ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / തൃതീയഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 3) / അദ്ധ്യായം 28


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / തൃതീയഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 3) / അദ്ധ്യായം 28

ശ്രീഭഗവാനുവാച

യോഗസ്യ ലക്ഷണം വക്ഷ്യേ സബീജസ്യ നൃപാത്മജേ ।
മനോ യേനൈവ വിധിനാ പ്രസന്നം യാതി സത്പഥം  ॥ 1 ॥ 

സ്വധർമ്മാചരണം ശക്ത്യാ വിധർമ്മാച്ച നിവർത്തനം ।
ദൈവാല്ലബ്ധേന സന്തോഷ ആത്മവിച്ചരണാർച്ചനം  ॥ 2 ॥ 

ഗ്രാമ്യധർമ്മനിവൃത്തിശ്ച മോക്ഷധർമ്മരതിസ്തഥാ ।
മിതമേധ്യാദനം ശശ്വദ് വിവിക്തക്ഷേമസേവനം  ॥ 3 ॥ 

അഹിംസാ സത്യമസ്തേയം യാവദർത്ഥപരിഗ്രഹഃ ।
ബ്രഹ്മചര്യം തപഃ ശൌചം സ്വാധ്യായഃ പുരുഷാർച്ചനം  ॥ 4 ॥ 

മൌനം സദാസനജയഃ സ്ഥൈര്യം പ്രാണജയഃ ശനൈഃ ।
പ്രത്യാഹാരശ്ചേന്ദ്രിയാണാം വിഷയാൻമനസാ ഹൃദി  ॥ 5 ॥ 

സ്വധിഷ്ണ്യാനാമേകദേശേ മനസാ പ്രാണധാരണം ।
വൈകുണ്ഠലീലാഭിധ്യാനം സമാധാനം തഥാഽഽത്മനഃ  ॥ 6 ॥ 

ഏതൈരന്യൈശ്ച പഥിഭിർമ്മനോ ദുഷ്ടമസത്പഥം ।
ബുദ്ധ്യാ യുഞ്ജീത ശനകൈർജ്ജിതപ്രാണോ ഹ്യതന്ദ്രിതഃ  ॥ 7 ॥ 

ശുചൌ ദേശേ പ്രതിഷ്ഠാപ്യ വിജിതാസന ആസനം ।
തസ്മിൻ സ്വസ്തി സമാസീന ഋജുകായഃ സമഭ്യസേത്  ॥ 8 ॥ 

പ്രാണസ്യ ശോധയേൻമാർഗ്ഗം പൂരകുംഭകരേചകൈഃ ।
പ്രതികൂലേന വാ ചിത്തം യഥാ സ്ഥിരമചഞ്ചലം  ॥ 9 ॥ 

മനോഽചിരാത് സ്യാദ് വിരജം ജിതശ്വാസസ്യ യോഗിനഃ ।
വായ്വഗ്നിഭ്യാം യഥാ ലോഹം ധ്മാതം ത്യജതി വൈ മലം  ॥ 10 ॥ 

പ്രാണായാമൈർദ്ദഹേദ്ദോഷാൻ ധാരണാഭിശ്ച കിൽബിഷാൻ ।
പ്രത്യാഹാരേണ സംസർഗ്ഗാൻ ധ്യാനേനാനീശ്വരാൻ ഗുണാൻ  ॥ 11 ॥ 

യദാ മനഃ സ്വം വിരജം യോഗേന സുസമാഹിതം ।
കാഷ്ഠാം ഭഗവതോ ധ്യായേത് സ്വനാസാഗ്രാവലോകനഃ  ॥ 12 ॥ 

പ്രസന്നവദനാംഭോജം പദ്മഗർഭാരുണേക്ഷണം ।
നീലോത്പലദളശ്യാമം ശംഖചക്രഗദാധരം  ॥ 13 ॥ 

ലസത്പങ്കജകിഞ്ജൽക്കപീതകൌശേയവാസസം ।
ശ്രീവത്സവക്ഷസം ഭ്രാജത്കൌസ്തുഭാമുക്തകന്ധരം  ॥ 14 ॥ 

മത്തദ്വിരേഫകലയാ പരീതം വനമാലയാ ।
പരാർദ്ധൃഹാരവലയകിരീടാംഗദനൂപുരം  ॥ 15 ॥ 

കാഞ്ചീഗുണോല്ലസച്ഛ്രോണിം ഹൃദയാംഭോജവിഷ്ടരം ।
ദർശനീയതമം ശാന്തം മനോനയനവർദ്ധനം  ॥ 16 ॥ 

അപീച്യദർശനം ശശ്വത്‌സർവ്വലോകനമസ്കൃതം ।
സന്തം വയസി കൈശോരേ ഭൃത്യാനുഗ്രഹകാതരം  ॥ 17 ॥ 

കീർത്തന്യതീർത്ഥയശസം പുണ്യശ്ലോകയശസ്കരം ।
ധ്യായേദ്ദേവം സമഗ്രാംഗം യാവന്ന ച്യവതേ മനഃ  ॥ 18 ॥ 

