നാട്യശാസ്ത്രം/അദ്ധ്യായം13
അഥ ത്രയോദശോഽധ്യായഃ
യേ തു പൂർവം മയാ പ്രോക്താസ്ത്രയോ വൈ നാട്യമണ്ഡപാഃ | 
തേഷാം വിഭാഗം വിജ്ഞായ തതഃ കക്ഷ്യാം പ്രയോജയേത് ||  1|| 
യേ നേപഥ്യഗൃഹദ്വാരേ മയാ പൂർവം പ്രകീർതിതേ | 
തയോർഭാണ്ഡസ്യ വിന്യാസോ മധ്യേ കാര്യഃ പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  2|| 
കക്ഷ്യാവിഭാഗോ നിർദേശ്യോ രംഗപീഠപരിക്രമാത് | 
പരിക്രമേണ രംഗസ്യ കക്ഷ്യാ ഹ്യന്യാ വിധീയതേ ||  3|| 
കക്ഷ്യാവിഭാഗേ ജ്ഞേയാനി ഗൃഹാണി നഗരാണി ച | 
ഉദ്യാനാരാമസരിതസ്ത്വാശ്രമാ അടവീ തഥാ ||  4|| 
പൃഥിവീ സാഗരാശ്ചൈവ ത്രൈലോക്യം സചരാചരം | 
വർഷാണി സപ്തദ്വീപാശ്ച പർവതാ വിവിധാസ്തഥാ ||  5|| 
അലോകശ്ചൈവ ലോകശ്ച രസാതലമഥാപി ച | 
ദൈത്യനാഗാലയാശ്ചൈവ ഗൃഹാണി ഭവനാനി ച ||  6|| 
നഗരേ വാ വനേ വാപി വർഷേ വാ പർവതേഽപി വാ | 
യത്ര വാർതാ പ്രവർതേത തത്ര കക്ഷ്യാം പ്രവർതയേത് ||  7|| 
ബാഹ്യം വാ മധ്യമം വാപി തഥൈവാഭ്യന്തരം പുനഃ | 
ദൂരം വാ സന്നികൃഷ്ടം വാ ദേശം തു പരികൽപയേത് ||  8|| 
പൂർവപ്രവിഷ്ടാ യേ രംഗം ജ്ഞേയാസ്തേഽഭ്യന്തരാ ബുധൈഃ | 
പശ്ചാത്പ്രവിഷ്ടാ വിജ്ഞേയാഃ കക്ഷ്യാഭാഗേ തു ബാഹ്യതഃ ||  9|| 
തേഷാം തു ദർശനേച്ഛുര്യഃ പ്രവിശേദ്രംഗമണ്ഡപം | 
ദക്ഷിണാഭിമുഖഃ സോഽഥ കുര്യാദാത്മനിവേദനം ||  10|| 
യതോ മുഖം ഭവേദ്ഭാണ്ഡം ദ്വാരം നേപഥ്യകസ്യ ച | 
സാ മന്തവ്യാ തു ദിക് പൂർവാ നാട്യയോഗേ ന നിത്യശഃ ||  11|| 
നിഷ്ക്രാമേദ്യശ്ച തസ്മാദ്വൈ സ തേനൈവ തഥാ വ്രജേത് | 
യതസ്തസ്യ കൃതം തേന പുരുഷേണ നിവേദനം ||  12|| 
നിഷ്ക്രാന്തോഽർഥവശാച്ചാപി പ്രവിശേദ്യദി തദ്ഗൃഹം | 
യതഃ പ്രാപ്തഃ സ പുരുഷസ്തേന മാർഗേണ നിഷ്ക്രമേത് ||  13|| 
അഥവാർഥവശാച്ചാപി തേനൈവ സഹ ഗച്ഛതി | 
തഥൈവ പ്രവിശേത് ഗേഹമേകാകീ സഹിതോഽപി വാ ||  14|| 
തയോശ്ചാപി പ്രവിശതോഃ കക്ഷ്യാമന്യാം വിനിർദിശേത് | 
പരിക്രമേണ രംഗസ്യ ത്വന്യാ കക്ഷ്യാ വിധീയതേ ||  15|| 
സമൈശ്ച സഹിതോ ഗച്ഛേന്നീചൈശ്ച പരിവാഹിതഃ | 
