ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ചതുർത്ഥഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 4) / അദ്ധ്യായം 23


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ചതുർത്ഥഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 4) / അദ്ധ്യായം 23 

മൈത്രേയ ഉവാച

ദൃഷ്ട്വാഽഽത്മാനം പ്രവയസമേകദാ വൈന്യ ആത്മവാൻ ।
ആത്മനാ വർദ്ധിതാശേഷസ്വാനുസർഗ്ഗഃ പ്രജാപതിഃ   ॥ 1 ॥ 

ജഗതസ്തസ്ഥുഷശ്ചാപി വൃത്തിദോ ധർമ്മഭൃത്സതാം ।
നിഷ്പാദിതേശ്വരാദേശോ യദർത്ഥമിഹ ജജ്ഞിവാൻ  ॥ 2 ॥ 

ആത്മജേഷ്വാത്മജാം ന്യസ്യ വിരഹാദ്രുദതീമിവ ।
പ്രജാസു വിമനഃസ്വേകഃ സദാരോഽഗാത്തപോവനം  ॥ 3 ॥ 

തത്രാപ്യദാഭ്യനിയമോ വൈഖാനസസുസമ്മതേ ।
ആരബ്ധ ഉഗ്രതപസി യഥാ സ്വവിജയേ പുരാ  ॥ 4 ॥ 

കന്ദമൂലഫലാഹാരഃ ശുഷ്കപർണ്ണാശനഃ ക്വചിത് ।
അബ്ഭക്ഷഃ കതിചിത്പക്ഷാൻ വായുഭക്ഷസ്തതഃ പരം  ॥ 5 ॥ 

ഗ്രീഷ്മേ പഞ്ചതപാ വീരോ വർഷാസ്വാസാരഷാൺമുനിഃ ।
ആകണ്ഠമഗ്നഃ ശിശിരേ ഉദകേ സ്ഥണ്ഡിലേശയഃ  ॥ 6 ॥ 

തിതിക്ഷുർയതവാഗ്‌ദാന്ത ഊർദ്ധ്വരേതാ ജിതാനിലഃ ।
ആരിരാധയിഷുഃ കൃഷ്ണമചരത്തപ ഉത്തമം  ॥ 7 ॥ 

തേന ക്രമാനുസിദ്ധേന ധ്വസ്തകർമ്മാമലാശയഃ ।
പ്രാണായാമൈഃ സന്നിരുദ്ധഷഡ്വർഗ്ഗശ്ഛിന്നബന്ധനഃ  ॥ 8 ॥ 

സനത്കുമാരോ ഭഗവാൻ യദാഹാധ്യാത്മികം പരം ।
യോഗം തേനൈവ പുരുഷമഭജത്പുരുഷർഷഭഃ  ॥ 9 ॥ 

ഭഗവദ്ധർമ്മിണഃ സാധോഃ ശ്രദ്ധയാ യതതഃ സദാ ।
ഭക്തിർഭഗവതി ബ്രഹ്മണ്യനന്യവിഷയാഭവത്  ॥ 10 ॥ 

     തസ്യാനയാ ഭഗവതഃ പരികർമ്മശുദ്ധ-
          സത്ത്വാത്മനസ്തദനുസംസ്മരണാനുപൂർത്ത്യാ । 
     ജ്ഞാനം വിരക്തിമദഭൂന്നിശിതേന യേന 
          ചിച്ഛേദ സംശയപദം നിജജീവകോശം  ॥ 11 ॥ 

     ഛിന്നാന്യധീരധിഗതാത്മഗതിർന്നിരീഹ-
          സ്തത്ത്ത്ത്യജേഽച്ഛിനദിദം വയുനേന യേന । 
     താവന്ന യോഗഗതിഭിർ യതിരപ്രമത്തോ 
          യാവദ്ഗദാഗ്രജകഥാസു രതിം ന കുര്യാത്  ॥ 12 ॥ 

ഏവം സ വീരപ്രവരഃ സംയോജ്യാത്മാനമാത്മനി ।
ബ്രഹ്മഭൂതോ ദൃഢം കാലേ തത്യാജ സ്വം കളേബരം  ॥ 13 ॥ 

