ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ഏകാദശഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 11) / അദ്ധ്യായം 23


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ഏകാദശഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 11) / അദ്ധ്യായം 23 

ബാദരായണിരുവാച

     സ ഏവമാശംസിത ഉദ്ധവേന 
          ഭാഗവതമുഖ്യേന ദാശാർഹമുഖ്യഃ ।
     സഭാജയൻ ഭൃത്യവചോ മുകുന്ദ-
          സ്തമാബഭാഷേ ശ്രവണീയവീര്യഃ  ॥ 1 ॥ 

ശ്രീഭഗവാനുവാച

ബാർഹസ്പത്യ സ വൈ നാത്ര സാധുർവ്വൈ ദുർജ്ജനേരിതൈഃ ।
ദുരുക്തൈർഭിന്നമാത്മാനം യഃ സമാധാതുമീശ്വരഃ  ॥ 2 ॥ 

ന തഥാ തപ്യതേ വിദ്ധഃ പുമാൻ ബാണൈസ്തു മർമ്മഗൈഃ ।
യഥാ തുദന്തി മർമ്മസ്ഥാ ഹ്യസതാം പരുഷേഷവഃ  ॥ 3 ॥ 

കഥയന്തി മഹത്പുണ്യമിതിഹാസമിഹോദ്ധവ ।
തമഹം വർണ്ണയിഷ്യാമി നിബോധ സുസമാഹിതഃ  ॥ 4 ॥ 

കേനചിദ്ഭിക്ഷുണാ ഗീതം പരിഭൂതേന ദുർജ്ജനൈഃ ।
സ്മരതാ ധൃതിയുക്തേന വിപാകം നിജകർമ്മണാം  ॥ 5 ॥ 

അവന്തിഷു ദ്വിജഃ കശ്ചിദാസീദാഢ്യതമഃ ശ്രിയാ ।
വാർത്താവൃത്തിഃ കദര്യസ്തു കാമീ ലുബ്ധോഽതികോപനഃ  ॥ 6 ॥ 

ജ്ഞാതയോഽതിഥയസ്തസ്യ വാങ് മാത്രേണാപി നാർച്ചിതാഃ ।
ശൂന്യാവസഥ ആത്മാപി കാലേ കാമൈരനർച്ചിതഃ  ॥ 7 ॥ 

ദുഃശീലസ്യ കദര്യസ്യ ദ്രുഹ്യന്തേ പുത്രബാന്ധവാഃ ।
ദാരാ ദുഹിതരോ ഭൃത്യാ വിഷണ്ണാ നാചരൻ പ്രിയം  ॥ 8 ॥ 

തസ്യൈവം യക്ഷവിത്തസ്യ ച്യുതസ്യോഭയലോകതഃ ।
ധർമ്മകാമവിഹീനസ്യ ചുക്രുധുഃ പഞ്ചഭാഗിനഃ  ॥ 9 ॥ 

തദവധ്യാനവിസ്രസ്തപുണ്യസ്കന്ധസ്യ ഭൂരിദ ।
അർത്ഥോഽപ്യഗച്ഛന്നിധനം ബഹ്വായാസപരിശ്രമഃ  ॥ 10 ॥ 

ജ്ഞാതയോ ജഗൃഹുഃ കിഞ്ചിത്കിഞ്ചിദ് ദസ്യവ ഉദ്ധവ ।
ദൈവതഃ കാലതഃ കിഞ്ചിദ്ബ്രഹ്മബന്ധോർനൃപാർത്ഥിവാത്  ॥ 11 ॥ 

സ ഏവം ദ്രവിണേ നഷ്ടേ ധർമ്മകാമവിവർജ്ജിതഃ ।
ഉപേക്ഷിതശ്ച സ്വജനൈശ്ചിന്താമാപ ദുരത്യയാം  ॥ 12 ॥ 

തസ്യൈവം ധ്യായതോ ദീർഘം നഷ്ടരായസ്തപസ്വിനഃ ।
ഖിദ്യതോ ബാഷ്പകണ്ഠസ്യ നിർവ്വേദഃ സുമഹാനഭൂത്  ॥ 13 ॥ 

