നാട്യശാസ്ത്രം/അദ്ധ്യായം16
അഥ ഷോഡശോഽധ്യായഃ
വിഭൂഷണം ചാക്ഷരസംഹതിശ്ച ശോഭാഭിമാനൗ ഗുണകീർതനം ച | 
പ്രോത്സാഹനോദാഹരണേ നിരുക്തം ഗുണാനുവാദോഽതിശയശ്ച ഹേതുഃ ||  1|| 
സാരൂപ്യമിഥ്യാധ്യവസായസിദ്ധി
       പദോച്ചയാക്രന്ദമനോരഥാശ്ച | 
ആഖ്യാനയാഞ്ചാപ്രതിഷേധപൃച്ഛാ
       ദൃഷ്ടാന്തനിർഭാസനസംശയാശ്ച ||  2|| 
ആശീഃ പ്രിയോക്തിഃ കപടഃ ക്ഷമാ ച 
       പ്രാപ്തിശ്ച പശ്ചാത്തപനം തഥൈവ | 
അർഥാനുവൃത്തിർഹ്യുപപത്തിയുക്തീ 
       കാര്യോഽനുനീതിഃ പരിദേവനം ച ||  3|| 
ഷട്ത്രിംശദേതാനി ഹി ലക്ഷണാനി 
       പ്രോക്താനി വൈ ഭൂഷണസംമിതാനി | 
കാവ്യേഷു ഭാവാർഥഗതാനി തജ്ജ്ഞൈഃ
       സമ്യഗ് പ്രയോജ്യാനി യഥാരസം തു ||  4|| 
അലങ്കാരൈർഗുണൈശ്ചൈവ ബഹുഭിഃ സമലങ്കൃതം | 
ഭൂഷണൈരിവ വിന്യസ്തൈസ്തദ് ഭൂഷണമിതി സ്മൃതം ||  5|| 
യത്രാൽപൈരക്ഷരൈഃ ശ്ലിഷ്ടൈർവിചിത്രമുപവർണ്യതേ | 
തമപ്യക്ഷരസംഘാതം വിദ്യാല്ലക്ഷണസഞ്ജ്ഞിതം ||  6|| 
സിദ്ധൈരർഥൈസ്സമം കൃത്വാ ഹ്യസിദ്ധോഽർഥഃ പ്രസാധ്യതേ | 
യത്ര ശ്ലക്ഷ്ണവിചിത്രാർഥാ സാ ശോഭേത്യഭിധീയതേ ||  7|| 
ധാര്യമാണസ്തു ബഹുഭിർവചനൈഃ കാര്യയുക്തിഭിഃ | 
ന യഃ പര്യവതിഷ്ഠേത സോഽഭിമാനസ്തു സഞ്ജ്ഞിതഃ ||  8|| 
കീർത്യമാനൈർഗുണൈര്യത്ര വിവിധാർഥസമുദ്ഭവൈഃ | 
ദോഷാ ന പരികഥ്യന്തേ തജ്ജ്ഞേയം ഗുണകീർതനം ||  9|| 
ലോകേ ഗുണാതിരിക്താനാം ബഹൂനാം യത്ര നാമഭിഃ | 
ഏകോഽഭിശബ്ദ്യതേ യസ്തു വിജ്ഞേയം ഗുണകീർതനം ||  10|| 
ഉത്സാഹജനനൈഃ സ്പഷ്ടൈരർഥൈരോപമ്യസംശ്രയൈഃ | 
പ്രസിദ്ധൈരുപഗൂഢം ച ജ്ഞേയം പ്രോത്സാഹനം ബുധൈഃ ||  11|| 
യത്രൈകസ്യാപി ശബ്ദസ്യ ദർശനാത്സുബഹൂന്യപി | 
യാന്തി സിദ്ധിമനുക്താനി തദുദാഹരണം സ്മൃതം ||  12|| 
നിരുക്തം ദ്വിവിധം പ്രോക്തം തഥ്യം ചാതഥ്യമേവ വാ | 
സിദ്ധിപ്രസാധിതം തഥ്യമതഥ്യം ചാപ്രസാധിതം ||  13|| 
ഗുണാനുവാദോ ഹീനാനാമുത്തമൈരുപമാകൃതഃ | 
ഉത്തമാർഥവിശേഷോ യഃ സ ചാപ്യതിശയഃ സ്മൃതഃ ||  14|| 
ബഹൂനാം ഭാഷമാണാനാമേകസ്യാർഥവിനിർണയാത് | 
സിദ്ധോപമാനവചനം ഹേതുരിത്യഭിസഞ്ജ്ഞിതഃ ||  15|| 
അപദേശസ്തു പരോക്ഷോ യസ്മാദുത്പദ്യതേഽനുകരണേന | 
ലക്ഷണസമാനകരണാത് സാരൂപ്യം തത്തു നിർദേശ്യം ||  16|| 
അഭൂതപൂർവൈര്യത്രാർഥൈസ്തുല്യസ്യാർഥസ്യ നിർണയഃ | 
സ മിഥ്യാധ്യവസായസ്തു പ്രോച്യതേ കാവ്യലക്ഷണേ ||  17|| 
ബഹൂനാം തു പ്രധാനാനാം മധ്യേ യന്നാമ കീർത്യതേ | 
ഏകാർഥസാധനകൃതം സാ സിദ്ധിരിതി കീർത്യതേ ||  18|| 
ഗുണൈർബഹുഭിരേകാർഥൈഃ പദൈര്യഃ സമ്പ്രശസ്യതേ | 
പദോച്ചയം തു തദ്വിദ്യാന്നാനാർഥഗ്രഥനാത്മകം ||  19|| 
ആത്മഭാവമുപന്യസ്യ പരസാദൃശ്യയുക്തിഭിഃ | 
തീവ്രാർഥഭാഷണം യത്സ്യാദാക്രന്ദഃ സ തു കീർതിതഃ ||  20|| 
ഹൃദയസ്ഥസ്യ ഭാവസ്യ സുസ്പഷ്ടാർഥപ്രദർശനം | 
അന്യാപദേശകഥനൈർമനോരഥ ഇതി സ്മൃതഃ ||  21|| 
