സർവ്വവേദാന്തസിദ്ധാന്തസാരസംഗ്രഹം
സർവവേദാന്തസിദ്ധാന്തസാരസംഗ്രഹം
  1    വന്ദനം    
അഖണ്ഡാനന്ദസംബോധോ വന്ദനാദ്യസ്യ ജായതേ   
ഗോവിന്ദം തമഹം വന്ദേ ചിദാനന്ദതനും ഗുരും    1   
അഖണ്ഡം സച്ചിദാനന്ദമവാങ്മനസഗോചരം   
ആത്മാനമഖിലാധാരമാശ്രയേƒഭീഷ്ടസിദ്ധയേ    2   
യദാലംബോ ദരം ഹന്തി സതാം പ്രത്യൂഹസംഭവം   
തദാലംബേ ദയാലംബം ലംബോദരപദാംബുജം    3   

   2    സാധന-ചതുഷ്ടയ    
വേദാന്തശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തസാരസംഗ്രഹ ഉച്യതേ   
പ്രേക്ഷാവതാം മുമുക്ഷൂണാം സുഖബോധോപപത്തയേ    4   
അസ്യ ശാസ്ത്രാനുസാരിത്വാദനുബന്ധചതുഷ്ടയം   
യദേവ മൂലം ശാസ്ത്രസ്യ നിർദിഷ്ടം തദിഹോച്യതേ    5   
അധികാരീ ച വിഷയഃ സംബന്ധശ്ച പ്രയോജനം   
ശാസ്ത്രാരംഭഫലം പ്രാഹുരനുബന്ധചതുഷ്ടയം    6   
ചതുർഭിഃ സാധനൈഃ സമ്യക്സമ്പന്നോ യുക്തിദക്ഷിണഃ   
മേധാവീ പുരുഷോ വിദ്വാനധികാര്യത്ര സംമതഃ    7   
വിഷയഃ ശുദ്ധചൈതന്യം ജീവബ്രഹ്മൈക്യലക്ഷണം   
യത്രൈവ ദൃശ്യതേ സർവവേദാന്താനാം സമന്വയഃ    8   
ഏതദൈക്യപ്രമേയസ്യ പ്രമാണസ്യാപി ച ശ്രുതേഃ   
സംബന്ധഃ കഥ്യതേ സദ്ഭിർബോധ്യബോധകലക്ഷണഃ    9   
ബ്രഹ്മാത്മൈകവിജ്ഞാനം സന്തഃ പ്രാഹുഃ പ്രയോജനം   
യേന നിഃശേഷസംസാരബന്ധാത്സദ്യഃ പ്രമുച്യതേ    10   
പ്രയോജനം സമ്പ്രവൃത്തേഃ കാരണം ഫലലക്ഷണം   
പ്രയോജനമനുദ്ദിശ്യ ന മന്ദോƒപി പ്രവർതതേ    11   
സാധനചതുഷ്ടയസമ്പത്തിര്യസ്യാസ്തി ധീമതഃ പുംസഃ   
തസ്യൈവൈതത്ഫലസിദ്ധിർനാന്യസ്യ കിഞ്ചിദൂനസ്യ    12   
ചത്വാരി സാധനാന്യത്ര വദന്തി പരമർഷയഃ   
മുക്തിര്യേഷാം തു സദ്ഭാവേ നാഭാവേ സിദ്ധ്യതി ധ്രുവം    13   
ആദ്യം നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേകഃ സാധനം മതം   
ഇഹാമുത്രാർഥഫലഭോഗവിരാഗോ ദ്വിതീയകം    14   
ശമാദിഷട്കസമ്പത്തിസ്തൃതീയം സാധനം മതം   
തുരീയം തു മുമുക്ഷുത്വം സാധനം ശാസ്ത്രസംമതം    15   

   3    വസ്തു-വിവേക    
ബ്രഹ്മൈവ നിത്യമന്യത്തു ഹ്യനിത്യമിതി വേദനം   
സോƒയം നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേക ഇതി കഥ്യതേ    16   
മൃദാദികാരണം നിത്യം ത്രിഷു കാലേഷു ദർശനാത്   
ഘടാദ്യനിത്യം തത്കാര്യം യതസ്തന്നാശ ഈക്ഷ്യതേ    17   
തഥൈവതജ്ജഗത്സർവമനിത്യം ബ്രഹ്മകാര്യതഃ   
തത്കാരണം പരം ബ്രഹ്മ ഭവേന്നിത്യം മൃദാദിവത്    18   
സർഗം വക്ത്യസ്യ തസ്മാദ്വാ ഏതസ്മാദിത്യപി ശ്രുതിഃ   
സകാശാദ്ബ്രഹ്മണസ്തസ്മാദനിത്യത്വേ ന സംശയഃ    19   
സർവസ്യാനിത്യത്വേ സാവയവത്വേന സർവതഃസിദ്ധേ   
വൈകുണ്ഠാദിഷു നിത്യത്വമതിർഭ്രമ ഏവ മൂഢബുദ്ധിനാം    20   
അനിത്യത്വം ച നിത്യത്വമേവം യച്ഛൃതിയുക്തിഭിഃ   
വിവേചനം നിത്യാനിത്യവിവേക ഇതി കഥ്യതേ    21   

   4    നൈസ്പൃഹ്യം    
ഐഹികാമുഷ്മികാർഥേഷു ഹ്യനിത്യത്വേന നിശ്ചയാത്   
നൈഃസ്പൃഹ്യം തുച്ഛബുദ്ധ്യാ യത്തദ്വൈരാഗ്യമിതീര്യതേ    22   
നിത്യാനിത്യപദാർഥവിവേകാത്പുരുഷസ്യ ജായതേ സദ്യഃ   
സ്രക്ചന്ദനവനിതാദൗ സർവത്രാനിത്യവസ്തുനി വിരക്തിഃ    23   
കാകസ്യവിഷ്ഠാവദസഹ്യബുദ്ധിർഭോഗ്യേഷു സാ തീവ്രവിരക്തിരിഷ്യതേ   
വിരക്തിതീവ്രത്വനിദാനമാഹുർഭോഗ്യേഷു ദോഷേക്ഷണമേവ സന്തഃ    24   
പ്രദൃശ്യതേ വസ്തുനി യത്ര ദോഷോ ന തത്ര പുംസോƒസ്തി പുനഃ പ്രവൃത്തിഃ   
അന്തർമഹാരോഗവതീം വിജാനൻകോ നാമ വേശ്യാമപി രൂപിണീം വ്രജേത്    25   
അത്രാപി ചാന്യത്ര ച വിദ്യമാനപദാർഥസംമർശനമേവ കാര്യം   
യഥാപ്രകാരാർഥഗുണാഭിമർഷനം സന്ദർശയത്യേവ തദീയദോഷം    26   
കുക്ഷൗ സ്വമാതുർമലമൂത്രമധ്യേ സ്ഥിതിം തദാ വിട്കൃമിദംശനം ച   
തദീയകൗക്ഷേയകവഹ്നിദാഹം വിചാര്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    27   
സ്വകീയവിണ്മൂത്രവിസർജനം തച്ചോത്താനഗത്യാ ശയനം തദാ യത്   
ബാലഗ്രഹാദ്യാഹതിഭാക്ച ശൈശവം വിചാര്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    28   
സ്വീയൈഃ പരൈസ്താഡനമജ്ഞഭാവമത്യന്തചാപല്യമസത്ക്രിയാം ച   
കുമാരഭാവേ പ്രതിഷിദ്ധവൃത്തിം വിചാര്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    29   
മദോദ്ധതിം മാന്യതിരസ്കൃതിം ച കാമാതുരത്വം സമയാതിലംഘനം   
താം താം യുക്ത്വോദിതദുഷ്ടചേഷ്ടാം വിചാര്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    30   
വിരൂപതാം സർവജനാദവജ്ഞാം സർവത്ര ദൈന്യം നിജബുദ്ധിഹൈന്യം   
വൃദ്ധത്വസംഭാവിതദുർദശാം താം വിചാര്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    31   
പിത്തജ്വരാർശഃക്ഷയഗുൽമശൂലശ്ലേഷ്മാദിരോഗോദിതതീവ്രദുഃഖം   
ദുർഗന്ധമസ്വാസ്ഥ്യമനൂനചിന്താം വിചാര്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    32   
യമാവലോകോദിതഭീതികമ്പമർമവ്യഥോച്ഛ്വാസഗതീശ്ച വേദനാം   
പ്രാണപ്രയാണേ പരിദൃശ്യമാനാം വിചാര്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    33   
അംഗാരനദ്യാം തപനേ ച കുംഭീപാകേƒപി വീച്യാമസിപത്രകാനനേ   
ദൂതൈര്യമസ്യ ക്രിയമാണബാധാം വിചാര്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    34   
പുണ്യക്ഷയേ പുണ്യകൃതോ നഭഃസ്ഥൈർനിപാത്യമാനാൻശിഥിലീകൃതാംഗാൻ   
നക്ഷത്രരൂപേണ ദിവശ്ച്യുതംസ്താന്വിചാര്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    35   
വായ്വർകവഹ്നീന്ദ്രമുഖാൻസുരേന്ദ്രാനീശോഗ്രഭീത്യാ ഗ്രഥിതാന്തരംഗാൻ   
വിപക്ഷലോകൈഃ പരിദൂയമാനന്വിചാര്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    36   
ശ്രുത്യാ നിരുക്തം സുഖതാരതമ്യം ബ്രഹ്മാന്തമാരഭ്യ മഹീമഹേശം   
ഔപാധികം തത്തു ന വാസ്തവം ചേദാലോച്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    37   
സാലോക്യസാമീപ്യസരൂപതാദിഭേദസ്തു സത്കർമവിശേഷസിദ്ധഃ   
ന കർമസിദ്ധസ്യ തു നിത്യതേതി വിചാര്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    38   
യത്രാസ്തി ലോകേ ഗതിതാരതമ്യമുച്ചാവചത്വാന്വിതമത്ര തത്കൃതം   
യഥേഹ തദ്വത്ഖലു ദുഃഖമസ്തീത്യാലോച്യ കോ വാ വിരതിം ന യാതി    39   
കോ നാമ ലോകേ പുരുഷോ വിവേകീ വിനശ്വരേ തുച്ഛസുഖേ ഗൃഹാദൗ   
കുര്യാദ്രതിം നിത്യമവേക്ഷമാണോ വൃഥൈവ മോഹാന്മ്രിയമാണജന്തൂം    40   
സുഖം കിമസ്ത്യത്ര വിചാര്യമാണേ ഗൃഹേƒപി വാ യോഷിതി വാ പദാർഥേ   
മായാതമോƒന്ധീകൃതചക്ഷുഷോ യേ ത ഏവ മുഹ്യന്തി വിവേകശൂന്യാഃ    41   
അവിചാരിതരമണീയം സർവമുദുംബരഫലോപമം ഭോഗ്യം   
അജ്ഞാനമുപഭോഗ്യം ന തു തജ്ജ്ഞാനാം യോഷിതി വാ പദാർഥേ    42   
ഗതേƒപി തോയേ സുഷിരം കുലീരോ ഹാതും ഹ്യശക്തോ മ്രിയതേ വിമോഹാത്   
യഥാ തഥാ ഗേഹസുഖാനുഷക്തോ വിനാശമായാതി നരോ ഭ്രമേണ    43   
കോശക്രിമിസ്തന്തുഭിരാത്മദേഹമാവേഷ്ട്യ ചാവേഷ്ട്യ ച ഗുപ്തിമിച്ഛൻ   
സ്വയം വിനിർഗന്തുമശക്ത ഏവ സംസ്തതസ്തദന്തേ മ്രിയതേ ച ലഗ്നഃ    44   
യഥാ തഥാ പുത്രകലത്രമിത്രസ്നേഹാനുബന്ധൈർഗ്രഥിതോ ഗൃഹസ്ഥഃ   
കദാപി വാ താൻപരിമുച്യ ഗേഹാദ്ഗന്തും ന ശക്തോ മ്രിയതേ മുധൈവ    45   
കാരാഗൃഹസ്യാസ്യ ച കോ വിശേഷഃ പ്രദൃശ്യതേ സാധു വിചാര്യമാണേ   
മുക്തേഃ പ്രതീപത്വമിഹാപി പുംസഃ കാന്താസുഖാഭ്യുത്ഥിതമോഹപാശൈഃ    46   
ഗൃഹസ്പൃഹാ പാദനിബദ്ധശൃംഖലാ കാന്താസുതാശാ പടുകണ്ഠപാശഃ   
ശീർഷേ പതദ്ധൂര്യശനിർഹി സാക്ഷാത്പ്രാണാന്തഹേതുഃ പ്രബലാ ധനാശാ    47   

   5    അസക്തബുദ്ധിഃ    
ആശാപാശശതേന പാശിതപദോ നോത്ഥാതുമേവ ക്ഷമഃ
      കാമക്രോധമദാദിഭിഃ പ്രതിഭടൈഃ സംരക്ഷമാണോƒനിശം   
സംമോഹാവരണേന ഗോപനവതഃ സംസാരകാരാഗൃഹാ-
      ന്നിർഗതും ത്രിവിധേഷണാപരവശഃ കഃ ശക്നുയാദ്രാഗിഷു    48   
കാമാന്ധകാരേണ നിരുദ്ധദൃഷ്ടിർമുഹ്യത്യസത്യപ്യബലാസ്വരൂപേ   
ന ഹ്യന്ധദൃഷ്ടേരസതഃ സതോ വാ സുഖത്വദുഃഖത്വവിചാരണാസ്തി    49   
ശ്ലേഷോദ്ഗാരി മുഖം സ്രവന്മലവതീ നാസാശ്രുമല്ലോചനം
      സ്വേദസ്രാവി മലാഭിപൂർണമഭിതോ ദുർഗന്ധദുഷ്ടം വപുഃ   
അന്യദ്വക്തുമശക്യമേവ മനസാ മന്തും ക്വചിന്നാർഹതി
      സ്ത്രീരൂപം കഥമീദൃശം സുമനസാം പാത്രീഭവേന്നേത്രയോഃ    50   
ദൂരാദവേക്ഷ്യഗ്നിശിഖാം പതംഗോ രമ്യത്വബുദ്ധ്യാ വിനിപത്യ നശ്യതി   
യഥാ തഥാ നഷ്ടദൃഗേഷ കഥം നിരീക്ഷേത് വിമുക്തിമാർഗം    51   
കാമേന കാന്താം പരിഗൃഹ്യ തദ്വജ്ജനോƒപ്യയം നശ്യതി നഷ്ടദൃഷ്ടിഃ   
മാംസാസ്ഥിമജ്ജാമലമൂത്രപാത്രം സ്ത്രിയം സ്വയം രമ്യതയൈവ പശ്യതി    52   
കാമ ഏവ യമഃ സാക്ഷാത്കാന്താ വൈതരണീ നദീ   
വിവേകിനം മുമുക്ഷൂണാം നിലയസ്തു യമാലയഃ    53   
യമാലയേ വാപി ഗൃഹേƒപി നോ നൃണാം താപത്രയക്ലേശനിവൃത്തിരസ്തി   
കിഞ്ചിത്സമാലോക്യ തു തദ്വിരാമാം സുഖാത്മനാ പശ്യതി മൂഢലോകഃ    54   
യമസ്യ കാമസ്യ ച താരതമ്യം വിചാര്യമാണേ മഹദസ്തി ലോകേ   
ഹിതം കരോത്യസ്യ യമോƒപ്രിയഃ സൻകാമസ്ത്വനർഥം കുരുതേ പ്രിയഃ സൻ    55   
യമോƒസതാമേവ കരോത്യനർഥം സതാം തു സൗഖ്യം കുരുതേ ഹിതഃ സൻ   
കാമഃ സതാമേവ ഗതിം നിരുന്ധൻകരോത്യനർഥം ഹ്യസതാം നു കാ കഥാ    56   
വിശ്വസ്യ വൃദ്ധി സ്വയമേവ കാങ്ക്ഷൻപ്രവർതകം കാമിജനം സസർജം.
തേനൈവ ലോകഃ പരിമുഹ്യമാനഃ പ്രവർധതേ ചന്ദ്രമസേവ ചാബ്ധിഃ    57   
കാമോ നാമ മഹാഞ്ജഗദ്ഭ്രമയിതാ സ്ഥിത്വാന്തരംഗേ സ്വയം
      സ്ത്രീ പുംസാവിതരേതരാംഗകഗുണൈർഹാസസ്ച ഭാവൈഃ സ്ഫുടം   
അന്യോന്യം പരിമോഹ്യ നൈജതമസാ പ്രേമാനുബന്ധേന തൗ
      ബദ്ധ്വാ ഭ്രാമയതി പ്രപഞ്ചരചനാം സംവർധയൻബ്രഹ്മഹാ    58   
അതോƒന്തരംഗസ്ഥിതകാമവേഗാദ്ഭോഗ്യേ പ്ര്വൃത്തിഃ സ്വത ഏവ സിദ്ധാ   
സർവസ്യ ജന്തോർധ്രുവമന്യഥാ ചേദബോധിതർഥേഷു കഥം പ്രവൃത്തിഃ    59   
തേനൈവ സർവജന്തൂനാം കാമനാ ബലവത്തരാ   
ജീര്യത്യപി ച ദേഹേƒസ്മിൻകാമനാ നൈവ ജീര്യതേ    60   
അവേക്ഷ്യ വിഷയേ ദോഷം ബുദ്ധിയുക്തോ വിചക്ഷണഃ   
കാമപാശേന യോ മുക്തഃ സ മുക്തേഃ പഥി ഗോചരഃ    61   
കാമസ്യ വിജയോപായം സൂക്ഷ്മം വക്ഷ്യമഹം സതാം   
സങ്കൽപസ്യ പരിത്യാഗ ഉപായഃ സുലഭോ മതഃ    62   
ശ്രുതേ ദൃഷ്ടേƒപി വാ ഭോഗ്യേ യസ്മിൻകസ്മിംശ്ച വസ്തുനി   
സമീചീനത്വധീത്യാഗാത്കാമോ നോദേതി കർഹിചിത്    63   
കാമസ്യ ബീജം സങ്കൽപഃ സങ്കൽപാദേവ ജായതേ   
ബീജേ നഷ്ടേƒങ്കുര ഇവ തസ്മിന്നഷ്ടേ വിനശ്യതി    64   
ന കോƒപി സമ്യക്ത്വധിയാ വിനൈവ ഭോഗ്യം നരഃ കാമയിതും സമർഥഃ   
യതസ്തതഃ കാമജയേച്ഛുരേതാം സമ്യക്ത്വബുദ്ധിം വിഷയേ നിഹന്യാത്    65   
ഭോഗ്യേ നരഃ കാമജയേച്ഛുരേതാം സുഖത്വബുദ്ധിം വിഷയേ നിഹന്യാത്   
യാവത്സുഖത്വഭ്രമധീഃ പദാർഥേ താവന്ന ജേതും പ്രഭവേദ്ധി കാമം    66   
സങ്കൽപാനുദയേ ഹേതുര്യഥാഭൂതാർഥദർശനം   
അനർഥചിന്തനം ചാഭ്യാം നാവകാശോƒസ്യ വിദ്യതേ    67   
രത്നേ യദി ശിലാബുദ്ധിർജായതേ വാ ഭയം തതഃ   
സമീചീനത്വധീർനൈതി നോപാദേയത്വധീരപി    68   
യതാർഥദർശനം വസ്തുന്യനർഥസ്യാപി ചിന്തനം   
സങ്കൽപസ്യാപി കാമസ്യ തദ്വധോപായ ഇഷ്യതേ    69   

