Hendrik Hamel/Bijlage III


III. GEGEVENS BETREFFENDE SCHEPEN.

A. HET JACHT DE SPERWER. 

1. 't Jacht de Sperwer (door Mr. Pieter van Dam in zijne Beschrijvinge
van de O.I. Compagnie een "pinas" genoemd), zeilde 26 April 1648 voor
de Kamer Amsterdam uit Texel (Uitloopboekje, Kol. Arch. no. 4389)
en kwam 28 Dec. 1648 te Batavia aan (Dagr. Bat. en Gen. Miss. 18
Jan. 1649). Bij Res. 6 Febr. 1649 werd de Sperwer naar Amboina bestemd;
ging 28 Februari daarheen (Instructie en Seijlaets order 27 Febr. 1649
in Kol. Arch. no. 776); na lang op zich te hebben laten wachten (zie
Res. 19 Mei 1649 en Miss. Bat. Regeering naar Taijoan dd. 11 Juni
1649) den 29 Mei 1649 te Batavia teruggekeerd (Miss. Bat. Regeering
naar Amboina dd. 14 Febr. 1650); uitgezet naar Suratte (Res. 30 Juni
1649); daarheen vertrokken 13 Aug. 1649 (Instructie 12 Aug. 1649); 14
Juni 1650 van daar te Batavia terug (Miss. Bat. Regeering naar Suratte
dd. ulto Aug. 1650); vertrekt 30 Juli 1650 naar Choromandel, Malabar
en Perzië (Instructie 29 Juli 1650); komt over Suratte 25 Aug. 1651
terug te Batavia (Miss. Bat. Regeering naar Perzië dd. 14 Sept. 1651);
vertrekt 15 Sept. 1651 naar Perzië; komt 12 Nov. 1652 van daar terug
te Batavia; wordt bij Res. 15 Nov. 1652 bij provisie aangelegd naar
de Custe Choromandel en bij Res. 29 Nov. 1652 naar Banda; vertrekt 14
Jan. 1653 (zie Dagr. Bat. bl. 4) over Japara, waar het 18 Jan. 1653
aankomt (zie Miss. Japara naar Batavia 27 Jan. 1653) en van waar het
1 Febr. 1653 de reis voortzet (zie Miss. Japara naar Batavia 2 Maart
1653) naar Banda (zie Res. 18 Maart 1653) en komt, over Amboijna,
16 Mei 1653 terug te Batavia (zie Dagr. Bat. bl. 65); vertrekt 18
Juni 1653 naar Taijoan; komt 16 Juli d.a.v. te Taijoan aan; vertrekt
van daar 29 Juli naar Japan en vergaat 15 Aug. bij Quelpaerts-eiland.

In het vaderland is de Sperwer niet terug geweest. Door eene onjuiste
lezing van den aanhef van een der gedrukte journalen (uitg.-Saagman)
of door den Franschen vertaler te volgen, kwam Tiele tot de volgende
aanteekening in zijn Mémoire bibliographique, bl. 274: "Parti des
Pays-Bas le 10 Janvier 1653, le Yacht de Sperwer (l'Epervier) arriva
le 1er Juin de la même année à Batavia." Geen Compagnie's schip is
trouwens op eerstgenoemden datum uit het vaderland vertrokken noch
op laatstgenoemden datum te Batavia aangekomen.

2. Seijlaas ordre voor d'Opperhoofden vant Jacht de Sperwer, waer naer
hun in't zeijlen van hier naer Taijouan sullen hebben te reguleeren.

Batavias reede verlatende, sult moeten Cours nemen benoorden
d'Eijlanden van Ontongh Java naer de straet Palingban, trachtende die
bij oosten Lucipara in te loopen ende op't spoedichst te passeeren
mitsgaders soo voorts bij oosten Poulo Linge ende Bintangh na Pulo
Lauwer zeijlen, makende t'selve te verkennen ende Pulo Candor in't
gesicht te loopen om des te rechter tussen Pulo Cecier de mair ende
terra (mits wel uijtsiende naer de droochte die daer een weijnich
besuijden omtrent middelwaters is leggende, door te seijlen, van waer
de Cambodiase Champas ende Quinamse wal int gesicht sult houden, om
voor de Pracels bevrijt te zijn, dan voorts Pulo Champello tracht
te verkennen om vandaer Aijnam in't gesicht te loopen, vermits de
stroomen door de Wester winden soo hart uijt de Golf van Conchinchina
om de Oost gaen, dat daer mede door stilte, doch noch meer bij storm
op de versz. Pracels getrocken zout worden, zoo godt betert ao 1634
in Julio aen Grootenbroeck is gebleecken [366].

Aijnam gepasseert zijnde is t best ruijme zee te houden om door
beloop van eenich onweer op geen lager wal beset te worden, alsoo
de gemte. tuffons [367] gemeenlick met uijtschietende winden comen,
zulcx dat het seer schadelick is bij storm de wal ofte anckerplaets
te soecken als aen Buiren, Bommel, Goa ende Bleijswijck ao 1634
mede is gebleecken [368], die onder Sanchoan voor 3. anckers een
musquet-schoot van lant op 9 vadem geset leggende van de Opperwal
afgedreven zijn, hun ankers verliesende ende duijsent prijckel
uijtstaende. De Portugesen die met haer costelicke navetten van
Macauw op Japan hebben gevaren, hielden in storm al ruijme zee, soo
oock dede de Manijlas vaerders, als naer Macao quamen, daer hun door
ervarentheijt best bij bevonden. Hoe Vl. vorders hebben te gedragen
zoo int Cours stellen als om de Piscadores ende Taijouan bequaemst
aen te soecken mitsgaders binnen desselfs canael te seijlen, wert
bij nevensgaende Instructie vanden piloot-maijoor Frans Visser als
de vordere geconcipieerde ordre, ende seijnbrief aengewesen, die wij
Vl.s bevelen wel te examineeren ende na vermogen t'achtervolgen.......

Alsoo rechte voort seijlveerdich zijt leggende, soo sult op morgen
vroech naer gedaene monsteringe u ancker lichten, ende in godes naem
in zee steecken, om uwe reijs volgens de bovengesze. zeijlaas ordre
naer Taijouan te bevorderen.

