നാട്യശാസ്ത്രം/അദ്ധ്യായം29
അഥ ഏകോനത്രിംശത്തമോഽധ്യായഃ
ഷഡ്ജോദീച്യവതീ ചൈവ ഷഡ്ജമധ്യാ തഥൈവ ച | 
മധ്യപഞ്ചമബാഹുല്യാത് കാര്യാ ശൃംഗാരഹാസ്യയോഃ ||  1|| 
ഷാഡ്ജീ ത്വഥാർഷഭീ ചൈവ സ്വസ്വരാംശപരിഗ്രഹാത് | 
വീരരൗദ്രാദ്ഭുതേഷ്വേതേ പ്രയോജ്യേ ഗാനയോക്തൃഭിഃ ||  2|| 
നിഷാദേഽംശേ തു നൈഷാദീ  ഗാന്ധാരേ ഷഡ്ജകൈശികീ | 
കരുണേ തു രസേ കാര്യാ ജാതിഗാനവിശാരദൈഃ ||  3|| 
ധൈവതീ ധൈവതാംശേ തു ബീഭത്സേ സഭയാനകേ | 
ധ്രുവാവിധാനേ കർതവ്യാ ജാതിർഗാനേ പ്രയത്നതഃ | 
രസം കാര്യമവസ്ഥാം ച ജ്ഞാത്വാ യോജ്യാ പ്രയോക്തൃഭിഃ | 
ഷഡ്ജഗ്രാമാശ്രിതാ ഹ്യേതാഃ പ്രയോജ്യാ ജാതയോ ബുധൈഃ ||  4|| 
അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി മധ്യമഗ്രാമസംശ്രയാഃ | 
ഗാന്ധാരീരക്തഗാന്ധാര്യൗ ഗാന്ധാരാംശോപപത്തിതഃ | 
കരുണേ തു രസേ കാര്യേ നിഷാദേഽംശേ തഥൈവ ച ||  5|| 
മധ്യമാ പഞ്ചമീ ചൈവ നന്ദയന്തീ തഥൈവ ച | 
ഗാന്ധാരപഞ്ചമീ ചൈവ മധ്യമോദീച്യവാ തഥാ | 
മധ്യമപഞ്ചമബാഹുല്യാത് കാര്യാഃ ശൃംഗാരഹാസ്യയോഃ ||  6|| 
കാർമാരവീ തഥാ ചാന്ധ്രീ ഗാന്ധാരോദീച്യവാ തഥാ | 
വീരേ രൗദ്രേഽദ്ഭുതേ കാര്യാഃ ഷഡ്ജർഷഭാംശയോജിതാഃ | 
കൈശികീ ധൈവതാംശേ തു ബീഭത്സേ സഭയാനകേ ||  7|| 
ഏകൈവ ഷഡ്ജമധ്യാ ജ്ഞേയാ സർവരസസംശ്രയാ ജാതിഃ | 
തസ്യാസ്ത്വംശാഃ സർവേ സ്വരാസ്തു വിഹിതാഃ പ്രയോഗവിധൗ ||  8|| 
യോ യദാ ബലവാൻ യസ്മിൻ സ്വരോ ജാതിസമാശ്രയാത് | 
തത്പ്രവൃത്തം രസേ കാര്യം ഗാനം ഗേയേ പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  9|| 
മധ്യപഞ്ചമഭൂയിഷ്ഠം ഗാനം ശൃംഗാരഹാസ്യയോഃ | 
ഷഡ്ജർഷഭപ്രായകൃതം വീരരൗദ്രാദ്ഭുതേഷു ച ||  10|| 
ഗാന്ധാരഃ സപ്തമശ്ചായം കരുണേ ഗാനമിഷ്യതേ | 
തഥാ ധൈവതഭൂയിഷ്ഠം ബീഭത്സേ സഭയാനകേ ||  11|| 
ഏകൈവ ഷഡ്ജമധ്യാ വിജ്ഞേയാഖിലരസാശ്രയാ ജാതിഃ | 
തസ്യാസ്ത്വംശാഃ സർവേ സ്വരാശ്ച വിഹിതാഃ പ്രയോഗവിധൗ ||  12|| 
സർവേഷ്വംശേഷു രസാ നിയമവിധാനേന സമ്പ്രയോക്തവ്യാഃ | 
കാകല്യന്തരവിഹിതാ വിശേഷയുക്താസ്തു ബലവന്തഃ | 
ഏവമേതാ ബുധൈർജ്ഞേയാ ജാതയോ നാട്യസംശ്രയാഃ ||  13|| 
പാഠ്യപ്രയോഗവിഹിതാൻ സ്വരാംശ്ചാപി നിബോധത | 
ഹാസ്യശൃംഗാരയോഃ കാര്യൗ സ്വരൗ മധ്യമപഞ്ചമൗ | 
ഷഡ്ജർഷഭൗ ച കർതവ്യൗ വീരരൗദ്രാദ്ഭുതേഷ്വഥ ||  
ഗാന്ധാരശ്ച നിഷാദശ്ച കർതവ്യൗ കരുണേ രസേ | 