   6    നിർലോഭത്വം    
ധനം ഭയനിബന്ധനം സതതദുഃഖസംവർധനം
      പ്രചണ്ഡതരകർദനം സ്ഫുടിതബന്ധുസംവർധനൻ   
വിശിഷ്ടഗുണബാധനം കൃപണധീസമാരാധനം
      ന മുക്തിഗതിസാധനം ഭവതി നാപി ഹൃച്ഛോധനം    70   
രാജ്ഞോഭയം ചോരമയം പ്രമാദാദ്ഭയം തഥാ ജ്ഞാതിഭയം ച വസ്തുതഃ   
ധനം ഭയഗ്രസ്തമനർഥമൂലം സതാം നൈവ സുഖായ കൽപതേ    71   
ആർജനേ രക്ഷണേ ദാനേ വ്യയേ വാപി ച വസ്തുതഃ   
ദുഃഖമേവ സദാ നൄണാം ന ധനം സുഖ സാധനം    72   
സതാമപി പദാർഥസ്യ ലാഭാല്ലോഭഃ പ്രവർധതേ   
വിവേകോ ലുപ്യതേ ലോഭാത്തസ്മിംല്ലുപ്തേ വിനശ്യതി    73   
ദഹത്യലാഭേ നിഃസത്വം ലാഭേ ലോഭോ ദഹത്യമും   
തസ്മാത്സന്താപകം വിത്തം കസ്യ സൗഖ്യം പ്രയച്ഛതി    74   
ഭോഗേന മത്തതാ ജന്തോർദാനേന പുനരുദ്ഭവഃ   
വൃഥൈവോഭയഥാ വിത്തം നാസ്ത്യേവ ഗതിരന്യഥാ    75   
ധനേന മദവൃദ്ധിഃ സ്യാന്മദേന സ്മൃതിനാശനം   
സ്മൃതിനാശാദ്ബുദ്ധിനാശോ ബുദ്ധിനാശാത്പ്രണശ്യതി    76   
സുഖയതി ധനമേവേത്യന്തരാശാപിശാച്യാ
      ദൃഢതരമുപഗൂഢോ മൂഢലോകോ ജഡാത്മാ   
നിവസതി തദുപാന്തേ സന്തതം പ്രേക്ഷമാണോ
      വ്രജതി തദപി പശ്ചാത്പ്രാണമേതസ്യ ഹൃത്വാ    77   
സമ്പന്നോƒന്ധവദേവ കിഞ്ചിദപരം നോ വീക്ഷതേ ചക്ഷുഷാ
      സദ്ഭിർവർജിതമാർഗ ഏവ ചരതി പ്രോത്സാരിതോ ബാലിശൈഃ   
തസ്മിന്നേവ മുഹുഃ സ്ഖലൻപ്രതിപദം ഗത്വാന്ധകൂപേ പത-
      ത്യസ്യാന്ധത്വനിവർതകൗഷധമിദം ദാരിദ്ര്യമേവാഞ്ജനം    78   
ലോഭഃ ക്രോധശ്ച ദംഭശ്ച മദോ മത്സര ഏവ ച   
വർധതേ വിത്തസമ്പ്രാപ്ത്യാ കഥം തച്ചിത്തശോധനം    79   
അലാഭാദ്ദ്വിഗുണം ദുഃഖം വിത്തസ്യ വ്യയസംഭവേ   
തതോƒപി ത്രിഗുണം ദുഃഖം ദുർവ്യയേ വിദുഷാമപി    80   
നിത്യാഹിതേന വിത്തേന ഭയചിന്താനപായിനാ   
ചിത്തസ്വാസ്ഥ്യം കുതോ ജന്തോഗൃഹസ്ഥേനാഹിനാ യഥാ    81   
കാന്താരേ വിജനേ വനേ ജനപദേ സേതൗ നിരീതൗ ച വാ
      ചോരൈർവാപി തഥേതരൈർനരവരൈര്യുക്തോ വിയുക്തോƒപി വാ   
നിഃസ്വഃ സ്വസ്ഥതയാ സുഖേന വസതി ഹ്യാദ്രീയമാണോ ജനൈഃ 
      ക്ലിശ്നാത്യേവ ധനീ സദാകുലമതിർഭീതശ്ച പുത്രാദപി    82   
തസ്മാദനർഥസ്യ നിദാനമർഥഃ പുമർഥസിദ്ധിർന ഭവത്യനേന   
തതോ വനാന്തേ നിവസന്തി സന്തഃ സംന്യസ്യ സർവം പ്രതികൂലമർഥം    83   
ശ്രദ്ധാഭക്തിമതിം സതീം ഗുണവതീം പുത്രാഞ്ഛൃതാൻസംമതാ-
      നക്ഷയ്യം വസുധാനുഭോഗവിഭവൈഃ ശ്രീസുന്ദരം മന്ദിരം   
സർവം നശ്വരമിത്യവേത്യ കവയഃ ശ്രുത്യുക്തിഭിര്യുക്തിഭിഃ
      സംന്യസ്യന്ത്യപരേ തു തത്സുഖമിതി ഭ്രാമ്യന്തി ദുഃഖാർണവേ    84   
സുഖമിതി മലരാശൗ യേ രമന്തേƒത്ര ഗേഹേ
      ക്രിമയ ഇവ കലത്രക്ഷേത്രപുത്രാനുഷക്ത്യാ   
സുരപദ ഇവ തേഷാം നൈവ മോക്ഷപ്രസംഗ-
      സ്ത്വപി തു നിരയഗർഭാവാസദുഃഖപ്രവാഹഃ    85   
യേഷാമാശാ നിരാശാ സ്യാദ്ദാരാപത്യധനാദിഷു   
തേഷാം സിദ്ധ്യതി നാന്യേഷം മോക്ഷാശാഭിമുഖീ ഗതിഃ    86   
സത്കർമക്ഷതപാപ്മനാം ശ്രുതിമതാം സിദ്ധാത്മനാം ധീമതാം
      നിത്യാനിത്യപദാർഥശോധനമിദം യുക്ത്യാ മുഹുഃ കുർവതാം   
തസ്മാദുത്ഥമഹാവിരക്ത്യസിമതാം മോക്ഷൈകകാങ്ക്ഷാവതാം 
      ധന്യാനാം സുലഭം സ്ത്രിയാദിവിഷയേഷ്വാശാലതാച്ഛേദനം    87   
സംസാരമൃത്യോർബലിനഃ പ്രവേഷ്ടും ദ്വാരാണി തു ത്രീണി മഹാന്തി ലോകേ   
കാന്താ ച ജിഹ്വാ കനകം ച താനി രുണദ്ധി യസ്തസ്യ ഭയം ന മൃത്യേഃ    88   
മുക്തിശ്രീനഗരസ്യ ദുർജയതരം ദ്വാരം യദസ്ത്യാദിമം 
      തസ്യ ദ്വേ അരരേ ധനം ച യുവതീ താഭ്യാം പിനദ്ധം ദൃഢം    
കാമാഖ്യാർഗലദാരുണാ ബലവതാ ദ്വാരം തദേതത്ത്രയം 
      ധീരോ യസ്തു ഭിനത്തി സോƒർഹതി സുഖം ഭോക്തും വിമുക്തിശ്രിയഃ    89   
ആരൂഢസ്യ വിവേകാശ്വം തീവ്രവൈരാഗ്യഖഡ്ഗിനഃ   
തിതിക്ഷാവർമയുക്തസ്യ പ്രതിയോഗീ ന ദൃശ്യതേ    90   
വിവേകജാം തീവ്രവിരക്തിമേവ
      മുക്തേർനിദാനം നിഗദന്തി സന്തഃ   
തസ്മാദ്വിവേകീ വിരതിം മുമുക്ഷുഃ
      സമ്പാദയേത്താം പ്രഥമം പ്രയത്നാത്    91   
പുമാനജാതനിർവേദോ ദേഹബന്ധം ജിഹാസിതും   
ന ഹി ശക്നോതി നിർവേദോ ബന്ധഭേദോ മഹാനസൗ    92   
വൈരാഗ്യരഹിതാ ഏവ യമാലയ ഇവാലയേ   
ക്ലിശ്നന്തി ത്രിവിധൈസ്താപൈർമോഹിതാ അപി പണ്ഡിതാഃ    93   
ശമോ ദമസ്തിതിക്ഷോപരതിഃ ശ്രദ്ധാ തതഃ പരം   
സമാധാനമിതി പ്രോക്തം ഷഡേവൈതേ ശമാദയഃ    94   
  
   7    ശമഃ   
ഏകവൃത്ത്യൈവ മനസഃ സ്വലക്ഷ്യേ നിയതസ്ഥിതിഃ   
ശമ ഇത്യുച്യതേ സദ്ഭിഃ ശമലക്ഷണവേദിഭിഃ    95   
ഉത്തമോ മധ്യമശ്ചൈവ ജഘന്യ ഇതി ച ത്രിധാ   
നിരൂപിതോ വിപശ്ചിദ്ഭിഃ തത്തല്ലക്ഷണവേദിഭിഃ    96   
സ്വവികാരം പരിത്യജ്യ വസ്തുമാത്രതയാ സ്ഥിതിഃ   
മനസഃ സോത്തമാ ശാന്തിർബ്രഹ്മനിർവാണലക്ഷണാ    97   
പ്രത്യക്പ്രത്യയസന്താനപ്രവാഹകരണം ധിയഃ   
യദേഷാ മധ്യമാ ശാന്തിഃ ശുദ്ധസത്ത്വൈകലക്ഷണാ    98   
വിഷയവ്യാപൃതിം ത്യക്ത്വാ ശ്രവണൈകമനസ്ഥിതിഃ   
മനസശ്ചേതര ശാന്തിർമിശ്രസത്ത്വൈകലക്ഷണാ    99   
പ്രാച്യോദീച്യാംഗസദ്ഭാവേ ശമഃ സിദ്ധ്യതി നാനഥാ   
തീവ്രാ വിരക്തിഃ പ്രാച്യാംഗമുദീച്യാംഗം ദമാദയഃ    100   
കാമഃ ക്രോധശ്ച ലോഭശച മദോ മോഹശ്ച മത്സരഃ   
ന ജിതാഃ ഷഡിഭേ യേന തസ്യ ശാന്തിർന സിദ്ധ്യതി    101   
ശബ്ദാദിവിഷയേഭ്യോ യോ വിഷവന്ന നിവർതതേ   
തീവ്രമോക്ഷേച്ഛയാ ഭിക്ഷോസ്തസ്യ ശാന്തിർന സിദ്ധ്യതി    102   
യേന നാരാധിതോ ദേവോ യസ്യ നോ ഗുർവനുഗ്രഹഃ   
ന വശ്യം ഹൃദയം യസ്യ തസ്യ ശാന്തിർന സിദ്ധ്യതി    103   

