht.... und wird
(so viel wir wissen) von Holland nach Indien gebracht" (Chr. Arnold,
Beschreibungen, 1672, II, bl. 822, noot).

[198] "De Boekhouders ... hebben sig in 't minste met de regeringe
van 't Schip niet te bemoeijen, nog enige sorg omtrent 't selve te
dragen; sy hebben in de Krijgsraad de derde stem, en moeten benevens
de Schipper en Opper-Stuurman goede toezigt en sorge dragen voor
de goederen van de Compagnie, en alles aanteikenen wat uit 't Schip
gaat, of in 't selve word geladen, daar sy ook rekenschap van moeten
doen. Vorders is de Boekhouders bedieninge, de Scheeps Boeken, so
Grootboek, Journael als Monster-rolle te houden, en yders naam wel aan
te teikenen, en op de Boeken bekent te maken, opdat van 't ene Boek tot
't ander kan gesien worden waar de menschen zijn verbleven, of deselve
dood of in 't leven zijn, en wat yder te goed heeft of te quaad is.

Sy zijn ook gehouden te schrijven en te boeken alle Testamenten,
Codicillen, Inventarissen, Resolutien, Sententien,en diergelijke
meer; ook Copye van deselve geven aan de gene, die deselve mogt
eisschen. Tegens dat de Schepen voor Batavia aanbelanden, moeten
sy de rekeningen van al 't volk tot op 't sluiten gereed maken, en
yder debiteren en crediteren voor soo veel hy aan de Compagnie te
goed heeft of te quaad is, en deselve voor de Matrosen van 't Schip
gaan onderteikenen en haar deselve overleveren; welke Rekeningen
yder gehouden is te bewaren, want moeten met deselve haar te goed
hebbende gagie ontfangen: dog so 't gebeurde, dat imand sijn Rekening
by ongeluk of by verlies van't Schip verloor, deselve kan ten allen
tijde op 't Kasteel van Batavia, (daar alle Copy van de Scheeps-
en Land-boeken worden bewaard) een nieuwe Rekening verkrijgen"
(Oost-Indische Spiegel enz. in N. de Graaff, Reisen, bl. 26-27).

[199] "De Schiman is so veel als een twede Bootsman: want gelijk
dese de Grote en Besaans-mast, en wat tot deselve behoord, moet
besorgen, so moet de Schiman sijn toesigt hebben op de Fokke-mast
en Boegspriet en wat tot die beide behoord, en alles wat deselve
van bloks of touwerk van noden heeft, van de Bootsman versoeken. De
Schiman moet in 't laden en lossen altijd in 't ruim wesen, en de
goederen behoorlijk weg stuwen, ook de zware touwen in 't kabelgat
weg schieten, en op de Fokke-hals, Schoten en Boelyns passen. Hy
heeft mede een Schimans Maat en welke hy vorders van noden heeft tot
sijn behulp. Sijn verblijfplaats is mede in de bak, en schaft by de
Hoogbootsman" (Oost-Ind. Spiegel, bl. 28).

[200] "Yei-na-ra, Royaume du Japon" (Dict. Cor. Franç., bl. 26).

[201] Jirpon, vermoedelijk voor den Japanschen naam Nippon of den
Chineeschen Jihpen.

[202] Hieruit valt niet anders te lezen dan dat de stuurman wist
waar de schipbreukelingen te land waren gekomen en dat hij nu van de
gelegenheid gebruik maakte om de juiste ligging te bepalen van het
Quelpaerts-eiland. Vgl. Witsen, 2e dr., dl. I, bl. 150 noot: "Hoewel
Meester Mattheus Eibokken, die een der geener is welke aldaer gevangen
zijn gebleven, mij bericht ... dat het Eiland Quelpaert hetgeene is,
in 't welk zij gevangen wierden, en daer haer Schip was gestrant,
ter plaetze als boven gemelt, voegende daer bij dat de Stuurman van
hun gebleven Schip, hetzelve kende, en dat de Japanders daer nu niets
te zeggen hebben". Het is jammer dat Witsen niet heeft vermeld hoe de
stuurman aan zijne bekendheid met het Quelpaerts-eiland is gekomen. De
opperstuurman Hendrik Janse van Amsterdam kan hebben behoord tot de
opvarenden van de Patientie die in 1648 vlak bij "Quelpaerts-eiland"
kwam (zie Inleiding, bl. XLIII). Ook kan hij aan boord zijn geweest
van een der schepen Sperwer of Patientie toen deze in September 1651
van Batavia naar Perzië zeilden, en te Batavia of gedurende deze reis
door het scheepsvolk van de Patientie over Quelpaerts-eiland hebben
hooren spreken; misschien heeft hij het eiland Quelpaert leeren kennen
uit eene voor Schippers bestemde manuscript-kaart, waarop het na 1642
was vermeld (Vgl. Inleiding, bl. XLIX, noot 4).

De passage over de ligging van Quelpaerts-eiland luidt in de:

I. Uitg.-Saagman: "onsen Stuerman had de hooghte genomen, ende bevonden
't selve Eijlandt te leggen op de hoogte van 33 graden 32 minuten".

II. Uitg.-Stichter: "hier wesende hadde onse stuerman de hooghte
genomen ende bevonden Quelpaerts Eylant te zijn, leggende op de
hooghte van 33 graden 32 minuten".

III. Uitg.-van Velsen = II.

IV. Montanus, Gesantschappen, bl. 430: "Ondertusschen nam de
stuurman hoogte: en bevond Quelpaerds eiland te zijn, alwaer
't schip verlooren. Dit leid op drie en dartig graeden en twee en
dartig minderlingen".

Vertalers van Hamel's Journaal hebben deze passage aldus weergegeven:
"Als wir nun daselbst waren, hatte unser Steuermann die Höhe genommen,
und so viel befunden, dasz disz Quelpards insel were, so auf der Höhe
von 33. graden und 32. Minuten gelegen" (Arnold's vertaling, Nürnberg
(1672) bl. 825).--"Le Capitaine, ayant fait des observations, jugea
qu'ils étoient dans l'Isle de Quelpaert, au trente-troisième degré
trente-deux minutes de latitude" (Histoire générale des Voyages,
VIII, bl. 416).

Het eiland strekt zich in werkelijkheid uit van 33° 12' tot 33° 30'
zoodat, de onvolkomenheid der toenmalige instrumenten in aanmerking
genomen, de aangegeven breedte van 33° 32' zeer nauwkeurig mag heeten.

De plaats waar de Sperwer strandde, is door Von Siebold "Cap Sperwer"
gedoopt. (Zie "Geschichte der Entdeckungen", bl. 169).

[203] De Compagnie dreef in Japan grooten handel in herte- en
roggevellen welke vooral op Formosa, in Siam en in Kambodja tot dat
doel werden ingekocht.

[204] "Tai-Tjyeng, Ville murée à 2076 lys de la capitale; 5 cantons;
dans l'ile de Quelpaert. 33° 21'--124° 2'" (Dict. Cor. Franç.,
bl. 16**). N.b. Als eerste meridiaan is in dit woordenboek aangenomen
de meridiaan van Parijs (O.lg. van Greenwich 2° 20' 15").

[205] In gedrukte uitgaven: "packhuijs".

[206] Moggan?. Zie Inleiding, bl. XXII, noot 2.

[207] Zoo luidde de titel van den Gouverneur.--"Die Städte 1. Ranges
sind ... Sitze eines Mok så (schin. Müsse) d.i. Kreisgouverneurs"
(v. Siebold, Geschichte, u.s.w., bl. 167). Zie ook Inleiding, bl. XXII,
noot 5.

[208] "Congee. In use all over India for the water in which rice has
been boiled.... It is from the Tamil kanji "boilings".... "1563. They
give him to drink the water squeezed out of rice with pepper and
cummin (which they call canje "Garcia" (Hobson-Jobson, New ed. 1903,
bl. 245).--"The most common drink, after what the clouds directly
furnish, is the water in which rice has been boiled" (Griffis, Corea,
1905, bl. 267).

[209] Dit was Mattheus Eibocken van Enkhuizen, in 1652 met het schip
"Nieuw Enckhuijsen" in Indië gekomen voor Barbarot à 14 gld. pr
maand. (Zie bijl. Ia). Hij moet toen ca 18 jaren oud zijn geweest
(Vgl. Vragen door den Gouverneur van Nagasaki aan de schipbreukelingen
gesteld. No. 54; zie bl. 73).

"Barbarots mogen in Indien niet aangenomen werden, die daarvoor
uijtkomen werden bij tijtsexpiratie niet hoger verbetert als
tot 12 guld. ter maant, ten ware dat haar bequaemheijt een derde
chirurgijnsplaats konde ophalen als wanneer van 14 tot 16 gulden
kunnen worden verhoogt. Siet het reglement van 1680, art. 36 fo
1420" (Mr. Pieter van Dam, Beschrijvinge, boek 3, deel 1, caput 14,
fol. 255).

[210] lees: "met eene door het jacht Ouwerkerk genomen jonk herwaarts
verdreven". Zie de juiste toedracht in Bijlage Ia en IIIa.--Vgl. van
Dam, Beschrijvinge, boek 2, deel 1, caput 21, fol. 320: "dat hij ao
1627 op 't jagt Ouwerkerk had gevaren, en bij geval met een Chinese
jonck daar was geraakt".

