ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / സപ്തമഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 7) / അദ്ധ്യായം 15


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / സപ്തമഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 7) / അദ്ധ്യായം 15 

നാരദ ഉവാച

കർമ്മനിഷ്ഠാ ദ്വിജാഃ കേചിത് തപോനിഷ്ഠാ നൃപാപരേ ।
സ്വാധ്യായേഽന്യേ പ്രവചനേ യേ കേചിജ്ജ്ഞാനയോഗയോഃ  ॥ 1 ॥ 

ജ്ഞാനനിഷ്ഠായ ദേയാനി കവ്യാന്യാനന്ത്യമിച്ഛതാ ।
ദൈവേ ച തദഭാവേ സ്യാദിതരേഭ്യോ യഥാർഹതഃ  ॥ 2 ॥ 

ദ്വൌ ദൈവേ പിതൃകാര്യേ ത്രീനേകൈകമുഭയത്ര വാ ।
ഭോജയേത് സുസമൃദ്ധോഽപി ശ്രാദ്ധേ കുര്യാന്ന വിസ്തരം  ॥ 3 ॥ 

ദേശകാലോചിതശ്രദ്ധാ ദ്രവ്യപാത്രാർഹണാനി ച ।
സമ്യഗ്ഭവന്തി നൈതാനി വിസ്തരാത് സ്വജനാർപ്പണാത്  ॥ 4 ॥ 

ദേശേ കാലേ ച സമ്പ്രാപ്തേ മുന്യന്നം ഹരിദൈവതം ।
ശ്രദ്ധയാ വിധിവത്പാത്രേ ന്യസ്തം കാമധുഗക്ഷയം  ॥ 5 ॥ 

ദേവർഷിപിതൃഭൂതേഭ്യ ആത്മനേ സ്വജനായ ച ।
അന്നം സംവിഭജൻ പശ്യേത് സർവ്വം തത്പുരുഷാത്മകം  ॥ 6 ॥ 

ന ദദ്യാദാമിഷം ശ്രാദ്ധേ ന ചാദ്യാദ്ധർമ്മതത്ത്വവിത് ।
മുന്യന്നൈഃ സ്യാത്പരാ പ്രീതിർയഥാ ന പശുഹിംസയാ  ॥ 7 ॥ 

നൈതാദൃശഃ പരോ ധർമ്മോ നൃണാം സദ്ധർമ്മമിച്ഛതാം ।
ന്യാസോ ദണ്ഡസ്യ ഭൂതേഷു മനോവാക്കായജസ്യ യഃ  ॥ 8 ॥ 

ഏകേ കർമ്മമയാൻ യജ്ഞാൻ ജ്ഞാനിനോ യജ്ഞവിത്തമാഃ ।
ആത്മസംയമനേഽനീഹാ ജുഹ്വതി ജ്ഞാനദീപിതേ  ॥ 9 ॥ 

ദ്രവ്യയജ്ഞൈർയക്ഷ്യമാണം ദൃഷ്ട്വാ ഭൂതാനി ബിഭ്യതി ।
ഏഷ മാകരുണോ ഹന്യാദതജ്ജ്ഞോ ഹ്യസുതൃബ് ധ്രുവം  ॥ 10 ॥ 

തസ്മാദ്ദൈവോപപന്നേന മുന്യന്നേനാപി ധർമ്മവിത് ।
സന്തുഷ്ടോഽഹരഹഃ കുര്യാന്നിത്യനൈമിത്തികീഃ ക്രിയാഃ  ॥ 11 ॥ 

വിധർമ്മഃ പരധർമ്മശ്ച ആഭാസ ഉപമാ ഛലഃ ।
അധർമ്മശാഖാഃ പഞ്ചേമാ ധർമ്മജ്ഞോഽധർമ്മവത്ത്യജേത്  ॥ 12 ॥ 

ധർമ്മബാധോ വിധർമ്മഃ സ്യാത്പരധർമ്മോഽന്യചോദിതഃ ।
ഉപധർമ്മസ്തു പാഖണ്ഡോ ദംഭോ വാ ശബ്ദഭിച്ഛലഃ  ॥ 13 ॥ 

