Couperus/Zielenschemering/Tweede deel/I


I 

Maanden waren voorbij gesleept, toen Gerrit, uitrukkende met zijn escadron, een ontmoeting had, die hem schokre. Het was op de Koninginnegracht: op een nattige herfstmorgen, zo vroeg somber al, als zou het de
hele dag lang niet helder worden; geheel de middenweg besloegen de
paarden, wier hoefslag kletterde bij de rhythmische rit over de keien regelmatig: uit de vensters hingen de paarse meiden uit, om te zien naar de
mooie huzaren. Een huurcoupé reed het escadron tegemoet, en moest
stil houden ter zijde van het trottoir, om de paarden te laten voorbijgaan.
En met een snelle blik zag Gerrit door het beslagen glas van het rijtuig
het gezicht van een vrouw met lachende ogen - twee bruingouden vonken
van lachende kijkers - nauwlijks langer dan twee, drie seconden, die
twee opglimpingen van blij goud. Meer dan de lachende ogen had hij
niet gezien in de vage vlak van het gelaat, dat geblankt had in de schaduw
van het rijtuig, onder de donkere streep van een grote hoed, maar die
lachblik had hem zo geschokt, dat hij een kleur kreeg - het bloed naar
zijn slapen - en dat zijn slapen klopten, als had hij een borrel gedronken.
Hij voelde een prikkeling in zijn nek, en dacht vlug:

- Mijn kop af, als dat niet Pauline ..... Mijn kop af, als dat niet
Pauline was... Zou ze terug zijn, in Den Haag!

Maar nu herstelde hij zich, zette zich schrap strak in zijn zaâl en poogde
te vergeten zijn schok, en de twee bruingouden vonken van lachende kijkers. Nu, als ze het was... wat was het dan nog? Dat alles was al zo lang
geleden, en ontmoette hij zo dikwijls niet de plotseling opdoemende
levende herinneringen langs zijn weg, gewoon-weg op straat, en ging hij
die niet voorbij, nauwlijks met een laching van herdenken, wegschuilende
onder zijn snor en eventjes broeiende in zijn blik? Als ze het was... wat
was het dan nog? Hij, die al zijn dolheid geregeld had tot een rijpere gematigdheid, zou hij zich zo schokken laten door een paar lachende ogen
van vroeger... Neen, hij voelde zich rustig sterk, in de bezadigdheid
zijner latere jaren... Dat zijn bloed zo joeg bij de blik van een vrouw,
bij een langs de weg opdoemende herinnering, dat kon hij toch niet helpen... Toch, heel die herfstdag - dag, die somber was opgekomen en
somber bleef met zijn zware lucht van wolken - verhelderde hem die
twee, drie seconden-lang blij gouden opglimping van ogen... Ja, wat
had die Pauline ogen... God, wat had ze een paar ogen... Ogen, die
zo lachten, zelfs al lachte haar mond niet, ogen vol gouden voor-de-gek-houderij, ogen van wel-weten, dat zij met hun glimpen hem dol maakten
als een razende, als was hij een brand, die haar vonk ontstak! En zij wist
het wel, zij wist het wel, dat zij hem dol maakte met haar ogen... Was
ze terug in Den Haag? Indertijd was ze plotseling naar Parijs gegaan, en
hij had haar sedert jaren niet meer gezien... sedert twaalf jaren zeker...
Twaalf jaren nu was hij ouder, twaalf jaren nu was zij ouder... Wat was
dat beroerd, dat oud worden, dat aftakelen van je body: dat enige lijf,
dat je kreeg op de wereld, en dat mee moest tot je graf, en dat je niet kon
verwisselen, zoals je een nieuwe uniform nam... Nu, het zijne deed nog
mee, en Pauline... haar ogen lachten als vroeger...

Twaalf jaren? Kom, hij wilde er niet meer aan denken... Als hij alles
herdenken wilde, wat er geweest was, jaren en jaren geleden, dan was de
dag te kort om zijn herinneringen door te maken...