  
   8    മനഃപ്രസാദഃ    
മനഃപ്രസാദസിദ്ധ്യർഥം സാധനം ശ്രൂയതാം ബുധൈഃ   
മനഃപ്രസാദോ യത്സത്ത്വേ യദഭാവേ ന സിദ്ധ്യതി    104   
ബ്രഹ്മചര്യമഹിംസാ ച ദയാ ഭൂതേഷ്വവക്രതാ   
വിഷയേഷ്വതിവൈതൃഷ്ണ്യം ശൗചം ദംഭവിവർജനം    105   
സത്യം നിർമമതാ സ്ഥൈര്യമഭിമാനവിസർജനം   
ഈശ്വരധ്യാനപരതാ ബ്രഹ്മവിദ്ഭിഃ സഹസ്ഥിതിഃ    106   
ജ്ഞാനശാസ്ത്രൈകപരതാ സമതാ സുഖദുഃഖയോഃ   
മാനാനാസക്തിരേകാന്തശീലതാ ച മുമുക്ഷുതാ    107   
യസ്യൈതദ്വിദ്യതേ സർവം തസ്യ ചിത്തം പ്രസീദതി   
ന ത്വേതദ്ധർമശൂന്യസ്യ പ്രകാരാന്തരകോടിഭിഃ    108   
സ്മരണം ദർശനം സ്ത്രീണാം ഗുണകർമാനുകീർതനം   
സമീചീനത്വധീസ്താസു പ്രീതിഃ സംഭാഷണം മിഥഃ    109   
സഹവാസശ്ച സംസർഗോƒഷ്ടധാ മൈഥുനം വിദുഃ   
ഏതദ്വിലക്ഷണം ബ്രഹ്മചര്യം ചിത്തപ്രസാദകം    110   
അഹിംസാ വാങ്മനഃകായൈഃ പ്രാണിമാത്രാപ്രപീഡനം   
സ്വാത്മവത്സർവഭൂതേഷു കായേന മനസാ ഗിരാ    111   
അനുകമ്പാ ദയാ സൈവ പ്രോക്താ വേദാന്തവേദിഭിഃ   
കരണത്രിതയഷ്വേകരൂപതാƒവക്രതാ മതാ    112   
ബ്രഹ്മാദിസ്ഥാവരാന്തേഷു വൈരാഗ്യം വിഷയേഷ്വനു   
യഥൈവ കാകവിഷ്ഠായാം വൈരാഗ്യം തദ്ധി നിർമലം    113   
ബാഹ്യമാഭ്യന്തരം ചേതി ദ്വിവിധം ശൗചമുച്യതേ   
മൃജ്ജലാഭ്യാം കൃതം ശൗചം ബാഹ്യം ശാരീരികം സ്മൃതം    114   
അജ്ഞാനദൂരീകരണം മാനസം ശൗചമാന്തരം   
അന്തഃശൗചേ സ്ഥിതേ സമ്യഗ്ബാഹ്യം നാവശ്യകം നൃണാം    115   
ധ്യാനപൂജാദികം ലോകേ ദ്രഷ്ടര്യേവ കരോതി യഃ   
പാരമാർഥികധീഹീനഃ സ ദംഭാചാര ഉച്യതേ    116   
പുംസസ്തഥാനാചരണമദംഭിത്വം വിദുർബുധാഃ   
യസ്ത്വേന ദൃഷ്ടം സമ്യക്ച ശ്രുതം തസ്യൈവ ഭാഷണം    117   
സത്യമിത്യുച്യതേ ബ്രഹ്മ സത്യമിത്യഭിഭാഷണം   
ദേഹാദിഷു സ്വകീയത്വദൃഢബുദ്ധിവിസർജനം    118   
നിർമമത്വം സ്മൃതം യേന കൈവല്യം ലഭതേ ബുധഃ   
ഗുരുവേദാന്തവചനൈർനിശ്ചിതാർഥേ ദൃഢസ്ഥിതിഃ    119   
തദേകവൃത്ത്യാ തത്സ്ഥൈര്യം നൈശ്ചല്യം ന തു വർഷ്മണഃ   
വിദ്യൈശ്വര്യതപോരൂപകുലവർണാശ്രമാദിഭിഃ    120   
സഞ്ജാതാഹങ്കൃതിത്യാഗസ്ത്വഭിമാനവിസർജനം   
ത്രിഭിശ്ച കരണൈഃ സമ്യഗ്ധിത്വാ വൈഷയികീം ക്രിയാം    121   
സ്വാത്മൈകചിന്തനം യത്തദീശ്വരധ്യാനഭീരിതം   
ഛായേവ സർവദാ വാസോ ബ്രഹ്മവിദ്ധിഃ സഹസ്ഥിതിഃ    122   
യദ്യദുക്തം ജ്ഞാനശാസ്ത്രേ ശ്രവണാദികമേഷു യഃ   
നിരതഃ കർമധീഹീനോ ജ്ഞാനനിഷ്ഠഃ സ ഏവ ഹി    123   
ധനകാന്താജ്വരാദീനാം പ്രാപ്തകാലേ സുഖാദിഭിഃ   
വികാരഹീനതൈവ സ്യാത്സുഖദുഃഖസമാനതാ    124   
ശ്രേഷ്ഠം പൂജ്യം വിദിത്വാ മാം മാനയന്തു ജനാ ഭുവി   
ഇത്യാസക്ത്യാ വിഹീനത്വം മാനാനാസക്തിരുച്യതേ    125   
സച്ചിന്തനസ്യ സംബാധോ വിഘ്നോƒയം നിർജനേ തതഃ   
സ്ഥേയമിത്യേക ഏവാസ്തി ചേത്സൈവൈകാന്തശീലതാ    126   
സംസാരബന്ധനിർമുക്തിഃ കദാ ഝടിതി മേ ഭവേത്   
ഇതി യാ സുദൃഢാ ബുദ്ധിരീരിതാ സാ മുമുക്ഷുതാ    127   
ബ്രഹ്മചര്യാദിഭിർധമൈർബുർദ്ധേർദോശനിവൃത്തയേ   
ദണ്ഡനം ദമ ഇത്യാഹുർദമശബ്ദാർഥകോവിദാഃ    128   
തത്തദ്വൃത്തിനിരോധേന ബാഹ്യേന്ദ്രിയവിനിഗ്രഹഃ    
യോഗിനോ ദമ ഇത്യാഹുർമനസഃ ശാന്തിസാധനം    129   
ഇന്ദ്രിയേഷ്വിന്ദ്രിയാർഥേഷു പ്രവൃത്തേഷു യദൃച്ഛയാ   
അനുധാവതി താന്യേവ മനോ വായുമിവാനലഃ    130   
ഇന്ദ്രിയേഷു നിരുദ്ധേഷു ത്യക്ത്വാ വേഗം മനഃ സ്വയം   
സത്ത്വഭാവമുപാദത്തേ പ്രസാദസ്തേന ജായതേ    
പ്രസന്നേ സതി ചിത്തേƒസ്യ മുക്തിഃ സിദ്ധ്യതി നാന്യഥാ    131   
മനഃപ്രസാദസ്യ നിദാനമേവ 
         നിരോധനം യത്സകലേന്ദ്രിയാണാം   
ബാഹ്യേന്ദ്രിയേ സാധു നിരുധ്യമാനേ 
         ബാഹ്യാർഥഭോഗേ മനസോ വിയുജ്യതേ    132   
തേന സ്വദൗഷ്ട്യം പരിമുച്യ ചിത്തം
         ശനൈഃ ശനൈഃ ശാന്തിമുപാദദാതി   
ചിത്തസ്യ ബാഹ്യാർഥവിമോക്ഷമേവ 
         മോക്ഷം വിദുർമോക്ഷണലക്ഷണജ്ഞാഃ    133   
ദമം വിനാ സാധു മനഃപ്രസാദ-
         ഹേതും ന വിദ്മഃ സുകരം മുമുക്ഷോഃ   
ദമേന ചിത്തം നിജദോഷജാതം
         വിസൃജ്യ ശാന്തിം സമുപൈതി ശീഘ്രം    134   
പ്രാണായാമാദ്ഭവതി മനസോ നിശ്ചലത്വം പ്രസാദോ
         യസ്യാപ്യസ്യ പ്രതിനിയതദിഗ്ദേശകാലാദ്യവേക്ഷ്യ   
സമ്യഗ്ദൃഷ്ട്യാ ക്വചിദപി തയാ നോ ദമോ ഹന്യതേ തത്
         കുര്യാദ്ധീമാന്ദമമനലസശ്ചിത്തശാന്ത്യൈ പ്രയത്നാത്    135   
സർവേന്ദ്രിയാണാം ഗതിനിഗ്രഹേണ 
         ഭോഗ്യേഷു ദോഷാദ്യവമർശനേന   
ഈശപ്രസാദാച്ച ഗുരോഃ പ്രസാദാ-
         ച്ഛാന്തിം സമായാത്യചിരേണ ചിത്തം    136   
ആധ്യാത്മികാദി യദ്ദുഃഖം പ്രാപ്തം പ്രാരബ്ധവേഗതഃ   
അചിന്തയാ തത്സഹനം തിതിക്ഷേതി നിഗദ്യതേ    137   
രക്ഷാ തിതിക്ഷാസദൃശീ മുമുക്ഷോ-
         ർന വിദ്യതേƒസൗ പവിനാ ന ഭിദ്യതേ   
യാമേവ ധീരാഃ കവചീവ വിഘ്നാ-
         ൻസർവാംസ്തൃണീകൃത്യ ജയന്തി മായാം    138   
ക്ഷമാവതാമേവ ഹി യോഗസിദ്ധിഃ 
         സ്വാരാജ്യലക്ഷ്മീസുഖഭോഗസിദ്ധിഃ   
ക്ഷമാവിഹിനാ നിപതന്തി വിഘ്നൈ-
         ർവതൈർഹതാ  പർണചയാ ഇവ ദ്രുമാത്    139   
തിതിക്ഷയാ തപോദാനം യജ്ഞസ്തീർഥം വ്രതം ശ്രുതം   
ഭൂതിഃ സ്വർഗോƒപവർഗശ്ച പ്രാപ്യതേ തത്തദർഥിഭിഃ    140   
ബ്രഹ്മചര്യമഹിംസാ ച സാധൂനാമപ്യഗഹർണം   
പരാക്ഷേപാദിസഹനം തിതിക്ഷോരേവ സിദ്ധ്യതി    141   
സാധനേഷ്വപി സർവേഷു തിതിക്ഷോത്തമസാധനം   
യത്ര വിഘ്നാഃ പലായന്തേ ദൈവികാ അപി ഭൗതികാഃ    142   
തിതിക്ഷോരേവ വിഘ്നേഭ്യസ്ത്വനിവർതിതചേതസഃ   
സിദ്ധ്യന്തി സിദ്ധയഃ സർവാ അണിമാദ്യാഃ സമൃദ്ധയഃ    143   
തസ്മാന്മുമുക്ഷോരധികാ തിതിക്ഷാ
         സമ്പാദനീയേപ്സിതകാര്യസിദ്ധ്യൈ   
തീവ്രാ മുമുക്ഷാ ച മഹത്യുപേക്ഷാ
         ചോഭേ തിതിക്ഷാസഹകാരികാരണം    144   
തത്തത്കാലസമാഗതാമയതതേഃ ശാന്ത്യൈ പ്രവൃത്തോ യദി
         സ്യത്തത്തത്പരിഹാരകൗഷധരതസ്തച്ചിന്തനേ തത്പരഃ   
തദ്ഭിക്ഷുഃ ശ്രവണാദിധർമരഹിതോ ഭൂത്വാ മൃതശ്ചേത്തതഃ 
         കിം സിദ്ധം ഫലമാപ്നുയാദുഭയഥാ ഭ്രഷ്ടോ ഭവേത്സ്വാർഥതഃ    145   
യോഗമഭ്യസ്യതോ ഭിക്ഷോര്യോഗാച്ചലിതചേതസഃ   
പ്രാപ്യ പുണ്യകൃതാംലോകാനിത്യാദി പ്രാഹ കേശവഃ    146   
ന തു കൃത്വൈവ സംന്യാസം തൂഷ്ണിമേവ മൃതസ്യ ഹി   
പുണ്യലോകഗതിം ബ്രൂതേ ഭഗവാന്ന്യാസമാത്രതഃ    147   
ന ച സംന്യസനാദേവ സിദ്ധിം സമധിഗച്ഛതി   
ഇത്യനുഷ്ഠേയസന്ത്യാഗാത്സിദ്ധ്യഭാവമുവാച ച    148   
തസ്മാത്തിതിക്ഷയാ സോഢ്വാ തത്തദ്ദുഃഖമുപാഗതം   
കുര്യാച്ഛക്ത്യനുരൂപേണ ശ്രവണാദി ശനൈഃ ശനൈഃ    149   
പ്രയോജനം തിതിക്ഷായാഃ സാധിതായാഃ പ്രയത്നതഃ   
പ്രാപ്തദുഃഖാസഹിഷ്ണുത്വേ ന കിഞ്ചിദപി ദൃശ്യതേ    150   

