ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ചതുർത്ഥഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 4) / അദ്ധ്യായം 9


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ചതുർത്ഥഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 4) / അദ്ധ്യായം 9 

മൈത്രേയ ഉവാച

     ത ഏവമുത്സന്നഭയാ ഉരുക്രമേ 
          കൃതാവനാമാഃ പ്രയയുസ്ത്രിവിഷ്ടപം ।
     സഹസ്രശീർഷാപി തതോ ഗരുത്മതാ 
          മധോർവ്വനം ഭൃത്യദിദൃക്ഷയാ ഗതഃ  ॥ 1 ॥ 

     സ വൈ ധിയാ യോഗവിപാകതീവ്രയാ 
          ഹൃത്പദ്മകോശേ സ്ഫുരിതം തഡിത്പ്രഭം ।
     തിരോഹിതം സഹസൈവോപലക്ഷ്യ 
          ബഹിഃസ്ഥിതം തദവസ്ഥം ദദർശ  ॥ 2 ॥ 

     തദ്ദർശനേനാഗതസാധ്വസഃ ക്ഷിതാ-
          വവന്ദതാംഗം വിനമയ്യ ദണ്ഡവത് ।
     ദൃഗ്ഭ്യാം പ്രപശ്യൻ പ്രപിബന്നിവാർഭകഃ 
          ചുംബന്നിവാസ്യേന ഭുജൈരിവാശ്ലിഷൻ  ॥ 3 ॥ 

     സ തം വിവക്ഷന്തമതദ്വിദം ഹരിഃ 
          ജ്ഞാത്വാസ്യ സർവ്വസ്യ ച ഹൃദ്യവസ്ഥിതഃ ।
     കൃതാഞ്ജലിം ബ്രഹ്മമയേന കംബുനാ 
          പസ്പർശ ബാലം കൃപയാ കപോലേ  ॥ 4 ॥ 

     സ വൈ തദൈവ പ്രതിപാദിതാം ഗിരം 
          ദൈവീം പരിജ്ഞാതപരാത്മനിർണ്ണയഃ ।
     തം ഭക്തിഭാവോഽഭ്യഗൃണാദസത്വരം 
          പരിശ്രുതോരുശ്രവസം ധ്രുവക്ഷിതിഃ  ॥ 5 ॥ 

ധ്രുവ ഉവാച

     യോഽന്തഃപ്രവിശ്യ മമ വാചമിമാം പ്രസുപ്താം 
          സഞ്ജീവയത്യഖിലശക്തിധരഃ സ്വധാമ്‌നാ ।
     അന്യാംശ്ച ഹസ്തചരണശ്രവണത്വഗാദീൻ 
          പ്രാണാൻ നമോ ഭഗവതേ പുരുഷായ തുഭ്യം  ॥ 6 ॥ 

     ഏകസ്ത്വമേവ ഭഗവന്നിദമാത്മശക്ത്യാ 
          മായാഖ്യയോരുഗുണയാ മഹദാദ്യശേഷം ।
     സൃഷ്ട്വാനുവിശ്യ പുരുഷസ്തദസദ്ഗുണേഷു 
          നാനേവ ദാരുഷു വിഭാവസുവദ്വിഭാസി  ॥ 7 ॥ 

     ത്വദ്ദത്തയാ വയുനയേദമചഷ്ട വിശ്വം 
          സുപ്തപ്രബുദ്ധ ഇവ നാഥ ഭവത്പ്രപന്നഃ ।
     തസ്യാപവർഗ്ഗ്യശരണം തവ പാദമൂലം 
          വിസ്മര്യതേ കൃതവിദാ കഥമാർത്തബന്ധോ  ॥ 8 ॥ 

