നാട്യശാസ്ത്രം/അദ്ധ്യായം18
അഥ അഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ
വർത്തയിഷ്യാമ്യഹം വിപ്രാ ദശരൂപവികൽപനം | 
നാമതഃ കർമതശ്ചൈവ തഥാ ചൈവ പ്രയോഗതഃ ||  1|| 
നാടകം സപ്രകരണമങ്കോ വ്യായോഗ ഏവ ച | 
ഭാണഃ സമവകാരശ്ച വീഥീ പ്രഹസനം ഡിമഃ ||  2|| 
ഈഹാമൃഗശ്ച വിജ്ഞേയാ ദശേമേ നാട്യലക്ഷണേ | 
ഏതേഷാം ലക്ഷണമഹം വ്യാഖ്യാസ്യാമ്യനുപൂർവശഃ ||  3|| 
സർവേഷാമേവ കാവ്യാനാം മാതൃകാ വൃത്തയഃ സ്മൃതാഃ | 
ആഭ്യോ വിനിസൃതം ഹ്യേതദ്ദശരൂപം പ്രയോഗതഃ ||  4|| 
ജാതിഭിഃ ശ്രുതിഭിശ്ചൈവ സ്വരാ ഗ്രാമത്വമാഗതാഃ | 
യഥാ തഥാ വൃത്തിഭേദൈഃ കാവ്യബന്ധാ ഭവന്തി ഹി ||  5|| 
ഗ്രാമൗ പൂർണസ്വരൗ ദ്വൗ തു യഥാ വൈ ഷഡ്ജമധ്യമൗ | 
സർവവൃത്തിവിനിഷ്പന്നൗ കാവ്യബന്ധൗ തഥാ ത്വിമൗ ||  6|| 
ജ്ഞേയം പ്രകരണം ചൈവ തഥാ നാടകമേവ ച | 
സർവവൃത്തിവിനിഷ്പന്നം നാനാബന്ധസമാശ്രയം ||  7|| 
വീഥീ സമവകാരശ്ച തഥേഹാമൃഗ ഏവ ച | 
ഉത്സൃഷ്ടികാങ്കോ വ്യായോഗോ ഭാണഃ പ്രഹസനം ഡിമഃ ||  8|| 
കൈശികീവൃത്തിഹീനാനി രൂപാണ്യേതാനി കാരയേത് | 
അത ഊർധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി കാവ്യബന്ധവികൽപനം ||  9|| 
പ്രഖ്യാതവസ്തുവിഷയം പ്രഖ്യാതോദാത്തനായകം ചൈവ | 
രാജർഷിവംശ്യചരിതം തഥൈവ ദിവ്യാശ്രയോപേതം ||  10|| 
നാനാവിഭൂതിഭിര്യുതമൃദ്ധിവിലാസാദിഭിർഗുണൈശ്ചൈവ | 
അങ്കപ്രവേശകാഢ്യം ഭവതി ഹി തന്നാടകം നാമ ||  11|| 
നൃപതീനാം യച്ചരിതം നാനാരസഭാവചേഷ്ടിതം ബഹുധാ | 
സുഖദുഃഖോത്പത്തികൃതം ഭവതി ഹി തന്നാടകം നാമ ||  12|| 
അസ്യാവസ്ഥോപേതം കാര്യം പ്രസമീക്ഷ്യ ബിന്ദുവിസ്താരാത് | 
കർതവ്യോഽങ്കഃ സോഽപി തു ഗുണാന്വിതം നാട്യതത്ത്വജ്ഞൈഃ ||  13|| 
അങ്ക ഇതി രൂഢിശബ്ദോ ഭാവൈശ്ച രസൈശ്ച രോഹയത്യർഥാൻ | 
നാനാവിധാനയുക്തോ യസ്മാത്തസ്മാദ്ഭവേദങ്കഃ ||  14|| 
അങ്കസമാപ്തിഃ കാര്യാ കാവ്യച്ഛേദേന ബീജസംഹാരഃ | 
വസ്തുവ്യാപീ ബിന്ദുഃ കാവ്യസമുത്ഥോഽത്ര നിത്യം സ്യാത് ||  15|| 
യത്രാർഥസ്യ സമാപ്തിര്യത്ര ച ബീജസ്യ ഭവതി സംഹാരഃ | 
കിഞ്ചിദവലഗ്നബിന്ദുഃ സോഽങ്ക ഇതി സദാവഗന്തവ്യഃ ||  16|| 
