ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ഷഷ്ഠഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 6) / അദ്ധ്യായം 16


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ഷഷ്ഠഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 6) / അദ്ധ്യായം 16 

ശ്രീശുക ഉവാച

അഥ ദേവഋഷീ രാജൻ സമ്പരേതം നൃപാത്മജം ।
ദർശയിത്വേതി ഹോവാച ജ്ഞാതീനാമനുശോചതാം  ॥ 1 ॥ 

നാരദ ഉവാച

ജീവാത്മൻ പശ്യ ഭദ്രം തേ മാതരം പിതരം ച തേ ।
സുഹൃദോ ബാന്ധവാസ്തപ്താഃ ശുചാ ത്വത്കൃതയാ ഭൃശം  ॥ 2 ॥ 

കളേബരം സ്വമാവിശ്യ ശേഷമായുഃ സുഹൃദ് വൃതഃ ।
ഭുങ്ക്ഷ്വ ഭോഗാൻ പിതൃപ്രത്താനധിതിഷ്ഠ നൃപാസനം  ॥ 3 ॥ 

ജീവ ഉവാച

കസ്മിൻ ജൻമന്യമീ മഹ്യം പിതരോ മാതരോഽഭവൻ ।
കർമ്മഭിർഭ്രാമ്യമാണസ്യ ദേവതിര്യങ്നൃയോനിഷു  ॥ 4 ॥ 

ബന്ധുജ്ഞാത്യരിമധ്യസ്ഥമിത്രോദാസീനവിദ്വിഷഃ ।
സർവ്വ ഏവ ഹി സർവ്വേഷാം ഭവന്തി ക്രമശോ മിഥഃ  ॥ 5 ॥ 

യഥാ വസ്തൂനി പണ്യാനി ഹേമാദീനി തതസ്തതഃ ।
പര്യടന്തി നരേഷ്വേവം ജീവോ യോനിഷു കർത്തൃഷു  ॥ 6 ॥ 

നിത്യസ്യാർത്ഥസ്യ സംബന്ധോ ഹ്യനിത്യോ ദൃശ്യതേ നൃഷു ।
യാവദ്യസ്യ ഹി സംബന്ധോ മമത്വം താവദേവ ഹി  ॥ 7 ॥ 

ഏവം യോനിഗതോ ജീവഃ സ നിത്യോ നിരഹങ്കൃതഃ ।
യാവദ്യത്രോപലഭ്യേത താവത് സ്വത്വം ഹി തസ്യ തത്  ॥ 8 ॥ 

ഏഷ നിത്യോഽവ്യയഃ സൂക്ഷ്മ ഏഷ സർവ്വാശ്രയഃ സ്വദൃക് ।
ആത്മമായാഗുണൈർവിശ്വമാത്മാനം സൃജതി പ്രഭുഃ  ॥ 9 ॥ 

ന ഹ്യസ്യാതിപ്രിയഃ കശ്ചിൻ നാപ്രിയഃ സ്വഃ പരോപി വാ ।
ഏകഃ സർവ്വധിയാം ദ്രഷ്ടാ കർതൄണാം ഗുണദോഷയോഃ  ॥ 10 ॥ 

നാദത്ത ആത്മാ ഹി ഗുണം ന ദോഷം ന ക്രിയാഫലം ।
ഉദാസീനവദാസീനഃ പരാവരദൃഗീശ്വരഃ  ॥ 11 ॥ 

ശ്രീശുക ഉവാച

ഇത്യുദീര്യ ഗതോ ജീവോ ജ്ഞാതയസ്തസ്യ തേ തദാ ।
വിസ്മിതാ മുമുചുഃ ശോകം ഛിത്ത്വാത്മസ്നേഹശൃംഖലാം  ॥ 12 ॥ 

നിർഹൃത്യ ജ്ഞാതയോ ജ്ഞാതേർദേഹം കൃത്വോചിതാഃ ക്രിയാഃ ।
തത്യജുർദുസ്ത്യജം സ്നേഹം ശോകമോഹഭയാർത്തിദം  ॥ 13 ॥ 

