Hendrik Hamel/Journaal (1666)
[1666.] Int begin van 't jaer raeckten wij onsen goeden vrunt weder
quijt, door dien sijn tijt g'expireert ende vanden Coninck met een
grooter bedieningh begifticht was; hadde ons in sijn twee jaren veel
vruntschap bewesen, was vande borgers ende boeren om sijn goetheijt
seer bemint, vanden Coninck ende grooten om sijn goede regeringe
ende kennisse die hij hadde; de stadts ende lant huijsen seer laten
verbeeteren ende goede ordre op d'zee lant [336] en oorloghsjoncken
gehouden in sijn tijt, twelcq te hove soo hoogh wiert genomen dat den
Coninck hem met soodanige offitie begiftichden; drie dagen nae sijn
vertrecq, alsoo d'zee cant niet lang sonder opperhooft, den ouden
voorde comste vande nieuwe ontrent de stadt, daer niet uijt mag
gaen, sij oocq een goeden dagh bij d'waerseggers haer aanwijsende
[337], waernemen om in een stadt ofte bedieninge te mogen comen,
quam den nieuwen gouverneur die ons d'selve lesse wilden leezen,
die ons den voorverhaelden gebannen gouverneur geleert hadde, maer
sijn rijck en duerde niet langh; wilde hebben dat wij alle dagen padie
souden stampen, waerop wij antwoorden dat ons zulcx ofte diergelijcke
vanden voorgaenden gouverneur niet en was te last geleijt, dat wij
van 't rantsoen even costen eeten ende genoch te doen hadden om met
bedelen onse clederen ende andere nootwendigheden te crijgen, dat
ons den Coninck daer niet gesonden hadden om te arbeijden, datse ons
geen rantsoen souden geven, maer vrij laten loopen soude, ende dan
sien mochten om ons cost ende clederen te bescharen, of in Japan als
anders bij onse natie te comen ende diergelijcke redenen meer, waerop
ons geen antwoort gaf, belasten dat wij souden wegh gaen, ende daernae
wel ordre stellen souden, waernae wij ons souden hebben te reguleren,
maer 't was metter haest anders met hem verkeert, alsoo cort daer
aan de joncken souden drillen, door onaghsaemheijt vanden constapel
den brant inde kruijtkist [338] raeckte, 'twelcq 't voorste van 't
jonck, door dien de kist altijt voorde mast staet, meest wech nam
ende vijff man aen haer doot raeckte, welcq ongeluck hij meijnde te
(36) verbergen ende den stadthouder niet bekent te maecken, maer
viel anders uijt door dien d'verspieders die der altijt ontrent sijn,
ende vanden Coninck het geheele lant door gesonden, het den stadthouder
haest geopenbaert hebben, die 't selve terstont aan 't hoff schreef,
den gouverneur uijt last des Conincx opgehaelt, met 90 slagen voorde
scheenen gestraft ende voor al sijn leven wegh gebannen wiert, meest
omdat hij sulcx had willen verswijgen en het ongeluck op hem te nemen
sonder sijn overigheijt kennisse daervan te willen doen.