Alsoo uijt d'advijsen onser Hrn Principale ons aengekundicht sij
dat wederom met de Portugees, ende Engelse regeeringe in openbaren
oorloge vervallen sijn, zoo sult geduijrich op hoede sijn, om van
deselve niet overrompelt nochte door vreemde teijkenen niet misleijt
en werde, maer bij rescontre deselve vijantl: aentasten, soo doenlick
overmeesteren ende alhier ofte naer andere Comp.es comptoiren daer
oordeelen sult meest verseeckert te sijn, opbrengen; bij overwinninge,
zult u wel vande gevangens verseeckeren, de goederen ende ingeladen
coopmanschappen in goede bewaringe houden, de luijcken versegelen,
ofte naer gelegentheijt van saecken het cargasoen overnemen, maer
insonderheijt sult u hebben te wachten van alle onbehoorlicke
plunderagie dat u ten hoogsten gerecommandeert blijft alsoo het
selve voor onsen raet sult moeten verantwoorden. Voorts blijft u
de goede zorge over de scheeps regieringe ende de goede mesnagie
over de provisien te houden, bevolen, als mede de administratie van
Justitie over de quaetdoenders, conform den generalen articulbrief
waer in met kennisse van raade naer gelegentheijt van saecken sult
hebben te handelen. Hier mede wensen uls met het gantse scheepsvolck
een behouden varen, ende beveelen gesamentl: inde bescherminge des
Alderhoogsten die u ter gedestineerde plaetse geleijde.

In't Gasteel Batavia desen 15 Junij 1653. Onder stont Ter ordinans:
van haer Eds ende was geteeckent Adriaen Willeboorts Secretaris.

3. Naer dat op den 18en Junij passado van VE.des mijn affscheijt
becomen hadde, hebben wij ons met 't Jacht den Sperwer (inde naame
Godes) omtrent de middach onder zeijl begeven om onse reijse naer
Taijouan te vervorderen, alwaer op den 16en Julij tegen den middach,
buijten op de Zuijder rheede van Taijouans Canael (Godt loff)
geluckelijck quamen te arriveren, hebbende enpassant alleen aengedaen
Poulo Auwer, alwaer in der ijll onse vaeten vol water haelden, soodat
daer mede eenen halven dach 'tsoeck brachten, zonder meer. Wij
hebben geduijrende onse reijse zeer bequaam weder aangetroffen,
ende is niets verhaelens waerdich comen voor te vallen.................

Ende voor de tweede ofte laetste besendinge is mede op den 29en d.o
naer Japan affgeveerdicht 't Jacht de Sperwer met een cargasoen ter
montuijre van f 38819:14:15 bestaende uijt naervolgende, te weten:

    20007   cattijs poetsjoek
    20037   cattijs aluijn
     3000   stucx elantshuijden
    19952   stucx Taijouanse hertevellen
     3078   stx steenbocx vellekens ende
    92000   cattijs poeijersuijcker, bestaende in 400 kisten.

.... Insgelijcx zullen VEdes sien in de Resolutie van den 21en
Julij wat ons gemoveert heeft 't Jacht den Sperwer in plaetse van de
fluijt de Trouw derwaerts [Japan] te senden, 't welcke verhoopen bij
VEdes niet qualijck sal werden genomen, alsoo 'tselve seer tijdich
sal connen terugge gesonden werden, om naer Persia ofte Suratta
gebruijckt te werden; derhalven hebben den E. Coijett [Opperhoofd te
Nagasaki] geordonneert 't selvige voorde eerste besendinge herwaerts
te demitteren....

.... Oock is op de ladinge van den Sperwer noch te cort gecomen
427 bossen rottangh.... Schipper Reijnier Egbertsen aengesproocken
zijnde, zecht mede niet meer uijt 't Jacht Sluijs ontfangen te hebben,
daerover op zijn arrivement uijt Japan, om reden te geven, naeder
sullen aenspreecken (Miss. Gouverneur Caesar en Raad van Formosa aan
de Bat. Reg. ddo 24 Oct. 1653).

4. ....tot onser alder harte leetwesen de fluijt de Smient nochte het
schoone Jacht de Sperwer daer [Japan] niet is comen te verschijnen 't
welck bij ons op den 29en Julij laestleden naer Jappan affgevaerdicht
was met een cargasoentie van f 38819:14:15 dat seecker voor de Compe te
[369] groote slaagen zijn voornamelijck t missen van soo veel trouwe
dienaren ende twee soo costelijcke schepen.....Wat ongeval de Sperwer
mach zijn bejegent en connen niet bevroeden; oock en hebben daar van
de minste tijdinge niet becomen. Uijt Jappan werdt geschreven dat de
Fluijt Campen op het noordt eijnde van Formosa een legger Battaviasche
arack in zee hebben gevischt, desgelijck eenige cruijshouten met een
combaers sien drijven, waar door vermoeden het van d.o Jacht moet wesen
dat (godt betert) twee daagen naar desselfs vertreck van dese rede
de selfde storm heeft gerescontreert als wanneer de fluijt de Trouw
op t noorderrif quam te stooten ende masteloos raeckte, insgelijcx
't galjoot Ilha Formosa verdreeff en in Pehoe quam te stranden, oock
onse cleene lootsboot van ondert Fort 't Canaal uijtdreeff en omtrent
Lackemoij is comen te verongelucken; doch het vreemste, dat schier
ons onmogelijck schijnt, is dat daarvan geen tijdinge hebben vernomen
want soo het op de Formosaansche custe ofte aan't noordt eijnde van
Pehouw was comen te verongelucken, ongetwijffelt wij souden daarvan
contschap becomen hebben, zulcx dat niet weten wat hier van sullen
presumeeren. Wij willen echter het beste verhoopen ende godt bidden
dat gem.e Sperwer noch mach comen op te donderen.

.... Dit dus verre geschreven zijnde, comt op den 16en courant des
naar middachs te halff tween de schipper vant Witte Paart Cornelis
Lucesar.... de gemelde vrunden soo vande Gecroonde Liefde als Paert
verclaaren geduerende haere reijse seer quaat weder hebben gehadt
ende dat het niet vreemt zoude wesen dat gemelte Jacht lichtelijck de
cust van China zal aangedaan ende aldaar reede gesocht hebben ofte
anders presumeeren dat bij-gehouden heeft. Wat hier van zij is den
Almogende bekent ende willen t beste hoopen. (Miss. Gouverneur en
Raad van Formosa aan de Bat. Reg. ddo 17 Nov. 1653).

