നാട്യശാസ്ത്രം/അദ്ധ്യായം17
അഥ സപ്തദശോഽധ്യായഃ | 
ഏവം തു സംസ്കൃതം പാഠ്യം മയാ പ്രോക്തം ദ്വിജോത്തമാഃ | 
പ്രാകൃതസ്യാപി പാഠ്യസ്യ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി ലക്ഷണം ||  1|| 
ഏതദേവ വിപര്യസ്തം സംസ്കാരഗുണവർജിതം | 
വിജ്ഞേയം പ്രാകൃതം പാഠ്യം നാനാവസ്ഥാന്തരാത്മകം ||  2|| 
ത്രിവിധം തച്ച വിജ്ഞേയം നാട്യയോഗേ സമാസതഃ | 
സമാനശബ്ദം വിഭ്രഷ്ടം ദേശീഗതമഥാപി ച ||  3|| 
കമലാമലരേണുതരംഗലോലസലിലാദിവാക്യസമ്പന്നം | 
പ്രാകൃതബന്ധേഷ്വേവം സംസ്കൃതമപി യോഗമുപയാതി ||  4|| 
യേ വർണാഃ സംയോഗാത് സ്വരവർണാന്യത്വം ന്യൂനതാം ചാപി | 
ഗച്ഛന്തി പദന്യസ്താസ്തേ വിഭ്രഷ്ടാ ഇതി ജ്ഞേയാഃ ||  5|| 
യേ വർണാ വർണഗതാ വ്യഞ്ജനയുക്താശ്ച യേ സ്വരാ നിയതാഃ | 
താനപരസ്പരവൃത്തേ പ്രാകൃതയുക്ത്യാ പ്രവക്ഷ്യാമി ||  6|| 
യഥാ \-
ഏഓആരപരാണിഅ അം ആരപരം അ പാഅഏ ണത്ഥി | 
ബസആരമജ്ഝിമാഇ അ കച വഗ്ഗതവാണിഹണാഇം ||  7|| 
വച്ചന്തി കഗതദയവാ ലോപം അത്ഥം ച സേ വഹന്തി സരാ | 
ഖധഥധഭാ ഉണ ഹത്തം ഉർവേതി അത്ഥം അ മുഞ്ചന്താ ||  8|| 
ഉപ്പരഹുത്തരആരോ ഹേടാഹുത്തോ അ പാഅഏ ണത്ഥി | 
മോത്തൂണ ഭദ്രചോദ്രഹ പദ്രഹ്വദചന്ദ്രജാഈ സ ||  9|| 
ഖധഥധഭാണ ഹആരോ മുഹമേഹകഹാവഹൂപഹ്വഏസു | 
കഗതദയവാണ ണിച്ചം വീയമ്മി ഠിഓ സരോ ഹോഈ ||  10|| 
ഛ ഇതി ഷകാരോ നിത്യം ബോദ്ധവ്യഃ ഷടപദാദിയോഗേഷു | 
കില ശബ്ദാന്ത്യോ രേഫോ ഭവതി തഥാ ഖു ത്തി ഖലുശബ്ദഃ ||  11|| 
ഡ ഇതി ച ഭവതി ടകാരോ ഭടകടകകുടീതടാദ്യേഷു | 
സത്വം ച ഭവതി ശഷയോഃ സർവത്ര തഥാ ഹി സ സ ആദേശഃ ||  12|| 
അഷ്ടസ്പശ്ച ദകാരോ ഭവത്യനാദൗ തകാര ഇതരാദ്യഃ | 
ബഡവാതഡാഗതുല്യോ ഭവതി ഡകാരോഽപി ച കകാരഃ ||  13|| 
വർധനഗതേ ച ഭാവേ ധകാരവർണോഽപി ഢത്വമുപയാതി | 
സർവത്ര ച പ്രയോഗേ ഭവതി നകാരോഽപി ച ണകാരഃ ||  14|| 
ആപാനം ആവാനം ഭവതി പകാരേന വത്വയുക്തേന | 
അയഥാതഥാദികേഷു തു ഭകാരവർണോ വ്രജീത ഹത്വം ||  15|| 
പരുഷം ഫരുസം വിദ്യാത്പകാരവർണോഽപി ഫത്വമുപയാതി | 
യസ്തു മൃതഃ സോഽപി മഓ യശ്ച മൃഗഃ സോഽപി ഹി തഥൈവ ||  16|| 
ഓകാരത്വം ഗച്ഛേദൗകാരശ്ചൗഷധാദിഷു നിയുക്തഃ | 
പ്രചലാചിരാചലാദിഷു ഭവതി ചകാരോഽപി തു യകാരഃ ||  17|| 
അപരസ്പരനിഷ്പന്നാ ഹ്യേവം പ്രാകൃതസമാശ്രയാ വർണാഃ | 
സംയുക്താനാം തു പുനർവക്ഷ്യേ പരിവൃത്തിസംയോഗം ||  18|| 
ശ്ചപ്സത്സധ്യാഃ ഛ ഇതി തഥാഭ്യഹ്യധ്യാ
ഭവന്തി തു ഝകാരാഃ | 
ഷ്ടഃ ട്ഠഃ സ്തഃ സ്ഥഃ ഷ്മൗ മ്ഹഃ
ക്ഷ്ണോ ഹ്ണഃ ഷ്ണോ ൺഹഃ ക്ഷഃ ഖകാരരൂപോഽപി ||  19|| 
ആശ്ചര്യം അച്ഛരിയം നിശ്ചയമിച്ഛന്തി ണിച്ഛയം ച യഥാ | 
വത്സം വച്ഛം ച യഥാ അപ്സരസം തദ്വദച്ഛരഅം ||  20|| 
ഉത്സാഹോ ഉച്ഛാഹോ പഥ്യം ച പച്ഛം വിജ്ഞേയം | 
തുഭ്യം തുജ്ഝം മഹ്യം മജ്ഝം വിന്ധ്യശ്ച ഭവതി വിഞ്ജ്ഝോത്തി ||  21|| 
