ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / പഞ്ചമഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 5) / അദ്ധ്യായം 14


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / പഞ്ചമഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 5) / അദ്ധ്യായം 14 

സ ഹോവാച

യ ഏഷ ദേഹാത്മമാനിനാം സത്ത്വാദിഗുണവിശേഷവികൽപിതകുശലാകുശലസമവഹാരവിനിർമ്മിതവിവിധദേഹാവലിഭിർവ്വിയോഗസംയോഗാദി അനാദിസംസാരാനുഭവസ്യ ദ്വാരഭൂതേന ഷഡിന്ദ്രിയവർഗ്ഗേണ തസ്മിൻ ദുർഗ്ഗാധ്വവദസുഗമേഽധ്വന്യാപതിത ഈശ്വരസ്യ ഭഗവതോ വിഷ്ണോർവ്വശവർത്തിന്യാ മായയാ ജീവലോകോഽയം യഥാ വണിക് സാർത്ഥോഽർത്ഥപരഃ സ്വദേഹനിഷ്പാദിതകർമ്മാനുഭവഃ ശ്മശാനവദശിവതമായാം സംസാരാടവ്യാം ഗതോ നാദ്യാപി വിഫലബഹുപ്രതിയോഗേഹസ്തത്താപോപശമനീം 
ഹരിഗുരുചരണാരവിന്ദമധുകരാനുപദവീമവരുന്ധേ  യസ്യാമു ഹ വാ ഏതേ ഷഡിന്ദ്രിയനാമാനഃ കർമ്മണാ ദസ്യവ ഏവ തേ ॥ 1 ॥ 

തദ് യഥാ പുരുഷസ്യ ധനം യത്കിഞ്ചിദ്ധർമ്മൗപയികം ബഹു കൃച്ഛ്രാധിഗതം സാക്ഷാത്പരമപുരുഷാരാധനലക്ഷണോ യോഽസൌ ധർമ്മസ്തം തു സാമ്പരായ ഉദാഹരന്തി । തദ്ധർമ്മ്യം ധനം ദർശനസ്പർശനശ്രവണാസ്വാദനാവഘ്രാണസങ്കൽപവ്യവസായഗൃഹഗ്രാമ്യോപഭോഗേന കുനാഥസ്യാജിതാത്മനോ യഥാ സാർത്ഥസ്യ വിലുമ്പന്തി  ॥ 2 ॥ 

അഥ ച യത്ര കൌടുംബികാ ദാരാപത്യാദയോ നാമ്‌നാ കർമ്മണാ വൃകസൃഗാലാ ഏവാനിച്ഛതോഽപി കദര്യസ്യ കുടുംബിന ഉരണകവത്സംരക്ഷ്യമാണം മിഷതോഽപി ഹരന്തി  ॥ 3 ॥ 

യഥാ ഹ്യനുവത്സരം കൃഷ്യമാണമപ്യദഗ്‌ദ്ധബീജം ക്ഷേത്രം പുനരേവാവപനകാലേ ഗുൽമതൃണവീരുദ്ഭിർഗഹ്വരമിവ ഭവത്യേവമേവ ഗൃഹാശ്രമഃ കർമ്മക്ഷേത്രം യസ്മിൻ ന ഹി കർമ്മാണ്യുത്സീദന്തി യദയം കാമകരണ്ഡ ഏഷ ആവസഥഃ  ॥ 4 ॥ 

തത്ര ഗതോ ദംശമശകസമാപസദൈർമ്മനുജൈഃ ശലഭശകുന്തതസ്കരമൂഷകാദിഭിരുപരുധ്യമാനബഹിഃപ്രാണഃ ക്വചിത്പരിവർതമാനോഽസ്മിന്നധ്വന്യവിദ്യാകാമകർമ്മഭിരുപരക്തമനസാനുപപന്നാർത്ഥം നരലോകം ഗന്ധർവ്വനഗരമുപപന്നമിതി മിഥ്യാദൃഷ്ടിരനുപശ്യതി  ॥ 5 ॥ 

തത്ര ച ക്വചിദാതപോദകനിഭാൻ വിഷയാനുപധാവതി പാനഭോജനവ്യവായാദി വ്യസനലോലുപഃ  ॥ 6 ॥ 

ക്വചിച്ചാശേഷദോഷനിഷദനം പുരീഷവിശേഷം തദ്വർണ്ണഗുണനിർമ്മിതമതിഃ സുവർണ്ണമുപാദിത്സത്യഗ്നികാമകാതര ഇവോൽമുകപിശാചം  ॥ 7 ॥ 

അഥ കദാചിന്നിവാസപാനീയദ്രവിണാദ്യനേകാത്മോപജീവനാഭിനിവേശ ഏതസ്യാം സംസാരാടവ്യാമിതസ്തതഃ പരിധാവതി  ॥ 8 ॥ 