ബാലഘ്ന്യോ വ്രീഡിതാസ്തത്ര ബാലഹത്യാഹതപ്രഭാഃ ।
ബാലഹത്യാവ്രതം ചേരുർബ്രാഹ്മണൈര്യന്നിരൂപിതം ।
യമുനായാം മഹാരാജ സ്മരന്ത്യോ ദ്വിജഭാഷിതം  ॥ 14 ॥ 

സ ഇത്ഥം പ്രതിബുദ്ധാത്മാ ചിത്രകേതുർദ്വിജോക്തിഭിഃ ।
ഗൃഹാന്ധകൂപാന്നിഷ്ക്രാന്തഃ സരഃപങ്കാദിവ ദ്വിപഃ  ॥ 15 ॥ 

കാളിന്ദ്യാം വിധിവത്സ്നാത്വാ കൃതപുണ്യജലക്രിയഃ ।
മൌനേന സംയതപ്രാണോ ബ്രഹ്മപുത്രാവവന്ദത  ॥ 16 ॥ 

അഥ തസ്മൈ പ്രപന്നായ ഭക്തായ പ്രയതാത്മനേ ।
ഭഗവാന്നാരദഃ പ്രീതോ വിദ്യാമേതാമുവാച ഹ  ॥ 17 ॥ 

ഓം നമസ്തുഭ്യം ഭഗവതേ വാസുദേവായ ധീമഹി ।
പ്രദ്യുമ്നായാനിരുദ്ധായ നമഃ സങ്കർഷണായ ച  ॥ 18 ॥ 

നമോ വിജ്ഞാനമാത്രായ പരമാനന്ദമൂർത്തയേ ।
ആത്മാരാമായ ശാന്തായ നിവൃത്തദ്വൈതദൃഷ്ടയേ  ॥ 19 ॥ 

ആത്മാനന്ദാനുഭൂത്യൈവ ന്യസ്തശക്ത്യൂർമ്മയേ നമഃ ।
ഹൃഷീകേശായ മഹതേ നമസ്തേ വിശ്വമൂർത്തയേ  ॥ 20 ॥ 

വചസ്യുപരതേഽപ്രാപ്യ യ ഏകോ മനസാ സഹ ।
അനാമരൂപശ്ചിൻമാത്രഃ സോഽവ്യാന്നഃ സദസത്പരഃ  ॥ 21 ॥ 

യസ്മിന്നിദം യതശ്ചേദം തിഷ്ഠത്യപ്യേതി ജായതേ ।
മൃൺമയേഷ്വിവ മൃജ്ജാതിസ്തസ്മൈ തേ ബ്രഹ്മണേ നമഃ  ॥ 22 ॥ 

യന്ന സ്പൃശന്തി ന വിദുർമ്മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയാസവഃ ।
അന്തർബ്ബഹിശ്ച വിതതം വ്യോമവത്തന്നതോഽസ്മ്യഹം  ॥ 23 ॥ 

     ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണമനോധിയോഽമീ 
          യദംശവിദ്ധാഃ പ്രചരന്തി കർമ്മസു ।
     നൈവാന്യദാ ലോഹമിവാപ്രതപ്തം 
          സ്ഥാനേഷു തദ് ദ്രഷ്ട്രപദേശമേതി  ॥ 24 ॥ 

ഓം നമോ ഭഗവതേ മഹാപുരുഷായ മഹാനുഭാവായമഹാവിഭൂതിപതയേ സകലസാത്വതപരിവൃഢനികരകരകമലകുഡ്മളോപലാളിതചരണാരവിന്ദയുഗള പരമ പരമേഷ്ഠിൻ നമസ്തേ  ॥ 25 ॥ 

ശ്രീശുക ഉവാച

ഭക്തായൈതാം പ്രപന്നായ വിദ്യാമാദിശ്യ നാരദഃ ।
യയാവംഗിരസാ സാകം ധാമ സ്വായംഭുവം പ്രഭോ  ॥ 26 ॥ 

ചിത്രകേതുസ്തു വിദ്യാം താം യഥാ നാരദഭാഷിതാം ।
ധാരയാമാസ സപ്താഹമബ്ഭക്ഷഃ സുസമാഹിതഃ  ॥ 27 ॥ 