[211] Ao 1637. Zie Griffis, Corea, 1905, bl. 158 en 157.--Vgl. Missive
Opperhoofd Couckebacker aan G.G. van Diemen, Firando 20 Nov. 1637:
"... bij loopende geruchten vernamen hoe [de Coreesche Gezanten]
aen de Majesteijt [den Sjogoen] souden versocht hebben bij aldien
haer geliefden assistentie tegens den Tarter te doen, t'selfde door
den Heer van Fingo soude mogen geschieden".

[212] d.w.z. in Indië.

[213] de hoofdstad Seoul.

[214] Benjoesen = Japansche beambten, misschien eene verbastering van
"bungio or bugyo = governor or superintendent" (C.J. Purnell, The
Log Book of William Adams, bl. 194).--"Op ieder schip, dat gelost
werd, zit een Onder Geheimschrijver, of Banjoos" (Valentijn V, 2,
bl. 38).--"Den 28en dito werden 4 Banjoosen belast, om de schepen
te lossen, waar van 'er 2 aan land, en de andre aan boord moesten
blijven om alles, wat 'er af, of aankomt, malkanderen schriftelyk toe
te zenden, en streng te onderzoeken" (Valentijn, a.v., bl. 84).--"de
bongioysen en de verdere dienaren die de scheepsboots in het halen
van water geleijden" (Res. 31 Mei 1701).

[215] Uitg.-van Velsen en Stichter: "yder een Rock, een paer Leersen,
Kousen en een paer Schoenen"; uitg.-Saagman: "een dozijn Schoenen".

[216] Hiertoe heeft misschien het scheepsjournaal van de Sperwer
behoord.

[217] d.w.z. te Nagasaki aangekomen.

[218] Uitg.-Saagman, Stichter en Van Velsen geven de namen van de
drie nog in leven zijnde maats, nl. "Govert Denijs en Gerrit Jansz,
beyde van Rotterdam ende Jan Pietersz de Vries" (Vgl. "Vragen" No. 54,
bl. 73).

[219] d.i. vlechtwerk van touw tot lange, platte slierten bewerkt.

[220] d.i. wij geraakten.

[221] De toedracht zal ongeveer zoo zijn geweest: mast en zeiltuig
vielen buiten boord, waarna men den mast weer overeind kreeg en de ra
(of den spriet) met het zeil door middel van de platting tijdelijk
aan den mast bevestigde; tijdens het hijschen van deze ra (of spriet)
met het daaraan hangende zeil, raakte echter het spoor van den mast
(in dit geval de houten klos waarin het ondereinde van den mast
zijn steun moest vinden) ontzet, tengevolge waarvan het tuig opnieuw
overboord viel.

[222] Dit was het ook in China gebruikelijke en aldaar bij Europeanen
als "cangue" bekende schandbord. "Public exposure in the kia, or
cangue, is considered rather as a kind of censure or reprimand than
a punishment, and carries no disgrace with it, nor comparatively much
bodily suffering if the person be fed and screened from the sun. The
frame weighs between twenty and thirty pounds, and is so made as to
rest upon the shoulders without chafing the neck, but so broad as to
prevent the person feeding himself. The name, residence, and offence
of the delinquent are written upon it for the information of the
passer-by, and a policeman is stationed over him to prevent escape"
(S. Wells Williams, The Middle Kingdom, I, 1899, bl. 509).

[223] "Tjyei-Tjyou. Ile de Quelpaërt ... Résidence d'un mok-sa,
gouverneur de l'île. 33° 33'-124° 16'" (Dict. Cor. Franç., bl. 19**).

"Cette île, qui n'est connue des Européens que par le naufrage du
vaisseau hollandais Sparrow-hawk en 1653, était, à cette même époque,
sous la domination du roi de Corée. Nous en eùmes connaissance le
21 mai [1787].... Nous déterminâmes la pointe du Sud, par 33d 14'
de latitude Nord, et 124d 15' de longitude orientale" (Voyage de la
Pérouse autour du monde. Paris, 1797, II, bl. 384).

De transcriptie "luo" zal een schrijffout zijn. Verg. "Vragen" No. 3
en 12: "Chesu".

In de gedrukte Journalen staat: I. Uitg.-Saagman: "Dit Eijlandt bij
haer Schesuw ende bij ons Quelpaert ghenaemt leijdt als vooren op
de hooghte van 33 graden 32 minuten ontrent 12 a 13 mijl van den
Zuijdt-hoeck van 't vaste Landt van Coree."--II. Uitg.-Stichter en
III. Uitg.-van Velsen: "Dit Eylant bij haer en ons genaemt Quelpaerts
Eylant, leyt op de hoogte van ontrent 30 graden 30 minuten, 12 of
ontrent 13 mijlen van de Zuythoeck vant vaste lant van Coeree."

Voor eene beschrijving van de hoofdstad van Quelpaert zie Belcher,
Narrative of the voyage of H.M.S. Semarang, bl. 238 e.v.

[224] "En volgens verder bericht van bovengemelte Benedictus de Klerk,
aen my mondeling gedaen, is Korea zeer bevolkt" (Witsen, 2e dr. dl. I,
bl. 47).

[225] "As Quelpart has long been used as a place for banishment of
convicts, the islanders are rude and unpolished.... Immense droves
of horses and cattle are reared" (Griffis, Corea (1905), bl. 201).

[226] "Han-Ra-San. Grande montagne dans l'île de Quelpaërt, avec trois
cratères de volcans éteints, qui forment des lacs. 30° 25'-124° 17'"
(Dict. Cor. Franç., bl. 4**).--"This peak, called Mount Auckland,... is
about 6.500 feet high" (Griffis, a.v., bl. 200).

[227] "Hai-Nam. Ville murée à 890 lys de la capitale ... Prov. de
Tjyen-Ra. 34° 27'-124° 11'" (Dict. Cor. Fr., bl. 5**).--"Le ly équivaut
a 1/10 de lieu environ" (Dict. a.v. bl. II**).

[228] ?

[229] "Na-Tjyou. Ville murée à 740 lys de la capitale ... 35° 13'-124°
10'" (Dict. Cor. Franç. bl. 10**).

[230] ? "Tong-Pok. Ville à 726 lys de la capitale ... 34° 43'-124° 32'"
(a.v. bl. 17**).

[231] "The term "San-siang" used twice here, means a fortified
stronghold in the mountains, to which, in time of war, the
neighbouring villagers may fly for refuge" (Griffis, Corea, 1905,
bl. 171).--"San-Syang. Sur la montagne. Dessous de montagne. Sommet
de montagne" (Dict. a.v. bl. 373).

[232] "Htai-In. Ville à 566 lys de la capitale ... 35° 33'-124° 29'"
(a.v. bl. 18**).

[233] "Keum-Kou. Ville à 520 lys de la capitale ... 35° 38'-125° 12'"
(a.v. bl. 7**).

[234] "Tjyen-Tjyou. Ville murée, capitale de la province de Tjyen-Ra,
à 506 lys de la capitale... 35° 37'-124° 37'" (a.v. bl. 19**).

[235] Volgens de Dict. Cor. Franç. (bl. 16**) was daarentegen Syong-to
in de provincie Kyeng-Keui "ancienne capitale du royaume sous la
dynastie précédente".

[236] "Tjyen-Ra-To (Tjyen-La-To). Province sud-oueste"
(Dict. a.v. bl. 19**).

[237] ? "Tchyeng-Am, Prov. de Tjyen-Ra. 35° 22'-124° 25'"
(a.v. bl. 20**).

[238] ?

[239] "Tchyoung-Tchyeng-To. Prov. du sud-ouest, entre Kyeng-Keui et
Tjyen-Ra" (a.v. bl. 21**).

[240] "Yeng-Tchoun. Ville à 390 lys de la capitale.... Prov. de
Tchyoung-Tchyeng ... 36° 59'-126° 8'" (a.v. bl. 2**).

[241] "Kong-Tjou. Ville murée, capitale de la prov. de
Tchyoung-Tchyeng, à 326 lys de la capitale. Résidence du kam-sa ou
gouverneur de la province ... 36° 23'-124°55'" (a.v. bl. 8**).

[242] lees: Kyeng-keui.

[243] "Kiung-kei, or the Capital Province ... is ... the basin of
the largest river inside the peninsula. The tremendous force of its
current, and the volume of its waters bring down immense masses of silt
annually.... The tides rise to the height of twenty or thirty feet"
(Griffis, Corea, 1905, bl. 187).--"Han-Kang. Fleuve qui arrose Sye-oul,
Prov. de Kyeng-Keui" (Dict. Cor. Franç. bl. 4**).

[244] "Sye-Oul, Nom générique qui signifie: capitale. Capitale du
royaume de Corée" (Dict. a.v. bl. 14**).--De eigenlijke naam van
"de Hoofdstad" was: "Han-Yang, Capitale de la province de Kyeng-Keui
et de tout le royaume de Corée depuis 1392.... Ville murée, sur le
fleuve Han. Résidence de la cour et des 6 ministères. Le gouverneur
de la province réside en dehors des murs" (Dict. a.v. bl. 4**).