അഥ പ്രേക്ഷണികാശ്ചാപി വിജ്ഞേയാ ഹ്യഗ്രതോ ഗതൗ ||  16|| 
സൈവ ഭൂമിസ്തു ബഹുഭിർവികൃഷ്ടാ സ്യാത്പരിക്രമൈഃ | 
മധ്യാ വാ സന്നികൃഷ്ടാ വാ തേഷാമേവം വികൽപയേത് ||  17|| 
നഗരേ വാ വനേ വാപി സാഗരേ പർവതേഽപി വാ | 
ദിവ്യാനാം ഗമനം കാര്യം ദ്വീപേ വർഷേഷു വാ പുനഃ ||  18|| 
ആകാശേന വിമാനേന മായയാപ്യഥ വാ പുനഃ | 
വിവിധാഭിഃ ക്രിയാഭിർവാ നാനാർഥാഭിഃ പ്രയോഗതഃ ||  19|| 
നാടകേ ച്ഛന്നവേഷാണാം ദിവ്യാനാം ഭൂമിസഞ്ചരഃ | 
മാനുഷേ കാരണാദേഷാം യഥാ ഭവതി ദർശനം ||  20|| 
ഭാരതേ ത്വഥ ഹൈമേ വാ ഹരിവർഷ ഇലാവൃതേ | 
രമ്യേ കിമ്പുരുഷേ വാപി കുരുഷൂത്തരകേഷു വാ ||  21|| 
ദിവ്യാനാം ഛന്ദഗമനം സർവവർഷേഷു കീർതിതം | 
ഭാരതേ മാനുഷാണാഞ്ച ഗമനം സംവിധീയതേ ||  22|| 
ഗച്ഛേദ്യദി വികൃഷ്ടസ്തു ദേശകാലവശാന്നരഃ | 
അങ്കച്ഛേദേ തമന്യസ്മിൻ നിർദിശേദ്ധി പ്രവേശകേ ||  23|| 
അഹ്നഃ പ്രമാണം ഗത്വാ തു കാര്യലാഭം വിനിർദിശേദ് | 
തഥാലാഭേ തു കാര്യസ്യ അങ്കച്ഛേദോ വിധീയതേ ||  24|| 
ക്ഷണോ മുഹൂർതോ യാനോ വാ ദിവസോ വാപി നാടകേ | 
ഏകാങ്കേ സ വിധാതവ്യോ ബീജസ്യാർഥവശാനുഗഃ ||  25|| 
അങ്കച്ഛേദേ തു നിർവൃത്തം മാസം വാ വർഷമേവ വാ | 
നോർധ്വം വർഷാത്പ്രകർതവ്യം കാര്യമങ്കസമാശ്രയം ||  26|| 
ഏവം തു ഭാരതേ വർഷേ കക്ഷ്യാ കാര്യാ പ്രയോഗതഃ | 
മാനുഷാണാം ഗതിര്യാ തു ദിവ്യാനാന്തു നിബോധത ||  27|| 
ഹിമവത്പൃഷ്ഠസംസ്ഥേ തു കൈലാസേ പർവതോത്തമേ | 
യക്ഷാശ്ച ഗുഹ്യകാശ്ചൈവ ധനദാനുചരാശ്ച യേ ||  28|| 
രക്ഷഃപിശാചഭൂതാശ്ച സർവേ ഹൈമവതാഃ സ്മൃതാഃ | 
ഹേമകൂടേ ച ഗന്ധർവാ വിജ്ഞേയാഃ സാപ്സരോഗണാഃ ||  29|| 
സർവേ നാഗാശ്ച നിഷധേ ശേഷവാസുകിതക്ഷകാഃ | 
മഹാമേരൗ ത്രയസ്ത്രിംശദ് ജ്ഞേയാ ദേവഗണാ ബുധൈഃ ||  30|| 
നീലേ തു വൈഡൂര്യമയേ സിദ്ധാ ബ്രഹ്മർഷയസ്തഥാ | 
ദൈത്യാനാം ദാനവാനാഞ്ച ശ്വേതപർവത ഇഷ്യതേ ||  31|| 
പിതരശ്ചാപി വിജ്ഞേയാ ശൃംഗവന്തം സമാശ്രിതാഃ | 
ഇത്യേതേ പർവതാഃ ശ്രേഷ്ഠാ ദിവ്യാവാസാഃ പ്രകീർതിതാഃ ||  32|| 