   9    സംന്യാസഃ     
സാധനത്വേന ദൃഷ്ടാനാം സർവേഷാമപി കർമണാം   
വിധിനാ യഃ പരിത്യാഗഃ സ സംന്യാസഃ സതാം മതഃ    151   
ഉപരമയതി കർമാണീത്യുപരതിശബ്ദേന കഥ്യതേ ന്യാസഃ   
ന്യാസേന ഹി സർവേഷാം ശ്രുത്യാ പ്രോക്തോ വികർമണാം ത്യാഗഃ    152   
കർമണാ സാദ്ധ്യമാനസ്യാനിത്യത്വം ശ്രൂയതേ യതഃ   
കർമണാനേന കിം നിത്യഫലേപ്സോഃ പരമാർഥിനഃ    153   
ഉത്പാദ്യമാപ്യം സംസ്കാര്യം വികാര്യം പരിഗണ്യതേ   
ചതുർവിധം കർമസാധ്യം ഫലം നാന്യദിതഃ പരം    154   
നൈതദന്യതരം ബ്രഹ്മ കദാ ഭവിതുമർഹതി   
സ്വതഃസിദ്ധം സർവദാപ്തം ശുദ്ധം നിർമലമക്രിയം    155   
ന ചാസ്യ കശ്ചിജ്ജനിതേത്യാഗമേന നിഷിധ്യതേ   
കാരണം ബ്രഹ്മ തത്തസ്മാദ്ബ്രഹ്മ നോത്പാദ്യമിഷ്യതേ    156   
ആപ്ത്രപ്യയോസ്തു ഭേദശ്ചേദാപ്ത്രാ ചാപ്യമവാപ്യതേ   
ആപ്തൃസ്വരൂപമേവൈതദ്ബ്രഹ്മ നാപ്യം കദാചന    157   
മലിനസ്യൈവ സംസ്കാരോ ദർപണാദേരിഹേഷ്യതേ   
വ്യോമവന്നിത്യശുദ്ധസ്യ ബ്രഹ്മണോ നൈവ സംസ്ക്രിയാ    158   
കേന ദുഷ്ടേന യുജ്ജ്യേത വസ്തു നിർമലമക്രിയം   
യദ്യോഗാദാഗതം ദോഷം സംസ്കാരോ വിനിവർതയേത്    159   
നിർഗുണസ്യ ഗുണാധാനമപി നൈവോപപദ്യതേ   
കേവലോ നിർഗുണശ്ചേതി നൈർഗുണ്യം ശ്രൂയതേ യതഃ    160   
സാവയവസ്യ ക്ഷീരാദേർവസ്തുനഃ പരിണാമിനഃ   
യേന കേന വികാരിത്വം സ്യാന്നോ നിഷ്കർമവസ്തുനഃ    161   
നിഷ്കലം നിഷ്ക്രിയം ശാന്തം നിരവദ്യം നിരഞ്ജനം   
ഇത്യേവ വസ്തുനസ്തത്ത്വം ശ്രുതിയുക്തിവ്യവസ്ഥിതം    162   
തസ്മാന്ന കർമസാധ്യത്വം ബ്രഹ്മണോƒസ്തി കുതശ്ചന   
കർമസാധ്യം ത്വനിത്യം ഹി ബ്രഹ്മ നിത്യം സനാതനം    163   
ദേഹാദിഃ ക്ഷീയതേ ലോകേ യഥൈവം കർമണാ ചിതഃ   
തഥൈവാമുഷ്മികോ ലോകഃ സഞ്ചിതഃ പുണ്യകർമണാ    164   
കൃതകത്വമനിത്യത്വേ ഹേതുർജാഗർതി സർവദാ   
തസ്മാദനിത്യേ സ്വർഗാദൗ പണ്ഡിതഃ കോ നു മുഹ്യതി    165   
ജഗദ്ധേതോസ്തു നിത്യത്വം സർവേഷാമപി സംമതം    
ജഗദ്ധേതുത്വമസ്യൈവ വാവദീതി ശ്രുതിർമുഹുഃ    166   
ഐതദാത്മ്യമിദം സർവം തത്സത്യമിതി ച ശ്രുതിഃ   
അസ്യൈവ നിത്യതാം ബ്രൂതേ ജഗദ്ധേതോഃ സതഃ സ്ഫുടം    167   
ന കർമണാ ന പ്രജയാ ധനേനേതി സ്വയം ശ്രുതിഃ   
കർമണോ മോക്ഷഹേതുത്വം സാക്ഷാദേവ നിഷേധതി    168   
പ്രത്യഗ്ബ്രഹ്മവിചാരപൂർവമുഭയോരേകത്വബോധാദ്വിനാ
         കൈവല്യം പുരുഷസ്യ സിദ്ധ്യതി പരബ്രഹ്മാത്മതാലക്ഷണം   
ന സ്നാനൈരപി കീർതനൈരപി ജപൈർനോ കൃച്ഛ്രചാന്ദ്രായണൈ-
         ർനോ വാപ്യധ്വരയജ്ഞദാനനിഗമൈർനോ മന്ത്രതന്ത്രൈരപി    169   
ജ്ഞാനാദേവ തു കൈവല്യമിതി ശ്രുത്യാ നിഗദ്യതേ   
ജ്ഞാനസ്യ മുക്തിഹേതുത്വമന്യവ്യാവൃത്തിപൂർവകം    170   
വിവേകിനോ വിരക്തസ്യ ബ്രഹ്മനിത്യത്വവേദിനഃ   
തദ്ഭാവേച്ഛോരനിത്യാർഥേ തത്സാമഗ്ര്യേ കുതോ രതിഃ    171   
തസ്മാദനിത്യേ സ്വർഗാദൗ സാധനത്വേന ചോദിതം   
നിത്യം നൈമിത്തികം ചാപി സർവം കർമ സസാധനം    172   
മുമുക്ഷുണാ പരിത്യാജ്യം ബ്രഹ്മഭാവമഭീപ്സുനാ   
മുമുക്ഷോരപി കർമാസ്തു ശ്രവണം ചാപി സാധനം    173   
ഹസ്തവദ്വയമേതസ്യ സ്വകാര്യം സാധയിഷ്യതി   
യഥാ വിജൃംഭതേ ദീപോ ഋജുകരണകർമണാ    174   
യഥാ ശ്രവണജോ ബോധഃ പുംസോ വിഹിതകർമണാ   
അതഃ സാപേക്ഷിതം ജ്ഞാനമഥവാപി സമുച്ചയം    175   
മോക്ഷസ്യ സാധനമിതി വദന്തി ബ്രഹ്മവാദിനഃ   
മുമുക്ഷോര്യുജ്യതേ ത്യാഗഃ കഥം വിഹിതകർമണഃ    176   
ഇതി ശങ്കാ ന കർതവ്യാ മൂഢവത്പണ്ഡിതോത്തമൈഃ   
കർമണഃ ഫലമന്യത്തു ശ്രവണസ്യ ഫലം പൃഥക്    177   
വൈലക്ഷണ്യം ച സാമഗ്ര്യോശ്ചോഭയത്രാധികാരണോഃ   
കാമീ,കർമണ്യധികൃതോ നിഷ്കാമീ ശ്രവണേ മതഃ    178   
അർഥീ സമർഥ ഇത്യാദി ലക്ഷണം കർമിണോ മതം   
പരീക്ഷ്യ ലോകാനിത്യാദി ലക്ഷണം മോക്ഷകാങ്ക്ഷിണഃ    179   
മോക്ഷാധികാരീ സംന്യാസീ ഗൃഹസ്ഥഃ കില കർമണി   
കർമണഃ സാധനം ഭാര്യാസ്രുക്സ്രുവാദിപരിഗ്രഹഃ    180   
നൈവാന്യസാധനാപേക്ഷാ ശുശ്രൂഷോസ്തു ഗുരും വിനാ   
ഉപര്യുപര്യഹങ്കാരോ വർധതേ കർമണാ ഭൃശം    181   
അഹങ്കാരസ്യ വിച്ഛിത്തിഃ ശ്രവണേന പ്രതിക്ഷണം   
പ്രവർതകം കർമശാസ്ത്രം ജ്ഞാനശാസ്ത്രം നിവർതകം    182   
ഇത്യാദിവൈപരീത്യം തത്സാധനേ ചാധികാരിണോഃ   
ദ്വയോഃ പരസ്പരാപേക്ഷാ വിദ്യതേ ന കദാചന    183   
സാമഗ്ര്യോശ്ചോഭയോസ്തദ്വദുഭയത്രാധികാരിണോഃ   
ഊർധ്വം നയതി വിജ്ഞാനമധഃ പ്രാപയതി ക്രിയാ    184   
കഥമന്യോന്യസാപേക്ഷാ കഥം വാപി സസുച്ചയഃ   
യഥാഗ്നേസ്തൃണകൂടസ്യ തേജസസ്തിമിരസ്യ ച    185   
സഹയോഗോ ന ഘടതേ തഥൈവ ജ്ഞാനകർമണോഃ   
കിമൂപകുര്യജ്ജ്ഞാനസ്യ കർമ സ്വപ്രതിയോഗിനഃ    
യസ്യ സംനിധിമാത്രേണ സ്വയം ന സ്ഫൂർതിമൃച്ഛതി    186   
കോടീന്ധനാദ്രിജ്വലിതോƒപി വൻഹിഃ
     അർകസ്യ നാർഹത്യുപകർതുഭീഷത്   
യഥാ തഥാ കർമസഹസ്രകോടിഃ
     ജ്ഞാനസ്യ കിം നു സ്വയമേവ ലീയതേ    187   
ഏകകർത്രാശ്രയൗ ഹസ്തൗ കർമണ്യധികൃതാവുഭൗ   
സഹയോഗസ്തയോര്യുക്തോ ന തഥാ ജ്ഞാനകർമണോഃ    188   
കർത്രാ കർതുമകർതും വാപ്യന്യഥാ കർമ ശക്യതേ   
ന തഥാ വസ്തുനോ ജ്ഞാനം കർതൃതന്ത്രം കദാചന    189
യഥാ വസ്തു തഥാ ജ്ഞാനം പ്രമാണേന വിജായതേ   
നാപേക്ഷതേ ച യകിഞ്ചിത്കർമ വാ യുക്തികൗശലം    190   
ജ്ഞാനസ്യ വസ്തുതന്ത്രത്വേ സംശയാദ്യുദയഃ കഥം   
അതോ ന വാസ്തവം ജ്ഞാനമിതി നോ ശങ്ക്യതാം ബുധൈഃ    191   
പ്രമാണാസൗഷ്ഠവവൃതം സംശയാദി ന വാസ്തവം   
ശ്രുതിപ്രമാണസുഷ്ഠുത്വേ ജ്ഞാനം ഭവതി വാസ്തവം    192   
വസ്തു താവത്പരം ബ്രഹ്മ നിത്യം സത്യം ധ്രുവം വിഭു   
ശ്രുതിപ്രമാണേ തജ്ജ്ഞാനം സ്യാദേവ നിരപേക്ഷകം    193   
രൂപജ്ഞാനം യഥാ സമ്യഗ്ദൃഷ്ടൗ സത്യാം ഭവേത്തഥാ    
ശ്രുതിപ്രമാണേ സത്യേവ ജ്ഞാനം ഭവതി വാസ്തവം    194   
ന കർമ യത്കിഞ്ചിദപേക്ഷതേ ഹി
         രൂപോപലബ്ധൗ പുരുഷസ്യ ചക്ഷുഃ   
ജ്ഞാനം തഥൈവ ശ്രവണാദിജന്യം
         വസ്തുപ്രകാശേ നിരപേക്ഷമേവ    195   
കർതൃതന്ത്രം ഭവേത്കർമ കർമതന്ത്രം ശുഭാശുഭം   
പ്രമാണതന്ത്രം വിജ്ഞാനം മായാതന്ത്രമിദം ജഗത്    196   
വിദ്യാം ചാവിദ്യാം ചേതി സഹോക്തിരിയമുപകൃതാ സദ്ഭിഃ   
സത്കർമോപാസനയോർന ത്വാത്മജ്ഞാനകർമണോഃ ക്വാപി    197   
നിത്യാനിത്യപദാർഥബോധരഹിതോ യശ്ചോഭയത്ര സ്രഗാ-
        ദ്യർഥാനാമനുഭൂതിലഗ്നഹൃദയോ നിർവിണ്ണബുദ്ധിർജനഃ   
തസ്യൈവാസ്യ ജഡസ്യ കർമം വിഹിതം ശ്രുത്യാ വിരജ്യാഭിതോ   
        മോക്ഷേച്ഛോർന വിധീയതേ തു പരമാനന്ദാർഥിനോ ധീമതഃ    198   
മോക്ഷേച്ഛയാ യദഹരേവ വിരജ്യതേƒസൗ
         ന്യാസസ്തദൈവ വിഹിതോ വിദുഷോ മുമുക്ഷോഃ    
ശ്രുത്യാ തയൈവ പരയാ ച തതഃ സുധീഭിഃ
         പ്രാമാണികോƒയമിതി ചേതസി നിശ്ചിതവ്യഃ    199   
സ്വാപരോക്ഷസ്യ വേദാദേഃ സാധനത്വം നിഷേധതി   
നാഹം വേദൈർന തപസേത്യാദിനാ ഭഗവാനപി    200   
പ്രവൃത്തിശ്ച നിവൃത്തിശ്ച ദ്വേ ഏതേ ശ്രുതിഗോചരേ   
പ്രവൃത്ത്യാ ബധ്യതേ ജന്തുർനിവൃത്ത്യാ തു വിമുച്യതേ    201   
യന്ന സ്വബന്ധോƒഭിമതോ മൂഢസ്യാപി ക്വചിത്തതഃ   
നിവൃത്തിഃ കർമസംന്യാസഃ കർതവ്യോ മോക്ഷകാങ്ക്ഷിഭിഃ    202   
ന ജ്ഞാനകർമണോര്യസ്മാത്സഹയോഗസ്തു യുജ്യതേ   
തസ്മാത്ത്യാജ്യം പ്രയത്നേന കർമം ജ്ഞാനേച്ഛുനാ ധ്രുവം    203   
ഇഷ്ടസാധനതാബുദ്ധ്യാ ഗൃഹീതസ്യാപി വസ്തുനഃ   
വിജ്ഞായ ഫൽഗുതാം പശ്ചാത്കഃ പുനസ്തത്പ്രതീക്ഷതേ    204   
ഉപരതിശബ്ദാർഥോ ഹ്യുപരമണം പൂർവദൃഷ്ടവൃത്തിഭ്യഃ   
സോƒയം മുഖ്യോ ഗൗണശ്ചേതി ച വൃത്ത്യാ ദ്വിരൂപതാം ധത്തേ    205   
വൃത്തേർദൃശ്യപരിത്യാഗോ മുഖ്യാർഥ ഇതി കഥ്യതേ   
ഗൗണാർഥഃ കർമസ്ംന്യാസഃ ശ്രുതേരംഗതയാ മതഃ    206   
പുംസഃ പ്രധാനസിദ്ധ്യർഥമംഗസ്യാശ്രയണം ധ്രുവം   
കർതവ്യമംഗഹീനം ചേത്പ്രധാനം നൈവ സിദ്ധ്യതി    207   
സംന്യസ്യേത്സുവിരക്തഃ സന്നിഹാമുത്രാർഥതഃ സുഖാത്   
അവിരക്തസ്യ സംന്യാസോ നിഷ്ഫലോƒയാജ്യയാഗവത്    208   
സംന്യസ്യ തു യതിഃ കുര്യാന്ന പൂർവവിഷയസ്മൃതിം   
താം താം തത്സ്മരണേ തസ്യ ജുഗുപ്സാ ജായതേ യതഃ    209   

   10    ശ്രദ്ധാ    
ഗുരുവേദാന്തവാക്യേഷു ബുദ്ധിര്യാ നിശ്ചയാത്മികാ   
സത്യമിത്യേവ സാ ശ്രദ്ധാ നിദാനം മുക്തിസിദ്ധയേ    210   
ശ്രദ്ധാവതാമേവ സതാം പുമർഥഃ
          സമീരിതഃ സിദ്ധ്യതി നേതരേഷാം   
ഉക്തം സുസൂക്ഷ്മം പരമാർഥതത്ത്വം
          ശ്രദ്ധത്സ്വ സോമ്യേതി ച വക്തി വേദഃ    211   
ശ്രദ്ധാവിഹീനസ്യ തു ന പ്രവൃത്തിഃ
          പ്രവൃത്തിശൂന്യസ്യ ന സാധ്യസിദ്ധിഃ   
അശ്രദ്ധയൈവാഭിഹതാശ്ച സർവേ
          മജ്ജന്തി സംസാരമഹാസമുദ്രേ    212   
ദൈവേ ച വേദേ ച ഗുരൗ ച മന്ത്രേ
          തീർഥേ മഹാത്മന്യപി മേഷജേ ച   
ശ്രദ്ധാ ഭവത്യസ്യ യഥാ യഥാന്ത-
          സ്തഥാ തഥാ സിദ്ധിരുദേതി പുംസാം    213   
അസ്തീത്യേവോപലബ്ധവ്യം വസ്തുസദ്ഭാവനിശ്ചയാത്   
സദ്ഭാവനിശ്ചയസ്തസ്യ ശ്രദ്ധയാ ശാസ്ത്രസിദ്ധയാ    214   
തസ്മാച്ഛ്രദ്ധാ സുസമ്പാദ്യാ ഗുരുവേദാന്തവാക്യയോഃ   
മുമുക്ഷഃ ശ്രദ്ദധാനസ്യ ഫലം സിദ്ധ്യതി നാന്യഥാ    215   
യഥാർഥവാദിതാ പുംസാം ശ്രദ്ധാജനനകാരണം   
വേദസ്യേശ്വരവാക്യത്വാദ്യഥാർഥത്വേ ന സംശയഃ    216   
മുക്തസ്യേശ്വരരൂപത്വാദ്ഗുരോർവാഗപി താദൃശീ   
തസ്മാത്തദ്വാക്യയോഃ ശ്രദ്ധാ സതാം സിദ്ധ്യതി ധീമതാം    217   

   11    സമ്യഗാധാനം     
ശ്രുത്യുക്താർഥാവഗാഹായ വിദുഷാ ജ്ഞേയവസ്തുനി   
ചിത്തസ്യ സമ്യഗാധാനം സമാധാനമിതീര്യതേ    218   
ചിത്തസ്യ സാധ്യൈകപരത്വമേവ
            പുമർഥസിദ്ധ്യേർനിയമേന കാരണം   
നൈവാന്യഥാ സിദ്ധ്യതി സാധ്യമീഷ-
            ന്മനഃപ്രമാദേ വിഫലഃ പ്രയത്നഃ    219   
ചിത്തം ച ദൃഷ്ടിം കരണം തഥാന്യ-
            ദേകത്ര ബധ്നാതി ഹി ലക്ഷ്യഭേത്താ   
കിഞ്ചിത്പ്രമാദേ സതി ലക്ഷ്യഭേത്തു-
            ർബാണപ്രയോഗോ വിഫലോ യഥാ തഥാ    220   
സിദ്ധേശ്ചിത്തസമാധാനമസാധാരണകാരണം   
യതസ്തതോ മുമുക്ഷൂണാം ഭവിതവ്യം സദാമുനാ    221   
അത്യന്തതീവ്രവൈരാഗ്യം ഫലലിപ്സാ മഹത്തരാ   
തദേതദുഭയം വിദ്യാത്സമാധാനസ്യ കാരണം    222   
ബഹിരംഗം ശ്രുതിഃ പ്രാഹ ബ്രഹ്മചര്യാദി മുക്തയേ   
ശമാദിഷട്കമേവൈതദന്തരംഗം വിദുർബുധാഃ    223   
അന്തരംഗം ഹി ബലവദ്ബഹിരംഗാദ്യതസ്തതഃ   
ശമാദിഷട്കം ജിജ്ഞാസോരവശ്യം ഭാവ്യമാന്തരം    224   
അന്തരംഗവിഹീനസ്യ കൃതശ്രവണകോടയഃ   
ന ഫലന്തി യഥാ യോദ്ധുരധീരസ്യാസ്ത്രസമ്പദഃ    225   