ദഷ്ടോ വട്ഠോത്തി തഹാ ഹസ്തോഽപി ച ഭവതി ഹത്ഥോത്തി | 
ഗ്രീഷ്മോ ഗിമ്ഹോത്തി തഥാ ശ്ലക്ഷ്ണം സഹ്ണം സദാ തു വിജ്ഞേയം ||  22|| 
ഉഷ്ണം ഉഹ്ണം യക്ഷോ ജക്ഖോ പര്യങ്കോ ഭവതി പല്ലങ്കു | 
വിപരീതം ഹമയോഗേ ബ്രഹ്മാദൗ സ്യാദ് ബൃഹസ്പതൗ ഫത്വം ||  23|| 
യജ്ഞോ ഭവതി ന ജന്നോ ഭീഷ്മോ ഭിമ്ഹോത്തി വിജ്ഞേയഃ | 
ഉപരിഗതോഽധസ്താദ്വാ ഭവേത്കകാരാദികസ്തു യോ വർണഃ ||  24|| 
സ ഹി സംയോഗവിഹീനഃ ശുദ്ധഃ കാര്യഃ പ്രയോഗേഽസ്മിൻ | 
ഏവമേതത്തു വിജ്ഞേയം പ്രാകൃതം സംസ്കൃതം തഥാ ||  25|| 
അത ഊർധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ദേശഭാഷാവികൽപനം | 
ഭാഷാ ചതുർവിധാ ജ്ഞേയാ ദശരൂപേ പ്രയോഗതഃ ||  26|| 
സംസ്കൃതം പ്രാകൃതം ചൈവ യത്ര പാഠ്യം പ്രയുജ്യതേ | 
അതിഭാഷാര്യഭാഷാ ച ജാതിഭാഷാ തഥൈവ ച ||  27|| 
തഥാ യോന്യന്തരീ ചൈവ ഭാഷാ നാട്യേ പ്രകീർതിതാ | 
അതിഭാഷാ തു ദേവാനാമാര്യഭാഷാ തു ഭൂഭുജാം ||  28|| 
സംസ്കാരപാഠ്യസംയുക്താ സമ്യങ് ന്യായ്യപ്രതിഷ്ഠിതാ | 
വിവിധാ ജാതിഭാഷാ ച പ്രയോഗേ സമുദാഹൃതാ ||  29|| 
മ്ലേച്ഛശബ്ദോപചാരാ ച ഭാരതം വർഷമാശ്രിതാ | 
അഥ യോന്യന്തരീ ഭാഷാ ഗ്രാമ്യാരണ്യപശൂദ്ഭവാ ||  30|| 
നാനാവിഹംഗജാ ചൈവ നാട്യധർമീ പ്രതിഷ്ഠിതാ ||  31|| 
ജാതിഭാഷാശ്രയം പാഠ്യം ദ്വിവിധം സമുദാഹൃതം | 
പ്രാകൃതം സംസ്കൃതം ചൈവ ചാതുർവർണ്യസമാശ്രയം | 
ധീരോദ്ധതേ സലലിതേ ധീരോദാത്തേ തഥൈവ ച ||  32|| 
ധീരപ്രശാന്തേ ച തഥാ പാഠ്യം യോജ്യം തു സംസ്കൃതം | 
ഏഷാമേവ തു സർവേഷാം നായകാനാം പ്രയോഗതഃ ||  33|| 
കാരണവ്യപദേശേന പ്രാകൃതം സമ്പ്രയോജയേത് | 
ദാരിദ്ര്യാധ്യയനാഭാവയദൃച്ഛാദിഭിരേവ ച ||  34|| 
ഐശ്വര്യേണ പ്രമത്താനാം ദാരിദ്ര്യേണ പ്ലുതാത്മനാം | 
അനധീതോത്തമാനാം ച സംസ്കൃതം ന പ്രയോജയേത് ||  35|| 
വ്യാജലിംഗപ്രവിഷ്ടാനാം ശ്രമണാനാം തപസ്വിനാം | 
ഭിക്ഷുചക്രചരാണാം ച പ്രാകൃതം സമ്പ്രയോജയേത് ||  36|| 
ഭാഗവതതാപസോന്മത്തബാലനീചഗ്രഹോപസൃഷ്ടേഷു | 
സ്ത്രീനീചജാതിഷു തഥാ നപുംസകേ പ്രാകൃതം യോജ്യം ||  37|| 
പരിവ്രാണ്മുനിശാക്യേഷു ചോക്ഷേഷു ശ്രോത്രിയേഷു ച | 
ശിഷ്ടാ യേ ചൈവ ലിംഗസ്ഥാഃ സംസ്കൃതം തേഷു യോജയേത് ||  38|| 
രാജ്ഞാശ്ച ഗണികായാശ്ച ശിൽപകാര്യാസ്തഥൈവ ച | 
കലാവസ്ഥാന്തരകൃതം യോജ്യം പാഠ്യം തു സംസ്കൃതം ||  39|| 
സന്ധിവിഗ്രഹസംബന്ധം തഥാ ച പ്രാപ്തവാഗ്ഗതിം | 
ഗ്രഹനക്ഷത്രചരിതം ഖഗാനാം രുതമേവ ച ||  40|| 
സർവമേതത്തു വിജ്ഞേയം കാവ്യബന്ധേ ശുഭാശുഭം ||  41|| 
ക്രീഡാർഥം സർവലോകസ്യ പ്രയോഗേ ച സുഖാശ്രയം | 
കലാഭ്യാസാശ്രയം ചൈവ പാഠ്യം വേശ്യാസു സംസ്കൃതം ||  42|| 
കലോപചാരജ്ഞാനാർഥം ക്രീഡാർഥം പാർഥിവസ്യ ച | 
നിർദിഷ്ടം ശിൽപകാര്യാസ്തു നാടകേ സംസ്കൃതം വചഃ ||  43|| 