സ ചാഹേദമഹോ കഷ്ടം വൃഥാത്മാ മേഽനുതാപിതഃ ।
ന ധർമ്മായ ന കാമായ യസ്യാർത്ഥായാസ ഈദൃശഃ  ॥ 14 ॥ 

പ്രായേണാർത്ഥാഃ കദര്യാണാം ന സുഖായ കദാചന ।
ഇഹ ചാത്മോപതാപായ മൃതസ്യ നരകായ ച  ॥ 15 ॥ 

യശോ യശസ്വിനാം ശുദ്ധം ശ്ലാഘ്യാ യേ ഗുണിനാം ഗുണാഃ ।
ലോഭഃ സ്വൽപോഽപി താൻ ഹന്തി ശ്വിത്രോ രൂപമിവേപ്സിതം  ॥ 16 ॥ 

അർത്ഥസ്യ സാധനേ സിദ്ധേ ഉത്കർഷേ രക്ഷണേ വ്യയേ ।
നാശോപഭോഗ ആയാസസ്ത്രാസശ്ചിന്താ ഭ്രമോ നൃണാം  ॥ 17 ॥ 

സ്തേയം ഹിംസാനൃതം ദംഭഃ കാമഃ ക്രോധഃ സ്മയോ മദഃ ।
ഭേദോ വൈരമവിശ്വാസഃ സംസ്പർദ്ധാ വ്യസനാനി ച  ॥ 18 ॥ 

ഏതേ പഞ്ചദശാനർത്ഥാ ഹ്യർത്ഥമൂലാ മതാ നൃണാം ।
തസ്മാദനർത്ഥമർത്ഥാഖ്യം ശ്രേയോഽർത്ഥീ ദൂരതസ്ത്യജേത്  ॥ 19 ॥ 

ഭിദ്യന്തേ ഭ്രാതരോ ദാരാഃ പിതരഃ സുഹൃദസ്തഥാ ।
ഏകാസ്നിഗ്ദ്ധാഃ കാകിണിനാ സദ്യഃ സർവ്വേഽരയഃ കൃതാഃ  ॥ 20 ॥ 

അർത്ഥേനാൽപീയസാ ഹ്യേതേ സംരബ്ധാ ദീപ്തമന്യവഃ ।
ത്യജന്ത്യാശു സ്പൃധോ ഘ്നന്തി സഹസോത്സൃജ്യ സൌഹൃദം  ॥ 21 ॥ 

ലബ്ധ്വാ ജൻമാമരപ്രാർത്ഥ്യം മാനുഷ്യം തദ് ദ്വിജാഗ്ര്യതാം ।
തദനാദൃത്യ യേ സ്വാർത്ഥം ഘ്നന്തി യാന്ത്യശുഭാം ഗതിം  ॥ 22 ॥ 

സ്വർഗ്ഗാപവർഗ്ഗയോർദ്ദ്വാരം പ്രാപ്യ ലോകമിമം പുമാൻ ।
ദ്രവിണേ കോഽനുഷജ്ജേത മർത്ത്യോഽനർത്ഥസ്യ ധാമനി  ॥ 23 ॥ 

ദേവർഷിപിതൃഭൂതാനി ജ്ഞാതീൻ ബന്ധൂംശ്ച ഭാഗിനഃ ।
അസംവിഭജ്യ ചാത്മാനം യക്ഷവിത്തഃ പതത്യധഃ  ॥ 24 ॥ 

വ്യർത്ഥയാർത്ഥേഹയാ വിത്തം പ്രമത്തസ്യ വയോബലം ।
കുശലാ യേന സിധ്യന്തി ജരഠഃ കിം നു സാധയേ  ॥ 25 ॥ 

കസ്മാത് സംക്ളിശ്യതേ വിദ്വാൻ വ്യർത്ഥയാർത്ഥേഹയാസകൃത് ।
കസ്യചിൻമായയാ നൂനം ലോകോഽയം സുവിമോഹിതഃ  ॥ 26 ॥ 