തതഃ സ സപ്തരാത്രാന്തേ വിദ്യയാ ധാര്യമാണയാ ।
വിദ്യാധരാധിപത്യം സ ലേഭേഽപ്രതിഹതം നൃപഃ  ॥ 28 ॥ 

തതഃ കതിപയാഹോഭിർവ്വിദ്യയേദ്ധമനോഗതിഃ ।
ജഗാമ ദേവദേവസ്യ ശേഷസ്യ ചരണാന്തികം  ॥ 29 ॥ 

     മൃണാളഗൌരം ശിതിവാസസം സ്ഫുരത്-
          കിരീടകേയൂരകടിത്രകങ്കണം ।
     പ്രസന്നവക്ത്രാരുണലോചനം വൃതം 
          ദദർശ സിദ്ധേശ്വരമണ്ഡലൈഃ പ്രഭും  ॥ 30 ॥ 

     തദ്ദർശനധ്വസ്തസമസ്തകിൽബിഷഃ 
          സ്വച്ഛാമലാന്തഃകരണോഽഭ്യയാൻമുനിഃ ।
     പ്രവൃദ്ധഭക്ത്യാ പ്രണയാശ്രുലോചനഃ 
          പ്രഹൃഷ്ടരോമാഽഽനമദാദിപുരുഷം  ॥ 31 ॥ 

     സ ഉത്തമശ്ലോകപദാബ്ജവിഷ്ടരം 
          പ്രേമാശ്രുലേശൈരുപമേഹയൻ മുഹുഃ ।
     പ്രേമോപരുദ്ധാഖിലവർണ്ണനിർഗ്ഗമോ 
          നൈവാശകത്തം പ്രസമീഡിതും ചിരം  ॥ 32 ॥ 

     തതഃ സമാധായ മനോ മനീഷയാ 
          ബഭാഷ ഏതത്പ്രതിലബ്ധവാഗസൌ ।
     നിയമ്യ സർവ്വേന്ദ്രിയബാഹ്യവർത്തനം 
          ജഗദ്ഗുരും സാത്വതശാസ്ത്രവിഗ്രഹം  ॥ 33 ॥ 

ചിത്രകേതുരുവാച

     അജിത ജിതഃ സമമതിഭിഃ 
          സാധുഭിർഭവാൻ ജിതാത്മഭിർഭവതാ ।
     വിജിതാസ്തേഽപി ച ഭജതാ-
          മകാമാത്മനാം യ ആത്മദോഽതികരുണഃ  ॥ 34 ॥ 

     തവ വിഭവഃ ഖലു ഭഗവൻ 
          ജഗദുദയസ്ഥിതിലയാദീനി ।
     വിശ്വസൃജസ്തേംഽശാംശാസ്തത്ര 
          മൃഷാ സ്പർദ്ധന്തേ പൃഥഗഭിമത്യാ  ॥ 35 ॥ 

     പരമാണുപരമമഹതോ-
          സ്ത്വമാദ്യന്താന്തരവർത്തീ ത്രയവിധുരഃ ।
     ആദാവന്തേഽപി ച സത്ത്വാനാം 
          യദ്ധ്രുവം തദേവാന്തരാളേഽപി  ॥ 36 ॥ 

     ക്ഷിത്യാദിഭിരേഷ കിലാവൃതഃ 
          സപ്തഭിർദ്ദശഗുണോത്തരൈരണ്ഡകോശഃ ।
     യത്ര പതത്യണുകൽപഃ 
          സഹാണ്ഡകോടികോടിഭിസ്തദനന്തഃ  ॥ 37 ॥ 

     വിഷയതൃഷോ നരപശവോ 
          യ ഉപാസതേ വിഭൂതീർന്ന പരം ത്വാം ।
     തേഷാമാശിഷ ഈശ 
          തദനു വിനശ്യന്തി യഥാ രാജകുലം  ॥ 38 ॥ 