[245] Bedoeld zijn de mijlen waarmede de zeelieden destijds rekenden,
namelijk Duitsche mijlen van 15 in één graad, volgens de graadmeting
van Snellius. Deze mijlen zijn ongeveer 7.4 K.M. lang, waardoor de
afstand van Seoul tot het aanvangspunt der reis op 518 à 550 komt;
recht gemeten bedraagt die afstand 190 (moderne) zeemijlen, d.i. 352
K.M. De dagreizen, twaalf in aantal, waren gemiddeld 45 K.M. lang. De
afstand van Quelpaert tot Seoul werd later geschat op 90 mijlen of
666 K.M. (Zie "Vragen" No 12, bl. 67).

[246] Van heel wat deftiger personages dan Hamel en zijne kameraden,
werd in Japan verlangd dat zij den Sjogoen en zijn hof op eene
dergelijke vertooning zouden vergasten.

Dagr. Japan, Donderdag 29 Maart 1691: "Hiertusschen waren wij [het
Opperhoofd Hendrik van Buijtenhem en zijn gevolg bij de audientie
te Jedo] nederleggende tot dat den Keijser [d.w.z. de Sjogoen]
... ons door den Oppertolck ... liet belasten regt op te sitten,
mantels af te doen, hoeden op te setten, heen en weer te gaan, een
liedeken te singen, op ons manier den anderen te complimenteren,
te bekijven, eens te dansen, een droncke matroos te verbeelden, mijn
vrouw en kinderen haar namen, onse eijgen en die van de Nangasackijse
gouverneurs overluijd op te roepen, ijets op 't papier te teijkenen
en een stuck van een comedie te ageeren....

... de Messrs bij my sijnde songen op 't versoek van geme
regenten en tot vermaak van de Juffers, die bij menigte agter
jalousij-matten saten, een hollands liedeken, komende met sons
onderganck heel vermoeijt van hurken, bucken en kruijpen weder in ons
logiement." (Vgl. Valentijn, V, Bijzondere zaken van Japan, bl. 75).

De Bataviasche Regeering was er geenszins over gesticht dat men "voor
de hoogheden allerhande grimassen heeft moeten bedryven en voor de
Juffers helder op singen", hetgeen "gansch niet met het respect van
de nederlantse natie compatibel zij, immers in genen dele ten regarde
van het Opperhooft". Werden "soodanige sotte en narre potsen weder
afgevergt" zoo moest men trachten zich te excuseeren, "immers ten
opsigte van het Opperhooft, soo het in 't generaal niet te vermijden"
was. Voor die potsen was te minder reden omdat de Japanners zelven
naar hunne "methode, aart en maniere veel meer van ernst als van jok
houden". De Regeering vond ook "dat soodanige aansoekinge mede gerede
soude konnen afgewesen werden, als de onse haar ter occasie dat se door
de groten genereuselijk getracteert werden, soo veel meesterschap over
de kragt en bewegingh van den sterken drank maar tragten te behouden
[dat zij] buijten postuur van fatsoen en bescheijdenheijt niet en
geraken, maar door ingetogenheijt en stilligheijt een geheel andere
verwagtinge van haren aard en ommegangh geven" (Res. 29 Mei 1692).

[247] Vgl.: "het gebruijck van oppassers ofte lijfschutten soo door
den gesaghebber als andere mindere bedienden [te Bantam]". (Res. 17
Aug. 1708).

[248] "Pyeng-Pou. Plaque en bois où on écrit le nom d'un dignitaire,
qui en a une moitié; l'autre moitié est gardée par le gouvernement;
c'est le signe de l'autorité donnée par le roi au mandarin"
(Dic. Cor. Franç., bl. 321). Zie ook: J.S. Gale, A Korean-English
Dictionary, 1911, bl. 429.

[249] chiap = tjap; hier een Maleiisme. Vgl. Hobson-Jobson, onder Chop.

[250] d.i. "met den Coninck ofte in Conincx dienst".

[251] d.w.z.: het eiland Quelpaert.

[252] Deze voorstelling zal onjuist zijn; tribuut werd gebracht, niet
gehaald (zie bl. 48, noot 3; bl. XXXIV, noot 1 en bl. 51, noot 3);
de taak van de Tartaarsche gezanten moet een andere zijn geweest.

[253] "Hamel does not state why he and his companions were sent away,
but it was probably to conceal the fact that foreigners were drilling
the royal troops. The suspicions of the new rulers at Peking were
easily roused" (Griffis, Corea, 1905, bl. 172).

[254] "Four great fortresses guard the approaches to the royal
city. These are ... Kang-wa to the west.... Kang-wa, on the island of
the same name at the mouth of the Han-River, is the favorite fortress,
to which the royal family are sent for safety in time of war ... During
the Manchiu invasion, the king fled here, and, for a while, made it
his capital" (Griffis, Corea, 1905, bl. 190-191).--Namman Sangsiang
is misschien een hoog gelegen punt van deze versterking geweest.

[255] "Alsoo dit een bederffelijcke waere is" (Gen. Miss. 26 Maart
1622).

[256] Uitg.-Saagman, Stichter en van Velsen hebben: "van de mijt
opgegeten."

[257] d.w.z.: de Chineesche slaapbazen bij wie zij ingekwartierd waren.

[258] zich gelaten = voorgeven, veinzen. Thans nog in gebruik
(Woordenboek der Nederlandsche taal, IV, kolom 1051).--Verg. "'t
schijnt naer dese gesanten haer gelaten" (Miss. G.G. de Carpentier
aan Coen. Batavia, 29 Jan. 1624).

[259] Witsen (2e dr. dl, I, bl. 50) zegt: "wanneer de Stuurman, die het
Opperhooft was der gevangene Hollanders, meinende met den Tarterschen
Gezant te vluchten, en hy onthalst wierde, dreigde men alle de overige
te dooden", maar geeft niet aan wie hem dit heeft verteld. Als
een Koreaansche gevangenis niet beter was dan een Chineesche, kan
het niet verwonderen dat Europeanen het daarin niet lang hebben
uitgehouden. Vreemd komt het voor dat ook Weltevree niets over het
lot der gevangen landgenooten heeft kunnen of willen vertellen.

[260] Hamel was alzoo niet een van hen "die de spraeck best
conde". Heeft hij daarom misschien nagelaten zijn Journaal te verrijken
met eene Koreaansche woordenlijst?

Van de voorgegeven stranding van een schip op Quelpaerts-eiland wordt
verder niet gesproken.

[261] Misschien om hen bij voorkomende gelegenheid als tolken te
gebruiken.

[262] Thiellado = Iulla Do (Ross) = Chulla Do (Griffis) = Tjyen Ra
(Dict. Cor. Franç.).--Vgl. ook bl. 20, noot 8.

[263] ?

[264] "Pyeng-sa. Mandarin militaire; général de 2me ordre, commandant
d'une province ou d'une demi-province...; (il n'y en a qu'un dans
chaque province; il est au-dessous du gouverneur)" (Dict. a.v. bl. 321)

[265] d.w.z. "den ouden hadde ons vrij brandhout gegeven [maar de
nieuwe] namt ons ten eersten af", zoodat zij nu zelf aan het kappen
moesten gaan.

[266] linnen.

[267] de hoofdstad, Seoul.

[268] "De Japanders hebben op Korea eene bezitting of wooninge, daer
hunne bevoorrechte vaertuigen aenkomen, die daer ter handel vaeren;
want anderzins vaeren de Japanders nu niet over Zee: blyvende dan het
Opper-gezag aen de Koreërs; zoo als de Japanders mede gehouden zijn,
volgens verhael van een der gemelde Nederlanders die aldaer gevangen
is geweest, aen my gedaen, binnens huis te blyven, en alzoo bewaert
te worden, gelijk de Neêrlanders in Japan op 't Eiland Nangasakki,
opgesloten zijn" (Witsen, 2e dr. dl. I, bl. 49).

"The possession of Fusan by the Japanese was, until 1876, a
perpetual witness of the humiliating defeat of the Coreans in the
war of 1592-1597, and a constant irritation to their national pride"
(Griffis, Corea, 1905, bl. 150).

"Pou-san. Port, à 20 lys de la ville de Tong-nâi, ouvert depuis peu
au commerce du Japon, qui y entretenait déjà une garnison de 200
soldats ... 34° 46'-126° 15'" (Dict. Cor. Franç., bl. 12**).

[269] "The nineteenth King was ... the second son of the last
king. This Prince commenced his political career at Moukden, where
he had been sent as hostage by his father. In the second year of his
reign, 1650, he organised the navy ... and died in the year 1659.

The twentieth King was ... son of the last, and born in Moukden,
whence he returned a year before his father. He destroyed the Buddhist
nunneries.... He died in 1674" (Parker, Corea, China Review XIV,
bl. 63).--Vgl. Synchronismes chinois (Variétés sinologiques no. 24)
Chang-hai, 1905, bl. 457, 462.

[270] goed arms, ook wel goed armsch, weldadig, mild jegens de
armen. Woordenboek der Nederlandsche Taal V, kolom 301, onder:
Goed (I) waar voorbeelden worden aangehaald uit Bredero, Huygens,
Bosboom-Toussaint en Beets.