കിം ധനൈർദ്ധനദൈർവ്വാ കിം കാമൈർവ്വാ കാമദൈരുത ।
മൃത്യുനാ ഗ്രസ്യമാനസ്യ കർമ്മഭിർവ്വോത ജൻമദൈഃ  ॥ 27 ॥ 

നൂനം മേ ഭഗവാംസ്തുഷ്ടഃ സർവ്വദേവമയോ ഹരിഃ ।
യേന നീതോ ദശാമേതാം നിർവ്വേദശ്ചാത്മനഃ പ്ലവഃ  ॥ 28 ॥ 

സോഽഹം കാലാവശേഷേണ ശോഷയിഷ്യേഽങ്ഗമാത്മനഃ ।
അപ്രമത്തോഽഖിലസ്വാർത്ഥേ യദി സ്യാത്സിദ്ധ ആത്മനി  ॥ 29 ॥ 

തത്ര മാമനുമോദേരൻ ദേവാസ്ത്രിഭുവനേശ്വരാഃ ।
മുഹൂർത്തേന ബ്രഹ്മലോകം ഖട്വാങ്ഗഃ സമസാധയത്  ॥ 30 ॥ 

ശ്രീഭഗവാനുവാച

ഇത്യഭിപ്രേത്യ മനസാ ഹ്യാവന്ത്യോ ദ്വിജസത്തമഃ ।
ഉൻമുച്യ ഹൃദയഗ്രന്ഥീൻ ശാന്തോ ഭിക്ഷുരഭൂൻമുനിഃ  ॥ 31 ॥ 

സ ചചാര മഹീമേതാം സമ്യതാത്മേന്ദ്രിയാനിലഃ ।
ഭിക്ഷാർത്ഥം നഗരഗ്രാമാനസംഗോഽലക്ഷിതോഽവിശത്  ॥ 32 ॥ 

തം വൈ പ്രവയസം ഭിക്ഷുമവധൂതമസജ്ജനാഃ ।
ദൃഷ്ട്വാ പര്യഭവൻ ഭദ്ര ബഹ്വീഭിഃ പരിഭൂതിഭിഃ  ॥ 33 ॥ 

കേചിത്ത്രിവേണും ജഗൃഹുരേകേ പാത്രം കമണ്ഡലും ।
പീഠം ചൈകേഽക്ഷസൂത്രം ച കന്ഥാം ചീരാണി കേചന  ॥ 34 ॥ 

പ്രദായ ച പുനസ്താനി ദർശിതാന്യാദദുർമ്മുനേഃ ।
അന്നം ച ഭൈക്ഷ്യസമ്പന്നം ഭുഞ്ജാനസ്യ സരിത്തടേ  ॥ 35 ॥ 

മൂത്രയന്തി ച പാപിഷ്ഠാഃ ഷ്ഠീവന്ത്യസ്യ ച മൂർദ്ധനി ।
യതവാചം വാചയന്തി താഡയന്തി ന വക്തി ചേത്  ॥ 36 ॥ 

തർജ്ജയന്ത്യപരേ വാഗ്ഭിഃ സ്തേനോഽയമിതി വാദിനഃ ।
ബധ്നന്തി രജ്ജ്വാ തം കേചിദ്ബധ്യതാം ബധ്യതാമിതി  ॥ 37 ॥ 

ക്ഷിപന്ത്യേകേഽവജാനന്ത ഏഷ ധർമ്മധ്വജഃ ശഠഃ ।
ക്ഷീണവിത്ത ഇമാം വൃത്തിമഗ്രഹീത് സ്വജനോജ്ഝിതഃ  ॥ 38 ॥ 

അഹോ ഏഷ മഹാസാരോ ധൃതിമാൻ ഗിരിരാഡിവ ।
മൌനേന സാധയത്യർത്ഥം ബകവദ്ദൃഢനിശ്ചയഃ  ॥ 39 ॥ 

ഇത്യേകേ വിഹസന്ത്യേനമേകേ ദുർവ്വാതയന്തി ച ।
തം ബബന്ധുർന്നിരുരുധുർ യഥാ ക്രീഡനകം ദ്വിജം  ॥ 40 ॥ 

