ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ദ്വിതീയഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 2) / അദ്ധ്യായം 10


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ദ്വിതീയഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 2) / അദ്ധ്യായം 10 

ശ്രീശുക ഉവാച

അത്ര സർഗ്ഗോ വിസർഗ്ഗശ്ച സ്ഥാനം പോഷണമൂതയഃ ।
മന്വന്തരേശാനുകഥാ നിരോധോ മുക്തിരാശ്രയഃ  ॥ 1 ॥ 

ദശമസ്യ വിശുദ്ധ്യർത്ഥം നവാനാമിഹ ലക്ഷണം ।
വർണ്ണയന്തി മഹാത്മാനഃ ശ്രുതേനാർത്ഥേന ചാഞ്ജസാ  ॥ 2 ॥ 

ഭൂതമാത്രേന്ദ്രിയധിയാം ജൻമ സർഗ്ഗ ഉദാഹൃതഃ ।
ബ്രഹ്മണോ ഗുണവൈഷമ്യാദ്‌വിസർഗ്ഗഃ പൌരുഷഃ സ്മൃതഃ  ॥ 3 ॥ 

സ്ഥിതിർവ്വൈകുണ്ഠവിജയഃ പോഷണം തദനുഗ്രഹഃ ।
മന്വന്തരാണി സദ്ധർമ്മ ഊതയഃ കർമ്മവാസനാഃ  ॥ 4 ॥ 

അവതാരാനുചരിതം ഹരേശ്ചാസ്യാനുവർത്തിനാം ।
സതാമീശകഥാഃ പ്രോക്താ നാനാഽഽഖ്യാനോപബൃംഹിതാഃ  ॥ 5 ॥ 

നിരോധോഽസ്യാനുശയനമാത്മനഃ സഹ ശക്തിഭിഃ ।
മുക്തിർഹിത്വാന്യഥാ രൂപം സ്വരൂപേണ വ്യവസ്ഥിതിഃ  ॥ 6 ॥ 

ആഭാസശ്ച നിരോധശ്ച യതശ്ചാധ്യവസീയതേ ।
സ ആശ്രയഃ പരം ബ്രഹ്മ പരമാത്മേതി ശബ്ദ്യതേ  ॥ 7 ॥ 

യോഽധ്യാത്മികോഽയം പുരുഷഃ സോഽസാവേവാധിദൈവികഃ ।
യസ്തത്രോഭയവിച്ഛേദഃ പുരുഷോ ഹ്യാധിഭൌതികഃ  ॥ 8 ॥ 

ഏകമേകതരാഭാവേ യദാ നോപലഭാമഹേ ।
ത്രിതയം തത്ര യോ വേദ സ ആത്മാ സ്വാശ്രയാശ്രയഃ  ॥ 9 ॥ 

പുരുഷോഽണ്ഡം വിനിർഭിദ്യ യദാസൌ സ വിനിർഗ്ഗതഃ ।
ആത്മനോഽയനമന്വിച്ഛന്നപോഽസ്രാക്ഷീച്ഛുചിഃ ശുചീഃ  ॥ 10 ॥ 

താസ്വവാത്സീത് സ്വസൃഷ്ടാസു സഹസ്രപരിവത്സരാൻ ।
തേന നാരായണോ നാമ യദാപഃ പുരുഷോദ്ഭവാഃ  ॥ 11 ॥ 

ദ്രവ്യം കർമ്മ ച കാലശ്ച സ്വഭാവോ ജീവ ഏവ ച ।
യദനുഗ്രഹതഃ സന്തി ന സന്തി യദുപേക്ഷയാ  ॥ 12 ॥ 

ഏകോ നാനാത്വമന്വിച്ഛൻ യോഗതൽപാത്സമുത്ഥിതഃ ।
വീര്യം ഹിരൺമയം ദേവോ മായയാ വ്യസൃജത്ത്രിധാ  ॥ 13 ॥ 

അധിദൈവമഥാധ്യാത്മമധിഭൂതമിതി പ്രഭുഃ ।
യഥൈകം പൌരുഷം വീര്യം ത്രിധാഭിദ്യത തച്ഛൃണു  ॥ 14 ॥ 

അന്തഃശരീര ആകാശാത്പുരുഷസ്യ വിചേഷ്ടതഃ ।
ഓജഃ സഹോ ബലം ജജ്ഞേ തതഃ പ്രാണോ മഹാനസുഃ  ॥ 15 ॥ 

അനുപ്രാണന്തി യം പ്രാണാഃ പ്രാണന്തം സർവ്വജന്തുഷു ।
അപാനന്തമപാനന്തി നരദേവമിവാനുഗാഃ  ॥ 16 ॥ 

പ്രാണേന ക്ഷിപതാ ക്ഷുത്തൃഡന്തരാ ജായതേ പ്രഭോഃ ।
പിപാസതോ ജക്ഷതശ്ച പ്രാങ്മുഖം നിരഭിദ്യത  ॥ 17 ॥ 