5. ....Integendeel hebben wij met hartelijcke droeffheijt in
VE. advijsen gelesen, dat het fluijtschip de Smient en het schoone
jacht de Sperwer, 't eene op de reijse van hier naer Taijoan ende
't ander tusschen Formosa ende Japan nae alle apparentie door storm
sullen wesen vergaen, te meer hier noch elders geen tael noch teecken
daervan vernomen wert, daerbij de E Compe behalven de scheepen,
ende 't verlies van sooveel onnoosele menschen een cappitael van f
 110570:11:3 te missen comt, dat al een groote bresse inde Noortse
winsten maeckt, en echter, dewijle van de hant des Heeren comt, niet
als met gedult te versetten is. (Miss. Reg. Bat. aan Gouvr en Raad
van Formosa, ddo 20 Mei 1654).

6. Bezijden vooren geallegeerde goede tijdinge verstaan in contra
tot ons herten leedwezen dat het fluijtschip de Smient van hier na
Taijouan ende 't jacht de Sperwer van daer op umo Julij lestleden naer
Nangasacqui gedepecheert, op het vertreck der voornoemde schepen aldaer
nog niet en waren verschenen. Na de Chinese gerugten in Japan liepen,
soude op 't eijlant Lamoa [aan de kust van Zuid-China, bij Swatow]
een Hollands schip gesneuvelt sijn waervan seecker Hollandtse vrouw,
die eertijts in Taijouan had gewoond, nevens eenige manspersonen,
sonder te seggen hoeveel, gebergt waren. Verders wordt uijt Japan
gerelateert dat de Opperhoofden van 't fluijtschip Campen in 't
zeijlen uijt Toncquin naer Japan, omtrent de noordhoek van Formosa
een legger batavishen arack hebben gevischt, ende eenige cruijshouten
nevens een combaers sien drijven 't welck twee dagen nae't vertreck
van de Sperwer is geweest; zijnde het denzelven storm die de Trouw
(over't noorderrif stootende) mitsgaders de cleijne lootsboot ende
't gallot Ilha formosa hiervoren gementioneert, hebben aengetroffen:
sulcx datwij (God beter't) het sneuvelen van de voorn, schepen niet
dan al te gewis houden.

... Met het sneuvelen van voorn, twee hechte schepen comt de Comp.e
f 110.570.11.3 incoops te missen, hetwelck (God Beter't) aen desen
noordcant, daer ons het ongeluck meest alle jaren treft, except
de schepen ende 't costelijcke volck al wederom een grooten slag
sij. (Gen. Miss. 19 Jan. 1654). [In Gen. Miss. 6 Febr. 1654 wordt
ook weer van het verlies van de Sperwer gewag gemaakt].

7. ... gelijck mede ons ontstelt heeft het verlies van het fluijtschip
Smient en t'jacht de Sperwer met haer volck en ladinge soo gemeent
wort vergaen en gebleven, t'welck wederom een swaeren slach voor de
Compe is, evenwel als van de machtige handt Godes comende met gedult
moet opgenomen worden, t' schijnt dat wij in dat stormende vaerwater
die periculen jaarlijcx onderworpen zijn en te verwachten hebben;
wanneer maer de winsten daer tegens naer advenant mochten wesen, soude
het buijten t'verlies van de menschen noch eenichsints troostelijck
sijn. UE. worden nogmaels aengemaent doch wel te letten op de moussons
en de schepen niet te laet derwaerts aff te senden, alsoo ons daer
uijt groote onheijlen voortcomen. (Patr. Miss. 8 Oct. 1654).

17 Juli 1637 werd trouwens reeds van Taijoan naar Firando geschreven :
"hoe noodich vereijscht wort dat de costelijcke goederen met de eerste
besendinge behoort te geschieden, connen wij wel apprehenderen omme
te ontgaen de stormwinden welcke de scheepen gemeenelijck tegens
ulto Julio & Augustus in 't vaerwater tusschen Taijouan en Jappan
subject sijn". Vgl. "in het westmousson, als het saijsoen sal weesen
verloopen om van Batavia na Japan te kunnen seijlen dat is van half
Augustij tot ulto Maart." (Mr. P. van Dam, Beschrijvinge, Tweede Boek,
Deel 1, Cap. 21 fol. 280).

Intusschen is het fluijtschip Het Witte Paert behouden aangekomen: "Met
de fluijt Witte Paert, 7 Augustus hier aengecomen, is ons wel geworden
het schrijven van d'heer Gouverneur Nicolaes Verburgh gedach-teekent
19 Julij.... Wij blijven verwondert over het langh achterblijven van
het laest verwachtte schip [de Sperwer]" (Nagasaki Nov. Ao 1653).

B. HET JACHT OUWERKERK. 

Het schip Hollandia [370] kwam uit het vaderland den 14en Dec. 1626
te Batavia (Dagr. Bat. bl. 299) en vertrok 12 Nov. 1627 weder van
daar naar Nederland (Gen. Miss. 6 Jan. 1628).

Den 3en Mei 1626 was (evenals de Hollandia onder commando van Wijbrant
Schram van Enkhuizen) [371] uitgezeild het jacht Ouwerkerk (groot
50 lasten, schipper Jouke Piers) dat 18 April 1627 [372] te Batavia
aankwam (Dagr. Bat.).

Onder de vlag en het commandement van Pieter Nuijts (bij Res. 30 April
1627 benoemd tot Gouverneur van Formosa), vertrokken 12 Mei 1627
van Batavia naar Taijouan, het schip Heusden en de jachten Sloten,
Ouwerkerck, Queda en Cleen Heusden. (Dagr. Bat. bl. 316). Ouwerkerck
kwam 23 Juni 1627 te Taijouan en had den 16en t.v. "een joncque
ontrent 200 lasten groot, comende van Sangora [373] naer Cochin-China,
soo de Chinesen seijden, ende in de riviere Chincheo [Amoij] thuis
hoorende, met stijff 150 lasten peper ende partije nagelen geladen,
aengehaelt, ontrent 70 Chinesen daer uijt gelicht ende 16 van sijn
volck [onder wie de stuurman en zijn broeder] met noch 80 Chinesen
daer in latende, met intentie om ons alles hier [Taijoan] ter handt
te stellen; gemelte joncque is door storm van haer geraeckt ende tot
op dato niet geparesseert, beduchtende verongeluckt is". (Miss. Gouvr
Nuijts aan Gouvr Generaal dd. 22 Juli 1627; zie ook Miss. wd Gouvr
Joannes van der Hagen dd. 29 Oct. 1627).

