ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ഏകാദശഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 11) / അദ്ധ്യായം 13


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ഏകാദശഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 11) / അദ്ധ്യായം 13 

ശ്രീഭഗവാനുവാച

സത്ത്വം രജസ്തമ ഇതി ഗുണാ ബുദ്ധേർന്ന ചാത്മനഃ ।
സത്ത്വേനാന്യതമൌ ഹന്യാത് സത്ത്വം സത്ത്വേന ചൈവ ഹി  ॥ 1 ॥ 

സത്ത്വാദ്ധർമ്മോ ഭവേദ്വൃദ്ധാത്പുംസോ മദ്ഭക്തിലക്ഷണഃ ।
സാത്ത്വികോപാസയാ സത്ത്വം തതോ ധർമ്മഃ പ്രവർത്തതേ  ॥ 2 ॥ 

ധർമ്മോ രജസ്തമോ ഹന്യാത് സത്ത്വവൃദ്ധിരനുത്തമഃ ।
ആശു നശ്യതി തൻമൂലോ ഹ്യധർമ്മ ഉഭയേ ഹതേ  ॥ 3 ॥ 

ആഗമോഽപഃ പ്രജാ ദേശഃ കാലഃ കർമ്മ ച ജൻമ ച ।
ധ്യാനം മന്ത്രോഽഥ സംസ്കാരോ ദശൈതേ ഗുണഹേതവഃ  ॥ 4 ॥ 

തത്തത് സാത്ത്വികമേവൈഷാം യദ് യദ് വൃദ്ധാഃ പ്രചക്ഷതേ ।
നിന്ദന്തി താമസം തത്തദ് രാജസം തദുപേക്ഷിതം  ॥ 5 ॥ 

സാത്ത്വികാന്യേവ സേവേത പുമാൻ സത്ത്വവിവൃദ്ധയേ ।
തതോ ധർമ്മസ്തതോ ജ്ഞാനം യാവത്സ്മൃതിരപോഹനം  ॥ 6 ॥ 

വേണുസംഘർഷജോ വഹ്നിർദ്ദഗ്ദ്ധ്വാ ശാമ്യതി തദ്വനം ।
ഏവം ഗുണവ്യത്യയജോ ദേഹഃ ശാമ്യതി തത്ക്രിയഃ  ॥ 7 ॥ 

ഉദ്ധവ ഉവാച

വിദന്തി മർത്ത്യാഃ പ്രായേണ വിഷയാൻ പദമാപദാം ।
തഥാപി ഭുഞ്ജതേ കൃഷ്ണ തത്കഥം ശ്വഖരാജവത്  ॥ 8 ॥ 

ശ്രീഭഗവാനുവാച

അഹമിത്യന്യഥാ ബുദ്ധിഃ പ്രമത്തസ്യ യഥാ ഹൃദി ।
ഉത്സർപ്പതി രജോ ഘോരം തതോ വൈകാരികം മനഃ  ॥ 9 ॥ 

രജോയുക്തസ്യ മനസഃ സങ്കൽപഃ സവികൽപകഃ ।
തതഃ കാമോ ഗുണധ്യാനാദ്ദുഃസഹഃ സ്യാദ്ധി ദുർമ്മതേഃ  ॥ 10 ॥ 

കരോതി കാമവശഗഃ കർമ്മാണ്യവിജിതേന്ദ്രിയഃ ।
ദുഃഖോദർക്കാണി സംപശ്യൻ രജോവേഗവിമോഹിതഃ  ॥ 11 ॥ 

രജസ്തമോഭ്യാം യദപി വിദ്വാൻ വിക്ഷിപ്തധീഃ പുനഃ ।
അതന്ദ്രിതോ മനോ യുഞ്ജൻ ദോഷദൃഷ്ടിർന്ന സജ്ജതേ  ॥ 12 ॥ 

അപ്രമത്തോഽനുയുഞ്ജീത മനോ മയ്യർപയഞ്ഛനൈഃ ।
അനിർവ്വിണ്ണോ യഥാ കാലം ജിതശ്വാസോ ജിതാസനഃ  ॥ 13 ॥ 

ഏതാവാൻ യോഗ ആദിഷ്ടോ മച്ഛിഷ്യൈഃ സനകാദിഭിഃ ।
സർവ്വതോ മന ആകൃഷ്യ മയ്യദ്ധാവേശ്യതേ യഥാ  ॥ 14 ॥ 

ഉദ്ധവ ഉവാച

യദാ ത്വം സനകാദിഭ്യോ യേന രൂപേണ കേശവ ।
യോഗമാദിഷ്ടവാനേതദ് രൂപമിച്ഛാമി വേദിതും  ॥ 15 ॥ 

