Couperus/De kleine zielen/Eerste deel/XX


XX 

Constance; na dit gesprek met Bertha, voelde dagen zich rustiger, als vol
van een onbewuste voldaanheid, die zacht weldadig zou nawerken. Ja,
zij hoopte, zo langzamerhand zou zij ze allen terugwinnen, al de haren,
die zij sedert jaren verloren had. Iedere dag zag zij mama en er was in dat
geregelde zien iets zo liefs van moeder-en-kind, die elkaar weer gevonden
hebben na een nauwlijks onderbroken scheiding van jaren, of er in schemerde een weemoed, die vreugde was, een zachte innigheid van samen
schreien en samen glimlachen - omdat het nu eindelijk alles zo lief was
geworden. Ook Bertha had Constance gevonden nu, en al zagen zij elkaar
niet eerder dan op de Zondagavond bij mama, er was toch tussen hen
gekomen een grotere sympathie van zusterlijke vertrouwelijkheid, terwijl
Marianne gaarne eens aanliep op de Kerkhoflaan, bleef eten, of eens ging
fietsen met Van der Welcke en Addy. Zo werden er lichte banden geknoopt... Wat Karel en Cateau aanging, Constance betreurde het -
omdat zij in Karel zich nog altijd herinnerde de broer, met wie zij gespeeld had op de grote stenen van de rivier in Buitenzorg - maar zij had
dadelijk gevoeld, dat zij in Karel weinig meer vinden zou, welbehagelijk
egoïst als hij zich assimileerde aan zijn vrouw in hun leven van goedgevoede bourgeois, in hun gesloten warme huis. Neen, Karel, dat voelde
zij, had zij verloren, ook al waren zij gewoon vriendelijk tegen elkaar.
Met Gerrit ging het beter. Gerrit en Adeline kwamen 's avonds nog al
eens aan, als de kinderen naar bed waren, om thee te drinken. Het was
alleen jammer, dat Gerrit altijd iets voor-de-gekhoudend hakkerigs had
op de Van Naghels en hun kennissen; dat was, vond Constance, niet
tactvol tegenover Van der Welcke, omdat - al kwamen zij niet in de
wereld - Van der Welcke toch juist oude kennissen had ontmoet, in de
sociëteit, die in die aristocratische côterieën waren. Gerrit was een luidruchtig vrolijke kerel, knap, breed, blond gezicht in zijn huzarenuniform, maar zijn luidruchtigheid, soms, was wat opgeschroefd, meende zij, misschien wat druk alleen maar, wat lawaaierig, en zij vermoedde, dat Van der Welcke geen sympathie gevoelde voor Gerrit en hem niet gedistingeerd vond. Zij was dus altijd op haar qui-vive, om de partij van Gerrit te nemen tegen haar man, maar Van der Welcke zei niets en was zelfs
spraakzaam als Gerrit en Adeline er waren. Adeline was een lief vrouwtje,
een blond poppemoedertje met haar zeven kindertjes, als een huishoudentje van vlasblonde poppetjes - de oudste een meisje van zeven, de
jongste en baby van veertien maanden, en Gerrit maakte altijd gekheid,
dat zij er nog niet mee uitscheidden en waarlijk, in het najaar wachtte
Adeline de allerjongste. Het ging dus wel met Gerrit en Adeline, maar
toch voelde Constance ook zich wel wat ver en vervreemd van die broer,
zelfs al kon Gerrit zo aardige herinneringen ophalen van vroeger
toen zij speelden in de rivier te Buitenzorg. Ja, toen was zij een aardig
kind, zei Gerrit altijd: wat had zij toen iets liefs, zij was vol fantazietjes,
