Couperus/De kleine zielen/Tweede deel/XVII


XVII 

Alleen, barstte Constance in een zenuwsnikbui los... O, dat verleden,
dat ellendige verleden, dat altijd bleef aankleven, dat nooit van haar was
af te schudden! Onrechtvaardig vond zij het leven en de familie en iedereen... Zij was geen slechte vrouw, zij had alleen éens in haar leven, in
haar leven van jonge, onberaden vrouw, die noodlottige misstap gedaan,
maar bleven de gevolgen daarvan dan altijd?... Wat zij verlangde nu,
was toch zó weinig, zó weinig, dat zij niet begreep, dat het zo onbereikbaar bleef... Wat zij verlangde was niets anders dan kalm te leven in
Den Haag, in haar land, en een beetje te worden liefgehad door al de
haren, voor wie zij voelde dat vreemde grote gevoel: dat zwak voor
familie. Dat was alles, zij verlangde niets meer. Zij stelde aan het leven
geen eisen meer, dan om zo oud te kunnen worden, met wat verzoening
en wat vergevensgezindheid, en dan te zien opgroeien haar kind tot man,
terwijl zij, ter wille van haar kind, zou blijven leven, zo dragelijk mogelijk,
aan de zijde van haar man. Dat was alles, dat was alles. Dàt was het
enige, wat zij, kleine ziel, nog vroeg aan het leven, en zij vroeg niets meer,
en het was alsof allerlei geheime vijandelijkheden om haar heen het haar
misgunden. Terwijl zij niets wenste dan de kalme rust, scheen het om
haar heen te woelen van vijandelijkheid. Waarom haatte men haar dan
toch zo? En waarom kon men niet een ander, of iets anders nu nemen als
onderwerp van gesprek, van kwaad gesprek van nijdigheid, als de mensen
daar dan volstrekt niet buiten konden?

Zij bleef dagen zeer neerslachtig, ging weinig uit, zag alleen geregeld
haar moeder. Paul was op reis en Adeline wachtte haar bevalling af.
Mevrouw Van Lowe merkte niets van wat er omging in Constance, en
als des Zondags zich de familieleden weer verzamelden, straalde de oude
vrouw in die illuzie der grote aanhankelijkheid, die er zijn zou tussen
allen. De kinderen, altijd, lieten haar allen buiten hun twisten, hielden
haar uit een eerbied en liefde in de illuzie, die haar dierbaar was. Adolfine
in tegenwoordigheid van mama, sprak nooit vinnig kwaad van Bertha,
was vriendelijk tegen Constance. Van de twist van Addy en Jaap wist de
oude mevrouw niets, en niets van de verklaring van Van der Welcke en de
Van Saetzema's.

Toen Van der Welcke en Addy thuis kwamen sprak Constance met een
emkel woord van haar gesprek met Adolfine. Maar verder bleef zij veel
teruggetrokken in zichzelf, en zag alleen mama, en een enkele keer
Adeline, rustig moedertje, afwachtende haar achtste... Een enkele
keer bezocht zij met haar moeder de oude tantes, in dier kleine villa-tje
bij Scheveningen, en dan was het:

- Hoe gaat het met je, Dorine?

- Wat zeg je?

- Marie vraagt hoe het met je gaat, Rien... Ze is zo doof, Marie.

- O... goed... goed... Wie is dàt?

En tante Dorine wees naar Constance, haar nooit herkennende, met
de hardnekkigheid van een heel oude, half kindse vrouw.

- Dat is Constance... zei mevrouw Van Lowe.

- Dat is Gertrude...! zei dan tante Tien. Niet waar, Marie, dat is
Gertrude?

- Neen, Christine, Gertrude is gestorven als klein meisje te Buitenzorg.

Maar tante Tien schreeuwde aan het oor van tante Rien:

- Dat is Marie's dochter!

- Marie's dochter?

- Ja... Gertrude... Gèr... tru... u-de.