In Julij quammer weder een ander gouverneur, die tselve als d'
voorgaende ons wilde te last leggen, begeerden dat wij yder 100 vadem
touw van stroo des daeghs souden draeijen, dat voor ons onmogelijck
was te doen, twelcq wij hem seijde ende als d'voorgaende gouverneur
gedaen hadde, onse gelegentheijt hem voorsloegen, dog en was in
geenderhande maniere te wederspreeken, maer seijde dat hij ons dan,
indien wij sulcx niet conde doen aen een ander arbeijt soude setten;
indien hij niet inpotent geworden hadde, sijn voortganck soude genomen
hebben; wij nu siende, datter niet dan een slavernije voor ons te
verwachten stont, indien hij ons aenden arbeijt setten ende bij sijn
naevolgers voorseeker wij daerin souden blijven continueeren, alsoo
tgeen bij een gouverneur ingevoert wort niet licht bij sijn vervanger
sal afgeschaft worden, gelijck ons inde Peingse stadt van 't arbeijden
ende uijtplucken van 't gras nog wel indachtigh was, ende soude 't met
't oppassen ende pijllen halen mede sijn voortganck genomen hebben,
ten ware wij soo een uijtnemende goet gouverneur gecregen hadde,
ende in sijn tijt met bedelen ons best hadden gedaen, om soo veel
te bescharen, om een vaertuijgh 2 a 3 dubbelt te connen betaelen,
alsoo anders voor ons daeraen niet licht te comen soude geweest sijn;
sochten dan alle middelen ter werelt om aen een vaertuijg te comen,
willende liever onse cans eens wagen dan altijt met sorge, droeffheijt
en in slavernije bij dese heijdense natie te leven, daer ons dagelijcx
van een parthije wangunstige menschen alle verdriet wiert aengedaen;
vonden ten laetsten goet, om door een Coreijer sijnde onsen buerman
ende goede bekende die dagelijcx in ons huijs quam ende dickmaels met
cost ende dranck van ons gevoet wiert, d'selve 't een en 't ander inde
mouw te steeken, een vaertuijg te laten coopen onder schijn van met
't selve op d'eijlanden wol te gaen bescharen, hem voorder beloovende,
wanneer wij van 't wol bedelen quamen, om d'selve daer door meer
t'animeeren tot het coopen van een vaertuijgh, nog beter te beloonen;
die terstont daer nae (37) vernam ende van een visser een vaertuijg
cocht; wij hem d'betalinge ter handt stelden ende 't vaertuijgh
ons overleverende, den vercoper sulcx vernemende dat voor ons was,
scheijden uijt den coop door dien van andere daertoe opgemaect wiert,
seggende dat wij daer mede wilde wegh loopcn ende hij dan een doot
man soude sijn, gelijck voorseker waer sal wesen [339], dog stelden
hem egter tevrede, ende betaelden hem wel twee mael de waerdij. Dese
meer siende op 't gelt als op 't ongemack dat te verwachten stont ende
wij op d'cans die nu hadden, lietent beijde soo deur gaen; terstont
versagen 't vaertuijgh van seijl, ancker en touwen, riemen en alle
't gene van nooden hadden, om met d'eerste quartier maens, alsoo
't dan daer d'beste weer is ende 't inde wijffel maent [340] was,
onse hielen te lichten, biddende dat den Almogende onsen Lijtsman
wilde sijn; twee van onse maets te weten den onderbarbier Matheus
Ibocken ende Cornelis Dircksz. die bijgevalle uijt de stadt Sunichien
ons waren comen besoecken, gelijck wij malcanderen dickmaels deden,
die wij 't selve voorhielden ende met ons wel haest overeenquamen ende
mede instapte, eenen Jan Pieterse mede in deselve stadt woonachtig,
was in de navigatie ervaren, gingh een van ons volcq hem waerschouwen
dat alles claer ende gereet was; inde stadt comende bevont denselven
bij ons ander volcq inde stadt Namman gegaen was, nog 15 mijl verder
gelegen; die hem terstont daer van daen haelden ende in vier dagen al
weder met hem bij ons was, hebbende in die tijt soo heen als weder
ontrent 50 mijl gegaen; leijdent doen met malcanderen ter degen
over ende maeckten den 4en September alles claer, versagen ons van
branthout om met d'onderganck vande maen ende een voor eb [341] het
ancker te lichten, ende in de name Godes door te gaen, alsoo daer
al eenige mompelingh onder de bueren was; omdat de bueren te minder
achterdocht soude hebben, te meer alsoo al tgene wij int vaertuijg
brogten daer mede de stadtsmueren mosten overclimmen, waeren met
malcanderen savonts vrolijck, brochten ondertussen de rijs, water
ende coock potten met 't geen meer van nooden hadden int vaertuijg,
gingen mettet ondergaen vande maen de muer over ende in 't vaertuijg
waermede wij nog om wat water te crijgen aan een eijlant voeren,
ontrent een canonschoot vande stadt; ons van water versien hebbende,
d' stadt en oorloghsjoncken daer verbij mosten, gepasseert sijnde,
cregen voorde wint, en hadden voor stroom, maeckten 't seijl bij en
lietent de baij uijt staen [342], ontrent den dagh passeerden een
vaertuijg die ons preijde [343], dog en gaven geen antwoort uijt
vreese oft een wacht mochte geweest sijn.

Des anderen daeghs sijnde den 5en September met 't opgaen van de son
wiert stil, leijden ons zeijl neer ende settent op een vricken, uijt
vreese of sij ons mogten naer volgen ende door 't seijl niet bekent
't (38) worden; tegen den middagh begont weer wat te coelen uijt
den westen, maeckten 't seijl weder bij, onsen cours bij gissinge
Z.O. aensettende; tegen den avont begon 't heel stijf te coelen uijt
d'selve hand, hadden doen den uijttersten houck van Coree agteruijt,
waren doen buijten vrees van weder gecregen te worden.