യസ്ത്വിച്ഛയാ കൃതഃ പുംഭിരാഭാസോ ഹ്യാശ്രമാത്പൃഥക് ।
സ്വഭാവവിഹിതോ ധർമ്മഃ കസ്യ നേഷ്ടഃ പ്രശാന്തയേ  ॥ 14 ॥ 

ധർമ്മാർത്ഥമപി നേഹേത യാത്രാർത്ഥം വാധനോ ധനം ।
അനീഹാനീഹമാനസ്യ മഹാഹേരിവ വൃത്തിദാ  ॥ 15 ॥ 

സന്തുഷ്ടസ്യ നിരീഹസ്യ സ്വാത്മാരാമസ്യ യത് സുഖം ।
കുതസ്തത്കാമലോഭേന ധാവതോഽർത്ഥേഹയാ ദിശഃ  ॥ 16 ॥ 

സദാ സന്തുഷ്ടമനസഃ സർവ്വാഃ സുഖമയാ ദിശഃ ।
ശർക്കരാകണ്ടകാദിഭ്യോ യഥോപാനത്പദഃ ശിവം  ॥ 17 ॥ 

സന്തുഷ്ടഃ കേന വാ രാജന്ന വർത്തേതാപി വാരിണാ ।
ഔപസ്ഥ്യജൈഹ്വ്യകാർപ്പണ്യാദ്ഗൃഹപാലായതേ ജനഃ  ॥ 18 ॥ 

അസന്തുഷ്ടസ്യ വിപ്രസ്യ തേജോ വിദ്യാ തപോ യശഃ ।
സ്രവന്തീന്ദ്രിയലൌല്യേന ജ്ഞാനം ചൈവാവകീര്യതേ  ॥ 19 ॥ 

കാമസ്യാന്തം ച ക്ഷുത്തൃഡ്ഭ്യാം ക്രോധസ്യൈതത്ഫലോദയാത് ।
ജനോ യാതി ന ലോഭസ്യ ജിത്വാ ഭുക്ത്വാ ദിശോ ഭുവഃ  ॥ 20 ॥ 

പണ്ഡിതാ ബഹവോ രാജൻ ബഹുജ്ഞാഃ സംശയച്ഛിദഃ ।
സദസസ്പതയോഽപ്യേകേ അസന്തോഷാത്പതന്ത്യധഃ  ॥ 21 ॥ 

അസങ്കൽപാജ്ജയേത്കാമം ക്രോധം കാമവിവർജ്ജനാത് ।
അർത്ഥാനർത്ഥേക്ഷയാ ലോഭം ഭയം തത്ത്വാവമർശനാത്  ॥ 22 ॥ 

ആന്വീക്ഷിക്യാ ശോകമോഹൌ ദംഭം മഹദുപാസയാ ।
യോഗാന്തരായാൻ മൌനേന ഹിംസാം കായാദ്യനീഹയാ  ॥ 23 ॥ 

കൃപയാ ഭൂതജം ദുഃഖം ദൈവം ജഹ്യാത്സമാധിനാ ।
ആത്മജം യോഗവീര്യേണ നിദ്രാം സത്ത്വനിഷേവയാ  ॥ 24 ॥ 

രജസ്തമശ്ച സത്ത്വേന സത്ത്വം ചോപശമേന ച ।
ഏതത്സർവ്വം ഗുരൌ ഭക്ത്യാ പുരുഷോ ഹ്യഞ്ജസാ ജയേത്  ॥ 25 ॥ 

യസ്യ സാക്ഷാദ്ഭഗവതി ജ്ഞാനദീപപ്രദേ ഗുരൌ ।
മർത്ത്യാസദ്ധീഃ ശ്രുതം തസ്യ സർവ്വം കുഞ്ജരശൌചവത്  ॥ 26 ॥ 

ഏഷ വൈ ഭഗവാൻ സാക്ഷാത്പ്രധാനപുരുഷേശ്വരഃ ।
യോഗേശ്വരൈർവ്വിമൃഗ്യാംഘ്രിർല്ലോകോ യം മന്യതേ നരം  ॥ 27 ॥ 

