Couperus/Het late leven/Eerste deel/X


X 

Constance had Van Vreeswijck eerst zeer laat kunnen inviteren, en hij
was verhinderd, zodat Brauws geheel alleen was aan tafel. Maakte Constance anders vrij veel werk van haar kleine dinertjes, zij ontving Brauws
in hun gehele onveranderde intimiteit, en Addy zat aan tafel.

- En vertel me nu toch eens, wat heb je in die tijd uitgevoerd, vroeg Van
der Welcke.

Brauws poogde te vertellen, maar telkens aarzelde hij, als onder een
vreemde dwang. Zijn vader was fabrikant, eigenaar van een grote ijzerfabriek in Overijssel, en beheerde nog met twee oudere broers die uitgebreide zaken, de beide broers getrouwd met twee zusters, dochters van
een fabrikant ook, eigenaar van een katoenspinnerij in de buurt. Maar
Max, vreemde jongen al van kind af aan had van kind af aan al geen
sympathie gevoeld voor geheel dat fabrieksleven van patronen en arbeiders, zoals hij het om zich heen zag, en zijn vader, waarderende zijn meer
dan gewone verstand, had hem laten studeren, hopende, dat hij op die
wijze zich een eervolle loop door de maatschappij zou banen. Max hield
van de studie; en studeerde lang, ter wille van de studie. Te Leiden had
hij de kennis gemaakt van Van Vreeswijck, Van der Welcke, andere jonge
aristocraatjes, die hem gaarne in hun club hadden opgenomen en geduld,
omdat hij veel geld kon verteren, en omdat hij heel knap was, en als spelende zijn vrienden hielp voor hun examens. Van der Welcke en Van
Vreeswijck hadden zijn vriendschap leren waarderen, maar toch hem
later verloren uit het oog, denkende, dat hij zich toch bij zijn broeders
gevoegd had, en met hen de fabriekszaken dreef. En, zoals zij, als jongelui.
hun kameraad nauwlijks meer dan oppervlakkig hadden gekend, hadden
zij ook, na Leiden, niet geweten, dat Max niet naar Overijssel was gegaan,
waar zijn vader hem gaarne had willen uittrouwen, aan de derde dochter
van de schoonvader zijner beide andere zonen - maar naar Amerika,
om er te zoeken... Ja, om er wat te zoeken, vroeg Van der Welcke nu,
niet begrijpende wat een rijke jongen had willen zoeken in Amerika, zo
hij niet duidelijk voor zich een idee, een plan, een object omlijnd zag...

Brauws nu bekende, dat hij het indertijd nauwlijks had geweten, dàt
wat hij was gaan zoeken, in Amerika... Wel bekende hij, dat zijn vader,
de ijzerfabrikant, had gehoopt, dat Max in Amerika industriële betrekkingen zou hebben aangeknoopt, die aan de fabriek zouden zijn ten bate
gekomen... Maar Max had in het geheel geen betrekkingen aangeknoopt
... Maar wat heb je dàn gedaan, vroeg Van der Welcke. En Brauws
glimlachte met zijn vreemde zachte glimlach, waar iets van een ironie en
een medelijden - met zichzelf, met de wereld, of met beide - schemerde:
glimlach, die soms in zijn heldere schater uitbarstte; hij glimlachte, en
zei eindelijk heel langzaam:

- Maar ik durf je nauwlijks bekennen, mijn waarde Hans, wat ik in
Amerika heb gedaan... Meestal spreek ik niet over die tijd, omdat dat
alles zo gek klinkt, nu ik hier zit bij je aan tafel, met je vrouw, en met je
jongen... Misschien, àls ik het zeg, wat ik in Amerika heb gedaan, zal,
na een eerste verwondering, mevrouw Van der Welcke huiveren zo een
zonderlinge man aan haar tafel te hebben gevraagd, en mij vermoedelijk
al een heel slecht voorbeeld vinden voor Addy... Laten wij dus liever
niet meer over mijzelf spreken, en over wat ik gedaan heb in Amerika.

Maar Van der Welcke was nieuwsgierig geworden.

- Neen kerel, zo kom je er niet van af... Ik kan me niet begrijpen, dat
je iets zou gedaan hebben, dat Addy niet weten mag, en in alle geval behoeft hij je niet tot voorbeeld te kiezen... Maar ik brand van nieuwsgierigheid, en ik wil weten wat je uitgevoerd hebt in Amerika. Toch niet
overal gelezen over de Vrede...

- Neen, zelfs geen enkele maal...

- Nu wat dan?

- Maar Hans, wie heeft daar nu wat aan, om zo lang over mij te spreken.