Den 6en do smorgens waren dicht bij een van de eerste Japanse
eijlanden, behielden denselven wint ende voortgancq, savonts waren,
soo ons daer nae vande Japanders gewesen is, dicht bij Firando ende
alsoo niemant van ons meer in Japan hadde geweest, die cust ons
onbekent was, ende vande Cooreejers niet te degen onderrecht waren,
seggende dat wij geen eijlanden aen stuerboort mosten laten leggen om
in Nangasackij te comen, leijdent over om boven een eijland, dat eerst
seer cleijn geleeck, te comen; raeckten dien nacht bewesten 't landt.

Den 7en do seijlden met slappe coelte ende variable winden langs de
eijlanden, (bevonden doen datter verscheijde nevens malcanderen lagen),
om boven d'selve te comen; 's avonts vrickte na een eijlantje, om des
naghts daer onder te anckeren, door dien de lucht seer windigh sag,
maer sagen soo veel blick vieren [344] vande eijlantjes, dat wij beter
agten onder zeijl te blijven; seijlden alsoo met een labber coelte,
de wint van agteren, den geheelen nacht door.

Den 8en do bevonden ons op d'selve plaets daer wij savonts geweest
hadde, dochten 'tselve door de stroom geschiet te sijn; staken in
zee om soo beter boven d'eijlanden te comen; ontrent twee mijl in zee
gecomen zijnde cregen de wint met een harde coelte tegen, soo dat wij
genoch te doen hadde met ons cleijn out onnosel vaertuijg d'wal te
crijgen ende een baij te soecken, alsoo de wint hant over hant toenam;
half middag quamen in een baeij ten ancker, daer wij wat koockten ende
aten sonder te weten wat voor eijlanden waren; d' Inwoonders voeren
ons somtijts voorbij sonder ons te moeijen; tegen den avont 't weer
wat bedaert sijnde, quaem een vaertuijgh met ses man yder met twee
houwers op zij dicht voorbij ons heen vricken, setten een man aende
ander zijde van d'baij aen landt, wij dit siende lichten terstont ons
ancker ende maeckten 't zeijl bij ende sochten soo met vricken als
zeijlen weder in zee te comen, maer worden van voorsz. vaertuijgh
haest gevolght ende ingehaelt, die wij indien den wint ons niet
had tegengecomen ende verscheijde vaertuijgen tot adsistentie
uijt de baij sagen comen, wel van ons souden gehouden hebben, met
stocken ende bamboesen die wij als piecken daer toe gemaect hadden,
maer siende naer dat wij wel gehoort hadden 't Japanders geleeken
ende ons wesen waer dat naer toe wilden, waer op wij een prince
vlaggetje--dat daer toe gemaect hadden bij aldien op eenige Japanse
eijlanden (39) quamen te vervallen, haer te verthoonen,--opstaken
en riepen Hollando Nangasakij, wesen dat wij 't seijl souden strijcken
ende binnen vricken, gelijck wij als verwonnen sijnde terstond deden;
quamen ons aen boort ende namen den man die aen 't roer sat in haer
vaertuijg over; cort daeraen boucheerden [345] ons voor een dorp
al waer sij ons met een groot ancker ende dick touw wel vertuijde,
ende met wacht barcken wel bewaerde; namen bijden voorgaenden man nog
een over die sij beijde aan lant brachten ende haer ondervragende,
dog conden malcanderen niet verstaen; aen lant was alles in roer, ten
leeck geen man die geen een of twee houwers op sij hadde; wij sagen
malcanderen met bedroeffden oogen aen, denckende dat onse cost nu al
gecoockt [346] was; sij wesen wel na Nangasakij ende woude beduijden
dat daer onse schepen en lantsluijden waren, daermede sij ons wat
trooste, dog niet sonder agterdocht, alsoo als inden val zijnde, het
niet en conde ontcomen, ende tevreden wilde stellen. In d' nacht quam
daer een groote barcq de baij in vricken ende leijde ons aan boort
alwaer (soo in Nangasacky verstonden) en selfs ons daer bracht, de
derde persoon vande eijlanden was, die ons kende, ende seijde dat wij
Hollanders waren; wees ofte beduijde, datter vijff schepen in Nangasaky
waren, dat over 4 a 5 dagen ons daer brengen soude, dat wij tevreden
souden zijn, dattet eijland van Goto, d'inwoonders Japanders waren,
ende onder den Keijser stonden; sij wesen waer wij van daen quamen,
waer op wij haer wesen en beduijden soo veel conden waer wij vandaen
quamen, te weten van Coree ende dat wij over 13 jaren ons schip op
een eijland verlooren hadden ende nu sochten na Nangasackij te gaen,
om weder bij ons volcq te comen; waeren doen met malcanderen wat beter
gemoet, dog al met vrees, door dien de Coreejers ons wijs gemaect
hadden, dat alle vreemde natie die op d'Japanse eijlanden vervallen
dootgeslagen worden, hadden doen wel 40 mijl op een onbekent vaerwater
geseijlt, met ons onnosel cleijn out vaertuijgh.