യേ നായകാ നിഗദിതാസ്തേഷാം പ്രത്യക്ഷചരിതസംയോഗഃ | 
നാനാവസ്ഥോപേതഃ കാര്യസ്ത്വങ്കോഽവിപ്രകൃഷ്ടസ്തു ||  17|| 
നായകദേവീഗുരുജനപുരോഹിതാമാത്യസാർഥവാഹാനാം | 
നൈകരസാന്തരവിഹിതോ ഹ്യങ്ക ഇതി സ വേദിതവ്യസ്തു ||  18|| 
പഞ്ചാക്ഷരാ ദശപരാ ഹ്യങ്കാഃ സ്യുർനാടകേ പ്രകരണേ ച | 
നിഷ്ക്രാമഃ സർവേഷാം യസ്മിന്നങ്കഃ സ വിജ്ഞേയഃ ||  19|| 
ക്രോധപ്രസാദശോകാഃ ശാപോത്സർഗോഽഥ വിദ്രവോദ്വാഹൗ | 
അദ്ഭുതസംഭവദർശനമങ്കേ പ്രത്യക്ഷജാനി സ്യുഃ ||  20|| 
ഏകദിവസപ്രവൃത്തഃ കാര്യസ്ത്വങ്കോഽർഥബീജമധികൃത്യ | 
ആവശ്യകകാര്യാണാമവിരോധേന പ്രയോഗേഷു ||  21|| 
ഏകാങ്കേന കദാചിദ്ബഹൂനി കാര്യാണി യോജയേദ്ധീമാൻ | 
ആവശ്യകാവിരോധേന തത്ര കാവ്യാനി കാര്യാണി ||  22|| 
രംഗം തു യേ പ്രവിഷ്ടാഃ സർവേഷാം ഭവതി തത്ര നിഷ്ക്രാമഃ | 
ബീജാർഥയുക്തിയുക്തം കൃത്വാ കാവ്യം യഥാർഥരസം ||  23|| 
ന ബഹൂനീഹ കാര്യാണി ത്വേകാങ്കേ വിനിയോജയേത് | 
ആവശ്യകാനാം കാര്യാണാം വിരോധോ ഹി തഥാ ഭവേത് ||  24|| 
ജ്ഞാത്വാ ദിവസാവസ്ഥാം ക്ഷണയാമമുഹൂർതലക്ഷണോപേതാം | 
വിഭജേത്സർവമശേഷം പൃഥക്പൃഥക്കാവ്യമങ്കേഷു ||  25|| 
ദിവസാവസാനകാര്യം യദ്യങ്കേ നോപപദ്യതേ സർവം | 
അങ്കച്ഛേദം കൃത്വാ പ്രവേശകൈസ്തദ്വിധാതവ്യം ||  26|| 
വിപ്രകൃഷ്ടം തു യോ ദേശം ഗച്ഛേത്കാര്യവശാനുഗഃ | 
അങ്കച്ഛേദേഽഥ സങ്ക്ഷേപാന്നിർദിശേത്തം പ്രവേശകൈഃ ||  27|| 
സന്നിഹിതനായകോഽങ്കഃ കർതവ്യോ നാടകേ പ്രകരണേ വാ | 
പരിജനകഥാനുബന്ധഃ പ്രവേശകോ നാമ വിജ്ഞേയഃ ||  28|| 
പ്രകരണനാടകവിഷയേ പഞ്ചാദ്യാ ദശപരാ ഭവന്ത്യങ്കാഃ | 
അങ്കാന്തരസന്ധിഷു ച പ്രവേശകാസ്തേഷു താവന്തഃ ||  29|| 
അനയോരന്തരവിഹിതഃ പ്രവേശകോഽർഥക്രിയാം സമഭിവീക്ഷ്യ | 
സങ്ക്ഷേപാർഥഃ സന്ധിഷ്വർഥാനാം സംവിധാതവ്യഃ ||  30|| 
അങ്കച്ഛേദം കൃത്വാ മാസകൃതം വർഷസഞ്ചിതം വാപി | 
തത്സർവം കർതവ്യം വർഷാദൂർധ്വം ന തു കദാചിത് ||  31|| 
യഃ കശ്ചിത്കാര്യവശാദ്ഗച്ഛതി പുരുഷഃ പ്രകൃഷ്ടമധ്വാനം | 
തത്രാപ്യങ്കച്ഛേദഃ കർതവ്യഃ പൂർവവത്തജ്ഞൈഃ ||  32|| 