ഷഡ്വർഗ്ഗസംയമൈകാന്താഃ സർവ്വാ നിയമചോദനാഃ ।
തദന്താ യദി നോ യോഗാനാവഹേയുഃ ശ്രമാവഹാഃ  ॥ 28 ॥ 

യഥാ വാർത്താദയോ ഹ്യർത്ഥാ യോഗസ്യാർത്ഥം ന ബിഭ്രതി ।
അനർത്ഥായ ഭവേയുസ്തേ പൂർത്തമിഷ്ടം തഥാസതഃ  ॥ 29 ॥ 

യശ്ചിത്തവിജയേ യത്തഃ സ്യാന്നിഃസംഗോഽപരിഗ്രഹഃ ।
ഏകോ വിവിക്തശരണോ ഭിക്ഷുർഭിക്ഷാമിതാശനഃ  ॥ 30 ॥ 

ദേശേ ശുചൌ സമേ രാജൻ സംസ്ഥാപ്യാസനമാത്മനഃ ।
സ്ഥിരം സമം സുഖം തസ്മിന്നാസീതർജ്ജ്വംഗ ഓമിതി  ॥ 31 ॥ 

പ്രാണാപാനൌ സന്നിരുധ്യാത്പൂരകുംഭകരേചകൈഃ ।
യാവൻമനസ്ത്യജേത്കാമാൻ സ്വനാസാഗ്രനിരീക്ഷണഃ  ॥ 32 ॥ 

യതോ യതോ നിഃസരതി മനഃ കാമഹതം ഭ്രമത് ।
തതസ്തത ഉപാഹൃത്യ ഹൃദി രുന്ധ്യാച്ഛനൈർബ്ബുധഃ  ॥ 33 ॥ 

ഏവമഭ്യസ്യതശ്ചിത്തം കാലേനാൽപീയസാ യതേഃ ।
അനിശം തസ്യ നിർവ്വാണം യാത്യനിന്ധനവഹ്നിവത്  ॥ 34 ॥ 

കാമാദിഭിരനാവിദ്ധം പ്രശാന്താഖിലവൃത്തി യത് ।
ചിത്തം ബ്രഹ്മസുഖസ്പൃഷ്ടം നൈവോത്തിഷ്ഠേത കർഹിചിത്  ॥ 35 ॥ 

യഃ പ്രവ്രജ്യ ഗൃഹാത്പൂർവ്വം ത്രിവർഗ്ഗാവപനാത്പുനഃ ।
യദി സേവേത താൻ ഭിക്ഷുഃ സ വൈ വാന്താശ്യപത്രപഃ  ॥ 36 ॥ 

യൈഃ സ്വദേഹഃ സ്മൃതോ നാത്മാ മർത്ത്യോ വിട് കൃമിഭസ്മസാത് ।
ത ഏനമാത്മസാത്കൃത്വാ ശ്ലാഘയന്തി ഹ്യസത്തമാഃ  ॥ 37 ॥ 

ഗൃഹസ്ഥസ്യ ക്രിയാത്യാഗോ വ്രതത്യാഗോ വടോരപി ।
തപസ്വിനോ ഗ്രാമസേവാ ഭിക്ഷോരിന്ദ്രിയലോലതാ  ॥ 38 ॥ 

ആശ്രമാപസദാ ഹ്യേതേ ഖല്വാശ്രമവിഡംബകാഃ ।
ദേവമായാവിമൂഢാംസ്താനുപേക്ഷേതാനുകമ്പയാ  ॥ 39 ॥ 

ആത്മാനം ചേദ് വിജാനീയാത്പരം ജ്ഞാനധുതാശയഃ ।
കിമിച്ഛൻ കസ്യ വാ ഹേതോർദ്ദേഹം പുഷ്ണാതി ലമ്പടഃ  ॥ 40 ॥ 

     ആഹുഃ ശരീരം രഥമിന്ദ്രിയാണി 
          ഹയാനഭീഷൂൻ മന ഇന്ദ്രിയേശം ।
     വർത്മാനി മാത്രാ ധിഷണാം ച സൂതം 
          സത്ത്വം ബൃഹദ്ബന്ധുരമീശസൃഷ്ടം  ॥ 41 ॥ 

