നാട്യശാസ്ത്രം/അദ്ധ്യായം11
അഥ ഏകാദശോഽധ്യായഃ | 
ഏതാശ്ചാര്യോ മയാ പ്രോക്താ യഥാവച്ഛസ്ത്രമോക്ഷണേ | 
ചാരീസംയോഗജാനീഹ മണ്ഡലാനി നിബോധത ||  1|| 
അതിക്രാന്തം വിചിത്രം ച തഥാ ലലിതസഞ്ചരം | 
സൂചീവിദ്ധം ദണ്ഡപാദം വിഹൃതാലാതകേ തഥാ ||  2|| 
വാമബന്ധം സലലിതം ക്രാന്തഞ്ചാകാശഗാമി ച | 
മണ്ഡലാനി ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാഃ ! ഭൂമിഗാനി നിബോധത ||  3|| 
ഭ്രമരാസ്കന്ദിതേ സ്യാതാമാവർതം ച തതഃ പരം | 
സമാക്രന്ദിതമപ്യാഹുരേഡകാക്രീഡിതം തഥാ ||  4|| 
അഡ്ഡിതം ശകടാസ്യം ച തഥാഽധ്യർധകമേവ ച | 
പിഷ്ടകുട്ടം ച വിജ്ഞേയം തഥാ ചാഷഗതം പുനഃ ||  5|| 
ഏതാന്യപി ദശോക്താനി ഭൂമിഗാനീഹ നാമതഃ | 
ആദ്യം പാദം ച ജനിതം കൃത്വോദ്വാഹിതമാചരേത് ||  6|| 
അലാതം വാമകം ചൈവ പാർശ്വക്രാന്തം ച ദക്ഷിണം | 
സൂചീവാമം പുനശ്ചൈവ പാർശ്വക്രാന്തം ച ദക്ഷിണം ||  7|| 
സൂചീം വാമക്രമം ദദ്യാദപക്രാന്തം ച ദക്ഷിണം | 
സൂചീവാമം പുനശ്ചൈവ ത്രികം ച പരിവർതയേത് ||  8|| 
തഥാ ദക്ഷിണമുദ്വൃത്തമലാതഞ്ചൈവ വാമകം | 
പരിച്ഛിന്നം തു കർതവ്യം ബാഹ്യഭ്രമരകേണ ഹി ||  9|| 
അതിക്രാന്തം പുനർവാമം ദണ്ഡപാദഞ്ച ദക്ഷിണം | 
വിജ്ഞേയമേതദ് വ്യായാമേ ത്വതിക്രാന്തം തു മണ്ഡലം ||  10|| 
ആദ്യം തു ജനിതം കൃത്വാ തേനൈവ ച നികുട്ടകം | 
ആസ്പന്ദിതം തു വാമേന പാർശ്വക്രാന്തം ച ദക്ഷിണം ||  11|| 
വാമം സൂചീപദം ദദ്യാദപക്രാന്തഞ്ച ദക്ഷിണം | 
ഭുജംഗത്രാസിതം വാമമതിക്രാന്തം ച ദക്ഷിണം ||  12|| 
ഉദ്വൃത്തം ദക്ഷിണം ചൈവാഽലാതം ചൈവാത്ര വാമകം | 
പാർശ്വക്രാന്തം പുനഃ സവ്യം സൂചീവാമക്രമം തഥാ ||  13|| 
വിക്ഷേപോ ദക്ഷിണസ്യ സ്യാദപക്രാന്തം ച വാമകം | 
ബാഹ്യഭ്രമരകം ചൈവ വിക്ഷേപം ചൈവ യോജയേത് ||  14|| 
വിജ്ഞേയമേതദ്വ്യായാമേ വിചിത്രം നാമ മണ്ഡലം | 
കൃത്വോർധ്വജാനുചരണമാദ്യം സൂചീം പ്രയോജയേത് ||  15|| 
അപക്രാന്തഃ പുനർവാമ ആദ്യഃ പാർശ്വഗതോ ഭവേത് | 
വാമസൂചീം പുനർദദ്യാത് ത്രികഞ്ച പരിവർതയേത് ||  16|| 
പാർശ്വക്രാന്തം പുനശ്ചാദ്യമതിക്രാന്തഞ്ച വാമകം | 
സൂചീവാമക്രമം കൃത്വാ ഹ്യപക്രാന്തശ്ച വാമകം ||  17|| 
പാർശ്വക്രാന്തം പുനശ്ചാദ്യമതിക്രാന്തം ച വാമകം | 