Den 9: 10 en 11en do bleven ten ancker leggen en wierden int vaertuijg
ende d'aen lant sijnde als vooren wel bewaert; versagen ons van
toespijs, water, branthout, en 't gene meer van nooden hadden; deckten
't vaertuijg, door dient gestadig regende, met strooje matjes om daer
in droog te sitten.

Den 12en versagen ons van alles voorde reijs na Nangasacky; smiddaghs
lichten 't ancker ende quamen tegen den avont aende binne sij van 't
eijland voor een dorp ten ancker alwaer wij dien nacht bleven leggen.

Den 13en do met sonnen opgangh gingh den voorsz. derde persoon in
sijn barck, bij hem hebbende eenige brieven ende goederen die aen
't Keijsers hoff mosten wezen; lichten d'anckers, worden met twee
groote en twee cleijne barcken geconvoijeert; de twee aen lant
gebrochte (40) maets voeren met een vande groote barcquen over,
ende quamen op Nangasackij eerst bij ons. Inden avont quamen voorde
baij ende ontrent middernacht op d'rheede voor Nangasackij ten ancker
ende sagen daer 5 schepen leggen, gelijck ons te vooren was gewesen;
waren vande inwoners ende grooten van Gotte alles goetgedaen, sonder
daervan yets van ons te eijschen, hoewel wij haer wel eenige rijs
presenteerde door dien niet anders hadden, maer weijgerden te nemen.

Den 14en do smorgens worden te samen aen lant gebracht, ende van
's Compes tolcken verwellecompt, die ons van alles ondervraeght [347]
hebben, en 't selve bij haer op 't papier gestelt sijnde den gouverneur
overgelevert, tegen den middag wierden voorden gouverneur gebracht,
ende ons d'agterstaende vragen voorgehouden heeft, naer dat bij ons
als daernevens staet geantwoort was; den gouverneur prees ons seer
dat wij ons vrijheijt over soo een wijt water met groot perijckel
ende soo een cleijn out onnosel vaertuig gesocht en gecregen hadde,
belastende d'tolcken ons op 'teijland bij d'opperhooft te brengen;
daer comende worden van d'E: Willem Volger opperhooft, Sr Nicolaes de
Roeij tweede persoon ende sijn Es vordere bijhebbende suppoosten wel
onthaelt ende op onse maniere wederom inde cleeren gesteeken, waer
voor haer den Almogende tot danckbaerheijt verleene sijnen geluckigen
segen ende langhduirige gesontheijt. Wij konnen den goeden Godt niet
genoch dancken dat ons uijt een gevanghenisse, soo veel droef heijt
ende perijckulen van 13 jaren en 28 dagen soo genadelijck heeft
verlost, hoopende dat de acht daer geblevene maets mede soodanige
verlossinge mogen erlangen, ende weder bij onse natie mogen geraken,
waertoe haer den Almogenden wil behulpsaem zijn.

(41)  Den eersten October [348] is d' hr Volger van 't eijland ende
den 23en do uijt d'baij vertrocken met seven schepen; wij sagen de
schepen met droefheijt nae, door dien anders geen gissinge gemaeckt
hadden dan met sijn E: na Batavia te navigeren, maer worden door den
Nangasackijsen gouverneur een jaer overgehouden.

Den 25en do worden vanden tolcq van 't eijland gehaelt ende voort bijde
gouverneur gebrocht, die d'voorgeseijde vragen ons yder int bijsonder
voorhielden, ende wiert als vooren bij ons daer op geantwoort [349];
sijn door d'tolcken doen weder op 't eijland gebrocht.

Vragen bijden gouverneur van Nangasackij 't onser eerste aancomste
ons afgevraeght ende bij ons ondergenoemt als onder ider vrage staet
daer op geantwoort.

Eerstelijck wat voor volcq wij waren ende waer wij van daen quamen.

Antwoort: dat wij Hollanders waren en van Coree quamen.

2.

Hoe wij daer gecomen waren, en met wat schip.

dat wij Ao 1653 den 16en Augustij 't jacht de Sperwer, door een storm
die vijf dagen duerde, hadden verlooren.