De jachten Slooten, Ouwerkerck, Cleijn Heusden en Queda werden 28
Juli 1627 van Taijoan uitgezonden om te kruisen op de Portugeesche
navetten, welke--naar was bericht--voornemens waren van Macao naar
Japan te zeilen. Bij Res. Taijoan dd. 12 Oct. 1627 werd besloten
"de twee cruijssende jachten Ouwerkerck ende Cleen Heusden na de
rivier van Chincheo [Amoij] te ontbieden", terwijl bij Res. Taijoan
dd. 25 Oct. 1627 o.a. wordt gezegd: "alhier geen behoorlijke macht
(door het verdrijven van de jachten Ouwerkerck en Cleen Heusden) en
zijn hebbende". Den 29en Oct. 1627 berichtte de wd Gouvr van Taijoan
naar Batavia dat "Ouwerkerck ende Cleen Heusden noch niet en sijn
weder gekeert dat ons geen goet bedencken en geeft".

Blijkens Res. Taijouan 6 Nov. 1627 was het jacht Cleen Heusden toen
te Taijouan terug; de Ouwerkerck is echter nooit weer terecht gekomen:

"Van Teijouhan sijn uijt cruijssen gesonden, omtrent Lamo ende Pedra
Branca, de jachten Ouwerkerck, Slooten, Cleen Heusden ende Queda;
maer hebben gants niet verricht, t Jacht Ouwerkerck is niet weeder
gekeert; van de chineesche roovers hebben verstaen dat Ouwerkerck
omtrent Maccauw des nachts door eenige Portugeesche fusten overrompelt
ende verbrant is; achttien coppen souden daervan gevangen, gelijck
mede t' geschut becomen hebben, sijnde t' resterende volck alt'samen
verongeluckt." (Gen. Miss. 6 Jan. 1628).

"Het jacht Ouwerkerck is ontrent Maccau van 5 galliotten, daerop
toegemaeckt, besprongen; het hadde boven los cruijt gestroeijt dat
als sij geentert wierden in den brant werden gesteecken, daerdoor
de galliotten met verlies van veel volck mosten afleggen doch den
brant gedaen zijnde ende haer zelven wat gerepareert hebbende, sijn
alle gelijck hem aen boort gecomen ende soo veel volcx overgesmeeten
dat sij 't selve verovert souden hebben ende alsoo Sr Ketting met
haer van't quartier sprack dat alreede gegeven was, is van een
Portugees doorsteecken; het ander volck dit siende, sij weder om
laege gesprongen en hebben het cruijt in brant gesteecken soo datter
seer veel Portugijsen sijn gebleven ende evenwel noch tusschen
20-30 duijtschen in Maccau gevangen gebracht. Dus vertellen't de
Poortugijsen; naer ick kan bemercken is 't Jacht tegens eenich riff
comen vast te sitten; sij hebben naer 't jacht verbrandt was noch
eenige stucken geschuts met duijckers daerwt becoomen soo dat Jan gadt
niet weijnigh roncqueert". (Miss. Opperhoofd Firando dd. 12 Aug. 1628;
Vgl. ook Dagr. Bat. 1628, bl. 389).

Gouvr Pieter Nuijts (24 juli 1627 van Taijoan naar Japan vertrokken en
3 Dec. 1627 van daar naar Taijoan teruggekeerd) schreef 16 Juni 1628
van de Stad Zeelandia aan Sr Nijenrode, Opperhoofd te Firando: "'t
Jacht Ouwerkerck met Sr Nicolaas Ketting is in een rivier verbrant en't
volck in Macao gevangen, zulks dat als wij met Woerden op den 20en dag
na het vertrek van costi hier quamen te arriveeren, een zeer desolaten
stand en plaetze zonder eenige navale macht vonden". (Valentijn IV,
2e stuk, 4e boek, 4e hoofdst., bl. 52. Vgl. ook Dagr. Bat. 1 Juni 1628,
bl. 334 en 389).

.... weshalven de schepen die van Taijouan nae Macao ordonneert, wel op
hoede dienen te wezen, opdat geen affront incurreren off door branders
g'abordeert worden, gelijck Ouwerkerck ao 1627 overvallen ende vernielt
wierde (Miss. Regeering Batavia naar Taijoan dd. 2 Aug. 1641) [374].

"Sr Melchior van Santvoort [een vrij handelaar te Nagasaki] heeft
desen nevensgaende brieff aen mij gesonden; is hem secretelijck
behandicht door een Portugees van Maccou; daer wert seer ernstelijck
antwoort van Sr van Santvoort geeijst; 't is [n.l. de schrijver
van den brief] een man van 't jacht Ouwerkerck, soo do Portugees
weet te seggen". (Miss. Firando dd. 16 Nov. 1631 aan d'E Willem
Jansen. Kol. Arch. no. 11722) [375].

Onder de 47 Hollanders die werden uitgewisseld tegen Portugeesche
gevangenen en 21 Mei 1632 met het schip Buren van Makasar te Batavia
werden aangebracht (Gen. Miss. 1 Dec. 1632 en Miss. aan de Kamer
Hoorn van denzelfden datum, Kol. Arch. No. 759) zullen ook opvarenden
van de Ouwerkerck zijn geweest. (Vgl.: Dagr. Bat. 1631, bl. 13 en
"'t Is seecker, naer dat wij uijt d'onse verstaen die in Maccao
hebben gevangen geseten". (Instructie voor Gouverneur Hans Putmans
dd. Batavia ulto Mei 1633. Kol. Arch. VV, I).