തേഷാം കക്ഷ്യാവിഭാഗശ്ച ജംബൂദ്വീപേ ഭവേദയം | 
തേഷാം ന ചേഷ്ടിതം കാര്യം സ്വൈഃ സ്വൈഃ കർമപരാക്രമൈഃ ||  33|| 
പരിച്ഛ\(ച്ഛേ\)ദവിശേഷസ്തു തേഷാം മാനുഷലോകവത് | 
സർവേ ഭാവാശ്ച ദിവ്യാനാം കാര്യാ മാനുഷസംശ്രയാഃ ||  34|| 
തേഷാന്ത്വനിമിഷത്വം യത്തന്ന കാര്യം പ്രയോക്തൃഭിഃ | 
ഇഹ ഭാവാ രസാശ്ചൈവ ദൃഷ്ടാവേവ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ ||  35|| 
ദൃഷ്ട്യാ ഹി സൂചിതോ ഭാവഃ പുനരംഗൈർവിഭാവ്യതേ | 
ഏവം കക്ഷ്യാവിഭാഗസ്തു മയാ പ്രോക്തോ ദ്വിജോത്തമാഃ ||  36|| 
പുനശ്ചൈവ പ്രവക്ഷ്യാമി പ്രവൃത്തീനാന്തു ലക്ഷണം | 
ചതുർവിധാ പ്രവൃത്തിശ്ച പ്രോക്താ നാട്യപ്രയോഗതഃ | 
ആവന്തീ ദാക്ഷിണാത്യാ ച പാഞ്ചാലീ ചോഢ്രമാഗധീ ||  37|| 
അത്രാഹ പ്രവൃത്തിരിതി കസ്മാത് \?\  ഉച്യതേ പൃഥിവ്യാം 
നാനാദേശവേഷഭാഷാചാരവാർതാഃ പ്രഖ്യാപയതീതി വൃത്തിഃ |  
പ്രവൃത്തിശ്ച നിവേദനേ |  അത്രാഹ - യഥാ പൃഥിവ്യാം ബഹവോ 
ദേശാഃ സന്തി , കഥമാസാം ചതുർവിധത്വം ഉപപന്നം, 
സമാനലക്ഷണശ്ചാസാം പ്രയോഗ ഉച്യതേ \,\ സത്യമേതത് |  
സമാനലക്ഷണ ആസാം പ്രയോഗഃ |  കിന്തു 
നാനാദേശവേഷഭാഷാചാരോ ലോക ഇതി കൃത്വാ ലോകാനുമതേന 
വൃത്തിസംശ്രിതസ്യ നാട്യസ്യ വൃത്തീനാം മയാ 
ചതുർവിധത്വമഭിഹിതം ഭാരതീ സാത്ത്വതീ കൈശിക്യാരഭടീ 
ചേതി |  വൃത്തിസംശ്രിതൈശ്ച പ്രയോഗൈരഭിഹിതാ ദേശാഃ |  യതഃ 
പ്രവൃത്തിചതുഷ്ടയമഭിനിർവൃത്തം പ്രയോഗശ്ചോത്പാദിതഃ |  തത്ര 
ദാക്ഷിണാത്യാസ്താവത് ബഹുനൃത്തഗീതവാദ്യാ കൈശികീപ്രായാഃ 
ചതുരമധുരലലിതാംഗാഭിനയാശ്ച |  തദ്യഥാ -
മഹേന്ദ്രോ മലയഃ സഹ്യോ മേകലഃ പാലമഞ്ജരഃ | 
ഏതേഷു യേ ശ്രിതാ ദേശാഃ സ ജ്ഞേയോ ദക്ഷിണാപഥഃ ||  38|| 
കോസലാഗ്ഗ്സ്തോശലാശ്ചൈവ കലിംഗാ യവനാ ഖസാഃ | 
ദ്രവിഡാന്ധ്രമഹാരാഷ്ട്രാ വൈഷ്ണാ വൈ വാനവാസജാഃ ||  39|| 
ദക്ഷിണസ്യ സമുദ്രസ്യ തഥാ വിന്ധ്യസ്യ ചാന്തരേ | 
യേ ദേശാസ്തേഷു യുഞ്ജീത ദാക്ഷിണാത്യാം തു നിത്യശഃ ||  40|| 
ആവന്തികാ വൈദിശികാഃ സൗരാഷ്ട്രാ മാലവാസ്തഥാ | 