3.

Waer dat wij 't schip hadden verlooren, hoe veel man en geschut
op hadden.

Op t eijland bij ons Quelpaert en bij die van Coree Chesu genaemt,
hadden op gehadt 64 man, met 30 stucken.

4.

Hoeveel 't Quelpaerts eijlant van 't vaste lant afleijt ende de
gelegentheijt van dien.

Leijt omtrent 10 a 12 mijl om de Zuijd van 't vaste land. Is seer
volcqrijck ende vruchtbaer, groot int rond 15 mijlen.

5.

Waer dat wij met 't schip van daen quamen, en of wij ergens aangeweest
waren.

Dat wij den 18en Junij Ao voorsz. van Batavia naer Taijouan
gedestineert waren, op hebbende d'hr Caser om aldaer als gouverneur
d'heer Verburgh te verlossen.

6.

Wat onse ladinge was ende waer met d'selve naer toe wilde ende wie
doen alhier opperhooft was.

Dat wij van Taijouan quamen ende na Japan wilde, dat wij met harte
vellen, suijcker, aluijn en andere goederen geladen waren, dat d'hr
Coijet als doen regeerende opperhooft was.

7.

Waer 't volcq, goederen en geschut was gebleven.

Datter 28 man was gebleven, de goederen en geschut verlooren, dat
naderhant van haer nog eenige stucken waren opgevist van weijnigh
inportantie ende den ommegangh van d'selve sij niet en wisten.

8.

Naer t verlies van 't schip wat sij ons deden.

Antwoort, setten ons in een gevangen huijs, deden ons niet dan alles
(42)  goets, gaven ons eten en drincken.

9.

Of wij eenige last hadden om d'Chineesen ende andere joncken te nemen
ofte op de Chineese cust te rooven.

Anders geen last hadden dan recht door naer Japan te gaen, maer door
den storm op de cust van Coree vervallen waren.

10.

Of wij ooc eenige Christenen of andere natie als Hollanders op ons
schip hadden gehadt.

Niet dan Compes dienaers.

11.

Hoe lange wij op 't eijland hebben geweest ende waer van 't selve
naer toegebracht sijn.

Naer dat ontrent 10 maenden op 't eijland geweest waren, sijn door
den Coninck naer 't hof ontboden, d'welcke 't selve is houdende in
d'stad Sior.

12.

Hoeverre de stad Sior van Chesu leijt ende hoe lange wij onderwegen
waren.

Chesu leijt als vooren 10 a 12 mijl van 't vaste land, reijsden doen
nog 14 dagen te paert, leijt ontrent soo te water als te lande in
alles 90 mijlen van malcanderen.

13.

Hoe lange wij inde Conincx stadt hebben gewoont ende wat aldaer gedaen
hebben, wat ons den Coninck voor onderhout heeft gegeven.

Dat wij op haer manier daer drie jaren hebben gewoont, ende zijn
gebruijckt voor lijffschutten vanden veltoverste, cregen yder man 70
cattij rijs ter maent tot rantsoen, met eenig onderhout van cleederen.

14.

Om wat oorsaeck ons den Coninck van daer heeft gesonden ende waer
nae toe.

Door dien dat onsen opperstierman met nog een ander bijden Tarter
waren gelopen, om over China weder bij onse natie te geraken, dog
sulcx misluckt sijnde, heeft den Coninck ons inde provintie Thiellado
gebannen.

15.

Waer de maets die bijden Tarter gelopen, vervaren zijn.

Wierden terstont inde gevanckenisse geset, dat wij niet seeker en
wisten of deselve om hals gebracht of haer eijgen doot gestorven sijn
alsoo de sekerheijt niet hebben connen vernemen.

16.

Of wij niet en wisten hoe groot 't land van Coree is.

Coree is ontrent Z. en N. naer onse gissinge lanck 140 a 150 mijl,
breet O. en W. 70 a 80 mijl. Is verdeelt in 8 provintie ende 360
steden met (43)  veel groote ende cleijne eijlanden.

17.

Off wij daer eenige Christenen of andere vreemde natie hadden gesien.

Niet dan een Hollander Jan Janse die Ao 1627 met een jacht van Taijouan
naer Japan wilde gaen, en door storm op die cust vervallen sijn, bij
gebreck van water sijn genootsaeckt geweest, met de boot naer land
te varen ende dat sij met haer 3 van die van 't land gevat waren,
dog dat sijn twee maets inden oorlogh doen den Tarter 't land innam,
waren gebleven; daer waren nog eenige Chinesen die van wegen den
oorlogh uijt haer land daer waren gevlucht.