C. HET QUELPAERT DE BRACK 

17 Jan. 1640 uitgevaren (Uitloopboekje Kol. Arch. no. 4389); 30
Juli 1640 te Batavia aangekomen (Gen. Miss. 9 Sept. 1640); bij
Res. 30 Juli en 1 Aug. 1640 bestemd voor Malacca; 5 Aug. 1640 naar
Malacca. (Berigten Hist. Gen. VII (1859) bl. 29); 28 Sept. 1640
terug te Batavia (Dagr. Bat. bl. 36); 12 Oct. 1640 naar Malacca
(D.B. bl. 55); 9 Nov. 1640 van daar naar Batavia (D.B. bl. 121);
17 Nov. 1640 terug te Batavia (Res. 19 Nov. 1640 en D.B. bl. 68); 1
Dec. 1640 naar Malacca (Gen. Miss. 8 Jan. 1641 en D.B. bl. 106); vóór
31 Jan. 1641 terug te Batavia (G.M. 31 Jan. 1641, vgl. D.B. bl. 165);
4 April 1641 naar Bantam (Miss. Batavia naar Bantam dd. 3 April
1641 en Dagr. Bat. 1641 bl. 233); 8 April 1641 terug te Batavia
(Dagr. Bat. 1641, bl. 234 en Kol. Arch. no. 768); 15 Mei 1641 naar
Taijoan (Gen. Miss. 12 Dec. 1641 en D.B. bl. 304); 21 Juni 1641
aangekomen te Taijoan (D.B. Dec. 1641 bl. 57); 24 Aug. 1641 zijn gaffel
gebroken (Miss. Gouvr. Formosa 10 Sept. 1641); 11 Nov. 1641 uitgezonden
om te kruisen omtrent Tonkin (D.B. 1642 bl. 124); 13 Maart 1642 terug
te Batavia (D.B. bl. 124 en Gen. Miss. 12 Dec. 1642); 7 Mei 1642
over Quinam naar Taijoan (Verbael uijt d'advijsen van verscheijde
quartieren gehouden bij den E. Justus Schouten en D.B. bl. 146);
3 Aug. 1642 te Taijoan aangekomen (Rapport Johan van Lingen); 11
Sept. 1642 naar Japan (Miss. Taijoan naar Batavia 5 Oct. 1642); 12
Oct. 1642 aangekomen te Nagasaki (Dagr. Jap.); 29 Oct. 1642 vertrokken
van Nagasaki (D.J.); 7 Nov. 1642 terug te Taijoan; 19 Dec. 1642 naar
Pangsoija op Formosa gesonden (Instructie voor den veltoverste Johannes
Lamotius en Res. Zeelandia 18 Dec. 1642); 8 Jan. 1643 terug te Taijoan
(Res. Zeelandia van dien datum); 21 Maart 1643 naar Toroboan op Formosa
gezonden (Miss. Taijoan naar Batavia 15 Oct. 1643); 17 Mei 1643 terug
te Taijoan (Id.); 24 Mei 1643 gezonden om te kruisen op Chineesche
jonken (Id.); 28 Juni 1643 bezuiden Formosa (Dagr. Jan van Elseracq in
't jacht Lillo 29 Juni 1643); 24 Juli 1643 terug te Taijoan (Id.);
18 Oct. 1643 gezonden naar de Pescadores (Miss. Taijoan naar Batavia
17 Oct. 1643); 26 Oct. 1643 terug te Taijoan (Dagr. Zeelandia);
10 Nov. 1643 gezonden naar de Pescadores (D. Zeelandia); 9 Dec. 1643
naar Batavia gelargeert (Miss. Taijoan naar Batavia van dien datum); 29
Dec. 1643 aangekomen te Batavia (Gen. Miss. 4 Jan. 1644); 30 Jan. 1644
naar het Zuidland (Heeres, Appendix L. bl. 149); 22 Febr. 1644 bij
Amboina (Id. bl. 117, Dagr. Bat. 1644 bl. 84); 27 Febr. 1644 uijt
Banda genavigeert (Gen. Miss. 23 Dec. 1644); Aug. 1644 terug te Batavia
(Heeres, a. v. bl. 117); 11 Oct. 1644 naar Coromandel; 22 Dec. 1644 op
de Coromandelse Cust (Lijst navale macht); 12 Juli 1645 op de Custe
Coromandel (Id.); 17 Dec. 1645 in Bengalen (Id.); 15 Jan. 1647 naar
Bengalen (Id.); 18 Maart 1647 op de Custe Coromandel, Bengale en Pegu
(Id.); 14 April 1647 a.v. (Id.). Op de lijst van de navale macht der
Compagnie in Indië van 31 Dec. 1647, komt "de Bracq" niet meer voor;
uit den brief van de Bat. Reg. naar Coromandel ddo 10 Aug. 1648 blijkt
dat dit "gaillot" in de rivier de Ganges is "gesneuveld."

Patriasche Missive, 8 Dec, 1639.

Dese gaet met de schepen Sutphen, Amboina, 't jacht Ackersloot, ende
het Quel de Brack van Enckhuysen gaende, op hebbende twaelff man,
en gesonden wert omme een proeve daer van te nemen off soodanigh
vaertuijgh de Compe op eenige vaerwaters dienstich is, en men soude
mogen continueren jaarlijcx van hier soodanigen Quel te senden, waerop
't sijner tijd UE. advijs verwachten sullen.

Generale Missive, 9 Sept. 1640.

'tGaljot 't Quelpeert heeft nevens de groote schepen zee gebouwt,
zal goeden dienst op 't Canael van Taijoan doen, weshalven versoecken
noch twee ofte drie gelijcke maar niet van cleender charter, omme te
meer goederen door 't Canael aen de schepen die onder 't noorderrif
liggen, te connen brengen.

Patriasche Missive, 15 Maart 1641.

Aangaende het senden van noch 2 of 3 Quelpaerden en 3 off 4 Fregats
als de Lieffde, sullen d'eerste aenstaende equippagie UE. petitie
sien te voldoen.

Missiven Batavia naar Taijoan.

14 Mei 1641.

t'Quelpeert de Brack senden om op 't Canael te gebruijcken, daertoe
als andere diensten 't selve gantsch bequaem oordeelen....

In Compe van aengetogen Orangienboom, Roch ende 't Quelpeert vertreckt
den Oppercoopman Carel Hartsing....

Dese meer aengetogen twee fluijtschepen met 40 ende t'Quelpeert met
12 coppen, gaen geprovideert voor 12 maenden.

11 Juni 1641.

...de fluijten Rogh ende Orangienboom nevens het galjot t' Quelpeert
op 15 der voorleden maent uijt dese reede geseijlt...

