Hendrik Hamel/Journaal (1657-1659)
[1657.] Int begin van 'tjaar wiert den gouverneur ofte overste over
eenige fouten die in slants dienst begaen hadde uijt des Conincx last
opgehaelt, stont groot perijckel van sijn leven, was vande gemeene
man seer bemint, wiert door groote voorspraeck ende door dien van
groote afcomste was, vanden Coninck gepardonneert ende daer nae in
hooger bedieninge gestelt, zijnde een seer goet man soo voor ons als
de inwoonders.

In Februarij cregen eenen nieuwen gouverneur, maer niet als den
voorgaende, stelde ons dickwils aanden arbeijt; den ouden die ons
vrij branthout gegeven hadde, namt ons ten eersten af [265], mosten
't selver soo heen als weer wel drie mijl over 't geberchte halen,
twelc seer droevigh viel, dog wierden daer haest van verlost alsoo
in September aan een hartvancq quam te overlijden, waer over wij en
sijn eijgen volcq om sijn straffe regeringe seer blijde waren.

In November quammer van 't hof een nieuwe gouverneur die hem int minste
met ons niet en bemoeijde; als wij hem om cleederen ofte yets anders
aanspracken gaf tot antwoort dat vanden Coninck geen ander last hadde,
dan 't rantsoen van rijs te geven, onse vordere behoeftigheden met
't een of 't ander middel moste soecken; alsoo onse cleederen door
't continueel hout halen waren versleten, den couden winter op
handen quam, wij siende dat dese luijden seer nieuwschierig ende om
wat vreemts te hooren seer genegen waren, 't beedelen aldaer geen
schande is, ons den noot daer toe dwingende, vonden goet met het
selve ambacht ons te behelpen, om daer door ende 't overschietende
rantsoen ons voor de coude ende van andere nootwendigheden te versien,
alsoo wij dickmaels om een hant vol sout tot de rijs te eeten, wel een
half mijl souden gelopen hebben, al 't welcq wij den gouverneur voor
leijde; dat mede 't hout halen dat aande borgers vercochten, daer wij
ons soo lange mede hadden beholpen, door de naecktheijt der clederen,
ons meeste mael met rijs en sout met een dronck water daertoe, seer
droevig ende swaer viel, ons wilde verloff geven voor 3 a 4 dagen bij
buerte ons fortuijn bijde boeren ende inde cloosters (die daer veel
sijn) bijde papen te soecken, ende daer mede (17)  den winter door
te brengen, 't welcq hij ons toestont, soo dat door dat middel wederom
een weijnigh inde clederen geraeckte, ende de winter over quamen.
 

[1658.] Int begin van 't jaer wiert den gouverneur op ontboden,
ende een ander in sijn plaets gestelt; dese nieuwe wilde 't uijtgaen
weder beletten ende ons jaerlijcx drie stucken linde [266] (zijnde
ontrent 9 gl) geven, daer wij dagelijcx voor soude arbeijden, dog
alsoo wij meer aan de clederen soude versleten hebben, behalven
'tgeen van toespijs, hout ende andersints van nooden hadden, het
een slecht jaer van graenen, alle dingen zeer costelijck ende duijr
was, sloegen zulcx zeer beleefdelijck af, versouckende dat ons bij
beurte voor 15 a 20 dagen wilde verloff geven, twelcq ons toestont,
te meer om dat een heete zieckte onder ons ontsteeken was, waervan
zij een groote afkeer hebben, belastende dat die thuijs bleven, wel
op de siecken soude passen ende dat wij ons wel soude wachten in of
ontrent de Conincx stadt [267] en de Japanse logie [268] te comen; 't
gras uijtplucken ende somtijts wat te arbeijden, wel moste waernemen.
 

[1659.] In April is den Coninck comen te overlijden [269], ende met
consent [1660, 1661 en 1662.] vanden Tarter sijn soon tot Coninck in
des vaders plaets gecroont; wij continueerde met ons voorgaende behulp,
sochten doen ons meeste fortuijn bijde papen alsoo se goet arms [270]
sijn, ende ons seer toegedaen waren, voornamentlijck als wij haer den
ommegang van onse en andere natie verhaelde, sijnde daer seer begeerig
nae om te hooren hoe het in andere landen toe gaet. Indient ons niet
verdrooten hadde, soude wel heele nachten daer nae geluijstert hebben.

Int begin van 't eerste jaer wiert den gouverneur verlost ende terstont
een ander in zijn plaets gestelt; den nieuwen was ons seer toegedaen
ende seijde dickmaels soo 't in sijn wil ofte macht stont, dat hij
ons weder na ons lant, ouders en vrunden soude senden, gaf ons de
vrijheijt ende last, die bijden afgaende gehadt hadde; dit ende het
navolgende jaer, was het heel slecht van granen ende ander gewas,
door diender geen regen quam, maer Ao 1662 tot dat het nieuwe gewas
uijt quam nog slimmer, soo datter veel duijsenden van honger vergingen;
conden de wegen qualijck gebruijcken vande struijckroovers; daer wiert
door last vanden Coninck op alle wegen stercke wacht gehouden voorden
reijsenden man, als mede om de dooden die van honger langs de wegen
storven te begraven, gelijck mede om moorden ende rooven voor te comen,
alsoo zulcx dagelijcx gedaen wiert; daer wierden verscheijde steden
en dorpen geplondert, de Conincx packhuijsen [271] opengebrooken
ende de granen daer uijt gehaelt sonder de misdadigers te becomen
door dien meest vande grooten haer slaven gedaen wiert; de gemene en
arme luijden die int leven bleven was haer meeste spijse akers [272],
bast van vuijre boomen ende wilde groente. Sullen nu een weijnigh van
de gelegentheijt van 't lant ende ommegangh des volcx verhalen [273].

