ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ഏകാദശഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 11) / അദ്ധ്യായം 28


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ഏകാദശഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 11) / അദ്ധ്യായം 28 

ശ്രീഭഗവാനുവാച

പരസ്വഭാവകർമ്മാണി ന പ്രശംസേന്ന ഗർഹയേത് ।
വിശ്വമേകാത്മകം പശ്യൻ പ്രകൃത്യാ പുരുഷേണ ച  ॥ 1 ॥ 

പരസ്വഭാവകർമ്മാണി യഃ പ്രശംസതി നിന്ദതി ।
സ ആശു ഭ്രശ്യതേ സ്വാർത്ഥാദസത്യഭിനിവേശതഃ  ॥ 2 ॥ 

തൈജസേ നിദ്രയാപന്നേ പിണ്ഡസ്ഥോ നഷ്ടചേതനഃ ।
മായാം പ്രാപ്നോതി മൃത്യും വാ തദ്വന്നാനാർത്ഥദൃക് പുമാൻ  ॥ 3 ॥ 

കിം ഭദ്രം കിമഭദ്രം വാ ദ്വൈതസ്യാവസ്തുനഃ കിയത് ।
വാചോദിതം തദനൃതം മനസാ ധ്യാതമേവ ച  ॥ 4 ॥ 

ഛായാ പ്രത്യാഹ്വയാഭാസാ ഹ്യസന്തോഽപ്യർത്ഥകാരിണഃ ।
ഏവം ദേഹാദയോ ഭാവാ യച്ഛന്ത്യാമൃത്യുതോ ഭയം  ॥ 5 ॥ 

ആത്മൈവ തദിദം വിശ്വം സൃജ്യതേ സൃജതി പ്രഭുഃ ।
ത്രായതേ ത്രാതി വിശ്വാത്മാ ഹ്രിയതേ ഹരതീശ്വരഃ  ॥ 6 ॥ 

തസ്മാന്ന ഹ്യാത്മനോഽന്യസ്മാദന്യോ ഭാവോ നിരൂപിതഃ ।
നിരൂപിതേയം ത്രിവിധാ നിർമ്മൂലാ ഭാതിരാത്മനി ।
ഇദം ഗുണമയം വിദ്ധി ത്രിവിധം മായയാ കൃതം  ॥ 7 ॥ 

ഏതദ്വിദ്വാൻ മദുദിതം ജ്ഞാനവിജ്ഞാനനൈപുണം ।
ന നിന്ദതി ന ച സ്തൌതി ലോകേ ചരതി സൂര്യവത്  ॥ 8 ॥ 

പ്രത്യക്ഷേണാനുമാനേന നിഗമേനാത്മസംവിദാ ।
ആദ്യന്തവദസജ്ജ്ഞാത്വാ നിഃസങ്ഗോ വിചരേദിഹ  ॥ 9 ॥ 

ഉദ്ധവ ഉവാച

നൈവാത്മനോ ന ദേഹസ്യ സംസൃതിർദ്രഷ്ടൃദൃശ്യയോഃ ।
അനാത്മസ്വദൃശോരീശ കസ്യ സ്യാദുപലഭ്യതേ  ॥ 10 ॥ 

ആത്മാവ്യയോഽഗുണഃ ശുദ്ധഃ സ്വയംജ്യോതിരനാവൃതഃ ।
അഗ്നിവദ്ദാരുവദചിദ് ദേഹഃ കസ്യേഹ സംസൃതിഃ  ॥ 11 ॥ 

ശ്രീഭഗവാനുവാച

യാവദ് ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണൈരാത്മനഃ സന്നികർഷണം ।
സംസാരഃ ഫലവാംസ്താവദപാർത്ഥോഽപ്യവിവേകിനഃ  ॥ 12 ॥ 

അർത്ഥേ ഹ്യവിദ്യമാനേഽപി സംസൃതിർന്ന നിവർത്തതേ ।
ധ്യായതോ വിഷയാനസ്യ സ്വപ്നേഽനർത്ഥാഗമോ യഥാ  ॥ 13 ॥ 

യഥാ ഹ്യപ്രതിബുദ്ധസ്യ പ്രസ്വാപോ ബഹ്വനർത്ഥഭൃത് ।
സ ഏവ പ്രതിബുദ്ധസ്യ ന വൈ മോഹായ കൽപതേ  ॥ 14 ॥ 

ശോകഹർഷഭയക്രോധലോഭമോഹസ്പൃഹാദയഃ ।
അഹങ്കാരസ്യ ദൃശ്യന്തേ ജൻമമൃത്യുശ്ച നാത്മനഃ  ॥ 15 ॥ 

     ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണമനോഽഭിമാനോ 
          ജീവോഽന്തരാത്മാ ഗുണകർമ്മമൂർത്തിഃ ।
     സൂത്രം മഹാനിത്യുരുധേവ ഗീതഃ 
          സംസാര ആധാവതി കാലതന്ത്രഃ  ॥ 16 ॥ 

