ഭാഷാഭൂഷണം/പേജ് 14
(iii) രശനോപമ

പൂർവോപമയിലെ ഉപമാനത്തെ ഉത്തരോപമയിൽ ഉപമേയമാക്കി അനേകം ഉപമകളെ മെടഞ്ഞുകോർത്തതുപോലെ നിബന്ധിച്ചാൽ ‘രശനോപമ’. ഉദാഹരണം :

8. മൊഴിയധരംപോൽ മധുരം
മൊഴിപോലത്യച്ഛവർണ്ണമാം മേനി
മിഴിമേനിപോലതിരതി
മിഴിപോലത്യന്തദുസ്സഹം വിരഹം   -സ്വ

(iv) സാവയവോപമ

ഉപമാനോപമേയങ്ങൾക്ക് അവയവം കല്പിച്ചു് പ്രത്യേകം ഉപമിച്ചാൽ സാവയവോപമ. ഉദാഹരണം :

9. തളിരുപോലധരം സുമനോഹരം
ലളിതശാഖകൾ പോലെ ഭുജദ്വയം
കിളിമൊഴിക്കു തനൌ കുസുമോപമം
മിളിതമുജ്ജ്വലമാം നവയൗവനം    -ഭാഷാശാകുന്തളം

ഇവിടെ ശകുന്തളയെ ലതയോടുപമിക്കുന്നതിൽ ഓരോ അവയവത്തിനും ഉപമ ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഉപമാബീജമായ സാദൃശ്യാർത്ഥത്തെ കവികൾ പലവിധമായി സമ്പാദിക്കാറുണ്ട്. മാർഗ്ഗപ്രദർശനത്തിനായി അതിൽ പ്രധാനങ്ങളെ കാണിക്കുന്നു :

സമം സമാനം സദൃശം 
തുല്യം പോൽ പോലെയെന്നപോൽ  12

ഒപ്പം നിഭം സന്നിഭം ച 
കല്പം ദേശ്യമിവാദികൾ 
വിരോധി ബന്ധു ചങ്ങാതി 
സജാതീയം സഹോദരം 13

എതിരന്യൂനമധികം 
പ്രതിപക്ഷം സപക്ഷവും
പൊരുന്നു പടവെട്ടുന്നു 
നിന്ദിക്കുന്നു ഹസിച്ചിടും 14

സ്പർദ്ധിക്കുന്നു ജയിക്കുന്നു 
ദ്രോഹിക്കുന്നു സഹിച്ചിടാ
അതിന്റെ ശോഭ നേടുന്നു
അതിൻ കാന്തി ഹരിച്ചിടും 15

അതിൻ സ്ഥാനത്തിനുചിതം
അതിനാൽ കുമ്പിടപ്പെടും
ഉപമാർത്ഥങ്ങളുണ്ടാകു-
മിങ്ങനെ പല ഭംഗിയിൽ 16

പദ്യം 8. വിരഹിവാക്യം: അതുച്ഛവർണ്ണം - മൊഴിപക്ഷത്തിൽ ശുദ്ധ വർണ്ണോച്ചാരങ്ങളുള്ളതു്; മേനിപക്ഷത്തിൽ നല്ലനിറം. അതിരതി - മിഴിപക്ഷത്തിൽ അധികം താത്പര്യം ജനിപ്പിക്കുന്നതു്; മേനിപക്ഷത്തിൽ രതിയെ അതിശയിക്കുന്നതു്.

കാരിക 13. കല്പം, ദേശ്യം ഇവ ആദികൾ എന്നു പദച്ഛേദം. ഇവ തുടങ്ങിയ സംസ്കൃതവാക്കുകളും വാചകപദമായി വരും എന്നർത്ഥം.

ഭാഷാഭൂഷണം