   12    മുമുക്ഷുത്വം   
ബ്രഹ്മാത്മൈകത്വവിജ്ഞാനാദ്യദ്വിദ്വാന്മോക്തുമിച്ഛതി   
സംസാരപാശബന്ധം തന്മുമുക്ഷുത്വം നിഗദ്യതേ    226   
സാധനാനാം തു സർവേഷാം മുമുക്ഷാ മൂലകാരണം   
അനിച്ഛോരപ്രവൃത്തസ്യ ക്വ ശ്രുതിഃ ക്വ നു തത്ഫലം    227   
തീവ്രമധ്യമമന്ദാതിമന്ദഭേദാശ്ചതുർവിധാഃ   
മുമുക്ഷാ തത്പ്രകാരോƒപി കീർത്യതേ ശ്രൂയതാം ബുധൈഃ    228   
താപൈസ്ത്രിഭിർനിത്യമനേകരൂപൈഃ
       സന്തപ്യമാനോ ക്ഷുഭിതാന്തരാത്മാ   
പരിഗ്രഹം സർവമനർഥബുദ്ധ്യാ 
       ജഹാതി സാ തീവ്രതരാ മുമുക്ഷാ    229   
താപത്രയം തീവ്രമവേക്ഷ്യ വസ്തു
       ദൃഷ്ട്വാ കലത്രം തനയാന്വിഹാതും   
മധ്യേ ദ്വയോർലോഡനമാത്മനോ യത്
       സൈഷാ മതാ മാധ്യമികീ മുമുക്ഷാ    230   
മോക്ഷസ്യ കാലോƒസ്തി കിമദ്യ മേ ത്വരാ
        ഭക്ത്യൈവ ഭോഗാൻകൃതസർവകാര്യഃ   
മുക്ത്യൈ യതിഷ്യേƒഹമഥേതി ബുദ്ധി-
        രേഷൈവ മന്ദാ കഥിതാ മുമുക്ഷാ    231   
മാർഗേ പ്രയാതുർമണിലാഭവന്മേ
        ലഭേത മോക്ഷോ യദി തർഹി ധന്യഃ   
ഇത്യാശയാ മൂഢധിയാം മതിര്യാ
        സൈഷാതിമന്ദാഭിമതാ മുമുക്ഷാ    232   
ജന്മാനേകസഹസ്രേഷു തപസാരാധിതേശ്വരഃ   
തേന നിഃശേഷനിർധൂതഹൃദയസ്ഥിതകൽമഷഃ    233   
ശാസ്ത്രവിദ്ഗുണദോഷജ്ഞോ ഭോഗ്യമാത്രേ വിനിസ്പൃഹഃ   
നിത്യാനിത്യപദാർഥജ്ഞോ മുക്തികാമോ ദൃഢവ്രതഃ    234   
നിഷ്ടപ്തമഗ്നിനാ പാത്രമുദ്വാസ്യ ത്വരയാ യഥാ   
ജഹാതി ഗേഹം തദ്വച്ച തീവ്രമോക്ഷേച്ഛയാ ദ്വിജഃ    235   
സ ഏവ സദ്യസ്തരതി സംസൃതിം ഗുർവനുഗ്രഹാത്   
യസ്തു തീവ്രമുമുക്ഷുഃ സ്യാത്സ ജീവന്നേവ മുച്യതേ    236   
ജന്മാന്തരേ മധ്യമസ്തു തദന്യസ്തു യുഗാന്തരേ   
ചതുർഥഃ കൽപകോട്യാം വാ നൈവ ബന്ധാദ്വിമുച്യതേ    237   
നൃജന്മ ജന്തോരതിദുർലഭം വിദ്ദു-
           സ്തതോƒപി പുംസ്ത്വം ച തതോ വിവേകഃ   
ലബ്ധ്വാ തദേതത്ത്രിതയം മഹാത്മാ
           യതേത മുക്ത്യൈ സഹസാ വിരക്തഃ    238   
പുത്രമിത്രകലത്രാദിസുഖം ജന്മനി ജന്മനി   
മർത്യത്വം പുരുഷത്വം ച വിവേകശ്ച ന ലഭ്യതേ    239   
ലബ്ധ്വാ സുദുർലഭതരം നരജന്മ ജന്തു-
            സ്തത്രാപി പൗരുഷമതഃ സദസദ്വിവേകം   
സമ്പ്രാപ്യ ചൈഹികസുഖാഭിരതോ യദി സ്യാ-
            ദ്ധിക്തസ്യ ജന്മ കുമതേഃ പുരുഷാധമസ്യ    240   
ഖാദതേ മോദതേ നിത്യം ശുനകഃ സൂകരഃ ഖരഃ   
തേഷാമേഷാം വിശേഷഃ കോ വൃത്തിര്യേഷാം തു തൈഃ സമാ    241   
യാവന്നാശ്രയതേ രോഗോ യാവന്നാക്രമതേ ജരാ   
യാവന്ന ധീർവിപര്യേതി യാവന്മൃത്യും പശ്യതി    242   
താവദേവ നരഃ സ്വസ്ഥഃ സാരഗ്രഹണതത്പരഃ   
വിവേകീ പ്രയതേതാശു ഭവബന്ധവിമുക്തയേ    243   
ദേവർഷിപിതൃമർത്യർണബന്ധമുക്താസ്തു കോടിശഃ   
ഭവബന്ധവിമുക്തസ്തു യഃ കശ്ചിദ്ബ്രഹ്മവിത്തമഃ    244   
അന്തർബന്ധേന ബദ്ധസ്യ കിം ബഹിർബന്ധമോചനൈഃ   
തദന്തർബന്ധമുക്ത്യർഥം ക്രിയതാം കൃതിഭിഃ കൃതിഃ    245   
കൃതിപര്യവസാനൈവ മതാ തീവ്രമുമുക്ഷുതാ   
അന്യാ തു രഞ്ജനാമാത്രാ യത്ര നോ ദൃശ്യതേ  കൃതിഃ    246   
ഗേഹാദിസർവമപഹായ ലഘുത്വബുദ്ധ്യാ
            സൗഖ്യേച്ഛയാ സ്വപതിനാനലമാവിവിക്ഷോഃ   
കാന്താജനസ്യ നിയതാ സുദൃഢാ ത്വരാ യാ
            സൈഷാ ഫലാന്തഗമനേ കരണം മുമുക്ഷോഃ    247   
നിത്യാനിത്യവിവേകശ്ച ദേഹക്ഷണികതാമതിഃ   
മൃത്യോർഭീതിശ്ച താപശ്ച മുമുക്ഷാവൃദ്ധികാരണം    248   
ശിരോ വിവേകസ്ത്വത്യന്തം വൈരാഗ്യം വപുരുച്യതേ   
ശമാദയഃ ഷഡംഗാനി മോക്ഷേച്ഛാ പ്രാണ ഇഷ്യതേ    249   
ഈദൃശാംഗസമായുക്തോ ജിജ്ഞാസുര്യുക്തികോവിദഃ   
ശൂരോ മൃത്യും നിഹന്ത്യേവ സമ്യഗ്ജ്ഞാനാസിനാ ധ്രുവം    250   
ഉക്തസാധനസമ്പന്നോ ജിജ്ഞാസുര്യതിരാത്മനഃ   
ജിജ്ഞാസായൈ ഗുരും ഗച്ഛേത്സമിത്പാണിർനയോജ്ജലഃ    251   
ശ്രോത്രിയോ ബ്രഹ്മനിഷ്ഠോ യഃ പ്രശാന്തഃ സമദർശനഃ   
നിർമമോ നിരഹങ്കാരോ നിർദ്വന്ദ്വോ നിഷ്പരിഗ്രഹഃ    252
അനപേക്ഷഃ ശുചിർദക്ഷഃ കരുണാമൃതസാഗരഃ   
ഏവംലക്ഷണസമ്പന്നഃ സ ഗുരുർബ്രഹ്മവിത്തമഃ    
ഉപാസാദ്യഃ പ്രയത്നേന ജിജ്ഞാസോഃ സ്വാർഥസിദ്ധയേ    253   
ജന്മാനേകശതൈഃ സദാദരയുജാ ഭക്ത്യാ സമാരാധിതോ
            ഭക്തൈർവൈദികലക്ഷണേന വിധിനാ സന്തുഷ്ട ഈശ സ്വയം   
സാക്ഷാച്ഛ്രീഗുരുമേത്യ കൃപയാ ദൃഗ്ഗോചരഃ സൻപ്രഭുഃ 
            തത്ത്വം സാധു വിബോധ്യ താരയതി തൻസംസാരദുഃഖാർണവാത്    254   
അവിദ്യാഹൃദയഗ്രന്ഥിവിമോക്ഷോƒപി ഭവേദ്യതഃ   
തമേവ ഗുരുരിത്യാഹുർഗുരുശബ്ദാർഥവേദിനഃ    255   
ശിവ ഏവ ഗുരുഃ സാക്ഷാത് ഗുരുരേവ ശിവഃ സ്വയം   
ഉഭയോരന്തരം കിഞ്ചിന്ന ദ്രഷ്ടവ്യം മുമുക്ഷുഭിഃ    256   
ബന്ധമുക്തം ബ്രഹ്മനിഷ്ഠം കൃതകൃത്യം ഭജേദ്ഗുരും   
യസ്യ പ്രസാദാത്സംസാരസാഗരോ ഗോഷ്പദായതേ    257   
ശുശ്രൂഷയാ സദാ ഭക്ത്യാ പ്രണാമൈർവിനയോക്തിഭിഃ   
പ്രസന്നം ഗുരുമാസാദ്യ പ്രഷ്ടവ്യം ജ്ഞേയമാത്മനഃ    258   
ഭഗവൻകരുണാസിന്ധോ ഭവസിന്ധോർഭവാംസ്തരിഃ   
യമാശ്രിത്യാശ്രമേണൈവ പരം പാരം ഗതാ ബുധാഃ    259   
ജന്മാന്തരകൃതാനന്തപുണ്യകർമഫലോദയഃ   
അദ്യേ സംനിഹിതോ യസ്മാത്ത്വത്കൃപാപാത്രമസ്മ്യഹം    260   
സമ്പ്രീതിമക്ഷ്ണോർവദനപ്രസാദ-
            മാനന്ദമന്തഃകരണസ്യ സദ്യഃ   
വിലോകനം ബ്രഹ്മവിദസ്തനോതി
            ഛിനത്തി മോഹം സുഗതിം വ്യനക്തി    261   
ഹുതാശനാനാം ശശിനാമിനാനാ-
            മപ്യർബുദം വാപി ന യന്നിഹന്തും   
ശക്നോതി തദ്ധാന്തമനന്തമാന്തരം
            ഹന്ത്യാത്മവേത്താ സകൃദീക്ഷണേന    262   
ദുഷ്പാരേ ഭവസാഗരേ ജനിമൃതിവ്യാധ്യാദിദുഃഖോത്കടേ 
            ഘോരേ പുത്രകലത്രമിത്രബഹുലഗ്രാഹാകരേ ഭീകരേ   
കർമോത്തുംഗതരംഗഭംഗനികരൈരാകൃഷ്യമാണോ മുഹു-
            ര്യാതായാതഗതിർഭ്രമേണ ശരണം കിഞ്ചിന്ന പശ്യാമ്യഹം    263   
കേന വാ പുണ്യശേഷേണ തവ പാദാംബുജദ്വയം   
ദൃഷ്ടവാനസ്മി മാമാർതം മൃത്യോസ്ത്രാഹി ദയാദൃശാ    264   
വദന്തമേവം ത്വം ശിഷ്യം ദൃഷ്ട്യൈവ ദയയാ ഗുരുഃ   
ദദ്യാദഭയമേതസ്മൈ മാ ഭൈഷ്ടേതി മുഹുർമുഹുഃ    265   
വിദ്വന്മൃത്യുഭയം ജഹീഹി ഭവതോ നാസ്ത്യേവ മൃത്യുഃ ക്വചി-
            ന്നിത്യസ്യ ദ്വയവർജിതസ്യ പരമാനന്ദാത്മനോ ബ്രഹ്മണഃ   
ഭ്രാന്ത്യാ കിഞ്ചിദവേക്ഷ്യ ഭീതമനസാ മിഥ്യാ ത്വയാ കഥ്യതേ   
            മാം ത്രാഹീതി ഹി സുപ്തവത്പ്രലപനം ശൂന്യാത്മകം തേ മൃഷാ    266   
നിദ്രാഗാഢതമോവൃതഃ കില ജനഃ സ്വപ്നേ ഭുജംഗാദിനാ
            ഗ്രസ്തം സ്വം സമവേക്ഷ്യ യത്പ്രലപതി ത്രാസാദ്ധതോƒസ്മീത്യലം   
ആപ്തേന പ്രതിബോധിതഃ കരതലേനാതഡ്യ പൃഷ്ടഃ സ്വയം
            കിഞ്ചിന്നേതി വദത്യമുഷ്യ വചനം സ്യാത്തത്കിമർഥം വദ    267   
രജ്ജോസ്തു തത്ത്വമനവേക്ഷ്യ ഗൃഹീതസർപ-
            ഭാവഃ പുമാനയമഹിർവസതീതി മോഹാത്   
ആക്രോശതി പ്രതിബിഭേതി ച കമ്പതേ ത-
            ന്മിഥ്യൈവ നാത്ര ഭുജഗോƒസ്തി വിചാര്യമാണേ    268   
തദ്വത്ത്വയാപ്യാത്മന ഉക്തമേത-
            ജ്ജന്മാപ്യയവ്യാധിജരാധിദുഃഖം   
മൃഷൈവ സർവം ഭ്രമകൽപിതം തേ
            സമ്യഗ്വിചാര്യാത്മനി മുഞ്ച ഭീതിം    269   
ഭവാനനാത്മനോ ധർമാനാത്മന്യാരോപ്യ ശോചതി   
തദജ്ഞാനകൃതം സർവം ഭയം ത്യക്ത്വാ സുഖീ ഭവ    270   
ശിഷ്യഃ -
ശ്രീമദ്ഭിരുക്തം സകലം മൃഷേതി
            ദൃഷ്ടാന്ത ഏവ ഹ്യുപപദ്യതേ തത്   
ദാർഷ്ട്രാƒന്തികേനൈവ ഭവാദിദുഃഖം
                 പ്രത്യക്ഷതഃ സർവജനപ്രസിദ്ധം    271   
പ്രത്യക്ഷേണാനുഭൂതാർഥഃ കഥം മിഥ്യാത്വമർഹതി   
ചക്ഷുഷോ വിഷയം കുംഭം കഥം മിഥ്യാ കരോമ്യഹം    272   
വിദ്യമാനസ്യ മിഥ്യാത്വം കഥം നു ഘടതേ പ്രഭോ   
പ്രത്യക്ഷം ഖലു സർവേഷാം പ്രമാണം പ്രസ്ഫുടാർഥകം    273   
മർത്യസ്യ മമ ജന്മാദിദുഃഖഭാജോƒൽപജീവിനഃ   
ബ്രഹ്മത്വമപി നിത്യത്വം പരമാനന്ദതാ കഥം    274   
ക ആത്മാ കസ്ത്വനാത്മാ ച കിമു ലക്ഷണമേതയോഃ   
ആത്മന്യനാത്മധർമാണാമാരോപഃ ക്രിയതേ കഥം    275   
കിമജ്ഞാനം തദുത്പന്നഭയത്യാഗോƒപി വാ കഥം   
കിമു ജ്ഞാനം തദുത്പന്നസുഖപ്രാപ്തിശ്ച വാ കഥം    276   
സർവമേതദ്യഥാപൂർവം കരാമലകവത്സ്ഫുടം   
പ്രവിപാദയ മേ സ്വാമിൻ ശ്രീഗുരോ കരുണാനിധേ    277   
ശ്രീഗുരുഃ -
ധന്യഃ കൃതാർഥസ്ത്വമഹോ വിവേകഃ
            ശിവപ്രസാദസ്തവ വിദ്യതേ മഹാൻ   
വിസൃജ്യ തു പ്രാകൃതലോകമാർഗം
            ബ്രഹ്മാവഗന്തും യതസേ യതസ്ത്വം    278   
ശിവപ്രസാദേന വിനാ ന സിദ്ധിഃ
            ശിവപ്രസാദേന വിനാ ന ബുദ്ധിഃ   
ശിവപ്രസാദേന വിനാ ന യുക്തിഃ
            ശിവപ്രസാദേനവിനാ ന മുക്തിഃ    279   
യസ്യ പ്രസാദേന വിമുക്തസംഗാഃ
            ശുകാദയഃ സംസൃതിബന്ധമുക്താഃ   
തസ്യ പ്രസാദോ ബഹുജന്മ ലഭ്യോ
            ഭക്ത്യൈകഗമ്യോ ഭവമുക്തിഹേതുഃ    280   
വിവേകോ ജന്തൂനാം പ്രഭവതി ജനിഷ്വേവ ബഹുഷു
            പ്രസാദാദേവൈശാദ്ബഹുസുകൃതപാകോദയവശാത്   
യതസ്തസ്മാദേവ ത്വമപി പരമാർഥാവഗമനേ
            കൃതാരംഭഃ പുംസാമിദമിഹ വിവേകസ്യ തു ഫലം    281   
മർത്യത്വസിദ്ധ്യേരപി പുംസ്ത്വസിദ്ധേ-
            ർവിപ്രത്വസിദ്ധേശ്ച വിവേകസിദ്ധേഃ   
വദന്തി മുഖ്യം ഫലമേവ മോക്ഷം
            വ്യർഥം സമസ്തം യദി ചേന്ന മോക്ഷഃ    282   
പ്രശ്നഃ സമീചീനതരസ്തവായം 
            യദാത്മതത്ത്വാവഗമേ പ്രവൃത്തിഃ   
തതസ്തവൈതത്സകലം സമൂലം
            നിവേദയിഷ്യാമി മുദാ ശൃണുഷ്വ    283   
മർത്യത്വം ത്വയി കൽപിതം ഭ്രമവശാത്തേനൈവ ജന്മാദതഃ 
            തത്സംഭാവിതമേവ ദുഃഖമപി തേ നോ വസ്തുതസ്തന്മൃഷാ   
നിദ്രമോഹവശാദുപാഗതസുഖം ദുഃഖം ച കിം നു ത്വയാ 
            സത്യത്വേന വിലോകിതം ക്വചിദപി ബ്രൂഹി പ്രബോധാഗമേ    284   
നാശേഷലോകൈരനുഭൂയമാനഃ 
            പ്രത്യക്ഷതോƒയം സകലപ്രപഞ്ചഃ   
കഥം മൃഷാ സ്യാദിതി ശങ്കനീയം
            വിചാരശൂന്യേന വിമുഹ്യതാ ത്വയാ    285   
ദിവാന്ധദൃഷ്ടേസ്തു ദിവാന്ധകാരഃ 
            പ്രത്യക്ഷസിദ്ധോƒപി സ കിം യഥാർഥഃ   
തദ്വദ്ഭ്രമേണാവഗതഃ പദാർഥോ
            ഭ്രാന്തസ്യ സത്യഃ സുമതേർമൃഷൈവ    286   
ഘടോƒയമിത്യത്ര ഘടാഭിധാനഃ
            പ്രത്യക്ഷതഃ കശ്ചിദുദേതി ദൃഷ്ടേഃ   
വിചാര്യമാണേ സ തു നാസ്തി തത്ര
            മൃദസ്തി തദ്ഭാവവിലക്ഷണാ സാ    287   
പ്രാദേശമാത്രഃ പരിദൃശ്യതേƒർകഃ
            ശാസ്ത്രേണ സന്ദർശിതലക്ഷയോജനഃ   
മാനാന്തരേണ ക്വചിദേതി ബാധാം
            പ്രത്യക്ഷമപ്യത്ര ഹി ന വ്യവസ്ഥാ    288   
തസ്മാത്ത്വയീദം ഭ്രമതഃ പ്രതീതം
            മൃഷൈവ നോ സത്യമവേഹി സാക്ഷാത്   
ബ്രഹ്മ ത്വമേവാസി സുഖസ്വരൂപം
            ത്വത്തോ ന ഭിന്നം വിചിനുഷ്വ ബുദ്ധൗ    289   
ലോകാന്തരേ വാത്ര ഗുഹാന്തരേ വാ
            തീർഥാന്തരേ കർമപരമ്പരാന്തരേ   
ശാസ്ത്രാന്തരേ നാസ്ത്യനുപശ്യതാമിഹ
            സ്വയമ്പരം ബ്രഹ്മ വിചാര്യമാണേ    290   
തത്ത്വമാത്മസ്ഥമജ്ഞാത്വാ മൂഢഃ ശാസ്ത്രേഷു പശ്യതി   
ഗോപഃ കക്ഷഗതം ഛാഗം യഥാ കൂപേഷു ദുർമതിഃ    291   
സ്വമാത്മാനം പരം മത്വാ പരമാത്മാനമന്യഥാ   
വിമൃഗ്യതേ പുനഃ സ്വാത്മാ ബഹിഃ കോശേഷു പണ്ഡിതൈഃ    292   
വിസ്മൃത്യ വസ്തുനസ്തത്വമധ്യാരോപ്യ ച വസ്തുനി   
അവസ്തുതാം ച തദ്ധർമാന്മുധാ ശോചതി നാന്യഥാ    293   
ആത്മാനാത്മവിവേകം തേ വക്ഷ്യാമി ശ്രുണു സാദരം   
യസ്യ ശ്രവണമാത്രേണ മുച്യതേƒനാത്മബന്ധനാത്    294   
ഇത്യുക്ത്വാഭിമുഖീകൃത്യ ശിഷ്യം കരുണയാ ഗുരുഃ   
അധ്യാരോപാപവാദാഭ്യാം നിഷ്പ്രപഞ്ചം പ്രപഞ്ചയൻ    295   
സമ്യക്പ്രാബോധയത്തത്വം ശാസ്ത്രദൃഷ്ടേന വർത്മനാ   
സർവേഷാമുപകാരായ തത്പ്രകാരോƒത്ര ദർശ്യതേ    296   

