Couperus/De kleine zielen/Eerste deel/II


II

Dorine van Lowe woonde alleen in een pension, terwijl de oude mevrouw
Van Lowe toch een groot huis had in de Alexanderstraat. Al hun kennissen vonden dat vreemd en Dorine, een beetje verlegen, moest het altijd de
kennissen uitleggen. Zij had niets liever gewild dan bij mama wonen en
voor mama het huishouden doen en voor mama zorgen, mama bederven.
Maar nadat zij eens, als meisje van twee-en-twintig, het huis was uitgegaan als zieken-oppasseres, had mama niet gewild, dat zij in huis terugkwam, toen zij zag, dat zij die roeping miste. En mama, die altijd zo gaarne
al haar kinderen om zich heen verzamelde - vroegen dan de kennissen.
Ja, dat was zo, antwoordde Dorine: mama hield dol van haar kinderen,
als een kloek, en toch mama was in haar grote huis nu liefst alleen; mama
deed haar huishouding liefst alleen en zij zag op tegen logé's en tegen
iemand over de vloer te hebben... Neen, het was maar beter, dat Dorine
bleef in haar pension. Mama was nog zo flink, bemoeide zich met alles,
was van alles op de hoogte. Dorine zou bij haar in huis nooit van enig nut
zijn geweest... En trouwens, mama wilde er niet van horen; mama zei
lachende maar heel ernstig: eens het huis uit, blijft het huis uit...

En de kennissen van de Van Lowe's vonden het vreemd, want de oude
mevrouw was juist bekend om die moederlijke eigenschap, dat zij gaarne
al haar kinderen om zich heen hield, in een nauwe familie-kring, in Den
Haag, of dicht in de buurt. De oude mevrouw zag er ook niet uit als een
moeilijke oude dame, met haar zachte, fijne, oude, wasbleke gezicht, en
haar gladde grijze haren: - als een bedillige, oude huisvrouw, die onmogelijk met haar ongehuwde dochter had kunnen samen wonen. Dorine
was dan altijd een beetje verlegen, als zij het uit moest leggen, vooral omdat zij het zelf ook vreemd van mama vond. Maar mama was die zij was:
er was niets aan te doen...

Dorine voelde zich niet zo moe meer, toen zij wat gegeten had en zich
had verkleed, en zij ging nu dadelijk, overschoenen aan, naar mama. De
Maartse avond drukte op de vereenzaamde Javastraat met een koude
mistdruipende huivering neer; het had de gehele dag geregend en nu
mistte het nog na uit een zware grauwe hemel, die niet was te zien door
de dikke mist, als nattige massa's van wolligheid boven de bomen en
boven de huizen; een huilende wind woei uit het Noordwesten en streek
over de straatplassen, die kabbelden; de bomen dropen-uit zo zwaar als
regende het nog steeds en de bleke lichten geelden, bibberend in de beslagen lantaarns, neer over de straat. Zo kort na het middagmaal was
bijna niemand buiten; langs de huizen schuifelde een man met wijde,
haastige benen, brengende een pakje uit een winkel.

Dorine tripte in haar overschoenen over de plassen, dicht om zich
houdende een ouderwetse lange, bonten mantel. En zij praatte in zichzelf
en mopperde... Zij bromde op de regen, zij bromde op al de last, die
mama haar die dag had veroorzaakt, haar zendende naar alle broers en
zusters, terwille van Constance... En je zou zien, Constance zou niet
eens haar dankbaar zijn; Constance zou alles heel gewoon vinden...
Iedereen vond het altijd heel gewoon, dat Dorine draafde voor de familie,
en eigenlijk was niemand dankbaar... Eigenlijk was iedereen egoïst, en
mama ook... Nu, zij zou het ook eens proberen, egoïst te zijn; te blijven
zitten bij haar vuur, als Karel eeuwig zat... alleen voor zichzelf te leven,
voor haar eigen plezier, en ze allemaal te laten waaien... Verbeeld je, als
ze morgen eens zei aan Bertha en Adolfine, wier meisjes spoedig zouden
trouwen, dat ze geen tijd had al die boodschappen af te doen... Het was
altijd maar Dorine; Dorine was voor alles goed; Dorine gaf niet om de
regen; Dorine moest tóch even in de Venestraat zijn, en dus... Draven,
draven, draven, altijd maar door, uit louter dwaze goedheid, en wie was
haar dankbaar? Niemand, noch mama, noch Bertha, noch Adolfine...
Het sprak altijd vanzelf! Nu, ze zou wel eens hun gezichten willen zien,
als ze morgen zei; ik heb geen tijd hoor; of, ik blijf vanmiddag thuis; of,
ik ben wat moe. - Ja, Dorine, wat moe!