     അക്ഷം ദശപ്രാണമധർമ്മധർമ്മൗ 
          ചക്രേഽഭിമാനം രഥിനം ച ജീവം ।
     ധനുർഹി തസ്യ പ്രണവം പഠന്തി 
          ശരം തു ജീവം പരമേവ ലക്ഷ്യം  ॥ 42 ॥ 

രാഗോ ദ്വേഷശ്ച ലോഭശ്ച ശോകമോഹൌ ഭയം മദഃ ।
മാനോഽവമാനോഽസൂയാ ച മായാ ഹിംസാ ച മത്സരഃ  ॥ 43 ॥ 

രജഃ പ്രമാദഃ ക്ഷുന്നിദ്രാ ശത്രവസ്ത്വേവമാദയഃ ।
രജസ്തമഃപ്രകൃതയഃ സത്ത്വപ്രകൃതയഃ ക്വചിത്  ॥ 44 ॥ 

     യാവന്നൃകായരഥമാത്മവശോപകൽപം 
          ധത്തേ ഗരിഷ്ഠചരണാർച്ചനയാ നിശാതം ।
     ജ്ഞാനാസിമച്യുതബലോ ദധദസ്തശത്രുഃ 
          സ്വാരാജ്യതുഷ്ട ഉപശാന്ത ഇദം വിജഹ്യാത് ॥ 45 ॥ 

     നോചേത്പ്രമത്തമസദിന്ദ്രിയവാജിസൂതാ 
          നീത്വോത്പഥം വിഷയദസ്യുഷു നിക്ഷിപന്തി ।
     തേ ദസ്യവഃ സഹയസൂതമമും തമോഽന്ധേ 
          സംസാരകൂപ ഉരുമൃത്യുഭയേ ക്ഷിപന്തി  ॥ 46 ॥ 

പ്രവൃത്തം ച നിവൃത്തം ച ദ്വിവിധം കർമ്മ വൈദികം ।
ആവർത്തതേ പ്രവൃത്തേന നിവൃത്തേനാശ്നുതേഽമൃതം  ॥ 47 ॥ 

ഹിംസ്രം ദ്രവ്യമയം കാമ്യമഗ്നിഹോത്രാദ്യശാന്തിദം ।
ദർശശ്ച പൂർണ്ണമാസശ്ച ചാതുർമ്മാസ്യം പശുഃ സുതഃ  ॥ 48 ॥ 

ഏതദിഷ്ടം പ്രവൃത്താഖ്യം ഹുതം പ്രഹുതമേവ ച ।
പൂർത്തം സുരാലയാരാമകൂപാജീവ്യാദിലക്ഷണം  ॥ 49 ॥ 

ദ്രവ്യസൂക്ഷ്മവിപാകശ്ച ധൂമോ രാത്രിരപക്ഷയഃ ।
അയനം ദക്ഷിണം സോമോ ദർശ ഓഷധിവീരുധഃ  ॥ 50 ॥ 

അന്നം രേത ഇതി ക്ഷ്മേശ പിതൃയാനം പുനർഭവഃ ।
ഏകൈകശ്യേനാനുപൂർവ്വം ഭൂത്വാ ഭൂത്വേഹ ജായതേ ।51 ॥ 

നിഷേകാദിശ്മശാനാന്തൈഃ സംസ്കാരൈഃ സംസ്കൃതോ ദ്വിജഃ ।
ഇന്ദ്രിയേഷു ക്രിയായജ്ഞാൻ ജ്ഞാനദീപേഷു ജുഹ്വതി  ॥ 52 ॥ 

ഇന്ദ്രിയാണി മനസ്യൂർമ്മൗ വാചി വൈകാരികം മനഃ ।
വാചം വർണ്ണസമാമ്നായേ തമോംകാരേ സ്വരേ ന്യസേത് ।
ഓംകാരം ബിന്ദൌ നാദേ തം തം തു പ്രാണേ മഹത്യമും  ॥ 53 ॥ 

