De Beweging/Jaargang 12/Nummer 10/Boeken, menschen en stroomingen
Boeken, menschen en stroomingen

A.H. Feijs: Oorlog, verzen in staccato

Penning’s vriend F.H. Eydman – we herinneren ons uit het eerste deel van deze jaargang de ‘Opdracht bij Voorbaat’ waarmede de dichter aan die ‘Vriend en vertrouwde, vandaag al volle vijftig jaar’ zijn ‘Najaarsloover’ wijdde – deze dan schrijft mij het volgende:

‘In opdracht van onzen vriend Penning zend ik u als drukwerk een boekje: Verzen in Staccato, door (Mejuffrouw of Mevrouw) A.H. Feis, Joh. Verhulststraat 33, Amsterdam.

Dit bundeltje schijnt niet in den handel te zijn. Penning heeft onzen Rijswijkschen boekhandelaar er vergeefs op uitgestuurd; deze wist het niet op te diepen. Toen heeft een andere vriend van mij, ook al van veertig jaren her, het mij bezorgd. Wij hadden het van hem gelezen; ik eerst, daarna den blinde voorgelezen. Deze kwam tot de vraag, waarom-deze geweldige staccatos nergens in de Pers besproken waren? De vriend aan wien wij ze dankten vroeg zich dat ook af; het antwoord van den boekhandelaar zal misschien wel het juiste zijn: omdat de dichteres niet de gewone reclame (het zenden van zoo- en zooveel exemplaren aan de Pers) gevolgd heeft.

Penning gaat uit van de veronderstelling dat gij ze niet kent en zendt ze u daarom.’

Het boekje heb ik ontvangen. Nauwelijks een vel druks klein postformaat, een omslagje in rood en zwart met eenige na-

drukkelijk-aangeduide oorlogs-symbolen en als titel in de kleuren uitgespaard: Verzen in Staccato door A.H. Feis. Ik vestig er de aandacht op dat binnenin, waar ook het woord Oorlog aan de titel is toegevoegd, de naam als Feijs gedrukt wordt.

De dichter (dichteres, zooals ik op gezag van Eydman aanneem) heeft nergens haar adres vermeld. Ook wordt nergens een naam genoemd van drukker of uitgever. Is dus dit geschriftje niet aan tijdschriften of dagbladen rondgezonden, dan zijn vrijwel alle voorwaarden vervuld waarop uitsluiting uit de lezers-wereld mogelijk wordt.

Toch hooren deze verzen tot de ernstige, en dus waardevolle, uitingen die de oorlog zijn gedoemden slaken deed. ‘Geweldige staccato's’ zegt Penning; en ook zonder dat ik mij aanmatig zijn uitspraak met de mijne te bekrachtigen, opent dit woord van een bewogen dichter de ooren van belangstellende landgenooten voor deze forsche en menschelijke regels.

Verzen in staccato. De titel is voortreffelijk. Want juist de kortheid, de afgebrokenheid, het uitgestootene van iedere regel - iedere regel niet meer dan twee sylben - oefent de gewilde werking uit. Omdat alleen iedere vierde regel een rijmwoord heeft, zou men meenen dat evengoed vier regels aaneen zouden kunnen worden geschreven en uitgesproken; maar dat is niet zoo. De rust achter iedere regel bepaalt meê de ernst en de zwaarte waar ieder woord mee gezegd wordt, - bepaalt mee de diepte van de stemming die, als ze zich uit haar wanhoop wil opheffen, tot ontzetting stijgt. Voor deze staccatos geldt in bizondere mate het zeggen van een muziek-dirigent onder mijn vrienden: pauzen zijn ook muziek.

Het spreekt vanzelf dat deze gedichten, om geheel goed te zijn dan ook de vereischte zwaarte in hun woorden bezitten moeten. De vorm moet geen schijn, maar wezen zijn.

Het boekje bevat er een twintigtal, van verschillende lengte. De onderwerpen zijn elk onmiddelijk ingegeven door de oorlog: de Slag, de Verlaten loopgraaf, de Soldaat, de Verminkte, de Pijl in de aero, en dergelijke. Niet alle zijn even geslaagd, maar geen is zonder ernst; allen hebben iets onmiddelijks en daardoor aangrijpends. ‘Het land is stom’ staat boven het volgende:

Geen kleur.Geen klank.Het landis stom.

Slechts oogen oorvoor zwaarden trom.

O mensch,verhefuw stemdan toch!

Gil, krijsch,huil, brul!’t Is tijd,nu nog!

Maar straksniet meer....Het vuurbrandt voort.

’t Verteert.’t Verkoolt....

’t Blijft stil.Geen woord.

Geen kleur.Geen klank.Het landis stom.

Slechts oogen oorvoor zwaarden trom.

Een ander heet De Bajonet:

Een puntvan staal.Heel scherp,heel wreed.

Daar doetde menschden menschmeê leed.

Dat dringtin bloed.Dat dringtdoor been.
 
Dat wilde pijn,den dood,alleen.

De koeslacht nietde koe.Het zwijn....

Maar wijzijn trotscheen menschte zijn!