അങ്കാന്തരാനുസാരീ സങ്ക്ഷേപാർഥമധികൃത്യ ബിന്ദൂനാം | 
പ്രകരണനാടകവിഷയേ പ്രവേശകഃ സംവിധാതവ്യഃ ||  33|| 
നോത്തമമധ്യമപുരുഷൈരാചരിതോ നാപ്യുദാത്തവചനകൃതഃ | 
പ്രാകൃതഭാഷാചാരഃ പ്രയോഗമാശ്രിത്യ കർതവ്യഃ ||  34|| 
കാലോത്ഥാനഗതിരസൗ വ്യാഖ്യാസംരംഭകാര്യവിഷയാണാം | 
അർഥാഭിധാനയുക്തഃ പ്രവേശകഃ സ്യാദനേകാർഥഃ ||  35|| 
ബഹ്വാശ്രയമപി കാര്യം പ്രവേശകൈഃ സങ്ക്ഷിപേച്ച സന്ധിഷു വാ | 
ബഹുചൂർണപദൈര്യുക്തം ജനയതി ഖേദം പ്രയോഗസ്യ ||  36|| 
യത്രാർഥസ്യ സമാപ്തിർന ഭവത്യങ്കേ പ്രയോഗബാഹുല്യാത് | 
വൃത്താന്തസ്വൽപകഥൈഃ പ്രവേശകൈഃ സോഽഭിധാതവ്യഃ ||  37|| 
യുദ്ധം രാജ്യഭ്രംശോ മരണം നഗരോപരോധനം ചൈവ | 
പ്രത്യക്ഷാണി തു നാങ്കേ പ്രവേശകൈഃ സംവിധേയാനി ||  38|| 
അങ്കേ പ്രവേശകേ ച പ്രകരണമാശ്രിത്യ നാടകേ വാപി | 
ന വധഃ കർതവ്യഃ സ്യാദ്യോഽഭ്യുദയീ നായകഃ ഖ്യാതഃ ||  39|| 
അപസരണമേവ കാര്യം ഗ്രഹണം വാ സന്ധിരേവ വാ യോജ്യഃ | 
കാവ്യശ്ലേഷൈർബഹുഭിര്യഥാരസം നാട്യതത്ത്വജ്ഞൈഃ ||  40|| 
ന മഹാജനപരിവാരം കർതവ്യം നാടകം പ്രകരണം വാ | 
യേ തത്ര കാര്യപുരുഷാശ്ചത്വാരഃ പഞ്ച വാ തേ സ്യുഃ ||  41|| 
കാര്യം ഗോപുച്ഛാഗ്രം കർതവ്യം കാവ്യബന്ധമാസാദ്യ | 
യേ ചോദാത്താ ഭാവാസ്തേ സർവേ പൃഷ്ഠതഃ കാര്യാഃ ||  42|| 
സർവേഷാം കാവ്യാനാം നാനാരസഭാവയുക്തിയുക്താനാം | 
നിർവഹണേ കർതവ്യോ നിത്യം ഹി രസോഽദ്ഭുതസ്തജ്ജ്ഞൈഃ ||  43|| 
നാടകലക്ഷണമേതന്മയാ സമാസേന കീർതിതം വിധിവത് | 
പ്രകരണമതഃ പരമഹം ലക്ഷണയുക്ത്യാ പ്രവക്ഷ്യാമി ||  44|| 
യത്ര കവിരാത്മശക്ത്യാ വസ്തു ശരീരം ച നായകം ചൈവ | 
ഔത്പത്തികം പ്രകുരുതേ പ്രകരണമിതി തദ്ബുധൈർജ്ഞേയം ||  45|| 
യദനാർഷമഥാഹാര്യം കാവ്യം പ്രകരോത്യഭൂതഗുണയുക്തം | 
ഉത്പന്നബീജവസ്തു പ്രകരണമിതി തദപി വിജ്ഞേയം ||  46|| 
യന്നാടകേ മയോക്തം വസ്തു ശരീരം ച വൃത്തിഭേദാശ്ച | 
തത്പ്രകരണേഽപി യോജ്യം സലക്ഷണം സർവസന്ധിഷു തു ||  47|| 
വിപ്രവണിക്സചിവാനാം പുരോഹിതാമാത്യസാർഥവാഹാനാം | 
ചരിതം യന്നൈകവിധം ജ്ഞേയം തത്പ്രകരണം നാമ ||  48|| 