ധൈവതശ്ച പ്രയോഗജ്ഞൈർബീഭത്സേ സഭയാനകേ ||  
അത ഊർധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി വർണാലങ്കാരലക്ഷണം | 
ആരോഹീ ചാവരോഹീ ച സ്ഥായിസഞ്ചാരിണൗ തഥാ | 
വർണാശ്ചത്വാര ഏവൈതേ ഹ്യലങ്കാരാസ്തദാശ്രയാഃ ||  14|| 
ആരോഹന്തി സ്വരാ യത്രാരോഹീതി സ തു സഞ്ജ്ഞിതഃ | 
യത്ര ചൈവാവരോഹന്തി സോഽവരോഹീ പ്രകീർതിതഃ ||  15|| 
സ്ഥിരാഃ സ്വരാഃ സമാ യത്ര സ്ഥായീ വർണഃ സ ഉച്യതേ | 
സഞ്ചരന്തി സ്വരാ യത്ര സ സഞ്ചാരീതി കീർതിതഃ ||  16|| 
ശാരീരസ്വരസംഭൂതാസ്ത്രിസ്ഥാനഗുണഗോചരാഃ | 
ചത്വാരോ ലക്ഷണോപേതാ വർണാസ്തത്ര പ്രകീർതിതാഃ ||  17|| 
ഏവം ലക്ഷണസംയുക്തം യദാ വർണോഽനുകർഷതി | 
തദാ വർണസ്യ നിഷ്പത്തിർജ്ഞേയാ സ്വരസമുദ്ഭവാ ||  18|| 
ഏതേ വർണാസ്തു വിജ്ഞേയാശ്ചത്വാരോ ഗീതയോജകാഃ | 
ഏതാൻ സമാശ്രിതാൻ സമ്യഗലങ്കാരാൻ നിബോധത ||  19|| 
പ്രസന്നാദിഃ പ്രസന്നാന്തഃ പ്രസന്നാദ്യന്ത ഏവ ച | 
പ്രസന്നമധ്യശ്ച തഥാ ക്രമരേചിത ഏവ ച | 
പ്രസ്താരശ്ച പ്രസാദശ്ച സപ്തൈതേ സ്ഥായിവർണഗാഃ ||  20|| 
അഥ സഞ്ചാരിജാൻ ഭൂയഃ കീർത്യമാനാന്നിബോധത | 
മന്ദ്രസ്തഥാ പ്രസന്നാദിഃ പ്രേംഖിതോ ബിന്ദുരേവ ച | 
സന്നിവൃത്തഃ പ്രവൃത്തശ്ച രേചിതഃ കമ്പിതഃ സമഃ ||  21|| 
കുഹരശ്ചൈവ വേണുശ്ച രഞ്ചിതോ ഹ്യവലോകിതഃ | 
ആവർതകഃ പരാവൃത്തഃ സഞ്ചാരിണ്യശ്ചതുർദശ ||  22|| 
നിഷ്കർഷോഭ്യുചയശ്ചൈവ ഹസിതോ ബിന്ദുരേവ ച | 
പ്രേംഖോലിതസ്തഥാക്ഷിപ്തോ വിസ്തീർണോദ്ധടിതസ്തഥാ ||  23|| 
ഹ്രാദമാനഃ സമ്പ്രദാനഃ സന്ധിഃ പ്രച്ഛാദനസ്തഥാ | 
പ്രസന്നാദിഃ പ്രസന്നാന്ത ഇത്യാരോഹേ ത്രയോദശ ||  24|| 
വിധൂതശ്ച ത്രിവർണശ്ച തഥോദ്വാഹിത ഏവ ച | 
ഉദ്ഗീതശ്ച തഥാ വേണിർവിജ്ഞേയാ ഹ്യവരോഹിണഃ ||  25|| 
സപ്തരൂപഗതാ ജ്ഞേയാ അലങ്കാരാ ബുധൈസ്ത്വിമേ | 
നൈതേ സർവേ ധ്രുവാസ്വിഷ്ടാഃ ശ്രുതിവർണപ്രകർഷണാത് ||  26|| 
ന ഹി വർണപ്രകർഷസ്തു ധ്രുവാണാം സിദ്ധിരിഷ്യതേ | 
ശ്യേനോ വാപ്യഥവാ ബിന്ദുര്യേ ചാന്യേതി പ്രകർഷിണഃ ||  27|| 
തേ ധ്രുവാണാം പ്രയോഗേഷു ന കാര്യാഃ സ്വപ്രമാണതഃ | 
തദ്ധ്രുവാണാം പ്രയോഗേ തു കാര്യാ ഹ്യാരോഹിണഃ സ്വരാഃ ||  28|| 
യസ്മാദർഥാനുരൂപാ ഹി ധ്രുവാ കാര്യാർഥദർശികാ | 
വർണാനാം തു പുനഃ കാര്യം കൃശത്വം പദസംശ്രയം ||  29|| 
യേഽത്ര പ്രയോഗേ ഗച്ഛന്തി താംശ്ച വർണാൻ നിബോധത | 
പ്രസന്നാദിഃ പ്രസന്നാന്തഃ പ്രസന്നാദ്യന്ത ഏവ ച ||  30|| 