     നൂനം വിമുഷ്ടമതയസ്തവ മായയാ തേ 
          യേ ത്വാം ഭവാപ്യയവിമോക്ഷണമന്യഹേതോഃ ।
     അർച്ചന്തി കൽപകതരും കുണപോപഭോഗ്യ-
          മിച്ഛന്തി യത്‌സ്പർശജം നിരയേഽപി നൄണാം  ॥ 9 ॥ 

     യാ നിർവൃതിസ്തനുഭൃതാം തവ പാദപദ്മ-
          ധ്യാനാദ്ഭവജ്ജനകഥാശ്രവണേന വാ സ്യാത് ।
     സാ ബ്രഹ്മണി സ്വമഹിമന്യപി നാഥ മാ ഭൂത്-
          കിം ത്വന്തകാസിലുളിതാത്പതതാം വിമാനാത്  ॥ 10 ॥ 

     ഭക്തിം മുഹുഃ പ്രവഹതാം ത്വയി മേ പ്രസംഗോ 
          ഭൂയാദനന്ത മഹതാമമലാശയാനാം ।
     യേനാഞ്ജസോൽബണമുരുവ്യസനം ഭവാബ്ധിം 
          നേഷ്യേ ഭവദ്ഗുണകഥാമൃതപാനമത്തഃ  ॥ 11 ॥ 

     തേ ന സ്മരന്ത്യതിതരാം പ്രിയമീശ മർത്ത്യം 
          യേ ചാന്വദഃ സുതസുഹൃദ്ഗൃഹവിത്തദാരാഃ । 
     യേ ത്വബ്ജനാഭ ഭവദീയപദാരവിന്ദ-
          സൌഗന്ധ്യലുബ്ധഹൃദയേഷു കൃതപ്രസംഗാഃ  ॥ 12 ॥ 

     തിര്യങ്നഗദ്വിജസരീസൃപദേവദൈത്യ-
          മർത്ത്യാദിഭിഃ പരിചിതം സദസദ്വിശേഷം । 
     രൂപം സ്ഥവിഷ്ഠമജ തേ മഹദാദ്യനേകം 
          നാതഃ പരം പരമ വേദ്മി ന യത്ര വാദഃ  ॥ 13 ॥ 

     കൽപാന്ത ഏതദഖിലം ജഠരേണ ഗൃഹ്ണൻ 
          ശേതേ പുമാൻ സ്വദൃഗനന്തസഖസ്തദങ്കേ ।
     യന്നാഭിസിന്ധുരുഹകാഞ്ചനലോകപദ്മ-
          ഗർഭേ ദ്യുമാൻ ഭഗവതേ പ്രണതോഽസ്മി തസ്മൈ  ॥ 14 ॥ 

     ത്വം നിത്യമുക്തപരിശുദ്ധവിബുദ്ധ ആത്മാ 
          കൂടസ്ഥ ആദിപുരുഷോ ഭഗവാംസ്ത്ര്യധീശഃ । 
     യദ്ബുദ്ധ്യവസ്ഥിതിമഖണ്ഡിതയാ സ്വദൃഷ്ട്യാ 
          ദ്രഷ്ടാ സ്ഥിതാവധിമഖോ വ്യതിരിക്ത ആസ്സേ  ॥ 15 ॥ 

     യസ്മിൻ വിരുദ്ധഗതയോ ഹ്യനിശം പതന്തി 
          വിദ്യാദയോ വിവിധശക്തയ ആനുപൂർവ്യാത് । 
     തദ്ബ്രഹ്മവിശ്വഭവമേകമനന്തമാദ്യ- 
          മാനന്ദമാത്രമവികാരമഹം പ്രപദ്യേ  ॥ 16 ॥ 

     സത്യാശിഷോ ഹി ഭഗവംസ്തവ പാദപദ്മ-
          മാശീസ്തഥാനുഭജതഃ പുരുഷാർത്ഥമൂർത്തേഃ ।
     അപ്യേവമാര്യ ഭഗവാൻ പരിപാതി ദീനാൻ 
          വാശ്രേവ വത്സകമനുഗ്രഹകാതരോഽസ്മാൻ  ॥ 17 ॥ 

