ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ദ്വിതീയഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 2) / അദ്ധ്യായം 1


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ദ്വിതീയഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 2) / അദ്ധ്യായം 1 

ശ്രീശുക ഉവാച

വരീയാനേഷ തേ പ്രശ്നഃ കൃതോ ലോകഹിതം നൃപ ।
ആത്മവിത്സമ്മതഃ പുംസാം ശ്രോതവ്യാദിഷു യഃ പരഃ  ॥ 1 ॥ 

ശ്രോതവ്യാദീനി രാജേന്ദ്ര നൃണാം സന്തി സഹസ്രശഃ ।
അപശ്യതാമാത്മതത്ത്വം ഗൃഹേഷു ഗൃഹമേധിനാം  ॥ 2 ॥ 

നിദ്രയാ ഹ്രിയതേ നക്തം വ്യവായേന ച വാ വയഃ ।
ദിവാ ചാർത്ഥേഹയാ രാജൻ കുടുംബഭരണേന വാ  ॥ 3 ॥ 

ദേഹാപത്യകളത്രാദിഷ്വാത്മസൈന്യേഷ്വസത്സ്വപി ।
തേഷാം പ്രമത്തോ നിധനം പശ്യന്നപി ന പശ്യതി  ॥ 4 ॥ 

തസ്മാദ്ഭാരത സർവ്വാത്മാ ഭഗവാനീശ്വരോ ഹരിഃ ।
ശ്രോതവ്യഃ കീർത്തിതവ്യശ്ച സ്മർത്തവ്യശ്ചേച്ഛതാഭയം  ॥ 5 ॥ 

ഏതാവാൻ സാംഖ്യയോഗാഭ്യാം സ്വധർമ്മപരിനിഷ്ഠയാ ।
ജന്മലാഭഃ പരഃ പുംസാമന്തേ നാരായണസ്മൃതിഃ  ॥ 6 ॥ 

പ്രായേണ മുനയോ രാജൻ നിവൃത്താ വിധിഷേധതഃ ।
നൈർഗുണ്യസ്ഥാ രമന്തേ സ്മ ഗുണാനുകഥനേ ഹരേഃ  ॥ 7 ॥ 

ഇദം ഭാഗവതം നാമ പുരാണം ബ്രഹ്മസമ്മിതം ।
അധീതവാൻ ദ്വാപരാദൌ പിതുർദ്വൈപായനാദഹം  ॥ 8 ॥ 

പരിനിഷ്ഠിതോഽപി നൈർഗുണ്യ ഉത്തമശ്ലോകലീലയാ ।
ഗൃഹീതചേതാ രാജർഷേ ആഖ്യാനം യദധീതവാൻ  ॥ 9 ॥ 

തദഹം തേഽഭിധാസ്യാമി മഹാപൌരുഷികോ ഭവാൻ ।
യസ്യ ശ്രദ്ദധതാമാശു സ്യാന്മുകുന്ദേ മതിഃ സതീ  ॥ 10 ॥ 

ഏതന്നിർവ്വിദ്യമാനാനാമിച്ഛതാമകുതോഭയം ।
യോഗിനാം നൃപ നിർണ്ണീതം ഹരേർന്നാമാനുകീർത്തനം  ॥ 11 ॥ 

കിം പ്രമത്തസ്യ ബഹുഭിഃ പരോക്ഷൈർഹായനൈരിഹ ।
വരം മുഹൂർത്തം വിദിതം ഘടതേ ശ്രേയസേ യതഃ  ॥ 12 ॥ 

ഖട്വാംഗോ നാമ രാജർഷിർജ്ഞാത്വേയത്താമിഹായുഷഃ ।
മുഹൂർത്താത്‌സർവ്വമുത്സൃജ്യ ഗതവാനഭയം ഹരിം  ॥ 13 ॥ 

തവാപ്യേതർഹി കൌരവ്യ സപ്താഹം ജീവിതാവധിഃ ।
ഉപകൽപയ തത്സർവം താവദ് യത്സാമ്പരായികം  ॥ 14 ॥ 

അന്തകാലേ തു പുരുഷ ആഗതേ ഗതസാധ്വസഃ ।
ഛിന്ദ്യാദസംഗശസ്ത്രേണ സ്പൃഹാം ദേഹേഽനു യേ ച തം  ॥ 15 ॥ 