   13    അധ്യാരോപഃ   
വസ്തുന്യവസ്ത്വാരോപോ യഃ സോƒധ്യാരോപ ഇതീര്യതേ   
അസർപഭൂതേ രജ്ജ്വാദൗ സർപത്വാരോപണം യഥാ    297   
വസ്തു താവത്പരം ബ്രഹ്മ സത്യജ്ഞാനാദിലക്ഷണം   
ഇദമാരോപിതം യത്ര ഭാതി ഖേ നീലതാദിവത്    298   
തത്കാരണം യദജ്ഞാനം സകാര്യം സദ്വിലക്ഷണം   
അവസ്ത്വിത്യുച്യതേ സദ്ഭിര്യസ്യ ബാധാ പ്രദൃശ്യതേ    299   
അവസ്തു തത്പ്രമാണൈര്യദ്ബാധ്യതേ ശുക്തിരൗപ്യവത്   
ന ബാധ്യതേ യത്തദ്വസ്തു ത്രിഷു കാലേഷു ശുക്തിവത്    300   
ശുക്തേർബാധാ ന ഖല്വസ്തി രജതസ്യ യഥാ തഥാ   
അവസ്തുസഞ്ജ്ഞിതം യത്തജ്ജഗദധ്യാസകാരണം    301   
സദസദ്ഭ്യാമനിർവാച്യമജ്ഞാനം ത്രിഗുണാത്മകം   
വസ്തു തത്ത്വാവബോധൈകബാധ്യം തദ്ഭാവലക്ഷണം    302   
മിഥ്യാസംബന്ധതസ്തത്ര ബ്രഹ്മണ്യാശ്രിത്യ തിഷ്ഠതി   
മണൗ ശക്തിര്യഥാ തദ്വന്നൈതദാശ്രയദൂഷകം    303   
സദ്ഭാവേ ലിംഗമേതസ്യ കാര്യമേതച്ചരാചരം   
മാനം ശ്രുതിഃ സ്മൃതിശ്ചാജ്ഞോƒഹമിത്യനുഭവോƒപി ച    304   
അജ്ഞാനം പ്രകൃതിഃ ശക്തിരവിദ്യേതി നിഗദ്യതേ   
തദേതത്സന്ന ഭവതി നാസദ്വാ ശുക്തിരൗപ്യവത്    305   
സതോ ഭിന്നമഭിന്നം വാ ന ദീപസ്യ പ്രഭാ യഥാ   
ന സാവയവമന്യദ്വാ ബീജസ്യാങ്കുരവത്ക്വചിത്    306   
അത ഏതദനിർവാച്യമിത്യേവ കവയോ വിദുഃ   
സമഷ്ടിവ്യഷ്ടിരൂപേണ ദ്വിധാജ്ഞാനം നിഗദ്യതേ    307   
നാനാത്വേന പ്രതീതാനാമജ്ഞാനാനാമഭേദതഃ   
ഏകത്വേന സമഷ്ടിഃ സ്യാദ്ഭൂരുഹാണാം വനം യഥാ    308   
ഇയം സമഷ്ടിരുത്കൃഷ്ടാ സത്ത്വാംശോത്കർഷതഃ പുരാ   
മായേതി കഥ്യതേ തജ്ജ്ഞൈഃ ശുദ്ധസത്ത്വൈകലക്ഷണാ    309   

   14    ഈശ്വരഃ   
മായോപഹിതചൈതന്യം സാഭാസം സത്ത്വബൃംഹിതം   
സർവജ്ഞത്വാദിഗുണകം സൃഷ്ടിസ്ഥിത്യന്തകാരണം    310   
അവ്യാകൃതം തദവ്യക്തമീശ ഇത്യപി ഗീയതേ   
സർവശക്തിഗുണോപേതഃ സർവജ്ഞാനാവഭാസകഃ    311   
സ്വതന്ത്രഃ സത്യസങ്കൽപഃ സത്യകാമഃ സ ഈശ്വരഃ   
തസ്യൈതസ്യ മഹാവിഷ്ണോർമഹാശക്തേർമഹീയസഃ    312   
സർവജ്ഞത്വേശ്വരത്വാദികാരണത്വാന്മനീഷിണഃ   
കാരണം വപുരിത്യാഹുഃ സമഷ്ടിം സത്ത്വബൃംഹിതം    313   
ആനന്ദപ്രചുരത്വേന സാധകത്വേന കോശവത്   
സൈഷാനന്ദമയഃ കോശ ഇതീശസ്യ നിഗദ്യതേ    314   
സർവോപരമഹേതുത്വാത്സുഷുപ്തിസ്ഥാനമിഷ്യതേ   
പ്രാകൃതഃ പ്രലയോ യത്ര ശ്രാവ്യതേ ശ്രുതിഭിർമൃഹുഃ    315   
അജ്ഞാനം വ്യഷ്ട്യഭിപ്രായാദനേകത്വേന ഭിദ്യതേ   
അജ്ഞാനവൃത്തയോ നാനാ തത്തദ്ഗുണവിലക്ഷണാഃ    316   
വനസ്യ വ്യഷ്ട്യഭിപ്രായാദ്ഭൂരുഹാ ഇത്യനേകതാ   
യഥാ തഥൈവാജ്ഞാനസ്യ വ്യഷ്ടിതഃ സ്യാദേനകതാ    317   

   15    പ്രത്യഗാത്മൻ   
വ്യഷ്ടിർമലിനസത്ത്വൈഷാ രജസാ തമസാ യുതാ   
തതോ നികൃഷ്ടാ ഭവതി യോപാധിഃ പ്രത്യഗാത്മനഃ    318   
ചൈതന്യം വ്യഷ്ട്യവച്ഛിന്നം പ്രത്യഗാത്മേതി ഗീയതേ   
സാഭാസം വ്യഷ്ട്യുപഹിതം സത്താദാത്മ്യേന തദ്ഗുണൈഃ    319   
അഭിഭൂതഃ സ ഏവാത്മാ ജീവ ഇത്യഭിധീയതേ   
കിഞ്ചിജ്ജ്ഞത്വാനീശ്വരത്വസംസാരിത്വാദിധർമവാൻ    320   
അസ്യ വ്യഷ്ടിരഹങ്കാരകാരണത്വേന കാരണം   
വപുസ്തത്രാഭിമാന്യാത്മാ പ്രാജ്ഞ ഇത്യുച്യതേ ബുധൈഃ    321   
പ്രാജ്ഞത്വമസ്യൈകാജ്ഞാനഭാസകത്വേന സംമതം   
വ്യഷ്ടേർനികൃഷ്ടത്വേനാസ്യ നാനേകാജ്ഞാനഭാസനം    322   
സ്വരൂപാച്ഛാദകത്വേനാപ്യാനന്ദപ്രചുരത്വതഃ   
കാരണം വപുരാനന്ദമയഃ കോശ ഇതീര്യതേ    323   
അസ്യാവസ്ഥാ സുഷുപ്തിഃ സ്യാദ്യത്രാനന്ദഃ പ്രകൃശ്യതേ   
ഏഷോƒഹം സുഖമസ്വാപ്സം ന തു കിഞ്ചിദവേദിഷം    325   
അഭേദ ഏവ നോ ഭേദോ ജാത്യേകത്വേന വസ്തുതഃ   
അഭേദ ഏവ ജ്ഞാതവ്യസ്തഥേശപ്രാജ്ഞയോരപി    326   
സത്യുപാധ്യോരഭിന്നത്വേ ക്വ ഭേദസ്തദ്വിശിഷ്ടയോഃ   
ഏകീഭാവേ തരംഗാബ്ധ്യോഃ കോ ഭേദഃ പ്രതിബിംബയോഃ    327   
അജ്ഞാനതദവച്ഛിന്നാഭാസയോരുഭയോരപി   
ആധാരം ശുദ്ധചൈതന്യം യത്തത്തുര്യമിതീര്യതേ    328   
ഏതദേവാവിവിക്തം സദുപാദിഭ്യാം ച തദ്ഗുണൈഃ   
മഹാവാക്യസ്യ വാച്യാർഥോ വിവിക്തം ലക്ഷ്യ ഇഷ്യതേ    329   

   16    ഈശ്വരഃ   
അനന്തശക്തിസമ്പന്നോ മായോപാധിക ഈശ്വരഃ   
ഈക്ഷാമാത്രേണ സൃജതി വിശ്വമേതച്ചരാചരം    330   
അദ്വിതീയസ്വമാത്രോƒസൗ നിരുപാദാന ഈശ്വരഃ   
സ്വയമേവ കഥം സർവം സൃജതീതി ന ശങ്ക്യതാം    331   
നിമിത്തമപ്യുപാദാനം സ്വയമേവ ഭവൻപ്രഭുഃ   
ചരാചരാത്മകം വിശ്വം സൃജത്യവതി ലിമ്പതി    332   
സ്വപ്രാധാന്യേന ജഗതോ നിമിത്തമപി കാരണം   
ഉപാദാനം തതോപാധിപ്രാധാന്യേന ഭവത്യയം    333   

   17    പഞ്ചഭൂതസൃഷ്ടിഃ    
യഥാ ലൂതാ നിമിത്തം ച സ്വപ്രധാനതയാ ഭവേത്   
സ്വശരീരപ്രധാനത്വേനോപാദാനം തഥേശ്വരഃ    334   
തമഃപ്രധാനപ്രകൃതിവിശിഷ്ടാത്പരമാത്മനഃ   
അഭൂത്സകാശാദാകാശമാകാശാദ്വായുരുച്യതേ    335   
വായോരഗ്നിസ്തഥൈവാഗ്നേരാപോƒദ്ഭ്യഃ പൃഥിവീ ക്രമാത്   
ശക്തേസ്തമഃപ്രധാനത്വം തത്കാര്യേ ജാഡ്യദർശനാത്    336   
ആരഭന്തേ കാര്യഗുണാന്യേ കാരണഗുണാ ഹി തേ   
ഏതാനി സൂക്ഷ്മഭൂതാനി ഭൂതമാത്രാ അപി ക്രമാത്    337   

verses 338-341 The Subtle Bodയ്   
   18    സൂക്ഷ്മദേഹഃ   
ഏതേഭ്യഃ സൂക്ഷ്മഭൂതേഭ്യഃ സൂക്ഷ്മദേഹാ ഭവന്ത്യപി   
സ്ഥൂലാന്യപി ച ഭൂതാനി ചാന്യോന്യംശവിമേലനാത്    338   
അപഞ്ചീകൃതഭൂതേഭ്യോ ജാതം സപ്തദശാംഗകം   
സംസാരകാരണം ലിംഗമാത്മനോ ഭോഗസാധനം    339   
ശ്രോത്രാദിപഞ്ചകം ചൈവ വാഗാദീനാം ച പഞ്ചകം   
പ്രാണാദിപഞ്ചകം ബുദ്ധിമനസീ ലിംഗമുച്യതേ    340   
ശ്രോത്രവക്ചക്ഷുർജിവ്ഹാഘ്രാണാനി പഞ്ച ജാതാനി   
ആകാശാദീനാം സത്ത്വാംശേഭ്യോ ധീന്ദ്രിയാണ്യനുക്രമതഃ    341   