en het was zonderling die zware grote huzaar te horen dwepen over dat
kleine zusje van vroeger: een tenger, toen blond meisje, in haar wit
"baadje"; dikwijls op haar mooie, blote voetjes liep zij over de grote
stenen - vol van allerlei sprookjes en fabels, die de een paar jaar oudere
broers niet goed begrepen, en toch maar mee moesten spelen, goedmoedig, als broers, die veel hielden van dat lieve zusje. Ja - zei Gerrit altijd -
pas later had hij dit begrepen: hoeveel poëzie er toen was in Constance,
toen zij droomde die sprookjes, die fabels, waarin zij dikwijls was een
fee, of een poetri uit Javaanse legenden: zij bekranste dan haar haren
met een krans van grote bladeren, als een Ofelia was zij daar in het water,
wel eens met tropische kelken getooid en de broers moesten maar volgen
de blote voetjes en de fantazieën van het zusje, dat daar, wonderlijk bevallig, liep over de grote blokken, liep door het schuimende water, liep
in kristallige groene schaduwen, die beefden over de rivier, onder de
zware tenten der lovers... Ja, veel indruk had dat op Gerrit gemaakt en
hij praatte er dikwijls over: Constance, herinner je? Wat was je tòen een
aardig kind, al was je een beetje vreemd... tot Constance schertsende
vroeg of zij dan nu niet meer aardig was, nu zij niet meer op blote voetjes
liep in een wit "baadje" en met purperen kembang-spatoe aan haar slapen?
Dan schudde Gerrit zijn hoofd en zei, ja, ze was wel aardig, maar...
maar - en in zijn herinneringen terug - twee jaren later, toen was zij ineens veranderd, was zij een dame, een nuf, met een sleepjapon, en danste
zij met de Algemene Secretaris... En dan schaterlachte Constance,
omdat Gerrit die Secretaris maar nooit kon vergeten... Ja, ze danste
alleen met de hoogste pieten: ze was éen ijdelheid, een echt dochtertje
van de Toean Besar... En het was of Gerrit maar volstrekt terug wilde
vinden dat jonge zusje, dat feeënverhaaltjes had bedacht in de rivier
achter het paleis te Buitenzorg - al was hij honderd maal een grote,
zware, sterke kerel, en ritmeester van de huzaren. Dan zag Constance
hem aan, knap, breed, blond, gezond, genietende zijn grog of zijn goede
sigaar, en zij bedacht, dat zij Gerrit niet kende en Gerrit niet begreep:
heel vaag voelde zij iets in Gerrit haar ontsnappen, zo vaag, dat het nauwlijks een gedachte was, maar alleen een zweming door haar verwondering heen. Adeline zat er heel eenvoudig bij, liefjes glimlachend om de
verhalen uit die kinderjaren, om die spelletjes van vroeger... Ja, wat
kinderen al niet kunnen spelen, zei zij dan eenvoudig, en vertelde dan
liefjes van spelletjes van haar blonde troepje. Maar Gerrit schudde dan
zijn hoofd; neen, dat was ravotten wat zijn jongens deden, maar dat...
dat spelen... Tot Constance hem schertsende verzocht nu over iets
anders te spreken dan over haar blote voetjes... En dan liep het gesprek
gewoon voort, en het was, of zij beiden voelden, Gerrit en Constance,
dat al mochten ze elkaar nu wel, ze elkaar toch nog niet hadden teruggevonden. En het was een heel zachte weemoed, nauwlijks zegbaar...