പ്രസന്നമധ്യമശ്ചൈവ ബിന്ദുഃ കമ്പിതരേചിതൗ | 
താരശ്ചൈവ ഹി മന്ദ്രശ്ച തഥാ താരതരഃ പുനഃ | 
പ്രേംഖോലിതസ്താരമന്ദ്രോ മന്ദ്രതാരഃ സമസ്തഥാ ||  31|| 
സന്നിവൃത്തഃ പ്രവൃത്തശ്ച പ്രസാദോഽപാംഗ ഏവ ച | 
ഊർമിഃ പ്രേംഖോഽവലോകശ്ച ഇത്യേതേ സർവവർണഗാഃ ||  32|| 
സ്ഥായിവർണാദൃതേ ചൈഷാം സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി ലക്ഷണം | 
ക്രമശോ ദീപിതോ യഃ സ്യാത് പ്രസന്നാദിഃ സ കഥ്യതേ ||  33|| 
വ്യസ്തോച്ചാരിത ഏവൈഷ പ്രസന്നാന്തോ വിധീയതേ | 
ആദ്യന്തയോഃ പ്രസന്നത്വാത് പ്രസന്നാദ്യന്ത ഇഷ്യതേ ||  34|| 
പ്രസന്നമധ്യോ മധ്യേ തു പ്രസന്നത്വാദുദാഹൃതഃ | 
സർവസാമ്യാത് സമോ ജ്ഞേയഃ സ്ഥിതസ്ത്വേകസ്വരോഽപി യഃ ||  35|| 
ആദിമധ്യലയോ യത്ര സ ചോർമിരിതി സഞ്ജ്ഞിതഃ | 
ശ്രുതയോഽന്ത്യാദ് ദ്വിതീയസ്യ മൃദുമധ്യായതാഃ സ്വരാഃ ||  36|| 
ആയതത്വം ഭവേന്നീചേ മൃദുത്വം തു വിപര്യയേ | 
സ്വേ സ്വരേ മധ്യമത്വം ച മൃദുമധ്യമയോസ്തഥാ | 
ദീപ്തായതേ കരുണാനാം ശ്രുതീനാമേഷ നിശ്ചയഃ ||  37|| 
ബിന്ദുരേകകലോ ജ്ഞേയഃ കമ്പിതശ്ച കലാദ്വയം | 
ഗതാഗതപ്രവൃത്തോ യഃ സ പ്രേംഖോലിത ഇഷ്യതേ ||  38|| 
യസ്തു കണ്ഠേ സ്വരോഽധഃ സ്യാത് സ തു താരഃ പ്രകീർതിതഃ | 
ഉരോഗതസ്തഥാ മന്ദ്രോ മൂർധ്നി താരതരസ്തഥാ ||  39|| 
ക്രമാഗതസ്തു യസ്താരഃ ഷഷ്ഠഃ പഞ്ചമ ഏവ വാ | 
താരമന്ദ്രപ്രസന്നസ്തു ജ്ഞേയോ മന്ദ്രഗതഃ സ ച ||  40|| 
ലംഘയിത്വാ പരാൻ മന്ദ്രാത് പരാം താരഗതിം ഗതഃ | 
മന്ദ്രതാരപ്രസന്നസ്തു വിജ്ഞേയോ ഹ്യവരോഹണാത് ||  41|| 
പ്രസന്നാന്തഃ സ്വരോ യത്ര പ്രസാദഃ സ തു സഞ്ജ്ഞിതഃ | 
അപാംഗകിസ്തു വിജ്ഞേയഃ സ്വരാണാമഥ സഞ്ചരാത് ||  42|| 
രേചിതഃ ശിരസി ജ്ഞേയഃ കമ്പിതം തു കലാത്രയം | 
കണ്ഠേ നിരുദ്ധപവനഃ കുഹരോ നാമ ജായതേ ||  43|| 
ഏവമേതേ ത്വലങ്കാരാ വിജ്ഞേയാ വർണസംശ്രയാഃ | 
അഥ ഗീതീഃ പ്രവക്ഷ്യാമി ഛന്ദോഽക്ഷരസമന്വിതാഃ ||  44|| 
ശശിനാ രഹിതേവ നിശാ വിജലേവ നദീ ലതാ വിപുഷ്പേവ | 
അവിഭൂഷിതേവ ച സ്ത്രീ ഗീതിരലങ്കാരഹീനാ സ്യാത് ||  45|| 
പ്രഥമാ മാഗധീ ജ്ഞേയാ ദ്വിതീയാ ചാർധമാഗധീ | 
സംഭാവിതാ തൃതീയാ തു ചതുർഥീ പൃഥുലാ സ്മൃതാ ||  46|| 
ത്രിനിവൃത്തപ്രഗീതാ യാ ഗീതിഃ സാ മാഗധീ സ്മൃതാ | 
അർധതഃ സന്നിവൃത്താ ച വിജ്ഞേയാ ഹ്യർധമാഗധീ ||  47|| 
സംഭാവിതാ ച വിജ്ഞേയാ ഗുർവക്ഷരസമന്വിതാ | 