ഏവം സ ഭൌതികം ദുഃഖം ദൈവികം ദൈഹികം ച യത് ।
ഭോക്തവ്യമാത്മനോ ദിഷ്ടം പ്രാപ്തം പ്രാപ്തമബുധ്യത  ॥ 41 ॥ 

പരിഭൂത ഇമാം ഗാഥാമഗായത നരാധമൈഃ ।
പാതയദ്ഭിഃ സ്വധർമ്മസ്ഥോ ധൃതിമാസ്ഥായ സാത്ത്വികീം  ॥ 42 ॥ 

ദ്വിജ ഉവാച

     നായം ജനോ മേ സുഖദുഃഖ ഹേതുർ-              
          ന്ന ദേവതാത്മാ ഗ്രഹകർമ്മകാലാഃ ।
     മനഃ പരം കാരണമാമനന്തി 
          സംസാരചക്രം പരിവർത്തയേദ് യത്  ॥ 43 ॥ 

     മനോ ഗുണാൻ വൈ സൃജതേ ബലീയ-
          സ്തതശ്ച കർമ്മാണി വിലക്ഷണാനി ।
     ശുക്ലാനി കൃഷ്ണാന്യഥ ലോഹിതാനി 
          തേഭ്യഃ സവർണ്ണാഃ സൃതയോ ഭവന്തി  ॥ 44 ॥ 

     അനീഹ ആത്മാ മനസാ സമീഹതാ 
          ഹിരൺമയോ മത്സഖ ഉദ്വിചഷ്ടേ ।
     മനഃ സ്വലിംഗം പരിഗൃഹ്യ കാമാൻ 
          ജുഷൻ നിബദ്ധോ ഗുണസംഗതോഽസൌ  ॥ 45 ॥ 

     ദാനം സ്വധർമ്മോ നിയമോ യമശ്ച
          ശ്രുതം ച കർമ്മാണി ച സദ് വ്രതാനി ।
     സർവ്വേ മനോനിഗ്രഹലക്ഷണാന്താഃ 
          പരോ ഹി യോഗോ മനസഃ സമാധിഃ  ॥ 46 ॥ 

     സമാഹിതം യസ്യ മനഃ പ്രശാന്തം 
          ദാനാദിഭിഃ കിം വദ തസ്യ കൃത്യം ।
     അസംയതം യസ്യ മനോ വിനശ്യ-
          ദ്ദാനാദിഭിശ്ചേദപരം കിമേഭിഃ  ॥ 47 ॥ 

     മനോ വശേഽന്യേ ഹ്യഭവൻ സ്മ ദേവാ 
          മനശ്ച നാന്യസ്യ വശം സമേതി ।
     ഭീഷ്മോ ഹി ദേവഃ സഹസഃ സഹീയാൻ 
          യുഞ്ജ്യാദ്വശേ തം സ ഹി ദേവദേവഃ  ॥ 48 ॥ 

     തം ദുർജ്ജയം ശത്രുമസഹ്യവേഗ-
          മരുന്തുദം തന്ന വിജിത്യ കേചിത് ।
     കുർവ്വന്ത്യസദ്വിഗ്രഹമത്ര മർത്ത്യൈർ-
          മിത്രാണ്യുദാസീനരിപൂൻ വിമൂഢാഃ  ॥ 49 ॥ 

     ദേഹം മനോമാത്രമിമം ഗൃഹീത്വാ 
          മമാഹമിത്യന്ധധിയോ മനുഷ്യാഃ ।
     ഏഷോഽഹമന്യോഽയമിതി ഭ്രമേണ 
          ദുരന്തപാരേ തമസി ഭ്രമന്തി  ॥ 50 ॥ 

     ജനസ്തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോശ്ചേത്-
          കിമാത്മനശ്ചാത്ര ഹി ഭൌമയോസ്തത് ।
     ജിഹ്വാം ക്വചിത് സംദശതി സ്വദദ്ഭി-
          സ്തദ് വേദനായാം കതമായ കുപ്യേത്  ॥ 51 ॥ 