സൈന്ധവാസ്ത്വഥ സൗവീരാ ആവർതാഃ സാർബുദേയകാഃ ||  41|| 
ദാശാർണാസ്ത്രൈപുരാശ്ചൈവ തഥാ വൈ മാർതികാവതാഃ | 
കുർവന്ത്യാവന്തികീമേതേ പ്രവൃത്തിം നിത്യമേവ തു ||  42|| 
സാത്ത്വതീം കൈശികീം ചൈവ വൃത്തിമേഷാം സമാശ്രിതാ | 
ഭവേത് പ്ര്യോഗോ നാട്യേഽത്ര സ തു കാര്യഃ പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  43|| 
അംഗാ വംഗാഃ കലിംഗാശ്ച വത്സാശ്ചൈവോഢ്രമാഗധാഃ | 
പൗണ്ഡ്രാ നേപാലകാശ്ചൈവ അന്തർഗിരിബഹിർഗിരാഃ ||  44|| 
തഥാ പ്ലവംഗമാ ജ്ഞേയാ മലദാ മല്ലവർതകാഃ | 
ബ്രഹ്മോത്തരപ്രഭൃതയോ ഭാർഗവാ മാർഗവാസ്തഥാ ||  45|| 
പ്രാജ്യോതിഷാഃ പുലിന്ദാശ്ച വൈദേഹാസ്താമ്രലിപ്തകാഃ | 
പ്രാംഗാഃ പ്രാവൃതയശ്ചൈവ യുഞ്ജന്തീഹോഢ്രമാഗധീം ||  46|| 
അന്യേഽപി ദേശാഃ പ്രാച്യാം യേ പുരാണേ സമ്പ്രകീർതിതാഃ | 
തേഷു പ്രയുജ്യതേ ഹ്യേഷാ പ്രവൃത്തിശ്ചോഢ്രമാഗധീ ||  47|| 
പാഞ്ചാലാ സൗരസേനാശ്ച കാശ്മീരാ ഹസ്തിനാപുരാഃ | 
ബാഹ്ലീകാ ശല്യകാശ്ചൈവ മദ്രകൗശീനരാസ്തഥാ ||  48|| 
ഹിമവത്സംശ്രിതാ യേ തു ഗംഗായാശ്ചോത്തരാം ദിശം | 
യേ ശ്രിതാ വൈ ജനപദാസ്തേഷു പാഞ്ചാലമധ്യമാഃ ||  49|| 
പാഞ്ചാലമധ്യമായാം തു സാത്ത്വത്യാരഭടീ സ്മൃതാ | 
പ്രയോഗസ്ത്വൽപഗീതാർഥ ആവിദ്ധഗതിവിക്രമഃ ||  50|| 
ദ്വിധാ ക്രിയാ ഭവത്യാസാം രംഗപീഠപരിക്രമേ | 
പ്രദക്ഷിണപ്രദേശാ ച തഥാ ചാപ്യപ്രദക്ഷിണാ ||  51|| 
ആവന്തീ ദാക്ഷിണാത്യാ ച പ്രദക്ഷിണപരിക്രമേ | 
അപസവ്യപ്രദേശാസ്തു പാഞ്ചാലീ ചോഢ്രമാഗധീ ||  52|| 
ആവന്ത്യാം ദാക്ഷിണാത്യായാം പാർശ്വദ്വാരമഥോത്തരം | 
പാഞ്ചാല്യാമോഢ്രമാഗധ്യാം യോജ്യം ദ്വാരം തു ദക്ഷിണം ||  53|| 
ഏകീഭൂതാഃ പുനശ്ചൈതാഃ പ്രയോക്തവ്യാഃ പ്രയോക്തൃഭിഃ | 
പാർഷദം ദേശകാലൗ വാപ്യർഥയുക്തിമവേക്ഷ്യ ച ||  54|| 
യേഷു ദേശേഷു യാ കാര്യാ പ്രവൃത്തിഃ പരികീർതിതാ | 
തദ്വൃത്തികാനി രൂപാണി തേഷു തജ്ജ്ഞഃ പ്രയോജയേത് ||  55|| 
ഏകീഭൂതാഃ പുനസ്ത്വേതാ നാടകാദൗ ഭവന്തി ഹി | 
അവേക്ഷ്യ വൃത്തിബാഹുല്യം തത്തത്കർമ സമാചരേത് ||  56|| 