ആമ്നായസിദ്ധം സർവാസാം ശുഭമപ്സരസാം വചഃ | 
സംസർഗാദ്ദേവതാനാം ച തദ്ധി ലോകോഽനുവർതതേ ||  44|| 
ഛന്ദതഃ പ്രാകൃതം പാഠ്യം സ്മൃതമപ്സരസാം ഭുവി | 
മാനുഷാണാം ച കർതവ്യം കാരണാർഥവ്യപേക്ഷയാ ||  45|| 
സർവാസ്വേഹ ഹി ശുദ്ധാസു ജാതിഷു ദ്വിജസത്തമാഃ | 
ശൗരസേനീം സമാശ്രിത്യ ഭാഷാം കാവ്യേഷു യോജയേത് ||  46|| 
അഥവാ ഛന്ദതഃ കാര്യാ ദേശഭാഷാ പ്രയോക്തൃഭിഃ | 
നാനാദേശസമുത്ഥം ഹി കാവ്യം ഭവതി നാടകേ ||  47|| 
മാഗധ്യവന്തിജാ പ്രാച്യാ ശൗരസേന്യർധമാഗധീ | 
ബാഹ്ലീകാ ദക്ഷിണാത്യാ ച സപ്ത ഭാഷാഃ പ്രകീർതിതാഃ ||  48|| 
ശകാരാഭീരചണ്ഡാലശവരദ്രമിലോദ്രജാഃ | 
ഹീനാ വനേചരാണാം ച വിഭാഷാ നാടകേ സ്മൃതാ ||  49|| 
മാഗധീ തു നരേന്ദ്രാണാമന്തഃപുരസമാശ്രയാ | 
ചേടാനാം രാജപുത്രാണാം ശ്രേഷ്ഠിനാം ചാർധമാഗധീ ||  50|| 
പ്രാച്യാ വിദൂഷകാദീനാം ധൂർതാനാമപ്യവന്തിജാ | 
നായികാനാം സഖീനാം ച ശൂരസേന്യവിരോധിനീ ||  51|| 
യൗധനാഗരകാദീനാം ദക്ഷിണാത്യാഥ ദീവ്യതാം | 
ബാഹ്ലീകഭാഷോദീച്യാനാം ഖസാനാം ച സ്വദേശജാ ||  52|| 
ശകാരഘോഷകാദീനാം തത്സ്വഭാവശ്ച യോ ഗണഃ | 
ശകാരഭാഷാ യോക്തവ്യാ ചാണ്ഡാലീ പുൽകസാദിഷു ||  53|| 
അംഗാരകാരകവ്യാധകാഷ്ഠയന്ത്രോപജീവിനാം | 
യോജ്യാ ശകാരഭാഷാ തു കിഞ്ചിദ്വാനൗകസീ തഥാ ||  54|| 
ഗജാശ്വാജാവികോഷ്ട്രാദിഘോഷസ്ഥാനനിവാസിനാം | 
ആഭീരോക്തിഃ ശാവരീ വാ ദ്രാമിഡീ വനചാരിഷു ||  55|| 
സുരംഗാഖനകാദീനാം സന്ധികാരാശ്വരക്ഷതാം | 
വ്യസനേ നായകാനാം ചാപ്യാത്മരക്ഷാസു മാഗധീ ||  56|| 
ന ബർബരകിരാതാന്ധ്രദ്രമിലാദ്യാസു ജാതിഷു | 
നാട്യപ്രയോഗേ കർതവ്യം കാവ്യം ഭാഷാസമാശ്രിതം ||  57|| 
ഗംഗാസാഗരമധ്യേ തു യേ ദേശാഃ സമ്പ്രകീർതിതാഃ | 
ഏകാരബഹുലാം തേഷു ഭാഷാം തജ്ജ്ഞഃ പ്രയോജയേത് ||  58|| 
വിന്ധ്യസാഗരമധ്യേ തു യേ ദേശാഃ ശ്രുതിമാഗതാഃ | 
നകാരബഹുലാം തേഷു ഭാഷാം തജ്ജ്ഞഃ പ്രയോജയേത് ||  59|| 
സുരാഷ്ട്രാവന്തിദേഷേഷു വേത്രവത്യുത്തരേഷു ച | 
യേ ദേശാസ്തേഷു കുർവീത ചകാരപ്രായസംശ്രയാം ||  60|| 
ഹിമവത്സിന്ധുസൗവീരാന്യേ ജനാഃ സമുപാശ്രിതാഃ | 
ഉകാരബഹുലാം തജ്ജ്ഞസ്തേഷു ഭാഷാം പ്രയോജയേത് ||  61|| 
ചർമണ്വതീനദീതീരേ യേ ചാർബുദസമാശ്രിതാഃ | 
തകാരബഹുലാം നിത്യം തേഷു ഭാഷാം പ്രയോജയേത് ||  62|| 
ഏവം ഭാഷാവിധാനം തു കർതവ്യം നാടകാശ്രയം | 
അത്ര നോക്തം മയാ യത്തു ലോകാദ് ഗ്രാഹ്യം ബുധൈസ്തു തത് ||  63|| 
ഏവം ഭാഷാവിധാനം തു മയാ പ്രോക്തം ദ്വിജോത്തമാഃ | 
പുനർവാക്യവിധാനം തു ലൗകികം സന്നിബോധത ||  64|| 
ഉത്തമൈർമധ്യമൈർനീചൈര്യേ സംഭാഷ്യാ യഥാ നരാഃ | 
സമാനോത്കൃഷ്ടഹീനാശ്ച നാടകേ താന്നിബോധത ||  65|| 
ദേവാനാമപി യേ ദേവാ മഹാത്മാനോ മഹർഷയഃ | 
ഭഗവന്നിതി തേ വാച്യാ യാസ്തേഷാം യോഷിതസ്തഥാ ||  66|| 