...Orangienboom ende t' Quelpeert destineren tot verblijff in
T'aijouan, bij aldien den Raedt aldaer oordeelen 't selve noodigh
te wesen.

Missive Batavia naar Japan, 2 Aug. 1641.

...met hope (hoewel laet in den tijt is) sulcx per 't Jacht 't
Quelpaert, 't welck jongst uijt Nederlandt geseijlt, ende tot dat
stormich vaerwater bequaem oordeelen, gevoechlijck geschieden can...

...Ondertusschen sal UE. meer aengetogen Quelpaert in Japan aengelandt
sijnde, op stondt met Uwe advijsen van den standt derwaerts over
(daer nae op 't hoochste verlangen) nae Taijouan largeeren ende laten
ons verstaen, als hebben geseijt, dit vaertuijgh t'allen tijden van
't jaer van ende uijt Japan nae Formosa de reijse sal gewinnen, dat
ondersocht dient, sijnde onsen staet daeraen ten hoochsten gelegen,
soo verhopen oock op ons schrijven ende versoeck d'aenstaende jaer
uijt Nederlandt met twee à drie quellen versien te werden.

Missive Batavia naar Taijoan, 2 Aug. 1641.

Wij blijven van opinie 't Quelpeert tot de Japanse voijagie bequaem
zij ende de reijse wel sal gewinnen, alwaert oock vrij laet, selffs
bij contrarie mousson.

Missive Taijoan naar Japan. Zeelandia, 10 Sept. 1641.

... Soo als voorsz. vloote bestaande in't Jacht den Kivith, de
Fluijt Castricum, 't galjot 't Quelpaert, d'Jonck Quelangh, onse
groote lootsboot ende twaelff Chinese handelsjoncken op 24 der maent
Augustij des morgens sijnde moij ende lieffelijck weder, als gesecht
van hier nae Tamsuij omme ons g'intendeert desseijn met de hulpe
van Godt almachtigh uijt te wercken ... aen boort gecomen waren, is
schielijck soodanigen onweer met harde regen ontstaan dat de Chinese
champans daer mede wij aen boort gecomen waren in den grondt geraeckt
zijn, het Quelpaert sijn gaffel gebroocken ende wij genootsaact waren
met groot perijckel pr de groote lootsboot wederom, sonder ons goet
voornemen noch geheel verricht te hebben, nevens voorsz. Quelpaert
binnen aen't Casteel te comen.

Missiven Batavia naar Taijouan.

16 April 1642.

13 Meert...ons geworden door den Coopman Jacob van Liesvelt, alhier
onverrichter saecke off sonder buijt met den Kievith, Quel ende
Kelang verschenen.

... onderwijle sijn geresolveert vooraff ende uijtterlijck 8 ofte 10
dagen na desen de Capn Jan van Linga ende Coopman Liesvelt ... pr de
jachten Kievith, Wakende boeij, Quelpeert ende de fluijt Meerman nae
Quinangh's bocht aff te senden.

28 Juni 1642.

In conformité van ons pre-advijs pr de Cappelle sijn den 7en Meij
uijt dese reede...na de bocht van Quinangh vertrocken den Kievith,
Meerman, Wakende boeij, Nachtegael ende t' Quelpeert.

Missive Taijoan naar Japan, 11 Sept. 1642.

... vertrouwende niet jegenstaende het laet int mousson is, dit
Quelpaert Brack dat wel beseijlt is ende rustich gemant hebben, de
reijse met Godes hulpe wel sal gewinnen, dat ons t'sijnder tijt te
vernemen lieff wert sijn.

Missiven Taijoan naar Batavia. 5 Oct. 1642.

Soo ist dat wij den Raadt...op 11en September passado in consideratie
gaven ofte men niet en behoorde 't Quelpaert dat wel beseijlt ende
wederom gerepareert was met voorsz. goede novos op hoope dat den
Japander ons daardoor wellichtelijck met meerder vrijheijt in den
handel als andersints mochten comen te verleenen, ofte wel ijets
anders goets in Comps affairen veroorsaecken.....Resolveerden den
11en September voornoemt dito Quelpaerdt wel gemandt dienselven
dach te laten reijs voirderen, gelijck geschiet is; Godt geve ende
verleene hem behouden reijse, waer aen niet dubiteren alsoo seedert
sijn vertreck alhier veele zuijdelijcke winden hebben gewaeijt.

11 Oct. 1642.

't Quelpaert was in Japan noch niet aengelandt, met den naesten willen
wij het behouden vaeren desselffs door Godes hulpe tegemoet sien.

Dagregister Japan.

1642. 11 October....tegen den avont bequamen tijdinge dat een hollants
schip buijtengaats gesien wierde, ontrent de middernacht wierden door
den Gouverneur verwitticht dat een schip voort gadt van de baije was,
dat twee Hollanders met twee tolcken wel derwaerts mochten laten gaen,
't welck terstont achtervolcht is geworden.

12 do. bequamen tijdinge van de tolcken die een weijnich naar
middernacht weder van boort quamen en onse nederlanders daar gelaten
hadden, dat een vaertuijgh van advijs alleen was, inhebbende niet
meer als 34 canassers bogij zijde en 4 kassen met pangsis, en dat het
principaelste was de fortresse Quelangh op 't noord eijnde van Formosa
gelegen, bij d'onse door Godes zegen de Castilianen ontweldicht ende
onder onsen staet en gehoorsaemheijt was gebracht. Op de namiddagh
quam voorn, vaertuijgh wesende het Quelpaert de Brack op de reede
tot voor de stadt en bequamen de Hollantsche brieven, daardoor van
de gelegentheijt van 't overgaen van Quelangh breeder onderrichtinge
bequamen.

13en do. is het Quelpaert gelost...de coopmanschappen van 't Quelpaert
voornoempt hebben voor de hand gebracht en in behoorlijcke partijen
gesorteerd....

14en do., opheeden de goederen met 't Quelpaert aangecomen op
gewoonelijcke wijse laten besichtigen voor den middagh en terstont na
den eeten tot goeden prijse vercocht en metterhaest zonder vertoeven
al op stont uijtgelevert.