Mopperend belde ze aan, in de Alexanderstraat, bij mama; in de gang
ontdeed ze zich van haar plunje. En nu, uit haar lange mantel, kwam ze
te voorschijn als een klein, pittig, mager vrouwtje, vijf-en-dertig, het gezicht wat tanig en mager, de borst wat ingevallen in een pijnlijk nauwe
blouse van donkere zij; het grauwige kleurloze haar weggetrokken en
weggestreken in een knotje van achteren; heel mager, zonder heupen,
zonder enige lijn van ronding, met die donkere ogen van de Van Lowe's,
die bij haar waren verstandig en bewegelijk, maar met iets vreemds van
stil verwijt en heel inwendige ontevredenheid, als broeiende onder haar
blik. Tevens had zij iets behouden van heel jong-meisje, iets onschuldigs
en vrolijks en levendigs. Terwijl zij haar handschoenen uittrok, schertste
zij met de meid, over het natte weer een goedige aardigheid zeggende. Zij
voelde aan de haren of ze wel goed strak zaten, naar achteren getrokken,
en trippelde de trap op met een schommelgang, de schouders op en neer,
de benen wijd. In haar vrolijke levendigheid nu had zij iets jongs en onbehouwens...

Zij vond mama boven, in de suite, terwijl Klaartje de lichten der gaskronen opstak.

Mama, ze komen allemaal! riep Dorine dadelijk. Toen schrikkende
voor de meid, fluisterde zij:

- Ik ben vanmiddag bij ze allen geweest; eerst bij Karel, toen bij Bertha,
toen bij Adolfine; neen, eerst bij Gerrit...

Zij verwarde zich, lachte, deed mama naast zich zitten, en vertelde wat
al de broers en zusters gezegd hadden. Het gezicht van de oude vrouw
straalde van vergenoegen.

Zij kuste Dorine.

- Je bent een lieve meid, Dorinetje, zeide zij met die stem van moederlijkheid, die zij tegen al haar kinderen, zelfs tegen Bertha, die vijftig was, aannam en die zij nooit zich had kunnen afleren. Je bent een lieve meid, zoveel moeite gedaan te hebben. En al de anderen zijn ook heel aardig, vanavond te komen, want ik weet, dat het sommigen van hen veel kost alles
te vergeven en te vergeten, en Constance weer als hun zuster aan te nemen.
Des te meer waardeer ik het in hen...

Mevrouw Van Lowe zei dat waarderend, maar een beetje bazig, als
kende zij de kinderen wel een eigen denkwijze toe, maar als vond zij het
toch ook heel natuurlijk, dat zij de wens hunner moeder eerbiedigden. En
met Dorine zag zij toe, hoe de meiden de speeltafeltjes schikten; een in de
huiskamer, een in de salon, en een in het kleine voorkamertje. Het was de
heilige Zondag, de avond van het "familie-tafereel", zoals de kleinkinderen het onder elkaar noemden in hun ondeugende "slang". Dan ver-
zamelde mama zoveel Van Lowe's, Ruyvenaers, Van Naghels, Saetzema's, als zij maar verzamelen kon, minder lettende op de naam, dan wel
of zij familie waren - al was het maar familie van familie. Het was alles
broer, zuster; oom, tante; neef, nicht. Jaren geleden hadden de Van Lowe's
- papa, de oud-gouverneur-generaal, en mama - die Zondag-avond
ingesteld als samenkomst der in Den Haag aanwezige familieleden, en
zoveel mogelijk had ieder zich des Zondags-avonds vrijgehouden om te
komen op het "familie-tafereel". De instandhouding van die avond getuigde van de nauwe banden, die de onderlinge familie-leden samenhielden. Oom Ruyvenaer - behalve als hij eens naar Java overtripte, om te
zien hoe het er op de suikerfabriek ging, met een retour van zes maanden
- herinnerde zich niet een Zondag-avond gemist te hebben.