(18) Dit lant bij ons Coree ende bij haer Tiocen Cock [274] genaemt
is gelegen tussen de 34 1/2 ende 44 graden; in de lanckte, Z. en
N. ontrent 140 a 150 mijl; in de breete O. en W. ongevaerlijck 70 a
75 mijl; wort bij haer inde caert geleijt als een caerte bladt [275],
heeft veel uijt stekende hoecken. Is verdeelt in 8 provintie [276]
ende 360 steden, behalve de schansen op 't geberghte ende vastigheden
aanden zee cant; Is seer periculeus voor de onbekende, om aan te doen,
door de meenighte van clippen ende droogten. Is mede seer volckrijck
ende can bij goede jaren sijn selffs van alles versien, door de
menighte van rijs, granen ende kattoen, datter om de Zuijt wast,
daermede sij haer connen behelpen. Heeft aande Z. O. zijde Japan; opt
nauwste wijt,--dat is van de stadt Pousaen tot Osacca [277]--ontrent
25 a 26 mijl; tussenbeijde leijt 't eijland 't Suissima of bij haer
Tymatte [278] genaemt; dit heeft nae haer seggen die van Coree eerst
toebehoort, is inden oorlogh bij accoort aande Japanders gecomen, daer
voor die van Coree t Quelpaerts Eijland weder hebben gecregen. Aande
West zijde streckt de cust van China ofte bocht van Nanckin; comt
aan 't noort eijnde met een grooten hoogen bergh [279] aan een vande
noordelijckste provintien van China vast, soude anders voor een eijlant
gereekent worden, door dien aande N. O. zijde niet dan een openbare
zee is, daer jaerlijcx verscheijde walvissen met harpoens van ons als
andere natie int lijff gevonden werden; daer wort mede in de maenden
December, Januarij, Februarij ende Maert groote quantitijt van haringh
[280] gevangen, die inde twee eerste maenden d'hollantse gelijck zijn,
ende inde twee andere maenden cleijnder ofte gelijck d'pan haring in
ons lant, soodat nootsaeckelijck een doortocht tussen Coree en Japan
nae 't Waeijgat moet zijn, gelijck wij dickmaels gevraecht hebben
aande Coreese stuijrluijden die opd'N. oostelijcke quartieren varen,
offer om de N. O. nog eenige land was; seijde niet dan een openbare
zee te zijn [281]; die van Coree na China reijsen nement int nauste van
d'bocht te water, alsoo te lande den bergh des winters door de coude,
ende des somers door 't ongedierte seer gevaerlijck te passeeren is;
kennen swinters door dien de riviers dan toe vriesen gemackelijck over
't ijs comen, alsoo 't daer soo hart vriest ende sneeuwt, gelijck ons
volcq Ao 1662 inde cloosters die in 't geberghte leggen, hebben gesien
dat huijsen en boomen waren onder gesneeuwt datse gaten onder d'sneeuw
mosten maken om van 't een huijs in 't ander te comen; om boven en om
laegh te geraken, binden cleijne planckjes onder haer voeten, daer
sij mede op ende nederwaarts weten te rijden, om in de sneeuw niet
te sincken; derhalven moeten de menschen haer in dese quartieren met
garst, geerst, ende diergelijcke granen behelpen alsoo daar door de
coude geen rijs ende cattoen wassen can ende meest vande zuijdelijcke
quartieren moet toegebracht worden; soo (19)  is den gemeenen man
haer eeten ende cledinge zeer slecht ende meest in hennippe, linde ende
vellen gecleet gaen; in dese quartieren valt den meesten wortel nise
[282] die aanden Tarter voor tribuijt opgebracht ende aande Chineese
en Japanders verhandelt wort.

Wat belangt de authoriteijt vanden Coninck, is daer souveraijn [283],
hoe wel onder den Tarter staet; regeert 't land nae sijn believen,
sonder sijn Rijcxraden ergens in te gehoorsamen; men heefter geen
particuliere heeren ofte eijgenaers van steden, eijlanden ofte
dorpen, de grooten trecken haer incomste uijt haer landerijen en
slaven, alsoo wij gesien hebben grooten die 2 a 3000 slaven hebben,
ooc mede van eenige eijlanden ofte heerlijckheden die haer vanden
Coninck gegeven worden, maer soodra zij comen te overlijden, weder
aanden Coninck vervallen.

Wat de melitie vande ruijters ende soldaten belanght: Inde Conincx
stadt sijn ettelijcke duijsenden die vanden Coninck gegagieert worden
ende int hoff de wacht houden, als den Coninck uijtrijt medegaen; d'
vrijluijden moeten alle 7 jaren inde Conincx stadt d'wacht houden,
alsoo elcke provintie sijn soldaten een jaer moet waernemen, ende
soo bij buerte omgaet; elcke provintie heeft sijn velt overste, die
heeft weder 3 a 4 cornels onder hem, elcke stadts jurisdictie sijn
capiteijn die onder de voorsz. cornels verdeelt sijn; elcq quartier
vande stadts jurisdictie sijn sergiant, elck dorp sijn corporael ende
yder 10 man een hooft; yder moet de namen van zijn volcq altijt op
schrift hebben ende jaerlijcx aan zijn meerder opgeven, zoo dat den
Coninck altijt can weten hoe veel ruijters en soldaten heeft in sijn
landt, die in tijt van noot int geweer moeten comen; de ruijters haer
geweer is een harnas met een storm hoet, houwer, pijl en boogh met
een vlegel gelijck als in 't vaderlant 't coorn mede gedorst wort, aen
't eijnde met corte ijser pennen; de soldaten sommige met harnas ende
storm hoeden van ysere plaetjes ende oocq van hoorn gemaect, hebben
musquetten [284], houwers en corte piecks; d'officieren pijl en boogh;
elck soldaet moet altijt op zijn eijgen costen 50 schooten cruijt ende
soo veel cogels hebben [285]; elcke stadt moet uijt sijn Cloosters
onder haer sorterende bij buerte [286] de schansen en vastigheden op
't geberghte op haer eijgen costen te bewaren ende onderhouden; dese
worden in tijt van noot mede voor soldaten gebruijct [287], hebben
mede houwers, pijl en boogh, houdense mede voorde beste soldaten,
sijnde onder opperhooffden vande papen bescheijden, diese mede op
schrift heeft, soo dat den Coninck altijt weet hoe veel vrijluijden,
't sij soldaten, oppassers ofte arbeijtsluijden, ende papen in sijn
dienst ofte lant sijn. Die tot sijn ouderdom van 60 jaren gecomen
zijn, worden van haren dienst ontslagen ende moeten haere kinderen
wederom inden selven dienst treden; alle edeluijden die in Conincx
dienst niet en zijn of geweest hebben, gelijck ooc alle slaven,
hebben niet anders dan des Conincx ofte slants gerechtigheijt op te
brengen, 't welcq meer als d'helft van 't volcq is, door dien een
vrijman bij een slavin ofte een (20)  vrije vrouw bij een slaeff
een ofte meer kinderen crijgende, worden al voor slaven gehouden;
slaven met malcanderen kinderen krijgende gaet d' meester [288] daer
mede door. Ider stad moet ter zee een oorloghs joncq onder houden
met zijn volcq, ammonitie ende vordere toebehooren; dese joncken sijn
gemaect met twee overloopen, op hebbende 20 a 24 riemen, aen elcken
riem 5 a 6 man; gemant met 2 a 300 man, soo soldaten als roeijers;
gemonteert met ettelijcke stuckjes ende meenighte van vuijrwercken;
elcke provintie heeft sijn admirael die deselve alle jaer drilt
ende visiteeren; ooc bij den Admirael generael van gelijcken gedaen
wort; indien bij de admiraels ofte capitains eenige de minste fout
ofte misslagh begaen is, worden naer gelegentheijt van saken 't sij
deportement, bannissement ofte de doot gestraft, gelijck wij ano 1666
aan onsen admirael gesien hebben [289].