ഗൃഹാത്പ്രവ്രജിതോ ധീരഃ പുണ്യതീർത്ഥജലാപ്ലുതഃ ।
ശുചൌ വിവിക്ത ആസീനോ വിധിവത്കൽപിതാസനേ  ॥ 16 ॥ 

അഭ്യസേന്മനസാ ശുദ്ധം ത്രിവൃദ്ബ്രഹ്മാക്ഷരം പരം ।
മനോ യച്ഛേജ്ജിതശ്വാസോ ബ്രഹ്മബീജമവിസ്മരൻ  ॥ 17 ॥ 

നിയച്ഛേദ്വിഷയേഭ്യോഽക്ഷാൻ മനസാ ബുദ്ധിസാരഥിഃ ।
മനഃ കർമ്മഭിരാക്ഷിപ്തം ശുഭാർത്ഥേ ധാരയേദ്ധിയാ  ॥ 18 ॥ 

തത്രൈകാവയവം ധ്യായേദവ്യുച്ഛിന്നേന ചേതസാ ।
മനോ നിർവിഷയം യുക്ത്വാ തതഃ കിഞ്ചന ന സ്മരേത് ॥ 19 ॥ 

പദം തത്പരമം വിഷ്ണോർമ്മനോ യത്ര പ്രസീദതി ।
രജസ്തമോഭ്യാമാക്ഷിപ്തം വിമൂഢം മന ആത്മനഃ ।
യച്ഛേദ്ധാരണയാ ധീരോ ഹന്തി യാ തത്കൃതം മലം  ॥ 20 ॥ 

യസ്യാം സന്ധാര്യമാണായാം യോഗിനോ ഭക്തിലക്ഷണഃ ।
ആശു സമ്പദ്യതേ യോഗ ആശ്രയം ഭദ്രമീക്ഷതഃ  ॥ 21 ॥ 

രാജോവാച

യഥാ സന്ധാര്യതേ ബ്രഹ്മൻ ധാരണാ യത്ര സമ്മതാ ।
യാദൃശീ വാ ഹരേദാശു പുരുഷസ്യ മനോമലം  ॥ 22 ॥ 

ശ്രീശുക ഉവാച

ജിതാസനോ ജിതശ്വാസോ ജിതസങ്ഗോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ।
സ്ഥൂലേ ഭഗവതോ രൂപേ മനഃ സന്ധാരയേദ്ധിയാ  ॥ 23 ॥ 

വിശേഷസ്തസ്യ ദേഹോഽയം സ്ഥവിഷ്ഠശ്ച സ്ഥവീയസാം ।
യത്രേദം ദൃശ്യതേ വിശ്വം ഭൂതം ഭവ്യം ഭവച്ച സത്  ॥ 24 ॥ 

ആണ്ഡകോശേ ശരീരേഽസ്മിൻ സപ്താവരണസംയുതേ ।
വൈരാജഃ പുരുഷോ യോഽസൌ ഭഗവാൻ ധാരണാശ്രയഃ  ॥ 25 ॥ 

     പാതാളമേതസ്യ ഹി പാദമൂലം 
          പഠന്തി പാർഷ്ണിപ്രപദേ രസാതലം ।
     മഹാതലം വിശ്വസൃജോഽഥ ഗുൽഫൌ 
          തലാതലം വൈ പുരുഷസ്യ ജങ്ഘേ  ॥ 26 ॥ 

     ദ്വേ ജാനുനീ സുതലം വിശ്വമൂർത്തേ-
          രൂരുദ്വയം വിതലം ചാതലം ച ।
     മഹീതലം തജ്ജഘനം മഹീപതേ 
          നഭസ്തലം നാഭിസരോ ഗൃണന്തി  ॥ 27 ॥ 

     ഉരഃസ്ഥലം ജ്യോതിരനീകമസ്യ 
          ഗ്രീവാ മഹർവ്വദനം വൈ ജനോഽസ്യ ।
     തപോ രരാടീം വിദുരാദിപുംസഃ 
          സത്യം തു ശീർഷാണി സഹസ്രശീർഷ്ണഃ  ॥ 28 ॥ 

     ഇന്ദ്രാദയോ ബാഹവ ആഹുരുസ്രാഃ 
          കർണ്ണൗ ദിശഃ ശ്രോത്രമമുഷ്യ ശബ്ദഃ ।
     നാസത്യദസ്രൌ പരമസ്യ നാസേ 
          ഘ്രാണോഽസ്യ ഗന്ധോ മുഖമഗ്നിരിദ്ധഃ  ॥ 29 ॥ 