De Ruyvenaers, als altijd, kwamen het eerst, heel vroeg, en vulden al
dadelijk de kamers; oom, huiverend, schold op het Hollandse weer; hij
was groot en dik, vermoeiend van jovialiteit en aardigheden, schijnbaar
goedig, vol valse hulpvaardigheid. Hij zeide altijd dingen, die neervielen als
plompe bijlslagen. Hij vulde dadelijk de kamer met zijn joviale gewichtigheid, bewegelijkheid, aardig-doenerij. Zijn zuster, mevrouw Van Lowe,
zacht, heel waardig, was altijd bang, dat hij iets brak. Tante was een rijke
nonna, die de suikerfabriek had aangebracht, ook zwaar, dik, als een
Hindoe-idool, met grote brillanten aan; toch had zij wel iets liefs en vriendelijks en ging er van haar uit als een belofte lekkere rijsttafels te geven, of lekkere kwee-kwee te zenden: iets mededeelzaams van materieel goedmee-laten-leven, iets pufferigs van altijd laten eten en drinken - en dat toch niet onvriendelijk, met zachte, donkere ogen. Zij brachten mee hun
drie meisjes, en hun twee zonen: de twee oudste meisjes van de leeftijd van
Dorine - luidruchtig, vrolijk, rond Indisch; de zoon, acht-en-twintig, ook
in de suiker - als hij op Java was -; nog een dochter, een paar jaren
jonger, terwijl de jongste zoon, veel jonger, een heel klein mager bruin
ventje van vijftien, als nog na scheen gekomen, bij toeval. Al de Van
Lowe's, zeer Hollands, al was mama in Indië geboren, al had papa er,
tot de allerhoogste betrekking, zijn carrière gemaakt - lachten altijd een
beetje om de Ruyvenaers, namen hun partie en brave omtrent dat Indische,
dat hen een beetje choqueerde, hen een beetje verlegen maakte voor hun
geheel Hollandse kennissen en aanverwanten; alleen de oude mevrouw,
zeer familie-zwak, beweerde, dat zij er bij hoorden, al was oom Ruyvenaer maar haar halve broer, en al was tante erg Indisch - want mama
Van Lowe, familie-trots, breidde die trots zo uit, dat zij beweerde: alles
wat familie was, was goed. Familie te zijn van de Van Lowe's, scheen in
zekere zin te adelen, te verhogen, de origine te verbeteren. Zij keek dan
ook altijd streng, als de kinderen - Gerrit, Adolfine, Paul -, lachten om
tante Ruyvenaer, en om de Indische nichtjes: goeie kinderen, altijd vrolijk,
altijd vriendelijk, blij en prettig.

Oom was heel luidruchtig, liep de kamers wijdbeens op en neer, om
warm te worden.

- En we zien dus vanavond Constance ook? Nou, dat is lang geleden,
dat we haar gezien hebben. Hoe lang ook weer? Hoe lang ook weer, Marie?
Twintig jaar? Wel ja... twintig jaar! Sedert ze met De Staffelaer trouwde,
heb ik Constance niet meer gezien! God, wat was ze een lief kind! Wat
was ze een mooi, lief kind. Twintig jaar geleden. Het is een eeuw! Ze zal
wel oud geworden zijn! Ja, dat kan niet anders, ze moet wel oud geworden
zijn! Hoe oud is ze nu? Ja, reken maar uit . .. twee-en-veertig moet ze
zijn? En Van der Welcke is een aardige kerel, hé... Toch netjes van hem,
toch netjes...

Mama Van Lowe werd heel bleek; Dorine keek nijdig: Toetie Ruyve-
naer trok papa bij de mouw...

- Allah, die papa! fluisterde zij goedig tegen haar zuster Dotje. Geen
tàct...