Ernst zag Constance niet veel. Zij had eens met Van der Welcke en
Addy bij hem geluncht op zijn kamer en toen was hij een allervriendelijkste gastheer geweest: hij had haar getoond de oude familie-papieren,
die hij na de dood van papa had verzocht te mogen bewaren, omdat hij
er het meeste belang in stelde en ze bij hem in goede handen waren: hij
zou ze nalaten aan de oudste zoon van Gerrit - Gerrit, van de vier
broers, was tot nog toe de enige, die voor stamhouders zorgde... Hij
had haar getoond zijn oud porcelein en haar op de verschillende kostbare merken opmerkzaam gemaakt. Toen had hij uitgespreid een oud
stuk, met strooiparelen bestikt brokaat en heel ernstig gezegd, dat dat nu
een tablier was van een japon van koningin Elizabeth. Toen Constance
had gelachen en durven twijfelen, was hij een beetje ernstig en even boos
geworden, maar had toen welwillend over iets anders gesproken, zoals
men doet tegen mensen, die iets doms gezegd hebben, die niet onze zelfde
ontwikkeling hebben, een beetje neerbuigend...

Hij had verzocht aan tafel te gaan en in zijn kamer, wel mooi antiek
van kleur, was de tafel met zorg gedekt, bloemen smaakvol geschikt met
de gratie van een vrouwehand en zijn lunch was geweest zo keurig en fijn,
dat Constance, verbaasd, hem een compliment had gemaakt. Uit een
antiek glas dronk hij toen met een paar-vingers-hoog champagne haar
een welkom toe in Holland. Er was in hem, in zijn omgeving, in zijn manieren iets fijns en iets schuchters, iets vrouwelijks en iets verlegens, iets beminnelijks en toch iets terughoudends, als bang zich of een ander te
kwetsen. Hij had klaarblijkelijk deze ontvangst zo bedacht om Constance
iets liefs te doen. Het gesprek vloeide niet, Ernst maakte zijn zinnen nooit
af, en zijn ogen dwaalden telkens in zijn kamer om... Na tafel was hij
wat spraakzamer geweest en toen had hij haar gevraagd of zij ooit wel
had nagedacht over de gratie en het symbool van een vaas... Met belangstelling had zij toegehoord, terwijl zij in Van der Welcke's blik iets
gezien had of hij dacht, dat Ernst gek was, en Addy, heel ernstig, gespannen had geluisterd vol stille verbazing... Een vaas - had Ernst gezegd - dat was als een ziel... En hij had een slanke Japanse Satzumavaas genomen in de hand, ivoortintig porcelein met de stijlvolle arabesken, fijn golvend als vrouwehaar... Dat was als een ziel... Er waren
voor Ernst treurige en vrolijke vazen, trotse en nederige, er waren verliefde vazen en vazen van passie... Er waren vazen van verlangen en er
waren dode vazen, die alleen herleefden, als hij er een bloem in zette.
Hij had dit heel ernstig gezegd, zonder een lach, ook zonder de dweping
van een artist of een dichter: bijna laconiek had hij over zijn vazen gesproken als ware een andere beschouwing geheel onmogelijk geweest...
Sedert had Constance hem niet meer gezien, omdat hij de enige was, die
niet geregeld op mama's Zondag-avond kwam... En zij behield een indruk van die middag bij haar broer Ernst, als van iets exotisch en vreemd
symbolisch, iets wat wel sympathisch was geweest en exquis... maar toch
zonder dat familie-gewone van broer-en-zuster, die elkaar na jaren terugzien.

Wat Adolfine en haar kinderen betrof, had Constance zich na een eerste
indruk van afstuiting, bijna onbewust, een gevoelsregel gesteld, waarvan
zij niet wilde afwijken - hoewel zij misschien niet zo sterk dat voor haar
gedachten omlijnd zag. Maar - onbewust wilde zij Adolfine niet antipathiek vinden en wilde zij integendeel alles van Adolfine - haar man,
huis, kinderen en ideeën - goed vinden, aardig en lief. Zodra iemand,
zelfs mama, het allerminste van Adolfine zei, nam zij haar partij, heftig.
Door omstandigheden - de inrichting van haar huis, de bruiloft van
Emilie, - was zij nog niet dikwijls bij de Van Saetzema's geweest, maar
zij beloofde zich dit voortaan niet na te laten en dan - met heel veel tact
- Adolfine in allerlei te raden... Dat werkte vreemd in Constance: de
afstuiting, die er toch was - een volstrekt willen handelen tegen die afstuiting in, tegelijk met een stille wens, een zachte manier om aan Adolfine wat te vervormen. Zij had volstrekt willen hebben, dat Addy de jongens
van Adolfine eens zou vragen op een Zondag om te komen lunchen, en
hoewel zij in haar zenuwen als dol was geworden door hun onhebbelijke
manieren en grove stemmen, had zij zich ingehouden en de lieve tante
gedaan, opzettelijk. Addy, zich opofferende voor mama, had met de jongens gewandeld, maar zodra hij kans had gezien, de lummels geloosd.
Mama kennende in haar eigenaardigheden, had hij thuis maar niet veel
gezegd, en beweerd, dat het wel aardige jongens waren. Toen zijn vader
hem echter gevraagd had of hij begreep, waarom mama die ongelikte
beren zo aanhaalde, had Addy wijsgerig gemeend: omdat zij neven waren:
zo een idee van mama, een familie-zwak. Constance was intussen zo moe
van de drie jonge Van Saetzema's, dat zij geen moed had het experiment
te herhalen.