ശ്രീഭഗവാനുവാച

പുത്രാ ഹിരണ്യഗർഭസ്യ മാനസാഃ സനകാദയഃ ।
പപ്രച്ഛുഃ പിതരം സൂക്ഷ്മാം യോഗസ്യൈകാന്തികീം ഗതിം  ॥ 16 ॥ 

സനകാദയ ഊചുഃ

ഗുണേഷ്വാവിശതേ ചേതോ ഗുണാശ്ചേതസി ച പ്രഭോ ।
കഥമന്യോന്യസന്ത്യാഗോ മുമുക്ഷോരതിതിതീർഷോഃ  ॥ 17 ॥ 

ശ്രീഭഗവാനുവാച

ഏവം പൃഷ്ടോ മഹാദേവഃ സ്വയംഭൂർഭൂതഭാവനഃ ।
ധ്യായമാനഃ പ്രശ്നബീജം നാഭ്യപദ്യത കർമ്മധീഃ  ॥ 18 ॥ 

സ മാമചിന്തയദ്ദേവഃ പ്രശ്നപാരതിതീർഷയാ ।
തസ്യാഹം ഹംസരൂപേണ സകാശമഗമം തദാ  ॥ 19 ॥ 

ദൃഷ്ട്വാ മാം ത ഉപവ്രജ്യ കൃത്വാ പാദാഭിവന്ദനം ।
ബ്രഹ്മാണമഗ്രതഃ കൃത്വാ പപ്രച്ഛുഃ കോ ഭവാനിതി  ॥ 20 ॥ 

ഇത്യഹം മുനിഭിഃ പൃഷ്ടസ്തത്ത്വജിജ്ഞാസുഭിസ്തദാ ।
യദവോചമഹം തേഭ്യസ്തദുദ്ധവ നിബോധ മേ  ॥ 21 ॥ 

വസ്തുനോ യദ്യനാനാത്വമാത്മനഃ പ്രശ്ന ഈദൃശഃ ।
കഥം ഘടേത വോ വിപ്രാ വക്തുർവ്വാ മേ ക ആശ്രയഃ  ॥ 22 ॥ 

പഞ്ചാത്മകേഷു ഭൂതേഷു സമാനേഷു ച വസ്തുതഃ ।
കോ ഭവാനിതി വഃ പ്രശ്നോ വാചാരംഭോ ഹ്യനർത്ഥകഃ  ॥ 23 ॥ 

മനസാ വചസാ ദൃഷ്ട്യാ ഗൃഹ്യതേഽന്യൈരപീന്ദ്രിയൈഃ ।
അഹമേവ ന മത്തോഽന്യദിതി ബുധ്യധ്വമഞ്ജസാ  ॥ 24 ॥ 

ഗുണേഷ്വാവിശതേ ചേതോ ഗുണാശ്ചേതസി ച പ്രജാഃ ।
ജീവസ്യ ദേഹ ഉഭയം ഗുണാശ്ചേതോ മദാത്മനഃ  ॥ 25 ॥ 

ഗുണേഷു ചാവിശച്ചിത്തമഭീക്ഷ്ണം ഗുണസേവയാ ।
ഗുണാശ്ച ചിത്തപ്രഭവാ മദ്രൂപ ഉഭയം ത്യജേത്  ॥ 26 ॥ 

ജാഗ്രത് സ്വപ്നഃ സുഷുപ്തം ച ഗുണതോ ബുദ്ധിവൃത്തയഃ ।
താസാം വിലക്ഷണോ ജീവഃ സാക്ഷിത്വേന വിനിശ്ചിതഃ  ॥ 27 ॥ 

യർഹി സംസൃതിബന്ധോഽയമാത്മനോ ഗുണവൃത്തിദഃ ।
മയി തുര്യേ സ്ഥിതോ ജഹ്യാത് ത്യാഗസ്തദ്ഗുണചേതസാം  ॥ 28 ॥ 

അഹങ്കാരകൃതം ബന്ധമാത്മനോഽർത്ഥവിപര്യയം ।
വിദ്വാൻ നിർവ്വിദ്യ സംസാരചിന്താം തുര്യേ സ്ഥിതസ്ത്യജേത്  ॥ 29 ॥ 

യാവന്നാനാർത്ഥധീഃ പുംസോ ന നിവർത്തേത യുക്തിഭിഃ ।
ജാഗർത്ത്യപി സ്വപന്നജ്ഞഃ സ്വപ്നേ ജാഗരണം യഥാ  ॥ 30 ॥ 