ദേവാശ്ച ലിംഗിനശ്ചൈവ നാനാശ്രുതധരാശ്ച യേ | 
ഭഗവന്നിതി യേ വാച്യാഃ പുരുഷൈഃ സ്ത്രീഭിരേവ ച ||  67|| 
ആര്യേതി ബ്രാഹ്മണം ബ്രൂയാന്മഹാരാജേതി പാർഥിവം | 
ഉപാധ്യായേതി ചാചാര്യം വൃദ്ധം താതേതി ചൈവ ഹി ||  68|| 
നാമ്നാ രാജേതി വാ വാച്യാ ബ്രാഹ്മണൈസ്തു നരാധിപാഃ | 
തത്ക്ഷാമ്യം ഹി മഹീപാലൈര്യസ്മാത്പൂജ്യാ ദ്വിജാഃ സ്മൃതാഃ ||  69|| 
ബ്രാഹ്മണൈഃ സചിവോ വാച്യോ ഹ്യമാത്യഃ സചിവേതി വാ | 
ശേഷൈരന്യൈർജനൈർവാച്യോ ഹീനൈരാര്യേതി നിത്യശഃ ||  70|| 
സമൈഃ സംഭാഷണം കാര്യം യേന നാമ്നാ സ സഞ്ജ്ഞിതഃ | 
ഹീനൈഃ സപരിവാരം തു നാമ്നാ സംഭാഷ്യ ഉത്തമഃ ||  71|| 
നിയോഗാധികൃതാശ്ചൈവ പുരുഷാ യോഷിതസ്തഥാ | 
കാരുകാഃ ശിൽപിനശ്ചൈവ സംഭാഷ്യാസ്തേ തഥൈവ ഹി ||  72|| 
മാർഷോ ഭാവേതി വക്തവ്യഃ കിഞ്ചിദൂനസ്തു മാർഷകഃ | 
സമാനോഽഥ വയസ്യേതി ഹം ഹ്വോ ഹണ്ഡേതി വാധമഃ ||  73|| 
ആയുഷ്മന്നിതി വാച്യസ്തു രഥീ സൂതേന സർവദാ | 
തപസ്വീതി പ്രശാന്തസ്തു സാധോ ഇതി ച ശബ്ദ്യതേ ||  74|| 
സ്വാമീതി യുവരാജസ്തു കുമാരോ ഭർതൃദാരകഃ | 
സൗമ്യ ഭദ്രമുഖേത്യേവം ഹേ പൂർവം ചാധമം വദേത് ||  75|| 
യദ്യസ്യ കർമ ശിൽപം വാ വിദ്യാ വാ ജാതിരേവ വാ | 
സ തേന നാമ്നാ ഭാഷ്യോ ഹി നാടകാദൗ പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  76|| 
വത്സ പുത്രക താതേതി നാമ്നാ ഗോത്രേണ വാ പുനഃ | 
വാച്യഃ ശിഷ്യഃ സുതോ വാപി പിത്രാ വാ ഗുരുണാപി വാ ||  77|| 
സംഭാഷ്യാ ശാക്യനിർഗ്രന്ഥാ ഭദന്തേതി പ്രയോക്തൃഭിഃ | 
ആമന്ത്രണൈസ്തു പാഷണ്ഡാഃ ശേഷാഃ സ്വസമയാശ്രിതൈഃ ||  78|| 
ദേവേതി നൃപതിർവാച്യോ ഭൃത്യൈഃ പ്രകൃതിഭിസ്തഥാ | 
ഭട്ടേതി സാർവഭൗമസ്തു നിത്യം പരിജനേന ഹി ||  79|| 
രാജന്നിത്യൃഷിഭിർവാച്യോ ഹ്യപത്യപ്രത്യയേന വാ | 
വയസ്യ രാജന്നിതി വാ ഭവേദ്വാച്യോ മഹീപതിഃ ||  80|| 
വിദൂഷകേണ രാജ്ഞീ ച ചേടീ ച ഭവതീത്യപി | 
നാമ്നാ വയസ്യേത്യപി വാ രാജ്ഞാ വാച്യോ വിദൂഷകഃ ||  81|| 
സർവസ്ത്രീഭിഃ പതിർവാച്യ ആര്യപുത്രേതി യൗവനേ | 
അന്യദാ പുനരാര്യേതി മഹാരാജേതി ഭൂപതിഃ ||  82|| 
ആര്യേതി പൂർവജോ ഭ്രാതാ വാച്യഃ പുത്ര ഇവാനുജഃ | 
യോഷിദ്ഭിരഥ കാമ്യേതി രാജപുത്രേതി യോധനൈഃ ||  83|| 
പുരുഷാഭാഷണം ഹ്യേവ കാര്യം നാട്യേ പ്രയോക്തൃഭിഃ | 
പുനഃ സ്ത്രീണാം പ്രവക്ഷ്യാമി യഥാഭാഷ്യാസ്തു നാടകേ ||  84|| 
തപസ്വിന്യോ ദേവതാശ്ച വാച്യാ ഭഗവതീതി ച | 
ഗുരുഭാര്യാ തു വക്തവ്യാ സ്ഥാനീയാ ഭവതീതി ച ||  85|| 
ഗമ്യാ ഭദ്രേതി വാച്യാ വൈ വൃദ്ധാംബേതി ച നാടകേ | 
രാജപത്ന്യസ്തു സംഭാഷ്യാഃ സർവാഃ പരിജനേന വൈ ||  86|| 
ഭട്ടിനീ സ്വാമിനീ ദേവീത്യേവം വൈ നാടകേ ബുധൈഃ | 
ദേവീതി മഹിഷീ വാച്യാ രാജ്ഞാ പരിജനേന വാ ||  87|| 