27en do. gelaste den Gouverneur Sabroseijmondonne, alsoo nieusgierigh
was, dat men 't Quel de Brack eens souden laeten onder zeijl comen
en gins ende weder laveeren, dicht bij de wint daar de Japanders
zeer in verwondert waren; ondertusschen wert het laeste goet aan
boort gebracht.

29en do. des morgens naedat afscheijt van de tolcken en huijswaerden
als andere bekende vrunden genomen hadde, zijn geinbercqueert en
nevens de bongcoijs aan 't fluijtschip de Zaijer en de Brack gevaeren,
omme aldaer het volck te tellen, naar gewoonte te visiteeren en ons
afscheijt te geven; den Almogende geve spoedigh ter gedestineerde
plaetze in salvo mogen arriveeren Amen.

29 October. Op heden is den E. Jan van Elseracq gewesen Opperhooft
over 's Compagnies's gansenen ommeslach alhier met het fluijtschip
de Zaijer bij sich hebbende het galioot 't Quel de Brack van hier
naar Taijouan vertrokken.

Missive Taijoan naar Batavia, 16 Nov. 1642.

...Soo paresseert op 6en deser alhier Godt sij gedanckt met
't fluijtschip den Zaijer (inhebbende in comptanten ende andere
coopmanschappen een cargasoen ter monture van f 311016.11.14) de
oppercoopman Jan van Elseracq uijt Japan, ons rapporteerende hoe op
29en October uijt Nangasacquij in Compe van 't Quelpaert de Brack
(dat aldaer den 12en October passado behouden was aengelandt) waeren
gescheijden, doch dat in zee daer van door hardt weer was geraeckt
ende vertrouwende een dach ofte twee daer aen hier te verschijnen
stonde, gelijck oock den 7en dito hier arriveerden. T'cargasoen dat
daer mede van hier derwaerts geschickt was, hadde wel gerespondeert,
ende was daerop noch f 13919.19 geprofiteert, 't welck voortreffelijcke
winsten sijn...De besendinge van voorsz. galjot heeft niet alleen dese
proffijten bevaeren maer heeft oock de novos van Quelangh's bemachtinge
aldaer gebracht, veel goets (soo ons den E. Elseracq voornt relateert)
int bevoirderen van Comps saecken veroorsaeckt, sijnde de Japanders
soo hun thoonden, ten hoochsten over dese victorie verheucht.

Generale Missive, 12 Dec. 1642.

Omme d'overwinningh der Castiliaense vestingh op Kelangh de Japanse
Regenten te cundigen, alsoo seecker g'opineert wert, 't selve den
Keijser soude aengenaem wesen, is den 11en September passado van
Taijouan nae Nangasacqui affgesonden 't Quel de Brack...; met de
jonghste advijsen uijt Japan sijnde 10 October wierd d' Quel daer noch
niet vernomen, vertrouwen cort daer aen, ende voor den Oppercoopman
Elseracq vertreck dat ulto do soude sijn, geparesseert sal wesen ende
verhoopen met die van Taijouan, als geseijt, het den Japanderen een
aengename tijdingh wesen sal, alsoo op den Castiliaen ende Portugees
seer verbittert sijn.....

Soo desen voornamen aff te brecken, verschijnt alhier den 8en
deser uijt Taijouan t' Jacht Ackerslooth 16 passado van daer
gescheijden met t'Opperhooft van Comps Commercie in Japan Johan
van Elseracq, den 29en October met den Saijer ende t'Quel de Brack
uijt Nangasackqijs baij vertrocken, den 6en en 7en November salvo
in Taijouan aengelandt, medebrengende ten principalen in silver een
retour van f 311016.11.14--den 12en October arriveerde t'Quel in Japan,
zijnde een maent op den wegen geweest dat in die tijt cort geseijlt
is; de veroveringh van Kelangh scheen de Regenten van Nangasacqui ten
hoogsten aengenaem, sulx oock dat den Gouvr Sabroseijmondonne, nae
sich wel g'informeert hadde, twee dagen nae t'galjots arrivement de
Rijx-Raden in Jedo pr expresse de gemelte veroveringh dede aencundigen
ende wort te meer estime van ons gemaekt, soo dat besluijten de
dempingh der Spangeaarden hun ten hoogsten aengenaem zij.

Instructie voor den veltoversten Johannes Lamotius.

... Op morgen vrough sal VE. sich met de voorgementioneerte macht
in de jachten Wakende Boeij, Nachtegael, t' Quelpaert de Brack
ende groote lootsboot onder seijl begeven ... naar Panghsoija [op
Formosa]. (Zeelandia, 18 Dec. 1642).

Resolutie Zeelandia, 8 Jan. 1643.

... den E. veltoverste Johannes Lamotius met de bijhebbende
crijgsmacht op 3en stantij ... (na verrichtinge sijner
saecke...) alhier wederom geretourneert.... [376]

Missiven Taijoan naar Batavia.

15 Oct. 1643.

Naer dat den Capiteijn Boon met drie joncquen, 't Quel de Brack ende
de groote lootsboot ... den 21en Meert verleden van hier over Tamsuij
ende Quelangh naer Taroboan tot 't opsoecken van de lange geruchte
goutmijnne uijtgeset hadden....

De gemelte vaertuijgen die op de togt nae Taroboan gebruijckt waren,
ons op den 17en Meij weder toegecomen....

...de Quel...welcken volgende den 24en Maeij...nae 't Noorteijnt
van Formosa om geseijde joncken (van Manilha nae China tendeerende)
waar te nemen, is vertrocken, den 3en Junij op sijne gedestineerde
cruijsplaetse comende ...

den 24en Julij 't Quel de Brack over Quelangh geladen met smeecoolen
masteloos ons weder ... toegecomen. (Ook in Gen. Miss. 22 Dec. 1643).

17 Oct. 1643.

...waarover te rade wierden ende resolveerden noch morgen met den dage
het Quel de Brack ende de joncke de Hoope naar Pehouw te largeeren
[waar de fluit 't Vliegende Hart op het Roovers-eiland was gesneuveld].

19 Nov. 1643.

Met t' Quel de Brack datsoo om voorsz. onse missive van de 17en October
aent schip de Salamander te brengen als om't gesalveerde volck van
't verongeluckte Vliegende Hardt van't Roovers Eijlandt herwaerts
te haelen, derwaerts gesonden, is ons voorsz. volck, bestaende in
32 coppen, bevoorens al met een visschersjonckje in de Pescadores
gecomen sijnde, wel toegecomen.