മുഖതസ്താലു നിർഭിന്നം ജിഹ്വാ തത്രോപജായതേ ।
തതോ നാനാരസോ ജജ്ഞേ ജിഹ്വയാ യോഽധിഗമ്യതേ  ॥ 18 ॥ 

വിവക്ഷോർമ്മുഖതോ ഭൂമ്നോ വഹ്നിർവ്വാഗ്വ്യാഹൃതം തയോഃ ।
ജലേ ചൈതസ്യ സുചിരം നിരോധഃ സമജായത  ॥ 19 ॥ 

നാസികേ നിരഭിദ്യേതാം ദോധൂയതി നഭസ്വതി ।
തത്ര വായുർഗ്ഗന്ധവഹോ ഘ്രാണോ നസി ജിഘൃക്ഷതഃ  ॥ 20 ॥ 

യദാത്മനി നിരാലോകമാത്മാനം ച ദിദൃക്ഷതഃ ।
നിർഭിന്നേ ഹ്യക്ഷിണീ തസ്യ ജ്യോതിശ്ചക്ഷുർഗ്ഗുണഗ്രഹഃ  ॥ 21 ॥ 

ബോധ്യമാനസ്യ ഋഷിഭിരാത്മനസ്തജ്ജിഘൃക്ഷതഃ ।
കർണ്ണൗ ച നിരഭിദ്യേതാം ദിശഃ ശ്രോത്രം ഗുണഗ്രഹഃ  ॥ 22 ॥ 

വസ്തുനോ മൃദുകാഠിന്യലഘുഗുർവ്വോഷ്ണശീതതാം ।
ജിഘൃക്ഷതസ്ത്വങ് നിർഭിന്നാ തസ്യാം രോമമഹീരുഹാഃ ।
തത്ര ചാന്തർബ്ബഹിർവാതസ്ത്വചാ ലബ്ധഗുണോ വൃതഃ  ॥ 23 ॥ 

ഹസ്തൌ രുരുഹതുസ്തസ്യ നാനാകർമ്മചികീർഷയാ ।
തയോസ്തു ബലമിന്ദ്രശ്ച ആദാനമുഭയാശ്രയം  ॥ 24 ॥ 

ഗതിം ജിഗീഷതഃ പാദൌ രുരുഹാതേഽഭികാമികാം ।
പദ്ഭ്യാം യജ്ഞഃ സ്വയം ഹവ്യം കർമ്മഭിഃ ക്രിയതേ നൃഭിഃ  ॥ 25 ॥ 

നിരഭിദ്യത ശിശ്നോ വൈ പ്രജാനന്ദാമൃതാർത്ഥിനഃ ।
ഉപസ്ഥ ആസീത്കാമാനാം പ്രിയം തദുഭയാശ്രയം  ॥ 26 ॥ 

ഉത്‌സിസൃക്ഷോർധാതുമലം നിരഭിദ്യത വൈ ഗുദം ।
തതഃ പായുസ്തതോ മിത്ര ഉത്സർഗ്ഗ ഉഭയാശ്രയഃ  ॥ 27 ॥ 

ആസിസൃപ്സോഃ പുരഃ പുര്യാ നാഭിദ്വാരമപാനതഃ ।
തത്രാപാനസ്തതോ മൃത്യുഃ പൃഥക്ത്വമുഭയാശ്രയം  ॥ 28 ॥ 

ആദിത്സോരന്നപാനാനാമാസൻ കുക്ഷ്യന്ത്രനാഡയഃ ।
നദ്യഃ സമുദ്രാശ്ച തയോസ്തുഷ്ടിഃ പുഷ്ടിസ്തദാശ്രയേ  ॥ 29 ॥ 

നിദിധ്യാസോരാത്മമായാം ഹൃദയം നിരഭിദ്യത ।
തതോ മനസ്തതശ്ചന്ദ്രഃ സങ്കൽപഃ കാമ ഏവ ച  ॥ 30 ॥ 

ത്വക്‌ചർമ്മമാംസരുധിരമേദോമജ്ജാസ്ഥിധാതവഃ ।
ഭൂമ്യപ്തേജോമയാഃ സപ്ത പ്രാണോ വ്യോമാംബുവായുഭിഃ  ॥ 31 ॥ 

ഗുണാത്മകാനീന്ദ്രിയാണി ഭൂതാദിപ്രഭവാ ഗുണാഃ ।
മനഃ സർവ്വവികാരാത്മാ ബുദ്ധിർവിജ്ഞാനരൂപിണീ  ॥ 32 ॥ 

ഏതദ്ഭഗവതോ രൂപം സ്ഥൂലം തേ വ്യാഹൃതം മയാ ।
മഹ്യാദിഭിശ്ചാവരണൈരഷ്ടഭിർബ്ബഹിരാവൃതം  ॥ 33 ॥ 

അതഃ പരം സൂക്ഷ്മതമമവ്യക്തം നിർവ്വിശേഷണം ।
അനാദിമധ്യനിധനം നിത്യം വാങ്മനസഃ പരം  ॥ 34 ॥ 