അപൃഷ്ടൈരഥവാ പൃഷ്ടൈർനിർണയഃ ക്രിയതേ തു യഃ | 
ആഖ്യാനമിതി തജ്ജ്ഞേയം ലക്ഷണം നാടകാശ്രയം ||  22|| 
ആദൗ യത്ക്രോധജനനമന്തേ ഹർഷപ്രവർധനം | 
യത്തു പ്രിയം പുനർവാക്യം സാ യാഞ്ചാ പരികീർതിതാ ||  23|| 
കാര്യേഷു വിപരീതേഷു യദി കിഞ്ചിത് പ്രവർതതേ | 
നിവാര്യതേ ച കാര്യജ്ജ്ഞൈഃ പ്രതിഷേധഃ പ്രകീർതിതഃ ||  24|| 
യത്രാകാരോദ്ഭവൈർവാക്യൈരാത്മാനമഥവാ പരം | 
പൃച്ഛന്നിവാഭിധത്തേഽർഥം സാ പൃച്ഛേത്യഭിസഞ്ജ്ഞിതാ ||  25|| 
വിദ്വാൻ പൂർവോപലബ്ധൗ യത്സമത്വമുപപാദയേത് | 
നിദർശനകൃതസ്തജ്ജ്ഞൈഃ സ ദൃഷ്ടാന്ത ഇതി സ്മൃതഃ ||  26|| 
അനേകയുക്തിമദ്വാക്യമനേകാർഥപ്രസാധകം | 
അനേകവാക്യസംയുക്തം തന്നിർഭാസനമുച്യതേ ||  27|| 
അപരിജ്ഞാതതത്ത്വാർഥം യത്ര വാക്യം സമാപ്യതേ | 
സോഽനേകത്വാദ്വിചാരാണാഅം സംശയഃ പരികീർതിതഃ ||  28|| 
യത്ര ശാസ്ത്രാർഥസമ്പന്നാം മനോരഥസമുദ്ഭവാം | 
അപ്രാർഥനീയാമന്യാം വാ വിദുസ്താമാശിഷം ബുധാഃ ||  29|| 
ആദൗ യത് ക്രോധജനനമന്തേ ഹർഷപ്രവർധനം | 
തത് പ്രിയം വചനം ജ്ഞേയമാശീർവാദസമന്വിതം ||  30|| 
ഛലയുക്ത്യാ ത്വന്യേഷാമഭിസന്ധാനാഭിഭാവകങ്കപടം | 
ദ്വിത്രിപ്രയോഗയുക്തോ വിജ്ഞേയഃ കപടസംഘാതഃ ||  31|| 
ദുർജനോദാഹൃതൈ രൂക്ഷൈഃ സഭാമധ്യേഽതിതാഡിതഃ | 
അക്രോധഃ ക്രോധജനനൈർവാക്യൈര്യഃ സാ ക്ഷമാ ഭവേത് ||  32|| 
ദൃഷ്ട്വൈവാവയവം കഞ്ചിദ്ഭാവോ യത്രാനുമീയതേ | 
പ്രാപ്തിം താമഭിജാനീയാല്ലക്ഷണം നാടകാശ്രയം ||  33|| 
അകാര്യം സഹസാ കൃത്വാഽകൃത്വാ കാര്യമഥാപി വാ | 
സന്താപോ മനസോ യസ്തു പശ്ചാത്താപഃ പ്രകീർതിതഃ ||  34|| 
പ്രശ്രയേണാർഥസംയുക്തം യത്പരസ്യാനുവർതനം | 
സ്നേഹാദ്ദാക്ഷിണ്യയോഗാദ്വാ സാനുവൃത്തിസ്തു സഞ്ജ്ഞിതാ ||  35|| 
പ്രാപ്താനാം യത്ര ദോഷാണാം ക്രിയതേ ശമനം പുനഃ | 
സാ ജ്ഞേയാ ഹ്യുപപത്തിസ്തു ലക്ഷണം നാടകാശ്രയം ||  36|| 
സാധ്യതേ യോഽർഥസംബന്ധോ മഹദ്ഭിഃ സമവായതഃ | 
പരസ്പരാനുകൂല്യേന സാ യുക്തിഃ പരികീർതിതാ ||  37|| 
യത്രാപസാരയൻ ദോഷം ഗുണമർഥേന യോജയേത് | 
ഗുണാഭിവാദം ദോഷാൻ വാ കാര്യം തല്ലക്ഷണം വിദുഃ ||  38|| 
അപൂർവക്രോധജനിതമപരാധം പ്രമൃജ്യ യത് | 
സേവാർഥം മധുരം വാക്യമനുനീതിഃ പ്രകീർതിതാ ||  39|| 
ദോഷൈര്യദന്യനാമോക്തൈഃ പ്രസിദ്ധാർഥൈഃ പ്രയോജയേത് | 
അന്യത്രാർഥേന സംബദ്ധം ജ്ഞേയം തത് പരിദേവനം ||  40|| 
ഉപമാ രൂപകം ചൈവ ദീപകം യമകം തഥാ | 
അലങ്കാരാസ്തു വിജ്ഞേയാ ചത്വാരോ നാടകാശ്രയാഃ ||  41|| 
യത്കിഞ്ചിത് കാവ്യബന്ധേഷു സാദൃശ്യേനോപമീയതേ | 
ഉപമാ നാമ സാ ജ്ഞേയാ ഗുണാകൃതിസമാശ്രയാ ||  42|| 
ഏകസ്യൈകേന സാ കാര്യാ ഹ്യനേകേനാഥവാ പുനഃ | 
അനേകസ്യ തഥൈകേന ബഹൂനാം ബഹുഭിസ്തഥാ ||  43|| 
തുല്യം തേ ശശിനാ വക്ത്രമിത്യേകേനൈകസംശ്രയാ | 
ശശാങ്കവത് പ്രകാശന്തേ ജ്യോതീംഷീതി ഭവേത്തു യാ ||  44|| 