മൈത്രേയ ഉവാച 

അഥാഭിഷ്ടുത ഏവം വൈ സത്സംകൽപേന ധീമതാ ।
ഭൃത്യാനുരക്തോ ഭഗവാൻ പ്രതിനന്ദ്യേദമബ്രവീത്  ॥ 18 ॥ 

ശ്രീഭഗവാനുവാച

വേദാഹം തേ വ്യവസിതം ഹൃദി രാജന്യബാലക ।
തത്പ്രയച്ഛാമി ഭദ്രം തേ ദുരാപമപി സുവ്രത  ॥ 19 ॥ 

നാന്യൈരധിഷ്ഠിതം ഭദ്ര യദ്ഭ്രാജിഷ്ണു ധ്രുവക്ഷിതി ।
യത്ര ഗ്രഹർക്ഷതാരാണാം ജ്യോതിഷാം ചക്രമാഹിതം  ॥ 20

മേഢ്യാം ഗോചക്രവത് സ്ഥാസ്നു പരസ്താത്കൽപവാസിനാം ।
ധർമ്മോഽഗ്നിഃ കശ്യപഃ ശുക്രോ മുനയോ യേ വനൌകസഃ ।
ചരന്തി ദക്ഷിണീകൃത്യ ഭ്രമന്തോ യത്സതാരകാഃ  ॥ 21 ॥ 

പ്രസ്ഥിതേ തു വനം പിത്രാ ദത്ത്വാ ഗാം ധർമ്മസംശ്രയഃ ।
ഷട്ത്രിംശദ്വർഷസാഹസ്രം രക്ഷിതാവ്യാഹതേന്ദ്രിയഃ  ॥ 22 ॥ 

ത്വദ്ഭ്രാതര്യുത്തമേ നഷ്ടേ മൃഗയായാം തു തൻമനാഃ ।
അന്വേഷന്തീ വനം മാതാ ദാവാഗ്നിം സാ പ്രവേക്ഷ്യതി  ॥ 23 ॥ 

ഇഷ്ട്വാ മാം യജ്ഞഹൃദയം യജ്ഞൈഃ പുഷ്കലദക്ഷിണൈഃ ।
ഭുക്ത്വാ ചേഹാശിഷഃ സത്യാ അന്തേ മാം സംസ്മരിഷ്യസി  ॥ 24 ॥ 

തതോ ഗന്താസി മത്‌സ്ഥാനം സർവ്വലോകനമസ്കൃതം ।
ഉപരിഷ്ടാദൃഷിഭ്യസ്ത്വം യതോ നാവർത്തതേ ഗതഃ  ॥ 25 ॥ 

മൈത്രേയ ഉവാച

ഇത്യർച്ചിതഃ സ ഭഗവാനതിദിശ്യാത്മനഃ പദം ।
ബാലസ്യ പശ്യതോ ധാമ സ്വമഗാദ്ഗരുഡധ്വജഃ  ॥ 26 ॥ 

സോഽപി സങ്കൽപജം വിഷ്ണോഃ പാദസേവോപസാദിതം ।
പ്രാപ്യ സംകൽപനിർവ്വാണം നാതിപ്രീതോഭ്യഗാത്പുരം  ॥ 27 ॥ 

വിദുര ഉവാച

     സുദുർല്ലഭം യത്പരമം പദം ഹരേർ-
          മായാവിനസ്തച്ചരണാർച്ചനാർജ്ജിതം ।
     ലബ്ധ്വാപ്യസിദ്ധാർത്ഥമിവൈകജൻമനാ 
          കഥം സ്വമാത്മാനമമന്യതാർത്ഥവിത്  ॥ 28 ॥ 