ഭോഗിന്യഃ പരിശിഷ്ടാസ്തു സ്വാമിന്യ ഇതി വാ പുനഃ | 
കുമാര്യശ്ചൈവ വക്തവ്യാഃ പ്രേഷ്യാഭിർഭർതൃദാരികാഃ ||  88|| 
സ്വസേതി ഭഗിനീ വാച്യാ വത്സേതി ച യവീയസീ | 
ബ്രാഹ്മണ്യാര്യേതി വക്തവ്യാ ലിംഗസ്ഥാ വ്രതിനീ ച യാ ||  89|| 
പത്നീ ചാര്യേതി സംഭാഷ്യാ പിതൃനാമ്നാ സുതസ്യ സാ | 
സമാനാഭിസ്തഥാ സഖ്യോ ഹലേതി സ്യാത്പരസ്പരം ||  90|| 
പ്രേഷ്യാ ഹജ്ജേതി വക്തവ്യാ സ്ത്രിയോ യാ തൂത്തമാ ഭവേത് | 
അജ്ജുകേതി ച വക്തവ്യാ വേശ്യാ പരിജനേന ച ||  91|| 
അത്തേതി ഗണികാ മാതാ വാച്യാ പരിജനേന ഹി | 
പ്രിയേതി ഭാര്യാ ശൃംഗാരേ വാച്യാ രാജ്ഞേതരേണ വാ ||  92|| 
പുരോധഃ സാർഥവാഹാനാം ഭാര്യാസ്ത്വാര്യേതി സർവദാ | 
തല്ലിംഗാർഥാനി നാമാനി കാര്യാണി കവിഭിഃ സദാ ||  93|| 
ഔത്പത്തികാനി യാനി സ്യുർന പ്രഖ്യാതാനി നാടകേ | 
ബ്രഹ്മക്ഷത്രസ്യ നാമാനി ഗോത്രകർമാനുരൂപതഃ ||  94|| 
കാവ്യേ കാര്യാണി കവിഭിഃ ശർമവർമകൃതാനി ഹി | 
ദത്തപ്രായാണി നാമാനി വണിജാം സമ്പ്രയോജയേത് ||  95|| 
കാപാലികാസ്തു ഘണ്ടാന്തനാമാനഃ സമുദാഹൃതാ | 
ശൗര്യോദാത്താനി നാമാനി തഥാ ശൂരേഷു യോജയേത് ||  96|| 
വിജയാർഥാനി നാമാനി രാജസ്ത്രീണാം തു നിത്യശഃ | 
ദത്താ മിത്രാ സേനേതി വേശ്യാനാമാനി യോജയേത് ||  97|| 
നാനാകുസുമനാമാനഃ പ്രേഷ്യാഃ കാര്യാസ്തു നാടകേ | 
മംഗലാർഥാനി നാമാനി ചേടാനാമപി യോജയേത് ||  98|| 
ഗംഭീരാർഥാനി നാമാനി ഹ്യുത്തമാനാം പ്രയോജയേത് | 
യസ്മാന്നാമാനുസദൃശം കർമ തേഷാം ഭവിഷ്യതി ||  99|| 
ജാതിചേഷ്ടാനുരൂപാണി ശേഷാണാമപി കാരയേത് | 
നാമാനി പുരുഷാണാം തു സ്ത്രീണാം ചോക്താനി തത്ത്വതഃ ||  100|| 
ഏവം നാമവിധാനം തു കർതവ്യം കവിഭിഃ സദാ | 
ഏവം ഭാഷാവിധാനം തു ജ്ഞാത്വാ കർമാണ്യശേഷതഃ ||  101|| 
പാഠ്യഗുണാനിദാനീം വക്ഷ്യാമഃ |  തദ്യഥാ സപ്തസ്വരാഃ, ത്രീണി
സ്ഥാനാനി, ചത്വാരോ വർണാഃ, ദ്വിവിധാ കാകുഃ, ഷഡലങ്കാരാഃ,
ഷഡംഗാനീതി |  ഏഷാമിദാനീം ലക്ഷണമഭിവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ | 
തത്ര സപ്തസ്വരാ നാമ \-
ഷഡ്ജർഷഭഗാന്ധാരമധ്യമപഞ്ചമധൈവതനിഷാദാഃ ത ഏതേ
രസേഷൂപപാദ്യാഃ ||  102|| 
യഥാ \-
തതഃ പാഠ്യം പ്രയുഞ്ജീത ഷഡലങ്കാരസംയുതം | 
ഹാസ്യശൃംഗാരയോഃ കാര്യൗ സ്വരൗ മധ്യമപഞ്ചമൗ ||  103|| 
ഷഡ്ജർഷഭൗ തഥാ ചൈവ വീരരൗദ്രാദ്ഭുതേഷ്വഥ | 
ഗാന്ധാരശ്ച നിഷാദശ്ച കർതവ്യൗ കരുണേ രസേ ||  104|| 
ധൈവതശ്ചൈവ കർതവ്യോ ബീഭത്സേ സഭയാനകേ | 
ത്രീണി സ്ഥാനാനി \- ഉരഃ കണ്ഠഃ ശിര ഇതി |  ഭവത്യപി ച
ശാരീര്യാമഥ വീണായാം ത്രിഭ്യഃ സ്ഥാനിഭ്യ ഏവ തു | 
ഉരസഃ ശിരസഃ കണ്ഠാത്സ്വരഃ കാകുഃ പ്രവർതതേ ||  105|| 
ആഭാഷണം ച ദൂരസ്ഥേ ശിരസാ സമ്പ്രയോജയേത് | 
നാതിദൂരേ ച കണ്ഠേന ഹ്യുരസാ ചൈവ പാർശ്വതഃ ||  106|| 