ഏകസ്യാനേകവിഷയാ സോപമാ പരികീർതിതാ | 
ശ്യേനബർഹിണഭാസാനാം തുല്യാർഥമിതി യാ ഭവേത് ||  45|| 
ഏകസ്യ ബഹുഭിഃ സാമ്യാദുപമാ നാടകാശ്രയാ | 
ബഹൂനാം ബഹുഭിർജ്ഞേയാ ഘനാ ഇവ ഗജാ ഇതി ||  46|| 
പ്രശംസാ ചൈവ നിന്ദാ ച കൽപിതാ സദൃശീ തഥാ | 
യാ കിഞ്ചിത്സദൃശീ ജ്ഞേയാ സോപമാ പഞ്ചധാ ബുധൈഃ ||  47|| 
പ്രശംസാ യഥാ \-
ദൃഷ്ട്വാ തു താം വിശാലാക്ഷീം തുതോഷ മനുജാധിപഃ | 
മുനിഭിഃ സാധിതാം കൃച്ഛ്രാത് സിദ്ധിം മൂർതിമതീമിവ ||  48|| 
നിന്ദാ യഥാ \-
സാ തം സർവഗുണൈർഹീനം സസ്വജേ കർകശച്ഛവിം | 
വനേ കണ്ടകിനം വല്ലീ ദാവദഗ്ധമിവ ദ്രുമം ||  49|| 
കൽപിതാ യഥാ \-
ക്ഷരന്തോ ദാനസലിലം ലാലാമന്ഥരഗാമിനഃ | 
മതംഗജാ വിരാജന്തേ ജംഗമാ ഇവ പർവതാഃ ||  50|| 
സദൃശീ യഥാ \-
യത്ത്വയാദ്യ കൃതം കർമ പരിചിത്താനുരോധിനാ | 
സദൃശം തത്തവൈവ സ്യാദതിമാനുഷകർമണഃ ||  51|| 
കിഞ്ചിത്സദൃശീ യഥാ \-
സമ്പൂർണചന്ദ്രവദനാ നീലോത്പലദലേക്ഷണാ | 
മത്തമാതംഗഗമനാ സമ്പ്രാപ്തേയം സഖീ മമ ||  52|| 
ഉപമായാ ബുധൈരേതേ ഭേദാ ജ്ഞേയാഃ സമാസതഃ | 
ശേഷാ യേ ലക്ഷണൈർനോക്താസ്തേ ഗ്രാഹ്യാഃ കാവ്യലോകതഃ ||  53|| 
നാനാധികരണാർഥാനാം ശബ്ദാനാം സമ്പ്രദീപകം | 
ഏകവാക്യേന സംയുക്തം തദ്ദീപകമുച്യതേ ||  54|| 
പ്രസൃതം മധുരം ചാപി ഗുണൈഃ സർവൈരലങ്കൃതം | 
കാവ്യേ യന്നാടകേ വിപ്രാസ്തദ്ദീപകമിതി സ്മൃതം ||  55|| 
 യഥാ \- സരാംസി ഹംസൈഃ കുസുമൈശ്ച വൃക്ഷാ 
     മത്തൈർദ്വിരേഫൈശ്ച സരോരുഹാണി | 
ഗോഷ്ഠീഭിരുദ്യാനവനാനി ചൈവ 
     തസ്മിന്നശൂന്യാനി സദാ ക്രിയന്തേ ||  56|| 
സ്വവികൽപേന രചിതം തുല്യാവയവലക്ഷണം | 
കിഞ്ചിത്സാദൃശ്യസമ്പന്നം യദ്രൂപം രൂപകം തു തത് ||  57|| 
നാനാദ്രവ്യാനുരാഗാദ്യൈര്യദൗപമ്യഗുണാശ്രയം | 
രൂപനിർവർണനായുക്തം തദ്രൂപകമിതി സ്മൃതം ||  58|| 
 യഥാ \- പദ്മാനനാസ്താഃ കുമുദപ്രഹാസാ വികാസിനീലോത്പലചാരുനേത്രാഃ | 
വാപീസ്ത്രിയോ ഹംസകുലൈർനഃ 
സ്വനദ്ഭിർവിരേജുരന്യോന്യമിവാഹ്വയന്ത്യഃ ||  59|| 
ശബ്ദാഭ്യാസസ്തു യമകം പദാദിഷു വികൽപിതം | 
വിശേഷദർശനഞ്ചാസ്യ ഗദതോ മേ നിബോധത ||  60|| 
പാദാന്തയമകം ചൈവ കാഞ്ചീയമകമേവ ച | 
സമുദ്ഗയമകം ചൈവ വിക്രാന്തയമകം തഥാ ||  61|| 
യമകം ചക്രവാലം ച സന്ദഷ്ടയമകം തഥാ | 
പദാദിയമകഞ്ചൈവ ഹ്യാമ്രേഡിതമഥാപി ച ||  62|| 
ചതുർവ്യവസിതഞ്ചൈവ മാലായമകമേവ ച | 
ഏതാദൃശവിധം ജ്ഞേയം യമകം നാടകാശ്രയം ||  63|| 
ചതുർണാം യത്ര പാദാനാമന്തേ സ്യാത്സമമക്ഷരം | 
തദ്വൈ പാദാന്തയമകം വിജ്ഞേയം നാമതോ യഥാ ||  64|| 
ദിനക്ഷയാത് സംഹൃതരശ്മിമണ്ഡലം
     ദിവീവ ലഗ്നം തപനീയമണ്ഡലം | 
വിഭാതി താമ്രം ദിവി സൂര്യമണ്ഡലം
     യഥാ തരുണ്യാഃ സ്തനഭാരമണ്ഡലം ||  65|| 
ലോകാനാം പ്രഭവിഷ്ണുർദൈത്യേന്ദ്രഗദാനിപാതനസഹിഷ്ണുഃ | 
ജയതി സുരദൈത്യജിഷ്ണുർഭഗവാനസുരവരമഥനകാരീ വിഷ്ണുഃ ||  66|| 