     ദുഃഖസ്യ ഹേതുർ യദി ദേവതാസ്തു 
          കിമാത്മനസ്തത്ര വികാരയോസ്തത് ।
     യദംഗമംഗേന നിഹന്യതേ ക്വചിത്-
          ക്രുധ്യേത കസ്മൈ പുരുഷഃ സ്വദേഹേ  ॥ 52 ॥ 

     ആത്മാ യദി സ്യാത് സുഖദുഃഖഹേതുഃ 
          കിമന്യതസ്തത്ര നിജസ്വഭാവഃ ।
     ന ഹ്യാത്മനോഽന്യദ്യദി തൻമൃഷാ സ്യാത്
          ക്രുധ്യേത കസ്മാന്ന സുഖം ന ദുഃഖം  ॥ 53 ॥ 

     ഗ്രഹാ നിമിത്തം സുഖദുഃഖയോശ്ചേത്-
          കിമാത്മനോഽജസ്യ ജനസ്യ തേ വൈ ।
     ഗ്രഹൈർഗ്രഹസ്യൈവ വദന്തി പീഡാം 
          ക്രുധ്യേത കസ്മൈ പുരുഷസ്തതോഽന്യഃ  ॥ 54 ॥ 

     കർമ്മാസ്തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോശ്ചേത്-
          കിമാത്മനസ്തദ്ധി ജഡാജഡത്വേ ।
     ദേഹസ്ത്വചിത്പുരുഷോഽയം സുപർണ്ണഃ 
          ക്രുധ്യേത കസ്മൈ ന ഹി കർമ്മമൂലം  ॥ 55 ॥ 

     കാലസ്തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോശ്ചേത്-
          കിമാത്മനസ്തത്ര തദാത്മകോഽസൌ ।
     നാഗ്നേർഹി താപോ ന ഹിമസ്യ തത്സ്യാത്
          ക്രുധ്യേത കസ്മൈ ന പരസ്യ ദ്വന്ദ്വം  ॥ 56 ॥ 

     ന കേനചിത്ക്വാപി കഥഞ്ചനാസ്യ 
          ദ്വന്ദ്വോപരാഗഃ പരതഃ പരസ്യ ।
     യഥാഹമഃ സംസൃതിരൂപിണഃ സ്യാദേവം 
          പ്രബുദ്ധോ ന ബിഭേതി ഭൂതൈഃ  ॥ 57 ॥ 

     ഏതാം സ ആസ്ഥായ പരാത്മനിഷ്ഠാ-
          മധ്യാസിതാം പൂർവ്വതമൈർമ്മഹർഷിഭിഃ ।
     അഹം തരിഷ്യാമി ദുരന്തപാരം 
          തമോ മുകുന്ദാങ്ഘ്രിനിഷേവയൈവ  ॥ 58 ॥ 

ശ്രീഭഗവാനുവാച

     നിർവ്വിദ്യ നഷ്ടദ്രവിണോ ഗതക്ലമഃ 
          പ്രവ്രജ്യ ഗാം പര്യടമാന ഇത്ഥം ।
     നിരാകൃതോഽസദ്ഭിരപി സ്വധർമ്മാ-
          ദകമ്പിതോഽമൂം മുനിരാഹ ഗാഥാം  ॥ 59 ॥ 

സുഖദുഃഖപ്രദോ നാന്യഃ പുരുഷസ്യാത്മവിഭ്രമഃ ।
മിത്രോദാസീനരിപവഃ സംസാരസ്തമസഃ കൃതഃ  ॥ 60 ॥ 

തസ്മാത് സർവാത്മനാ താത നിഗൃഹാണ മനോ ധിയാ ।
മയ്യാവേശിതയാ യുക്ത ഏതാവാൻ യോഗസങ്ഗ്രഹഃ  ॥ 61 ॥ 

യ ഏതാം ഭിക്ഷുണാ ഗീതാം ബ്രഹ്മനിഷ്ഠാം സമാഹിതഃ ।
ധാരയഞ്ഛ്രാവയഞ്ഛൃണ്വൻ ദ്വന്ദ്വൈർന്നൈവാഭിഭൂയതേ  ॥ 62 ॥