Constance glimlachte.

- Laat maar, mama, fluisterde zij. En als mama afscheid nam:

- Nu, dag Dorine en Christine!

- Wat zèg je?

- Adieu, Dorine en Christine... wij moeten weg.

- Ze moeten weg! schreeuwde tante Tien aan het oor van tante Rien.

- O... moeten ze weg? Waar gaan ze dan naar toe?

- Naar huis!

- O... naar huis? O... wonen ze niet hier? Nu... dag Marie...
dank je wel voor je bezoek... En tegen Constance: Dag... Gertrude!
Je bent immers Gertrude, nietwaar?

- Ja... a... a! bevestigde tante Tien met een schrille uitgerekte
schreeuw. Ze is... Gertrùde... de dochter van Marie.

- Nu dan, dag... Gertrude...

- ... laat ze maar denken, dat ik Gertrude ben, mama, zei Constance
dan zacht, vergoelijkend, terwijl mevrouw Van Lowe een beetje zenuwachtig werd, niet begrijpende hoe heel oude mensen toch zo hardnekkig
konden blijven bij hun opinie, en een beetje weemoedig bij de gedachte
aan Gertrude, die gestorven was.

Zo gingen heel rustig, eenzaam en eentonig, de weken, de maanden
voorbij. De sombere maanden van het vroeg invallende koude en nattige
najaar, zware stormen zwepende de bomen van de Kerkhoflaan, de wind
onophoudelijk gierende om het huis, de regen neerkletsende. Constance
ging bijna nooit uit, sloot zich thuis op, als had zij iets pijn gedaan aan
haar ziel, als wilde zij maar liever nu altijd veilig blijven in haar kamers,
die haar lief waren. Zij was heel stil, zij zag bleek, zij zat dikwijls te denken,
te peinzen - zij wist nauwlijks waarover - diep gezonken in haar melancholie, starende naar de woede van de stormende wind buiten. Zij had
niet dikwijls meer woorden met Van der Welcke, alsof een treurige zachtheid haar zenuwen had vermoeid. Tegen half een, tegen half vijf tuurde zij uit naar haar zoon, verlangde naar hem, look een weinig op als zij
hem zag, als hij lief praatte, gezellig, haar jongen, die iedere dag meer
een man werd. Maar zij had hem niet heel veel meer bij zich, nadat hij op
het Gymnasium was, 's avonds veel werkte, van natuur ijver- en plichtsgetrouw. Van Vreeswijck kwam eens om de veertien dagen, de drie weken,
eten, meestal alleen, of zij vroeg er, nu Paul reisde, Marianne Van Naghel
bij, van wie zij veel hield. Dat was dan zo een heel intiem exquis dinertje
als zij kon geven - en daar bepaalde zich al haar wereldsheid bij.

Zo leefde zij in zich en in haar huis. De kamers, waar zij zat, weerspiegelden altijd haarzelf: een vrouw van voorname fijne smaak, ook al was
zij niet bepaald artistiek, en vooral vertoonden die kamers dat bewoonde,
dat gezellige, dat huiselijke van een vrouw, die veel thuis is, en die zich
wijdt aan haar home als haar troost. Ook al waren zij duur geworden,
had zij altijd veel bloemen om zich, veel groene planten, waarmee zij gelukkig was: Venushaar, dat, onder haar zorgen, tot een heerlijke weligheid
werd. En om haar heen smolten de kleuren en lijnen van haar meubels en
bloemen, van haar bibelots en handwerken ineen, als een rustig lieve
atmosfeer, die de hare was, met iets zeer persoonlijks, iets delicaats en intiems: iets zacht gedoezelds van eigenlijk heel kleine eenvoudige vrouwelijkheid, zonder één werkelijk kunstvoorwerp, zonder één aquarel of
tekening of moderoman, en toch met niets in kleur of vorm of lijn dat het
oog van een artist zou kwetsen; integendeel, alles geworden tot een grote
harmonie van uiterlijke, kleine dingen met innerlijke dingen, die ook geen
grootheid hadden...