[271] "Stores of rice are kept at certain places on the coast, in
anticipation of dearth in adjoining provinces, and royal or local
rewards are given to relief distributors according to merit" (Parker,
Corea, China Review XIV bl. 129).

[272] Aker (in de schrijftaal verouderd), vrucht van den eik, eikel
(Van Dale, Groot Wdb. der Ned. Taal).

[273] Zie: Griffis, Corea, 1905, Chapter XXXVIII, Education and
Culture en Ross, History of Corea, Chapter X, Corean Social Customs.

[274] "Ko-Rye. Ancien nom d'un des trois royaumes de la presqu'île
et dont le roi conquit les deux autres royaumes, n'en formant
qu'un seul sous le nom de Ko-Rye, d'où est venu le nom de Corée"
(Dict. Cor. Franc., bl. 8**).--"Tjyo-Syen. Nom de la Corée sous la
dynastie actuelle depuis 1392" (a. v. bl. 20**).

"Li Chunggwei ... founded the dynasty which still rules Corea, and
which has, therefore, swayed the Corean sceptre for more than four
centuries. He moved his capital to its present site, to the city of
Hanchung, on the Han river,--the name Seool or Seoul simply meaning
"The Capital". He also changed the name Gaoli, which had prevailed
since the Tang dynasty [618-905], to Chaosien, the eldest known name
of Corea, or any portion of it" (Ross, History of Corea, bl. 269).

"In A. D. 1368 the Yuan or Mongol dynasty was driven from the
throne of China by the Mings, and shortly afterwarts (A. D. 1392)
a Corean, named by the Chinese Li Tau, aided by the Emperor Hung Wu,
rebelled against the Kao li dynasty, drove it from the throne, and
established himself as the king of Corea. He chose for the title of
his dynasty the words Ch'ao hsien "morning calm", pronounced by the
Coreans Chö sen. This is now the official name both for Corea and
for the reigning dynasty, which derives its title from Li Tau. He
also moved the capital from Song do to Söul" (C. T. Gardner, The
Coinage of Corea, Journal China Branch R.A.S. New Ser. XXVII, 1895,
bl. 74).--"Kouk. Royaume; empire; pays; gouvernement; état; nation"
(Dict. Cor. Franç., bl. 203).--In China heet Korea: Kao li in het
noorden en het midden; Ko lee in het zuiden.

[275] Een aardig voorbeeld van het begin van alle "Kartographie". Zoo
vergelijken de Atjehers Groot-Atjeh met een "wan", zoo vergeleken de
Ouden den Peloponesus met een plataanblad, Spanje met een uitgespannen
stierenhuid enz. Bedoeld is natuurlijk: de vorm van een rechthoek
met de verhoudingen van ongeveer 3 op 8.

[276] "Corea is divided into eight provinces, called Do.....Corea
stretches from 33° 15' to 42° 31' N. lat; and 122° 15' to 131° 10'
E. Long. Hence the greatest length of its mainland is as the bird
flies, about 600 miles, and greatest breadth, east to west, over 300
miles" (Ross, History Corea, bl. 394, 396).

[277] "By "Osacco" Hamel can scarcely refer to the city of Ozaka, but
rather to that of Hakata in Hizen, at which place the Corean embassy
from Séoul, bearing tribute to the "Tycoon" at Yedo, was accustomed
to land on its way from Fusan" (Griffis, Corea, 1885, bl. 111, noot 2).

[278] "Tai-Ma-To. Ile entre le Japon et la Corée, appelée Tsou-shima en
japonais" (Dict. Cor. Franc. bl. 17**).--"Tsushima. Group of islands
situated in the middle of the strait that separates Japan from Korea
... The group comprises one large island and 5 small ones ... Since the
12th century, the island was the fief of the Sõ daimyo, who frequently
had to defend himself against Korean and Chinese pirates. It was
completely devastated by the Mongols in 1274 and in 1281" (Papinot,
Dict., bl. 706).

[279] "The entire northern boundary of the peninsula from sea to
gulf, except where the colossal peak Paik-tu ('White Head') forms the
water-shed, is one vast valley in which lie the basins of the Yalu and
Turnen" (Griffis, Corea, 1905, bl. 6).--"Paik-Tou-San. Mont. Prov. de
Ham-Kyeng. Frontière N. de la Corée. A son sommet est un grand lac qui
a 6 à 7 lieues de tour. 41° 59'-126° 5'" (Dict. Cor. Franc., bl. 11**).

"Mattheus Eibokken, Heelmeester, mede een der geener die in den Jare
1653 op Korea gevangen is geweest, heeft aen my mondeling bericht,
dat van Korea na Tartarye of Niuche, het genoegzaem onbereizelijk is,
vermits de hoogte der Bergen, en woestheit des gewest ... Dat 'er te
Lande uit Tartarye, tot in Korea doortogt is, hier uit vastelijk kan
werden beslooten, vermits ter tijd van zijn verblijf, de Keizer van
Sina een geschenk dede aen den Koning van Korea, van zes Paerden,
die te Lande uit Niuche in Korea gezonden wierden, zoo als hy zelve
die hadde zien aenkomen" (Witsen, 2e dr. dl. 1, bl. 44).

[280] "Zout weten zy van het Zeewater te maeken, dat heel goet is, waer
mede de Nederlandsche gevangenen Haring zoutede, 't geen by hen dus
gedaen te konnen werden, onbekent was" (Witsen, 2e dr. dl. I, bl. 57).

[281] "En tot bevestiging, dat de Hollandsche Harpoenen op Korea
in de Walvisch zijn gevonden, zoo hebbe ik met Benedictus Klerk van
Rotterdam, welke op Korea gevangen geweest is den tijd van dertien
Jaren, over deze Harpoenen gesprooken, die dan verzekert, wel toe te
hebben gezien, wanneer in zijn tegenwoordigheit uit het lichaem van
een Walvisch op Korea, een Hollandsche Harpoen wierde gehaelt, en zegt
uitdrukkelijk zulks aen het maekzels gezien te hebben. Hy gaf reden van
kennis, dat hy en andere zijner makkers, in hun jeugt uit Holland op
de Groenlandsche Visschery hadde gevaeren, en vervolgens de Harpoenen
wel kenden; zeide verder, dat de Koreërs hunne byzondere schepen,
en gereetschap tot deze vangst hadden, wes hy met zijn mede gezellen
vast stelde, dat 'er opening tusschen Nova Sembla en Spitsbergen
moeste zijn, ten minsten voor zwemmende Visschen: gelijk de Koresche
Zeeluiden zeiden, dat ten Noord-oosten van haer een openbare Zee
was. Zy oordeelden, met meer gemak van die kant, als van deze zijde,
dat naeuw, of dien weg te verzoeken zouden zijn, en dat dagelijks uit
het Noorde van Tartarye scheepjes in Korea quamen, en omtrent Korea,
meer zoodanige Visch wierd gevonden, gelijk men in de Noordzee vind,
als Haring, enz. Dies deze man besloot, dat Asia aen America te dezer
oort niet en is gehecht" (Witsen, 2e dr. dl. I, bl, 43-44).

"Eibokken oordeelde Korea meer Noordelijk op te schieten, als het in
onzen kaerten is bekent, en wel een weinig Noord-oostelijker, zoo als
de Koreaensche menschen mede zeggen, dat Noord-oost op, een groote Zee
is; dat de baeren daer gaen als in de Spaensche Zee, zoo dat benoorden
of Noord-oosten een zwaer water wezen moet" (Witsen, a. v. bl. 56).

[282] "Panax ginseng; jên shên, is the medicine par excellence, the
dernier ressort when all other drugs fail ... The principal Chinese
name is derived from a fancied resemblance to the human form. The
genuine ginseng of Manchuria, whence the largest supplies are
derived--in the reniote mountains--consists of a stem from which the
leaves spring, of a central root, and of two roots branching off. The
roots are covered with rings, from which the age is ascertained,
and the precious qualities are increased by age ... In 1891 Korean
ginseng was worth Tls. 10,14 per catty ... the usual price for native
ginseng was Tls. 80" (Couling, Encycl. Sinica, 1917, bl. 206).

"Wild Manchurian ginseng (Panax) is almost worth its weight in
gold. Even the semi-wild quality from Corea is worth its weight in
silver ... Though usually described as a medicine, it is rather a
food tonic, possessing, in the Chinese opinion, marvellous "repairing"
qualities" (Parker, China, Past and Present, bl. 273).

Oude berichten over ginseng komen voor in "Ontleding van de Lucht ende
werckingen des wortels Ninzin, welcken gewonnen wert int Coninckryck
Corea op de noorderbreete van 43 graden" (Kol. Arch. Overgek. brieven
1642, derde boek) en in Recueil de voyages au nord (1732, IV,
bl. 348-365).--"Lettre du Père Jartoux, Jésuite, touchant la plante
de Ginseng".--Nisi is de Japansche naam.--Vgl. C. T. Collyer: The
culture and preparation of Ginseng in Korea (Transactions Korea Branch
R. A. S. III, 1903, bl. 18-30).

[283] "Nominally sovereign of the country, he is held in check by
powerful nobles intrenched in privileges hoary with age, and backed
by all the reactionary influence of feudalism" (Griffis, Corea, 1905,
bl. 228-229).