God

De menschis goed!De menschis geest.

De duivel

Ha, ha!Hij’s nogniet eenseen beest!

Deze gedichten zijn meer dan indruk en moralisatie. Het gevoel woelt er onder, zoekt een uitweg en stoot zich telkens ontzet en verbijsterd tegen de kronkelwanden van de niet wijken

willende gedachte. Hoezeer die geen uitweg wetende ontzetting het wezenlijke is in deze woorden, wordt men tot benauwens toe gewaar bij het lezen van een iets langer vers dat juist door zijn niet ophoudend heen en weer slaan van de voortgaande rij van korte regels de spanning tot het uiterste brengt. De Gil heet het.

Een gilsnerpt rondvan noordnaar zuid,

van pooltot pool.’t Is geengeluid.

Het iseen dolk.Het iseen zwaard!

Die gil,die gil!Die gilbezwaart

den mensch,bezwaartwat leeft.Het vee

woelt rond;’t is bang.Het beesthuilt mee.

De aar-de dreunt,de luchtwordt rood.

Het hartstaat stil.Het oogwordt groot.

De zielkrimpt weg.De geeststerft af.

Voor alwat zachtwas is ’teen graf!

’t Geluidwas rood.Nu wordthet wit,

als sterkfel licht.Zóó ergis dit,

dat kleuren klankde aardontvlucht.

’t Beheerschtelk zacht,elk zoetgerucht.

Wie heeftnù rust?Wie isnù stil?

Wie vindtgelukbij zulkeen gil?

Die gilis wit.Die gilis rood.

Die gilis zwart,is meerdan dood!

Die gilis ijs.Die gilis vuur!

Die gildringt door,door huiden muur.

Die gilsnerpt rondvan noordnaar zuid.

O hoedtu tochvoor zóó’ngeluid!

Niet enkel gevoel ook. Die kleuren, dat besef van een gil die door huid en muur dringt, doen de verbeelding kennen, die de gevoelsschok overneemt en die aanstonds – zie het gedicht: De Droom in de Loopgraaf - met een schuddend, met een dramatisch tumult onze ontzetting vemeerdert.

Het licht.De zon.Veel goud.Goud...blauw...

Een boom.Hij groeit,wordt sterkvan bouw.

Hij bloeit,wordt wit:als sneeuwzoo wit.

Eén geur!Eén kleur!Hoe goedis dit!

De boomwordt vruchtàl vrucht.Hij voedt

wat leeft.Mensch, dierwordt éénvan bloed,

één vangeluk,één, éénvan hart.

Blauw...goud...Alarm!Blauw...wit...

Zwart. Zwart!

Alarm!Alarm!Ontwaakt!Treedt aan!

Blauw...blauw...

Gauw, gauw!Men schiet!Men valtons aan!

Nacht. Kou.Een vlam.Een knal.Geraas.

Gesis.Gefluit.Gekerm.Geblaas.

De droom!De droom!Is ditde droom?

En washet waar-heid vandien boom?

Och ’t goudverkleurt.De vruchtbederft.

Hij bloedt!Rood! Zwart!Hij kreunt....Hij sterft!

De gruwel, die in het gemoed van deze dichter huishoudt, heeft een duidelijke achtergrond. Hij komt uit tegen het gave beeld van die bloeiende boom, die de eenheid verbeeldt tusschen alle schepsels.
 
De boomwordt vrucht:àl vrucht.Hij voedt

wat leeft.Mensch, dierwordt éénvan bloed,

één vangeluk,één, éénvan hart.

De dichterlijke en menschelijke drang zet zich uit tot een al-eenheids- en menschheids-drang. En nu de oude mensch in bloed ondergaat ontwaakt met wanhopige kracht het verlangen naar een nieuwe die hem in zich overwinnen zal. Dit is de

toon waar de verzen in uitklinken. Als een goddelijke voorzegging en als een noodzaak die wordt opgelegd luidt het daarin: de nieuwe mensch, een andere, een betere.

De menschin rood?De menschin zwart?

De menschin pijn?De menschgeen hart?

Mensch, mensch!God, God!Waar zijtge toch?!

Men roept.Men smeekt.Antwoorddan toch!

‘Zie nietnaar Mij.Keer totu in.

Sta nuniet stil.Dat heeftgeen zin.

Klaag niet.Ween niet.Het dierbaarde u,

den mensch;en gij,in bloedbaart nu!

Uit zwartkomt wit.Licht komtuit vuur.

Gij lijdten ’t ismaar vooréén uur!

Baar! Baareen nieuw-en mensch,een God!

Baar! Baarin pijn.Maar baareen God!’

Zoozeer de diepe, dichterlijke, de zang en gedicht geworden kreet van een ziel, van een ziel in nood te zijn, verdient meer dan een verschallen in het kabaal van de tijden. Indien ooit gedichten er aanspraak op hadden gehoord te worden door velen, zeker als ze zijn kunnen dat in duizenden harten hun echo leeft, dan zijn het deze. Een geschrift als dit behoort niet, uitgeverloos, onttrokken te blijven aan de verspreiding.
De Beweging
Albert Verwey