- Wij allen, meneer Brauws, zei Constance. Wij stellen belang in u, zeer
zeker. Maar als u liever niet spreken wilt over die tijd, zullen wij niet indiscreet zijn.

- Jawel, jawel, zei Van der Welcke ongeduldig. Ik ben, voor de drommel,
wèl indiscreet. Max, ik moet het weten...

- Nu dan, zei Max Brauws, heel eenvoudig en schuchter, en als maakte
hij verontschuldigingen; op gevaar af, dat je vrouw mij nooit meer vraagt
aan haar tafel...: ik ben er sjouwer geweest.

Zij zagen hem alle drie aan, en begrepen niet.

- Sjouwer? vroeg Van der Welcke.

- Sjouwer? vroeg Constance.

- Ja, mevrouw... eenvoudig sjouwer en dokwerker.

- Dokwerker? vroeg Van der Welcke angstig, menende om de rustige
stem van Max Brauws, dat hij plotseling krankzinnig was geworden.

- Ja, Hans, dokwerker. En later heb ik als stoker gewerkt op een ijzerfabriek, zoals die van mijn vader.

- Als stoker? vroeg Constance.

- Ja mevrouw, als stoker op een fabriek... En toen later als machinist
op een locomotief... En toen... maar dat was heel zwaar werk, ben
ik korte tijd mijnwerker geweest... maar toen ben ik ziek geworden.

- Mijnwerker? zei Van der Welcke vaag, van verwondering geslagen.

En ten laatste, zich losmakende van die verwondering, barstte hij los:

- Zeg, Max, als je nu ernstig spreken wilt, doe het dan, maar verkoop
geen zotteklap of hou me niet met open ogen voor de gek. Ik begrijp er
niets van, van wat je me vertelt, of ik moet veronderstellen, dat je vader
boos op je is geweest, je geen geld heeft gegeven, en dat je voor je brood
hebt moeten werken, misschien. Maar dat je sjouwer geweest zou zijn...

- En dokwerker, zei Constance.

- En machinist... en mijnwerker... dat... dat kan ik niet geloven.
tenzij dat je vader...

- Beste Hans, mijn vader zond mij, wat hij mij als student gaf, driehonderd gulden in de maand.

- En?

- En dat geld gebruikte ik... voor andere dingen... maar ik leefde
van mijn loon, als een arbeider, die ik toen ook was. Zie je, dat begrijp je
nu niet, en zoals ik vreesde, vindt je vrouw het huiveringwekkend, aan tafel
te zitten met een gewezen sjouwer, dokwerker en stoker.

- En mijnwerker, zei Van der Welcke, en hij sloot zijn ogen, als had hij
een slag op zijn schedel ontvangen.

- Maar mevrouw, zei Brauws, zacht lachend; mijn handen zijn, ook al
zijn ze niet fijn, weer toonbaar geworden, zoals u ziet.

En hij toonde zijn handen, grote, stevige handen, vermoedelijk zo ontwikkeld door handenarbeid, maar sedert weer onteelt en verzacht.

- Maar kan u mij verklaren, vroeg Constance met een lachje: waarom
u in die verschillende betrekkingen heeft gearbeid beneden uw stand...

- Laat ons zeggen, mevrouw... om origineel te zijn, zei Brauws bijna
koel; en spreek niet meer over mij. Vertel mij liever van Addy. Hans vertelde mij verleden, dat zijn illuzie was in de diplomatie te gaan...

Maar een zekere dwang scheen onwillekeurig het gesprek te doen
hokken, alsof gastheer en gastvrouw hun gast in het geheel niet begrepen
- alsof waarlijk iemand van een andere klasse bij toeval verzeild was
geraakt aan hun huislijke tafel, in de intimiteit van geboren aristocratie,
en Constance, dit merkende, wilde niet alleen die dwang vermijden, maar
een dieper gevoel van onoverwinlijke sympathie deed haar bijna onbewust al tevens betreuren, wat er voor misverstand en mishagen zou kunnen rijzen tussen die vreemde man, Henri, haarzelf... Dat diepere
gevoel was zo zwevend en onbewust, dat zij het op dit ogenblik niet
anders in zich zag, dan als haar verlangen van gastvrouw, om het haar
gast dit ogenblik van samenzijn zo aangenaam mogelijk te maken, en zij
hoorde niet de diepere klank van haar stem, toen zij zei met die openheid
en oprechtheid, die soms haar bekoring kon zijn van exquize vrouw:
- Meneer Brauws, het zou me heel erg spijten als u niet wilde doorspreken over uzelf. U is een oude intieme vriend van Henri, en nu u elkaar
terug gevonden heeft, zou het jammer zijn als u niet wilde vertellen van
de jaren, die u beiden hebben gescheiden. Maar ik spreek niet alleen voor
mijn man, die wel voor zichzelf zal spreken, - ik spreek vooral voor mij.
Toen ik u verleden heb horen spreken over de Vrede - over iets, waar ik
eigenlijk nooit over had nagedacht, al had ik het woord wel zo nu en dan
vaag om mij heen gehoord - toen hebben uw woorden waarlijk iets...
als een nieuw belang voor mij opgeroepen - en ik heb met aandacht en
sympathie geluisterd... en daarna wel eens over dat woord nagedacht.
En nu u ons vertelt, dat u in Amerika gewoon arbeider is geweest, interesseert het mij bizonder hoe u gekomen is tot een leven, dat zo geheel
verschilt van dat van de mannen van mijn kring, en als het nu niet indiscreet is... zou ik willen vragen, als een gunst: spreek mij over uzelf, en
leg mij uit, wat tot nog toe een heel curieus raadsel voor mij is...