അമുനീ ഭഗവദ്രൂപേ മയാ തേ അനുവർണ്ണിതേ ।
ഉഭേ അപി ന ഗൃഹ്ണന്തി മായാസൃഷ്ടേ വിപശ്ചിതഃ  ॥ 35 ॥ 

സ വാച്യവാചകതയാ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മരൂപധൃക് ।
നാമരൂപക്രിയാ ധത്തേ സകർമ്മാകർമ്മകഃ പരഃ  ॥ 36 ॥ 

പ്രജാപതീൻ മനൂൻ ദേവാൻ ഋഷീൻ പിതൃഗണാൻ പൃഥക് ।
സിദ്ധചാരണഗന്ധർവ്വാൻ വിദ്യാധ്രാസുരഗുഹ്യകാൻ  ॥ 37 ॥ 

കിന്നരാപ്സരസോ നാഗാൻ സർപ്പാൻ കിംപുരുഷോരഗാൻ ।
മാതൄരക്ഷഃപിശാചാംശ്ച പ്രേതഭൂതവിനായകാൻ  ॥ 38 ॥ 

കൂഷ്മാണ്ഡോൻമാദവേതാളാൻ യാതുധാനാൻ ഗ്രഹാനപി ।
ഖഗാൻ മൃഗാൻ പശൂൻ വൃക്ഷാൻ ഗിരീൻ നൃപ സരീസൃപാൻ  ॥ 39 ॥ 

ദ്വിവിധാശ്ചതുർവ്വിധാ യേഽന്യേ ജലസ്ഥലനഭൌകസഃ ।
കുശലാകുശലാ മിശ്രാഃ കർമ്മണാം ഗതയസ്ത്വിമാഃ  ॥ 40 ॥ 

സത്ത്വം രജസ്തമ ഇതി തിസ്രഃ സുരനൃനാരകാഃ ।
തത്രാപ്യേകൈകശോ രാജൻ ഭിദ്യന്തേ ഗതയസ്ത്രിധാ ।
യദൈകൈകതരോഽന്യാഭ്യാം സ്വഭാവ ഉപഹന്യതേ  ॥ 41 ॥ 

സ ഏവേദം ജഗദ്ധാതാ ഭഗവാൻ ധർമ്മരൂപധൃക് ।
പുഷ്ണാതി സ്ഥാപയൻ വിശ്വം തിര്യങ് നരസുരാത്മഭിഃ  ॥ 42 ॥ 

തതഃ കാലാഗ്നിരുദ്രാത്മാ യത്‌സൃഷ്ടമിദമാത്മനഃ ।
സന്നിയച്ഛതി കാലേന ഘനാനീകമിവാനിലഃ  ॥ 43 ॥ 

ഇത്ഥംഭാവേന കഥിതോ ഭഗവാൻ ഭഗവത്തമഃ ।
നേത്ഥംഭാവേന ഹി പരം ദ്രഷ്ടുമർഹന്തി സൂരയഃ  ॥ 44 ॥ 

നാസ്യ കർമ്മണി ജൻമാദൌ പരസ്യാനുവിധീയതേ ।
കർത്തൃത്വപ്രതിഷേധാർത്ഥം മായയാഽഽരോപിതം ഹി തത്  ॥ 45 ॥ 

അയം തു ബ്രഹ്മണഃ കൽപഃ സവികൽപ ഉദാഹൃതഃ ।
വിധിഃ സാധാരണോ യത്ര സർഗ്ഗാഃ പ്രാകൃതവൈകൃതാഃ  ॥ 46 ॥ 

പരിമാണം ച കാലസ്യ കൽപലക്ഷണവിഗ്രഹം ।
യഥാ പുരസ്താദ് വ്യാഖ്യാസ്യേ പാദ്മം കൽപമഥോ ശൃണു  ॥ 47 ॥ 

ശൌനക ഉവാച

യദാഹ നോ ഭവാൻ സൂത ക്ഷത്താ ഭാഗവതോത്തമഃ ।
ചചാര തീർത്ഥാനി ഭുവസ്ത്യക്ത്വാ ബന്ധൂൻ സുദുസ്ത്യജാൻ  ॥ 48 ॥ 

കുത്ര കൌഷാരവേസ്തസ്യ സംവാദോഽധ്യാത്മസംശ്രിതഃ ।
യദ്‌ വാ സ ഭഗവാൻ തസ്മൈ പൃഷ്ടസ്തത്ത്വമുവാച ഹ  ॥ 49 ॥ 

ബ്രൂഹി നസ്തദിദം സൗമ്യ വിദുരസ്യ വിചേഷ്ടിതം ।
ബന്ധുത്യാഗനിമിത്തം ച തഥൈവാഗതവാൻ പുനഃ  ॥ 50 ॥ 

സൂത ഉവാച

രാജ്ഞാ പരീക്ഷിതാ പൃഷ്ടോ യദവോചൻമഹാമുനിഃ ।
തദ്വോഽഭിധാസ്യേ ശൃണുത രാജ്ഞഃ പ്രശ്നാനുസാരതഃ  ॥ 51 ॥