പൃഥുലാഖ്യാ ച വിജ്ഞേയാ നിത്യം ലഘ്വക്ഷരാന്വിതാ ||  48||                  
ഏതാസ്തു ഗീതയോ ജ്ഞേയാ ധ്രുവായോഗം വിനൈവ ഹി | 
ഗാന്ധർവ ഏവ യോജ്യാസ്തു നിത്യം ഗാനപ്രയോക്തൃഭിഃ ||  49|| 
ഗീതയോ ഗദിതാഃ സമ്യഗ് ധാതൂംശ്ചൈവ നിബോധത | 
വിസ്താരഃ കരണശ്ച സ്യാദാവിദ്ധോ വ്യഞ്ജനസ്തഥാ | 
ചത്വാരോ ധാതവോ ജ്ഞേയാ വാദിത്രകരണാശ്രയാഃ ||  50|| 
സംഘാതജോഽഥ സമവായജശ്ച വിസ്താരജോഽനുബന്ധകൃതഃ | 
ജ്ഞേതശ്ചതുഷ്പ്രകാരോ ധാതുർവിസ്താരസഞ്ജ്ഞശ്ച ||  51|| 
വിധയസ്തു സ്മൃതാസ്തസ്യ പൂർവം വിസ്താര ഏവ ച | 
സംഘാതസമവായൗ തു വിജ്ഞേയൗ തൗ ദ്വിഅത്രികൗ ||  52|| 
പൂർവശ്ചതുർവിധസ്തത്ര പശ്ചിമോഽഷ്ടവിധഃ സ്മൃതഃ | 
കരണാനാം വിശേഷേണ വിജ്ഞേയൗ തൗ പൃഥക് പൃഥക് ||  53|| 
അധശ്ചോർധ്വം ച വിജ്ഞേയാവധരോത്തരജൗ സ്വരൗ | 
സംഘാതജോ വിധിസ്ത്വേഷ വിജ്ഞേയോ വാദനം പ്രതി ||  54|| 
ദ്വിരുത്തരോ ദ്വിരധരസ്ത്വധരാദിശ്ചോത്തരാവസാനശ്ച | 
ജ്ഞേയസ്തഥോത്തരാദിഃ പുനരപ്യധരാവസാനശ്ച ||  55|| 
സമവായജസ്തഥാ സ്യാത് ത്രിരുത്തരസ്ത്രിരധരശ്ച വിജ്ഞേയഃ | 
ദ്വിരധരോത്തരാധരാന്തോ ദ്വിരധരശ്ചോത്തരവിരാമശ്ച ||  56|| 
ഉത്തരമുഖോ ദ്വിരധരോ ദ്വിരുത്തരാവസാനശ്ച | 
മധ്യോത്തരോ ദ്വിരധരോ ദ്വിരുത്തരോഽപ്യധരമധ്യശ്ച ||  57|| 
അനുബന്ധസ്തു ജ്ഞേയോ വ്യാസസമാസാച്ച നിയതമേഷാം ഹി | 
ഏവം ചതുർദശവിധോ വിസ്താരോ ധാതുരാഖ്യാതഃ ||  58|| 
രിഭിതോച്ചയനീരിഭിതോ ഹ്രാദസ്തു തഥാനുബന്ധഃ സ്യാത് | 
പഞ്ചവിധോ വിജ്ഞേയോ വീണാവാദ്യേ കരണധാതുഃ ||  59|| 
ത്രികപഞ്ചസപ്തനവകൈര്യഥാക്രമം സംയുതോ ഭവേദ്വാദ്യേ | 
സർവൈരനുബന്ധകൃതൈർഗുർവന്തഃ സ്യാത് കരണധാതുഃ ||  60|| 
ക്ഷേപഃ പ്ലുതോഽതിപാതോഽതികീർണമനുബന്ധസഞ്ജ്ഞിതശ്ചൈവ | 
ആവിദ്ധോ വിഷ്ടോ യോ ധാതുർവൈ പഞ്ചവിധ ഏവ ||  61|| 
ദ്വിത്രിചതുഷ്കനവകൈഃ പ്രഹാരൈഃ ക്രമശഃ കൃതൈഃ | 
ആവിദ്ധധാതുർവിജ്ഞേയഃ സാനുബന്ധവിഭൂഷിതഃ ||  62|| 
വ്യഞ്ജനധാതോഃ പുഷ്പം കലതലനിഷ്കോടിതം തഥോദ്ധൃഷ്ടം | 
രേഫോഽനുബന്ധസഞ്ജ്ഞോഽനുസ്വനിതം ബിന്ദുരവമൃഷ്ടം ||  63|| 
കനിഷ്ഠാംഗുഷ്ഠസംയുക്തം പുഷ്പമിത്യഭിസഞ്ജ്ഞിതം | 
അംഗുഷ്ഠാഭ്യാം സമം തന്ത്ര്യോഃ സ്പർശനം യത് കലം തു തത് ||  64|| 
വാമേന പീഡനം കൃത്വാ ദക്ഷിണേനാഹതിസ്തലേ | 
സവ്യാംഗുഷ്ഠപ്രഹാരസ്തു നിഷ്കോടിതമിഹോച്യതേ ||  65|| 
പ്രഹാരോ വാമതർജന്യാ ഉദ്ധൃഷ്ടമിതി സഞ്ജ്ഞിതം | 