സ്ഥിതം വ്രജന്തമാസീനം ശയാനം വാ ഗുഹാശയം ।
പ്രേക്ഷണീയേഹിതം ധ്യായേച്ഛുദ്ധഭാവേന ചേതസാ  ॥ 19 ॥ 

തസ്മിൻ ലബ്ധപദം ചിത്തം സർവ്വാവയവസംസ്ഥിതം ।
വിലക്ഷ്യൈകത്ര സംയുജ്യാദംഗേ ഭഗവതോ മുനിഃ  ॥ 20 ॥ 

     സഞ്ചിന്തയേദ്ഭഗവതശ്ചരണാരവിന്ദം 
          വജ്രാങ്കുശധ്വജസരോരുഹലാഞ്ഛനാഢ്യം ।
     ഉത്തുംഗരക്തവിലസന്നഖചക്രവാള-
          ജ്യോത്സ്നാഭിരാഹതമഹദ്ധൃദയാന്ധകാരം  ॥ 21 ॥ 

     യച്ഛൌചനിഃസൃതസരിത്പ്രവരോദകേന 
          തീർത്ഥേന മൂർധ്ന്യധികൃതേന ശിവഃ ശിവോഽഭൂത് । 
     ധ്യാതുർമ്മുനഃശമലശൈലനിസൃഷ്ടവജ്രം
          ധ്യായേച്ചിരം ഭഗവതശ്ചരണാരവിന്ദം  ॥ 22 ॥ 

     ജാനുദ്വയം ജലജലോചനയാ ജനന്യാ 
          ലക്ഷ്മ്യാഖിലസ്യ സുരവന്ദിതയാ വിധാതുഃ । 
     ഊർവ്വോർന്നിധായ കരപല്ലവരോചിഷാ യത്
          സംലാളിതം ഹൃദി വിഭോരഭവസ്യ കുര്യാത്  ॥ 23 ॥ 

     ഊരൂ സുപർണ്ണഭുജയോരധിശോഭമാനാ-
          വോജോനിധീ അതസികാകുസുമാവഭാസൌ ।
     വ്യാലംബി പീതവരവാസസി വർത്തമാന-
          കാഞ്ചീകലാപപരിരംഭിനിതംബബിംബം  ॥ 24 ॥ 

     നാഭിഹ്രദം ഭുവനകോശഗുഹോദരസ്ഥം 
          യത്രാത്മയോനിധിഷണാഖിലലോകപദ്മം । 
     വ്യൂഢം ഹരിൺമണിവൃഷസ്തനയോരമുഷ്യ 
          ധ്യായേദ്ദ്വയം വിശദഹാരമയൂഖഗൌരം  ॥ 25 ॥ 

     വക്ഷോഽധിവാസമൃഷഭസ്യ മഹാവിഭൂതേഃ 
          പുംസാം മനോനയനനിർവൃതിമാദധാനം । 
     കണ്ഠം ച കൌസ്തുഭമണേരധിഭൂഷണാർത്ഥം 
          കുര്യാൻമനസ്യഖിലലോകനമസ്കൃതസ്യ  ॥ 26 ॥ 

     ബാഹൂംശ്ച മന്ദരഗിരേഃ പരിവർത്തനേന 
          നിർണ്ണിക്തബാഹുവലയാനധിലോകപാലാൻ । 
     സഞ്ചിന്തയേദ്ദശശതാരമസഹ്യതേജഃ 
          ശംഖം ച തത്കരസരോരുഹരാജഹംസം  ॥ 27 ॥ 

     കൌമോദകീം ഭഗവതോ ദയിതാം സ്മരേത 
          ദിഗ്‌ദ്ധാമരാതിഭടശോണിതകർദ്ദമേന । 
     മാലാം മധുവ്രതവരൂഥഗിരോപഘുഷ്ടാം 
          ചൈത്യസ്യ തത്ത്വമമലം മണിമസ്യ കണ്ഠേ  ॥ 28 ॥ 

     ഭൃത്യാനുകമ്പിതധിയേഹ ഗൃഹീതമൂർത്തേ- 
          സഞ്ചിന്തയേദ്ഭഗവതോ വദനാരവിന്ദം । 
     യദ്‌വിസ്ഫുരൻമകരകുണ്ഡലവൽഗിതേന 
          വിദ്യോതിതാമലകപോലമുദാരനാസം  ॥ 29 ॥ 

     യച്ഛ്രീനികേതമളിഭിഃ പരിസേവ്യമാനം 
          ഭൂത്യാ സ്വയാ കുടിലകുന്തലവൃന്ദജുഷ്ടം । 
     മീനദ്വയാശ്രയമധിക്ഷിപദബ്ജനേത്രം 
          ധ്യായേൻമനോമയമതന്ദ്രിത ഉല്ലസദ്ഭ്രു  ॥ 30 ॥ 

     തസ്യാവലോകമധികം കൃപയാതിഘോര-
          താപത്രയോപശമനായ നിസൃഷ്ടമക്ഷ്ണോഃ । 
     സ്നിഗ്ദ്ധസ്മിതാനുഗുണിതം വിപുലപ്രസാദം 
          ധ്യായേച്ചിരം വിപുലഭാവനയാ ഗുഹായാം  ॥ 31 ॥ 