     അമൂലമേതദ്ബഹുരൂപരൂപിതം 
          മനോവചഃപ്രാണശരീരകർമ്മ ।
     ജ്ഞാനാസിനോപാസനയാ ശിതേന-
          ച്ഛിത്ത്വാ മുനിർഗ്ഗാം വിചരത്യതൃഷ്ണഃ  ॥ 17 ॥ 

     ജ്ഞാനം വിവേകോ നിഗമസ്തപശ്ച
          പ്രത്യക്ഷമൈതിഹ്യമഥാനുമാനം ।
     ആദ്യന്തയോരസ്യ യദേവ കേവലം 
          കാലശ്ച ഹേതുശ്ച തദേവ മധ്യേ  ॥ 18 ॥ 

     യഥാ ഹിരണ്യം സ്വകൃതം പുരസ്താത്-
          പശ്ചാച്ച സർവ്വസ്യ ഹിരൺമയസ്യ ।
     തദേവ മധ്യേ വ്യവഹാര്യമാണം 
          നാനാപദേശൈരഹമസ്യ തദ്വത്  ॥ 19 ॥ 

     വിജ്ഞാനമേതത്ത്രിയവസ്ഥമംഗ 
          ഗുണത്രയം കാരണകാര്യകർത്തൃ ।
     സമന്വയേന വ്യതിരേകതശ്ച
          യേനൈവ തുര്യേണ തദേവ സത്യം  ॥ 20 ॥ 

     ന യത്പുരസ്താദുത യന്ന പശ്ചാൻ-
          മധ്യേ ച തന്ന വ്യപദേശമാത്രം ।
     ഭൂതം പ്രസിദ്ധം ച പരേണ യദ് യത്- 
          തദേവ തത് സ്യാദിതി മേ മനീഷാ  ॥ 21 ॥ 

     അവിദ്യമാനോഽപ്യവഭാസതേ യോ 
          വൈകാരികോ രാജസസർഗ്ഗ ഏഷഃ ।
     ബ്രഹ്മ സ്വയംജ്യോതിരതോ വിഭാതി 
          ബ്രഹ്മേന്ദ്രിയാർത്ഥാത്മവികാരചിത്രം  ॥ 22 ॥ 

     ഏവം സ്ഫുടം ബ്രഹ്മവിവേകഹേതുഭിഃ 
          പരാപവാദേന വിശാരദേന । 
     ഛിത്ത്വാത്മസന്ദേഹമുപാരമേത 
          സ്വാനന്ദതുഷ്ടോഽഖിലകാമുകേഭ്യഃ  ॥ 23 ॥ 

     നാത്മാ വപുഃ പാർത്ഥിവമിന്ദ്രിയാണി 
          ദേവാ ഹ്യസുർവ്വായുജലം ഹുതാശഃ ।
     മനോഽന്നമാത്രം ധിഷണാ ച സത്വ-
          മഹങ്കൃതിഃ ഖം ക്ഷിതിരർത്ഥസാമ്യം  ॥ 24 ॥ 

     സമാഹിതൈഃ കഃ കരണൈർഗുണാത്മഭിർ-
          ഗുണോ ഭവേൻമത്സുവിവിക്തധാമ്നഃ । 
     വിക്ഷിപ്യമാണൈരുത കിം നു ദൂഷണം 
          ഘനൈരുപേതൈർവ്വിഗതൈ രവേഃ കിം  ॥ 25 ॥ 

     യഥാ നഭോ വായ്വനലാംബുഭൂഗുണൈർ-
          ഗതാഗതൈർവർത്തുഗുണൈർന്ന സജ്ജതേ । 
     തഥാക്ഷരം സത്ത്വരജസ്തമോമലൈ-
          രഹമ്മതേഃ സംസൃതിഹേതുഭിഃ പരം  ॥ 26 ॥ 

     തഥാപി സംഗഃ പരിവർജ്ജനീയോ 
          ഗുണേഷു മായാരചിതേഷു താവത് ।
     മദ്ഭക്തിയോഗേന ദൃഢേന യാവദ്-
          രജോ നിരസ്യേത മനഃ കഷായഃ  ॥ 27 ॥ 

     യഥാഽമയോഽസാധുചികിത്സിതോ നൃണാം 
          പുനഃ പുനഃ സന്തുദതി പ്രരോഹൻ ।
     ഏവം മനോപക്വകഷായകർമ്മ 
          കുയോഗിനം വിധ്യതി സർവ്വസംഗം  ॥ 28 ॥ 

     കുയോഗിനോ യേ വിഹിതാന്തരായൈർ-
          മനുഷ്യഭൂതൈസ്ത്രിദശോപസൃഷ്ടൈഃ ।
     തേ പ്രാക്തനാഭ്യാസബലേന ഭൂയോ 
          യുഞ്ജന്തി യോഗം ന തു കർമ്മതന്ത്രം  ॥ 29 ॥ 