സർവാംഗുലിസമാക്ഷേപോ രേഫ ഇത്യഭിസഞ്ജ്ഞിതഃ | 66||  
തലസ്ഥാനേഽധസ്തന്ത്രീണാമനുസ്വനിതമുച്യതേ | 
ഗുർവക്ഷരകൃതാ തന്ത്രീ ബിന്ദുരിത്യഭിസഞ്ജ്ഞിതഃ ||  67|| 
കനിഷ്ഠാംഗുഷ്ഠകാഭ്യാം തു ദക്ഷിണാഭ്യാമധോമുഖം | 
തന്ത്രീഷു ത്രിപ്രഹാരം ചാപ്യവമൃഷ്ടം പ്രകീർതിതം ||  68|| 
വ്യാസസമാസാദേഷാമനുബന്ധഃ സാർവധാതുകോ ജ്ഞേയഃ | 
ഇതി ദശവിധഃ പ്രയോജ്യോ വീണായാം വ്യഞ്ജനോ ധാതുഃ ||  69|| 
ഇത്യേതേ ധാതവഃ പ്രോക്താശ്ചത്വാരോ ലക്ഷണാന്വിതാഃ | 
തിസൃണാമപി വൃത്തീനാം യേഷു വാദ്യം പ്രതിഷ്ഠിതം ||  70|| 
തിസ്രസ്തു വൃത്തയശ്ചിത്രാദക്ഷിണാവൃത്തിസഞ്ജ്ഞിതാഃ | 
വാദ്യഗീതോഭയഗുണാ നിർദിഷ്ടാന്താ യഥാക്രമം ||  71|| 
തിസ്രോ ഗീതിവൃത്തയഃ പ്രാധാന്യേന ഗ്രാഹ്യാഃ |  ചിത്രാ വൃത്തിർദക്ഷിണാ ചേതി
|  താസാം താലഗീതിലയയതിമാർഗപ്രാധാന്യാനി യഥാസ്വം വ്യഞ്ജകാനി
ഭവന്തി |  തത്ര ചിത്രായാം
സങ്ക്ഷിപ്തവാദ്യതാലദ്രുതലയസമായത്യ്നാഗതഗ്രഹാണാം പ്രാധാന്യം |  തഥാ
വൃത്തൗ ഗീതവാദിത്രദ്വികലാതാലമധ്യലയസ്രോതോഗതായതിസമഗ്രഹമാർഗാണാം
പ്രാധാന്യം |  ദക്ഷിണായാം
ഗീതിചതുഷ്കലതാലവിലംബിതലയഗോപുച്ഛായത്യതീതഗ്രഹമാർഗാണാം
പ്രാധാന്യം |  
സർവാസാമേവ വൃത്തീനാം ലലിതാദ്യാസ്തു ജാതയഃ | 
ധാതുഭിഃ സഹ സംയുക്താ ഭവന്തി ഗുണവത്തരാഃ ||  72|| 
ഏതേഷാം ധാതൂനാം സമവായാജ്ജാതയസ്തു ജായന്തേ | 
സ്യാദുദാത്തലലിതരിഭിതഘനസഞ്ജ്ഞാശ്ചതസ്രസ്തു ||  73|| 
തത്രോദാഅതാ വിസ്താരധാതുവിഷയാ ഹ്യുദാത്തത്വാത് | 
ലലിതാ വ്യഞ്ജനധാതോർലലിതത്വാദേവ സമ്പ്രയോക്തവ്യാ ||  74|| 
ആവിദ്ധധാതുവിഷയാ രിഭിതാ ലഘുസഞ്ചയാദ് വിനിർദിഷ്ടാ | 
കരണവിഷയാ ച ഘനസഞ്ജ്ഞാ ഗുരുലഘുസഞ്ചയാത്തു സ്യാത് ||  75||  
ത്രിവിധം ഗീതേ കാര്യം വാദ്യം വീണാസമുദ്ഭവം തജ്ജ്ഞൈഃ | 
തത്ത്വം ഹ്യനുഗതമോഘഃ സ്ഥാനൈകകരണസമായുക്താഃ ||  76|| 
ലയതാലവർണപദയതിഗീത്യക്ഷരഭാവകം ഭവേത് തത്ത്വം | 
ഗീതം തു യദനുഗച്ഛത്യനുഗതമിതി തദ്ഭവേദ്വാദ്യം ||  77|| 
ആവിദ്ധകരണബഹുലം ഹ്യുപര്യുപരിപാണികം ദ്രുതലയം ച | 
അനപേക്ഷിതഗീതാർഥം വാദ്യം ത്വോഘേ വിധാതവ്യം ||  78|| 
ഏവം ജ്ഞേയാ വൈണേ വാദ്യവിധാനേ തു ധാതവസ്തജ്ജ്ഞൈഃ | 
ലക്ഷ്യാമ്യതഃ പരമഹം നിർഗീതവിധാനസമവായം ||  79|| 
ആശ്രാവണാ തഥാഽരംഭോ വക്ത്രപാണിസ്തഥൈവ ച | 
സംഖോടനാ തഥാ കാര്യം പുനശ്ച പരിഘട്ടനാ ||  80|| 