     ഹാസം ഹരേരവനതാഖിലലോകതീവ്ര-
          ശോകാശ്രുസാഗരവിശോഷണമത്യുദാരം । 
     സമ്മോഹനായ രചിതം നിജമായയാസ്യ
          ഭ്രൂമണ്ഡലം മുനികൃതേ മകരധ്വജസ്യ  ॥ 32 ॥ 

     ധ്യാനായനം പ്രഹസിതം ബഹുലാധരോഷ്ഠ-
          ഭാസാരുണായിതതനുദ്വിജകുന്ദപംക്തി । 
     ധ്യായേത്‌സ്വദേഹകുഹരേഽവസിതസ്യ വിഷ്ണോഃ
          ഭക്ത്യാഽഽർദ്രയാർപ്പിതമനാ ന പൃഥഗ്‌ദിദൃക്ഷേത്  ॥ 33 ॥ 

     ഏവം ഹരൌ ഭഗവതി പ്രതിലബ്ധഭാവോ 
          ഭക്ത്യാ ദ്രവദ്ധൃദയ ഉത്പുളകഃ പ്രമോദാത് । 
     ഔത്കണ്ഠ്യബാഷ്പകലയാ മുഹുരർദ്യമാന-
          സ്തച്ചാപി ചിത്തബഡിശം ശനകൈർവ്വിയുങ്ക്തേ  ॥ 34 ॥ 

     മുക്താശ്രയം യർഹി നിർവ്വിഷയം വിരക്തം 
          നിർവ്വാണമൃച്ഛതി മനഃ സഹസാ യഥാർച്ചിഃ । 
     ആത്മാനമത്ര പുരുഷോഽവ്യവധാനമേക-
          മന്വീക്ഷതേ പ്രതിനിവൃത്തഗുണപ്രവാഹഃ  ॥ 35 ॥ 

     സോഽപ്യേതയാ ചരമയാ മനസോ നിവൃത്ത്യാ 
          തസ്മിൻമഹിമ്‌ന്യവസിതഃ സുഖദുഃഖബാഹ്യേ ।
     ഹേതുത്വമപ്യസതി കർത്തരി ദുഃഖയോർ യത്
          സ്വാത്മൻ വിധത്ത ഉപലബ്ധപരാത്മകാഷ്ഠഃ  ॥ 36 ॥ 

     ദേഹം ച തം ന ചരമഃ സ്ഥിതമുത്ഥിതം വാ 
          സിദ്ധോ വിപശ്യതി യതോഽധ്യഗമത്‌സ്വരൂപം । 
     ദൈവാദുപേതമഥ ദൈവവശാദപേതം 
          വാസോ യഥാ പരികൃതം മദിരാമദാന്ധഃ  ॥ 37 ॥ 

     ദേഹോഽപി ദൈവവശഗഃ ഖലു കർമ്മ യാവത്
          സ്വാരംഭകം പ്രതിസമീക്ഷത ഏവ സാസുഃ । 
     തം സ പ്രപഞ്ചമധിരൂഢസമാധിയോഗഃ 
          സ്വാപ്നം പുനർന്ന ഭജതേ പ്രതിബുദ്ധവസ്തുഃ  ॥ 38 ॥ 

യഥാ പുത്രാച്ച വിത്താച്ച പൃഥങ്മർത്ത്യഃ പ്രതീയതേ ।
അപ്യാത്മത്വേനാഭിമതാദ്ദേഹാദേഃ പുരുഷസ്തഥാ  ॥ 39 ॥ 

യഥോൽമുകാദ് വിസ്ഫുലിംഗാദ് ധൂമാദ് വാപി സ്വസംഭവാത് ।
അപ്യാത്മത്വേനാഭിമതാദ് യഥാഗ്നിഃ പൃഥഗുൽമുകാത്  ॥ 40 ॥ 

ഭൂതേന്ദ്രിയാന്തഃകരണാത് പ്രധാനാജ്ജീവസംജ്ഞിതാത് ।
ആത്മാ തഥാ പൃഥഗ് ദ്രഷ്ടാ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മസംജ്ഞിതഃ  ॥ 41 ॥ 

സർവ്വഭൂതേഷു ചാത്മാനം സർവ്വഭൂതാനി ചാത്മനി ।
ഈക്ഷേതാനന്യഭാവേന ഭൂതേഷ്വിവ തദാത്മതാം  ॥ 42 ॥ 

സ്വയോനിഷു യഥാ ജ്യോതിരേകം നാനാ പ്രതീയതേ ।
യോനീനാം ഗുണവൈഷമ്യാത് തഥാഽഽത്മാ പ്രകൃതൌ സ്ഥിതഃ  ॥ 43 ॥ 

തസ്മാദിമാം സ്വാം പ്രകൃതിം ദൈവീം സദസദാത്മികാം ।
ദുർവ്വിഭാവ്യാം പരാഭാവ്യ സ്വരൂപേണാവതിഷ്ഠതേ  ॥ 44 ॥