18.

Of den voorsz. Jan Jansen nog int leven ende waer denselven woonachtigh
was.

De seekerheijt van sijn leven niet te weten, alsoo hem in thien jaren
niet hadden gesien, door dien aan 'thof woonde, ende geseijt wiert
van sommige dat hij nog leeffde ende van andere dat hij overleden was.

19.

Hoe haer geweer ende oorlogs gereetschap is.

Haer geweer is musquetten, houwers, pijl en boogh, hebben oocq eenige
cleijne stuckjes.

20.

Off op Coree eenige casteelen ofte vastigheden zijn.

De steden sijn van cleijne tegenstandt, hebben op 't hooge geberghte
eenige schansen, daer sij in tijt van oorlogh in vluchten, die altijt
van victualie voor drie jaren versien zijn.

21.

Wat oorloghs joncken sij ter zee hebben.

Elcke stadt moet een oorloghs joncq ter zee onderhouden, yder gemant
met 2 a 300 man, soo roeijers als soldaten, met eenige cleijne stuckjes
daer op.

22.

Off zij eenige oorlog voeren of aen eenige Coningen trijbuijt moeten
opbrengen.

Voeren geen oorlogh, den Tarter comt 2 a 3 mael sjaers trijbuijt halen,
brengen mede aen Japan trijbuijt op, hoe veel is ons onbekent.

23.

Wat voor geloof zij hebben en of sij ons daertoe oijt hebben soecken
(44)  te brengen.

Zij hebben naer ons gevoelen 't selve geloof vande Chineese, haer
manier is niemand daer toe te trecken maer een yder bij sijn gevoelen
te laten.

24.

Of sij daer veel tempels ende beelden hebben ende hoe deselve worden
bedient.

Int geberghte leggen veel tempels ende cloosters, waerin veel beelden
staen ende worden bedient (naer ons duncken) op d'Chineese manier.

25.

Offer veel papen zijn en hoe deselve geschooren en gecleet gaen.

Papen zijnder in overvloet, die haer cost met arbeijden en bedelen
moeten winnen, sijn gecleet en geschooren als de Japanderse papen.

26.

Hoe de grooten ende gemenen man gecleet gaen.

Gaen meest gecleet op d'Chineese maniere, dragen hoeden, sommige van
paerden ende koe hair en oocq van bamboesen gemaect, gaen met kousen
en schoenen.

27.

Offer veel rijs ende andere granen wast.

Om de Z. wast rijs ende andere granen in overvloet bij natte jaren,
door dien haer gewas meest aanden regen hanght, ende met drooge
jaren grooten hongersnoot veroorsaect, gelijck Ao 1660, 1661 en 1662
meenigh 1000 van honger sijn vergaen; daer valt mede veel catoen,
maer omde noort moeten haer meest met garst ende geerst generen,
alsoo daer geen rijs door de coude can wassen.

28.

Offer veel paerden ende koebeesten zijn.

Paerden sijnder in overvloet, de beesten zijn tsedert 2 a 3 jaren
herwaerts door een pestilentiale sieckte veel vermindert, die nog
bleef continueeren.

29.

Of op Coree eenige vreemde natie quamen handelen, dan of sij op andere
plaetsen eenigen handel dreven.

Daer comt niemand om te handelen dan dese natie, die aldaer een logie
hebben, zij handelen maer op N. quartieren van China ende in Packin.

30.

Of wij noijt in de Japanse logie hadden geweest.

Dat ons zulcx wel expresselijck was verboden.

31.

Waermede sij onder malcanderen handelen. (45)

Inde hooftstadt drijven de grooten veel negotie met zilver, den gemene
man, soo daer als andere steden met stucken linden, yder naer zijn
waerdije, rijst ende andere granen.

32.

Wat handel sij op China drijven.

Brengen daer wortel nise, silver ende andere waren, daervoor sij
trecken waren gelijck bij ons in Japan gebracht werden, als mede
sijde stoffen.

33.

Offer eenige silver ofte andere mijnnen zijn.

Hebben 't sedert ettelijcke jaren herwaerts eenige silvermijnnen
geopent, waervan den Coninck 't vierde part geniet, dog van andere
mijnnen hebbe niet gehoort.

34.

Hoe sij d' wortel nise vinden, wat se daermede doen, en waerse
vervoert wort.

De wortel nise wort in de noordelijcke quartieren gevonden, ende bij
haer tot medecijn gebruijct, jaerlijcx aan den Tarter tot tribuijt
opgebracht ende bij de coopluijden nae China en Japan gevoert.