't Quel de Brack:

18 Oct. 1643 naar de Pescadores

26 Oct. 1643 terug van de Pescadores

10 Nov. ,, vertreck van voorsz. Quel naer de
Pescadores. (Dagr. Zeelandia).

11 October 1643 was "de quel" te Taijoan en verleende hulp bij het
binnenkomen in het Kanaal aan de uit Japan gekomen schepen Swaen en
Lillo (Dagr. Zeelandia en Miss. 19 Nov. 1643).

Missive Taijoan naar Batavia, 9 Dec. 1643.

't Quel de Brack dat vermits seer swaer ende diepgaende is ende bij
de zeevaerende luijden dierhalven alhier ondienstig geoordeelt werdt,
hebben soo ten aensien van sulcx als omdat seer swack is, ende alhier
geenen nutten dienst meer can doen, oock naer eijsch niet en connen
vertimmeren, met t' jacht de Vos nae costij gelargeert opdat aldaer
nae behooren mach versien werden.

Generale Missive, 4 Jan. 1644.

Wt Kelangh over Taijouan sijn hier 29 passado verschenen 't Jacht de
Vos ende 't Quel de Brack.

Missive Batavia naar Taijoan, 2 Mei 1644.

Vele van de ervarendste ende costij bedreven zeeluijden sustineren
de quellen vrij dienstiger als de boots die eijscht. Wij vermercken
sich op vele saken daer van geen experientie hebt, seer qualijck laet
informeren ende vertrouwen; die costij tot d'equipagie wort gebruijckt
cleen verstant heeft, 't blijckt daer uijt UE. ons aenschrijfft 't Quel
de Bracq costij ondienstigh ende oock geheel uijtgevaren te sijn, dat
hier geheel anders is bevonden en costij soo wel als hier hadde connen
vertimmert worden, d'Quel is tot ontdecking van't Suijtlant vertrocken.

D. HET SCHIP DE HOND. 

"De Hond" was oorspronkelijk een Engelsch schip dat 3 Jan. 1619 op
de reede van Jacatra lag (J. W. IJzerman, Over de belegering van het
fort Jacatra, Bijdr. Kon. Inst., deel 73, bl. 605) en 26 Juli 1619
door een Nederlandsch eskader onder Hendrik Janszoon op de reede van
Patani werd veroverd, waarbij o.a. John Jourdain werd doodgeschoten
(Gen. Miss. 22 Jan. 1620; The Journal of John Jourdain, Introduction
LXXII en Appendix F, en Diary of Richard Cocks, II, 305).

De volgende berichten hebben betrekking op "de Hond" nadat die in
onze handen was geraakt:

"Eenige.... sijn soo leck dat men se qualijck boven water can houden
ende in hol water niet gebruijcken mach als namentlijck ... den
Hont. (Gen. Miss. 22 Jan. 1620).

Komt 17 Maart 1620 te Jacatra (J. Psz. Coen. Uitg. H. T. Colenbrander,
dl. II, 1920, bl. 663 en 665); naar Amboijna en Banda (Gen. Miss. 11
Mei 1620 en 31 Juli 1620): "Het schip de Nieuwe Maen ende de
Hondt heeft sijn E. [Houtman] daer [in de Molucques] gelaeten"
(G. M. 26 Oct. 1620).--"Generael Coen [is] den 24 Junij ... van
Amboijna vertrocken ... 't jacht de Hondt in Amboijna latende om
verdubbelt ende na Taliabo om sagu gesonden te werden" (Gen. Miss. 16
Nov. 1621).--"De Hondt wert nieuws in Amboijna verdubbelt ende is
van seer cleene waerde". (Gen. Miss. 16 Nov. 1621).

In Malaijo werd 22 Sept. 1621 vastgesteld eene "Instructie voor
Christiaen Franszen, Opper-Coopman gaende met het schip de Hondt naer
Mindanao".--"'t Jacht de Hondt is in Mindanao geweest ... D'onse
zijn van daer gekeert sonder iets te verrichten" (Gen. Miss. 6
Sept. 1622).--"Den 20en Dec. 1621 kwam Francx te Ternate terug
... Reeds den 9en Febr. 1622 vertrok Christian Francx weder met
de Maan en de Hond" (Van Dijk, Neerland's vroegste betrekkingen
enz. bl. 250).-- ... "de Maen ende de Hondt die d'heer Houtman van
de Molluques na Cabo de Spirito Sancto gesonden heeft, met ordre dat
van daer na de Custe van China loopen" (Gen. Miss. 6 Sept. 1622).--"De
schepen de Maen ende den Hont welcke de Heer Houtman naer Cabo Spiritu
Sancto gesonden hadde om op 't silver schip van Nova Spaignen te
passen, sijn sonder ijets verricht te hebben op den hals in Japan
gecomen door ouderdom ende onbequaemheijt daer aen de wal geleijt"
(Gen. Miss. primo Febr. 1623).--"De twee schepen de Maen ende de Hondt
door d'heer Houtman van de Moluques naer Cabo Spirito Sancto gesonden,
daeromtrent in 't holle water comende, wierden soo leck dat beijde in
groten noodt van sincken geraeckten ende gedwongen werden naer Firando
te lopen, alwaer op de pomp wel aengecomen sijn, naerdat de Hondt op
Corea gedoolt ende daer tegen 36 oorloghsjoncken geslagen hadde. Den
raedt had voorgenomen dese twee schepen naar Pehou te senden, maer
alsoo in de haven van Coetche aen de gront waeijden, wierd de Maan
lecker en borst de Hondt, waerover beijde aldaer gesleten sijn"
(Gen. Miss. 20 Juni 1623).

Uit Camps' [377] brieven van 18 Sept. en 27 Oct. 1622 blijkt dat de
Hond tusschen die data is gesloopt.--"As alsoe, in the same storme
[tusschen 9 en 19 Sept. 1622 O. S.] the Hollanders had other 2 shipps
cast away in the roade of Cochie at Firando, the one called the Moone,
a shipp of 7 or 800 tonns, and the other, the Hownd, an English shipp
in tymes past". Firando 14 Nov. 1622 (Diary of Richard Cocks, II,
bl. 336).

Hendrik Hamel