ഉരസോദാഹൃതം വാക്യം ശിരസാ ദീപയേദ് ബുധഃ | 
കണ്ഠേന ശമനം കുര്യാത്പാഠ്യയോഗേഷു സർവദാ ||  107|| 
ഉദാത്തശ്ചാനുദാത്തശ്ച സ്വരിതഃ കമ്പിതസ്തഥാ | 
വർണാശ്ചത്വാര ഏവ സ്യുഃ പാഠ്യയോഗേ തപോധനാഃ ||  108|| 
തത്ര ഹാസ്യശൃംഗാരയോഃ സ്വരിതോദാത്തൈർവർണൈഃ പാഠ്യമുപപാദ്യം,
വീരരൗദ്രാദ്ഭുതേഷൂദാത്തകമ്പിതൈഃ
കരുണബീഭത്സഭയാനകേഷ്വനുദാത്തസ്വരിതകമ്പിതൈരിതി |  ദ്വിവിധാ
കാകുഃ സാകാങ്ക്ഷാ നിരാകാങ്ക്ഷാ ചേതി വാക്യസ്യ
സാകാങ്ക്ഷനിരാകാങ്ക്ഷകത്വാത് ||  109|| 
അനിയുക്താർഥകം വാക്യം സാകാങ്ക്ഷമിതി സഞ്ജ്ഞിതം | 
നിയുക്താർഥം തു യദ്വാക്യം നിരാകാങ്ക്ഷം തദുച്യതേ ||  110|| 
തത്ര സാകാങ്ക്ഷം നാമ
താരാദിമന്ദ്രാന്തമനിയുക്താർഥമനിര്യാതിതവർണാലങ്കാരം
കണ്ഠോരഃസ്ഥാനഗതം |  നിരാകാങ്ക്ഷം നാമ നിയുക്താർഥം
നിര്യാതിതവർണാലങ്കാരം ശിരഃസ്ഥാനഗതം മാന്ദ്രാദിതാരാന്തമിതി | 
അഥ ഷഡലങ്കാരാ നാമ \-
ഉച്ചോ ദീപ്തശ്ച മന്ദ്രശ്ച നീചോ ദ്രുതവിലംബിതൗ | 
പാഠ്യസ്യൈതേ ഹ്യലങ്കാരാ ലക്ഷണം ച നിബോധത ||  112|| 
ഉച്ചോ നാമ  ശിരഃസ്ഥാനഗതസ്താരസ്വരഃ, സ ച
ദൂരസ്ഥാഭാഷണവിസ്മയോത്തരോത്തരസഞ്ജൽപദൂരാഹ്വാനത്രാസനാബാധാദ്യേഷു | 
ദീപ്തോ നാമ ശിരഃസ്ഥാനഗതസ്താരതരഃ, സ
ചാക്ഷേപകലഹവിവാദാമർഷക്രുഷ്ടാധർഷണക്രോധശൗര്യദർപതീ\-
ക്ഷ്ണരൂക്ഷാഭിധാനനിർഭർത്സനാക്രന്ദിതാദിഷു | 
മന്ദ്രോ നാമ ഉരഃസ്ഥാനഗതോ നിർവേദഗ്ലാനിചിന്തൗത്സുക്യദൈന്യവ്യാധിക്രീഡാ\-
ഗാഢശസ്ത്രക്ഷതമൂർഛാമദഗുഹ്യാർഥവചനാദിഷു | 
നീചോ നാമ ഉരഃസ്ഥാനഗതോ മന്ദ്രതരഃ, സ ച
സ്വഭാവാഭാഷണവ്യാധിശമശ്രമാർതത്രസ്തപതിതമൂർഛിതാദിഷു | 
ദ്രുതോ നാമ കണ്ഠഗതഃ സ ച ത്വരിതഃ,
ലല്ലനമന്മനഭയശീതജ്വരത്രാസാത്യസ്താത്യയികകാര്യാവേദനാദിഷു | 
വിലംബിതോ നാമ കണ്ഠസ്ഥാനഗതസ്തനുമന്ദ്രഃ, സ ച
ശൃംഗാരകരുണവിതർകിതവിചാരാമർഷാസൂയിതാവ്യക്താർഥപ്രവാദലജ്ജാ\-
ചിന്താതർജനവിസ്മയദോഷാനുകീർതനദീർഘരോഗനിപീഡനാദിഷു
അത്രാനുവംശ്യാ ശ്ലോകാ ഭവന്തി ||  113\-114|| 
ഉത്തരോത്തരസഞ്ജൽപപരുഷാക്ഷേപണേഷു ച | 
തീക്ഷ്ണരൂക്ഷാഭിനയനേ ആവേഗേ ക്രന്ദിതേ തഥാ ||  115|| 
പരോക്ഷസ്യ സമാഹ്വാനേ തർജനേ ത്രാസനേ തഥാ | 
ദൂരസ്ഥാഭാഷണേ ചൈവ തഥാ നിർഭർത്സനേഷു ച ||  116|| 
ഭാവേഷ്വേതേഷു നിത്യം ഹി നാനാരസസമാശ്രയാ | 
ഉച്ചാ ദീപ്താ ദ്രുതാ ചൈവ കാകുഃ കാര്യാ പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  117|| 
വ്യാധിതേ ച ജ്വരാർതേ ച ഭയാർതേ ശീതവിപ്ലുതേ | 
നിയമസ്ഥേ വിതർകേ ച ഗാഢശസ്ത്രക്ഷതേഷു ച ||  118|| 
ഗുഹ്യാർഥവചനേ ചൈവ ചിന്തായാം തപസി സ്ഥിതേ | 
മന്ദ്രാ നീചാ ച കർതവ്യാ കാകുർനാട്യപ്രയോക്തൃഭിഃ ||  119|| 
ലല്ലേ ച മന്മനേ ചൈവ ഭയാർതേ ശീതവിപ്ലുതേ | 
മന്ദ്രാ ദ്രുതാ ച കർതവ്യാ കാകുർനാട്യപ്രയോക്തൃഭിഃ ||  120|| 