അഗ്നിഃ സൂര്യോ ദിവാ പ്രാഹ്ണഃ ശുക്ലോ രാകോത്തരം സ്വരാട് ।
വിശ്വശ്ച തൈജസഃ പ്രാജ്ഞസ്തുര്യ ആത്മാ സമന്വയാത്  ॥ 54 ॥ 

ദേവയാനമിദം പ്രാഹുർഭൂത്വാ ഭൂത്വാനുപൂർവ്വശഃ ।
ആത്മയാജ്യുപശാന്താത്മാ ഹ്യാത്മസ്ഥോ ന നിവർത്തതേ  ॥ 55 ॥ 

യ ഏതേ പിതൃദേവാനാമയനേ വേദനിർമ്മിതേ ।
ശാസ്ത്രേണ ചക്ഷുഷാ വേദ ജനസ്ഥോഽപി ന മുഹ്യതി  ॥ 56 ॥ 

ആദാവന്തേ ജനാനാം സദ്ബഹിരന്തഃ പരാവരം ।
ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം വചോ വാച്യം തമോ ജ്യോതിസ്ത്വയം സ്വയം  ॥ 57 ॥ 

ആബാധിതോഽപി ഹ്യാഭാസോ യഥാ വസ്തുതയാ സ്മൃതഃ ।
ദുർഘടത്വാദൈന്ദ്രിയകം തദ്വദർത്ഥവികൽപിതം  ॥ 58 ॥ 

ക്ഷിത്യാദീനാമിഹാർത്ഥാനാം ഛായാ ന കതമാപി ഹി ।
ന സംഘാതോ വികാരോഽപി ന പൃഥങ് നാന്വിതോ മൃഷാ  ॥ 59 ॥ 

ധാതവോഽവയവിത്വാച്ച തൻമാത്രാവയവൈർവ്വിനാ ।
ന സ്യുർഹ്യസത്യവയവിന്യസന്നവയവോഽന്തതഃ  ॥ 60 ॥ 

സ്യാത് സദൃശ്യഭ്രമസ്താവദ് വികൽപേ സതി വസ്തുനഃ ।
ജാഗ്രത് സ്വപൌ യഥാ സ്വപ്നേ തഥാ വിധിനിഷേധതാ  ॥ 61 ॥ 

ഭാവാദ്വൈതം ക്രിയാദ്വൈതം ദ്രവ്യാദ്വൈതം തഥാഽഽത്മനഃ ।
വർത്തയൻ സ്വാനുഭൂത്യേഹ ത്രീൻ സ്വപ്നാൻ ധുനുതേ മുനിഃ  ॥ 62 ॥ 

കാര്യകാരണവസ്ത്വൈക്യമർശനം പടതന്തുവത് ।
അവസ്തുത്വാദ്വികൽപസ്യ ഭാവാദ്വൈതം തദുച്യതേ  ॥ 63 ॥ 

യദ്ബ്രഹ്മണി പരേ സാക്ഷാത് സർവ്വകർമ്മസമർപ്പണം ।
മനോവാക്തനുഭിഃ പാർത്ഥ ക്രിയാദ്വൈതം തദുച്യതേ  ॥ 64 ॥ 

ആത്മജായാസുതാദീനാമന്യേഷാം സർവ്വദേഹിനാം ।
യത് സ്വാർത്ഥകാമയോരൈക്യം ദ്രവ്യാദ്വൈതം തദുച്യതേ  ॥ 65 ॥ 

യദ് യസ്യ വാനിഷിദ്ധം സ്യാദ് യേന യത്ര യതോ നൃപ ।
സ തേനേഹേത കാര്യാണി നരോ നാന്യൈരനാപദി  ॥ 66 ॥ 

ഏതൈരന്യൈശ്ച വേദോക്തൈർവ്വർത്തമാനഃ സ്വകർമ്മഭിഃ ।
ഗൃഹേഽപ്യസ്യ ഗതിം യായാദ് രാജംസ്തദ്ഭക്തിഭാങ് നരഃ  ॥ 67 ॥ 

     യഥാ ഹി യൂയം നൃപദേവ ദുസ്ത്യജാ-
          ദാപദ്ഗണാദുത്തരതാത്മനഃ പ്രഭോഃ ।
     യത്പാദപങ്കേരുഹസേവയാ ഭവാ-
          നഹാരഷീന്നിർജ്ജിതദിഗ്ഗജഃ ക്രതൂൻ  ॥ 68 ॥ 