[284] "Vuurroers zijn by hen onbekent, want zy geen geweer als met lont
gebruiken; zy bedienen zich mede van leeder geschut, dat binnewaerts
met koopere plaeten, een halve vinger dik, is beslagen, wezende het
leer, twee, vier of vyf duim dik, van veel vellen op malkander gelegt;
dit geschut word op paerden, twee op een paerd, het leger na gevoert,
is omtrent een vadem lang, en zy konnen daer uit met vry groote kogels
schieten" (Witsen, 2 dr. dl. I, bl. 56).

[285] Uitg.-Stichter voegt hieraan toe: "niet hebbende krijgen slagen,
't welck ons in des Koninghs Stadt is gebeurt ende daarom 5 slaghen
voor onse naackte billen hebben gekregen."

[286] Hier is blijkbaar uitgevallen: "een ghetal van Papen uijtmaecken
om bij beurte". (Zie uitg.-Saagman).

[287] "There seems to be three distinct classes or grades of
bonzes. The student monks devote themselves to learning, to study,
and to the composition of books and the Buddhist ritual, the tai-sa
being the abbot. The jung are mendicant and travelling bonzes, who
solicit alms and contributions for the erection and maintenance of the
temples and monastic establishments. The military bonzes (siung kun)
act as garrisons, and make, keep in order, and are trained to use,
weapons" (Griffis, Corea, 1905, bl. 333).

[288] "meester van de slavin" (Uitg.-Saagman).

[289] Zie bl. 59.

[290] "Every day (as in China) the chief public offices of the
metropolis depute one or two officers to be ministers-in-waiting in
turn, and the King ascends the throne if they have any representations
to make" (Parker, Corea, China Review XIV, bl. 127).

[291] "Close communication between the palace and populace is kept
up by means of the pages employed at the court, or through officers,
who are sent out as the king's spies all over the country. An E-sa,
or commissioner, who is to be sent to a distant province to ascertain
the popular feeling, or to report the conducts of certain officers
... receives sealed orders from the king, which he must not open
till beyond the city wall ... He bears the seal of his commission,
a silver plate having the figure of a horse engraved on it. In some
cases he has the power of life and death in his hands" (Griffis,
Corea, 1905, bl. 221-222).

[292] d.w.z. alleen de misdadiger zelf wordt gestraft maar niet,
als bij hoogverraad, zijne bloedverwanten.

[293] De zin is moeielijk te begrijpen; wellicht moet voor staen
gelezen worden slaen, en voor als, op den volgenden regel, al,
voorafgegaan door een;

[294] "Undoubtedly the severity of the Corean code has been mitigated
since Hamel's time.... The criminal code now in force is, in the main,
that revised and published by the king in 1785, which greatly mitigated
the one formerly used" (Griffis, Corea, 1905, bl. 235).

[295] "Mattheus Eibokken heeft aen my bericht, dat men daer te lande
een Heidensch geloof heeft, komende ten deelen met dat van Sina over
een, maer dat men niemand dwingt in geloofs zaek, een ieder het zijne
mag beleven; duldende dat hy, en d'andere Hollandsche gevangenen,
met de Afgoden spottende: de Geestelijke eeten aldaer niet dat leven
heeft ontfangen, en bekennen ook geen vrouwen op straffe van zwaerlijk
op de scheenen geslagen, jae met de dood gestraft te werden, zoo als
het meermalen is geschied" (Witsen, 2e dr. dl. I, bl. 55).

"Daer zijn in Korea Afgoden, zoo groot schier als hier geheele huizen,
en 't is byzonder, dat men in meest alle hunne Afgodische tempels,
drie beelden neffens malkanderen vind staen, van eenerly gedaente
en optooizel, doch de middelste altijd de grootste, waer van Meester
Eibokken oordeelde dat 'er eenige schaduwe van de Heilige Drie-eenheit
onder school" (Witsen, a. v., bl. 56-57).

[296] "The ceremony of pul-tatta or "receiving the fire" is undergone
upon taking the vows of the priesthood. A moxa or cone of burning
tinder is laid upon the man's arm, after the hair has been shaved
off. The tiny mass is then lighted, and slowly burns into the flesh,
leaving a painful sore, the scar of which remains as a mark of
holiness. This serves as initiation, but if vows are broken, the
torture is repeated on each occasion. In this manner, ecclesiastical
discipline is maintained" (Griffis, Corea, 1905, bl. 335).

[297] Bescharen. Thans in de algemeene taal niet meer in gebruik,
maar gewestelijk nog bekend. Zich zelf iets bezorgen, verschaffen,
ook wel iets verwerven.--"Het goed door vaadren zorg, of eigen zweet
beschaard" (Bilderdijk).--"Dat kan ik niet bescharen", dat gaat boven
mijn bereik (o.a. in Gelderland). (Woordenboek der Nederlandsche Taal
II, kolom 1951).

[298] Taoistische priesters.--"Taoism, which divides Chinese attention
with Buddhism, is almost unknown in Corea" (Ross, History Corea,
bl. 355).

[299] "No trait of the Coreans has more impressed their numerous
visitors, from Hamel to the Americans, than their love of all kinds
of strong drink" (Griffis, Corea, 1905, bl. 266-267).

[300] Zie bl. 30, noot 3, al. 2.

[301] "The kang is characteristic of the human dwelling in
north-eastern Asia. It is a kind of tubular oven ... It is as though
we should make a bedstead of bricks, and put foot-stoves under it. The
floor is bricked over, or built of stone over flues, which run from
the fireplace, at one end of the house, to the chimney at the other"
(Griffis, Corea, 1905, bl. 263).

[302] Welk woord hier wordt bedoeld, is onzeker. In de uitg.-Saagman
staat daarvoor: "principaelste", in de uitg.-Stichter is het
weggelaten.

[303] Over dit woord zie Hobson-Jobson en De Haan, Priangan, II,
bl. 769.

[304] "Hospitality is considered as one of the most sacred duties. It
would be a grave and shameful thing to refuse a portion of one's meal
with any person, known or unknown, who presents himself at eating-time
... The poor man whose duty calls him to make a journey to a distant
place does not need to make elaborate preparations ... At night,
instead of going to a hotel with its attendant expense, he enters
some house, whose exterior room is open to any comer. There he is
sure to find food and lodging for the night" (Griffis, Corea, 1905,
bl. 288-289).

[305] Uitg.-Stichter heeft: "quade Regeringe".

[306] "Not the least interesting of the local or national festivals,
are those held in memory of the soldiers slain in the service
of their country on famous battle-fields. Besides holding annual
memorial celebrations at these places, which fire the patriotism of
the people, there are temples erected to soothe the spirits of the
slain. Especially noteworthy are these monumental edifices, on sites
made painful to the national memory by the great Japanese invasion
of 1592-97, which keep fresh the scars of war" (Griffis, Corea, 1905,
bl. 299).

[307] Uitg.-Saagman: "bijeencomste van de studenten".

[308] In uitg.-Stichter: gordel; uitg.-Saagman heeft: gorles.

[309] molik, vogelverschrikker (Van Dale's Groot Wdb. der
Ned. Taal).--"moliks voor de jeugd" (E.J. Potgieter, Gedroomd
Paardrijden, strofe 13, regel 6).

[310] "On the fifteenth day of the eighth month sacrifices are offered
at the graves of ancestors and broken tombs are repaired" (Griffis,
Corea, 1905, bl. 298).

"De Koning gaet jaerlijks het graf zijner Voorzaeten bezoeken, om
aldaer offerhanden te doen, en Feest te houden, ter eeren, en voor
't welwezen der zelven in 't andere leven, zoo als hy [Eibokken]
den Koning zelve tot aen de graf-plaets hadde begeleit, die veel
honderde jaeren oud is; het is een uitgeholde berg, daer men door
yzere deuren in gaet, zes of acht mijl buiten de Hooftstad gelegen.

De Lijken liggen in yzere of tinne kisten, en zijn alzoo gebalsemt,
dat ze eenige honderd jaeren buiten verderf werden bewaert, gelijk
in den boven gemelten berg de Lijken der Koningen van voor veele
honderden jaeren af, bewaert zijn geworden: als een Koning of zijn
Gemalin, daer in werd gezet, werd 'er een schoone slaef en slaevin
levendig by gelaten, aen wien men voor 't sluiten van de yzere deur,
eenig leeftogt laet; maer die toegedaen zijnde, en als dezelve is
verteert, moeten zy sterven, om hunnen Meester of Meesteres in 't
ander leven te dienen" (Witsen, 2e dr. dl. I, bl. 56).

[311] Uitg.-Saagman heeft: "voor sijn Ouders".

[312] "Sappan-wood. The wood of Caesalpina sappan; the bakkam of the
Arabs, and the Brazil wood of medieval commerce ... the tree appears
to be indigenous in Malabar, the Deccan and the Malay Peninsula"
(Hobson-Jobson, bl. 794).--"Caesalpina sappan. Setjang (Jav. en
Soend.), Sepang (Mal.).... Een afkooksel van het hout ... dient om
katoen, zijde en garens rood te verven" (Encyclopaedie van N.I. 2e
dr. I, 1917, bl. 434).