Eens dat Truitje Constance enige papieren, brieven, rekeningen uit de
bus bracht, trof Constance's oog een drukwerk, dat zij opende. Zij las de
titel van het courantje: De Dwarskijker, en als iemand, die nooit veel met
de post krijgt, verwonderde haar het blad, maar meende zij, dat men het
haar zond als reclame voor een abonnement. Plotseling echter herinnerde
zij zich: De Dwarskijker... een klein hatelijk weekblad geredigeerd door
een verlopen sujet, wroetende in alles wat geheimenis was van grote
Haagse families - dikwijls al voor chantage terecht gestaan, maar altijd
weer ontduikende, en er toch weer een slaatje van makend, omdat de
doorgehaalde families met veel geld susten en afkochten, zowel lasteringen als openbaringen der waarheid. Constance wilde, verontwaardigd,
het blad dadelijk verscheuren, toen haar oog viel op de naam van: Van
Aghel van Achteren, als doorzichtige verdraaiing van Van Naghel van
Voorde, en zij kon niet nalaten te lezen. Zij las toen een kwaad artikeltje
tegen haar zwager, de minister van koloniën, persoonlijke aanvallen
tegen Van Naghel: een grote gewichtige nulliteit, rijk geworden als advocaat in Indië in een duistere praktijk met Chinezen, voortgeschopt in zijn
carrière door een nog grotere, gewichtige nulliteit, zijn schoonvader, de
oud gouverneur-generaal "Van Leeuwen". Het artikel viel daarna Van
Naghels broer aan: de Commissaris der Koningin in Overijssel, en om te
besluiten beloofde het in een volgend nummer van de Dwarskijker, eens
een blik te geven in de onzedelijkheid der andere familieleden van deze,
zich aan Chinezen rijk gezogen, bourgois, aan wie Indië nog niet de
minste werkelijke verplichting had te wijten. En zeer duidelijk doelde de
schrijver op de zuster van mevrouw Van Naghel: ook al een vrouw uit die
hele hoge kringen, wier einde wel eens heel spoedig zou kunnen naderen
in een al te voorziene en betere wereldorde: "de ex-ambassadrice" werd
zij genoemd, en op het schandaal van De Staffelaer en Van der Welcke
werd nog eens gezinspeeld; met de aanlokkelijke belofte de volgende week
eens die oude dingen, die altijd interessant bleven, omdat zij gaven een
kijk in die verdorven maatschappij der aristocratie, in al hun détails weer
te geven. Constance lezende, voelde haar hart kloppen, het bloed haar
stijgen naar haar wangen, en haar handen beefden, haar knieën knikten,
zij voelde zich of zij zou flauw vallen. Zij begon zich al te wennen aan
mondelinge lasteringen, maar zulke geschreven, voor ieder zichtbare, gedrukte artikelen, waren een ontsteltenis voor haar, en met puilende ogen
las zij, en las zij over. Dat er zo over de haren en haar werd geschreven,
dat er de volgende week nog meer in die lasterlijke trant over haar zou
geschreven worden, zo niet laster, dan die onuitwisbare waarheid, vervulde haar met een wanhoop, een radeloosheid. Zij wist niet wat te doen,
toen zij, vaag, de verschrikte ogen dwalende, zag tussen de rekeningen en
de papieren nog een ander papier: "Attentie s.v.p.!! Men gelieve zich in
te tekenen op De Dwarskijker, abonnementsprijs voor ieder trimester
vijftig gulden." Met de vette letters van een brutale chantage, werd het
berichtje gegeven, en zij begreep het dadelijk: zij begreep wat beduidde
dat abonnement op een schandblaadje voor tweehonderd gulden in het
jaar! Maar zij begreep ook, dat, al zond zij nu dadelijk de vijftig gulden
of tweehonderd, dat toch geen waarborg zou zijn voor verdere diffamatie
of oplichterij, en zij wist niet wat te doen...