     ദ്യൌരക്ഷിണീ ചക്ഷുരഭൂത്പതങ്ഗഃ 
          പക്ഷ്മാണി വിഷ്ണോരഹനീ ഉഭേ ച ।
     തദ്ഭ്രൂവിജൃംഭഃ പരമേഷ്ഠിധിഷ്ണ്യ-
          മാപോഽസ്യ താലൂ രസ ഏവ ജിഹ്വാ  ॥ 30 ॥ 

     ഛന്ദാംസ്യനന്തസ്യ ശിരോ ഗൃണന്തി 
          ദംഷ്ട്രാ യമഃ സ്നേഹകലാ ദ്വിജാനി ।
     ഹാസോ ജനോന്മാദകരീ ച മായാ 
          ദുരന്തസർഗ്ഗോ യദപാങ്ഗമോക്ഷഃ  ॥ 31 ॥ 

     വ്രീഡോത്തരോഷ്ഠോഽധര ഏവ ലോഭോ 
          ധർമ്മഃ സ്തനോഽധർമ്മപഥോഽസ്യ പൃഷ്ഠം ।
     കസ്തസ്യ മേഢ്രം വൃഷണൌ ച മിത്രൌ 
          കുക്ഷിഃ സമുദ്രാ ഗിരയോഽസ്ഥിസങ്ഘാഃ  ॥ 32 ॥ 

     നദ്യോഽസ്യ നാഡ്യോഽഥ തനൂരുഹാണി 
          മഹീരുഹാ വിശ്വതനോർനൃപേന്ദ്ര ।
     അനന്തവീര്യഃ ശ്വസിതം മാതരിശ്വാ 
          ഗതിർവയഃ കർമ്മ ഗുണപ്രവാഹഃ  ॥ 33 ॥ 

     ഈശസ്യ കേശാൻ വിദുരംബുവാഹാൻ 
          വാസസ്തു സന്ധ്യാം കുരുവര്യ ഭൂമ്നഃ ।
     അവ്യക്തമാഹുർഹൃദയം മനശ്ച 
          സചന്ദ്രമാഃ സർവ്വവികാരകോശഃ  ॥ 34 ॥ 

     വിജ്ഞാനശക്തിം മഹിമാമനന്തി 
          സർവ്വാത്മനോഽന്തഃകരണം ഗിരിത്രം ।
     അശ്വാശ്വതര്യുഷ്ട്രഗജാ നഖാനി 
          സർവ്വേ മൃഗാഃ പശവഃ ശ്രോണിദേശേ  ॥ 35 ॥ 

     വയാംസി തദ് വ്യാകരണം വിചിത്രം 
          മനുർമ്മനീഷാ മനുജോ നിവാസഃ ।
     ഗന്ധർവ്വവിദ്യാധരചാരണാപ്സരഃ 
          സ്വരസ്മൃതീരസുരാനീകവീര്യഃ  ॥ 36 ॥ 

     ബ്രഹ്മാനനം ക്ഷത്രഭുജോ മഹാത്മാ 
          വിഡൂരുരങ്ഘ്രിശ്രിതകൃഷ്ണവർണ്ണഃ ।
     നാനാഭിധാഭീജ്യഗണോപപന്നോ 
          ദ്രവ്യാത്മകഃ കർമ്മ വിതാനയോഗഃ  ॥ 37 ॥ 

     ഇയാനസാവീശ്വരവിഗ്രഹസ്യ 
          യഃ സന്നിവേശഃ കഥിതോ മയാ തേ ।
     സന്ധാര്യതേഽസ്മിൻ വപുഷി സ്ഥവിഷ്ഠേ 
          മനഃ സ്വബുദ്ധ്യാ ന യതോഽസ്തി കിഞ്ചിത്  ॥ 38 ॥ 

     സ സർവ്വധീവൃത്ത്യനുഭൂതസർവ്വ 
          ആത്മാ യഥാ സ്വപ്നജനേക്ഷിതൈകഃ ।
     തം സത്യമാനന്ദനിധിം ഭജേത 
          നാന്യത്ര സജ്ജേദ്യത ആത്മപാതഃ  ॥ 39 ॥