Het eenvoudige, huislijke maal was gedaan, en zij gingen in de salon.

- Mag ik blijven, mama? vroeg Addy, die als er een vreemde was, nooit
mee ging naar de salon.

Zij lachte, en Van der Welcke zei:

- Je ziet, mijn jongen is ook al geïntrigeerd.

- Onze aanstaande diplomaat! lachte Brauws met zijn zachte schater.
Wel mevrouw... mag hij blijven ... of niet?

- Zeer zeker mag hij blijven!

- Is u niet bang, dat de ideeën van... een arbeider hem zullen bederven?

- O, mijn jongen is niet te bederven! zeide zij, het hoofd hoog, met
moederlijke trots en om Addy's schouder haar arm slaande...

- En door dat te zeggen, maakt u hem ook niet ijdel?

- Mijn jongen is niet ijdel te maken, ging zij een beetje blaguerend, trots-
moederlijk voort.

- Dus hij mag blijven? vroeg Brauws.

- Hij mag blijven

- Nu, dàn zal ik van mij nog maar vertellen.

- Dan alleen?

- U geeft me een bewijs van vertrouwen, en ik zou bijna zeggen van
sympathie.

Van der Welcke pakte zijn vriend bij de schouders.

- Beste Max, je beweert, dat je niet met "dames" kan praten, maar je
staat als een eerste hofmaker, complimentjes te zeggen tegen mijn vrouw.
Dat is nu allemaal overbodig, hoor; hier heb je een kop koffie, ga nu eens
rustig zitten in een gemakkelijke stoel, meneer de mijnwerker, en vertel
nu eens aan je dolle Hans... hoe jij nog doller bent geworden in Amerika
dan hij.

Maar klaarblijkelijk zocht Brauws nog altijd naar uitvluchten als was
het hem onmogelijk aan deze mensen, die hem toch zo vriendschappelijk
ontvingen, zijn vroeger leven te verklaren, en eindelijk wist hij nog ten
halve zich te onttrekken aan de drang van hun nieuwsgierigheid, door te
zeggen:

- Maar ik kan u dat onmogelijk in een geregeld verhaal vertellen...
misschien langzamerhand, als ik u wat langer ken, mevrouw, zou ik
kunnen spreken over die tijd, zó dat ze enigszins begrijpelijk voor u werd.
Constance was teleurgesteld, maar zij zei glimlachend:

- Dan zal ik geduld moeten oefenen.

- Maar ik oefen geen geduld, zei Van der Welcke. Max, begin nu te
vertellen: toen je van Leiden wegging, gepromoveerd in de rechten, een
jaar voor mij - maar jij was al veel ouder, een oudere student, die studeerde - zeldzaam verschijnsel... wat ben je toen gaan doen.
- Toen ben ik eerst terug gegaan naar mijn vader en mijn broers - en
naar onze fabriek. En daar kreeg ik zo een tegenzin in wat mijn vader,
mijn broers en ik waren, dat ik besloot een geheel ander leven te gaan
leiden. Ik zag dat, hoe betrekkelijk goed mijn vader en mijn broers voor
hun arbeiders waren, die arbeiders slaven bleven, en wij...

Hij streek zich met de hand over het voorhoofd.

- Maar hoe en waarom daarover te spreken beste Hans, onderbrak hij
zich zacht. Je zou mij niet begrijpen, en u, mevrouw, ook niet...

- Waarom zouden wij u niet begrijpen? vroeg Constance.

In zijn stem kwam een ruwe klank, die haar nu bijna verschrikte.