Zij dacht eerst het blaadje te verbergen voor Van der Welcke, maar zij
was zo zenuwachtig die gehele dag, dat zij, na den eten, terwijl Addy naar
boven was, het toonde aan haar man. Hij werd heel kwaad, met de nerneuze drift van zijn natuur, die zich meestal wist in te houden om niet in
te hevige scènes met zijn vrouw te vervallen. Hij vloekte, balde zijn vuisten,
liep onmachtig de kamer op en neer, lust hebbende iets te breken, of op
straat te gaan, en te razen tegen Den Haag, zijn huizen, zijn mensen. Ook
hem was het gedrukte pamflet - vooral omdat het gedrukt was: te lezen
voor iedereen - een ontzettende schande, die hij ten koste van hij wist
niet hoeveel, had willen ontlopen. Ook welde het in hem op om naar het
bureau van de Dwarskijker te gaan, ergens verborgen in een obscuur
straatje, en de redacteur met zijn rotting af te ranselen. En zonder dat
hij eigenlijk wist waarom, en hoe hij zich verleiden liet tot dat ondoordachte, onlogische woord - het woord als van een kwaad kind, dat
niet meer denkt in de opbruising zijner driften, riep hij uit:

- Het is ook jouw schuld!

- Mijn schuld! herhaalde zij heftig. Mijn God, mijn God, waarom?
Waarom is het mijn schuld?

- Het is jouw schuld! Jij bent hier willen komen wonen, in dat ziekelijke
verlangen van je naar je familie. In Brussel kende ons niemand, en sprak
niemand over ons, en ons leven was er, zo niet gelukkig, dan toch rustig.
Hier is er altijd wat, altijd wat! Hier is het geen leven!

- En jij dan, verlangde jij niet terug? Was ik het alleen, die verlangde!?
riep zij uit, gekwetst door zijn onredelijkheid.

Maar hij hoorde haar niet en al zijn opgekropte bitterheid kwam los.

- Hier loop ik iedere dag over straat, alsof iedereen mij aankijkt en
nawijst! Als ik kom in de Witte of op de Plaats tussen al mijn kennissen
van vroeger, voel ik mij misplaatst als een indringer, als iemand, die niet
is te avoueren. Het is jouw schuld, het is jouw schuld!

- Mijn schuld!

- Waarom heb je volstrekt in Holland willen terugkeren!

- Maar jij dan?

- Ik?

- Ja, jij niet? Verlangde je soms niet naar je ouders, naar Holland! Heb
je zelf niet gezegd, dat het goed zou zijn voor ons kind!

- Voor ons kind! riep hij uit, niet horende, in zijn onmachtig ziedende
drift. Voor ons kind! - en hij lachte zo bitter, zo schamper, als zij misschien nog nooit zijn lach had gehoord. Voor ons kind! Ik kan wat doen
voor hem hier! Al werkt hij nog zo goed, al heeft hij nog zoveel tact,
altijd, altijd, zal men hem later, ook al komt hij in de carrière, die ik heb
moeten breken, blijven nahouden het schandaal van zijn ouders! Voor
ons kind...! Laat hem boèr worden... als hij dan Hollander moet zijn
in Holland... Ergens verborgen voor al onze familie, onze kennissen,
onze relaties. En het is alles, alles jouw schuld!

- Je bent onredelijk! riep ze uit, trillende onder zijn belediging. Hebben
wij ons iets te verwijten, Henri, dan hebben wij ons dat samen te doen, en
dan heb jij niet het recht, mij, mij... een vrouw, alleen te laten dragen,
de last van onze ellende!

- Die ellende zou tenminste niet besproken, beschimpt, gekritizeerd, geridiculiseerd, gediffameerd worden, riep hij razend, stampende met zijn
voet; als jij niet in Holland terug had willen komen!

