Couperus/Het heilige weten/Tweede deel/XVI


XVI 

Toen Addy het telegram vond, had hij dadelijk de trein naar Driebergen
genomen: hij kwam 's avonds aan.

- Wat heeft Emilie? vroeg hij zijn moeder.

- Zij huilt de hele dag, zei Constance; het is net als verleden jaar.

Hij ging dadelijk naar boven, naar de kamer van Emilie. Hij vond
haar snikkende, snikkende in de armen van Adeline.

- Ik weet geen raad met haar, zei Adeline.

- Laat haar een ogenblik alleen met mij, tante, fluisterde Addy. Hier -
hij zocht in zijn zak - hier is een brief van Guy, uit New-York. U zal
zien, hij heeft werk gevonden, door de recommandatie van meneer
Brauws.

Adeline ging, Emilie snikte steeds. Zij wierp zich over de grond, haar
gezicht tegen een stoel, haar haren los: haar magere handen grepen de
stoel vast.

- Addy! riep zij. Addy! Ben je daar?

- Ja, Emilie

- O... het stikt me, het stikt me... laat het me je zeggen!

Hij zette zich, en zij kroop als naar hem toe... Zij stamelde onsamenhangende woorden, maar hij begreep ze: hij kende de woorden, hij wist
wat zij hem zei: het was verleden jaar, het was vóor verleden jaar hetzelfde geweest. Het was met de eerste zomerdagen als een opwelling van
krankzinnigheid, die zich meester van haar maakte, een opwelling, waarin zij terugleefde dingen van het verleden van jaren her... O, het was
een verschrikkelijk geheim, dat zij altijd met zich ronddroeg, dat niemand
wist, waarvan niemand ooit had geweten... In de donkerende kamer, de
jalouzieën gesloten, benauwde haar het geheim, en moest zij het zeggen,
omdat het haar benauwde op het hart, in de keel...

- Ik moet het je zeggen, Addy... Het was gedurende die laatste dagen,
die vreeslijke dagen te Parijs... Eduard, mijn man... hij was in Parijs...
en... en hij had me gedreigd... Je herinnert je, je herinnert je... Dàt
heb ik je gezegd, niet waar... Hij was mij komen zoeken, in Parijs...
Hij haatte mij... en hij haatte, o hij haatte Henri... O, Henri, mijn
arme broer, mijn broer! Addy... Addy... o laat het me je zeggen
Van al wat de mensen hebben gedacht, van al wat ze hebben gesproken
is niets waar, is niets waar! Hij was mijn broer, mijn eigen broer, en ik
hield van hem als een broer, maar misschien te veel, en hij hield van mij
als van een zuster, maar te veel, misschien te veel... O, de mensen zijn
slecht, de mensen zijn slecht... Ze hebben gedacht, ze hebben gezegd...
Ik, ik heb nooit willen spreken... O, Addy... je ouders... en jij...
je innig goede, lieve ouders, die nooit hebben gevraagd, die mij hebben
opgenomen bij hen in huis... in hun huis, dat mijn toevluchtsoord is
geworden... waar ik kan zijn als in een klooster... O Addy... eeuwig
- eeuwig ben ik dankbaar aan je lieve ouders... en aan jou! Ze hebben
nooit, ze hebben nooit gevraagd... en zijn voor me geweest als ouders...
ik heb kunnen leven... onder hun dak... al is mijn leven niet anders
geweest dan wroeging... dan pijn... O, Addy, Addy... laat het me je
zeggen... Henri was clown in het circus... je weet wel... ik, ik schilderde... we leefden... we leefden samen... we waren gelukkig...
toen is Eduard gekomen... O, hij was als een kwade geest... o, als ik
van hem droom nu, droom ik als van een duivel! Addy, Eduard is gekomen! En hij is het... hij is het geweest...

- Ik weet het, Emilie, ik weet het.

Zij schreeuwde het uit.

- Hij is het geweest... hij... hij... die Henri heeft vermoord!!!

- Stil Emilie...

- O, altijd zwijgen, altijd zwijgen: het stikt me, het stikt me, hier!