Soo veel d'rijcxraden, hooge ende lage officieren aangaet, de
rijcxraden sijn soo veel als raden des Conincx, comen dagelijcx int
hoff ende alle voorvallende saken den Coninck aendienen [290]; zij
vermogen den Coninck in gene saken te constringeren, maer alleen met
raet en daet te adsisteeren; dit sijn d'grootste naest den Coninck
in aensien, continueeren, indien daer niet op te seggen valt, haer
leven langh ofte tot den ouderdom van 80 jaren, gelijck oocq doen
alle andere officieren aan 't hoff dependeerende ofte tot datse tot
hooger staet geraken; alle stadt houders worden alle jaren, ende
vordere soo hooge als lage officieren, alle drie jaer verwisselt; de
meeste worden, om eenige fout die sij comen te begaen, binnen haer
tijt gelicht, alsoo selden haer tijt volcomentlijck comen uijt te
dienen; den Coninck heeft altijt overal sijn verspieders [291] om van
alles goede informatie van d'regeringh te nemen, soodat d'officieren
dickmaels met d'doot ofte een eeuwigh bannissement besueren moeten.

Wat d'incomsten des Conincx, heeren, steden ende dorpen belangt, den
Coninck treckt sijn incomste van 't gene de aerde ende zee voortbrengt;
heeft in alle steden ende dorpen zijn packhuijsen, om 't gewas ofte
zijn incomste in te doen, die jaerlijcx aande gemeene man op intrest
tot 10 pr cto wort uijtgegeven ende soo drae het gewas vant velt comt,
voor alles moet betaelt worden; de heeren leven als vooren van haer
eijgen; die in Conincx dienst zijn, van 't rantsoen dat den Coninck
haer toeleijt; de steden ontfangen haer incomste vande erven daer
de huijsen soo inde steden als ten platte landen opgebout zijn, yder
naer zijn groote, waer voor de gouverneurs, Conincx dienaers ende de
oncosten vande stadt onderhouden ende betaelt wort; de vrijluijden
die geen soldaten en zijn moeten int jaer 3 maenden int lants dienst
daertoe hij geordonneert wort oppassen ende arbeijden, behalven alle
cleijnigheden die tot onderhout van 't lant van nooden is; de ruijters
en soldaten inde steden en dorpen moeten jaerlijcx 3 stucken linden
ofte f 9:10:7 opbrengen tot onderhout van de gegageerde ruijters en
soldaten in des Conincx stadt; van schattinge ofte accijsen op yets
te stellen, is bij haer niet gebruijckelijck.

(21) Wat d'swaerste crimen ende straffen daer toe sijn aangaet,
die hem tegen den Coninck stelt ofte uijt 't rijck souckt te stooten,
worden met hare geheel geslacht uijtgeroeijt; hare huijsen worden
tot den gront toe afgebrooken, daer vermach niemand een bequaem huijs
weder op te setten, ende alle hare goederen ende slaven geconfisqueert
te proffijte van 't lant ofte aan andere wegh geschoncken; eenige
sententie die bijden Coninck gevelt ende bij imand tegengesprooken
wort, deselve worden mede seer swaerlijck metter doot gestraft,
gelijck bij onsen tijt is geschiet des Conincx broeders vrouw, die
vermaert was met d'naelde wel te connen om gaen; liet den Coninck haer
voor zich een rock maken, sij eenigen haet opden Coninck hebbende,
naeijde daer eenige toverije in, soo dat wanneer den Coninck den rock
aen hadde, noijt conde rusten, den Coninck deselve latende los tornen
ende visiteren, vont tselve daerin, waerover hij de voorsz. vrouw liet
in een camer setten, waer van de vloer van copere platen gemaect was,
ende vuijr daeronder stooken, totdat sij doot was; een van hare vrunden
sijnde doen ter tijt een stadthouder van grooten afcomste en ten hove
in grooten aensien, schreeff aanden Coninck datmen een vrouw ende te
meer gelijck sij was, wel een andere straffe conde opgeleijt hebben,
een vrouw meer als een man behoorde te verschoonen; waer over hem den
Coninck liet ophalen; naer dat op eenen dagh 120 slagen op d'scheenen
gecregen hadde, 't hooft liet afslaen ende alle sijne goederen ende
slaven geconfisqueert. Dese en naervolgende crimen worden aen 't
geslacht [292] niet gestraft. Een vrouw die haer man om hals brenght,
wort aan een wegh daar veel volcx passeert, tot de schouders inde aerde
gedolven, met een houte saeg daerbij, ende moeten alle, uijtgesondert
edelluijden, die daar voorbij passeeren een treck int hooft haalen,
tot dat sij doot is; in ofte onder wat stadt sulcx geschiet is, deselve
stadt eenige jaren van zijn recht en eijgen gouverneur versteeken,
worden van een ander stadts gouverneur ofte slecht edelman geregeert;
deselve straffe sijn mede onderworpen wanneer d'gemeene man over haer
gouverneur clagen ende ten hooff ongelijck crijgen; een man die zijn
vrouw om 't leven brengt ende weet te bewijsen daertoe eenige redenen
gehad te hebben, 't sij door overspel ofte andersints, wort daer over
niet aengesprooken, ten sij het een slavin is, moet dan deselve haer
Meester drie dubbelt betalen; slaven die haer Meester om hals brengen
worden met groote tormenten gedoot; een heer magh sijn slaeff om een
cleijne reden 't leven benemen. Moorders worden op d'selve maniere,
nadat sij verscheide malen onder d'voeten geslagen sijn, gelijck sij
de moort gedaen hebben, gestraft; dootslagers straffense aldus: den
overleden wassen zij met asijn, vuijl en stinckent water 't geheele
lichaem, 't welck sij den misdadiger door een trechter inde keel
gieten, soo lange 't lijff vol is, ende slaen dan met stocken opden
buijck tot dat hij barst; ende hoewel opde diverije groote straffe
staet, soo wort deselve hier (22)  veel gepleeght, worden allenxkens
onder de voeten geslagen tot dat sij doot sijn; die met een getrouwde
vrouw overspel doet of d'selve vervoert, worden beijde tot spot
somtijts heel naect ofte een dun enckel broeckje aan, 't aengesicht
met calck gesmeert, door yder oor een pijl, met een trommeltje opden
rugh gebonden, daer op slaende ende roepende dit sijn overspeelders,
door de stadt geleijt en yder met 50 a 60 slagen op d'billen gestraft;
die de incomste vanden Coninck off 't landt niet op en brengt worden 2
a 3 mael 's maents voorde scheenen geslagen, tot dat hij 't opbrengt,
ofte van cant is; compt hij te overlijden, moeten de vrunden het
opbrengen, soodat den Coninck ofte 't land van haer incomste noijt
en mist; de gemeene straffe geschiet op d'naecte billen ofte op de
kuijten, ende wort bij haer voor geen schande gereekent, door dien
om een woort spreekens licht daer toe connen geraaken; de gemene
gouverneurs vermogen sonder licentie van haren stadthouder niemand ter
doot verwijsen ende crimen 't landt rakende niemand sonder kennisse
van den Coninck; 't slaen opde scheenen geschiet aldus, sitten op een
stoeltje de beenen bij malcanderen gebonden, daer wort ontrent een hand
breet boven d' voeten ende onder de knien 2 streepies gehaelt, alwaer
sij tussen beijden worden geslagen, met houtjes een arm lanck achter
ront, voor twee vinger breet, ende een Rijxdaalder dick van eijcken
off van essen hout gemaect, dog teffens niet meer als 30 slagen; 3
a 4 uijren geleden mogen als dan wel weder met d'Justitie voortgaen,
totdat se volbracht is; die zij ten eersten willen doot hebben, die
worden met stocken 3 a 4 voeten lanck ende een arm dick dicht onder de
knien geslagen; onder de voeten te slaen geschiet aldus; sittende op
d' aerde worden de groote thoonen bij malcanderen gebonden ende bij
een hout opgehaelt die tussen haer dijen staet; met ronde stocken
een arm dicq ende 3 a 4 voeten lanc onder d'ballen van de voeten
soo veel slagen als den rechter belieft; op dese maniere peijnigen
sij mede alle misdadigers; op d'billen te slaen wort aldus gedaen,
strijcken de broecken affende leggen se vlacq op d'aerde neer ofte
op een banckje gebonden, de vrouwen om schaemts halven laten een
enckelbroeckje aanhouden, dog om wel te treffen, makent selve eerst
nat, met stocken van 4 a 5 voeten lanck, boven ront onder een hand
breet ende een pinck dick, 100 sulcke slagen teffens wort naest de
doot gereekent; slaen ooc met teentjens een duijm ende een vinger
dick die voor de kuijten geslagen worden, staen [293] op een banckje
de mans ende vrouwen met diergelijcke teentjes 2 a 3 voeten lancq als
't verhaelde slaen geschiet met sulcken geschreeuw van de omstaende
rackers dat 't selve somtijts meer schrick als 't slaen aenjaeght;
de kinderen worden met cleijne [teentjes] op de kuijten gestraft; daer
sijn nog meer andere straffen, dog hier te lange om te verhalen [294].