     കാമധിയസ്ത്വയി രചിതാ 
          ന പരമ രോഹന്തി യഥാ കരംഭബീജാനി ।
     ജ്ഞാനാത്മന്യഗുണമയേ 
          ഗുണഗണതോഽസ്യ ദ്വന്ദ്വജാലാനി  ॥ 39 ॥ 

     ജിതമജിത തദാ ഭവതാ 
          യദാഹ ഭാഗവതം ധർമ്മമനവദ്യം ।
     നിഷ്കിഞ്ചനാ യേ മുനയ 
          ആത്മാരാമാ യമുപാസതേഽപവർഗ്ഗായ  ॥ 40 ॥ 

     വിഷമമതിർന്ന യത്ര നൃണാം 
          ത്വമഹമിതി മമ തവേതി ച യദന്യത്ര ।
     വിഷമധിയാ രചിതോ യഃ 
          സ ഹ്യവിശുദ്ധഃ ക്ഷയിഷ്ണുരധർമ്മബഹുലഃ  ॥ 41 ॥ 

     കഃ ക്ഷേമോ നിജപരയോഃ 
          കിയാനർത്ഥഃ സ്വപരദ്രുഹാ ധർമ്മേണ ।
     സ്വദ്രോഹാത്തവ കോപഃ 
          പരസമ്പീഡയാ ച തഥാധർമ്മഃ  ॥ 42 ॥ 

     ന വ്യഭിചരതി തവേക്ഷാ 
          യയാ ഹ്യഭിഹിതോ ഭാഗവതോ ധർമ്മഃ ।
     സ്ഥിരചരസത്ത്വകദംബേ-
          ഷ്വപൃഥഗ്ദ്ധിയോ യമുപാസതേ ത്വാര്യാഃ  ॥ 43 ॥ 

     ന ഹി ഭഗവന്നഘടിതമിദം 
          ത്വദ്ദർശനാന്നൃണാമഖിലപാപക്ഷയഃ ।
     യന്നാമ സകൃച്ഛ്രവണാത്
          പുൽകസകോഽപി വിമുച്യതേ സംസാരാത്  ॥ 44 ॥ 

     അഥ ഭഗവൻ വയമധുനാ 
          ത്വദവലോകപരിമൃഷ്ടാശയമലാഃ ।
     സുരഋഷിണാ യദുദിതം 
          താവകേന കഥമന്യഥാ ഭവതി  ॥ 45 ॥ 

     വിദിതമനന്ത സമസ്തം 
          തവ ജഗദാത്മനോ ജനൈരിഹാചരിതം ।
     വിജ്ഞാപ്യം പരമഗുരോഃ 
          കിയദിവ സവിതുരിവ ഖദ്യോതൈഃ  ॥ 46 ॥ 

     നമസ്തുഭ്യം ഭഗവതേ 
          സകലജഗത്സ്ഥിതിലയോദയേശായ ।
     ദുരവസിതാത്മഗതയേ 
          കുയോഗിനാം ഭിദാ പരമഹംസായ  ॥ 47 ॥ 

     യം വൈ ശ്വസന്തമനു വിശ്വസൃജഃ ശ്വസന്തി 
          യം ചേകിതാനമനു ചിത്തയ ഉച്ചകന്തി ।
     ഭൂമണ്ഡലം സർഷപായതി യസ്യ മൂർദ്ധ്നി 
          തസ്മൈ നമോ ഭഗവതേഽസ്തു സഹസ്രമൂർദ്ധ്നേ  ॥ 48 ॥ 

ശ്രീശുക ഉവാച

സംസ്തുതോ ഭഗവാനേവമനന്തസ്തമഭാഷത ।
വിദ്യാധരപതിം പ്രീതശ്ചിത്രകേതും കുരൂദ്വഹ  ॥ 49 ॥ 

ശ്രീഭഗവാനുവാച

യന്നാരദാംഗിരോഭ്യാം തേ വ്യാഹൃതം മേഽനുശാസനം ।
സംസിദ്ധോഽസി തയാ രാജൻ വിദ്യയാ ദർശനാച്ച മേ  ॥ 50 ॥ 