35.

Of wij noijt hebben gehoort of China en Coree aan malcanderen vast is.

Leijt naer haer seggen aan malcanderen vast, met een grooten bergh,
die des winters door de coude ende des somers door 't ongedierte
gevaerlijck te reijsen is, daerom nement meest te water en des swinters
over teijs om de sekerheijt.

36.

Hoe het stellen vanden gouverneur in Coree geschiet.

Alle stadthouders vande provintie worden alle jaren en d'gemeijne
gouverneurs alle drie jaren vernieuwt.

37.

Hoe lange wij inde provintie Thiellado bij malcanderen hebben gewoont
ende waer onse cost ende clederen van daen haelden, hoe veel aldaer
overleden sijn.

Dat wij in de stadt Peingh ontrent 7 jaren bij malcanderen hebben
gewoont, gaven ons doen maendelijcx voor rantsoen 50 cattij rijs
en mosten onse clederen ende toespijs van goede luijden bescharen;
in die tijt storven elff man.

38.

Waerom wij weder in andere plaetsen sijn gesonden en hoe deselve
bieten.

(46)  Antwoort: om datter Ao 1660, 1661 en 1662 geen regen quam, een
stadt ons rantsoen niet conde opbrengen, verdeijlden ons den Coninck
't laetste jaer in drie steden te weten Saijsiun 12, Sunischien 5,
Namman 5 man, alle mede steden in Thiellado.

39.

Hoe groot de provintie van Thiellado ende waer deselve gelegen is.

Is de Zuijt provintie, heeft 52 steden, de volckrijckste van alle,
ende in lijfftochten uijtmuntende.

40.

Of ons den Coninck wegh hadde gesonden, dan of wij wegh geloopen waren.

Dat wij wel wisten dat ons den Coninck niet wegh soude senden, nu
gelegentheijt siende resolveerde met ons 8en door te gaen, alsoo liever
eens wilde sterven, dan altijt in dat heijdens land met sorge te leven.

41.

Hoe sterck wij nog waren en hoe wij met off sonder kennisse van
't ander volcq zijn wegh geloopen.

Waren nog 16 man sterck, met ons 8en sonder haer weeten hadden
opgestempt [350].

42.

Waerom wij haer niet gewaerschout hadden.

Omdat wij met malcanderen niet conden gelijck gaen, door dien den
eersten ende den 15en alle maents yder voor sijn stadts gouverneurs
most monsteren ende bij buerte verlof cregen om uijt te gaen.

43.

Of dat volcq daer mede wel van daen souden geraaken.

Niet anders of den Keijser moest aanden Coninck om haer schrijven,
alsdan wel bij ons souden geraaken, alsoo den Coninck sulcx niet
soude durven weijgeren, door dien den Keijser jaerlijcx sijn verdreven
volcq wedersent.

44.

Of wij wel meer weggeloopen waren en waerom ons 2 mael misluckt is.

Dattet de derde reijs was, telckens is misluckt, ten eerste op
Quelpaertseijland, door dien den ommegangh van haer vaertuijgen niet
en wisten, den mast tweemael brak ende inde Conincx stadt bijden
Tarter door dien de gesanten vanden Coninck wierden omgecocht.

45.

Of wij den Coninck noijt hadden versocht, dat ons soude wegh senden
ende waerom hij zulcx geweijgert heeft.

Dat wij zulcx dickmaels soo aenden Coninck als rijcxraden hebben
(47)  gedaen, altijt voor antwoort cregen, dat sij geen vreemde
natie uijt haer lant sonden door oorsaeck dat haer land bij andere
natie niet wilde bekent hebben.

46.

Hoe wij aan ons vaertuijg gecomen zijn.

Dat wij met bescharen soo veel hadden overgegaert, daervoor wij
hetselve hebben gecocht.

47.

Of wij wel meer als dit vaertuijg hebben gehadt.

Dattet derde was, dog de andere al te cleijn waren om daermede wegh
te loopen naer Japan.

48.

Waer van daen wij wegh geloopen sijn, ende of aldaer woonden.

Van Saijsingh daer wij met ons vijffen en drie in Sunischien woonden.

49.

Hoe verre 't wel was daer wij van daen quamen, ende hoe lange
onderwegen geweest waren.

Saijsingh is naer onse gissinge van Nangasackij ontrent 50 mijlen;
eer wij op Gotto quamen, hebben 3 dagen, op Gotto 4 dagen stil gelegen,
van Gotto tot hier 2 dagen onderwegen geweest, is tsamen negen dagen.