- Jà... begon tante Ruyvenaer te vragen, dik en langzaam. Al so lang
geleden? Kassian... Constàns! Ik ben só blij haar te sien ..!

- Papa dan, zei Poppie Ruyvenaer, de jongste.

- Maar wat is er toch?

- Hoe kàn u toch ook?

- Wat?

- U maakt tante Marie beroèrd: siet u niet...

- Maar mijn God!

- Ach, swijg dan toch uw mond over Constance...

- Wat heb ik gezegd...!

- Als u niet swijg, gaat tante ghuilen... Beghrijpt u dan niet...

- O, mag ik niet over Constance spreken...? In onze familie is er altijd
iets waarover je niet spreken mag... Ik geef er de brui aan, hoor!

En oom, wijdbeens, liep weer de kamers door, wrijvende zijn nog koude
handen.

Twee heel oude tantes kwamen binnen. Dat waren de dames Ruyvenaer, hele oude dames, in de tachtig, en nog ouder er uitziende, ongetrouwde zusters van oom en van mevrouw Van Lowe... Haar namen
waren Dorine en Christine, maar de jongere geslachten noemden haar
tante Rien en tante Tien.

- Zo lief van jullie! zei mevrouw Van Lowe. Zo lief...

- Wat? zei tante Rien.

- Zo lief van je, Dorine, schreeuwde mevrouw aan haar oor.

- Marie zegt, schreeuwde tante Tien; dat het zo lief van je is... vanavond te komen... Die Dorine is zo doof, Marie... Ik heb eigenlijk geen
leven meer met haar...

Tante Tien was de jonge, de vinnige, de scherpe; tante Rien de oudere,
de goedige, dove. Uiterlijk leken de oude dames op elkaar, zeer ouderwets,
als plaatjes; in japonnen van een bizondere snit, zwarte kanten mutsjes
op de grijze haren, die haar rimpelige notengezichtjes omlijstten.

De oude dames gingen ver van elkaar zitten, en het was een vreemd
gezicht ieder aan het einde van de salon te zien, stil, zonder veel woor-
den, aandachtig kijkende...

Nu kwamen langzamerhand de anderen: de Van Saetzema's: Adolfine,
haar man, Floortje, Caroline, en Marietje, en drie luidruchtige jongere
jongens; Gerrit en zijn vrouw, Adeline - hun kinderen waren nog heel
jong; op hen volgden Karel en Cateau, nog digererende hun goed diner
en fijne wijn; Ernst kwam binnen, altijd somber, verlegen, vreemd, schuchter; Paul volgde toen, de jongste zoon, vijf-en-dertig, een knappe, blonde jongen, overdreven keurig gekleed; het laatst kwamen de Van Naghels:
Bertha, en haar man, de minister van koloniën en hun kinderen: drie
meisjes, Louise, Emilie, met haar aanstaande Van Raven; Marianne; de
jonge Karel, en dan nog een Marietje, terwijl de twee studenten afwezig
waren, bij uitzondering te Leiden. Het gonsde door elkaar; de ooms,
tantes, neven, nichten begroetten elkaar; velen hadden elkaar de gehele
week niet gezien; op mama's Zondag ontmoetten zij echter elkaar geregeld. En van avond was er een grotere emotie onder hen allen, zich inhoudende voor mama: een onderlinge fluistering en vraging van mening
- omdat Constance terug zou komen, in Den Haag, in hun familie, na
twintig jaar afwezig te zijn geweest ...

Adolfine, fluisterend, maar heftig, overstelpte haar oudste zuster,
Bertha van Naghel van Voorde, met een vloed van woorden.

- Het is mama's wens! zei Bertha, laconiek, knippende de ogen.

- Maar wat vind jij? Wat vindt Van Naghel? Jullie kunnen het toch
niet prettig vinden...

- Constance is onze zuster...

- Zuster, zuster! Als mijn zuster zich niet goed gedraagt ..

- Adolfine, Constance is veertien jaar met Van der Welcke getrouwd,
en er komt een tijd, dat men vergeeft...

- Maar wat doe je? Ontvang je haar?