അഹം വൈ സർവ്വഭൂതാനി ഭൂതാത്മാ ഭൂതഭാവനഃ ।
ശബ്ദബ്രഹ്മ പരം ബ്രഹ്മ മമോഭേ ശാശ്വതീ തനൂ  ॥ 51 ॥ 

ലോകേ വിതതമാത്മാനം ലോകം ചാത്മനി സന്തതം ।
ഉഭയം ച മയാ വ്യാപ്തം മയി ചൈവോഭയം കൃതം  ॥ 52 ॥ 

യഥാ സുഷുപ്തഃ പുരുഷോ വിശ്വം പശ്യതി ചാത്മനി ।
ആത്മാനമേകദേശസ്ഥം മന്യതേ സ്വപ്ന ഉത്ഥിതഃ  ॥ 53 ॥ 

ഏവം ജാഗരണാദീനി ജീവസ്ഥാനാനി ചാത്മനഃ ।
മായാമാത്രാണി വിജ്ഞായ തദ്‌ദ്രഷ്ടാരം പരം സ്മരേത്  ॥ 54 ॥ 

യേന പ്രസുപ്തഃ പുരുഷഃ സ്വാപം വേദാത്മനസ്തദാ ।
സുഖം ച നിർഗ്ഗുണം ബ്രഹ്മ തമാത്മാനമവേഹി മാം  ॥ 55 ॥ 

ഉഭയം സ്മരതഃ പുംസഃ പ്രസ്വാപപ്രതിബോധയോഃ ।
അന്വേതി വ്യതിരിച്യേത തജ്ജ്ഞാനം ബ്രഹ്മ തത്പരം  ॥ 56 ॥ 

യദേതദ് വിസ്മൃതം പുംസോ മദ്ഭാവം ഭിന്നമാത്മനഃ ।
തതഃ സംസാര ഏതസ്യ ദേഹാദ്ദേഹോ മൃതേർമൃതിഃ  ॥ 57 ॥ 

ലബ്ധ്വേഹ മാനുഷീം യോനിം ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംഭവാം ।
ആത്മാനം യോ ന ബുദ്ധ്യേത ന ക്വചിത്ക്ഷേമമാപ്നുയാത്  ॥ 58 ॥ 

സ്മൃത്വേഹായാം പരിക്ലേശം തതഃ ഫലവിപര്യയം ।
അഭയം ചാപ്യനീഹായാം സങ്കൽപാദ് വിരമേത്കവിഃ  ॥ 59 ॥ 

സുഖായ ദുഃഖമോക്ഷായ കുർവ്വാതേ ദമ്പതീ ക്രിയാഃ ।
തതോഽനിവൃത്തിരപ്രാപ്തിർദുഃഖസ്യ ച സുഖസ്യ ച  ॥ 60 ॥ 

ഏവം വിപര്യയം ബുദ്ധ്വാ നൃണാം വിജ്ഞാഭിമാനിനാം ।
ആത്മനശ്ച ഗതിം സൂക്ഷ്മാം സ്ഥാനത്രയവിലക്ഷണാം  ॥ 61 ॥ 

ദൃഷ്ടശ്രുതാഭിർമ്മാത്രാഭിർന്നിർമുക്തഃ സ്വേന തേജസാ ।
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസന്തുഷ്ടോ മദ്ഭക്തഃ പുരുഷോ ഭവേത്  ॥ 62 ॥ 

ഏതാവാനേവ മനുജൈർ യോഗനൈപുണ്യബുദ്ധിഭിഃ ।
സ്വാർത്ഥഃ സർവ്വാത്മനാ ജ്ഞേയോ യത്പരാത്മൈകദർശനം  ॥ 63 ॥ 

ത്വമേതച്ഛ്രദ്ധയാ രാജന്നപ്രമത്തോ വചോ മമ ।
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്പന്നോ ധാരയന്നാശു സിധ്യസി  ॥ 64 ॥ 

ശ്രീശുക ഉവാച

ആശ്വാസ്യ ഭഗവാനിത്ഥം ചിത്രകേതും ജഗദ്ഗുരുഃ ।
പശ്യതസ്തസ്യ വിശ്വാത്മാ തതശ്ചാന്തർദ്ദധേ ഹരിഃ  ॥ 65 ॥