Zij slaakte luide zenuwkreten, zij wreef zich tegen de stoel, haar ogen
stonden als gek; haar haren hingen los om haar wangen, verbleekt, geheel haar verwrongen gezicht...

- Het was na een avond... dat hij gespeeld had in het circus... en
Eduard... Eduard...

- Ik weet het... stil, Emilie.

- Hij wachtte hem op... in de gang, vóór het huis... waar wij woonden... en... hij schold hem uit... zij hadden woorden ... Toen...
met een mes... stak hij hem!!

- Stil, Emilie... stil...

Maar zij kreet het uit: haar kreten kermden door de kamer. Zij wrong
als gek tegen zijn knieën, hij streek haar over haar losse haren, als om
haar te bedaren.

- O je ouders... o je lieve ouders... Addy... o ze hebben nooit iets
gevraagd...!! Ze zijn gekomen... o die reis terug... met zijn kist tussen ons in... o die formaliteiten aan de grenzen... o Addy... o je lieve
ouders... ze hebben mij gered... ik was gek, ik was gek, ik was gek
toen...! Nu... nu komt het terug... ik kàn het niet meer in mij houden!! Weet je... hij wachtte hem op... hij kreeg woorden met hem over
mij... en... en zij waren op eens als wilde beesten...! Henri vloog op
hem toe... en Eduard stak hem toen met zijn mes...!! De ellendeling,
de ellendeling... hij is weg sedert die tijd... ik heb hem niet meer gezien... alleen 's nachts... 's nachts zie ik hem met zijn mes... O, Addy,
Addy, help me!

Hij greep haar met al zijn kracht bij de armen, en weerhield haar, maar
zij stribbelde tegen. Zij was als gek; in de warme zomerzwoelte overweldigde haar de dagenlange nachtmerrie, die opdoemde met de eerste
zoeligheden des voorjaars, telkens weer. Zij was als gek... zij zag alles
voor zich... zij leefde jaren terug...

- Niemand heeft ooit geweten... Addy... dan jij ... dan jij!

- Stil, Emilie, stil...

Hij poogde haar in de ogen te zien, maar haar ogen ontweken zijn
ogen. Zij kronkelde als in de greep van een schaker; zij sleurde zich over
de grond, terwijl zijn handen haar armen vasthielden... Plotseling ontmoetten zijn ogen haar ogen, en doorpriemde hij ze diep met zijn grauwblauwe blik. Zij viel als machteloos aan tegen een stoel; haar trekken,
ontspannen, hingen slap als van een oude vrouw, haar lippen dropen omlaag. Zij kwakte als ineen en zij kreunde nu, met een monotone kreun
van pijn... Toen schudde zij met het hoofd, op en neer, het achterhoofd
schurende tegen de stoel...

- Sta op Emilie...

Zij liet zich zeggen, zij liet zich doen, zij hing als een lap in zijn handen.
Nu was zij neergevallen op haar bed, de ogen toe en hij belde. Het was
Constance zelf, die binnenkwam.

- Wij zullen haar uitkleden, mama: zij zal nu kalm worden... Ik zal
tante Adeline ook bellen, om u te helpen.

Hij belde nog eens, vroeg Truitje tante boven te zenden. Maar zodra
Emilie Constance's vingers voelde aan haar lichaam, kreunde zij opnieuw,
opende zij de ogen.

- O tante, o tante... u is lief... u is lief... U heeft het nooit... u
heeft het nooit gevraagd,..

- Het is misschien beter haar maar te laten, mama, fluisterde Addy, en
Constance ging, beloofde in de buurt te blijven, met Adeline.

Nu lag Emilie op het bed, en haar ogen keken recht voor zich uit, als
zag zij steeds de afschuwelijkheid van het verleden, en zij kreunde steeds
als was zij bang, als had zij pijn.