En in zijn oudere bezadigdheid vergat hij de ontmoeting op de Koninginnegracht en dacht hij zelfs, dat hij best zich had kunnen vergissen, dat
het helemaal Fauline niet geweest was... Hij was in zijn huis niet eenzaam meer, nu zijn vrouw en de kinderen het nest weer vulden, en hij
voelde, dat het zo om hem zijn moest altijd: de lauwte van het warme
nest; dat hij zich anders ongelukkig voelde en vreemd en eenzaam, als die
verleden zomermaanden. En de eerste Zondagavond bij mama doordrong hem met een blijde hartelijkheid, en toch was leegte hier en daar
in de vroeger propvolle salons... Want de beide oude tantes kwamen
niet meer; wel had mama haar niet toe kunnen rekenen de verwarring,
die zij op die zo ongelukkige avond, toen arme Constance al zo opgewonden was geweest, hadden veroorzaakt met haar schrille, kindse stemmen; wel had mama zich geweld aangedaan altijd lief tegen haar te blijven - maar langzamerhand waren zij geheel kinds geworden en gingen
zij niet meer uit, en in haar kleine villa leefden zij met een verpleegster;
zij waren heel ondeugend geworden, zij kibbelden en vochten met elkaar;
zij sliepen in één bed en weigerden elkaar de dekens, en eens had tante
Tien tante Rien op de trap geduwd, zodat zij gevallen was en zich zeer
had bezeerd de oude ribben... Zij kwamen dus niet meer, en het was
vreemd, maar Gerrit miste haar beider zonderlinge, oude silhouetten van
heel ouderwetse juffrouwen, het grote haakwerk in de benige handen, -
zoals zij, gedurende de gehele Zondag-avond, zaten ieder aan een zijde
van de deuren der serre, nijdig nu en dan bitsende in elkanders oren: opmerkingen, die de kinderen wel verstonden, en waarom ze glimlachen
moesten - uitziende met haar begerige oude ogen van snoeplustige oude
dames naar het koekje en de limonade, dat zij eindelijk met welbehagen
verorberden, om dan, ineens, tegelijkertijd, op te staan en te gaan, voorzichtig door de nichtjes de trap afgeleid, naar de vigilante met de vertrouwde koetsier, die ze altijd veilig thuis reed. De Zondagavond was
niet meer dezelfde, vond Gerrit, zonder die twee typische, traditionele
figuren, - waarom zij allen veel grappen verkochten - maar die toch
zo lang iets hadden behouden van de onveranderlijkheid van het leven,
de vertederende eentonigheid ervan - tot plots het veranderd was...
en de twee figuren waren verdwenen... Jaren zouden zij misschien nog
leven, kibbelende en kissebissende, zich vastklampende aan de wereld
- jaren, als zou de dood geen vat op haar hebben - maar nooit zouden zij daar meer zitten, ieder aan een deur van de serre...

Maar een grote leegte, door geheel de beide kamers, had gegeven de
uiteenspatting van Bertha's groepje... Want nooit kwam Bertha meer
in Den Haag, en allen, die haar wel eens opgezocht hadden in Baarn,
waren het eens geweest, dat zij er wel vreemd werd, er wel vreemd zat
aan haar raam, bijna onbewegelijk - alsof na al haar drukke leven van
wereldvrouw, plots na de dood van haar man een algehele nodeloosheid
Voor zichzelf om haar heen was gezonken, als een element, waarin zij
versufte: zij sprak bijna niet, zij stelde in niets belang, zij zat maar, zij
keek maar, ging nooit uit, en hoewel zij geheel haar verstand had, was
het geworden een starend soezen, een over zich heen laten glijden van de
jaren, die nodeloos en somber aan zouden schemeren om haar ziel, geheel
een schemering van triestige afwachting van àlle zwart zouden om haar
ziel rondduisteren.. In die emotie- en woordloze treuring had zij alleen
Marianne behouden, ook al zou Marietje later thuiskomen... Van Emilie en Henri wist de familie nu wel, want Emilie, fier op haar nieuwe leven,
had niet kunnen zwijgen, had geblageerd op wat zij daar deden en hoe
zij geld verdienden in Parijs... en de gehele familie was er door verbaasd en geschokt geweest... Adolfine en Cateau hadden allen doen
zweren het toch nooit te zeggen, dat Emilie waaiers schilderde en dat
Henri clown in een circus was! En voor mama Van Lowe hadden zij wel
niet de waaiers van Emilie kunnen verbergen, omdat zij er zelf een aan
haar grootmoeder had geschonken, maar wel dat schandaal van Henri:
gelukkig, dat wist de oude vrouw niet: dat zou haar zo een schok kunnen
geven, dat het wel haar dood kon zijn... Gerrit wist, dat men over
Emilie en Henri onuitputtelijke praatjes vertelde in Den Haag, en hij,
liever, had maar ronduit verteld, opdat de mensen zouden de waarheid
weten, maar allen, zelfs Constance, hadden hem gesmeekt er toch over
te zwijgen en hij zou dus zwijgen met de anderen, als betrof het een schandelijk familiegeheim... Op de Zondagavonden was Ernst wel niet geregeld gekomen, maar zijn afwezigheid - daar in Nunspeet - sloeg
toch een treurige schaduw altijd: treuriger nog was het, dat tante Lot
wel kwam met de meisjes, maar erg, erg klaagde, dat het helemaal niet
goed met de suiker ging, en dat het een beroèrrde tijd was... En waarlijk, plotseling, op een Zondag, kwam tante binnen met veel emotie en
tranen, de meisjes geresigneerd, als eenvoudige goede zielen, en tante vertelde in een vloed van woorden, dat zij zo goed als geruïneerd waren -
oom had uit Java telegram na telegram gezonden - zo goed als geruïneerd: zij verlieten dadelijk hun grote huis; zij hadden op Duinoord al
op zicht een klein, klein huisje, en daar zouden zij zich opschieten, tot er
betere tijden aankwamen... Het gaf een grote ontsteltenis in de familie,
waar geld wel nooit geteld, maar toch altijd heel erg nodig geweest was -
maar Gerrit bewonderde, trots al de tragiek van tante, die de gehele avond
met een huilende stem jammerde - een acute praktisheid: ook in de
meisjes een rustige kalmte, en zonder schijn van vroegere weelde ophouden rustig weg voor de toestand uit te komen, en zich verminderen met
eenvoudige zekerheid, die alle valse schaamte uitsloot... Een klein huisje,
eén meid... ja, Herrit... maar nassi zou tante toch geven, hoor, want
zonder sambal geen leven, Herrit... en Gerrit, met Constance sprekende, bewonderde dit: dat praktische en trots de tragiek der tranen en gebaren en uitroepjes van ja-à, kassian! ogenblikkelijk de tering naar de
nering zetten en hij zei:

- Geloof je, dat echt Hollandse mensen dat ooit zo zouden kunnen
doen! Neen, ze zouden het ten eerste niet uitbazuinen... dan zouden ze
stilletjes naar het buitenland gaan... maar goeie tante Lot: ze bazuint
het uit en ze heeft gisteren al praktisch gehandeld - en ze schaamt zich
niet in haar kleinere huis te gaan... en ze vraagt mij er waarachtig dadelijk op nassi...

Ja, dat was nog het ouderwetse van het goede Indische: de eenvoudige
ziel, de eenvoudige levensopvattingen; het ware, en niet naar de schijn, de
hartelijke gastvrijheid nog, zelfs al waren er geen duiten meer; en dat was
een sympathie voor Gerrit, ook al sprak tante nog zo Indisch, al zag ze
er nog zo Hindoe-idool uit, met de zware plooiboezem en de brillanten
als kanjers... En de drie meisjes, - niet jong meer: waarom waren de
goeie kinderen toch nooit getrouwd, in Gholland! - zo rustig, zo praktisch, al lachende, om de ene meid: ze zouden zelf haar bed wel opmaken,
maar Mima, natuurlijk, die bleef - net een ddàme, je moet sien, corset,
ghoed - delende rijkdom en armoede met haar njonja, eenvoudig weg,
zonder zelfs een ogenblik er aan te denken, of ze nu niet een voordeliger
dienst zou zoeken... Ja, Cony, dat deed toch maar goed, in onze koude
Hollandse lucht... zo een glimping van oud-Indische eenvoudige en
hartelijke levensopvatting!

En, trots alles, was er nog altijd het kaartje en het koekje des Zondagsavonds, maar al hield mama er aan vast, al was zij nog altijd middelpunt
van haar kring, al lieten de kinderen haar zoveel mogelijk buiten kleine
twisten en moeilijkheden - het was toch of zij voelde, dat er iets kraakte
en scheurde en brak... Neen, zij kon het zich niet meer ontkennen, en
haar helder gelaat van opgeruimde oude vrouw, had de rimpels over de
mond gekregen, een trek van treurig mopperen... een grandeur déchue
was de familie! Het werd er niet beter op, toen Constance, met zoveel vergoelijking, als zij vinden kon in haar woorden, haar over Addy gesproken
had, en op een van die Zondagavonden zei de oude vrouw tot Van der
Welcke, bitter haar stem, die begon te beven met de klank van barstende
snaren:

- Dus Addy... is van idee veranderd: Constance heeft me verteld...
Het was voor Van der Welcke ook een grote teleurstelling geweest, zo
groot zelfs, dat hij de laatste tijd boudeerde tegen zijn zoon.