- Ja, natuurlijk...

Adolfine, nijdig, had op haar lippen te zeggen: en je vraagt haar ook
zeker op je grote diners - maar zij hield zich in.

Ook de jongere neven en nichten praatten druk...

- Is ze er dan nog niet...

- Neen, ze komt wat later.

- Is ze al oud?

- Tussen oom Gerrit en tante Adolfine in...

- Wat is grootmama zenuwachtig...

- Nu, ik vind niet...

- Waarom komt ze zo laat?

- Om een entrée triomphale te maken

- Nu, triomfaal... zei Floortje, van Adolfine; dat moest er nog bijkomen...

- Daar is ze...

- Ja, ik hoor iemand op de trap...

- Oma gaat haar tegemoet.

- En tante Dorine...

- Ik ben toch wel benieuwd...

- Ja, maar laten we niet zo kijken, zei Marianne van Naghel tegen de
jongens.

- Waarom niet, als ik wil! zei Piet Saetzema.

- Omdat het onhebbelijk is! zei Marianne driftig.

- Zo, jij bent onhebbelijk!

- En jij een pummel! riep Marianne buiten zichzelf.

- Marianne! kalmeerde haar zuster Emilie.

- Die ellendige jongens van tante Adolfine! bromde Marianne, beledigd.

- Bemoei je dan niet met ze...

- Daar komt tante Constance...

Mevrouw Van Lowe was haar dochter tegemoet gegaan, op de corridor,
omhelsde haar daar. De deur stond open; de broers, zusters, neven, nichtjes zagen uit; spraken toen druk onder elkaar, gedwongen. Nu kwam
mama binnen; zij voerde Constance aan de hand... De oude vrouw
glimlachte van een zacht geluk, maar zij trilde van zenuwachtigheid. Zij
bleef even staan, kijkende door de volle kamer. Constance van der Welcke,
aan de hand harer moeder, stond ook stil; een mooie vrouw nog; zij was
zeer bleek; het haar grijsde zacht om haar mooi jong gezicht, waarin de
donkere ogen bijna groot-angstig beefden; zij had een figuur van jonge
vrouw nog, en zij droeg een zwarte satijnen japon. Er was daar aan de
deur als een wachting van enkele seconden: iets nauwelijks zegbaar pijnlijks van een onwillige toestand dwingen tot het zachte plooibare van
beschaafde manieren en vriendelijke woorden, om de terugkomst van
die zuster... Maar toen trad Bertha nader, en zij glimlachte en vond het
vriendelijke woord en de beschaafde manier... Zij kuste haar jongere
zuster, zei iets liefs... Mevrouw Van Lowe straalde... De andere broers
en zusters volgden, de neven, de nichtjes... Langzamerhand hadden zij
allen gegroet. Constance had hen gekust, of de hand gegeven, en zij was
doodsbleek en haar zwarte ogen beefden, vochtig. Haar stem brak, haar
handen trilden; zij voelde zich als zinken op haar knieën. zij voelde een
heftige wening opstijgen naar haar ogen, en het was haar bijna ondoenlijk zich te beheersen. Als een kind bleef zij de hand harer moeder vasthouden, zette zich naast deze, poogde te glimlachen en gewoon te doen.
De woorden stikten haar bijna; haar adem worgde haar. Haar zwarte
ogen puilden, bevende, in haar doodsbleek gezicht, en zij sidderde als in
een koorts. Zij poogde haar best te doen, te praten als ware zij maar een
jaar afwezig geweest. Maar het ging niet. In deze kamers was zij niet meer
terug gekomen, sedert zij, nu twintig jaar geleden, De Staffelaer had getrouwd, de minister-resident te Rome... Sedert, te Rome, was er veel
gebeurd, 0 zo veel! Haar leven was er gebeurd, haar leven van fout op
fout. Zij kòn niet gewoon praten nu. Zij zag zich hier, twintig jaar geleden,
terugkomende van de kerk, in haar witte japon, zij zag haar vader, gestorven nu; zij zag De Staffelaer; zij zag zich, verkleed in haar reistoilet,
afscheid nemen, weggaan met De Staffelaer... Sedert, sedert was zij hier
niet meer geweest! Sedert was haar vader gestorven! Sedert had zij haar
lieve moeder maar twee maal gezien, even, te Brussel. 0, sedert...! Sedert
waren al haar broers en zusters vreemden voor haar geworden, en zij een
vreemde, zelf nooit in Holland, altijd ver, altijd vreemd... Nu, nu was
zij terug!... Was het dan mogelijk! Was het een droom...!