സംപീഡ്യ പായും പാർഷ്ണിഭ്യാം വായുമുത്സാരയൻ ശനൈഃ ।
നാഭ്യാം കോഷ്ഠേഷ്വവസ്ഥാപ്യ ഹൃദുരഃകണ്ഠശീർഷണി  ॥ 14 ॥ 

ഉത്സർപ്പയംസ്തു തം മൂർദ്ധ്നി ക്രമേണാവേശ്യ നിഃസ്പൃഹഃ ।
വായും വായൌ ക്ഷിതൌ കായം തേജസ്തേജസ്യയൂയുജത്  ॥ 15 ॥ 

ഖാന്യാകാശേ ദ്രവം തോയേ യഥാസ്ഥാനം വിഭാഗശഃ ।
ക്ഷിതിമംഭസി തത്തേജസ്യദോ വായൌ നഭസ്യമും  ॥ 16 ॥ 

ഇന്ദ്രിയേഷു മനസ്താനി തൻമാത്രേഷു യഥോദ്ഭവം ।
ഭൂതാദിനാമൂന്യുത്കൃഷ്യ മഹത്യാത്മനി സന്ദധേ  ॥ 17 ॥ 

തം സർവ്വഗുണവിന്യാസം ജീവേ മായാമയേ ന്യധാത് ।
തം ചാനുശയമാത്മസ്ഥമസാവനുശയീ പുമാൻ ।
ജ്ഞാനവൈരാഗ്യവീര്യേണ സ്വരൂപസ്ഥോഽജഹാത്പ്രഭുഃ  ॥ 18 ॥ 

അർച്ചിർന്നാമ മഹാരാജ്ഞീ തത്പത്ന്യനുഗതാ വനം ।
സുകുമാര്യതദർഹാ ച യത്പദ്ഭ്യാം സ്പർശനം ഭുവഃ  ॥ 19 ॥ 

     അതീവ ഭർത്തുർവ്രതധർമ്മനിഷ്ഠയാ 
          ശുശ്രൂഷയാ ചാർഷദേഹയാത്രയാ ।
     നാവിന്ദതാർത്തിം പരികർശിതാപി സാ 
          പ്രേയസ്കരസ്പർശനമാനനിർവൃതിഃ  ॥ 20 ॥ 

     ദേഹം വിപന്നാഖിലചേതനാദികം 
          പത്യുഃ പൃഥിവ്യാ ദയിതസ്യ ചാത്മനഃ ।
     ആലക്ഷ്യ കിഞ്ചിച്ച വിലപ്യ സാ സതീ 
          ചിതാമഥാരോപയദദ്രിസാനുനി  ॥ 21 ॥ 

     വിധായ കൃത്യം ഹ്രദിനീ ജലാപ്ലുതാ 
          ദത്ത്വോദകം ഭർത്തുരുദാരകർമ്മണഃ ।
     നത്വാ ദിവിസ്ഥാംസ്ത്രിദശാംസ്ത്രിഃ പരീത്യ 
          വിവേശ വഹ്നിം ധ്യായതീ ഭർത്തൃപാദൌ  ॥ 22 ॥ 

വിലോക്യാനുഗതാം സാധ്വീം പൃഥും വീരവരം പതിം ।
തുഷ്ടുവുർവ്വരദാ ദേവൈർദ്ദേവപത്ന്യഃ സഹസ്രശഃ  ॥ 23 ॥ 

കുർവ്വത്യഃ കുസുമാസാരം തസ്മിൻ മന്ദരസാനുനി ।
നദത്സ്വമരതൂര്യേഷു ഗൃണന്തി സ്മ പരസ്പരം  ॥ 24 ॥ 

ദേവ്യ ഊചുഃ

അഹോ ഇയം വധൂർദ്ധന്യാ യാ ചൈവം ഭൂഭുജാം പതിം ।
സർവ്വാത്മനാ പതിം ഭേജേ യജ്ഞേശം ശ്രീർവ്വധൂരിവ  ॥ 25 ॥ 