പരിച്ഛിന്നം ച കർതവ്യം ബാഹ്യഭ്രമണകേന ഹി ||  18|| 
ഏഷ ചാരീപ്രയോഗസ്തു കാര്യോ ലലിതസഞ്ചരൈഃ | 
സൂചീവാമപദം ദദ്യാത് ത്രികഞ്ച പരിവർതയേത് ||  19|| 
പാർശ്വക്രാന്തഃ പുനശ്ചാദ്യോ വാമോഽതിക്രാന്ത ഏവ ച | 
സൂചീമാദ്യം പുനർദദ്യാദതിക്രാന്തഞ്ച വാമകം ||  20|| 
പാർശ്വക്രാന്തം പുനശ്ചാദ്യം സൂചീവിദ്ധേ തു മണ്ഡലേ | 
ആദ്യസ്തു ജനിതോ ഭൂത്വാ സ ച ദണ്ഡക്രമോ ഭവേത് ||  21|| 
വാമസൂചീം പുനർദദ്യാത് ത്രികഞ്ച പരിവർതയേത് | 
ഉദ്വൃത്തോ ദക്ഷിണശ്ച സ്യാദലാതശ്ചൈവ വാമകഃ ||  22|| 
പാർശ്വക്രാന്തഃ പുനശ്ചാദ്യോ ഭുജംഗത്രാസിതസ്തഥാ | 
അതിക്രാന്തഃ പുനർവാമോ ദണ്ഡപാദശ്ച ദക്ഷിണഃ ||  23|| 
വാമസൂചീത്രികാവർതോ ദണ്ഡപാദേ തു മണ്ഡലേ | 
ആദ്യം തു ജനിതം കൃത്വാ തേനൈവ ച നികുട്ടകം ||  24|| 
ആസ്പന്ദിതം ച വാമേന ഹ്യുദ്വൃത്തം ദക്ഷിണേന ച | 
അലാതം വാമകം പാദം സൂചീം ദദ്യാത്തു ദക്ഷിണം ||  25|| 
പാർശ്വക്രാന്തഃ പുനർവാമ ആക്ഷിപ്തോ ദക്ഷിണസ്തഥാ | 
സമാവർത്യ ത്രികം ചൈവ ദണ്ഡപാദം പ്രസാരയേത് ||  26|| 
സൂചീവാമപദം ദദ്യാത് ത്രികം തു പരിവർതയേത് | 
ഭുജംഗത്രാസിതശ്ചാദ്യോ വാമോഽതിക്രാന്ത ഏവ ച ||  27|| 
ഏഷ ചാരീപ്രയോഗസ്തു വിഹൃതേ മണ്ഡലേ ഭവേത് | 
സൂചീമാദ്യക്രമം കൃത്വാ ചാഽപക്രാന്തം ച വാമകം ||  28|| 
പാർശ്വക്രാന്തസ്തതശ്ചാദ്യോഽപ്യലാതശ്ചൈവ വാമകഃ | 
ഭ്രാന്ത്വാ ചാരീഭിരേതാഭിഃ പര്യായേണാഥ മണ്ഡലം ||  29|| 
ഷട്സംഖ്യം സപ്തസംഖ്യം ച ലലിതൈഃ പാദവിക്രമൈഃ | 
അധികുര്യാദപക്രാന്തമതിക്രാന്തം ച വാമകം ||  30|| 
അപക്രന്തഃ പുനശ്ചാദ്യോ വാമോഽതിക്രാന്ത ഏവ ച | 
പാദഭ്രമരകശ്ച സ്യാദലാതേ ഖലു മണ്ഡലേ ||  31|| 
സൂചീമാദ്യക്രമം കൃത്വാ ഹ്യപക്രാന്തം ച വാമകം | 
ആദ്യോ ദണ്ഡക്രമശ്ചൈവ സൂചീപാദസ്തു വാമകഃ ||  32|| 
കാര്യസ്ത്രികവിവർതശ്ച പാർശ്വക്രാന്തശ്ച ദക്ഷിണഃ | 
ആക്ഷിപ്തം വാമകം കുര്യാത് ദണ്ഡപാർശ്വം ച ദക്ഷിണം ||  33|| 
ഉരുദ്വൃത്തം ച തേനൈവ കർതവ്യം ദക്ഷിണേന തു | 
സൂചീവാമക്രമം കൃത്വാ ത്രികം ച പരിവർതയേത് ||  34|| 
അലാതശ്ച ഭവേദ്വാമഃ പാർശ്വക്രാന്തശ്ച ദക്ഷിണഃ | 
അതിക്രാന്തഃ പുനർവാമോ വാമബന്ധേ തു മണ്ഡലേ ||  35|| 
സൂചീമാദ്യക്രമം കൃത്വാ ഹ്യപക്രാന്തം ച വാമകം | 