[313] "In Korea zijn schoone Paerden, en het Volk zit daer op als hier
te Lande, en niet nae de wyze der Tarters: zy doen die in 't wilt,
op zommige Eilanden ter aenqueeking loopen" (Witsen, 2e dr. dl. I,
bl. 58).

[314] Vgl. "In 1651, ... a decree was issued ordering the people
to use coin and at the same time prohibiting them from the use of
cloth as money.... Up to this time, there had always been a party
opposed to the use of coin that took every opportunity to suppress
its use and replace it with rice and cloth. Now this party was fast
disappearing and though they once more succeeded, five years later,
in causing the rescission of the order to use coin, the people by that
time had become so accustomed to its use that they began to coin for
themselves. ... In 1678 ... rice and cloth were deprived forever
of their monetary function" (M. Ichihars, Coinage of old Korea,
Transactions Korea Branch R.A.S. IV part 2, 1913, bl. 61).

[315] "The Coreans had a third of their tribute remitted in 1643
... and in the following year, when sending home the king's son,
who had gone to Peking to have his title to the crown confirmed, a
half was remitted ... Kanghi, Yoongjung, and Kienloong, frequently
remitted the tribute, demanding only a tithe, treating the Coreans
like Chinese" (Ross, History Corea, bl. 288).

"Since the Tang dynasty overwhelmed Corea, it has had only glimpses
of absolute self-government; but, at the same time, it has had only
brief intervals when it had not virtual self-government. Its vassalage
to the Manchu government, secured at a sacrifice of a few years'
dispeace and slaughter, and of some further years of somewhat severe
taxation, has mainly been virtually nominal....a yearly or half-yearly
tribute is sent in to Peking, accompanied by a host of merchants,
who bring back profits much greater than the amount of the tribute"
(Ross, a. v., bl. 365).

[316] = Zuidland, of Land der zuidelijke barbaren?

[317] "Hy [Eibokken] heeft Goud en Zilver mynen aldaer gezien;
ook die van Kooper, Tin en Yzer. Zilver is daer in groote menigte,
't geen aen byzondere luiden werd toegestaen te delven, daer dan
de Koning zijn recht van trekt, 't Kooper is daer zeer blank, en
van heldere klank. Goud aderen had hy in Mynen gezien. Hij zegt dat
zelfs eenig Zandgoud van de grond eeniger rivieren op gedoken had;
doch werden de Goudmynen niet zoo veel geopent, als die van Zilver,
of ander metaal. Waer van de reden hem onbewust was" (Witsen, 2e
dr. dl. I, bl. 58).

[318] "All scales are issued by the Board of Works and are branded
annually, at the autumnal equinox, by the metropolitan and market-town
aediles respectively" (Parker, Corea, China Review XIV, bl. 29).

[319] "De spraek op Korea, heeft in klank geen gemeenschap met 't
Sineesch, 't geen Meester Eibokken oordeelde, om dat hy de Koresche
Tael zeer wel spreekende [[Witsen's lijst van Koreaansche woorden
(2e dr. dl. I, bl. 52-53) zal van Eibokken afkomstig zijn.]] , van de
Sineezen op Batavia niet wierde verstaen, doch zy konnen malkanders
schriften leezen: zy hebben meer als eenderlei schriften; Oonjek is
een schrift by hen, als by ons het loopend, hangende alle de letteren
aen malkander: van het zelve bedient zich de gemeene man; de andere
lettergrepen zijn met die van Sina eenderlei" (Witsen, 2e dr. dl. I,
bl. 59).

[320] lees: "ende geschriften, 't land ende de overheijt rakende,
geschreven. Het tweede is...."

[321] "The poorer women ... though never at school, they can all, or
almost all, use the Corean alphabet, which is the most beautiful and
complete we know; for one can learn it almost at a sitting" (Ross,
Hist. Corea, bl. 315).--"... the Corean alphabet, for simplicity
and utility, is the best known to me" (bl. 377).--Vgl. J. S. Gale,
The Korean Alphabet. (Transactions Korea Branch R. A. S., IV, part
I, 1912, bl. 13-61).--"La clarté de l'esprit coréen apparaît dans
la belle impression des livres, dans la perfection de l'alphabet,
le plus simple qui existe, dans la conception des caractères mobiles
où il a atteint le premier ..." (M. Courant, Bibliographie coréenne,
I, 1895, Introduction, bl. CLXXXVIII).

[322] lees: drukplaeten.

[323] "Die Gesandten Koreas....berichteten, dasz sie jährlich ... ihren
Tribut nach Peking ablieferten ... dagegen den Kalender empfingen als
Anerkenntnisz der Vasallenschaft." (C. Ritter, die Erdkunde von Asien,
Band III (1834) bl. 594).

[324] "De Koning werd zoo zelden gezien, dat eenige, die wat afgelegen
woonen, gelooven dat hy van meer als menschelijke aerd is, zoo als aen
onze luiden zulks voorquam, en hen wierd afgevraegt. Hoe minder den
Koning uit gaet, en van het Volk gezien werd, hoe vruchtbaerder dat
zy het Jaer achten te zullen zijn; geen hond mag over straet loopen,
daer hy zich vertoont" (Witsen, 2e dr. I, bl. 57).--"The king rarely
leaves the palace to go abroad in the city or country. When he does,
it is a great occasion which is previously announced to the public. The
roads are swept clean and guarded to prevent traffic or passage while
the royal cortége is moving. All doors must be shut and the owner of
each house is obliged to kneel before his threshold with a broom and
dust-pan in his hands as emblems of obeisance. All Windows, especially
the upper ones, must be sealed with slips of paper, lest some one
should look down upon his majesty. Those who think they have received
unjust punishment enjoy the right of appeal to the sovereign. They
stand by the roadside tapping a small flat drum of hide stretched
on a hoop like a battledore. The king as he passes hears the prayer
or receives the written petition held in a split bambo" (Griffis,
Corea, 1905, bl. 222).--"Het Hof van den Koning, is omtrent zoo
groot als de stad Alkmaer, met een muur omheint, die van gemetzelde
steen en klei is gemaekt, hebbende boven op insnydinge van steen,
als of het hane kammen waren.... Binnen dit Hof menigte van wooningen
zijn, zoo groote als kleine, en alderhande lustplaetzen; daer binnen
onthoud zich ook zijn Gemalin en Bywyven: want hy, als al het volk,
maer een echte Vrouw heeft.... Den Koning van Korea, ter tijd van
Meester Eibokken, was een grof en sterk man, zoo dat gezegt werd, hy
een boog konde spannen, houdende de pees onder zijn kin, en trekkende
dus den booge met zijn eene hand uit" (Witsen, 2e dr. I, bl. 59).

[325] "The ceremony of meeting the Chinese envoys consists of first
sending an envoy to ... Ai-chiu on the Chinese frontier, followed by
five others (of 2nd rank and over) to meet them at successive stages
and escort them with all possible comfort to Sêul, where they are first
entertained at a "dismounting banquet". The next and following days the
heir and other members of the royal family, heads of public offices
&c., each give a banquet in turn. (All these banquets are repeated
when the envoys take their departure). When the envoys first arrive
at their hotel, the heir advances with the various high officers,
and makes two obeisances. When they take their departure, the same
ceremony is repeated outside the ... Gate...

The annual homage envoy [aan den Keizer te Peking] is conducted from
the palace by the Corean court officials with great ceremony to his
hotel, and music is used even on fast days; a number of articles
of local produce are taken with him, and special other articles are
sent on the emperor's birthday and with formal state communications;
these usually consist of raw or manufactured fibres, papers, furs,
shells, scents, pencils, dried fruits, candles &c." (Parker, Corea,
China Review XIV, 127).--"The formal reception by the king ... is
equally intricate and complicated, and comprises the grovelling on
the ground by his majesty, three knocks of the head, and the shouting
out standing up of the words: "Live for ever" ..., with his hands
reverently raised to his forehead. This is done in the presence of his
relatives, a full court, and the Chinese envoys. Music, bows &c., are
all regulated with extreme nicety" (Parker, a. v., bl. 134).--(Dat de
Koning van Korea de Pekingsche gezanten tot buiten de stad te gemoet
gaat, wordt in dit bericht niet gezegd).

[326] Saijsing. Deze havenplaats in de provincie Thiellado (Tjyen-Ra)
is op geen kaart aangetroffen; eenige regels later wordt zij Naijsingh
genoemd.

[327] Sunischien = Syoun-Htyen, 34° 33'-124° 56' (Dict. Cor. Franç.,
bl. 16**).

[328] Namman = Nam-Ouen, 35° 18'-124° 38' (a. v., 10**).

[329] lees: voor de terecht gecomen[e] = voor de in Japan
aangelanden. Vgl. bl. 15 en 16.