മാർഗാസാരിതമേതത് സ്യാല്ലീലാകൃതമഥാപി ച | 
ആസാരിതാനി ച തഥാ ത്രിപ്രകാരകൃതാനി തു ||  81|| 
ഏതാനി തു ബഹിർഗീതാന്യാഹുർവാദ്യവിദോ ജനാഃ | 
സതാലാനി ഹ്യതാലാനി ചിത്തവൃത്തൗ കൃതാനി തു ||  82|| 
പ്രയോജനം ച വിജ്ഞേയം പൂർവരംഗവിധിം പ്രതി | 
ഏതേഷാം സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി ലക്ഷണം സനിദർശനം ||  83|| 
ആസ്രാവണാ നാമ | 
വിസ്താരധാതുവിഹിതൈഃ കരണൈഃ പ്രവിഭാഗശോ ദ്വിരഭ്യസ്തൈഃ | 
ദ്വിശ്ചാപി സന്നിവൃത്തൈഃ കരണോപചയൈഃ ക്രമേണ സ്യാത് ||  84|| 
ഗുരുണീ ത്വാദാവേകാദശകം ചതുർദശം സപഞ്ചദശം | 
സചതുർവിംശകമേവം ദ്വിഗുണീകൃതമേതദേവ സ്യാത് ||  85|| 
ലഘുനീ ഗുരു ചൈവ സ്യാദഥാഷ്ടമം ഗുരു ഭവേത്തഥാ ച പുനഃ | 
ഷട് ച ലഘൂനി തതോഽന്ത്യേ ഗുർവാദ്യാശ്രാവണായാം തു ||  86|| 
ത്രിഃശമ്യോപരിപാണൗ താലാവപ്യേവമേവ ചൈകികവാൻ | 
സമപാണൗ ദ്വേ ശമ്യേ താലാവപ്യേവമേവാഥ ||  87|| 
ഭൂയഃ ശമ്യാതാലാവവപാണാവുത്തരസ്ഥാ ചൈവ | 
ചഞ്ചത്പുടസ്തഥാ സ്യാദേവം ഹ്യാശ്രാവണാതാലഃ ||  88|| 
അത്രോദാഹരണം | 
ജ്ഹണ്ടും ജഗതി യവലിതക ജംബുക ഝണ്ടും തിതി ച ലഘു ച ഝണ്ടും | 
ദിംഗലേ ഗണപതിപശുപതിജംബുക ദിംഗലേ വരഭുജ ദിഗിനഗി ചാ | 
തിതി ചാദിനി നിഗിചാ പശുപതി നീതിചാ ||  
അഥാരംഭഃ | 
ദീർഘാണ്യാദാവഷ്ടൗ ദ്വാദശ ച ലഘൂനി നൈധനം ചൈവ | 
ചത്വാരി ഗുരൂണി തഥാ ഹ്രസ്വാന്യഷ്ടൗ ച ദീർഘം ച ||  89|| 
ലഘുസഞ്ജ്ഞാനി ചതുർധാ നിധനം ദ്വിഗുണീകൃതാനി ദീർഘേ ദ്വേ | 
അഷ്ടൗ ലഘൂനി നൈധനമിത്യാരംഭേഽക്ഷരവിധാനം ||  90|| 
അത്രോദാഹരണം | 
ജ്ഹണ്ടും ഝണ്ടും ഝണ്ടും ഝണ്ടും ജഗതി യവലിതക ദിഗിനിഗിചാ | 
ദിംഗ്ലേ ദിംഗ്ലേ തിതി ഝഝലകുചഝലജംബുക തിതിചാ | 
ഗണപതി സുരപതി പശുപതി ചാ ||  
അസ്യ തു വാദ്യം | 
കാര്യം ത്രിപർവരഹിതൈരുദ്വഹനൈരപ്യഥ സമവരോഹൈഃ | 
തലരിഭിതഹ്രാദയുതൈഃ കരണൈർവിസ്താരഭൂയിഷ്ഠൈഃ ||  
അപചയയുക്തൈർദ്വിസ്ത്രിസ്തഥാ നിവൃത്തൈർദ്വിരഭ്യസ്തൈഃ | 
ആരംഭോഽപ്യവതരണസ്ത്രിപർവയുക്തൈശ്ച കർതവ്യഃ ||  
താലസ്ത്രികലസ്ത്വാദൗ ശമ്യൈകകലാ കലാദ്വയേ താലഃ | 
ദ്വികലാ ച പുനഃ ശമ്യാ താലോ ദ്വികലശ്ച കർതവ്യഃ ||  91|| 
ത്രികലശ്ച സന്നിപാതഃ പുനഃ പിതാപുത്രകശ്ച ഷട്പൂർവഃ | 
ചഞ്ചത്പുടസ്തഥാ സ്യാദാരംഭേ താലയോഗസ്തു ||  92|| 
അസ്യ തു വാദ്യം | 
കാര്യം ത്രിപർവരഹിതൈരുദ്വഹനൈരപ്യഥ സമവരോഹൈഃ | 