സൈഷാ നൂനം വ്രജത്യൂർദ്ധ്വമനു വൈന്യം പതിം സതീ ।
പശ്യതാസ്മാനതീത്യാർച്ചിർദ്ദുർവ്വിഭാവ്യേന കർമ്മണാ  ॥ 26 ॥ 

തേഷാം ദുരാപം കിം ത്വന്യൻമർത്ത്യാനാം ഭഗവത്പദം ।
ഭുവി ലോലായുഷോ യേ വൈ നൈഷ്കർമ്മ്യം സാധയന്ത്യുത  ॥ 27 ॥ 

സ വഞ്ചിതോ ബതാത്മധ്രുക് കൃച്ഛ്രേണ മഹതാ ഭുവി ।
ലബ്ധ്വാപവർഗ്യം മാനുഷ്യം വിഷയേഷു വിഷജ്ജതേ  ॥ 28 ॥ 

മൈത്രേയ ഉവാച

സ്തുവതീഷ്വമരസ്ത്രീഷു പതിലോകം ഗതാ വധൂഃ ।
യം വാ ആത്മവിദാം ധുര്യോ വൈന്യഃ പ്രാപാച്യുതാശ്രയഃ  ॥ 29 ॥ 

ഇത്ഥംഭൂതാനുഭാവോഽസൌ പൃഥുഃ സ ഭഗവത്തമഃ ।
കീർത്തിതം തസ്യ ചരിതമുദ്ദാമചരിതസ്യ തേ  ॥ 30 ॥ 

യ ഇദം സുമഹത്പുണ്യം ശ്രദ്ധയാവഹിതഃ പഠേത് ।
ശ്രാവയേച്ഛൃണുയാദ്വാപി സ പൃഥോഃ പദവീമിയാത്  ॥ 31 ॥ 

ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മവർച്ചസ്വീ രാജന്യോ ജഗതീപതിഃ ।
വൈശ്യഃ പഠൻ വിട്‌പതിഃ സ്യാച്ഛൂദ്രഃ സത്തമതാമിയാത്  ॥ 32 ॥ 

ത്രികൃത്വ ഇദമാകർണ്യ നരോ നാര്യഥവാഽഽദൃതാ ।
അപ്രജഃ സുപ്രജതമോ നിർദ്ധനോ ധനവത്തമഃ  ॥ 33 ॥ 

അസ്പഷ്ടകീർത്തിഃ സുയശാ മൂർഖോ ഭവതി പണ്ഡിതഃ ।
ഇദം സ്വസ്ത്യയനം പുംസാമമംഗല്യനിവാരണം  ॥ 34 ॥ 

ധന്യം യശസ്യമായുഷ്യം സ്വർഗ്ഗ്യം കലിമലാപഹം ।
ധർമ്മാർത്ഥകാമമോക്ഷാണാം സംയക് സിദ്ധിമഭീപ്സുഭിഃ ।
ശ്രദ്ധയൈതദനുശ്രാവ്യം ചതുർണ്ണാം കാരണം പരം  ॥ 35 ॥ 

വിജയാഭിമുഖോ രാജാ ശ്രുത്വൈതദഭിയാതി യാൻ ।
ബലിം തസ്മൈ ഹരന്ത്യഗ്രേ രാജാനഃ പൃഥവേ യഥാ  ॥ 36 ॥ 

മുക്താന്യസംഗോ ഭഗവത്യമലാം ഭക്തിമുദ്വഹൻ ।
വൈന്യസ്യ ചരിതം പുണ്യം ശൃണുയാച്ഛ്രാവയേത്പഠേത്  ॥ 37 ॥ 

വൈചിത്രവീര്യാഭിഹിതം മഹൻമാഹാത്മ്യസൂചകം ।
അസ്മിൻ കൃതമതിർമ്മർത്ത്യഃ പാർത്ഥവീം ഗതിമാപ്നുയാത്  ॥ 38 ॥ 

     അനുദിനമിദമാദരേണ ശൃണ്വൻ 
          പൃഥുചരിതം പ്രഥയൻ വിമുക്തസംഗഃ ।
     ഭഗവതി ഭവസിന്ധുപോതപാദേ 
          സ ച നിപുണാം ലഭതേ രതിം മനുഷ്യഃ  ॥ 39 ॥