പാർശ്വക്രാന്തഃ പുനശ്ചാദ്യോ ഭുജംഗത്രാസിതഃ സ ച ||  36|| 
അതിക്രാന്തഃ പുനർവാമ ആക്ഷിപ്തോ ദക്ഷിണസ്തഥാ | 
അതിക്രാന്തഃ പുനർവാമ ഉരുദ്വൃത്തസ്തഥൈവ ച ||  37|| 
അലാതശ്ച പുനർവാമഃ പാർശ്വക്രാന്തശ്ച ദക്ഷിണഃ | 
സൂചീവാമം പുനർദദ്യാദപക്രാന്തസ്തു ദക്ഷിണഃ ||  38|| 
അതിക്രാന്തഃ പുനർവാമഃ കാര്യോ ലലിതസഞ്ജ്ഞകഃ | 
ഏഷ പാദപ്രസാരസ്തു ലലിതേ മണ്ഡലേ ഭവേത് ||  39|| 
സൂചീവാമക്രമം കൃത്വാ ഹ്യപക്രാന്തശ്ച വാമകം | 
പാർശ്വക്രാന്തം പുനശ്ചാദ്യം വാമപാർശ്വക്രമം തഥാ ||  40|| 
ഭ്രാന്ത്വാ ചാരീഭിരേതാഭിഃ പര്യായേണാഥ മണ്ഡലം | 
വാമസൂചീം തതോ ദദ്യാദപക്രാന്തം ച ദക്ഷിണം ||  41|| 
സ്വഭാവഗമനേ ഹ്യേതന്മണ്ഡലം സംവിധീയതേ | 
ക്രാന്തമേതത്തു വിജ്ഞേയം നാമതോ നാട്യയോക്തൃഭിഃ ||  42|| 
ഏതാന്യാകാശഗാമീനി ജ്ഞേയാന്യേവം ദശൈവ തു | 
അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി ഭൗമാനാമിഹ ലക്ഷണം ||  43|| 
ആദ്യസ്തു ജനിതഃ കാര്യോ വാമശ്ചാസ്പന്ദിതോ ഭവേത് | 
ശകടാസ്യഃ പുനശ്ചാദ്യോ വാമശ്ചാപി പ്രസാരിതഃ ||  44|| 
ആദ്യോ ഭ്രമരകഃ കാര്യസ്ത്രികം ച പരിവർതയേത് | 
ആസ്കന്ദിതഃ പുനർവാമഃ ശകടാസ്യശ്ച ദക്ഷിണഃ ||  45|| 
വാമഃ പൃഷ്ഠാപസർപീ ച ദദ്യാദ് ഭ്രമരകം തഥാ | 
സ ഏവാസ്പന്ദിതഃ കാര്യസ്ത്വേതദ് ഭ്രമരമണ്ഡലം ||  46|| 
ആദ്യോ ഭ്രമരകഃ കാര്യോ വാമശ്ചൈവാഡ്ഡിതോ ഭവേത് | 
കാര്യസ്ത്രികവിവർത്തശ്ച ശകടാസ്യശ്ച ദക്ഷിണഃ ||  47|| 
ഉരുദ്വൃത്തഃ സ ഏവ സ്യാദ്വാമശ്ചൈവാപസർപിതഃ | 
കാര്യസ്ത്രികവിവർത്തശ്ച ദക്ഷിണഃ സ്പന്ദിതോ ഭവേത് ||  48|| 
ശകടാസ്യോ ഭവേദ്വാമസ്തദേവാസ്ഫോടനം ഭവേത് | 
ഏതദാസ്പന്ദിതം നാമ വ്യായാമേ യുദ്ധമണ്ഡലം ||  49|| 
ആദ്യസ്തു ജനിതം കൃത്വാ വാമശ്ചൈവ നികുട്ടകം | 
ശകടാസ്യഃ പുനശ്ചാദ്യ ഉരുദ്വൃത്തഃ സ ഏവ തു ||  50|| 
പൃഷ്ഠാപസർപീ വാമശ്ച സ ച ചാഷഗതിർഭവേത് | 
ആസ്പന്ദിതഃ പുനർദക്ഷഃ ശകടാസ്യശ്ച വാമകഃ ||  51|| 
ആദ്യോ ഭ്രമരകശ്ചൈവ ത്രികം ച പരിവർതയേത് | 
പൃഷ്ഠാപസർപീ വാമശ്ചേത്യാവർതം മണ്ഡലം ഭവേത് ||  52|| 
സമപാദം ബുധഃ കൃത്വാ സ്ഥാനം ഹസ്തൗ പ്രസാരയേത് | 
നിരന്തരാവൂർധ്വതലാവാവേഷ്ട്യോദ്വേഷ്ട്യ ചൈവ ഹി ||  53|| 