നോദാത്തനായകകൃതം ന ദിവ്യചരിതം ന രാജസംഭോഗം | 
ബാഹ്യജനസമ്പ്രയുക്തം തജ്ജ്ഞേയം പ്രകരണം തജ്ജ്ഞൈഃ ||  49|| 
ദാസവിടശ്രേഷ്ഠിയുതം വേശസ്ത്ര്യുപചാരകാരണോപേതം | 
മന്ദകുലസ്ത്രീചരിതം കാവ്യം കാര്യം പ്രകരണേ തു ||  50|| 
സചിവശ്രേഷ്ഠിബ്രാഹ്മണപുരോഹിതാമാത്യസാർഥവാഹാനാം | 
ഗൃഹവാർതാ യത്ര ഭവേന്ന തത്ര വേശ്യാംഗനാ കാര്യാ ||  51|| 
യദി വേശയുവതിയുക്തം ന കുലസ്ത്രീ സംഗമോഽപി സ്യാത് | 
അഥ കുലജനപ്രയുക്തം ന വേശയുവതിർഭവേത്തത്ര ||  52|| 
യദി വാ കാരണയുക്ത്യാ വേശകുലസ്ത്രീകൃതോപചാരഃ സ്യാത് | 
അവികൃതഭാഷാചാരം തത്ര തു പാഠ്യം പ്രയോക്തവ്യം ||  53|| 
മധ്യമപുരുഷൈർനിത്യം യോജ്യോ വിഷ്കംഭകോഽത്ര തത്ത്വജ്ജ്ഞൈഃ | 
സംസ്കൃതവചനാനുഗതഃ സങ്ക്ഷേപാർഥഃ പ്രവേശകവത് ||  54|| 
ശുദ്ധഃ സങ്കീർണോ വാ ദ്വിവിധോ വിഷ്കംഭകോഽപി കർതവ്യഃ | 
മധ്യമപാത്രഃ ശുദ്ധഃ സങ്കീർണോ നീചമധ്യകൃതഃ ||  55|| 
അങ്കാന്തരാലവിഹിതഃ പ്രവേശകോഽർഥക്രിയാം സമഭിവീക്ഷ്യ | 
സങ്ക്ഷേപാത്സന്ധീനാമർഥാനാം ചൈവ കർതവ്യഃ ||  56|| 
അനയോശ്ച ബന്ധയോഗാദന്യോ ഭേദഃ പ്രയോക്തൃഭിഃ കാര്യഃ | 
പ്രഖ്യാതസ്ത്വിതരോ വാ നാടകയോഗേ പ്രകരണേ വാ ||  57|| 
പ്രകരണനാടകഭേദാദുത്പാദ്യം വസ്തു നായകം നൃപതിം | 
അന്തഃപുരസംഗീതകകന്യാമധികൃത്യ കർതവ്യാ ||  58|| 
സ്ത്രീപ്രായാ ചതുരങ്കാ ലലിതാഭിനയാത്മികാ സുവിഹിതാംഗീ | 
ബഹുനൃത്തഗീതപാഠ്യാ രതിസംഭോഗാത്മികാ ചൈവ ||  59|| 
രാജോപചാരയുക്താ പ്രസാദനക്രോധദംഭസംയുക്താ | 
നായകദേവീദൂതീ സപരിജനാ നാടികാ ജ്ഞേയാ ||  60|| 
അന്തർഭാവഗതാ ഹ്യേഷാ ഭാവയോരുഭയോര്യതഃ | 
അത ഏവ ദശൈതാനി രൂപാണീത്യുദിതാനി വൈ ||  61|| 
പ്രകരണനാടകലക്ഷണമുക്തം വിപ്രാ മയാ സമാസേന | 
വക്ഷ്യാമ്യതഃ പരമഹം ലക്ഷണം യുക്ത്യാ സമവകാരം ||  62|| 
ദേവാസുരബീജകൃതഃ പ്രഖ്യാതോദാത്തനായകശ്ചൈവ | 
ത്ര്യങ്കസ്തഥാ ത്രികപടസ്ത്രിവിദ്രവഃ സ്യാത്ത്രിശൃംഗാരഃ ||  63|| 
ദ്വാദശനായകബഹുലോ ഹ്യഷ്ടാദശനാഡികാപ്രമാണശ്ച | 
വക്ഷ്യാമ്യസ്യാങ്കവിധിം യാവത്യോ നാഡികാ യത്ര ||  64|| 
അങ്കസ്തു സപ്രഹസനഃ സവിദ്രവഃ സകപടഃ സവീഥീകഃ | 