മൈത്രേയ ഉവാച

മാതുഃ സപത്ന്യാ വാഗ്ബാണൈർഹൃദി വിദ്ധസ്തു താൻ സ്മരൻ ।
നൈച്ഛൻമുക്തിപതേർമുക്തിം തസ്മാത്താപമുപേയിവാൻ  ॥ 29 ॥ 

ധ്രുവ ഉവാച

     സമാധിനാ നൈകഭവേന യത്പദം 
          വിദുഃ സനന്ദാദയ ഊർധ്വരേതസഃ ।
     മാസൈരഹം ഷഡ്ഭിരമുഷ്യപാദയോഃ 
          ഛായാമുപേത്യാപഗതഃ പൃഥങ്മതിഃ  ॥ 30 ॥ 

അഹോ ബത മമാനാത്മ്യം മന്ദഭാഗ്യസ്യ പശ്യത ।
ഭവച്ഛിദഃ പാദമൂലം ഗത്വാ യാചേ യദന്തവത്  ॥ 31 ॥ 

മതിർവ്വിദൂഷിതാ ദേവൈഃ പതദ്ഭിരസഹിഷ്ണുഭിഃ ।
യോ നാരദവചസ്തഥ്യം നാഗ്രാഹിഷമസത്തമഃ  ॥ 32 ॥ 

ദൈവീം മായാമുപാശ്രിത്യ പ്രസുപ്ത ഇവ ഭിന്നദൃക് ।
തപ്യേ ദ്വിതീയേഽപ്യസതി ഭ്രാതൃഭ്രാതൃവ്യഹൃദ്രുജാ  ॥ 33 ॥ 

മയൈതത്പ്രാർത്ഥിതം വ്യർത്ഥം ചികിത്സേവ ഗതായുഷി ।
പ്രസാദ്യ ജഗദാത്മാനം തപസാ ദുഷ്പ്രസാദനം ।
ഭവച്ഛിദമയാചേഽഹം ഭവം ഭാഗ്യവിവർജ്ജിതഃ  ॥ 34 ॥ 

സ്വാരാജ്യം യച്ഛതോ മൌഢ്യാൻമാനോ മേ ഭിക്ഷിതോ ബത ।
ഈശ്വരാത്ക്ഷീണപുണ്യേന ഫലീകാരാനിവാധനഃ  ॥ 35 ॥ 

മൈത്രേയ ഉവാച

     ന വൈ മുകുന്ദസ്യ പദാരവിന്ദയോഃ 
          രജോജുഷസ്താത ഭവാദൃശാ ജനാഃ ।
     വാഞ്ഛന്തി തദ്ദാസ്യമൃതേഽർത്ഥമാത്മനോ 
          യദൃച്ഛയാ ലബ്ധമനഃ സമൃദ്ധയഃ  ॥ 36 ॥ 

ആകർണ്യാത്മജമായാന്തം സമ്പരേത്യ യഥാഽഽഗതം ।
രാജാ ന ശ്രദ്ദധേ ഭദ്രമഭദ്രസ്യ കുതോ മമ  ॥ 37 ॥ 

ശ്രദ്ധായ വാക്യം ദേവർഷേർഹർഷവേഗേന ധർഷിതഃ ।
വാർത്താഹർത്തുരതിപ്രീതോ ഹാരം പ്രാദാൻമഹാധനം  ॥ 38 ॥ 

സദശ്വം രഥമാരുഹ്യ കാർത്തസ്വരപരിഷ്കൃതം ।
ബ്രാഹ്മണൈഃ കുലവൃദ്ധൈശ്ച പര്യസ്തോഽമാത്യബന്ധുഭിഃ  ॥ 39 ॥ 

ശംഖദുന്ദുഭിനാദേന ബ്രഹ്മഘോഷേണ വേണുഭിഃ ।
നിശ്ചക്രാമ പുരാത്തൂർണ്ണമാത്മജാഭീക്ഷണോത്സുകഃ  ॥ 40 ॥ 