   19    അന്തഃകരണം    
ആകാശാദിഗതാഃ പഞ്ച സാത്വികാംശാഃ പരസ്പരം   
മിലിത്വൈവാന്തഃകരണമഭവത്സർവകാരണം    342   
പ്രകാശകത്വാദേതേശാം സാത്വികാംശത്വമിഷ്യതേ   
പ്രകാശകത്വം സത്ത്വസ്യ സ്വച്ഛത്വേന യതസ്തതഃ    343   
തദന്തഃകരണം വൃത്തിഭേദേന സ്യാച്ചതുർവിധം   
മനോ ബുദ്ധിരഹങ്കാരശ്ചിത്തം ചേതി തദുച്യതേ    344   
സങ്കൽപാന്മന ഇത്യാഹുർബുദ്ധിരർഥസ്യ നിശ്ചയാത്   
അഭിമാനാദഹങ്കാരശ്ചിത്തമർഥസ്യ ചിന്തനാത്    345   
മനസ്യപി ച ബുദ്ധൗ ച ചിത്താഹങ്കാരയോഃ ക്രമാത്   
അന്തർഭാവോƒത്ര ബോദ്ധവ്യോ ലിംഗലക്ഷണസിദ്ധയേ    346   
ചിന്തനം ച മനോധർമഃ സങ്കൽപാദിര്യഥാ തഥാ   
അന്തർഭാവോ മനസ്യേവ സമ്യക്ചിത്തസ്യ സിദ്ധ്യതി    347   
ദേഹാദാവഹമിത്യേവ ഭാവോ ദൃഢതരോ ധിയഃ   
ദൃഷ്യതേƒഹങ്കൃതേസ്തസ്മാദന്തർഭാവോƒത്ര യുജ്യതേ    348   
തസ്മാദേവ തു ബുദ്ധേഃ കർതൃത്വം തദിതരസ്യ കരണത്വം   
സിദ്ധ്യത്യാത്മന ഉഭയാദ്വിദ്യാത്സംസാരകാരണം മോഹാത്    349   

   20    വിജ്ഞാനമയകോശ   
വിജ്ഞാനമയകോശഃ സ്യാത് ബുദ്ധൈർജ്ഞാനേന്ദ്രിയൈഅഃ സഹ   
വിജ്ഞാനപ്രചുരത്വേനാപ്യാച്ഛാദകതയാത്മനഃ    350   
വിജ്ഞാനമയകോശോƒയമിതി വിദ്വദ്ഭിരുച്യതേ   
അയം മഹാനഹങ്കാരവൃത്തിമാൻകർതൃലക്ഷണഃ    351   
അഹം മമേത്യേവ സദാഭിമാനം
     ദേഹേന്ദ്രിയാദൗ കുരുതേ ഗൃഹാദൗ   
ജീവാഭിമാനഃ പുരുഷോƒയമേവ
     കർതാ ച ഭോക്താ ച സുഖീ ച ദുഃഖീ    352   
സ്വവാസനാപ്രേരിത ഏവ നിത്യം
     കരോതി കർമോഭയലക്ഷണം ച   
ഭുങ്ക്തേ തദുത്പന്നഫലം വിശിഷ്ടം
     സുഖം ച ദുഃഖം ച പരത്ര ചാത്ര    353   
നാനായോനിസഹസ്രേഷു ജായമാനോ മുഹുർമുഹുഃ   
മ്രിയമാണോ ഭ്രമത്യേഷ ജീവഃ സംസാരമണ്ഡലേ    354   

   21    മനോമയകോശഃ   
മനോ മനോമയഃ കോശോ ഭവേജ്ജ്ഞാനേന്ദ്രിയൈഃ സഹ   
പ്രാചുര്യ മനസോ യത്ര ദൃശ്യതേƒസൗ മനോമയഃ    355   
ചിന്താവിഷാദഹർഷാദ്യാഃ കാമാദ്യാ അസ്യ വൃത്തയഃ   
മനുതേ മനസൈവൈഷ ഫലം കാമയതേ ബഹിഃ   
യതതേ കുരുതേ ഭുങ്ക്തേ തന്മനഃ സർവകാരണം    356   
മനോ ഹ്യമുഷ്യ പ്രവണസ്യ ഹേതു-
       രന്തർബഹിശ്ചാർഥമനേന വേത്തി   
ശൃണോതി ജിഘ്രത്യമുനൈവ ചേക്ഷതേ
       വക്തി സ്പൃശത്യത്തി കരോതി സർവം    357   
ബന്ധശ്ച മോക്ഷോ മനസൈവ പുംസാ-
       മർഥോƒപ്യനർഥോƒപ്യമുനൈവ സിദ്ധ്യതി   
ശുദ്ധേന മോക്ഷോ മലിനേന ബന്ധോ
       വിവേകതോƒർഥോƒപ്യവിവേകതോന്യഃ    358   
രജസ്തമോഭ്യാം മലിനം ത്വശുദ്ധ-
        മജ്ഞാനജം സത്ത്വഗുണേന രിക്തം   
മനസ്തമോദോഷസമന്വിതത്വാ-
        ജ്ജഡത്വമോഹാലസതാപ്രമാദൈഃ   
തിരസ്കൃതം സന്ന തു വേത്തി വാസ്തവം
        പദാർഥതത്ത്വം ഹ്യുപലഭ്യമാനം    359   
രജോദോഷൈര്യുക്തം യദി ഭവതി വിക്ഷേപകഗുണൈഃ
        പ്രതീപൈഃ കാമാദ്യൈരനിശമഭിഭൂതം വ്യഥയതി   
കഥഞ്ചിത്സൂക്ഷ്മാർഥാവഗതിമദപി ഭ്രാമ്യതി ഭൃശം
        മനോദീപോ യദ്വത്പ്രബലമരുതാ ധ്വസ്തമഹിമാ    360   
തതോ മുമുക്ഷുർഭവബന്ധമുക്ത്യൈ
        രജസ്തമോഭ്യാം ച തദീയകാര്യൈഃ   
വിയോജ്യ ചിത്തം പരിശുദ്ധസത്ത്വം
        പ്രിയം പ്രയത്നേന സദൈവ കുര്യാത്    361   
ഗർഭാവാസജനിപ്രണാശനജരാവ്യാധ്യാദിഷു പ്രാണിനാം
        യദ്ദുഃഖം പരിദൃശ്യതേ ച നരകേ തച്ചിന്തയിത്വാ മുഹുഃ   
ദോഷാനേവ വിലോക്യ സർവവിഷയേഷ്വാഷാം വിമുച്യാഭിത-
         ശ്ചിത്തഗ്രന്ഥിവിമോചനായ സുമതിഃ സത്ത്വം സമാലംബതാം    362   
യമേഷു നിരതോ യസ്തു നിയമേഷു ച യത്നതഃ   
വിവേകിനസ്തസ്യ ചിത്തം പ്രസാദമധിഗച്ഛതി    363   
ആസുരീം സമ്പദം ത്യക്ത്വാ ഭജേദ്യോ ദൈവസമ്പദം   
മോക്ഷൈകകാങ്ക്ഷയാ നിത്യം തസ്യ ചിത്തം പ്രസീദതി    364   
പരദ്രവ്യപരദ്രോഹപരനിന്ദാപരസ്ത്രിയഃ   
നാലംബതേ മനോ യസ്യ തസ്യ ചിത്തം പ്രസീദതി    365   
ആത്മവത്സർവഭൂതേഷു യഃ സമത്വേന പശ്യതി   
സുഖം ദുഃഖം വിവേകേന തസ്യ ചിത്തം പ്രസീദതി    366   
അത്യന്തം ശ്രദ്ധയാ ഭക്ത്യാ ഗുരുമീശ്വരമാത്മനി   
യോ ഭജത്യനിശം ക്ഷാന്തസ്തസ്യ ചിത്തം പ്രസീദതി    367   
ശിഷ്ടന്നമീശാർചനമാര്യസേവാം
        തീർഥാടനം സ്വാശ്രമധർമനിഷ്ഠാം   
യമാനുഷക്തിം നിയമാനുവൃത്തിം
        ചിത്തപ്രസാദായ വദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ    368   
കട്വമ്ലലവണാത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണരൂക്ഷവിധായിനാം   
പൂതിപര്യുഷിതാദീനാം ത്യാഗഃ സത്ത്വായ കൽപതേ    369   
ശ്രുത്യാ സത്ത്വപുരാണാനാം സേവയാ സത്ത്വവസ്തുനഃ   
അനുവൃത്ത്യാ ച സാധൂനാം സത്ത്വവൃത്തിഃ പ്രജായതേ    370   
യസ്യ ചിത്തം നിർവിഷയം ഹൃദയം യസ്യ ശീതലം   
തസ്യ മിത്രം ജഗത്സർവം തസ്യ മുക്തിഃ കരസ്ഥിതാ    371   
ഹിതപരിമിതഭോജീ നിത്യമേകാന്തസേവീ
         സകൃദുചിതഹിതോക്തിഃ സ്വൽപനിദ്രാവിഹാരഃ   
അനുനിയമനശീലോ യോ ഭജത്യുക്തകാലേ
          സ ലഭത ഇഹ ശീഘ്രം സാധു ചിത്തപ്രസാദം    372   
ചിത്തപ്രസാദേന വിനാവഗന്തും
          ബന്ധം ന ശക്നോതി പരാത്മതത്ത്വം   
തത്ത്വാവഗത്യാ തു വിനാ വിമുക്തി-
          ർന സിദ്ധ്യതി ബ്രഹ്മസഹസ്രകോടിഷു    373   
മനഃപ്രമാദഃ പുരുഷസ്യ ബന്ധോ
          മനഃപ്രസാദോ ഭവബന്ധമുക്തിഃ   
മനഃപ്രസാദാധിഗമായ തസ്മാ-
          ന്മനോനിരാസം വിദധീത വിദ്വാൻ    374   

   22    പ്രാണമയകോശഃ   
പഞ്ചാനാമേവ ഭൂതാനാം രജോംശേഭ്യോƒഭവൻ ക്രമാത്   
വാക്പാണിപാദപായൂപസ്ഥാനി വർമേന്ദ്രിയാണ്യനു    375   
സമസ്തേഭ്യോ രജോംശേഭ്യോ വ്യോമാദീനാം ക്രിയാത്മകാഃ   
പ്രാണാദയഃ സമുത്പന്നാഃ പഞ്ചാപ്യാന്തരവായവഃ    376   
പ്രാണഃ പ്രാഗ്ഗമനേന സ്യാദപാനോƒർവാഗ്ഗമനേന ച   
വ്യാനസ്തു വിഷ്വഗ്ഗമനാദുത്ക്രാന്ത്യോദാന ഇഷ്യതേ    377   
അശിതാനരസാദീനാം സമീകരണധർമതഃ   
സമാന ഇത്യഭിപ്രേതോ വായുര്യസ്തേഷു പഞ്ചമഃ    378   
ക്രിയൈവ ദിശ്യതേ പ്രായഃ പ്രാണകർമേന്ദ്രിയേഷ്വലം   
തതസ്സേഷാം രജോംശേഭ്യോ ജനിരംഗീകൃതാ ബുധൈഃ    379   
രാജസീം തു ക്രിയാശക്തിം തമഃശക്തിം ജഡാത്മികാം   
പ്രകാശരൂപിണീം സത്ത്വശക്തിം പ്രാഹുർമഹർഷയഃ    380   
ഏതേ പ്രാണാദയഃ പഞ്ച പഞ്ചകർമേന്ദിയൈഃ സഹ   
ഭവേത്പ്രാണമയഃ കോശഃ സ്ഥൂലോ യേനൈവ ചേഷ്ടതേ    381   
യദ്യാന്നിഷ്പാദ്യതേ കർമ പുണ്യം വാ പാപമേവ വാ   
വാഗാദിഭിശ്ച വപുഷാ തത്പ്രാണമയകർതൃകം    381   
വായുനോച്ചാലിതോ വൃക്ഷോ നാനാരൂപേണ ചേഷ്ടതേ   
തസ്മിന്വിനിശ്ചലേ സോƒപി നിശ്ചലഃ സ്യാദ്യഥാ തഥാ    382   
പ്രാണകർമേന്ദ്രിയൈദേഹഃ പ്രേര്യമാണഃ പ്രവർതതേ   
നാനാക്രിയാസു സർവത്ര വിഹിതാവിഹിതാദിഷു    384   
കോശത്രയം മിലിത്വൈതദ്വപുഃ സ്യാത്സൂക്ഷ്മമാത്മനഃ   
അതിസൂക്ഷ്മതയാ ലീനസ്യാത്മനോ ഗമകത്വതഃ    385   
ലിംഗമിത്യുച്യതേ സ്ഥൂലാപേക്ഷയാ സൂക്ഷ്മമിഷ്യതേ   
സർവം ലിംഗവപുർജാതമേകധീവിഷയത്വതഃ    386   
സമഷ്ടിഃ സ്യാത്തരുഗണഃ സാമാന്യേന വനം യഥാ   
ഏതത്സമഷ്ട്യുപഹിതം ചൈതന്യം സഫലം ജഗുഃ    387   
ഹിരണ്യഗർഭഃ സൂത്രാത്മാ പ്രാണ ഇത്യപി പണ്ഡിതാഃ   
ഹിരണ്മയേ ബുദ്ധിഗർമേ പ്രചകാസ്തി ഹിരണ്യവത്    388   
ഹിരണ്യഗർഭ ഇത്യസ്യ വ്യപദേശസ്തതോ മതഃ   
സമസ്ത ലിംഗദേഹേഷു സൂത്രവന്മണിപങ്തിഷു   
വ്യാപ്യ സ്ഥിതത്വാത്സൂത്രാത്മാ പ്രാണനാത്പ്രാണ ഉച്യതേ    389   
നൈകധീവിഷയത്വേന ലിംഗം വ്യഷ്ടിഭവത്യഥ   
യദേതദ്വ്യഷ്ട്യുപഹിതം ചിദാഭാസസമന്വിതം    390   
ചൈതന്യം തൈജസ ഇതി നിഗദന്തി മനീഷിണഃ   
തേജോമയാന്തഃകരണോപാദിത്വേനൈവ തൈജസഃ    391   
സ്ഥൂലാത്സൂക്ഷ്മതയാ വ്യഷ്ടിരസ്യ സൂക്ഷ്മവപുർമതം   
അസ്യ ജാഗരസംസ്കാരമയത്വാദ്വപുരുച്യതേ    392   
സ്വപ്നേ ജാഗരകാലീനവാസനാപരികൽപിതാൻ   
തൈജസോ വിഷയാൻഭുങ്ക്തേ സൂക്ഷ്മാർഥാൻസൂക്ഷ്മവൃത്തിഭിഃ    393   
സമഷ്ടേരപി ച വ്യഷ്ടേഃ സാമാന്യേനൈവ പൂർവവത്   
അഭേദ ഏവ ജ്ഞാതവ്യോ ജാത്യൈകത്വേ കുതോ ഭിദാ    394   
ദ്വയോരുപാധ്യോരേകത്വേ തയോരപ്യഭിമാനിനോഃ   
സൂത്രാന്മനസ്തൈജസസ്യാപ്യഭേദഃ പൂർവവന്മതഃ    395   
ഏവം സൂക്ഷ്മപ്രപഞ്ചസ്യ പ്രകാരഃ ശാസ്ത്രസംമതഃ   
അഥ സ്ഥൂലപ്രപഞ്ചസ്യ പ്രകാരഃ കഥ്യതേ ശൃണു    396   
താന്യേവ സൂക്ഷ്മഭൂതാനി വ്യോമാദീനി പരസ്പരം   
പഞ്ചീകൃതാനി സ്ഥൂലാനി ഭവന്തി ശൃണു തത്ക്രമം    397   
ഖാദീനാം ഭൂതമേകൈകം സമമേവ ദ്വിധാ ദ്വിധാ   
വിഭജ്യ ഭാഗം തത്രാദ്യം ത്യക്ത്വാ ഭാഗം ദ്വിതീയകം    398   
ചതുർധാ സുവിഭജ്യാഥ തമേകൈകം വിനിക്ഷിപേത്   
ചതുർണാ പ്രഥമേ ഭാഗേ ക്രമേണ സ്വാർധമന്തരാ    399   
തതോ വ്യോമാദിഭൂതാനാം ഭാഗാഃ പഞ്ച ഭവന്തി തേ   
സ്വസ്വാർധഭാഗേനാന്യേഭ്യഃ പ്രാപ്തം ഭാഗചതുഷ്ടയം    400   
സംയോജ്യ സ്ഥൂലതാം യന്തി വ്യോമാദീനി യഥാക്രമം   
അമുഷ്യ പഞ്ചീകരണസ്യാപ്രാമാണ്യം ന ശങ്ക്യതാം    401   
ഉപലക്ഷണമസ്യാപി തത്ത്രിവൃത്കരണശ്രുതിഃ   
പഞ്ചാനാമപി ഭൂതാനാം ശ്രൂയതേƒന്യത്ര സംഭവഃ    402   
തതഃ പ്രാമാണികം പഞ്ചീകരണം മന്യതാം ബുധൈഃ   
പ്രത്യക്ഷാദിവിരോധഃ സ്യാദന്യഥാ ക്രിയതേ യദി    403   
ആകാശവായ്വോധർമർസ്തു വഹ്ന്യാദാവുപലഭ്യതേ   
യഥാ തഥാകാശവായ്വോർനാഗ്ന്യാദേർധമർ ഈക്ഷ്യതേ    404   
അതോƒപ്രാമാണികമിതി ന കിഞ്ചിദപി ചിന്ത്യതാം   
ഖാംശവ്യാപ്തിശ്ച ഖവ്യാപ്തിർവിദ്യതേ പാവകാദിഷു    405   
തേനോപലഭ്യതേ ശബ്ദഃ കാരണസ്യാതിരേകതഃ   
തഥാ നഭസ്വതോ ധർമോƒപ്യഗ്ന്യാദാവുപലഭ്യതേ    406   
ന തഥാ വിദ്യതേ വ്യാപ്തിർവഹ്ന്യാദേഃ ഖനഭസ്വതോഃ   
സൂക്ഷ്മത്വാദംശകവ്യാപ്തേസ്തദ്ധർമോ നോപലഭ്യതേ    407   
കാരണസ്യാനുരൂപേണ കാര്യം സർവത്ര ദൃശ്യതേ   
തസ്മാത്പ്രാമാണ്യമേഷ്ടവ്യം ബുധൈഃ പഞ്ചീകൃതേരപി    408   