ദൃഷ്ടനഷ്ടാനുസരണേ ഇഷ്ടാനിഷ്ടശ്രുതേ തഥാ | 
ഇഷ്ടാർഥഖ്യാപനേ ചൈവ ചിന്താധ്യാനേ തഥൈവ ച ||  121|| 
ഉന്മാദേഽസൂയിതേ ചൈവ ഉപാലംഭേ തഥൈവ ഹി | 
അവ്യക്താർഥപ്രവാദേ ച കഥായോഗേ തഥൈവ ച ||  122|| 
ഉത്തരോത്തരസഞ്ജൽപേ കാര്യേഽതിശയസംയുതേ | 
വികൃതേ വ്യാധിതേ ക്രോധേ ദുഃഖേ ശോകേ തഥൈവ ച ||  123|| 
വിസ്മയാമർഷയോശ്ചൈവ പ്രഹർഷേ പരിദേവിതേ | 
വിലംബിതാ ച ദീപ്താ ച കാകുർമന്ദ്രാ ച വൈ ഭവേത് ||  124|| 
ലഘ്വക്ഷരപ്രായകൃതേ ഗുർവക്ഷരകൃതേ തഥാ | 
ഉച്ചാ ദീപ്താ ച കർതവ്യാ കാകുസ്തത്ര പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  125|| 
യാനി സൗമ്യാർഥയുക്താനി സുഖഭാവകൃതാനി ച | 
മന്ദ്രാ വിലംബിതാ ചൈവ തത്ര കാകുർവിധീയതേ ||  126|| 
യാനി സ്യുസ്തീക്ഷ്ണരൂക്ഷാണി ദീപ്താ ചോച്ചാ ച തേഷ്വപി | 
ഏവം നാനാശ്രയോപേതം പാഠ്യം യോജ്യം പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  127|| 
ഹാസ്യശൃംഗാരകരുണേഷ്വിഷ്ടാ കാകുർവിലംബിതാ | 
വീരരൗദ്രാദ്ഭുതേഷൂച്ചാ ദീപ്താ വാപി പ്രശസ്യതേ ||  128|| 
ഭയാനകേ സബീഭത്സേ ദ്രുതാ നീചാ ച കീർതിതാ | 
ഏവം ഭാവരസോപേതാ കാകുഃ കാര്യാ പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  129|| 
അഥാംഗാനി ഷട് \- വിച്ഛേദോഽർപണ വിസർഗോഽനുബന്ധോ ദീപനം
പ്രശമനമിതി |  തത്ര വിച്ഛേദോ നാമ വിരാമകൃതഃ |  അർപണം നാമ
ലീലായമാനമധുരവൽഗുനാ സ്വരേണ പൂരയതേവ രംഗം യത്പഠ്യതേ
തദർപണം |  വിസർഗോ നാമ വാക്യന്യാസഃ |  അനുബന്ധോ നാമ
പദാന്തരേഷ്വപി വിച്ഛേദഃ, അനുച്ഛ്വസനം വാ |  ദീപനം നാമ
ത്രിസ്ഥാനശോഭി വർധമാനസ്വരം ചേതി |  പ്രശമനം നാമ
താരഗതാനാം സ്വരാണാം പ്രശാമ്യതാമവൈസ്വര്യേണാവതാരണമിതി | 
ഏഷാം ച രസഗതഃ പ്രയോഗഃ \- തത്ര
ഹാസ്യശൃംഗാരയോരാകാങ്ക്ഷായാമർപണവിച്ഛേദദീപനപ്രശമനയുക്തം
പാഠ്യം കാര്യം |  ദീപനപ്രശമനയുക്തം കരുണേ | 
വിച്ഛേദപ്രശമനദീപനാനുബന്ധബഹുലം വീരരൗദ്രാദ്ഭുതേഷു
വിസർഗവിച്ഛേദയുക്തം ബീഭത്സഭയാനകയോരിതി |  സർവേഷാമപ്യേഷാം
മന്ദ്രമധ്യതാരകൃതഃ പ്രയോഗസ്ത്രിസ്ഥാനഗതഃ |  തത്ര
ദൂരസ്ഥാഭാഷണേ താരം ശിരസാ, നാതിദൂരേ മധ്യം കണ്ഠേന,
പാർശ്വതോ മന്ദ്രമുരസാ പ്രയോജയേത്പാഠ്യമിതി |  മന്ദ്രാത്താരം ന
ഗച്ഛേത്, താരാദ്വാ മന്ദ്രമിതി ||  130|| 
ഏഷാം ച ദ്രുതമധ്യവിലംബിതാസ്ത്രയോ ലയാ രസേഷൂപപാദ്യാഃ |  തത്ര
ഹാസ്യശൃംഗാരയോർമധ്യലയഃ, കരുണേ വിലംബിതോ,
വീരരൗദ്രാദ്ഭുതബീഭത്സഭയാനകേഷു ദ്രുത ഇതി | 
അഥ വിരാമഃ അർധസമാപ്തോ കാര്യവശാന്ന ഛന്ദോവശാത് |  കസ്മാത്,
ദൃശ്യന്തേ ഹ്യേകദ്വിത്രിചതുരക്ഷരാ വിരാമാഃ |  യഥാ \-
കിം ! ഗച്ഛ, മാ വിശ സുദുർജന ! വാരിതോഽഽസി
കാര്യം ത്വയാ ന മമ സർവജനോപയുക്തം | 
സൂചാസു ചാങ്കുരഗതേ ച തഥോപചാരേ \-