പാദസ്യാന്തേ തഥാ ചാദൗ സ്യാതാം യത്ര സമേ പദേ | 
തത്കാഞ്ചീയമകം ചൈവ വിജ്ഞേയം സൂരിഭിര്യഥാ ||  67|| 
യാമം യാമം ചന്ദ്രവതീനാം ദ്രവതീനാം
     വ്യക്താവ്യക്താ സാരജനീനാം രജനീനാം | 
ഫുല്ലേ ഫുല്ലേ സംഭ്രമരേ വാഭ്രമരേ വാ
     രാമാ രാമാ വിസ്മയതേ ച സ്മയതേ ച ||  68|| 
അർധേനൈകേന യദ്വൃത്തം സർവമേവ സമാപ്യതേ | 
സമുദ്ഗയമകം നാമ തജ്ജ്ഞേയം പണ്ഡിതൈര്യഥാ ||  69|| 
കേതകീകുസുമപാണ്ഡുരദന്തഃ
     ശോഭതേ പ്രവരകാനനഹസ്തീ | 
കേതകീകുസുമപാണ്ഡുരദന്തഃ
     ശോഭതേ പ്രവരകാനനഹസ്തീ ||  70|| 
ഏകൈകം പാദമുത്ക്രമ്യ ദ്വൗ പാദൗ സദൃശൗ യദി | 
വിക്രാന്തയമകം നാമ തദ്വിജ്ഞേയമിദം യഥാ ||  71|| 
സ പൂർവം വാരണോ ഭൂത്വാ ദ്വിശൃംഗ ഇവ പർവതഃ | 
അഭവദ്ദന്തവൈകല്യാദ്വിശൃംഗ ഇവ പർവതഃ ||  72|| 
പൂർവസ്യാന്തേന പാദസ്യ പരസ്യാദിര്യദാ സമഃ | 
ചക്രവച്ചക്രവാലം തു വിജ്ഞേയം നാമതോ യഥാ ||  73|| 
തുല്യാത്പാദദ്വയാദന്ത്യാദേകേനാദിര്യദാ സമഃ | 
സർവത്ര ചക്രവാലന്തു തദ്വിജ്ഞേയം ബുധൈര്യഥാ ||  74|| 
ശൈലാ യഥാ ശത്രുഭിരാഹതാ ഹതാ
     ഹതാശ്ച ഭൂയസ്ത്വനുപുംഖപുംഖഗൈഃ | 
ഖഗൈശ്ച സർവൈര്യുധി സഞ്ചിതാശ്ചിതാ\-
     ശ്ചിതാധിരൂഢാ നിഹിതാസ്തലൈസ്തലൈഃ ||  75|| 
ആദൗ ദ്വൗ യത്ര പാദൗ തു ഭവേതാമക്ഷരേ സമൗ | 
സന്ദഷ്ടയമകം നാമ വിജ്ഞേയം തദ്ബുധൈര്യഥാ ||  76|| 
പശ്യ പശ്യ രമണസ്യ മേ ഗുണാൻ
     യേന യേന വശഗാം കരോതി മാം | 
യേന യേന ഹി സമേതി ദർശനം
     തേന തേന വശഗാം കരോതി മാം ||  77|| 
ആദൗ പാദസ്യ തു യത്ര സ്യാത് സമാവേശഃ സമാക്ഷരഃ | 
പാദാദിയമകം നാമ തദ്വിജ്ഞേയം ബുധൈര്യഥാ ||  78|| 
വിഷ്ണുഃ സൃജതി ഭൂതാനി വിഷ്ണുഃ സംഹരതേ പ്രജാഃ | 
വിഷ്ണുഃ പ്രസൂതേ ത്രൈലോക്യം വിഷ്ണുർലോകാധിദൈവതം ||  79|| 
പാദസ്യാന്തം പദം യത്ര ദ്വിർദ്വിരേകമിഹോച്യതേ | 
ജ്ഞേയമാമ്രേഡിതം നാമ യമകം തത്ര സൂരിഭിഃ ||  80|| 
വിജൃംഭിതം നിഃശ്വസിതം മുഹുർമുഹുഃ
     കഥം വിധേയം സ്മരണം പദേ പദേ | 
യഥാ ച തേ ധ്യാനമിദം പുനഃ പുന\-
     ർധുവംഗതാ തേ രജനീ വിനാ വിനാ ||  81|| 
സർവേ പാദാഃ സമാ യത്ര ഭവന്തി നിയതാക്ഷരാഃ | 
ചതുർവ്യവസിതം നാമ തദ്വിജ്ഞേയം ബുധൈര്യഥാ ||  82|| 
വാരണാനാമയമേവ കാലോ
     വാരണാനാമയമേവ കാലഃ | 
വാരണാനാമയമേവ കാലോ
     വാരണാനാമയമേവ കാലഃ ||  83|| 
നാനാരൂപൈഃ സ്വരൈര്യുക്തം യത്രൈകം വ്യഞ്ജനം ഭവേത് | 
തന്മാലായമകം നാമ വിജ്ഞേയം പണ്ഡിതൈര്യഥാ ||  84|| 
ലലീ ബലീ ഹലീ മാലീ ഖേലീ മാലീ സലീ ജലീ | 
ഖലോ ബലോഽബലോ മാലീ മുസലീ ത്വാഭിരക്ഷതു ||  85|| 
അസൗ ഹി രാമാ രതിവിഗ്രഹപ്രിയാ
     രഹഃപ്രഗൽഭാ രമണം മനോഗതം | 
രതേന രാത്രിം രമയേത് പരേണ വാ
     ന ചേദുദേഷ്യത്തരുണഃ പരോ രിപുഃ ||  86|| 
ന പുഷ്കരാക്ഷഃ ക്ഷതജോക്ഷിതാക്ഷഃ ക്ഷരത്ക്ഷതേവ്യഃ 