തലരിഭിതഹ്രാദയുതൈഃ കരണൈർവിസ്താഭൂയിഷ്ഠൈഃ ||  93|| 
അപചയയുക്തൈർദ്വിസ്ത്രിസ്തഥാ നിവൃത്തൈർദ്വിരഭ്യസ്തൈഃ | 
ആരംഭോഽപ്യവതരണസ്ത്രിപർവയുക്തൈശ്ച കർതവ്യഃ ||  94|| 
അഥ വക്ത്രപാണിഃ | 
ഗുരൂണി പഞ്ച ഹ്രസ്വാനി ഷഡ്ഗുരുശ്ച ചതുർഗുണഃ | 
ഗുരുണീ ദ്വേ ലഘു ത്വേകം ചത്വാര്യഥ ഗുരൂണി ഹി ||  95|| 
ചത്വാര്യഥ ലഘൂനി സ്യുസ്ത്രീണി ദീർഘാണി ചൈവ ഹി | 
ലഘൂന്യഷ്ടൗ ച ദീർഘം ച വക്ത്രപാണൗ ഭവേദ്വിധിഃ ||  96|| 
അത്രോദാഹരണം | 
ദിംഗലേ ഝണ്ടും ജംബുക ജഗതി യ ഝണ്ടും ദിംഗലേ | 
ഘേന്ദൃം ഘേടോ ഘാടോ ഭട്ടുനകിടി ഇനം ദുങ് ||  
ഘദുഗദുകിടമടനം | 
അസ്യ വാദ്യം | 
ആവിദ്ധകരണയുക്തോ ദ്വ്യംഗഃ സ്യാദേകപ്രവൃത്തൗ വാ | 
അൽപവ്യഞ്ജനധാതുർവാദ്യവിധിർവക്ത്രപാണൗ തു ||  97|| 
ദ്വികലേ മദ്രകേ യത്തു ശമ്യാതാലാദിപാതം | 
തത്സർവം വക്ത്രപാണൗ തു കാര്യമഷ്ടകലാന്വിതം ||  98|| 
തസ്യാധസ്താത് പുനഃ കാര്യം പഞ്ചപാണിചതുഷ്ടയം | 
വക്ത്രപാണേരയം താലോ മുഖപ്രതിമുഖാശ്രയഃ ||  99|| 
അഥ സംഖോടനാ | 
ഗുരുണീ ലഘൂന്യഥാഷ്ടൗ ദീർഘം ദ്വിഗുണം തഥാ ച കർതവ്യം | 
ലഘുദീർഘേ ലഘു ച പുനശ്ചതുർഗുണം സമ്പ്രകർതവ്യം ||  100|| 
പുനരഷ്ടൗ ഹ്രസ്വാനി സ്യുരിഹ തഥാ നൈധനം ച കർതവ്യം | 
സംഖോടനവസ്തുവിധൗ ഹ്രസ്വഗുരുവിധിഃ സമുദ്ദിഷ്ടഃ ||  101|| 
സംഖോടനായാ ഉദാഹരണം പ്രകൽപ്യ കൃതം | 
ദിംഗലേ ജഗതി യ വലതി കതേചാതിചാതിഝ ലഘു ചഝല പശുപതിചാ | 
അസ്യാ വാദ്യവിധിഃ | 
അധിദണ്ഡം ഹസ്താഭ്യാം വീണാം വിനിഗൃഹ്യ ദക്ഷിണാംഗുല്യാ | 
അംഗുഷ്ഠാഭ്യാം ച തഥാ കാര്യം സംഖോടനാവാദ്യം ||  102|| 
സംഖോടയേത് സ്വരം വാദിനാ തു സംവാദിനാ തഥാധിബലം | 
സമവായിഭിശ്ച ശേഷൈരനുവാദിഭിരൽപകൈശ്ചാംശൈഃ ||  103|| 
വിസ്താരചിത്രകരണൈർദ്വിസ്ത്രിർവിനിവർതിതൈർദ്വിരഭ്യസ്തൈഃ | 
ഉപചയയുക്തൈഃ ക്രമശോ വദന്തി സംഖോടനാവാദ്യം | 
താലോഽസ്യാ ഗദിതസ്തജ്ജ്ഞൈഃ ശീർഷവത് പഞ്ചപാണിനാ ||  104|| 
അഥ പരിഘട്ടനാ | 
ദീർഘാണ്യാദാവഷ്ടൗ ലഘൂനി കുര്യാത് പുനർദ്വിഗുണിതാനി | 
ഹ്രസ്വാന്യപി ചത്വാരി ദ്വിഗുണാനി സ്യുഃ സദീർഘാണി ||  105|| 
ഷോഡശ ലഘൂനി ച സ്യുഃ സഹ നിധനേ ചൈവ കാര്യാണി | 
ഏഷ പരിഘട്ടനായാം ഗുരുലഘുവസ്തുക്രമഃ പ്രോക്തഃ ||  106|| 
ഏതസ്യാമപ്യുദാഹരണം പ്രകൽപ്യ കൃതം | 
ദിംഗലേ ദിംഗലേ ദിംഗലേ ദിംഗലേ ജഗതി യ വലതി ക | 
തിതിഝലകുചഝലദിഗിനിഗി ഗണപതി ചാ | 