സുനീതിഃ സുരുചിശ്ചാസ്യ മഹിഷ്യൌ രുക്മഭൂഷിതേ ।
ആരുഹ്യ ശിബികാം സാർദ്ധമുത്തമേനാഭിജഗ്മതുഃ  ॥ 41 ॥ 

തം ദൃഷ്ട്വോപവനാഭ്യാശ ആയാന്തം തരസാ രഥാത് ।
അവരുഹ്യ നൃപസ്തൂർണ്ണമാസാദ്യ പ്രേമവിഹ്വലഃ  ॥ 42 ॥ 

പരിരേഭേഽങ്ഗജം ദോർഭ്യാം ദീർഘോത്കണ്ഠമനാഃ ശ്വസൻ ।
വിഷ്വക്സേനാംഘിസംസ്പർശഹതാശേഷാഘബന്ധനം  ॥ 43 ॥ 

അഥാജിഘ്രൻമുഹുർമ്മൂർദ്ധ്നി ശീതൈർന്നയനവാരിഭിഃ ।
സ്നാപയാമാസ തനയം ജാതോദ്ദാമമനോരഥഃ  ॥ 44 ॥ 

അഭിവന്ദ്യ പിതുഃ പാദാവാശീർഭിശ്ചാഭിമന്ത്രിതഃ ।
നനാമ മാതരൌ ശീർഷ്ണാ സത്കൃതഃ സജ്ജനാഗ്രണീഃ  ॥ 45 ॥ 

സുരുചിസ്തം സമുത്ഥാപ്യ പാദാവനതമർഭകം ।
പരിഷ്വജ്യാഹ ജീവേതി ബാഷ്പഗദ്ഗദയാ ഗിരാ  ॥ 46 ॥ 

യസ്യ പ്രസന്നോ ഭഗവാൻ ഗുണൈർമൈത്ര്യാദിഭിർഹരിഃ ।
തസ്മൈ നമന്തി ഭൂതാനി നിമ്‌നമാപ ഇവ സ്വയം  ॥ 47 ॥ 

ഉത്തമശ്ച ധ്രുവശ്ചോഭാവന്യോന്യം പ്രേമവിഹ്വലൌ ।
അംഗസംഗദുത്പുളകാവസ്രൌഘം മുഹുരൂഹതുഃ  ॥ 48 ॥ 

സുനീതിരസ്യ ജനനീ പ്രാണേഭ്യോഽപി പ്രിയം സുതം ।
ഉപഗുഹ്യ ജഹാവാധിം തദംഗസ്പർശനിർവൃതാ  ॥ 49 ॥ 

പയഃ സ്തനാഭ്യാം സുസ്രാവ നേത്രജൈഃ സലിലൈഃ ശിവൈഃ ।
തദാഭിഷിച്യമാനാഭ്യാം വീര വീരസുവോ മുഹുഃ  ॥ 50 ॥ 

താം ശശംസുർജ്ജനാ രാജ്ഞീം ദിഷ്ട്യാ തേ പുത്ര ആർത്തിഹാ ।
പ്രതിലബ്ധശ്ചിരം നഷ്ടോ രക്ഷിതാ മണ്ഡലം ഭുവഃ  ॥ 51 ॥ 

അഭ്യർച്ചിതസ്ത്വയാ നൂനം ഭഗവാൻ പ്രണതാർത്തിഹാ ।
യദനുധ്യായിനോ ധീരാ മൃത്യും ജിഗ്യുഃ സുദുർജ്ജയം  ॥ 52 ॥ 

ലാല്യമാനം ജനൈരേവം ധ്രുവം സഭ്രാതരം നൃപഃ ।
ആരോപ്യ കരിണീം ഹൃഷ്ടഃ സ്തൂയമാനോഽവിശത്പുരം  ॥ 53 ॥ 