ക്ഷതജന്ദുരീക്ഷഃ | 
ക്ഷതൈർഗവാക്ഷൈരിവ സംവൃതാജ്ഞഃ സാക്ഷാത് 
സഹസ്രാക്ഷ ഇവാവഭാതി ||  87|| 
ഏഭിരർഥക്രിയാപേക്ഷൈഃ കാര്യം കാവ്യം തു ലക്ഷണൈഃ | 
അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി കാവ്യേ ദോഷാൻ ഗുണാംസ്തഥാ ||  88|| 
ഗൂഢാർഥമർഥാന്തരമർഥഹീനം 
     ഭിന്നാർഥമേകാർഥമഭിപ്ലുതാർഥം | 
ന്യായാവപേതം വിഷമം വിസന്ധി 
     ശബ്ദച്യുതം വൈ ദശ കാവ്യദോഷാഃ ||  89|| 
പര്യായശബ്ദാഭിഹതം ഗൂഢാർഥമഭിസഞ്ജ്ഞിതം | 
അവർണ്യം വർണ്യതേ യത്ര തദർഥാന്തരമിഷ്യതേ ||  90|| 
അർഥഹീനം ത്വസംബദ്ധം സാവശേഷാർഥമേവ ച | 
ഭിന്നാർഥമഭിവിജ്ഞേയമസഭ്യം ഗ്രാമ്യമേവ ച ||  91|| 
വിവക്ഷിതോഽന്യ ഏവാർഥോ യത്രാന്യാർഥേന ഭിദ്യതേ | 
ഭിന്നാർഥം തദപി പ്രാഹുഃ കാവ്യം കാവ്യവിചക്ഷണാഃ ||  92|| 
അവിശേഷാഭിധാനം യത് തദേകാർഥമിതി സ്മൃതം | 
അഭിപ്ലുതാർഥം വിജ്ഞേയം യത് പദേന സമസ്യതേ ||  93|| 
ന്യായാദപേതം വിജ്ഞേയം പ്രമാണപരിവർജിതം | 
വൃത്തഭേദോ ഭവേദ്യത്ര വിഷമം നാമ തദ്ഭവേത് ||  94|| 
അനുപശിഷ്ടശബ്ദം യത് തദ്വിസന്ധീതി കീർതിതം | 
ശബ്ദച്യുതഞ്ച വിജ്ഞേയമശബ്ദസ്വരയോജനാത് ||  95|| 
ഏതേ ദോഷാസ്തു വിജ്ഞേയാഃ സൂരിഭിർനാടകാശ്രയാഃ | 
ഗുണാ വിപര്യയാദേഷാം മാധുര്യൗദാര്യലക്ഷണാഃ ||  96|| 
ശ്ലേഷഃ പ്രസാദഃ സമതാസമാധിർമാധുര്യമോജഃ പദസൗകുമാര്യം | 
അർഥസ്യ ച വ്യക്തിരുദാരതാ ച കാന്തിശ്ച കാവ്യസ്യ ഗുണാ ദശൈതേ ||  97|| 
ഈപ്സിതേനാർഥജാതേന സംബദ്ധാനാം പരസ്പരം | 
ശ്ലിഷ്ടതാ യാ പദാനാം ഹി ശ്ലേഷ ഇത്യഭിധീയതേ ||  98|| 
വിചാരഗഹനം യത്സ്യാത് സ്ഫുടഞ്ചൈവ സ്വഭാവതഃ | 
സ്വതഃ സുപ്രതിബദ്ധഞ്ച ശ്ലിഷ്ടം തത് പരികീർത്യതേ ||  99|| 
അപ്യനുക്തോ ബുധൈര്യത്ര ശബ്ദോഽർഥോ വാ പ്രതീയതേ | 
സുഖശബ്ദാർഥസംയോഗാത് പ്രസാദഃ പരികീർത്യതേ ||  100|| 
നാതിചൂർണപദൈര്യുക്താ ന ച വ്യർഥാഭിദായിഭിഃ | 
ദുർബോധനൈശ്ച ന കൃതാ സമത്വാത് സമതാ മതാ ||  101|| 
അന്യോന്യസദൃശാ യത്ര തഥാ ഹ്യന്യോന്യഭൂഷണാഃ | 
അലങ്കാരാ ഗുണാശ്ചൈവ സമാഃ സ്യുഃ സമതാം മതാഃ ||  102|| 
അഭിയുക്തൈർവിശേഷസ്തു യോഽർഥസ്യേഹോപലക്ഷ്യതേ | 
തേന ചാർഥേന സമ്പന്നഃ സമാധിഃ പരികീർത്യതേ ||  103|| 
ഉപമാസ്വിഹ ദൃഷ്ടാനാമർഥാനാം യത്നതസ്തഥാ | 
പ്രാപ്താനാം ചാതിസങ്ക്ഷേപാത് സമാധിർനിർണയോ യതഃ ||  104|| 
ബഹുശോ യച്ഛ്രുതം വാക്യമുക്തം വാപി പുനഃ പുനഃ | 
നോദ്വേജയതി യസ്മാദ്ധി തന്മാധുര്യമിതി സ്മൃതം ||  105|| 
സമാസവദ്ഭിർവിവിധൈർവിചിത്രൈശ്ച പദൈര്യുതം | 
സാനുസ്വാരൈരുദാരൈശ്ച തദോജഃ പരികീർത്യതേ ||  106|| 
അവഗീതോഽപി ഹീനോഽപി സ്യാദുദാത്താവഭാസകഃ | 
യത്ര ശബ്ദാർഥസമ്പത്തിസ്തദോജഃ പരികീർതിതം ||  107|| 
സുഖപ്രയോജ്യൈര്യച്ഛബ്ദൈര്യുക്തം സുശ്ലിഷ്ടസന്ധിഭിഃ | 
സുകുമാരാർഥസംയുക്തം സൗകുമാര്യം തദുച്യതേ ||  108|| 