(23)  Wat haer godtsdienst [295], tempels, papen ende secten
belanght, de gemene man doen voor haer afgoden wel eenige superstitie,
maer achten haer overheijt meerder dan d'afgoden; d'grooten ofte edele
weten daer gants niet van, om haer afgoden eenige eer te bewijsen,
achten haer selven meer dan deselve te wesen; soo wanneer imand
't sij groot ofte cleijn comt te overlijden, wordt bij de papen
eenige gebeden ende offerhanden voorden overleden gedaen, alwaer
dan haer vrunden ende bekenden mede comen; 't gebeurt somtijts bij
aflijffigheijt van een heer ofte geleerde paep, dat hare vrunden
ende bekenden wel 30 a 40 mijl comen rijsen, om d'offerhande bij te
zijn, tot eer ende gedachtenisse vanden overleden; alle feestdagen
comen sommige gemeene burgers ende boeren voor de afgoden haer
reverentie doen ende steeken een ruijckent houtje in een potje met
vuir dat voorde beelden staet tot teeken van brant offeren, ende
nadat haer reverentie weder gedaen hebben, gaen sonder yets meer
te doen wech; houden dat voor haren afgodt dienst, seggen die wel
doet hier naemaels wel geschieden sal, en die quaet doet, daervoor
straffe sal ontfangen; van predicken ofte leeringe is haer onbekent,
ofte maelcanderen eenige onderrichtinge in haer gelooff te doen;
disputeeren daer noijt over, door dien sij al een gelooff hebben, door
't heele land, ende de afgoden al eene eer bewijsen; des daeghs twee
mael offert ende bidt een paep voorde beelden; alle feestdagen met
't geheele cloosters volcq met cloppen op d'beckens, trommels ende
andere instrumenten. d'Cloosters ende tempels die seer veel sijn,
leggen al int beste geberghte, yder onder zijn stadts jurisdictie
bescheijden; daer sijn cloosters daer wel 5 a 600 papen in sijn,
ende steden daer wel 3 a 4000 onder bescheijden sijn; woonen al 10,
20 a 30 bij malcanderen in een huijs, somtijts min en meerder. In yder
huijs heeft de outste 't commando. Indien eenige comen te misdoen,
mogen deselve met 20 a 30 slagen opde billen straffen, maer soo de
misdaet groot is, leveren hem aanden gouverneur vande stad daer sij
onder staen over; papen sijnder geen gebreck, was de leer maer goet,
alsoo yder die wil een paep can worden ende weder uijtscheijden als
't hem belieft; de papen sijn bij haer weijnigh geacht ende worden
niet meer als lants slaven gereekent door de groote tribuijt die zij
opbrengen ende 't wercq dat sij voor 't lant doen moeten; d'opper
papen sijn wel in achtinge, dat meest om haer geleertheijt comt,
worden onder d'geleerde van 't lant gereekent; dese worden Conincx
papen genaemt, voeren een lants zegel ende doen justitie als de
gemeene gouverneurs wanneer sij d'cloosters gaen visiteren; rijden
te paert, ende worden groote eere bewesen; alle papen mogen niet
eten dat leven ontfangen heeft, ofte van comen can; sijn 't hair
ende baert cael geschooren; mogen bij geen vrouwen converseeren;
diegene die dese geboden overtreet worden met 70 a 80 slagen opde
billen gestraft ende uijt 't clooster gebannen; soodrae haer 't hair
wort afgeschooren worden se op haer eenen arm gemerct [296], soo
dat men altijt can sien dattet een paep is geweest; de gemeene papen
moeten haer costen met arbeijden, coophandel ende bedelen bescharen
[297]; houden altijt jongens, doen alle neerstigheijt om d'selve wel
te leeren lesen en schrijven; als d'selve geschooren zijn, houdense
voor haer dienaers; (24)  al wat sij winnen ofte bescharen is voor
hare Meester tot dat hijse vrij geeft; bij overlijden vande papen
sijn deselve hare erffgenamen ende moeten rouw over haer dragen,
twelc de vrij gegevene mede moeten doen, tot danckbaerheijt dat hij
haer gelijck een vader zijn kint opgebracht heeft ende onderwesen;
daer is nog een ander soorte die de papen gelijck zijn, soo int dienen
der beelden ende eeten der spijse, dese sijn niet geschooren ende
mogen trouwen [298]. d'Cloosters ende tempels worden vande grooten
ende gemeene man gebout, yder geeft daer toe nae sijn vermogen; de
papen doen den arbeijt voor de cost ende weijnigh salaris die haer
vande paep, die vande gouverneur vande stadt daer 't clooster ofte
tempel onder sorteert over 't bewint gestelt is, gegeven wort; sij
seggen mede dat inde oude tijden de spraeck al eens was, ende door
't bouwen van een toorn daer mede sij inden hemel wilden climmen,
door de gantsche werelt verandert is; den adel om haer vermaeck met
hoeren en ander geselschap te nemen, gaen dickmaels inde cloosters,
alsoo d'selve seer plaisierigh int geberghte ende 't geboomte leggen,
ende voorde beste huijsen van 't land gerekent worden, soo dat d'selve
meer voor bordeelen en brashuijsen als tempels mogen gerekent worden,
wel te verstaen d'gemeene Cloosters, alsoo de papen mede seer tot de
vochtigheijt genegen sijn [299]; daer plegen bij ons inde Conincx
stadt, twee bagijnen cloosters te wesen, een van adele en een van
gemeene vrouwen, waren mede 't hair kael afgeschooren, aten ende deden
d'beelden gelijcke dienst als de papen, worden vanden Coninck ende
grooten onderhouden, zijn over 4 a 5 jaren bij den jegenwoordigen
Coninck afgeschaft ende verloff gegeven om te trouwen [300].