ക്വചിച്ച വാത്യൌപമ്യയാ പ്രമദയാഽഽരോഹമാരോപിതസ്തത്കാലരജസാ രജനീഭൂത ഇവാസാധുമര്യാദോ രജസ്വലാക്ഷോഽപി ദിഗ്ദേവതാ അതിരജസ്വലമതിർന്ന വിജാനാതി  ॥ 9 ॥ 

ക്വചിത്സകൃദവഗതവിഷയവൈതത്ഥ്യഃ സ്വയം പരാഭിധ്യാനേന വിഭ്രംശിതസ്മൃതിസ്തയൈവ മരീചിതോയപ്രായാംസ്താനേവാഭിധാവതി  ॥ 10 ॥ 

ക്വചിദുലൂകഝില്ലീസ്വനവദതിപരുഷരഭസാടോപം പ്രത്യക്ഷം പരോക്ഷം വാ രിപുരാജകുലനിർഭർത്സിതേനാതിവ്യഥിതകർണ്ണമൂലഹൃദയഃ  ॥ 11 ॥ 

സ യദാ ദുഗ്ദ്ധപൂർവ്വസുകൃതസ്തദാ കാരസ്കരകാകതുണ്ഡാദ്യപുണ്യദ്രുമലതാവിഷോദപാനവദുഭയാർത്ഥത്തശൂന്യദ്രവിണാൻ ജീവൻമൃതാൻ സ്വയം ജീവൻമ്രിയമാണ ഉപധാവതി  ॥ 12 ॥ 

ഏകദാസത്പ്രസംഗാന്നികൃതമതിർവ്യുദകസ്രോതഃ സ്ഖലനവദുഭയതോഽപി ദുഃഖദം പാഖണ്ഡമഭിയാതി  ॥ 13 ॥ 

യദാ തു പരബാധയാന്ധ ആത്മനേ നോപനമതി തദാ ഹി പിതൃപുത്രബർഹിഷ്മതഃ പിതൃപുത്രാൻ വാ സ ഖലു ഭക്ഷയതി  ॥ 14 ॥ 

ക്വചിദാസാദ്യ ഗൃഹം ദാവവത്പ്രിയാർത്ഥവിധുരമസുഖോദർക്കം ശോകാഗ്നിനാ ദഹ്യമാനോ ഭൃശം നിർവ്വേദമുപഗച്ഛതി  ॥ 15 ॥ 

ക്വചിത്കാലവിഷമിതരാജകുലരക്ഷസാപഹൃതപ്രിയതമധനാസുഃ പ്രമൃതക ഇവ വിഗതജീവലക്ഷണ ആസ്തേ  ॥ 16 ॥ 

കദാചിൻമനോരഥോപഗതപിതൃപിതാമഹാദ്യസത്സദിതി സ്വപ്നനിർവൃതിലക്ഷണമനുഭവതി  ॥ 17 ॥ 

ക്വചിദ്ഗൃഹാശ്രമകർമ്മചോദനാതിഭരഗിരിമാരുരുക്ഷമാണോ ലോകവ്യസനകർഷിതമനാഃ കണ്ടകശർക്കരാക്ഷേത്രം പ്രവിശന്നിവ സീദതി  ॥ 18 ॥ 

ക്വചിച്ച ദുഃസഹേന കായാഭ്യന്തരവഹ്നിനാ ഗൃഹീതസാരഃ സ്വകുടുംബായ ക്രുധ്യതി  ॥ 19 ॥ 

സ ഏവ പുനർന്നിദ്രാജഗരഗൃഹീതോഽന്ധേ തമസി മഗ്നഃ ശൂന്യാരണ്യ ഇവ ശേതേ നാന്യത്കിഞ്ചന വേദ ശവ ഇവാപവിദ്ധഃ  ॥ 20 ॥ 

കദാചിദ്ഭഗ്നമാനദംഷ്ട്രോ ദുർജ്ജനദന്ദശൂകൈരലബ്ധനിദ്രാക്ഷണോ വ്യഥിതഹൃദയേനാനുക്ഷീയമാണവിജ്ഞാനോഽന്ധകൂപേഽന്ധവത്പതതി  ॥ 21 ॥ 

കർഹി സ്മ ചിത്കാമമധുലവാൻ വിചിന്വൻ യദാ പരദാരപരദ്രവ്യാണ്യവരുന്ധാനോ രാജ്ഞാ സ്വാമിഭിർവ്വാ നിഹതഃ പതത്യപാരേ നിരയേ  ॥ 22 ॥ 