Dorine, vond Constance grillig. Dorine was nu eens heel aardig, om
boodschappen mee te doen, om zelf boodschappen te doen voor Constance - het was zijzelf, die het vroeg en niet Constance - en dan had
Dorine weer iets koels en nerveus prikkelbaars. Dat was omdat Dorine
wel een koorts had om allerlei te doen voor een ander, maar ook altijd
gewaardeerd wilde worden en nooit vond, dat zij gewaardeerd werd, door
wie ook van de familie, voor wie ze draafde. Maar het was sterker dan
zijzelf en zij draafde toch, voor mama, voor Bertha, voor Constance, voor
Adolfine, en in zichzelf bromde zij altijd, dat men haar niet waardeerde.
Ja, Dorine had maar eens moeten zeggen, dat ze moe was! Dorine had
maar eens moeten opperen, dat regen nat maakte! Zo bromde zij altijd in
zichzelf, ongedurig, ontevreden, onvoldaan, en toch nooit voor zichzelf
- in haar pension - zich een gezellig hoekje kunnende maken, altijd
vliegende over de straten, van de ene zuster naar de andere. Het was als
een koorts, die haar deed ijlen. Zij was ongelukkig, als er een dag was,
dat zij geen boodschappen te doen had, en dan ging zij naar Adolfine, en
zei:

- Nu, als ik voor je nog eens kan gaan informeren naar die slopen van
Floortje, dan moet je het maar zeggen, hoor... ik ga toch de kant van
Iserief uit... En ging zij dan de kant van Iserief uit, dan mopperde zij in
zichzelf: natuurlijk, Dorine is er weer goed voor; niemand anders dan
Dorine kan weer naar Floortjes slopen informeren; waarom gaat het
kind niet zelf, of waarom zenden ze niet de oppasser!

Paul zag Constance het meest van alle zusters en broers. Hij had ten
eerste in haar gevonden een nog altijd vrij geduldige toehoorster voor
zijn eindeloze ontboezemingen en filosofieën; daarbij was hij het meest
sympathiek aan Van der Welcke zelf, ging hij wel eens een sigaret roken
bij Van der Welcke in diens rookkamer en was in hun huis het meest van
allen de broer: de gewone broer. Hij kwam 's morgens wel eens aan en
liep naar Constance's slaapkamer, als zij zich nog kleedde, en hij beweerde, dat hij wel mocht binnenkomen, al stond zij in haar onderrok.
Hij had, als hij niet te lang van stof werd, een gezellig gesprek over zich,
dat Van der Welcke ook waardeerde. Hij bezag Addy altijd met het oog
van een wijsgeer en Addy mocht hem wel, hem komisch vindende met
zijn keurige pantalons en mirobolante dassen. Constance hield van hem
en het was in Paul, dat zij waarlijk het éerst had teruggevonden een broer
- in hem, met wie zij in vroegere jaren - zij een meisje van twintig, hij
een kind van dertien - de minste aanraking, de minste gemeenschap van
ziel had kunnen hebben.

Eerste deel 20