Wat haer huijsen ende huijsraet aangaet, onder de grooten sijn veel
fatsoenlijcke maer onder den gemene man slechte huijsen, door dien
yder na sijn sin niet magh timmeren; niemand vermagh sijn huijs
met pannen decken sonder consent vanden gouverneur soo datse meest
met korck, riet ofte stroo gedeckt sijn, staen al tsamen met een
muijr ofte pagger van malcanderen gescheijden; d'huijsen staen op
houte pilaren, d'muijren worden onder van steen gemaeckt ende boven
worden houtjes cruijs wijs over malcanderen gebonden van buijten en
van binnen met cleij en sant effen gestreeken en van binnen met wit
papier geplackt; d'vloeren vande camers zijn onder gelijck een oven,
daer sij inde winter dagelijcx onder stooken ende geduijrigh warm
[301] zijn, soo datse beter keggels als camers gelijck zijn; d'vloer
met geolijt papier beplackt; de huijsen hebben maer een verdiepingh,
boven met een cleijne soldering, daer sij eenige cleijnigheden bergen
cunnen; de edelluijden hebben voor haer huijsen altijt een besonder
huijs daer sij haer vrunden ende bekenden onthaelen ende logieren,
nemen daer oocq haer vermaeck ende doen 't gene sij te verrichten
hebben, waer voor gemeenelijck een groote plaets, vijver ende thuijn
is, versiert met veele bloemen ende andere rarigheden, van boomen
en clippen; d'vrouwen woonen inde agterhuijsen alsoo se van niemand
mogen gesien worden; de coopluijden ende traije [302] borgers hebben
gemeenlijck ter sijden haer huijs een catel [303] om haer dingen te
doen en luijden van aansien te onthalen twelc gemeenlijck met tabacq
en arrack geschiet; hare vrouwen mogen vrij bij ydereen comen praten
ende op gast maelen gaen, dog sitten altijt bijsonder ende (25)
tegen de mans over; veel huijsraet wort bij haer niet gevonden, als
't gene sij dagelijcx gebruijcken; daer sijn veele tap ende vermaeck
huijsen, alwaerse gaen om de hoeren te hooren en sien dansen, singen en
op instrumenten spelen; des somers gebruijcken sij de bosschagie ende
groene boomen daer toe, om den tijt door te brengen; van herbergen
ofte logijs plaetse voorden reijsenden man weten niet, die bijden
wegh rijst ende het avont wort, gaet maer binnen de muir van 't een
of 't ander huijs sitten (als het geen edelman is), ende geeft soo
veel rijs als hij eten wil, die den hospus terstont laet kooken ende
met toespijs opschaffen moet; in veel dorpen gaet het met beurte bij
d'huijsen om, sonder daer yets tegen te seggen [304]; opden grooten
wegh nade Conincx stadt leggen post ende pleijster huijsen, soo voor
de groote als gemeene man om te vernachten; d'edelluijden ende die vant
land reijsen, die d'andere wegen passeeren worden bij d'opper-hooffden
vande buerte daerse vernachten de cost ende slaep plaets bestelt.

Wat haer trouwen belangt sij en mogen met haer vrunden tot int vierde
lit niet trouwen en [zij] vrijen ooc niet, worden bij haer ouders ofte
vrunden als sij 8, 10 a 12 ofte meer jaren out sijn aan malcanderen
gegeven; de meijsjens comen meest d'ouders vanden jongman thuijs,
tensij haer ouders geen soonen hebben, blijvende daer soo lange woonen,
soo lange sij haer selven connen behelpen; den bruijdegom moet als
hij bijde bruijt gaet eerst de stadt rondom rijden met eenige van sijn
vrunden; soo de bruijt den bruijdegom thuijs comt, wort van haer ouders
ende vrunden daer gebrocht, de vrunden houden dan de bruijloft met
malcanderen sonder eenige sermonien meer; een man mach sijn vrouw al
had hij daer verscheijde kinderen bij wegh jagen ende een ander nemen,
maer de vrouw geen ander man, tensij sij bij den rechter daer van is
geset; een man mach soo veel wijven houden als hij onderhouden ende
den cost geven can ende in de hoerehuijsen gaen als 't hem belieft,
sonder daer over aengesproocken te worden; hebben een wijff altijt in
huijs dat de naeste is, ende 't huijs op hout, de andere woonen buijten
in bijsondere huijsen; den adel ofte grooten hebben gemeenlijck 2 a
3 wijven binnen 't huijs, dog is altijt een als gouvernante over de
huijshoudingh; ider woont gemeenlijck appart ende gaet bij degeen
die 't hem belieft; dese natie achten haer vrouwen niet meer als
slavinnen ende om een cleijne misdaet verstooten deselve; soo d'man
d'kinderen niet wil houden, moet d'vrouw se altemael nae haer nemen,
waerover dit lant soo vol menschen is.