അസത്ത്വാദാത്മനോഽന്യേഷാം ഭാവാനാം തത്കൃതാ ഭിദാ ।
ഗതയോ ഹേതവശ്ചാസ്യ മൃഷാ സ്വപ്നദൃശോ യഥാ  ॥ 31 ॥ 

     യോ ജാഗരേ ബഹിരനുക്ഷണധർമ്മിണോഽർത്ഥാൻ 
          ഭുങ്ക്തേ സമസ്തകരണൈർഹൃദി തത്സദൃക്ഷാൻ ।
     സ്വപ്നേ സുഷുപ്ത ഉപസംഹരതേ സ ഏകഃ 
          സ്മൃത്യന്വയാത്ത്രിഗുണവൃത്തിദൃഗിന്ദ്രിയേശഃ  ॥ 32 ॥ 

     ഏവം വിമൃശ്യ ഗുണതോ മനസസ്ത്ര്യവസ്ഥാ 
          മൻമായയാ മയി കൃതാ ഇതി നിശ്ചിതാർത്ഥാഃ । 
     സഞ്ഛിദ്യ ഹാർദ്ദമനുമാനസദുക്തിതീക്ഷ്ണ- 
          ജ്ഞാനാസിനാ ഭജത മാഖിലസംശയാധിം  ॥ 33 ॥ 

     ഈക്ഷേത വിഭ്രമമിദം മനസോ വിലാസം 
          ദൃഷ്ടം വിനഷ്ടമതിലോലമലാതചക്രം । 
     വിജ്ഞാനമേകമുരുധേവ വിഭാതി മായാ 
          സ്വപ്നസ്ത്രിധാ ഗുണവിസർഗ്ഗകൃതോ വികൽപഃ  ॥ 34 ॥ 

     ദൃഷ്ടിം തതഃ പ്രതിനിവർത്ത്യ നിവൃത്തതൃഷ്ണ- 
          സ്തൂഷ്ണീം ഭവേന്നിജസുഖാനുഭവോ നിരീഹഃ । 
     സന്ദൃശ്യതേ ക്വ ച യദീദമവസ്തുബുദ്ധ്യാ 
          ത്യക്തം ഭ്രമായ ന ഭവേത് സ്മൃതിരാനിപാതാത്  ॥ 35 ॥ 

     ദേഹം ച നശ്വരമവസ്ഥിതമുത്ഥിതം വാ 
          സിദ്ധോ ന പശ്യതി യതോഽധ്യഗമത് സ്വരൂപം । 
     ദൈവാദപേതമുത ദൈവവശാദുപേതം 
          വാസോ യഥാ പരികൃതം മദിരാമദാന്ധഃ  ॥ 36 ॥ 

     ദേഹോഽപി ദൈവവശഗഃ ഖലു കർമ്മ യാവത്
          സ്വാരംഭകം പ്രതിസമീക്ഷത ഏവ സാസുഃ । 
     തം സ പ്രപഞ്ചമധിരൂഢസമാധിയോഗഃ 
          സ്വാപ്നം പുനർന്ന ഭജതേ പ്രതിബുദ്ധവസ്തുഃ  ॥ 37 ॥ 

മയൈതദുക്തം വോ വിപ്രാ ഗുഹ്യം യത് സാംഖ്യയോഗയോഃ ।
ജാനീത മാഽഽഗതം യജ്ഞം യുഷ്മദ്ധർമ്മവിവക്ഷയാ  ॥ 38 ॥ 

അഹം യോഗസ്യ സാംഖ്യസ്യ സത്യസ്യർത്തസ്യ തേജസഃ ।
പരായണം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാഃ ശ്രിയഃകീർത്തേർദ്ദമസ്യ ച  ॥ 39 ॥ 

മാം ഭജന്തി ഗുണാഃ സർവ്വേ നിർഗ്ഗുണം നിരപേക്ഷകം ।
സുഹൃദം പ്രിയമാത്മാനം സാമ്യാസംഗാദയോഗുണാഃ  ॥ 40 ॥ 

ഇതി മേ ഛിന്നസന്ദേഹാ മുനയഃ സനകാദയഃ ।
സഭാജയിത്വാ പരയാ ഭക്ത്യാഗൃണത സംസ്തവൈഃ  ॥ 41 ॥ 

തൈരഹം പൂജിതഃ സമ്യക് സംസ്തുതഃ പരമർഷിഭിഃ ।
പ്രത്യേയായ സ്വകം ധാമ പശ്യതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ  ॥ 42 ॥