- Addy... Addy... het is Eduard... het is Eduard... die Henri
vermoord heeft... O, niemand weet het, niemand weet het... Oom...
tante... hebben er nooit naar gevraagd... In Den Haag zeggen ze, dat
ik Eduard heb ongelukkig gemaakt, dat hij daarom weg is, verdwenen...
Het is mogelijk, het is mogelijk, dat ik hem heb ongelukkig gemaakt...
Ik weet het niet... ik weet het niet... Zie je... ik wist niet, wat ik deed,
toen ik Eduard trouwde... Ik dacht... ik dacht, dat het goed zou zijn...
ik dacht, dat ik van hem hield... Stil, Addy... zeg het aan niemand:
ik hield... ik hield van Henri... van mijn broer... maar o... ik
zweer je... het was alles mooi... wat wij voelden voor elkaar... en er
is nooit tussen ons geweest... iets van schande... iets van schande!
Maar mijn leven, Addy... mijn arme leven... ach, mijn arme, kleine
leven... het is helemaal verongelukt... omdat ik niet wist... omdat ik
zo vreemd voelde... omdat ik mij verweerd heb... tegen de gewone
dingen van het leven... tegen mijn huwelijk, tegen mijn man... en omdat dat alles sterker was... dan waarheen ik wilde... en wat ik zelf
eigenlijk niet wist, noch ik... noch Henri... noch Henri...

Het radeloze gekerm om haar leven kreunde weg in klagende woorden
en het was als zonk zij, na zich te hebben geuit, in een doffe wezenloosheid, de ogen groot, starende door de kamer heen, als zag ze nog àl de
dingen van het verleden, maar als waasden zij al weg, nu zij zich had geuit... En het was ieder jaar hetzelfde, het was ieder voorjaar als dezelfde vreemde, geheimzinnige kracht, die haar dwong het te zeggen, het uit te
zeggen, heel het treurige geheim van haar jammerlijk mislukt en verongelukt vrouweleven, alsof zij een heel kleine ziel ware, verpletterd onder te
veel tragiek, te grote smart, al te ongewone gebeurlijkheid, die haar verpletterd had, en toch niet had dood verpletterd. Zij leefde voort, sedert
jaren, zij leefde stilletjes na, haar belangeloze en toch jonge leven nog;
banden schenen haar lichaam, haar ziel nog aan het leven te binden, en
er was niets meer voor haar, dan het medelijden van wie haar omringden;
een doffe gelatenheid, die alleen éens, éens in het jaar, als gewekt door de
warme stromingen van voorjaar, van zomer, uitbarstte in een opwolkend
onweer... Het kwam op, het kwam op, zij voelde het dagen te voren
dreigen als barstte het los in haar brein, zij klampte de slaaploze nacht
het hoofd in de handen... en het kwam op, het kwam op... een zenuwtoeval, een zenuwcrisis... zij riep, om Addy, de enige, die wist... en zij
zei, zij zei het weer... en als zij gezegd had... en was ingesluimerd onder
zijn blik... ontwaakte zij... iets kalmer... stilden na dagen en langzame dagen zich haar trillende zenuwen... gaf zij zich over aan de grotere
machten... en de doffe gelatenheid weefde weer rondom haar heen
de zomer zwoelde om haar heen... de trage stromen der eentonige dagen
sleepten haar verder voort, verder... men sprak in huis niet meer daàr
over... en op een avond, in de tuin, vond zij zich terug, vreemd, gelaten
nu, de armen, de handen slap, naast zich arme tante Adeline, al zo blij
met een kort briefje van Guy... terwijl de meisjes en tante Constance
oude oma brachten naar bed... en Klaasje daarna, grote meid, die nog
altijd wilde worden gebracht naar bed... en terwijl oom Ernst dwaalde
langs de vijver, sprekende in zichzelf... en Paul zich in drie dagen niet
had vertoond, en zich opsloot in zijn kamer... daarginds in de villa,
verder op...

Alsof zij ontwaakte uit een vreeslijke droom, zo vond zij zich terug,
zo werd ze zich bewust, op een avond, zittende in de tuin naast tante
Adeline, lezende en herlezende de woorden van Guy, en verderop, zaten
meneer Brauws en oom Henri... oom Henri, die zich maar niet kon
wennen, dat Guy zo was heengegaan... en die er om mokte, soms, met
de tranen vocht in zijn ogen ...

Tweede deel 16