സാർഥേ ബാഹുല്യമേകസ്യ ശേഷാണാമഥ ബുദ്ധിമാൻ | 
യേഷാമന്യസ്യ ബാഹുല്യം പ്രവൃത്തിം പൂരയേത്തദാ ||  57|| 
പ്രയോഗോ ദ്വിവിധശ്ചൈവ വിജ്ഞേയോ നാടകാശ്രയഃ | 
സുകുമാരസ്തഥാവിദ്ധോ നാട്യയുക്തിസമാശ്രയഃ ||  58|| 
യത്ത്വാവിദ്ധാംഗഹാരന്തു ച്ഛേദ്യഭേദ്യാഹവാത്മകം | 
മായേന്ദ്രജാലബഹുലം പുസ്തനേപഥ്യസംയുതം ||  59|| 
പുരുഷൈർബഹുഭിര്യുക്തമൽപസ്ത്രീകം തഥൈവ ച | 
സാത്ത്വത്യാരഭടീയുക്തം നാട്യമാവിദ്ധസഞ്ജ്ഞിതം ||  60|| 
ഡിമഃ സമവകാരശ്ച വ്യായോഗേഹാമൃഗൗ തഥാ | 
ഏതാന്യാവിദ്ധസഞ്ജ്ഞാനി വിജ്ഞേയാനി പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  61|| 
ഏഷാം പ്രയോഗഃ കർതവ്യോ ദൈത്യദാനവരാക്ഷസൈഃ | 
ഉദ്ധതാ യേ ച പുരുഷാഃ ശൗര്യവീര്യബലാന്വിതാഃ ||  62|| 
നാടകം സപ്രകരണം ഭാണോ വീഥ്യങ്കനാടികേ | 
സുകുമാരപ്രയോഗാണി മാനുഷേഷ്വാശ്രിതാസ്തു യേ ||  63|| 
അഥ ബാഹ്യപ്രയോഗേഷു പ്രേക്ഷാഗൃഹവിവർജിതേ | 
വിദിക്ഷ്വപി ഭവേദ്രംഗഃ കദാചിദ് ഭർതുരാജ്ഞയാ ||  64|| 
പൃഷ്ഠ കുതപം നാട്യേ യുക്താ യതോ മുഖം ഭരതാഃ | 
സാ പൂർവാ മന്തവ്യാ പ്രയോഗകാലേ തു നാട്യജ്ഞൈഃ ||  65|| 
ദ്വാരാണി ഷട് ചൈവ ഭവന്തി ചാസ്യ
രംഗസ്യ ദിഗ്ഭാഗവിനിശ്ചിതാനി | 
നാട്യപ്രയോഗേണ ഖലു പ്രവേശേ
പ്രാച്യാം പ്രതീച്യാം ച ദിശി പ്രവേശഃ ||  66|| 
വിധാനമുത്ക്രമ്യ യഥാ ച രംഗേ
വിനാ പ്രമാണാദ്വിദിശഃ പ്രയോഗേ | 
ദ്വാരന്തു യസ്മാത്സമൃദംഗഭാണ്ഡം
പ്രാചീം ദിശം താം മനസാഽധ്യവസ്യേത് ||  67|| 
വയോഽനുരൂപഃ പ്രഥമന്തു വേശോ വേശോഽനുരൂപശ്ച ഗതിപ്രചാരഃ | 
ഗതിപ്രചാരാനുഗതശ്ച പാഠ്യം 
പാഠ്യാനുരൂപാഭിനയശ്ച കാര്യഃ ||  68|| 
ധർമീ യാ ദ്വിവിധാ പ്രോക്താ മയാ പൂർവം ദ്വിജോത്തമാഃ | 
ലൗകികീ നാട്യധർമീ ച തയോർവക്ഷ്യാമി ലക്ഷണം ||  69|| 
സ്വഭാവഭാവോപഗതം ശുദ്ധം ത്വവികൃതം തഥാ | 
ലോകവാർതാക്രിയോപേതമംഗലീലാവിവർജിതം ||  70|| 
സ്വഭാവാഭിനയോപേതം നാനാസ്ത്രീപുരുഷാശ്രയം | 
യദീദൃശം ഭവേന്നാട്യം ലോകധർമീ തു സാ സ്മൃതാ ||  71|| 