ദ്വാദശനാഡീവിഹിതഃ പ്രഥമഃ കാര്യഃ ക്രിയോപേതഃ ||  65|| 
കാര്യസ്തഥാ ദ്വിതീയഃ സമാശ്രിതോ നാഡികാശ്ചതസ്രസ്തു | 
വസ്തുസമാപനവിഹിതോ ദ്വിനാഡികഃ സ്യാത്തൃതീയസ്തു ||  66|| 
നാഡീസഞ്ജ്ഞാ ജ്ഞേയാ മാനം കാലസ്യ യന്മുഹൂർതാർധം | 
തന്നാഡികാപ്രമാണം യഥോക്തമങ്കേഷു സംയോജ്യം ||  67|| 
യാ നാഡികേതി സഞ്ജ്ഞാ കാലവിഭാഗേ ക്രിയാഭിസമ്പന്നാ | 
കാര്യാ ച സാ പ്രയത്നാദ്യഥാ ക്രമേണൈവ ശാസ്ത്രോക്താ ||  68|| 
അങ്കോഽങ്കസ്ത്വന്യാർഥഃ കർതവ്യഃ കാവ്യബന്ധമാസാദ്യ | 
അർഥം ഹി സമവകാരേ ഹ്യപ്രതിസംബന്ധമിച്ഛന്തി ||  69|| 
യുദ്ധജലസംഭവോ വാ വായ്വഗ്നിഗജേന്ദ്രസംഭ്രമകൃതോ വാ | 
നഗരോപരോധജോ വാ വിജ്ഞേയോ വിദ്രവസ്ത്രിവിധഃ ||  70||  
വസ്തുഗതക്രമവിഹിതോ ദേവവശാദ്വാ പരപ്രയുക്തോ വാ | 
സുഖദുഃഖോത്പത്തികൃതസ്ത്രിവിധഃ കപടോഽത്ര വിജ്ഞേയഃ ||  71|| 
ത്രിവിധശ്ചാത്ര വിധിജ്ഞൈഃ പൃഥക്പൃഥക്കാര്യവിഹിതാർഥഃ | 
ശൃംഗാരഃ കർതവ്യോ ധർമേ ചാർഥേ ച കാമേ ച ||  72|| 
യസ്മിൻ ധർമപ്രാപകമാത്മഹിതം ഭവതി സാധനം ബഹുധാ | 
വ്രതനിയമതപോയുക്തോ ജ്ഞേയോഽസൗ ധർമശൃംഗാരഃ ||  73|| 
അർഥസ്യേച്ഛായോഗാദ്ബഹുധാ ചൈവാർഥതോഽർഥശൃംഗാരഃ | 
സ്ത്രീസമ്പ്രയോഗവിഷയേഷ്വർഥാർഥാ വാ രതിര്യത്ര ||  74|| 
കന്യാവിലോഭനകൃതം പ്രാപ്തൗ സ്ത്രീപുംസയോസ്തു രമ്യം വാ | 
നിഭൃതം സാവേഗം വാ യസ്യ ഭവേത്കാമശൃംഗാരഃ ||  75|| 
ഉഷ്ണിഗ്ഗായത്ര്യാദീന്യന്യാനി ച യാനി ബന്ധകുടിലാനി | 
വൃത്താനി സമവകാരേ കവിഭിസ്താനി പ്രയോജ്യാനി ||  76|| 
ഏവം കാര്യസ്തജ്ജ്ഞൈർനാനാരസസംശ്രയഃ സമവകാരഃ | 
വക്ഷ്യാമ്യതഃ പരമഹം ലക്ഷണമീഹാമൃഗസ്യാപി ||  77|| 
ദിവ്യാപുരുഷാശ്രയകൃതോ ദിവ്യസ്ത്രീകാരണോപഗതയുദ്ധഃ | 
സുവിഹിതവസ്തുനിബദ്ധോ വിപ്രത്യയകാരകശ്ചൈവ ||  78|| 
ഉദ്ധതപുരുഷപ്രായഃ സ്ത്രീരോഷഗ്രഥിതകാവ്യബന്ധശ്ച | 
സങ്ക്ഷോഭവിദ്രവകൃതഃ സംഫേടകൃതസ്തഥാ ചൈവ ||  79|| 
സ്ത്രീഭേദനാപഹരണാവമർദനപ്രാപ്തവസ്തുശൃംഗാരഃ | 
ഈഹാമൃഗസ്തു കാര്യഃ സുസമാഹിതകാവ്യബന്ധശ്ച ||  80|| 
യദ്വ്യായോഗേ കാര്യം യേ പുരുഷാ വൃത്തയോ രസാശ്ചൈവ | 