50.

Waerom wij op Gotto waren gecomen ende doen sij bij ons quamen weder
wilden wegh gaen.

Dat door storm genootsaeckt waren, daer in te loopen, 't weer wat
bedaert sijnde onse reijse na Nangasackij sochten te vorderen.

51.

Hoe die van Gotto met ons handelde ende getracteert hebben, of sij
daer voor wat hebben geeijst ofte genooten.

Namen der twee aen land, deden ons niet dan alles goets, sonder daer
yets voor te hebben geeijst ofte genooten.

52.

Offer ymand van ons meer in Japan hadden geweest, ende hoe wij den
wegh wisten.

Niemand niet, dat den wegh ons van eenige Corees volcq die in
Nangasackij geweest hadden, was beduijt, ende ons den cours naer
'tseggen vanden stuijrman nog eenigsints in gedachten was.

53.

(48) 'Tvolcq die daer nog sitten, haer namen, ouderdom ende waervoor
deselve gevaren hebben, en jegenwoordig woonachtig zijn.

    Johannis Lampen, adsistent      out 36: jaren.
    Hendrick Cornelisse, schieman    ,, 37: -
    Jan Claeszen Cock                ,, 49: -
    woonende inde stadt Namman.
    Jacob Janse quartiermeester      ,, 47: -
    Anthonij Ulderic bosschieter     ,, 32: -
    Claes Arentszen Jongen           ,, 27: -
    In Saijsungh
    Sandert Basket bosschieter       ,, 41: -
    Jan Janse Spelt jongh bootsn     ,, 35: -

54.

Onse namen, ouderdom ende waer voor op 't schip gevaren hebben.

    Hendrick Hamel, bouckhouder         out 36: jaren.
    Govert Denijszen: quartiermeester    ,, 47: -
    Mattheus Ibocken, onderbarbier       ,, 32: -
    Jan Pieterszen: bosschieter          ,, 36: -
    Gerrit Janszen: do                   ,, 32: -
    Cornelis Dirckse bootsgesel          ,, 31: -
    Benedictus Clercq jongen             ,, 27: -
    Denijs Govertszen: do                ,, 25: -

Aldus gevraeght ende beantwoort desen 14en September 1666.

Den 25en October daer aanvolgende sijn weder voorden ouden ende
nieuwen gouverneur geroepen, de voorsz: vragen ons yder int bijsonder
voorgehouden, hebben als vooren daerop geantwoort.

Den 22en October, ontrent den middagh met de comste vanden[1667.]
nieuwen gouverneur [351], cregen licentie om te mogen vertrecken, waer
op tegen den avont op de fluijt de Spreeuw sijn aan boort gegaen,
om met d'selve in Compe vande fluijt de Witte Leeuw, na Batavia
te vertrecken.

Den 23en do met 't limieren vanden dagh, lichten ons ancker ende
vertrocken uijt de baij van Nangasackij.

Den.... [352] quamen opde rheede van Batavia ten ancker, den goeden
Godt sij gedanckt dat ons soo genadelijck uijt de handen der heijdenen
heeft verlost, daer over de 14 jaren met groote commer ende droefheijt
onder hebben gesworven en nu weder bij onse overigheijt heeft gebracht.

[353] Om 't voorsz. rijck van Coree aan te doen, moet 't selve
soecken aende westzijde ofte inde bocht van Nanckin opde hooghte
van ontrent 40 graden, alwaer een groote rivier in zee compt loopen,
welcke rivier op 1/2 mijl voorbij vande stadt Sior loopt, alwaer al
des Conincx rijs ende andere incomsten met groote joncken gebracht
wort, de packhuijsen leggende ontrent 8 mijlen de rivier op ende
dan met carren inde stadt gebrocht wort. Inde stadt Sior hout den
Coninck sijn hof, hier onthouden haer den meesten adel ende grootste
coopluijden van 't land, die op China ende met d'Jappanders handelen,
alsoo alle coopmanschappen hier eerst gebracht ende dan door 't landt
gesleten wort, hier wort ooc veel handel met silver gedreven, door
dien meest onder de grooten is berustende, daer inde andere steden,
ende ten platte lande met linde ende granen gedaen wort; dat men
het land aende westsijde soude aendoen, is omdat aende Zuijt ende
oost sijde, veel clippen en riffen soo sighbare als blinde leggen,
voornamentlijck in ende voorde baijen, daer naer 't seggen vande
Coreese stuijrluijden de west sijde 't schoonste van is.

Hendrik Hamel