കടീതടേ വിനിക്ഷിപ്യ ചാദ്യമാവർത്തയേത് ക്രമാത് | 
യഥാക്രമം പുനർവാമമാവർതേന പ്രസാരയേത് ||  54|| 
ചാരയാ ചാനയാ ഭ്രാന്ത്വാ പര്യായേണാഥ മണ്ഡലം | 
സമോത്സരിതമേതത്തു കാര്യം വ്യായാമമണ്ഡലം ||  55|| 
പാദൈസ്തു ഭൂമിസംയുക്തൈഃ സൂചീവിദ്ധൈസ്തഥൈവ ച | 
ഏഡകാക്രീഡിതൈശ്ചൈവ തൂർണൈസ്ത്രികവിവർതിതൈഃ ||  56|| 
സൂചീവിദ്ധാപവിദ്ധൈശ്ച ക്രമേണാവൃത്ത്യ മണ്ഡലം | 
ഏഡകാക്രീഡിതം വിദ്യാത് ഖണ്ഡമണ്ഡലസഞ്ജ്ഞിതം ||  57|| 
സവ്യമുദ്ഘട്ടിതം കൃത്വാ തേനൈവാവർതമാചരേത് | 
തേനൈവാസ്കന്ദിതഃ കാര്യഃ ശകടാസ്യശ്ച വാമകഃ ||  58|| 
ആദ്യഃ പൃഷ്ഠാപസർപീ ച സ ച ചാഷഗതിർഭവേത് | 
അഡ്ഡിതശ്ച പുനർവാമ ആദ്യശ്ചൈവാപസർപിതഃ ||  59|| 
വാമോ ഭ്രമരകഃ കാര്യ ആദ്യ ആസ്കന്ദിതോ ഭവേത് | 
തേനൈവാസ്ഫോടനം കുര്യാദേതദഡ്ഡിതമണ്ഡലം ||  60|| 
ആദ്യം തു ജനിതം കൃത്വാ തേനൈവ ച നികുട്ടകം | 
സ ഏവ ശകടാസ്യശ്ച വാമശ്ചാസ്കന്ദിതോ ഭവേത് ||  61|| 
വിജ്ഞേയം ശകടാസ്യം തു വ്യായാമേ യുദ്ധമണ്ഡലം | 
പാദൈശ്ച ശകടാസ്യസ്ഥൈഃ പര്യായേണാഥ മണ്ഡലം ||  62|| 
ആദ്യസ്തു ജനിതോ ഭൂത്വാ സ ഏവാസ്കന്ദിതോ ഭവേത് | 
അപസർപീ പുനർവാമഃ ശകടാസ്യശ്ച ദക്ഷിണഃ ||  63|| 
ഭ്രാന്ത്വാ ചാരീഭിരേതാഭിഃ പര്യായേണാഥ മണ്ഡലം | 
അധ്യർധമേതദ്വിജ്ഞേയം നിയുദ്ധേ ചാപി മണ്ഡലം ||  64|| 
സൂചീമാദ്യക്രമം കൃത്വാ ഹ്യപക്രാന്തം ച വാമകം | 
ഭുജംഗത്രാസിതശ്ചാദ്യ ഏവമേവ തു വാമകഃ ||  65|| 
ഭുജംഗത്രാസിതൈർഭ്രാന്ത്വാ പാദൈരപി ച മണ്ഡലം | 
പിഷ്ടകുട്ടം ച വിജ്ഞേയം ചാരീഭിർമണ്ഡലം ബുധൈഃ ||  66|| 
സർവൈശ്ചാഷഗതൈഃ പാദൈഃ പരിഭ്രാമ്യ തു മണ്ഡലം | 
ഏതച്ചാഷഗതം വിദ്യാന്നിയുദ്ധേ ചാപി മണ്ഡലം ||  67|| 
നാനാചാരീസമുത്ഥാനി മണ്ഡലാനി സമാസതഃ | 
ഉക്താന്യതഃ പരം ചൈവ സമചാരീണി യോജയേത് ||  68|| 
സമചാരീപ്രയോഗോ യസ്തത്സമം നാമ മണ്ഡലം | 
ആചാര്യബുദ്ധ്യാ താനീഹ കർതവ്യാനി പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  69|| 
ഏതാനി ഖണ്ഡാനി സമണ്ഡലാനി യുദ്ധേ നിയുദ്ധേ ച പരിക്രമേ ച | 
ലീലാംഗമാധുര്യപുരസ്കൃതാനി കാര്യാണി വാദ്യാനുഗതാനി തജ്ജ്ഞൈഃ ||  70|| 
ഇതി ഭരതീയേ നാട്യശാസ്ത്രേ മണ്ഡലവിധാനം നാമ 
ഏകാദശോഽധ്യായഃ സമാപ്തഃ |

നാട്യശാസ്ത്രം