ഈഹാമൃഗേഽപി തേ സ്യുഃ കേവലമമരസ്ത്രിയാ യോഗഃ ||  81|| 
യത്ര തു വധേപ്സിതാനാം വധോ ഹ്യുദഗ്രോ ഭവേദ്ധി പുരുഷാണാം | 
കിഞ്ചിദ്വ്യാജം കൃത്വാ തേഷാം യുദ്ധം ശമയിതവ്യം ||  82|| 
ഈഹാമൃഗസ്യ ലക്ഷണമുക്തം വിപ്രാഃ സമാസയോഗേന | 
ഡിമലക്ഷണം തു ഭൂയോ ലക്ഷണയുക്ത്യാ പ്രവക്ഷ്യാമി ||  83|| 
പ്രഖ്യാതവസ്തുവിഷയഃ പ്രഖ്യാതോദാത്തനായകശ്ചൈവ | 
ഷഡ്രസലക്ഷണയുക്തശ്ചതുരങ്കോ വൈ ഡിമഃ കാര്യഃ ||  84|| 
ശൃംഗാരഹാസ്യവർജം ശേഷൈഃ സർവൈ രസൈഃ സമായുക്തഃ | 
ദീപ്തരസകാവ്യയോനിർനാനാഭാവോപസമ്പന്നഃ ||  85|| 
നിർഘാതോൽകാപാതൈരുപരാഗേണേന്ദുസൂര്യയോര്യുക്തഃ | 
യുദ്ധനിയുദ്ധാധർഷണസംഫേടകൃതശ്ച കർതവ്യഃ ||  86|| 
മായേന്ദ്രജാലബഹുലോ ബഹുപുസ്തോത്ഥാനയോഗയുക്തശ്ച | 
ദേവഭുജഗേന്ദ്രരാക്ഷസയക്ഷപിശാചാവകീർണശ്ച ||  87|| 
ഷോഡശനായകബഹുലഃ സാത്വത്ത്യാരഭടീവൃത്തിസമ്പന്നഃ | 
കാര്യോ ഡിമഃ പ്രയത്നാന്നാനാശ്രയഭാവസമ്പന്നഃ ||  88|| 
ഡിമലക്ഷണമിത്യുക്തം മയാ സമാസേന ലക്ഷണാനുഗതം | 
വ്യായോഗസ്യ തു ലക്ഷണമതഃ പരം സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി ||  89|| 
വ്യായോഗസ്തു വിധിജ്ഞൈഃ കാര്യഃ പ്രഖ്യാതനായകശരീരഃ | 
അൽപസ്ത്രീജനയുക്തസ്ത്വേകാഹകൃതസ്തഥാ ചൈവ ||  90|| 
ബഹവശ്ച തത്ര പുരുഷാ വ്യായച്ഛന്തേ യഥാ സമവകാരേ | 
ന ച ദിവ്യനായകയുക്തഃ കാര്യസ്ത്വേകാങ്ക ഏവായം ||  91|| 
ന ച ദിവ്യനായകകൃതഃ കാര്യോ രാജർഷിനായകനിബദ്ധഃ | 
യുദ്ധനിയുദ്ധാഘർഷണസംഘർഷകൃതശ്ച കർതവ്യഃ ||  92|| 
ഏവംവിധസ്തു കാര്യോ വ്യായോഗോ ദീപ്തകാവ്യരസയോനിഃ | 
വക്ഷ്യാമ്യതഃ പരമഹം ലക്ഷണമുത്സൃഷ്ടാങ്കസ്യ ||  93|| 
പ്രഖ്യാതവസ്തുവിഷയസ്ത്വപ്രഖ്യാതഃ കദാചിദേവ സ്യാത് | 
ദിവ്യപുരുഷൈർവിയുക്തഃ ശേഷൈര്യുക്തോ ഭവേത്പുംഭിഃ ||  94|| 
കരുണരസപ്രായകൃതോ നിവൃത്തയുദ്ധോദ്യതപ്രഹാരശ്ച | 
സ്ത്രീപരിദേവിതബഹുലോ നിർവേദിതഭാഷിതശ്ചൈവ ||  95|| 
നാനാവ്യാകുലചേഷ്ടഃ സാത്വത്ത്യാരഭടികൈശികീഹീനഃ | 
കാര്യഃ കാവ്യവിധിജ്ഞൈഃ സതതം ഹ്യുത്സൃഷ്ടികാങ്കസ്തു ||  96|| 