അഹം പുരാഭവം കശ്ചിദ്ഗന്ധർവ്വ ഉപബർഹണഃ ।
നാമ്നാതീതേ മഹാകൽപേ ഗന്ധർവ്വാണാം സുസമ്മതഃ  ॥ 69 ॥ 

രൂപപേശലമാധുര്യസൌഗന്ധ്യപ്രിയദർശനഃ ।
സ്ത്രീണാം പ്രിയതമോ നിത്യം മത്തഃ സ്വപുരുലമ്പടഃ ।70 ॥ 

ഏകദാ ദേവസത്രേ തു ഗന്ധർവ്വാപ്സരസാം ഗണാഃ ।
ഉപഹൂതാ വിശ്വസൃഗ്ഭിർഹരിഗാഥോപഗായനേ  ॥ 71 ॥ 

അഹം ച ഗായംസ്തദ് വിദ്വാൻ സ്ത്രീഭിഃ പരിവൃതോ ഗതഃ ।
ജ്ഞാത്വാ വിശ്വസൃജസ്തൻമേ ഹേളനം ശേപുരോജസാ ।
യാഹി ത്വം ശൂദ്രതാമാശു നഷ്ടശ്രീഃ കൃതഹേളനഃ  ॥ 72 ॥ 

താവദ്ദാസ്യാമഹം ജജ്ഞേ തത്രാപി ബ്രഹ്മവാദിനാം ।
ശുശ്രൂഷയാനുഷംഗേണ പ്രാപ്തോഽഹം ബ്രഹ്മപുത്രതാം  ॥ 73 ॥ 

ധർമ്മസ്തേ ഗൃഹമേധീയോ വർണ്ണിതഃ പാപനാശനഃ ।
ഗൃഹസ്ഥോ യേന പദവീമഞ്ജസാ ന്യാസിനാമിയാത്  ॥ 74 ॥ 

     യൂയം നൃലോകേ ബത ഭൂരിഭാഗാ 
          ലോകം പുനാനാ മുനയോഽഭിയന്തി ।
     യേഷാം ഗൃഹാനാവസതീതി സാക്ഷാദ്-
          ഗൂഢം പരം ബ്രഹ്മ മനുഷ്യലിംഗം  ॥ 75 ॥ 

     സ വാ അയം ബ്രഹ്മ മഹദ്വിമൃഗ്യം
          കൈവല്യനിർവ്വാണസുഖാനുഭൂതിഃ ।
     പ്രിയഃ സുഹൃദ് വഃ ഖലു മാതുലേയ 
          ആത്മാർഹണീയോ വിധികൃദ്ഗുരുശ്ച  ॥ 76 ॥ 

     ന യസ്യ സാക്ഷാദ്ഭവപദ്മജാദിഭീ 
          രൂപം ധിയാ വസ്തുതയോപവർണ്ണിതം ।
     മൌനേന ഭക്ത്യോപശമേന പൂജിതഃ 
          പ്രസീദതാമേഷ സ സാത്വതാം പതിഃ  ॥ 77 ॥ 

ശ്രീശുക ഉവാച

ഇതി ദേവർഷിണാ പ്രോക്തം നിശമ്യ ഭരതർഷഭഃ ।
പൂജയാമാസ സുപ്രീതഃ കൃഷ്ണം ച പ്രേമവിഹ്വലഃ  ॥ 78 ॥ 

കൃഷ്ണപാർത്ഥാവുപാമന്ത്ര്യ പൂജിതഃ പ്രയയൌ മുനിഃ ।
ശ്രുത്വാ കൃഷ്ണം പരം ബ്രഹ്മ പാർത്ഥഃ പരമവിസ്മിതഃ  ॥ 79 ॥ 

ഇതി ദാക്ഷായിണീനാം തേ പൃഥഗ്വംശാ പ്രകീർത്തിതാഃ ।
ദേവാസുരമനുഷ്യാദ്യാ ലോകാ യത്ര ചരാചരാഃ  ॥ 80 ॥