     കരോതി കർമ്മ ക്രിയതേ ച ജന്തുഃ 
          കേനാപ്യസൌ ചോദിത ആനിപതാത് ।
     ന തത്ര വിദ്വാൻ പ്രകൃതൌ സ്ഥിതോഽപി 
          നിവൃത്തതൃഷ്ണഃ സ്വസുഖാനുഭൂത്യാ  ॥ 30 ॥ 

     തിഷ്ഠന്തമാസീനമുത വ്രജന്തം 
          ശയാനമുക്ഷന്തമദന്തമന്നം ।
     സ്വഭാവമന്യത്കിമപീഹമാന-
          മാത്മാനമാത്മസ്ഥമതിർന്ന വേദ  ॥ 31 ॥ 

     യദി സ്മ പശ്യത്യസദിന്ദ്രിയാർത്ഥം 
          നാനാനുമാനേന വിരുദ്ധമന്യത് ।
     ന മന്യതേ വസ്തുതയാ മനീഷീ 
          സ്വാപ്നം യഥോത്ഥായ തിരോദധാനം  ॥ 32 ॥ 

     പൂർവ്വം ഗൃഹീതം ഗുണകർമ്മചിത്ര-
          മജ്ഞാനമാത്മന്യവിവിക്തമംഗ ।
     നിവർത്തതേ തത്പുനരീക്ഷയൈവ 
          ന ഗൃഹ്യതേ നാപി വിസൃജ്യ ആത്മാ  ॥ 33 ॥ 

     യഥാ ഹി ഭാനോരുദയോ നൃചക്ഷുഷാം 
          തമോ നിഹന്യാന്ന തു സദ് വിധത്തേ ।
     ഏവം സമീക്ഷാ നിപുണാ സതീ മേ 
          ഹന്യാത്തമിസ്രം പുരുഷസ്യ ബുദ്ധേഃ  ॥ 34 ॥ 

     ഏഷ സ്വയംജ്യോതിരജോഽപ്രമേയോ 
          മഹാനുഭൂതിഃ സകലാനുഭൂതിഃ ।
     ഏകോഽദ്വിതീയോ വചസാം വിരാമേ 
          യേനേഷിതാ വാഗസവശ്ചരന്തി  ॥ 35 ॥ 

ഏതാവാനാത്മസമ്മോഹോ യദ്വികൽപസ്തു കേവലേ ।
ആത്മന്നൃതേ സ്വമാത്മാനമവലംബോ ന യസ്യ ഹി  ॥ 36 ॥ 

യന്നാമാകൃതിഭിർഗ്രാഹ്യം പഞ്ചവർണ്ണമബാധിതം ।
വ്യർത്ഥേനാപ്യർത്ഥവാദോഽയം ദ്വയം പണ്ഡിതമാനിനാം  ॥ 37 ॥ 

യോഗിനോഽപക്വയോഗസ്യ യുഞ്ജതഃ കായ ഉത്ഥിതൈഃ ।
ഉപസർഗൈർവ്വിഹന്യേത തത്രായം വിഹിതോ വിധിഃ  ॥ 38 ॥ 

യോഗധാരണയാ കാംശ്ചിദാസനൈർദ്ധാരണാന്വിതൈഃ ।
തപോമന്ത്രൌഷധൈഃ കാംശ്ചിദുപസർഗ്ഗാൻ വിനിർദ്ദഹേത്  ॥ 39 ॥ 

കാംശ്ചിൻമമാനുധ്യാനേന നാമസങ്കീർത്തനാദിഭിഃ ।
യോഗേശ്വരാനുവൃത്ത്യാ വാ ഹന്യാദശുഭദാൻ ശനൈഃ  ॥ 40 ॥ 

കേചിദ്ദേഹമിമം ധീരാഃ സുകൽപം വയസി സ്ഥിരം ।
വിധായ വിവിധോപായൈരഥ യുഞ്ജന്തി സിദ്ധയേ  ॥ 41 ॥ 

ന ഹി തത്കുശലാദൃത്യം തദായാസോ ഹ്യപാർത്ഥകഃ ।
അന്തവത്ത്വാച്ഛരീരസ്യ ഫലസ്യേവ വനസ്പതേഃ  ॥ 42 ॥ 

യോഗം നിഷേവതോ നിത്യം കായശ്ചേത്കൽപതാമിയാത് ।
തച്ഛ്രദ്ദധ്യാന്ന മതിമാൻ യോഗമുത്സൃജ്യ മത്പരഃ  ॥ 43 ॥ 

യോഗചര്യാമിമാം യോഗീ വിചരൻ മദപാശ്രയഃ ।
നാന്തരായൈർവ്വിഹന്യേത നിഃസ്പൃഹഃ സ്വസുഖാനുഭൂഃ  ॥ 44 ॥