En ook hij, bitter, haalde de schouders op, alsof hij er niets aan doen kon:

- Wat zal ik u zeggen, mama, Addy is een heel gedecideerde jongen. In
Nunspeet heeft hij met zijn moeder gesproken, en zijn moeder is het met
hem eens. Ik niet...

Het hoofd van de oude vrouw zonk op de borst, en knikte zacht schuddend op en neer.

- Hoe ouder men wordt, zuchtte zij; hoe meer teleurstelling maar het
leven geeft...

Zij zag op, er was bhterheid in haar ogen. Zij wenkte Addy bij zich, en
in haar wenk was dat imperatieve, dat zij soms kon hebben, zelfs tegen
haar oudste kinderen.

De jongen kwam.

- Wat is er, grootma...

Zij zag hem aan, en er vertederde dadelijk iets in haar, toen zij hem zag
voor zich staan, met zacht ernstige glimlach, zijn blond mannelijk gezicht van grote jongen...

Nu schudde zij het grijze hoofd, als wilde zij wel zeggen, dat zij wel
wist en er was verwijt in haar bevende ogen.

- Zo zo, zei zij. Mama heeft met me gesproken, Addy. En mama heeft
me gezegd, dat je van idee veranderd bent... dat je in de medicijnen wil
studeren.

- Ja oma.

- Zo... en papa en mama en grootma, die zo gaarne hadden gezien...
dat je in een diplomatieke werkkring je zou hebben gepousseerd.

- Oma, heus, ik voel er geen roeping voor...

- En voor dokter?

- Voor dokter wel, oma.

- Ja, dan is er niet veel aan te doen, Addy, zei de oude vrouw, en plotseling begon zij zachtjes te snikken. Van der Welcke zag somber...

Het kind zag op hen neer, waar hij stond voor zijn vader, voor zijn
grootmoeder. Hij hield van de oude vrouw, en hij aanbad zijn vader, en
leed, dat zijn vader hem de laatste tijd boudeerde. Maar hij kon het niet
helpen, dat hij klaar in hun beider ijdelheid zag, en hij kon het niet helpen, dat hij, zonder wreed te willen zijn, zei, heel zacht:

- Oma... Mama heeft het in me begrepen. Ik had zo gaarne, dat u en
papa het ook begrepen, oma.

Maar de jaloersheid op Constance stak fel in Van der Welcke's hart;
hij stond op, hij naderde de speeltafel...

- Mama heeft het begrepen, Addy? herhaalde bitter de oude vrouw.
Ach, mama weet wel, dat ze niet tegen je op kan, niet waar... Papa ook
niet, en nu heeft hij verdriet, arme papa... Illuzies, Addy, worden hoe
ouder men wordt, al minder en minder, en daarom is het heel treurig,
mijn kind, als men zijn allerlaatste illuzie's nog verliezen moet. Wij hadden op jou gebouwd, mijn jongen.

- Maar al ga ik niet in de diplomatie, oma, daarom kan ik toch wel...

De oude vrouw wenkte bitter met de hand tot zwijgen.

- De diplomatie is de mooiste carrière, zei zij bits... Er is niets boven.. -
Het zijn al die nieuwe ideeën, kind, waarmee grootma niet mee kan, en
die haar zo treurig maken, omdat ze ze niet begrijpt.

- Oma, ik kan u niet zo zien huilen...

Hij zette zich bij haar neer, nam haar hand, zag haar in de ogen.
Zij bedroog zich in zijn tederheid.

- Wil je niet nog èens er over nadenken, Addyl vroeg zij zachter en
stralend.

- Neen oma, zei hij rustig, beslist. Ik kan niet.

- Je wil niet.

- Ik kan niet. Ik mag niet, oma.

- Je mag niet...?

- Neen, oma. Probeer u er mee eigen te maken, lieve oma, dat ik niet
mag.

Het hoofd van de oude vrouw schudde op en neer, met die bittere, verwijtende knikking...

- Oma, mag ik u beloven, mijn best te doen, dat ik u nog eens eer aan
doe... ook als dokter...?

Zij lachte minachtend, met een grinnik nu, door haar tranen heen. Hij
omhelsde haar met veel tederheid...

- O God, dacht hij; hoe slepen we mee... wij allen hier... die zwaarte
van ijdelheid in onze zielen ... die ons verhindert te leven... te leven!

Tweede deel 01