[330] "Haere schepen zijn achter plat, en hangen daer zoo wel als
voor, wat over het water; gebruiken mede riemen als zy zeilen, en zijn
tegen uitlands geschut niet bestendig. Zy durven, noch en mogen niet,
als met byzonder verlof, ver uit het Lands gezicht vaeren; ook zijn
de vaertuigen daer toe onbequaem, en byster ligt gemaekt; men ziet
'er weinig of geen yzer aen; 't hout is in een gevoegt, d'ankers zijn
van hout; hun meeste vaert is op Sina" (Witsen, 2e dr. I, bl. 56;
Bericht van Eibokken).--"The Coreans are not a seafaring people. They
do not sail out from land, except upon rare occasions.... The prow and
stern of fishing-boats are much alike, and are neatly nailed together
with wooden nails. They use round stems of trees in their natural
state, for masts. The sails are made of straw, plaited together with
cross-bars of bamboo. The sail is at the stern of the boat. They sail
very well within three points of the wind, and the fishermen are very
skilful in managing them" (Griffis, Corea, 1905, bl. 195).--"Schoon
[de Koreërs] op Japan zelden varen, zoo weten zy echter werwaerts,
en op wat streek het van hen afgelegen is, zonder welke kennis die
de gevangenen Nederlanders uit hen hadden opgevat, zy nooit Japan,
werwaerts zy de vlucht namen, zouden hebben konnen bestevenen,
alzoo geen kaert hadden, en niemand van hen daer ooit hadde geweest"
(Witsen, 2e dr. I, bl. 44).

[331] "November 1664. Den 27. vertoonde sich een groote Comeet-ster,
die hoe wel over d'Indien gaende, sich groot, maer om de verre
af-wesentheyt hier selden klaer, en meest waterachtigh dampich
liet sien, hare staert is eenmael op 180. mijlen en noch grooter
afgespeculeert geweest: Verwonderenswaerdig zijnde, dat zy tot
Nieu-jaer 1665. de staert west behoudende, die verloor, en twee daghen
als den lest en eersten dagh van't Jaer als een bedompte Maen sonder
staert verschijnende, eenige dagen daer na weder met een kleyn staertje
sich vertoonden, doch seer kleyn en oostwaert staende, bewesten boven
Engelant recht nae Jarmuyen, maer een nacht bysonderlijcke groot
en helder tot 3 uren 's nachts verscheen: Loopende voorts tot op
46. graden, doch was altoos niet heldere Lucht over dese Nederlanden,
kleyn van staert, dan grooter in zijn op- en wel 6 mael grooter in
zijn ondergang, ten westen over de Noort-Zee,... de Sterrekijckers
oordeelden dat hy omtrent de Tropicus Capricorni moste staen, en seer
diep in den Hemel, zijn staert en lichaem was gecomposeert (als men
met een Verkijcker daer op speculeerde) van een oneyndelijck getal
kleyne Sterrekens gelijck den vloet Eridanus." (Hollantze Mercurius XV
(1665), bl. 183).

Over deze komeet is geschreven door Johannes Höwelcke (Hevelius),
die te Danzig eene sterrewacht had. Zijne waarnemingen komen voor
in de Mantissa van zijn werk "Prodromus Cometicus" (1665) en in zijn
"Machina Coelestis" II, 439. Deze waarnemingen zijn voor het berekenen
der baan gebruikt door Halley (Tabulae astronomicae, London 1749)
en opnieuw door Lindelöf (De orbita cometae qui anno 1664 apparuit,
Helsingfors 1854). (Mededeeling van den Heer J. Weeder, conservator
aan de Sterrewacht te Leiden).--Voor gelijktijdige berichten, zie
ook Bijlage VI.

[332] "De Keizer [eene verschrijving voor Koning] oefent zijne
krygsluiden dikmael, en doet die dan vechten tegen malkander,
verbeeldende het eene gedeelte Koreërs en het andere Japanders, doch
de Japanders schieten in't gemeen te kort, en veinzen zich te vlieden;
na dat een langwylig spiegel gevecht is gehouden. Meester Eibokken zag
'er op eenmael, tweemael veertig duizend tegen malkander zoo stryden,
dienende hy te dier tijd voor lijfschut" (Witsen, 2e dr. I, bl. 59).

[333] Vgl. "... heden wierdt ons door de Tolcken verhaalt dat sijn
Keyserlijcke Maijt in Jedo, wegens het vertoonen der Commeet Starre,
daer van hier vooren op verscheijde dagen gesproken is, seer is
ontset geworden, ende hadde (uijt vreese of op dit rijck ijets mochte
geattenteert werden) in alle Lantsstreecke sijns gebiets, de Overheden
ende Gouverneurs laten aenkundigen datse wacker en een wakent oogh
in 't zeijl souden houden, opdat alsoo van alle onheijlen sooveel
mogelijck bevrijt mochte sijn" (Dagr. Jap. 12 Febr. 1665).

[334] In 1619 (zie Inleiding, bl. XXXIII).--Vgl. Diary of Richard
Cocks II, bl. 93-105, 7 Nov.-23 Dec. 1618; en J.W. IJzerman, Over de
belegering van het fort Jacatra: "Jacatra, 7 Nov. 1618 "'S morgens
tegen den dach sach ick de commeetstarre met een stardt recht boven
de looghe vers[ch]ijnen" (Bijdr. Kon. Inst. dl. 73 (1917) bl. 586).

[335] Vgl. "The people in this place [Firando] did talke much about
this comett seene, that it did prognosticate som greate matter of warr,
and many did ask me whether such matters did happen in our cuntrey,
and whether I knew what it did meane or would ensue thereof; unto
which I answerd that such many tymes have byn seene in our partes of
the world, but the meanyng therof God did know and not I etc." (Diary
of Richard Cocks II, bl. 94-98, Nov. 1618).

[336] Uitg.-Saagman heeft: "op de zee-cant". Uitg.-Stichter en Van
Velsen: "bij de Zeekant".

[337] "Zy zijn zeer achtgevende op voorzeggingen, en geluk, of
ongeluksteekenen: hy [Eibokken] hadde een der Konings paerden
zien dooden, om dat het ter poorte, met den Koning uit reidende,
aerzelde, 't geen voor een ongeluks teeken wierd gehouden; en zulks
tot verzoeninge, en voorkominge van alle onheil" (Witsen, 2e dr. I,
bl. 57-58).

[338] "Het Buskruit zoo wel als den Druk, is van voor duizend jaer by
hen, zoo zy zeggen, bekent geweest, gelijk als mede het Compas, hoe wel
van andere gedaente als hier te Lande, want zy bedienen zich slechts
van een klein houtje, voor scherp en achter stomp, 't geen in een
tobbe waters werd geworpen, en dus met de scherpe punt Noorden wijst,
na allen schijn zal daer binnen in de Magnetische kracht verborgen
zijn: acht streeken winds weten zy te onderscheiden. De Compassen
zijn ook van twee houtjes kruiswys over malkander gelegt. daer van
een der einden, 't geen Noorden wyst, wat vooruit steekt" (Witsen,
2e dr. I, bl. 56. Bericht van Eibokken).

[339] "Die geene, welke aen de daer gevangene Neêrlanders, het vaertuig
hadden verkoft, waer mede zy over zee vluchtende naer Japan voeren,
met de dood zijn gestraft; zoo streng is daer de Wet" (Witsen, 2e
dr. I, bl. 58).

[340] wijffel maent = kentering-maand. Vgl.: "opdat wij gesamender
handt met een goede vloote in 't weyffelen van 't mousson
weder naer Java mogen keeren." (G.G. Coen naar de Molukken ddo 18
Febr. 1619.--Coen, uitg. Colenbrander, II, 1920, bl. 512).--"Southerly
winds blow from the middle of May, and often even from April, until
the end of August. On the Sea of Japan southwest winds (south-west
monsoon) prevail.... The Southwest monsoon, which sets in in April
... prevails until the middle or end of September.... But the
regularity with which the monsoons set in and blow on the Chinese
coasts is unknown in Japan.... North and West winds prevail in
winter, South and East winds in summer" ... "North-east monsoon is
inapplicable to the coasts of Japan and their vicinity, with the
exception of the southerly islands." (Dr. J.J. Rein, The Climate of
Japan, Transactions Asiatic Society of Japan. Vol. VI, Part III, 1878,
bl. 507, 509).--"... goedgevonden te recommanderen die costelijcke
retourschepen uijt Japan nae Taijouan vóór 15, 20-25 October niet te
largeren als wanneer den noordewint stant heeft gegrepen ende geen
suijde stormen ... meer te verwachten zijn" (Regeering Batavia naar
Taijoan, 2 Mei 1644).

[341] vooreb--een gewone zeemansuitdrukking. Men heeft vooreb en
achtervloed, voorvloed en achtereb.

[342] Uitg.-van Velsen: "lieten de ban uytstaen". Uitg.-Stichter:
"lietent soo de ban uytstaen", wat echter geen zin geeft.

[343] lees: praijde.

[344] Hier vermoedelijk flambouwen van visschers onder den
wal. Eigenlijke blikvuren--in dien tijd misschien al in gebruik aan
boord van schepen--bestonden uit een sterk lichtgevende sas die in een
houten huls werd bewaard, en werden tot in den jongsten tijd gebruikt
om bij nacht de aandacht op zich te vestigen of seinen te geven.

[345] boegseerden.--In Compagnie's papieren der 17e eeuw vindt men
veelal "boucheren" voor "boegseeren". Vgl. Inleiding, bl. XVI, noot 4.

[346] In de uitg. Saagman en Stichter: "gecocht".