യദ്ദിവ്യനായകകൃതം കാവ്യം സംഗ്രാമബന്ധവധയുക്തം | 
തദ്ഭാരതേ തു വർഷേ കർതവ്യം കാവ്യബന്ധേഷു ||  97|| 
കസ്മാദ്ഭാരതമിഷ്ടം വർഷേഷ്വന്യേഷു ദേവവിഹിതേഷു | 
ഹൃദ്യാ സർവാ ഭൂമിഃ ശുഭഗന്ധാ കാഞ്ചനീ യസ്മാത് ||  98|| 
ഉപവനഗമനക്രീഡാ വിഹാരനാരീരതിപ്രമോദാഃ സ്യുഃ | 
തേഷു ഹി വർഷേഷു സദാ ന തത്ര ദുഃഖം ന വാ ശോകഃ ||  99|| 
യേ തേഷാമധിവാസാഃ പുരാണവാദേഷു പർവതാഃ പ്രോക്താഃ | 
സംഭോഗസ്തേഷു ഭവേത്കർമാരംഭോ ഭവേദസ്മിൻ ||  100|| 
പ്രഹസനമപി വിജ്ഞേയം ദ്വിവിധം ശുദ്ധം തഥാ സങ്കീർണം | 
അങ്കസ്യ ലക്ഷണമിദം വ്യാഖ്യാതമശേഷയോഗമാത്രഗതം ||  101|| 
പ്രഹസനമതഃ പരം സലക്ഷണം സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി | 
വക്ഷ്യാമി തയോര്യുക്ത്യാ പൃഥഗ്പൃഥഗ്ലക്ഷണവിശേഷം ||  102|| 
ഭഗവത്താപസവിപ്രൈരന്യൈരപി ഹാസ്യവാദസംബദ്ധം | 
കാപുരുഷസമ്പ്രയുക്തം പരിഹാസാഭാഷണപ്രായം ||  103|| 
അവികൃതഭാഷാചാരം വിശേഷഭാവോപപന്നചരിതപദം | 
നിയതഗതിവസ്തുവിഷയം ശുദ്ധം ജ്ഞേയം പ്രഹസനം തു ||  104|| 
വേശ്യാചേടനപുംസകവിടധൂർതാ ബന്ധകീ ച യത്ര സ്യുഃ | 
അനിഭൃതവേഷപരിച്ഛദചേഷ്ടിതകരണൈസ്തു സങ്കീർണം ||  105|| 
ലോകോപചാരയുക്താ യാ വാർതാ യശ്ച ദംഭസംയോഗഃ | 
സ പ്രഹസനേ പ്രയോജ്യോ ധൂർതപ്രവിവാദസമ്പന്നഃ ||  106|| 
വീഥ്യംഗൈഃ സംയുക്തം കർതവ്യം പ്രഹസനം യഥായോഗ്യം | 
ഭാണസ്യാപി തു ലക്ഷണമതഃ പരം സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി ||  107|| 
ആത്മാനുഭൂതശംസീ പരസംശ്രയവർണനാവിശേഷസ്തു | 
വിവിധാശ്രയോ ഹി ഭാണോ വിജ്ഞേയസ്ത്വേകഹാര്യശ്ച ||  108|| 
പരവചനമാത്മസംസ്ഥം പ്രതിവചനൈരുത്തമോത്തമഗ്രഥിതൈഃ | 
ആകാശപുരുഷകഥിതൈരംഗവികാരൈരഭിനയൈശ്ചൈവ ||  109|| 
ധൂർതവിടസമ്പ്രയോജ്യോ നാനാവസ്ഥാന്തരാത്മകശ്ചൈവ | 
ഏകാങ്കോ ബഹുചേഷ്ടഃ സതതം കാര്യോ ബുധൈർഭാണഃ ||  110|| 
ഭാണസ്യാപി ഹി നിഖിലം ലക്ഷണമുക്തം തഥാഗമാനുഗതം | 
വീഥ്യാഃ സമ്പ്രതി നിഖിലം കഥയാമി യഥാക്രമം വിപ്രാഃ ||  111|| 
സർവരസലക്ഷണാഢ്യാ യുക്താ ഹ്യംഗൈസ്ത്രയോദശഭിഃ | 
വീഥീ സ്യാദേകാങ്കാ തഥൈകഹാര്യാ ദ്വിഹാര്യാ വാ ||  112|| 