സുപ്രസിദ്ധാഭിധാനാ തു ലോകകർമവ്യവസ്ഥിതാ | 
യാ ക്രിയാ ക്രിയതേ കാവ്യേ സാർഥവ്യക്തിഃ പ്രതീയതേ ||  109|| 
യസ്യാർഥാനുപ്രവേശേന മനസാ പരികൽപ്യതേ | 
അനന്തരം പ്രയോഗസ്തു സാഽർഥവ്യക്തിരുദാഹൃതാ ||  110|| 
ദിവ്യഭാവപരീതം യച്ഛൃംഗാരാദ്ഭുതയോജിതം | 
അനേകഭാവസംയുക്തമുദാരത്വം പ്രകീർതിതം ||  111|| 
അനേകാർഥവിശേഷൈര്യത് സൂക്തൈഃ സൗഷ്ഠവസംയുതൈഃ | 
ഉപേതമതിചിത്രാർഥൈഃ ഉദാത്തം തച്ച കീർത്യതേ ||  112|| 
യന്മനശ്ശ്രോത്രവിഷയമാഹ്ലാദയതി ഹീന്ദുവത് | 
ലീലാദ്യർഥോപപന്നാം വാ താം കാന്തിം കവയോ വിദുഃ ||  113|| 
യോ മനശ്ശ്രോത്രവിഷയഃ പ്രസാദജനകോ ഭവേത് | 
ശബ്ദബന്ധഃ പ്രയോഗേണ സ കാന്ത ഇതി ഭണ്യതേ ||  114|| 
ഏവമേതേ ഹ്യലങ്കാരാ ഗുണാ ദോഷാശ്ച കീർതിതാഃ | 
പ്രയോഗമേഷാം ച പുനർവക്ഷ്യാമി രസസംശ്രയം ||  115|| 
ലഘ്വക്ഷരപ്രായകൃതമുപമാരൂപകാശ്രയം | 
കാവ്യം കാര്യം തു നാട്യജ്ഞൈഃ വീരരൗദ്രാദ്ഭുതാശ്രയം ||  116|| 
ഗുർവക്ഷരപ്രായകൃതം ബീഭത്സേ കരുണേ തഥാ | 
കദാചിദ്രൗദ്രവീരാഭ്യാം യദാഘർഷണജം ഭവേത് ||  117|| 
രൂപദീപകസംയുക്തമാര്യാവൃത്തസമാശ്രയം | 
ശൃംഗാരേ ച രസേ വീരേ കാവ്യം സ്യാന്നാടകാശ്രയം ||  118|| 
ഉത്തരോത്തരസംയുക്തം വീരേ കാവ്യം തു യദ്ഭവേത് | 
ജഗത്യതിജഗത്യാം വാ സങ്കൃത്യാം വാപി തദ്ഭവേത് ||  119|| 
തഥൈവ യുദ്ധസംഫേടാ ഉത്കൃത്യാം സമ്പ്രകീർതിതൗ | 
കരുണേ ശക്വരീ ജ്ഞേയാ തഥൈവാതിധൃതിർഭവേത് ||  120|| 
യദ്വീരേ കീർതിതം ച്ഛന്ദഃ തദ്രൗദ്രേഽപി പ്രയോജയേത് | 
ശേഷാണാമർഥയോഗേന ച്ഛന്ദഃ കാര്യഃ പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  121|| 
യച്ഛന്ദഃ പൂർവമുദ്ദിഷ്ടം വിഷമാർധസമേ സമം | 
ഉദാരമധുരൈഃ ശബ്ദൈസ്തത്കാര്യം തു രസാനുഗം ||  122|| 
ശബ്ദാനുദാരമധുരാൻ പ്രമദാഭിധേയാൻ
     നാട്യാശ്രയേഷു കൃതിഷു പ്രയയേത കർതും | 
തൈർഭൂഷിതാ ബഹു വിഭാന്തി ഹി കാവ്യബന്ധാഃ
     പദ്മാകരാ വികസിതാ ഇവ രാജഹംസൈഃ ||  123|| 
ത്രിവിധം ഹ്യക്ഷരം കാര്യം കവിഭിർനാടകാശ്രയം | 
ഹ്രസ്വം ദീർഘം പ്ലുതഞ്ചൈവ രസഭാവവിഭാവകം ||  124|| 
ഏകമാത്രം ഭവേദ് ഹ്രസ്വം ദ്വിമാത്രം ദീർഘമിഷ്യതേ | 
പ്ലുതം ചൈവ ത്രിമാത്രം സ്യാദക്ഷരം സ്വരയോജനാത് ||  125|| 
സ്മൃതേ ചാസൂയിതേ ചൈവ തഥാ ച പരിദേവിതേ | 
പഠതാം ബ്രാഹ്മണാനാഞ്ച പ്ലുതമക്ഷരമിഷ്യതേ ||  126|| 
അകാരസ്തു സ്മൃതേ കാര്യം ഊകാരശ്ചാപ്യസൂയിതേ | 
പരിദേവിതേ തു ഹാകാര ഓങ്കാരോഽധ്യയനേ തഥാ ||  127|| 
ഹ്രസ്വദീർഘപ്ലുതാനീഹ യഥാഭാവം യഥാരസം | 
കാവ്യയോഗേഷു സർവേഷു ഹ്യക്ഷരാണി പ്രയോജയേത് ||  128|| 
ചേക്രീഡിതപ്രഭൃതിഭിർവികൃതൈസ്തു ശബ്ദൈഃ
     യുക്താ ന ഭാന്തി ലലിതാ ഭരതപ്രയോഗാഃ | 
യജ്ഞക്രിയേവ രുരുചർമധുരൈഃ കൃതാക്തൈഃ
     വേശ്യാ ദ്വിജൈരിവ കമണ്ഡലുദണ്ഡഹസ്തൈഃ ||  129|| 