അഥ ച തസ്മാദുഭയഥാപി ഹി കർമ്മാസ്മിന്നാത്മനഃ സംസാരാവപനമുദാഹരന്തി  ॥ 23 ॥ 

മുക്തസ്തതോ യദി ബന്ധാദ്ദേവദത്ത ഉപാച്ഛിനത്തി തസ്മാദപി വിഷ്ണുമിത്ര ഇത്യനവസ്ഥിതിഃ  ॥ 24 ॥ 

ക്വചിച്ച ശീതവാതാദ്യനേകാധിദൈവികഭൌതികാത്മീയാനാം ദശാനാം പ്രതിനിവാരണേഽകൽപോ ദുരന്തചിന്തയാ വിഷണ്ണ ആസ്തേ  ॥ 25 ॥ 

ക്വചിൻമിഥോ വ്യവഹരൻ യത്കിഞ്ചിദ്ധനമന്യേഭ്യോ വാ കാകിണികാമാത്രമപ്യപഹരൻ യത്കിഞ്ചിദ് വാ വിദ്വേഷമേതി വിത്തശാഠ്യാത്  ॥ 26 ॥ 

അധ്വന്യമുഷ്മിന്നിമ ഉപസർഗ്ഗാസ്തഥാ സുഖദുഃഖരാഗദ്വേഷഭയാഭിമാനപ്രമാദോൻമാദശോകമോഹലോഭമാത്സര്യേർഷ്യാവമാനക്ഷുത്പിപാസാധിവ്യാധിജൻമജരാമരണാദയഃ  ॥ 27 ॥ 

ക്വാപി ദേവമായയാ സ്ത്രിയാ ഭുജലതോപഗൂഢഃ പ്രസ്കന്നവിവേകവിജ്ഞാനോ യദ്വിഹാരഗൃഹാരംഭാകുലഹൃദയസ്തദാശ്രയാവസക്തസുതദുഹിതൃകലത്രഭാഷിതാവലോകവിചേഷ്ടിതാപഹൃതഹൃദയ ആത്മാനമജിതാത്മാപാരേഽന്ധേ തമസി പ്രഹിണോതി  ॥ 28 ॥ 

കദാചിദീശ്വരസ്യ ഭഗവതോ വിഷ്ണോശ്ചക്രാത്പരമാണ്വാദി ദ്വിപരാർദ്ധാപവർഗ്ഗകാലോപലക്ഷണാത്പരിവർത്തിതേന വയസാ രംഹസാ ഹരത ആബ്രഹ്മതൃണസ്തംബാദീനാം ഭൂതാനാമനിമിഷതോ മിഷതാം വിത്രസ്തഹൃദയസ്തമേവേശ്വരം കാലചക്രനിജായുധംസാക്ഷാദ്ഭഗവന്തം യജ്ഞപുരുഷമനാദൃത്യ പാഖണ്ഡദേവതാഃ കങ്കഗൃധ്രബകവടപ്രായാ ആര്യസമയപരിഹൃതാഃ സാങ്കേത്യേനാഭിധത്തേ  ॥ 29 ॥ 

യദാ പാഖണ്ഡിഭിരാത്മവഞ്ചിതൈസ്തൈരുരുവഞ്ചിതോ ബ്രഹ്മകുലം സമാവസംസ്തേഷാം ശീലമുപനയനാദി ശ്രൌതസ്മാർത്തകർമ്മനുഷ്ഠാനേന ഭഗവതോ യജ്ഞപുരുഷസ്യാരാധനമേവ തദരോചയൻ ശൂദ്രകുലം ഭജതേ നിഗമാചാരേഽശുദ്ധിതോ യസ്യ മിഥുനീഭാവഃ കുടുംബഭരണം യഥാ വാനരജാതേഃ  ॥ 30 ॥ 

തത്രാപി നിരവരോധഃ സ്വൈരേണ വിഹരന്നതികൃപണബുദ്ധിരന്യോന്യമുഖനിരീക്ഷണാദിനാ ഗ്രാമ്യകർമ്മണൈവ വിസ്മൃതകാലാവധിഃ  ॥ 31 ॥ 

ക്വചിദ് ദ്രുമവദൈഹികാർത്ഥേഷു ഗൃഹേഷു രംസ്യൻ യഥാ വാനരഃ സുതദാരവത്സലോ വ്യവായക്ഷണഃ  ॥ 32 ॥ 

ഏവമധ്വന്യവരുന്ധാനോ മൃത്യുഗജഭയാത്തമസി ഗിരികന്ദരപ്രായേ  ॥ 33 ॥ 

ക്വചിച്ഛീതവാതാദ്യനേകദൈവികഭൌതികാത്മീയാനാം ദുഃഖാനാം പ്രതിനിവാരണേഽകൽപോ ദുരന്തവിഷയവിഷണ്ണ ആസ്തേ  ॥ 34 ॥ 