- Was ik het alleen?

- Nu goed dan! gaf hij toe, zich niet meer meester; dan was ik het ook.
Maar stòm zijn we dan beiden geweest, om terug te komen in dit ellendige
land, tussen die ellendige mensen!

- Ik heb ze niet nodig... ik verlangde alleen naar mijn familie.

- Naar je familie... De Saetzema's, waar we al gebrouilleerd mee zijn,
ook al groeten we elkaar nog bij mama. De Van Naghels, die niets voor
ons doen... wil je zo leven, voor je kind, in Holland, hier, obscuurweg,
altijd op je Kerkhoflaan, in je huis, in je kamers... met niemand dan
Vreeswijck, die ons de genade aandoet eens te komen dineren! Wie hebben wij, wie komt er bij ons, bij wie zijn wij enigszins in tel!

- Ik verlangde alleen naar de sympathie van mijn familie!

- En wil je met die sympathie, die al heel betwijfelbaar is, hier blijven
wonen, zo... zo obscuur... als je je kind later zijn carrière wil laten
volgen. Ha, ha, hij zal er mooi komen, zo... Denk je, dat hij er alleen
met examens komt? Neen, hij komt er met relaties, dat is nu eenmaal zo,
nog meer dan met mooie examens... En je wil hem zo, later, in de diplomatie laten gaan, terwijl zijn vader en zijn moeder zich hier verdommen
op de Kerkhoflaan! Nu dan... laat hem boèr worden: de toekomst behoort toch aan het plebs... Goed, het is dan ons beider schuld. Ons
beider stomme schuld. Maar is het dan mijn schuld, jouw schuld is het
ook... Heb je ooit iets gedaan om een stap verder te komen? Ik, tenminste in mijn eigen, ik had nog gerekend op de Van Naghels, ik dacht:
mijn zwager heeft veel relaties, we zullen bij hem aan huis komen, persoonlijk kan het mij niet schelen... maar het is goed, later, voor mijn
jongen.

- Zo? En heb jij zelf geen relaties? Hebben je ouders geen relaties?...
Al je oude vrienden van de Plaats... Wie van ze komt hier, wie van ze
heeft, behalve Vreeswijck, de eenvoudige beleefdheid gehad, je vrouw de
minste visite te maken? Niemand, niemand! gilde zij uit. Niet, dat ik er
naar verlang, evenmin als jij verlangt bij Van Naghel te dineren, maar als
je dan zo gesteld bent op relaties, terwille van onze zoon later... had
dan ook wat anders gedaan, dan Den Haag en Scheveningen rond te
fietsen - had dan je vroegere kennissen aan het verstand gebracht, dat
als ze zich verwaardigen je te kennen in dat heilige mysterie van jullie
Plaats... het, minstens genomen, eenvoudig beleefd zou geweest zijn je
vrouw en jezelf ook op te zoeken in hun woning, je vrouw niet te blijven
niëren, alsof ze nog je maitresse was...

- Dat blijft, dat blijft altijd zo! riep hij onmachtig, razend, bijna tot
huilens toe. Er zal nooit iets aan te veranderen zijn, al zijn we zestig, al
zijn we tachtig!