Van Naghel begroette haar, de minister, haar zwager.

- Het doet ons veel genoegen je in Den Haag te zien, Constance.

- Merci, Van Naghel!

- En zullen we gauw kennis maken met Van der Welcke?

Er was in zijn woorden als een dwingen van de toestand, ter wille van
mama Van Lowe.

- Hij heeft nog enige zaken in Brussel te doen... Hij komt over een
week.

Het was heel moeilijk door te praten: hij zweeg dus.

- En een van je meisjes is geëngageerd? vroeg zij, met tact het gesprek
afwendende van zichzelf.

- Ja... Emilie. Emilie! wenkte hij.

Emilie kwam, voerde Van Raven mee.

- Tante, mag ik mijn aanstaande presenteren...

- Van Raven... zij bood haar hand. Veel geluk, Emilie...

- Dank u, tante...

- En dan nóg een bruiloft in het verschiet! zei mama, Floortje met
Dijkerhof...

En zij wenkte Floortje, die Dijkerhof presenteerde.

Intussen probeerden de leden der familie gewoon te doen. Zij spraken
onder elkaar, als in conversatie. Oom Ruyvenaer arrangeerde de partijtjes aan de speeltafels.

- Karel. Toetie, Louise. Gerrit... Bertha, Cateau. Van Saetzema.
Ernst...

Zijn stem kommandeerde de troepen... Het jongere geslacht zou in
de serre aan een lange tafel spelen een allegaar...

Constance lachte zacht.

- Wat zijn wij velen... op uw Zondag. mama!

Wat zijn wij velen: het woord had een bizondere bekoring voor haar...
Intussen plaagde Oom Ruyvenaer zijn beide oude zusters.

- Kom Rientje en Tientje... moeten jullie ook niet whisten?

- Wat?

- Herman vraagt, of je niet wil whisten? schreeuwde tante Tien aan het
oor van tante Rien.

- Whisten?

- Ja, of je niet wil whisten! Ze is zó doof. Herman...

Ze zullen mij niet meer kennen, zei Constance. doelende op de oude
tantes. In twintig jaar... ze moeten me vergeten hebben. Wat zijn ze oud
geworden, mama... Wat zijn we allen oud geworden... Bertha, ze is
grijs... Ik ook, ik word grijs... En al die nichtjes, die jonge neven, die
ik nooit gezien heb... Komen ze altijd, Zondags...

- Ja kind... iedere Zondag. Er heerst een grote sympathie, een warm
gevoel tussen allemaal. Dat vind ik altijd zo heerlijk...

- Wij zijn een grote familie... Ik ben blij er nu bij te zijn, maar toch
zijn ze voor mij nog als vreemden...  Met ons hoevelen zijn wij nu wel,
mama?

- O, wel met ons dertigen! Laat eens zien...

Mama Van Lowe telde op haar vingers.

- Oom en tante Ruyvenaer met Toetie, Dot, en Poppie, en met Piet en
Herman junior... dat maakt zeven; dan Van Naghel en Bertha, met de
vier meisjes, en Karel, dat maakt ook zeven, dus veertien...

Constance hoorde naar de optelling, glimlachte... Twintig jaren,
twintig jaren! Zij voelde, of zij in snikken had kunnen uitbarsten, maar zij
hield zich in. glimlachte, streelde mama's hand.

- Mama, lieve mama... ik ben zo blij... bij u allen... terug te zijn!

- Goed kind!

- Ze hebben me zo aardig ontvangen, allemaal ... Zo eenvoudig.

- Natuurlijk Cony... Je bent toch hun zuster.

Constance zweeg... Dorine met een paar van de jonge nichtjes, schonk
de thee, bracht ze rond.