ഷ്വൽപാക്ഷരാണി ഹി പദാനി ഭവന്തി കാവ്യേ ||  132|| 
ഏവം വിരാമേ പ്രയത്നോഽനുഷ്ഠേയഃ |  കസ്മാത്, വിരാമോ ഹ്യർഥാനുദർശകഃ
സഃ | 
അത്ര ശ്ലോകൗ \-
വിരാമേഷു പ്രയത്നോ ഹി നിത്യം കാര്യഃ പ്രയോക്തൃഭിഃ | 
കസ്മാദഭിനയോ ഹ്യസ്മിന്നർഥാപേക്ഷീ യതഃ സ്മൃതഃ ||  133|| 
യത്ര വ്യഗ്രാവുഭൗ ഹസ്തൗ തത്ര ദൃഷ്ടിസമന്വിതഃ | 
വാചികാഭിനയഃ കാര്യോ വിരാമൈരർഥദർശകൈഃ ||  134|| 
പ്രായോ വീരേ ച രൗദ്രേ ച കരൗ പ്രഹരണാകുലൗ | 
ബീഭത്സേ കുത്സിതത്വാച്ച ഭവതഃ കുഞ്ചിതൗ കരൗ ||  135|| 
ഹാസ്യേ ചോദ്ദേശമാത്രേണ കരുണേ ച പ്രലംബിതൗ | 
അദ്ഭുതേ വിസ്മയാത്സ്തബ്ധൗ ഭയാച്ചൈവ ഭയാനകേ ||  136|| 
ഏവമാദിഷു ചാന്യേഷു പ്രവിചാരേഽപി ഹസ്തയോഃ | 
അലങ്കാരവിരാമാഭ്യാം സാധ്യതേ ഹ്യർഥനിശ്ചയഃ ||  137|| 
യേ വിരാമാഃ സ്മൃതാ വൃത്തേ തേഷ്വലങ്കാര ഇഷ്യതേ | 
സമാപ്തേഽർഥേ പദേ വാപി തഥാ പ്രാണവശേന വാ ||  138|| 
പദവർണസമാസേ ച ദ്രുതേ ബഹ്വർഥസങ്കടേ | 
കാര്യോ വിരാമഃ പാദാന്തേ തഥാ പ്രാണവശേന വാ ||  139|| 
ശേഷമർഥവശേനൈവ വിരാമം സമ്പ്രയോജയേത് | 
അത്ര ച ഭാവഗതാനി ച കൃഷ്യാക്ഷരാണി ബോദ്ധവ്യാനി, തദ്യഥാ \-
ആകാരൈകാരസംയുക്തമൈകാരൗകാരസംയുതം | 
വ്യഞ്ജനം യദ്ഭവേദ്ദീർഘം കൃഷ്യം തത്തു വിധീയതേ ||  140|| 
വിഷാദേ ച വിതർകേ ച പ്രശ്നേഽഥാമർഷ ഏവ ച | 
കലാകാലപ്രമാണേന പാഠ്യം കാര്യം പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  141|| 
ശേഷാണാമർഥയോഗേന വിരാമേ വിരമേദിഹ | 
ഏകദ്വിത്രിചതുഃപഞ്ചഷട്കലം ച വിലംബിതം ||  142|| 
വിലംബിതേ വിരാമേ ഹി സദാ ഗുർവക്ഷരം ഭവേത് | 
ഷണ്ണാം കലാനാം പരതോ വിലംബോ ച വിധീയതേ ||  143|| 
അഥവാ കാരണോപേതം പ്രയോഗം കാര്യമേവ ച | 
സമീക്ഷ്യ വൃത്തേ കർതവ്യോ വിരാമോ രസഭാവതഃ ||  144|| 
യേ വിരാമാഃ സ്മൃതാഃ പാഠ്യേ വൃത്തപാദസമുദ്ഭവാഃ | 
ഉത്ക്രമ്യാപി ക്രമം തജ്ജ്ഞൈഃ കാര്യാസ്തേഽർഥവശാനുഗാഃ ||  145|| 
നാപശബ്ദം പഠേത്തജ്ജ്ഞോ ഭിന്നവൃത്തം തഥൈവ ഹി | 
വിശ്രമേന്നാവിരാമേഷു ദൈന്യേ കാകും ന ദീപയേത് ||  146|| 
വർജിതം കാവ്യദോഷൈസ്തു ലക്ഷണാഢ്യം ഗുണാന്വിതം | 
സ്വരാലങ്കാരസംയുക്തം പഠേത്പാഠ്യം യഥാവിധി ||  147|| 
അലങ്കാരാ വിരാമാശ്ച യേ പാഠ്യേ സംസ്കൃതേ സ്മൃതാഃ | 
ത ഏവ സർവേ കർതവ്യാ സ്ത്രീണാം പാഠ്യേ ത്വസംസ്കൃതേ ||  148|| 
ഏവമേതത്സ്വരകൃതം കലാതാലലയാന്വിതം | 
ദശരൂപവിധാനേ തു പാഠ്യം യോജ്യം പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  149|| 
ഉക്തം കാകുവിധാനം തു യഥാവദനുപൂർവശഃ | 
അത ഊർധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ദശരൂപവികൽപനം ||  150|| 
||  ഇതി ഭരതീയേ നാട്യശാസ്ത്രേ വാഗഭിനയേ കാകുസ്വരവ്യഞ്ജനോ നാമ
സപ്തദശോഽധ്യായഃ ||

നാട്യശാസ്ത്രം