- Omdat u beiden, u en Hans, kapitalisten zijt, en nog wel getitelde
kapitalisten, en dat ik... Maar ik zou ruw worden tegen mijn gastheer
en gastvrouw.

- Kapitalisten zonder kapitaal, lachte Van der Welcke.

Brauws haalde zijn schouders op.

- Die bestaan er meer, dan je denkt, zei hij.

- Dus eigenlijk bevindt u zich tussen vijanden, zei Constance, met een
conversatie-stem.

- Neen, zei Van der Welcke; want hij is nu weer overgelopen, tot de
kapitalisten, zelfs de getitelde.

- Niet helemaal, zei Brauws zacht; hoewel ik zwak ben geweest.

- Ik dring niet meer aan, meneer Brauws, zei Constance, maar haar
stem wel drong hem om te vertellen.

- Beschouw u niet als mijn vijanden, mevrouw, zei Brauws ernstig;
het liefste wil ik niets dan vriendschap op onze wereld. Maar u vroeg mij
van Amerika: welnu, toen ik een korte tijd gewoond had met mijn vader
en mijn broers in ons grote huis bij de fabriek... kòn ik niet meer, en ben
gegaan, om mijn leven zo te leven... alsof ik geboren was tussen arbei-
ders... Om hen gehéel te begrijpen, begrijpt u...? Neen, u begrijpt mij
niet, en wat zal ik u nu meer vertellen...

- Max, je bent vermoeiend... En je bent een gekke vent.

- Het spijt me, Hans, ik kàn niet over mezelf spreken; je ziet, dat ik het
twee-, driemaal probeer.

- Dan zullen wij u niet langer plagen, zei Constance.

En het was of ieder ogenblik een grotere dwang kwam tussen hun
woorden. Addy, teleurgesteld, was gegaan, stilletjes. Na een poze nam
Brauws afscheid, onhandig en bijna ruw. Toen zij alleen waren, zagen
Constance en Van der Welcke elkaar een ogenblik aan. Van der Welcke
schudde zijn hoofd.

- De vent is gek, zei hij. Altijd geweest, maar na in Amerika proletariër
zijn geworden, is hij stapelgek. Hij was gisteren zo leuk om met die
kachel te komen. Hij is hartelijk, hij heeft iets vriendschappelijks. Maar
hij is gek. Dan dineert Vreeswijck hier toch vrij wat gezelliger. We zullen
hèm maar niet meer vragen... vind je wel, Constance. De vent is heus
gek, en daarbij, hij kan niet praten, en hij is eigenlijk onbeschoft en lomp,
met zijn getitelde kapitalisten. En ik maak je eigenlijk mijn excuses, dat
ik die rare snaak aan je tafel heb gebracht.

- Hij is anders dan anderen, zei zij; maar ik geloof, dat hij, hoe hij ook
van je verschilt, sympathiek voor je voelt.

Hij werd ongeduldig.

- Jullie vrouwen zijn toch onmogelijk! viel hij uit. Als ik nu ooit had
kunnen dènken, dat jij nog een verontschuldigend woord voor Brauws
had kunnen vinden!! Ik was integendeel al bang, dat je me met verwijtingen zou overstelpen, en me onder het oog zou brengen, dat, als we dan
niemand zagen, je ook geen socialistische vriend van me ontvangen
wou... Maar jullie zijn nooit te begrijpen!

Hij was ontevreden, uit zijn humeur, om Brauws, om dat gesprek met
horten en stoten, en zijn toon hitste als het ware Constance tot een scène.
Zij sloeg kalm haar ogen naar hem op en zij zei, zo eenvoudig zacht en
rustig, dat haar stem hem niet als de hare tegenover hem toeklonk:

- Henri, die Brauws is een man, en daarbij een bizondere man: dat is
dus genoeg om een vrouw een ogenblik te boeien.

- Nou, vraag hem dan voor mijn part iedere dag.

- Ik heb hem niet gevraagd.

- Neen, ik natuurlijk!

- Laat ons niet kibbelen, Henri. Je vriend Brauws heeft zichzelf gevraagd. Maar als je hem liever niet meer hier ziet... dan zullen wij hem
niet meer aanmoedigen, en dan blijft hij vanzelf immers weg...

Haar zachte woorden, die hij niet begreep, ontstemden hem zeer, en,
uit zijn humeur, ging hij naar boven, ontkleedde hij zich driftig en wierp
zich op bed.

- En hij zou waarachtig nog Addy in de war maken ook, met die rare
ideeën, mopperde hij, en gooide zich op een oor.

Eerste deel 10