ചലതി ക ഗണപതി പശുപതിസുരപതി ചാ | 
വാദ്യം ചാസ്യാസ്തജ്ജ്ഞൈഃ സോദ്വഹനം ഹസ്തലാഘവാത് കാര്യം | 
വ്യഞ്ജനധാതുസമുത്ഥം നാനാകരണാശ്രയോപേതം ||  107||  
സമ്പിഷ്ടകവച്ചാസ്യാസ്താലഃ കരണൈസ്തു ധാതുസംയുക്തൈഃ | 
ഗുരുലഘുയോഗാദേവം വിഹിതഃ കാര്യോ ബുധൈർനിത്യം ||  108|| 
മാർഗാസാരിതവാദ്യം വിസ്താരാവിദ്ധകരണസംയുക്തം | 
സകലൈഃ സതലൈഃ കരണൈരഥ ഗുരുലഘുസഞ്ചയശ്ചായം ||  109|| 
ചത്വാരി ഗുരൂണി സ്യുർലഘൂനി ചത്വാരി ച ദ്വിഗുണിതാനി | 
ഗുരുണീ ലഘൂന്യഥാഷ്ടൗ ഗുരുണീ ചേത്യേതത് ത്രിധാ യോജ്യം ||  110|| 
അഥവാ | 
ചത്വാരി തു ഗുരൂണി സ്യുർഹ്രസ്വാന്യഷ്ടൗ ഭവന്തി ഹി | 
ഗുരുണീ നവ ഹ്രസ്വാനി ദീർഘമന്ത്യമഥാപി ച ||  
അത്രോദാഹരണം | 
ദിംഗലേ ഝണ്ടും ജഗതി യ | 
ഥലിതക ഝണ്ടും തിതി | 
ഝലകുച ഝലതിതിചാ | 
ബാലാസാരിതവച്ചൈവ താലോഽസ്യ പരികീർതിതഃ ||  110|| 
ശ്രവണമധുരാണി ലീലാകൃതാന്യഭിസൃതപരിസൃതാന്തരകൃതാനി | 
താന്യപ്യർഥവശാദിഹ കർതവ്യാനി പ്രയോഗവിധൗ ||  111|| 
യഥാസാരിതാനി ജ്യേഷ്ഠമധ്യകനിഷ്ഠാനി താലപ്രമാണനിർദിഷ്ടാനി താനി
താലവിധാനേ വക്ഷ്യാമഃ | 
ഏവമേതത് സ്വരഗതം ജ്ഞേയം വീണാശരീരജം | 
വിപഞ്ചീവാദ്യയുക്താനി കരണാനി നിബോധത ||  112|| 
രൂപം കൃതം പ്രതികൃതം പ്രതിഭേദോ രൂപശേഷമോഘശ്ച | 
ഷഷ്ഠീ വൈ പ്രതിശുഷ്കാ ത്വേവം ജ്ഞേയം കരണജാതം ||  113|| 
വീണാവാദ്യദ്വിഗുണം ഗുരുലാഘവവാദനം ഭവേദ്രൂപം | 
രൂപം പ്രതിഭേദകൃതം പ്രതികൃതമിത്യുച്യതേ വാദ്യം ||  114|| 
യുഗപത്കൃതേഽന്യകരണം പ്രതിഭേദോ ദീർഘലാഘവകൃതഃ സ്യാത് | 
കൃതമേകസ്യാം തന്ത്ര്യാം പ്രതിശുഷ്കാ നാമ വിജ്ഞേയാ ||  115|| 
വീണാവാദ്യവിരാമേഽപ്യവിരതകരണം തു രൂപശേഷഃ സ്യാത് | 
ആവിദ്ധകരണയുക്തോ ഹ്യുപര്യുപരിപാണികസ്ത്വോഘഃ ||  116|| 
കാര്യം ധ്രുവാവിധാനേ പ്രായേണ ഹി കോണവാദനം തജ്ജ്ഞൈഃ | 
സ്ഥാനപ്രാപ്ത്യർഥം ചേദ്യത്തത്ര ഭവേദയം നിയമഃ ||  117|| 
തച്ചൗഘതുല്യകരണം വാച്യം കാര്യം വിപഞ്ച്യാസ്തു | 
സപ്തതന്ത്രീ ഭവേച്ചിത്രാ വിപഞ്ചീ തു ഭവേന്നവ | 
കോണവാദനാ വിപഞ്ചീ സ്യാച്ചിത്രാ ചാംഗുലിവാദനാ ||  118|| 
തതവാദ്യവിധാനമിദം സർവം പ്രോക്തം സമാസയോഗേന | 
വക്ഷ്യാമ്യതശ്ച ഭൂയഃ സുഷിരാതോദ്യപ്രയോഗം തു ||  119|| 
||  ഇതി ഭരതീയേ നാട്യശാസ്ത്രേ തതാതോദ്യവിധാനം നാമ
ഏകോനത്രിംശത്തമോഽധ്യായഃ||

നാട്യശാസ്ത്രം