D'edele ende vrijluijden voeden hare kinderen wel op, bestellen
dselve onder opsicht van Meesters om int lesen ende schrijven wel
onderwesen te worden, daertoe dese natie seer genegen is, ende
dat met sachticheijt ende goede maniere, haer altijt voorhoudende
d'geleertheijt van voorgaende mannen ende dengene die daardoor tot
grooten staet gecomen zijn; sitten meest dach en nacht en lesen; 't is
te verwonderen dat sulcke jonge maets hare schriften soo connen (26)
uijtleggen daerin meest haer geleertheijt bestaet; in alle steden is
een huijs, daer alle jaren voor de overicheijt ende dengenen die om
de regeringe [305] om hals ofte van cant geraect sijn, geoffert wort
[306]; in dit huijs oeffent den adel haer int lesen en wort altijt van
haer bewaert; daer wort alle jaer in yder provintie in 2 a 3 steden
bijeencomste [307] gehouden ende bij d'stadthouder yder in sijn
provintie gecommitteerde gesonden soowel inde militie als politie
om haer 't examineren; die in zijn studie voltrocken is, wort den
stadthouder bekent gemaect ende nader voor hem g'examineert, soo hij
denselven bequaem vint om eenige regeringe waer te nemen, schrijft 't
selve aan 't hoff, daer jaerlijcx vant geheele lant een bij een comste
gehouden wort, om nader door des Conincx gecommitteerden g'examineert
te worden; op dese vergaderinge comen alle d'grootste van 't landt
soo wel die in eenige bedieninge geweest ende tegenwoordig sijn,
alsoo d'eene inde politie ende d'ander inde militie is gepromoveert,
om in beijde hare promotie te crijgen, om daer sij geordonneert worden
bequaem te sijn; den brief van promotie crijgen zij van den Coninck;
dit promoveeren maeckt meenigh jong edelman tot een out bedelaer,
door dien sij haer middelen die somtijts weijnigh sijn daer mede
vernielen, door d'groote oncosten, schenckagien ende gastmalen die
sij moeten doen, de ouders voor haer kinderen geven ende haer leven
eijndigen sonder in eenige bedieninge te geraken; 't is haer wel als
't maer de naem hebben datse gepromoveert sijn. D'ouders houden veel
van hare kinderen gelijck mede de kinderen van hare ouders doen, om dat
wanneer d'ouders eenige misdaet begaen hebben ende 't selve ontlopen,
moeten de kinderen daer voor instaen, gelijck mede d'ouders voorde
kinderen moeten doen; de slaven ofte diergelijcke nemen weijnigh
reguart op hare kinderen, door dien deselve soodrae eenigen arbeijt
connen doen de Meesters naer haer nemen; alle kinders moeten over
haer vader, overleden sijnde, drie, ende over d'moeder twee jaren
rouw dragen, eeten niet anders dan d'papen, mogen geen bediening
waernemen. Imand 't sij groot ofte cleijn in bedieninge sijnde ende
een van sijn ouders comt te sterven, moet terstont daer uijt gaen;
mogen bij geen vrouwen slapen en indien sij in die tijt kinderen comen
te procureeren worden d'selve voor hoere kinderen geacht; vermogen
niet te kijven noch te vechten of droncken drincken; dragen dan lange
rocken van hennip linden gemaect, onder sonder soom; sonder nettjes op;
om 't lijf een gorlos [308] van hennip gedraeijt, als een cabeltouw,
wel een mans arm dicq, ende diergelijcke touw wat dunder om 't hooft
met bamboese hoetjes op, een dicke stock ofte bamboes inde handt
waeraen sij kennen off d'vader off moeder doot is, alsoo d'bamboes
d'vader ende d'stock d'moeder beduijt; wassen of (27)  reijnigen
haer selden, soo datse eer molicken [309] als mensen gelijcken; als
daar ymand comt te sterven loopen d'vrunden als dolle menschen langs
de straten, huijlen en krijten, het hair uijt het hooft te plucken;
sij dragen altijt sorge dat haer dooden wel begraven worden, aen
bergen bij de waerseggers haer aengewesen ende daer geen water bij en
comt, in dubbelde kisten ider 2 a 3 duijm dick ende van binnen vol
nieuwe clederen en andere goederen, elc na zijn vermogen, gestopt;
sij begraven de dooden gemeenlijck int voor ende naejaer, als d'rijs
van 't velt is; soose inde somer comen te sterven, worden in huijskens
van stroo gemaect die op staken staen, geleijt, ende worden als sijse
begraven willen, dan weder 't huijs gehaelt ende inde kisten met haer
clederen ende goet, als boven geseijt is, geleijt; dragen den dooden
's morgens met den dach wech, nadat sij des snachts te vooren wel
vrolijck zijn geweest; de dragers doen niet dan dansen ende singen,
de vrunden volgen 't lijck al huijllende ende krijtende; den derden
dagh gaen de vrunden ende bekenden weder voor 't graft offeren ende
hebben dan weder een vrolijcken dach; de graven sijn gemeenlijck 4,
5 a 6 voeten met aerde opgehooght seer fraeij ende net gemaect maer
voor d'groote heeren haer graven staen veel steenen ende beelden van
steen gehouwen, opde steenen staet gehouwen haer naem, afcomste ende
wat sij voor bedieninge gehadt hebben; allen 15en vande 8e maent, alsoo
sij na de maen reekenen omde drie jaer 13 maenden hebben vant jaer,
wort tgras vande graven gesneden ende nieuwe rijs geoffert [310],
dit is de grootste feestdagh naest 't nieuwe jaer die sij hebben;
daer sijn waerseggers ofte toveresse, dog en connen niemand leet
doen, die haer seggen of de dooden gerust of ongerust gestorven en
op een goede plaetse begraven zijn, waer naer sij haer reguleren,
't gebeurt wel, datse wel 2 a 3 mael verleijt worden.

Nae dat sij haer ouders wel hebben begraven ende alles gedaen 't
gene haer toestaet te doen, soo daer dan wat overschiet, soo blijft
den outsten soon int huijs ende wat daer toe behoort, besitten;
de landen en vordere goederen worden onder de soonen gedeelt, hebben
noijt hooren seggen dat de dochteren (soo daer soonen sijn) eenig part
int goet hebben, alsoo de vrouwen niet dan haer clederen ende 't geen
tot haer lijf behoort ten houwelijck brengen; soo wanneer d'ouders 80
jaren out geworden sijn, moeten aande soonen afstant van haer goederen
doen, achten d'selve dan onbequaem om yets te regeeren, dog houden haer
altijt in groote achtinge; den outsten soon als vooren int besit gegaen
sijnde, laet op 'teijgen erff een besonder huijs timmeren van [311]
d'ouders, om daer in te woonen ende worden van de zoons onderhouden.