മൃദുലലിതപദാർഥം ഗൂഢശബ്ദാർഥഹീനം
     ബുധജനസുഖഭോഗ്യം യുക്തിമന്നൃത്തയോഗ്യം | 
ബഹുരസകൃതമാർഗം സന്ധിസന്ധാനയുക്തം
     ഭവതി ജഗതി യോഗ്യം നാടകം പ്രേക്ഷകാണാം ||  130|| 

               അനുബന്ധഃ
ഭൂഷണാക്ഷരസംഘാതൗ ശോഭോദാഹരണേ തഥാ | 
ഹേതുസംശയദൃഷ്ടാന്താഃ പ്രാപ്താഭിപ്രായ ഏവ ച ||  131|| 
നിദർശനം നിരുക്തം ച സിദ്ധിശ്ചാഥ വിശേഷണം | 
ഗുണാതിപാതാതിശയൗ തുല്യതർകഃ പദോച്ചയഃ ||  132|| 
ദൃഷ്ടം ചൈവോപദിഷ്ടം ച വിചാരസ്തദ്വിപര്യയഃ | 
ഭ്രംശശ്ചാനുനയോ മാലാ ദാക്ഷിണ്യം ഗർഹണം തഥാ ||  133|| 
അർഥാപത്തിഃ പ്രസിദ്ധിശ്ച പൃച്ഛാ സാരൂപ്യമേവ ച | 
മനോരഥശ്ച ലേശശ്ച ക്ഷോഭോഽഥ ഗുണകീർതനം ||  134|| 
ജ്ഞേയാന്യനുക്തസിദ്ധിശ്ച പ്രിയം വചനമേവ ച | 
ഷട്ത്രിംശല്ലക്ഷണാന്യേവ കാവ്യബന്ധേഷു നിർദിശേത് ||  135|| 
അലങ്കാരൈർഗുണൈശ്ചൈവ ബഹുഭിഃ സമലങ്കൃതം | 
ഭൂഷണൈരിവ ചിത്രാർഥൈസ്തദ് ഭൂഷണമിതി സ്മൃതം ||  136|| 
യത്രാൽപൈരക്ഷരൈഃ ശ്ലിഷ്ടൈർവിചിത്രമുപവർണ്യതേ | 
തമപ്യക്ഷരസംഘാതം വിദ്യാല്ലക്ഷണസഞ്ജ്ഞിതം ||  137|| 
സിദ്ധൈരർഥൈഃ സമം കൃത്വാ ഹ്യസിദ്ധോഽർഥഃ പ്രയുജ്യതേ | 
യത്ര ശ്ലിഷ്ടാ വിചിത്രാർഥാ സാ ശോഭേത്യഭിധീയതേ ||  138|| 
യത്ര തുല്യാർഥയുക്തേന വാക്യേനാഭിപ്രദർശനാത് | 
സാധ്യന്തേ നിപുണൈരർഥാസ്തദുദാഹരണം സ്മൃതം ||  139|| 
യത് പ്രയോജനസാമർഥ്യാത് വാക്യമിഷ്ടാർഥസാധകം | 
സമാസോക്തം മനോഗ്രാഹി സ ഹേതുരിതി സഞ്ജ്ഞിതഃ ||  140|| 
അപരിജ്ഞാതതത്ത്വാർഥം വാക്യം യത്ര സമാപ്യതേ | 
അനേകത്വാദ്വിചാരാണാം സ സംശയ ഇതി സ്മൃതഃ ||  141|| 
സർവലോകമനോഗ്രാഹി യസ്തു പക്ഷാർഥസാധകഃ | 
ഹേതോർനിദർശനകൃതഃ സ ദൃഷ്ടാന്ത ഇതി സ്മൃതഃ ||  142|| 
ദൃഷ്ട്വൈവാവയവാൻ കാംശ്ചിദ് ഭാവോ യത്രാനുമീയതേ | 
പ്രാപ്തിം താമപി ജാനീയാല്ലക്ഷണം നാടകാശ്രയം ||  143|| 
അഭൂതപൂർവോ യോഽപ്യർഥഃ സാദൃശ്യാത്പരികൽപിതഃ | 
ലോകസ്യ ഹൃദയഗ്രാഹീ സോഽഭിപ്രായ ഇതി സ്മൃതഃ ||  144|| 
യത്രാർഥാനാം പ്രസിദ്ധാനാം ക്രിയതേ പരികീർതനം | 
പരാപേക്ഷാദ്യുദാസാർഥം തന്നിദർശനമുച്യതേ ||  145|| 
നിരവദ്യസ്യ വാക്യസ്യ പൂർവോക്താർഥപ്രസിദ്ധയേ | 
യദുച്യതേ തു വചനം നിരുക്തം തദുദാഹൃതം ||  146|| 
ബഹൂനാം ച പ്രധാനാനാം നാമ യത്രാഭികീർത്യതേ | 
അഭിപ്രേതാർഥസിദ്ധ്യർഥം സാ സിദ്ധിരഭിധീയതേ ||  147|| 
സിദ്ധാൻ ബഹൂൻ പ്രധാനാർഥാൻ ഉക്ത്വാ യത്ര പ്രയുജ്യതേ | 
വിശേഷയുക്തം വചനം വിജ്ഞേയം തദ്വിശേഷണം ||  148|| 
ഗുണാഭിധാനൈർവിവിധൈർവിപരീതാർഥയോജിതൈഃ | 
ഗുണാതിപാതോ മധുരൈർനിഷ്ഠുരാർഥൈർഭവേദഥ ||  149|| 
ബഹൂൻ ഗുണാൻ കീർതയിത്വാ സാമാന്യജനസംഭവാൻ | 
വിശേഷഃ കീർത്യതേ യസ്തു ജ്ഞേയഃ സോഽതിശയോ ബുധൈഃ ||  150|| 
രൂപകൈരുപസാഭിർവാ തുല്യാർഥൈഃ സുപ്രയോജിതൈഃ | 