അധമോത്തമമധ്യാഭിര്യുക്താ സ്യാത്പ്രകൃതിഭിസ്തിസൃഭിഃ | 
ഉദ്ധാത്യകാവലഗിതാവസ്പന്ദിതനാല്യസത്പ്രലാപാശ്ച ||  113|| 
വാക്കേല്യഥ പ്രപഞ്ചോ മൃദവാധിബലേ ഛലം ത്രിഗതം | 
വ്യാഹാരോ ഗണ്ഡശ്ച ത്രയോദശാംഗാന്യുദാഹൃതാന്യസ്യാഃ ||  114|| 
അഥ വീഥീ സമ്പ്രോക്താ ലക്ഷണമേഷാം പ്രവക്ഷ്യാമി | 
പദാനി ത്വഗതാർഥാനി യേ നരാഃ പുനരാദരാത് ||  115|| 
യോജയന്തി പദൈരന്യൈസ്തദുദ്ധാത്യകമുച്യതേ | 
യത്രാന്യസ്മിൻ സമാവേശ്യ കാര്യമന്യത്പ്രസാധ്യതേ ||  116|| 
തച്ചാവലഗിതം നാമ വിജ്ഞേയം നാട്യയോക്തൃഭിഃ | 
ആക്ഷിപ്തേഽർഥേ തു കസ്മിംശ്ചിച്ഛുഭാശുഭസമുത്ഥിതേ ||  117|| 
കൗശലാദുച്യതേഽന്യോഽർഥസ്തദവസ്പന്ദിതം ഭവേത് | 
ഹാസ്യേനോപഗതാർഥപ്രഹേലികാ നാലികേതി വിജ്ഞേയാ ||  118|| 
മൂർഖജനസന്നികർഷേ ഹിതമപി യത്ര പ്രഭാഷതേ വിദ്വാൻ | 
ന ച ഗൃഹ്യതേഽസ്യ വചനം വിജ്ഞേയോഽസത്പ്രലാപോഽസൗ ||  119|| 
ഏകദ്വിപ്രതിവചനാ വാക്കേലീ സ്യാത്പ്രയോഗേഽസ്മിൻ | 
യദസദ്ഭൂതം വചനം സംസ്തവയുക്തം ദ്വയോഃ പരസ്പരം യത്തു ||  120|| 
ഏകസ്യ ചാർഥഹേതോഃ സ ഹാസ്യജനനഃ പ്രപഞ്ചഃ സ്യാത് | 
യത്കാരണാദ് ഗുണാനാം ദോഷീകരണം ഭവേദ്വിവാദകൃതം ||  121|| 
ദോഷഗുണീകരണം വാ തന്മൃദവം നാമ വിജ്ഞേയം | 
പരവചനമാത്മനശ്ചോത്തരോത്തരസമുദ്ഭവം ദ്വയോര്യത്ര ||  122|| 
അന്യോന്യാർഥവിശേഷകമധിബലമിതി തദ് ബുധൈർജ്ഞേയം | 
അന്യാർഥമേവ വാക്യം ഛലമഭിസന്ധാനഹാസ്യരോഷകരം ||  123|| 
ശ്രുതിസാരൂപ്യാദ്യസ്മിൻ ബഹവോഽർഥാ യുക്തിഭിർനിയുജ്യന്തേ | 
യദ്ധാസ്യമഹാസ്യം വാ തത്ത്രിഗതം നാമ വിജ്ഞേയം ||  124|| 
പ്രത്യക്ഷവൃത്തിരുക്തോ വ്യാഹാരോ ഹാസ്യലേശാർഥഃ | 
സംരംഭസംഭ്രമയുതം വിവാദയുക്തം തഥാപവാദകൃതം ||  125|| 
ബഹുവചനാക്ഷേപകൃതം ഗണ്ഡം പ്രവദന്തി തത്ത്വജ്ഞാഃ | 
ഇതി ദശരൂപവിധാനം സർവം പ്രോക്തം മയാ ഹി ലക്ഷണതഃ | 
പുനരസ്യ ശരീരഗതം സന്ധിവിധൗ ലക്ഷണം വക്ഷ്യേ ||  126|| 
ഇതി ഭരതീയേ നാട്യശാസ്ത്രേ ദശരൂപനിരൂപണം 
നാമാഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ |

നാട്യശാസ്ത്രം