Wat d'trouwigheijt en ontrouwigheijt als mede d'couragie deser (28)
natie belangt, sijn seer genegen tot diverije, liegen en bedriegen,
men moet d'selve niet te veel betrouwen, achtent voor een romeijn
stuck als sij imand te cort gedaen hebben, en wort bij haer voor geen
schande gereekent; daerom hebben voor een gebruijck soo imant in een
coopmanschap bedroogen is, mag daer weder uijt scheijden, van paerden
en coebeesten, al wast over 3 a 4 maenden, van landen ende vaste
goederen niet langer tot dat transport gedaen is; sijn goetaerdigh ende
seer goet van gelooff, wij conde haer alles wijs maken wat wij wilde,
ende d'vreemde luijden toegedaen, voornamentlijck d'papen; hebben een
vrouwenhart gelijck ons van gelooffwaerdige luijden vertelt is, dat
over ettelijcke jaren wanneer door den Jappander haren Coninck wiert
vermoort, steden en dorpen verbrant ende gedestrueert; den Hollander
Jan Jansz. verhaelde ons dat bij sijn tijt wanneer den Tarter over 't
ijs quam ende 't land in nam, datter meer inde bossen gevonden worden
die haer selven opgehangen hadden, dan van haer vijand doot geslagen
waren, alsoo 't selve voor geen schande gereekent wort ende beclagen
soodanige persoonen, seggen sulcx uijt noot gedaen te hebben; 't is
mede wel geschiet datter eenige hollantse, engelse ofte portugeese
schepen, die na Japan gaende op de cust van Coree vervallen zijn,
deselve met haer oorloghs joncken trachten te nemen, altijt met vuijle
broecken onverrichter saecke sijn 'thuijs gecomen; mogen geen bloet
sien, soodra alser eenige onder de voet vallen, stellent op een loopen;
sijn seer afkeerigh van siecken ende voornamentlijck die smettelijck
zijn, worden terstont uijt hare huijsen buijten de stadt ofte dorp
daer sij woonen int velt in een cleijn huijsken van stroo daer toe
gemaect gebracht, alwaer niemand bij haer comt ofte met haer spreeckt,
dan diegene die op haer passen; dengene die daer voorbijgaet, sullen
d'siecken aenspouwen; die geen vrunden hebben om haer hantreijckinge
te doen, sullense liever laten vergaen, dan naer haer comen kijcken;
de huijsen ofte dorpen daer eenige sieckte is, worden terstont met
vuire staaken afgepaggert, ende [het] dack vande huijsen daer d'sieckte
is vol do tacken geleijt tot een teeken vanden onbekende.

Wat voor handelinge daer gedreven wort, soo van vreemde natie als onder
malcanderen, daer comt niemand om te handelen dan d'Japanders van 't
eijland 't Suissina die aende Z.O. zijde inde stadt Pousan een logie
hebben, die de heer van 't selve eijland toecomt, brengen daer peper,
sappanhout [312], alluijn, buffels hoorns, harte en rochevellen,
met meer andere waren, die bij ons ende Chineesen in Japan gebrocht
worden, waer voor sij andere goederen ruijlen, die daer vallen en in
Japan getrocken sijn; sij hebben eenige handeling (29)  op Packin
ende d'noorder quartieren van China, moetent al met paerden [313] over
lant doen waerop groote oncosten vallen, daerom niet dan bij groote
coopluijden gedreven wort; die van des Conincx stad op Packin reijsen
ende weder comen, moeten op 't spoedigste drie maenden onderwegen zijn;
de handeling onder malcanderen geschiet meest met stucke linde [314],
elcq nae sijn waerdij, d'groote heeren ende coopluijden handelen wel
met silver, maer de boeren en slechte luijden, met rijs en andere
granen.

Dit lant voor dat den Tarter hem meester daer van maeckte was
vol weelde en dartelheijt, deden niet dan eeten, drincken en alle
dartelheijt aen te rechten, maer wort nu vanden Japander ende Tarter
soo besnoeijt, dat bij quade jaren genoch te doen hebben den wagen
recht te houden, door de sware tribuijten die sij moeten opbrengen,
voornamentlijck aenden Tarter die gemeenlijck driemael sjaers comt
om tselve te halen [315]; sij en weten niet meer dan van 12 landen
ofte coninckrijcken waer van, nae haer seggen, China den keijser is,
ende d'andere in vorige tijden aan hem tribuijt mosten opbrengen;
dat nu ider sijn eijgen meester is, door dien den Tarter China besit
ende de andere niet onder haer can brengen; den Tarter noemen sij
Tieckese ende Oranckaij; ons lant noemen sij Nampancoeck [316],
dat is gelijck Portugael bijde Japanders genaemt wort, van ons ofte
Hollant en weten sij niet; die naem van Nampancoeck hebben sij van de
Japanders; dese naem is meest onder haer bekent van wegen den toebacq,
alsoo over 50 a 60 jaren, daervan niet en wisten; het drincken ende
planten is haer vande Japanders geleert, ende het saet daervan eerst,
soo de Japanders haer seijde, uijt Nampancoeck gecomen was, daerom
nog veel bij haer Nampancoij genaemt wort, die daer nu soo sterck
gedroncken wort, dat kinderen van 4 a 5 jaren 'tgebruijcken, ende
nu ter tijt soo wel onder de mans als vrouwen, weijnigh gevonden
worden diese niet en drincken; doen den tabacq daer eerst gebrocht
wiert gaven voor yder pijp een maes silver ofte de waerdij daervan;
Nampancoeck is bij haer voor een vande beste landen vermaert; haer
oude schriften vermelden datter 84000 landen sijn, dog wordt bij haer
maer voor een fabel geacht, seggen datter de eijlanden, clippen ende
rutsen daeronder gereekent moeten sijn, dat de son in een etmael niet
en can bescheijnen soo veel landen; wanneer wij haer eenige landen
noemden, staken de spot met ons ende seijden dat het namen van steden
en dorpen waren, doordien haer caerten niet vorder als Siam strecken.

Dit lant can sijn selven voeden, dat tot menschen nootdruft van
nooden is, heeft overvloet van rijs en andere granen, cattoene en
hennipe lijwaten; daer sijn mede veel zijwormen, dog en weten de
zij niet wel te bereijden, om daervan eenige goede stoffe te maken;
als mede silver [317], ijser, loot, tijgersvellen, wortel nise ende
meer andere goederen; sij konnen haer selven met d'medecijn die daer
vallen mede behelpen, maer wort onder de gemene man weijnigh gebruijct,
alsoo d'doctoors bij de grooten in dienst sijn ende d'gemeene man tegen
(30)  d'oncosten niet wel mogen. Is van nature een seer gesont lant;
de gemene man gebruijct de blinde ende waerseggers voor doctoors,
wiens raet zij doen en volgen, 't sij met offeren op 't geberghte,
aen rivieren, clippen en rutsen, ofte in afgoden huijsen den duijvel
om raet te vragen; dit laetste wort nu soo niet meer gebruijct, alsoo
den Coninck int jaer 1662 deselve altemael heeft laten afbreeken
ende vernielen.