അപ്രത്യക്ഷാർഥസംസ്പർശസ്തുല്യതർകഃ പ്രകീർതിതഃ ||  151|| 
ബഹൂനാം ച പ്രയുക്താനാം പദാനാം ബഹുഭിഃ പദൈഃ | 
ഉച്ചയഃ സദൃശാർഥോ യഃ സ വിജ്ഞേയഃ പദോച്ചയഃ ||  152|| 
യഥാദേശം യഥാകാലം യഥാരൂപം ച വർണ്യതേ | 
യത്പ്രത്യക്ഷം പരോക്ഷം വാ ദൃഷ്ടം തദ്വർണതോഽപി വാ ||  153|| 
പരിഗൃഹ്യ തു ശാസ്ത്രാർഥം യദ്വാക്യമഭിധീയതേ | 
വിദ്വന്മനോഹരം സ്വന്തമുപദിഷ്ടം തദുച്യതേ ||  154|| 
പൂർവാശയസമാനാർഥൈരപ്രത്യക്ഷാർഥസാധനൈഃ | 
അനേകോപാധിസംയുക്തോ വിചാരഃ പരികീർതിതഃ ||  155|| 
വിചാരസ്യാന്യഥാഭാവസ്തഥാ ദൃഷ്ടോപദിഷ്ടയോഃ | 
സന്ദേഹാത്കൽപ്യതേ യസ്തു സ വിജ്ഞേയോ വിപര്യയഃ ||  156|| 
വാച്യമർഥം പരിത്യജ്യ ദൃഷ്ടാദിഭിരനേകധാ | 
അന്യസ്മിന്നേവ പതനാദിഹ ഭ്രംശഃ സ ഇഷ്യതേ ||  157|| 
ഉഭയോഃ പ്രീതിജനനോ വിരുദ്ധാഭിനിവിഷ്ടയോഃ | 
അർഥസ്യ സാധകശ്ചൈവ വിജ്ഞേയോഽനുനയോ ബുധൈഃ ||  158|| 
ഈപ്സിതാർഥപ്രസിദ്ധ്യർഥം കീർത്യതേ യത്ര സൂരിഭിഃ | 
പ്രയോജനാന്യനേകാനി സാ മാലേത്യഭിസഞ്ജ്ഞിതാ ||  159|| 
ഹൃഷ്ടൈഃ പ്രസന്നവദനൈര്യത്പരസ്യാനുവർതനം | 
ക്രിയതേ വാക്യചേഷ്ടാഭിസ്തദ്ദാക്ഷിണ്യമിതി സ്മൃതം ||  160|| 
യത്ര സങ്കീർതയൻ ദോഷം ഗുണമർഥേന ദർശയേത് | 
ഗുണാതിപാതാദ് ദോഷാദ്വാ ഗർഹണം നാമ തദ്ഭവേത് ||  161|| 
അർഥാന്തരസ്യ കഥനേ യത്രാന്യോഽർഥഃ പ്രതീയതേ | 
വാക്യമാധുര്യസമ്പന്നാ സാർഥാപത്തിരുദാഹൃതാ ||  162|| 
വാക്യൈഃ സാതിശയൈരുക്താ വാക്യാർഥസ്യ പ്രസാധകൈഃ | 
ലോകപ്രസിദ്ധൈർബഹുഭിഃ പ്രസിദ്ധിരിതി കീർതിതാ ||  163|| 
യത്രാകാരോദ്ഭവൈർവാക്യൈരാത്മാനമഥവാ പരം | 
പൃച്ഛ്യതേ ചാഭിധത്തേഽർഥം സാ പൃച്ഛേത്യഭിസഞ്ജ്ഞിതാ ||  164|| 
ദൃഷ്ടശ്രുതാനുഭൂതാർഥകഥനാദിസമുദ്ഭവം | 
സാദൃശ്യം ക്ഷോഭജനനം സാരൂപ്യമിതി സഞ്ജ്ഞിതം ||  165|| 
ഹൃദയസ്ഥസ്യ വാക്യസ്യ ഗൂഢാർഥസ്യ വിഭാവകം | 
അന്യാപദേശൈഃ കഥനം മനോരഥ ഇതി സ്മൃതഃ ||  166|| 
യദ്വാക്യം വാക്യകുശലൈരുപായേനാഭിധീയതേ | 
സദൃശാർഥാഭിനിഷ്പത്ത്യാഃ സ ലേശ ഇതി കീർതിതഃ ||  167|| 
പരദോഷൈർവിചിത്രാർഥൈര്യത്രാത്മാ പരികീർത്യതേ | 
അദൃഷ്ടോഽപ്യന്യോഽപി വാ കശ്ചിത് സ തു ക്ഷോഭ ഇതി സ്മൃതഃ ||  168|| 
ലോകേ ഗുണാതിരിക്താനാം ഗുണാനാം യത്ര നാമഭിഃ | 
ഏകോഽപി ശബ്ദ്യതേ തത്തു വിജ്ഞേയം ഗുണകീർതനം ||  169|| 
പ്രസ്താവേനൈവ ശേഷോഽർഥഃ കൃത്സ്നോ യത്ര പ്രതീയതേ | 
വചനേന വിനാനുക്തസിദ്ധിഃ സാ പരികീർതിതാ ||  170|| 
യത്പ്രസന്നേന മനസാ പൂജ്യം പൂജയിതും വചഃ | 
ഹൃഷ്ടപ്രകാശനാർഥം തു സാ പ്രിയോക്തിരുദാഹൃതാ ||  171|| 
ഏതാനി കാവ്യസ്യ ച ലക്ഷണാനി
     ഷട്ത്രിംശദുദ്ദേശനിദർശനാനി | 
പ്രബന്ധശോഭാകരണാനി തജ്ജ്ഞൈഃ
     സമ്യക് പ്രയോജ്യാനി രസായനാനി ||  172|| 
ഇതി ഭരതീയേ നാട്യശാസ്ത്രേ വാഗഭിനയേ 
കാവ്യലക്ഷണോ നാമ ഷോഡശോഽധ്യായഃ |

നാട്യശാസ്ത്രം