[347] In de gedrukte uitgaven van het Journaal is de ondervraging
door den Gouverneur geheel weggelaten en van de bemoeienis der tolken
eene andere voorstelling gegeven. Uitg.-Stichter en Van Velsen:
"aen landt ghebracht, ende van des Ed. Compagnies Tolck verwellekomt,
die ons alles ondervraeght hebbende, prees ons seer, dat wy ... enz.".

[348] Dit wordt niet bevestigd door het te Nagasaki aangehouden
Dagregister.

[349] Zie Bijlage Ie.

[350] opgestempt = vooraf besproken, beraamd, b.v.: "De gedachte aan
valschheid en opgestemd bedrog". Bilderdijk. Zie Wdb. der Nederl. Taal
dl. XI, kolom 1264 onder opstemmen).

[351] De nieuwe Gouverneur was al eenige dagen vroeger te Nagasaki
aangekomen. Zie Bijl. Ij.

[352] Zie Inleiding, bl. XXVI.

[353] Het volgende slot komt in de vroegere uitgaven van het Journaal
niet voor.

[354] Deze en volgende cursiveeringen in de Bijlagen zijn bij den
druk aangebracht.

[355] Niet ingevuld.

[356] In het afschrift voorkomende onder de Overgek. Brieven 1667,
Tweede boek (Kol. Arch. no. 1149) staat: beneeden.

[357] van 18 Oct. 1666.

[358] Daniel Six opvolger (sedert 18 October 1666) van Willem Volger
als opperhoofd van ons comptoir te Nagasaki.

[359] Kol. Arch. no. 457.

[360] Kol. Arch. no. 255.

[361] In elke straat van Nagasaki woont een Ottono of wijkmeester
(H. Doeff, Herinneringen uit Japan, 1833, bl. 25). Zie ook Nachod,
Beziehungen, u. s. w., bl. 417 en E. Kaempfer, Beschryving van Japan,
1729, bl. 232.

[362] de "Zuylen", den 7en October van Nagasaki onder zeil gegaan.

[363] Oostvoort in Bijl. Ia.

[364] François de Haas, de aangewezen opvolger van het Opperhoofd
Daniel Six, zou in het voorjaar van 1670 de hofreis naar Jedo hebben
te doen.

[365] Zie bl. 86 hiervóór.

[366] 24 Juli 1634. Zie Dagr. Bat. bl. 456.

[367] Taifoen, cycloon, wervelstorm; zie Hobson-Jobson op Typhoon.

[368] 21 Aug. 1634. Zie Dagr. Bat. bl. 435 en 455-56.

[369] twee?

[370] In Gen. Miss. 9 Nov. 1627 wordt dit schip "Groot Hollandia"
genoemd, ter onderscheiding van 's lands schip Hollandia. (Res. 15
Sept. 1627).

[371] Hij overleed 2 Januari 1627 te Batavia als Raad
Ords. (Dagr. Bat.).

[372] Volgens "Begin ende Voortgangh" (II, 1646, 20e stuk, bl. 18):
14 April 1627.

[373] Havenplaats op de N.O. kust van het Maleische Schiereiland;
ons kantoor aldaar werd in 1622 opgeheven. (Gen. Miss. 1 Febr. 1623).

[374] Vgl. Danvers, Portuguese in Asia, II, 1894, bl. 227: "On the
10th June, 1627, four Dutch ships appeared before that port with
the view of attacking a fleet which had been prepared there for a
journey to Japan.... The Dutch admiral's ship was boarded and burnt,
thirty-seven of the crew being killed and fifty taken prisoners. The
guns, ammunition, treasury, and provisions were also secured. After
the loss of this ship the other three vessels retired."--Zie nog
C. A. Montalto de Jesus, Historie Macao, 1902, bl. 77.

[375] Vgl. Gen. Miss. 9 Nov. 1627: "Tegenwoordich weeten niet datter
eenige Nederlanders bij den vijant in gants India van Mosambique aff
tot in Manilha toe, Godt loff, gevangen sitten".

[376] Evenals de Wakende Boeij en de Nachtegael zal ook 't Quelpaert
de Brack vóór 8 Jan. zijn teruggekeerd.

[377] Leonard Camps kwam in het begin van 1615 in Japan, werd na het
vertrek van Specx in 1621 Opperhoofd en overleed als zoodanig den 21
November 1623 te Firando (Naamlijst der in Japan geregeerd hebbende
opperhoofden enz., Kol. Arch.; zie ook Dagr. Bat. 1624, bl. 13).

Volgens Resolutie, Firando 26 Oct. 1619 (Kol. Arch.--Q. 434) werd Camps
toen op voordracht van Specx tot diens opvolger benoemd, daar Specx'
tijd in het toekomende jaar zou eindigen en deze niet van meening was
langer te blijven. (Zie Gen. Miss. 24 Juni 1618 en Miss. Batavia naar
Firando 28 Febr. 1620, Coen, dl. II, bl. 655). Camps' commissie is van
13 Juni 1620 (zie Coen II, bl. 729). Over Specx' vertrek van Firando,
zie Diary of Richard Cocks, II, bl. 206 (6 Oct. 1621). Vgl. Commissie
Specx 28 Febr. 1620 (Coen, II, bl. 663). Het schip "de Swaen", aan
boord waarvan Specx vertrok, kwam 2 Dec. 1621 te Batavia (Gen. Miss. 20
Dec. 1621).

[378] Memorie van pampieren pr t Schip Amsterdam over Taijouan
aen d'Ed. Heer Gouverneur Generael in dato 23e Nov. Ao 1637
geconsigneert. No. 7; ook in Dagr. Japan, 5 Febr. Ao 1637.

[379] Pou-san Kai = Pou-san (Fusan), sedert 1592 in handen van de
Japanners.

[380] Op van daech verstonden de Corresche gesanten op 17en passato
van het eijlandt Itschio naer Corea vertroucken waeren. Naer de
geruchten souden aende Maijesteijt versocht hebben bij aldien haer
gelieffden assistentie tegen den Tarter te doen, hetselffde door
d'Hr. van Fingo soude mogen geschieden. Haer geschenken waeren geweest:
Een groot gouden vadt vol costelijcken wortel Nisien; drie schoone
wel affgevaerdichte peerden; 40 witte valcken; 40 tijgersvellen het
hair een vinger lanck; een gouden cas van faetsoen als de paepen haer
consistorien, costelijck met peerlen ende gesteenten verciert, waerinne
den brieff aen de Maijesteijt was overgelevert. (Dagr. Japan. Firando
24 Meert Ao 1637).

[381] zijde, staat in Dagr. Japan.

[382] Zie over deze expeditie naar Formosa of Tacca Sanga, zooals,
volgens den Engelschen schrijver, de Japanners dit eiland noemden,
Diary of Richard Cocks, I, bl. 131 (5 May 1616).

[383] Ernest Satow, The Voyage of Captain John Saris to Japan, 1613,
Introduction, bl. LI.

[384] Zie missive Firando 16 Dec. 1623 aan Commandeur Reijers:
"Dese gaet per Cappiteijn China.... Hij is een doortrapt man, heeft
in Nangasackij ende oock hier [Firando] treffelijcke huijsen met
schoone vrouwen ende kinderen".

[385] "This Andrea Dittis is now chosen capten and cheefe comander of
all the Chinas in Japon, both at Nangasaque, Firando and else wheare"
(Diary of Richard Cocks, II, bl. 309, 10th of Marche 1619 [20]).

"The Chinese pirates who resorted to the island [Formosa] as a
safe retreat, were as a rule divided into bands, and, according to
the scanty historical material which we have at hand, established a
rough form of government over their settlements. So admirable was the
organization that the different bands lived together without discord
and chose their leaders by vote, while a supreme chief was appointed to
look after the interests of the combined bands whenever anything arose
of common concern. The strongest of them was a powerful band under the
leadership of one Gan Shi-sai. Their exploits brought large returns,
and by combining legitimate trade with piratical raids they eventually
attained a position so formidable that smaller bands combined with them
for their own protection, and thus nearly the whole of the China and
Formosa trade was brought under their control. In 1621 Gan Shi-sai
died, and was succeeded by Ching Chi-lung, a famous character, and
the father of Koxinga." (J. W. Davidson, The Island of Formosa (1903)
bl. 8).

[386] "sijn genoegen van d'onsen over sijne gepretendeerde diensten
seer cleijn was" (Miss. Firando 17 Nov. 1625).

[387] Miss. Firando 26 Oct. 1625.

[388] Miss. Firando 17 Nov. 1625.--Letters written by the English
Residents in Japan 1611-1623, bl. 271.

[389] In berichten uit Formosa van dien tijd, komt meer voor dat
"zoon" en "schoonzoon" worden verwisseld; zoo wordt Boijcko nu eens
de zoon dan weer de schoonzoon genoemd van Limlacco, Kapitein der
Chineezen te Batavia (1636-1645).

[390] Hoe Martinus M. van Bantam naar China is gekomen, is ons niet
gebleken. Journaal Hamel.

[391] Hollantze Mercurius XV (1665). Zie ook Nos 8827, 8937 en
9200-9208 van de Pamfletten-Verzameling in de Kon. Bibliotheek.

[392] Zie voor de geraadpleegde vertalingen van Hamel's Journaal,
de Bibliographie.

Hendrik Hamel