De maten, ellen ende gewichten, soo veel 't lant ende de coopluijden
aangaet, sijn door 't geheele land eguael [318], maer onder de gemene
man en slechte schachers wort met deselve veel valsheijt gepleegt,
den uijtgever gemeenelijck te licht ende te cleijn, den ontfanger te
swaer, en te groot bevonden, ende hoewel dat daer bij veele gouverneurs
goede opsicht op wort genomen, kennen 't selve egter niet afbrengen,
doordien yder sijn eijgen maet ende gewicht gebruijct; eenige munte
is bij haer onbekent, dan kassies, die alleen op de grensen van China
gangbaer sijn; 't silver geven sij bij 't gewichte uijt, sijn groote
en cleijne stucken, gelijck het schuijt silver in Japan.

Het vee ende 't gevogelte datter is, sijn dese: paerden, koebeesten;
stieren, die daer weijnig gesneden worden, sijnder met meenighte;
d'lantman gebruijcken d'koebeesten en stieren om 't landt te ploegen,
den reijsende ende coopman de paerden om haer goet te voeren; tijgers
sijnder mede veel, waer van de vellen nae China en Japan gevoert
worden; beere, harten, wilde en tamme verckens, honden, vossen,
katten ende meer ander gedierte, veel slangen ende fenijnigh gedierte,
swanen, gansen, entvogels, hoenders, oijevaers, reijgers, kraenvogels,
arenden, valcken, achsters, craeijen, koeckoecken, duijven, snippen,
fesanten, leeuwercken, vincken, lijsters, kievitten en kuijcken dieven,
met meer ander gevogelte, dog alles in overvloet.

Sooveel haer spraeck, schrijven [319] en reekenen belanght, haer
spraeck is alle andere spraaken different. Is seer moeijelijck om
te leeren, doordien sij een dingh op verscheijde maniere noemen;
spreeken seer prompt ende langhsaem, voornamenlijck onder d'grooten
ende geleerde; schrijven op driederlij maniere, 't eerste ofte
principaelste is gelijck dat vande Chineese ende Japanders, op dese
wijse worden alle hare boecken gedruct, ende gesz, 't land ende
de overheijt rakende, gesz tweede, Is [320] seer radt, gelijck 't
loopent int vaderlant; wort veel bij d'grooten ende d'gouverneurs
gebruijct om vonnisse in, ende apostille op recquesten te stellen,
mitsgaders brieven aan malcandere te schrijven, alsoo d'gemeene man
niet wel lesen can; het derde ofte slechtste wort vande vrouwen
ende gemeene man geschreven. Is seer licht voor haer te leeren,
doch connen daardoor alle dingen ende noijt gehoorde namen seer
licht ende beter als met 't voorgaende schrijven [321]; dit geschiet
alles met penseelen, seer vaerdigh (31)  en rat. Sij hebben veel
geschreven en gedructe boucken van oude tijden, daer op zij zulcken
reguart nemen dat des Conincx broeder ofte prins des lants altijt 't
opsicht daer over heeft; d'copije ende druckplaetsen [322] worden in
veele steden ende vastigheden bewaert, om bij ongeluck van brant ofte
andersints daer van niet geheel ontbloot te sijn; haer almenachen ende
diergelijcke boecken worden in China gemaect, alsoo sij de kennisse
niet en hebben om sulcx te doen [323]; sij drucken met houte platen,
elcke sij vant papier is een bijsondere plaet; sij reekenen met
lange houtjes gelijckmen met de rekenpen[ningen] int vaderlant doet;
weten van geen coopmans bouckhouden, als sij yets copen teijckenen
d'inkoop op en dan weder hoe veel sij daer van maken, treckent tegen
malcanderen af en sien watter overschiet off te cort comt.

Wanneer den Coninck uijtgaet, wort van al den adel (in swarte
zijderocken gecleet, hebben op haer bor[s]ten ende op den rugh een
wapen ofte een ander geborduert figuer, met een grooten breeden riem
an) gevolght; de ruijters ende soldaten die rantsoen genieten, trecken
voor uijt, yder op 't fraeijste toegemaect, met veel vlaggen ende
gespel op alderhande instrumenten, agter d'selve comt de guarde ofte
lijff schutten vanden Coninck bestaende uijt d'principaelste borgers
vande stadt, alwaer den Coninck tusschen sittende in een fraeij gemaect
vergult huijsje gedragen wort ende dat soo stil dat men pas 't gedruijs
vande menschen en paerden hooren can; even voorden Coninck rijt een
secretaris of ander dienaer van sijn majesteijt met een beslooten
cassje voor dengene die eenige versoeck aanden Coninck te doen hebben,
't sij dat haer van haer overheijt ofte imand anders ongelijck gedaen
is, geen uijtspraeck van eenige rechters kennen crijgen, dat haer
ouders ofte vrunden 't onrecht gestraft sijn ende andere apellen meer,
welcke recqueste bijde luijden aen bamboesen gebonden worden ende bij
haer agter een muer ofte pagger leggende worden opgesteeken ende bijde
daer oppassende persoonen afgehaelt, den voornoemden secretaris ofte
andere overgelevert, bij hem aanden Coninck tsijner thuijscomste,
't gemelte kassje overgelevert, om bij sijn Maijesteijt daer op
voor 't laetst gedisponeert te worden, 'twelcq voorde uijtterste
uijtspraeck gehouden wort, ende terstont sonder tegenseggen van imand
ter executie gestelt; alle straten daer den Coninck passeert, worden
aen wedersijde afgeslooten, niemand vermach eenige deur ofte venster
open te doen ofte te laten, veel minder over eenige muer ofte pagger
sien, soo wanneer den Coninck voorbij den adel ofte soldaten passeert,
moeten met den rugh naer hem toestaen, sonder omkijcken ofte hoesten,
waerom meest al de soldaten, met een houtie inde mont gelijck 't gebit
van een paert loopen [324]. Soo wanneer den Tartarsen gesant comt moet
den Coninck in persoon met alle d'groote heeren buijten de stadt hem
(32) in halen en reverentie doen, hem convoijeerende tot in sijn
logiement, wort meerder eere int inhalen ende uijtrijden dan den
Coninck aangedaen, heeft alle gespel op instrumenten, springers ende
buijtelaers voor hem loopen ende ijder sijn kunst al gaende doet;
daer worden mede veel anticquiteijten die bij haer gemaeckt ofte
versonnen connen werden vooruijt gedragen. Geduijrende sijn aenwesen
in des Conincx stadt, is van sijn logement tot des Conincx hoff de
straten met soldaten beset, ontrent 10 a 12 vadem van malcanderen 2 a
3 man die niet en doen dan briefkens die uijt het logement des Tarters
comen malcanderen toe mannen, opdat den Coninck mag weten hoe 't met
den gesant van stont tot stont gelegen is, in somma soucken maer alle
middelen om hem te eeren ende wel te onthalen, ten respecte van sijn
heer ende dat bij den gesant over haer geen dachten gedaen wort [325].

Hendrik Hamel