- Maar goed... zeide zij, als met een ingeving, die haar sterkte tegen de
onredelijkheid van haar man in. Je wenst het voor je zoon! Ik zal het doen!
Ik zal met Bertha spreken, en ik, ik het eerst. Ik zal haar zeggen, wat ik
van haar verlang, als van een zuster. Maar ook wens ik dan, dat jij de
belangen - voor later, voor je zoon - bij jouw kennissen behartigt, en
ook wens ik dan, mij van de winter te laten presenteren aan het Hof...
Ik heb er nooit aan gedacht, maar de mensen hebben er van het moment
dat wij hier zijn gekomen, de mond vol van gehad... en nu, nu zal ik het
doen... Wat is er voor bezwaar tegen? Dat we familie van De Staffelaer
zullen coudoyeren! Het kan mij wat schelen wie ik coudoyeer. Ik had gedacht eenvoudig hier te leven, in de sympathie voor mijn familie, - maar
als mij die dan brok voor brok wordt ontzegd - als er dan nog zulke
ellendige pamfletten verschijnen als dit - als je me dan nog daarboven
verwijt, dat ik niet aan de toekomst van mijn zoon denk, - dan zal ik
mijn gedragslijn veranderen, en dan zal ik met Bertha praten. Praat jij
met je kennissen in de Plaats, en als je enige fierheid hebt - weiger voortaan met ze om te gaan, wanneer ze je vrouw en jezelf ook niet erkennen
als behorende tot de hunnen. Ik - ik verdraag het niet langer! Ik wenste
niets dan stilte, rust, sympathie, niets dan hier oud te worden bij mijn
moeder en mijn zusters en broers, maar als er dan éclat moet zijn, niettegenstaande die doodeenvoudige verlangens - welnu, dan zal er dat
éclat zijn: dat de mensen met recht kunnen zeggen: mevrouw Van der
Welcke pousseert zich weer in de kringen, waar zij altijd heeft thuis behoord.

- Ik kan niet! zei hij zwak. Ik kan onmogelijk doen, wat je wilt. Ik kan
niet, na zes maanden mij te hebben laten welgevallen een zeker geduld
worden tussen mijn vroegere kennissen, ze nu aan het verstand brengen,
dat ik met mijn vrouw visites wens te maken aan hen en hun vrouwen, en
die visites van ze terug eis.

- Dan zal ik het alleen doen! zeide zij. Ik ben gebrouilleerd met Adolfine,
maar haar rommelkliek heb ik niet nodig. Ik geloof, dat er in Bertha nog
wel enige zusterlijke sympathie voor mij is, en ik zal met haar spreken, en
zij moèt mij helpen. Maar je zal mij niet meer kunnen verwijten, dat ik
niet denk aan de toekomst van mijn kind. En ben je te zwak om je kennissen te tonen, wat je wenst, - dan zal ik alleen, later, als de carrière van
onze zoon zwaar is - het recht hebben je te verwijten, wat jij me nu verwijt...

- Verwijten... ik denk niet aan verwijten! viel hij in, driftig, onlogisch,
onredelijk. Ik denk alleen aan dat lamme blad... aan dat lamme blad...

Hij keek er heen zenuwachtig, waar het lag op de tafel; zij ook...

- Ik ga naar de vent toe... ik zal hem op zijn gezicht!... ik zal hem
op zijn gezicht slaan!

Zij lachte schamper.

- Doe je dat ook voor de toekomst van je zoon?

Hij hield zich in, krampte de vuisten, liep huilend de kamer uit, gooide
zich in zijn fauteuil boven, rookte sigaret na sigaret, liep op en neer.
razend en machteloos.

Die avond kwamen Gerrit en Paul aan, en zij wisten ook van de Dwarskijker: zij vertelden, dat bij Van Naghel ook een exemplaar van het pamflet in de bus was gestoken. En Gerrit, razend wordende omdat Van der Welcke nog razend was, zei:

- Als je die vent op zijn gezicht wilt slaan, Van der Welcke, ben ik je man!

Paul, moe, sloot de ogen, keurde af met die geblazeerde uitdrukking van zijn gehele gezicht.

- Beste Gerrit, wees nu weer niet de flinke ritmeester, met de sabel, die
er maar op inhouwt, en alles denkt kapot en klein te kunnen slaan. En jij
Van der Welcke, hou je in Godsnaam kalm, als je de zaak niet wilt verergeren.

- Maar wat te doen? vroeg Constance nerveus.

- Totaal niets, zei Paul filozofisch.

Tweede deel 17