തത്ര തത്രോപസംക്ള്പ്തൈർല്ലസൻമകരതോരണൈഃ ।
സവൃന്ദൈഃ കദളീസ്തംഭൈഃ പൂഗപോതൈശ്ച തദ്വിധൈഃ  ॥ 54 ॥ 

ചൂതപല്ലവവാസഃസ്രങ് മുക്താദാമവിലംബിഭിഃ ।
ഉപസ്കൃതം പ്രതിദ്വാരമപാം കുംഭൈഃ സദീപകൈഃ  ॥ 55 ॥ 

പ്രാകാരൈർഗ്ഗോപുരാഗാരൈഃ ശാതകുംഭപരിച്ഛദൈഃ ।
സർവ്വതോഽലങ്കൃതം ശ്രീമദ്വിമാനശിഖരദ്യുഭിഃ  ॥ 56 ॥ 

മൃഷ്ടചത്വരരഥ്യാട്ടമാർഗ്ഗം ചന്ദനചർച്ചിതം ।
ലാജാക്ഷതൈഃ പുഷ്പഫലൈസ്തണ്ഡുലൈർബ്ബലിഭിർയുതം  ॥ 57 ॥ 

ധ്രുവായ പഥി ദൃഷ്ടായ തത്ര തത്ര പുരസ്ത്രിയഃ ।
സിദ്ധാർത്ഥാക്ഷതദധ്യംബുദൂർവ്വാപുഷ്പഫലാനി ച  ॥ 58 ॥ 

ഉപജഹ്രുഃ പ്രയുഞ്ജാനാ വാത്സല്യാദാശിഷഃ സതീഃ ।
ശൃണ്വംസ്തദ്വൽഗുഗീതാനി പ്രാവിശദ്ഭവനം പിതുഃ  ॥ 59 ॥ 

മഹാമണിവ്രാതമയേ സ തസ്മിൻ ഭവനോത്തമേ ।
ലാളിതോ നിതരാം പിത്രാ ന്യവസദ്ദിവി ദേവവത്  ॥ 60 ॥ 

പയഃഫേനനിഭാഃ ശയ്യാ ദാന്താ രുക്മപരിച്ഛദാഃ ।
ആസനാനി മഹാർഹാണി യത്ര രൌക്മാ ഉപസ്കരാഃ  ॥ 61 ॥ 

യത്ര സ്ഫടികകുഡ്യേഷു മഹാമാരകതേഷു ച ।
മണിപ്രദീപാ ആഭാന്തി ലലനാരത്നസംയുതാഃ  ॥ 62 ॥ 

ഉദ്യാനാനി ച രമ്യാണി വിചിത്രൈരമരദ്രുമൈഃ ।
കൂജദ്വിഹംഗമിഥുനൈർഗ്ഗായൻ മത്തമധുവ്രതൈഃ  ॥ 63 ॥ 

വാപ്യോ വൈഡൂര്യസോപാനാഃ പദ്മോത്പലകുമുദ്വതീഃ ।
ഹംസകാരണ്ഡവകുലൈർജ്ജുഷ്ടാശ്ചക്രാഹ്വസാരസൈഃ  ॥ 64 ॥ 

ഉത്താനപാദോ രാജർഷിഃ പ്രഭാവം തനയസ്യ തം ।
ശ്രുത്വാ ദൃഷ്ട്വാദ്ഭുതതമം പ്രപേദേ വിസ്മയം പരം  ॥ 65 ॥ 

വീക്ഷ്യോഢവയസം തം ച പ്രകൃതീനാം ച സമ്മതം ।
അനുരക്തപ്രജം രാജാ ധ്രുവം ചക്രേ ഭുവഃ പതിം  ॥ 66 ॥ 

ആത്മാനം ച പ്രവയസമാകലയ്യ വിശാംപതിഃ ।
വനം വിരക്തഃ പ്രാതിഷ്ഠദ്വിമൃശന്നാത്മനോ ഗതിം  ॥ 67 ॥