അതിവാക്യക്രിയോപേതമതിസത്ത്വാതിഭാവകം | 
ലീലാംഗഹാരാഭിനയം നാട്യലക്ഷണലക്ഷിതം ||  72|| 
സ്വരാലങ്കാരസംയുക്തമസ്വസ്ഥപുരുഷാശ്രയം | 
യദീദൃശം ഭവേന്നാട്യം നാട്യധർമീ തു സാ സ്മൃതാ ||  73|| 
ലോകപ്രസിദ്ധം ദ്രവ്യന്തു യദാ നാട്യേ പ്രയുജ്യതേ | 
മൂർതിമത് സാഭിലാഷഞ്ച നാട്യധർമീ തു സാ സ്മൃതാ ||  74|| 
ആസന്നോക്തന്തു യദ്വാക്യം ന ശൃണ്വന്തി പരസ്പരം | 
അനുക്തം ശ്രൂയതേ വാക്യം നാട്യധർമീ തു സാ സ്മൃതാ ||  75|| 
ശൈലയാനവിമാനാനി ചർമവർമായുധധ്വജാഃ | 
മൂർതിമന്തഃ പ്രയുജ്യന്തേ നാട്യധർമീ തു സാ സ്മൃതാ ||  76|| 
യ ഏകാം ഭൂമികാം കൃത്വാ കുർവീതൈകാന്തരേഽപരാം | 
കൗശല്യാദേകകത്വാദ്വാ നാട്യധർമീ തു സാ സ്മൃതാ ||  77|| 
യാ ഗമ്യാ പ്രമദാ ഭൂത്വാ ഗമ്യാ ഭൂമിഷു യുജ്യതേ | 
ഗമ്യാ ഭൂമിഷ്വഗമ്യാ ച നാട്യധർമീ തു സാ സ്മൃതാ ||  78|| 
ലലിതൈരംഗവിന്യാസൈസ്തഥോത്ക്ഷിപ്തപദക്രമൈഃ | 
നൃത്യതേ ഗമ്യതേ യച്ച നാട്യധർമീ തു സാ സ്മൃതാ ||  79|| 
യോഽയം സ്വഭാവോ ലോകസ്യ സുഖദുഃഖക്രിയാത്മകഃ | 
സോഽംഗാഭിനയസംയുക്തോ നാട്യധർമീ തു സാ സ്മൃതാ ||  80|| 
യശ്ചേതിഹാസവേദാർഥോ ബ്രഹ്മണാ സമുദാഹൃതഃ | 
ദിവ്യമാനുഷരത്യർഥം നാട്യധർമീ തു സാ സ്മൃതാ ||  81|| 
യശ്ച കക്ഷ്യാവിഭാഗോഽയം നാനാവിധിസമാശ്രിതഃ | 
രംഗപീഠഗതഃ പ്രോക്തോ നാട്യധർമീ തു സാ ഭവേത് ||  82|| 
നാട്യധർമീപ്രവൃത്തം ഹി സദാ നാട്യം പ്രയോജയേത് | 
ന ഹ്യംഗാഭിനയാത്കിഞ്ചിദൃതേ രാഗ പ്രവർതതേ ||  83|| 
സർവസ്യ സഹജോ ഭാവഃ സർവോ ഹ്യഭിനയോഽർഥതഃ | 
അംഗാലങ്കാരചേഷ്ടാഭിർനാട്യധർമീ പ്രകീർതിതാ ||  84|| 
ഏവം കക്ഷ്യാവിഭാഗസ്തു ധർമീ യുക്തയ ഏവ ച | 
വിജ്ഞേയാ നാട്യതത്ത്വജ്ഞൈഃ പ്രയോക്തവ്യാശ്ച തത്ത്വതഃ ||  85|| 
ഉക്തോ മയേഹാഭിനയോ യഥാവത് ശാഖാകൃതോ യശ്ച കൃതോഽംഗഹാരൈഃ | 
പുനശ്ച വാക്യാഭിനയം യഥാവദ്വക്ഷ്യേ സ്വരവ്യഞ്ജനവർണയുക്തം ||  86|| 
ഇതി ഭരതീയേ നാട്യശാസ്ത്രേ കരയുക്തിധർമീവ്യഞ്ജകോ നാമ 
ത്രയോദശോഽധ്യായഃ |

നാട്യശാസ്ത്രം