- Constance, jij een kopje... Suiker, melk?

Wat klonk dat gewoon en lief, nu heus toch of zij er bij behoorde. altijd
had bij behoord. Constance, jij een kopje... Alsof het niet het eerste
kopje was in jaren, na jaren... Die goeie Dorine; als een meisje van
zeventien herinnerde Constance zich haar -, verlegen, nog niet "uit";
maar toch al zorgende, een zorgende ziel... Zij was niet mooi. zij had
zelfs iets onbehagelijks, iets onbehouwens, zij was niet gracieus, slecht gekleed...

- Ja, Dorine, ik wil wel een kopje... Dorine, kom eens hier... Laat
de meisjes nu voor de thee zorgen en praat eens wat met mij.

Zij trok Dorine zacht op de canapé en zat nu tussen haar moeder en
haar zuster, als nestelde zij zich.

- Zeg, Dorine... zorg je nog altijd zo goed voor de hele mensheid?
Schenk je nog altijd thee...

Haar stem had een gebroken klank, vol weemoed, in de eenvoudige
woorden van scherts, die zij zeide. Dorine antwoordde wat...

- Toen ik wegging, zei Constance; was je nog geen zeventien jaar...
Je maakte altijd de boterhammen voor de kinderen van Bertha. Otto en
Louise waren toen zeven en vijf; Emilie was toen een baby... Nu is ze
geëngageerd...

Zij glimlachte, maar haar ogen stonden vol tranen; haar borst hijgde...

- Kind, zei de oude mevrouw

- Het is lang geleden, Cony, zei Dorine.

Cony, zo noemde niemand haar meer, gedurende twintig jaar...

- Nu ben je dus zes-en-dertig, Dorine?

- Ja, Cony, zes-en-dertig ... zei Dorine, verlegen als men over haarzelf
sprak en zij voelde aan haar gladde, platte haar, of het wel strak naar
achteren zat.

- Je bent weinig veranderd, Dorine...

- Vind je Cony...

- Ik ben er heel blij om... Zal je een beetje van me houden, Dorine...

- Maar zeker, Cony...

- Kind, zei de oude mevrouw, aangedaan.

Zij zwegen alle drie, even. Constance voelde zoveel, dat zij geen woord
meer had kunnen zeggen, vol van de verleden jaren ...

- Maar waarom heb je Addy niet meegebracht... vroeg mama.

- Ik dacht, dat hij te jong was...

- De Marietjes komen ook, en de jongens van Adolfine... Het wordt
nooit laat, voor de kinderen.

- Dan zal ik hem voortaan meebrengen, mama...

Dorine gluurde steelsgewijs naar haar zuster op, en bedacht, dat Con-
stance nog mooi was, voor een vrouw van twee-en-veertig. Wat een mooi,
jong figuur, dacht Dorine, maar het is ook een chique japon, en ze draagt
zeker een duur corset... Regelmatige trekken - zij leek op mama -;
een zuiver profiel, de donkere ogen nu troebel van weemoed. Mooie witte
handen, met ringen, en vooral het haar interesseerde Dorine: het was
zacht staalkleurig, gelijkmatig aangrauwend, en het kroesde...

- Cony... je haar... krult dat vanzelf?

- Wel neen, Dorine, ik friseer het.

- Wat een werk...

Constance lachte, goedmoedig onverschillig.

- Constance heeft altijd aardig haar gehad, zei mama trots.

- Ach, wel neen, mama-tje. Ik heb afschuwelijk, stijl haar...

Zij zwegen weer en voelden alle drie, dat zij niet spraken, over wat zij
hadden in het hart...

- Constance, wat een mooie ringen heb je...

- Dorine, ik herinner me vroeger, bewonderde je me ook; als ik naar
een bal ging, stond je me aan te gapen... Maar er is niets meer te bewonderen, Dorine; ik ben nu een oude toot...

- Kind! zei mama verontwaardigd.

- Trekt u het zich niet aan, mama: u is altijd jong, een jonge grootmama...
En zij drukte mama's hand met een roerende innigheid.

Eerste deel 02