ക്വചിൻമിഥോ വ്യവഹരൻ യത്കിഞ്ചിദ്ധനമുപയാതി വിത്തശാഠ്യേന  ॥ 35 ॥ 

ക്വചിത്ക്ഷീണധനഃ ശയ്യാസനാശനാദ്യുപഭോഗവിഹീനോ യാവദപ്രതിലബ്ധമനോരഥോപഗതാദാനേഽവസിതമതിസ്തതസ്തതോഽവമാനാദീനി ജനാദഭിലഭതേ  ॥ 36 ॥ 

ഏവം വിത്തവ്യതിഷംഗവിവൃദ്ധവൈരാനുബന്ധോഽപി പൂർവ്വവാസനയാ മിഥ ഉദ്വഹത്യഥാപവഹതി  ॥ 37 ॥ 

ഏതസ്മിൻ സംസാരാധ്വനി നാനാക്ലേശോപസർഗ്ഗബാധിത ആപന്നവിപന്നോ യത്ര യസ്തമു ഹ വാവേതരസ്തത്ര വിസൃജ്യ ജാതം ജാതമുപാദായ ശോചൻമുഹ്യൻബിഭ്യദ്വിവദൻ ക്രന്ദൻസംഹൃഷ്യൻ ഗായന്നഹ്യമാനഃ സാധുവർജ്ജിതോ നൈവാവർത്തതേഽദ്യാപി യത ആരബ്ധ ഏഷ നരലോകസാർത്ഥോ യമധ്വനഃ പാരമുപദിശന്തി  ॥ 38 ॥ 

യദിദം യോഗാനുശാസനം ന വാ ഏതദവരുന്ധതേ യന്ന്യസ്തദണ്ഡാ മുനയ ഉപശമശീലാ ഉപരതാത്മാനഃ സമവഗച്ഛന്തി  ॥ 39 ॥ 

യദപി ദിഗിഭജയിനോ യജ്വിനോ യേ വൈ രാജർഷയഃ കിം തു പരം മൃധേ ശയീരന്നസ്യാമേവ മമേയമിതി കൃതവൈരാനുബന്ധായാം വിസൃജ്യ സ്വയമുപസംഹൃതാഃ  ॥ 40 ॥ 

കർമ്മവല്ലീമവലംബ്യ തത ആപദഃ കഥഞ്ചിന്നരകാദ്വിമുക്തഃ പുനരപ്യേവം സംസാരാധ്വനി വർത്തമാനോ നരലോകസാർത്ഥമുപയാതി ഏവമുപരിഗതോഽപി  ॥ 41 ॥ 

തസ്യേദമുപഗായന്തി -

ആർഷഭസ്യേഹ രാജർഷേർമനസാപി മഹാത്മനഃ ।
നാനുവർത്മാർഹതി നൃപോ മക്ഷികേവ ഗരുത്മതഃ  ॥ 42 ॥ 

യോ ദുസ്ത്യജാൻ ദാരസുതാൻ സുഹൃദ് രാജ്യം ഹൃദിസ്പൃശഃ ।
ജഹൌ യുവൈവ മലവദുത്തമശ്ലോകലാലസഃ  ॥ 43 ॥ 

     യോ ദുസ്ത്യജാൻ ക്ഷിതിസുതസ്വജനാർത്ഥദാരാൻ 
          പ്രാർത്ഥ്യാം ശ്രിയം സുരവരൈഃ സദയാവലോകാം ।
     നൈച്ഛന്നൃപസ്തദുചിതം മഹതാം മധുദ്വിട് 
          സേവാനുരക്തമനസാമഭവോഽപി ഫൽഗുഃ  ॥ 44 ॥ 

     യജ്ഞായ ധർമ്മപതയേ വിധിനൈപുണായ 
          യോഗായ സാംഖ്യശിരസേ പ്രകൃതീശ്വരായ ।
     നാരായണായ ഹരയേ നമ ഇത്യുദാരം 
          ഹാസ്യൻ മൃഗത്വമപി യഃ സമുദാജഹാര  ॥ 45 ॥ 

യ ഇദം ഭാഗവതസഭാജിതാവദാതഗുണകർമ്മണോ രാജർഷേർഭരതസ്യാനുചരിതം സ്വസ്ത്യയനമായുഷ്യംധന്യം യശസ്യം സ്വർഗ്യാപവർഗ്യം വാനുശൃണോത്യാഖ്യാസ്യത്യഭിനന്ദതി ച സർവ്വാ ഏവാശിഷ ആത്മന ആശാസ്തേ ന കാഞ്ചന പരത ഇതി  ॥ 46 ॥