   23    പഞ്ചീകരണം    
അനേനോദ്ഭൂതഗണകം ഭൂതം വക്ഷ്യേƒവധാരയ   
ശബ്ദൈകഗുണമാകാശം ശബ്ദസ്പർശഗുണോƒനിലഃ    409   
തേജഃ ശബ്ദസ്പർശരൂപൈർഗുണവത്കാരണം ക്രമാത്   
ആപശ്ചതുർഗുഗഃ ശബ്ദസ്പർശരൂപരസൈഃ ക്രമാത്    410   
ഏതൈശ്ചതുർഭിർഗന്ധേന സഹ പഞ്ച്ഗുണാ മഹീ   
ആകാശാംശതയാ ശ്രോത്രം ശബ്ദം ഗൃഹ്ണാതി തദ്ഗുണം    411   
ത്വങ്മരുതാംശകതയാ സ്പർശം ഗൃഹ്ണാതി തദ്ഗുണം   
തേജോംശകതയാ ചക്ഷൂ രൂപം ഗൃഹ്ണാതി തദ്ഗുണം    412   
അബംശകതയാ ജിഹ്വാ രസം ഗൃഹ്ണാതി തദ്ഗുണം   
ഭൂമ്യംശകതയാ ഘ്രാണം ഗന്ധം ഗൃഹ്ണാതി തദ്ഗുണം    413   
കരോതി ഖാംശകതയാ വാക്ഷബ്ദോച്ചാരണക്രിയാം   
വായ്വംശകതയാ പാദൗ ഗമനാദിക്രിയാപരൗ    414   
തേജോംശകതയാ പാണീ വഹ്ന്യാദ്യർചനതത്പരൗ   
ജലാംശകതയോപസ്ഥോ രേതോമൂത്രവിസർഗകൃത്    415   
ഭൂമ്യൻശകതയാ പായുഃ കഠിനം മലമുത്സൃജേത്   
ശ്രിത്രസ്യ ദൈവതം ദിക്സ്യാത്ത്വചോ വായുദൃർശോ രവിഃ    416   

   24    ഇന്ദ്രിയദേവതാഃ    
ജിഹ്വായാ വരുണോ ദൈവം ഘ്രാണസ്യ ത്വശ്വിനാവുഭൗ   
വാചോƒഗ്നിഹർസ്തയോരിന്ദ്രഃ പാദയോസ്തു ത്രിവിക്രമഃ    417   
ഷായോർമൃത്യുരുപസ്ഥസ്യ ത്വധിദൈവം പ്രജാപതിഃ   
മനസോ ദൈവതം ചന്ദ്രോ ബുദ്ധേർദൈവം ബൃഹസ്പതിഃ    418   
രുദ്രസ്ത്വഹങ്കൃതേർദൈവം ക്ഷേത്രജ്ഞശ്ചിത്തദൈവതം   
ദിഗാദ്യാ ദേവതാഃ സർവാഃ ഖാദിസത്ത്വാംശസംഭവാഃ    419   
സംമിതാ ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനേഷ്വിന്ദ്രിയാണാം സമന്തതഃ   
നിഗൃഹ്ണന്ത്യനുഗൃഹ്ണന്തി പ്രാണികർമാനുരൂപതഃ    420   
ശരീരകരണഗ്രാമപ്രാണാഹമധിദേവതാഃ   
പഞ്ചൈതേ ഹേതവഃ പ്രോക്താ നിഷ്പത്തൗ സർവകർമണാം    421   
കർമാനുരൂപേണ ഗുണോദയോ ഭവേ-
         ദ്ഗുണാനുരൂപേണ മനഃപ്രവൃത്തിഃ   
മനോനുവൃത്തൈരുഭയാത്മകേന്ദ്രിയൈ-
         നിർവർത്യർതേ പുണ്യമപുണ്യമത്ര    422   
കരോതി വിജ്ഞാനമയോƒഭിമാനം
         കർതാഹമേവേതി തദാത്മനാ സ്ഥിതഃ   
ആത്മാ തു സാക്ഷീ ന കരോതി കിഞ്ചി-
         ന്ന കാരയത്യേവ തടസ്ഥവത്സദാ    423   
ദ്രഷ്ടാ ശ്രോതാ വക്താ കർതാ ഭോക്താ ഭവത്യഹങ്കാരഃ   
സ്വയമേതദ്വികൃതീനാം സാക്ഷീ നിർലേപ ഏവാത്മാ    424   
ആത്മനഃ സാക്ഷിമാത്രത്വം ന കർതൃത്വം ന ഭോക്തൃതാ   
രവിവത്പ്രാണിഭിർലോകേ ക്രിയമാണേഷു കർമസു    425   
ന ഹ്യർകഃ കുരുതേ കർമ ന കാരയതി ജന്തവഃ   
സ്വസ്വഭാവനുരോധേന വർതന്തേ സ്വസ്വകർമസു    426   
തഥൈവ പ്രത്യഗാത്മാപി രവിവന്നിഷ്ക്രിയാത്മനാ   
ഉദാസീനതയൈവാസ്തേ ദേഹാദീനാം പ്രവൃത്തിഷു   427   
അജ്ഞാത്വൈവം പരം തത്ത്വം മായാമോഹിതചേതസഃ   
സ്വാത്മന്യാരോപയന്ത്യേതത്കർതൃത്വാദ്യന്യഗോചരം    428   
ആത്മസ്വരൂപമവിചാര്യ വിമൂഢബുദ്ധി-
             രാരോപയത്യഖിലമേതദനാത്മകാര്യം   
സ്വാത്മന്യസംഗചിതിനിഷ്ക്രിയ ഏവ ചന്ദ്രേ
             ദൂരസ്ഥമേഘകൃതധാവനവദ്ഭ്രമേണ    429   

   25    ജഗദുത്പത്തിഃ   
ആത്മാനാത്മവിവേകം സ്ഫുടതരമഗ്രേ നിവേദയിഷ്യാമഃ   
ഇമമാകർണയ വിദ്വൻ ജഗദുത്പത്തിപ്രകാരമാവൃത്ത്യാ    430   
പഞ്ചീകൃതേഭ്യഃ ഖാദിഭ്യോ ഭൂതേഭ്യസ്ത്വീക്ഷയേശിതുഃ   
സമുത്പാനമിദം സ്ഥൂലം ബ്രഹ്മാണ്ഡം സചരാചരം    431   
വ്രീഹ്യാദ്യോഷധയഃ സർവാ വായുതേജോംബുഭൂമയഃ   
സർവേഷാമപ്യഭൂദന്നം ചതുർവിധശരീരിണാം    432   
കേചിന്മാരുതഭോജനാഃ ഖലു പരേ ചന്ദ്രാർകതേജോശനാഃ 
            കേചിത്തോയകണാശിനോƒപരിമിതാഃ കേചിത്തു മൃദ്ഭക്ഷകാഃ   
കേചിത്പർണശിലാതൃണാദനപരാഃ കേചിത്തു മാംസാശിനഃ 
            കേചിദ്വ്രീഹിയവാന്നഭോജനപരാ ജീവന്ത്യമീ ജന്തവഃ    433   

   26    ചതുർവിധം ഭൂതജാതം    
ജരായുജാണ്ഡജസ്വേദജോദ്ഭിജ്ജാദ്യാശ്ചതുർവിധാഃ   
സ്വസ്വകർമാനുരൂപേണ ജാതാസ്തിഷ്ഠന്തി ജന്തവഃ    434   
യത്ര ജാതാ ജരായുഭ്യസ്തേ നരാദ്യാ ജരായുജാഃ   
അണ്ഡജാസ്തേ സ്യുരണ്ഡേഭ്യോ ജാതാ യേ വിഹഗാദയഃ    435   
സ്വേദാജ്ജാതാഃ സ്വേദജാസ്തേ യൂകാ ലൂക്ഷാദയോƒപി ച   
ഭൂമിമുദ്ധിദ്യ യേ ജാതാ ഉദ്ധിജ്ജാസ്തേ ദ്രുമാദയഃ    436   
ഇദം സ്ഥൂലവപുർജാതം ഭൗതികം ച ചതുർവിധം   
സാമാന്യേന സമഷ്ടിഃ സ്യാആദേകധീവിഷയത്വതഃ    437   
ഏതത്സമഷ്ട്യവച്ഛിന്നം ചൈതന്യം ഫലസംയുതം   
പ്രാഹുർവൈഷ്വാനര ഇതി വിരാഡിതി ച വൈദികാഃ    438   
വൈശ്വാനരോ വിശ്വനരേഷ്വാത്മത്വേനാഭിമാനതഃ   
വിരാട് സ്യാദ്വിവിധത്വേന സ്വയമേവ വിരാജനാത്    439   
ചതുർവിധം ഭൂതജാതം തത്തജ്ജാതിവിശേഷതഃ   
നൈകധീവിഷയത്വേന പൂർവവദ്വ്യഷ്ടിരിഷ്യതേ    440   
സാഭാസം വ്യഷ്ട്യുപഹിതം തത്താദാത്മ്യമുപഗതം   
ചൈതന്യം വിശ്വ ഇത്യാഹുർവേദാന്തനയകോവിദാഃ    441   
വിശ്വോƒസ്മിൻസ്ഥൂലദേഹേƒത്ര സ്വാഭിമാനേന തിഷ്ഠതി   
യതസ്തതോ വിശ്വ ഇതി നാമ്നാ സാർഥോ ഭവത്യയം    442   
വ്യഷ്ടിരേഷാസ്യ വിശ്വസ്യ ഭവതി സ്ഥൂലവിഗ്രഹഃ   
ഉച്ച്യതേƒന്നവികാരിത്വാത്കോശോƒന്നമയ ഇത്യയം    443   
ദേഹോƒയം പിതൃഭുക്താന്നവികാരാച്ഛുക്ല ശോണിതാത്   
ജാതഃ പ്രവർധതേƒന്നേന തദഭാവേ വിനശ്യതി    444   
തസ്മാദന്നവികാരിത്വേനായന്നമയോ മതഃ   
ആച്ഛാദകത്വാദേതസ്യാപ്യസേഃ കോശവദാത്മനഃ    445   
ആത്മനഃ സ്ഥൂലഭോഗാനാമേതദായതനം വിദുഃ   
ശബ്ദാദിവിഷയാൻഭുങ്ക്തേ സ്ഥൂലാൻസ്ഥൂലാത്മനി സ്ഥിതഃ    446   
ബഹിരാത്മാ തതഃ സ്ഥൂലഭോഗായതനമുച്യതേ   
ഇന്ദ്രിയൈരുപനീതാനാം ശബ്ദാദീനാമയം സ്വയം   
ദേഹേന്ദ്രിയമനോയുക്തോ ഭോക്തേത്യാഹുർമനീഷിണഃ    447   
ഏകാദശദ്വാരവതീഹ ദേഹേ
        സൗധേ മഹാരാജ ഇവാക്ഷവർഗൈഃ   
സംസേവ്യമാനോ വിഷയോപഭോഗാ-
        നുപാദിസംസ്ഥോ ബുഭുജേƒയമാത്മാ    448   
ജ്ഞാനേന്ദ്രിയാണി നിജദൈവതചോദിതാനി
        കർമേന്ദ്രിയാണ്യപി തഥാ മന ആദികാനി   
സ്വസ്വപ്രയോജനവിധൗ നിയതാനി സന്തി
       യത്നേന കിങ്കരജനാ ഇവ തം ഭജന്തേ    449   
യത്രോപഭുങ്ക്തേ വിഷയാൻസ്ഥൂലാനേഷ മഹാമതിഃ   
അഹം മമേതി സൈഷാസ്യാവസ്ഥാ ജാഗ്രദിതീര്യതേ    450   
ഏതത്സമഷ്ടിവ്യഷ്ട്യോശ്ചോഭയോരപ്യഭിമാനിനോഃ   
തദ്വിശ്വവൈശ്വാനരയോരഭേദഃ പൂർവവന്മതഃ    451   
സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മകാരണാഖ്യാഃ പ്രപഞ്ചാ യേ നിരൂപിതാഃ   
തേ സർവേƒപി മിലിത്വൈകഃ പ്രപഞ്ചോƒപി മഹാൻഭവേത്    452   
മഹാപ്രപഞ്ചാവച്ഛിന്നം വിശ്വപ്രാജ്ഞാദിലക്ഷണം   
വിരാഡാദീശപര്യന്തം ചൈതന്യം ചൈകമേവ തത്    453   
യദനാദ്യന്തമവ്യക്തം ചൈതന്യമജമക്ഷരം   
മഹാപ്രപഞ്ചേന സഹാവിവിക്തം സദയോƒഗ്നിവത്    454   
തത്സർവം ഖല്വിദം ബ്രഹ്മേത്യസ്യ വാക്യസ്യ പണ്ഡിതൈഃ   
വാച്യാർഥ ഇതി നിർണീതം വിവിക്തം ലക്ഷ ഇത്യപി    455   
സ്ഥൂലാദ്യജ്ഞാനപര്യന്തം കാര്യകാരണലക്ഷണം   
ദൃശ്യം സർവമനാത്മേതി വിജാനീഹി വിചക്ഷണ    456   

   27    ആത്മൻ    
അന്തഃകരണതദ്വൃത്തിദ്രഷ്ടൃ നിത്യമവിക്രിയം   
ചൈതന്യം യത്തദാത്മേതി ബുദ്ധ്യാ ബുധ്യസ്വ സൂക്ഷ്മയാ    457   
ഏഷ പ്രത്യക്സ്വപ്രകാശോ നിരംശോƒ-
              സംഗഃ ശുദ്ധഃ സർവദൈകസ്വഭാവഃ   
നിത്യാഖണ്ഡാനന്ദരൂപോ നിരീഹഃ 
              സാക്ഷീ ചേതാ കേവലോ നിർഗുണശ്ച    458   
നൈവ പ്രത്യഗ്ജായതേ വർധതേ നോ
              കിഞ്ചിന്നാപക്ഷീയതേ നൈവ നാശം   
ആത്മാ നിത്യഃ ശാശ്വതോƒയം പുരാണോ
              നാസൗ ഹന്യോ ഹന്യമാനേ ശരീരേ    459   
ജന്മാസ്തിത്വവിവൃദ്ധയഃ പരിണതിശ്ചാപക്ഷതിർനാശനം 
             ദൃശ്യസ്യൈവ ഭവന്തി ഷഡ്വികൃതയോ നാനാവിധാ വ്യാധയഃ   
സ്ഥൂലത്വാദി ച നീലതാദ്യപി മിതിർവണാർശ്രമാദിപ്രഥാ
             ദൃശ്യന്തേ വപുഷോ ന ചാത്മന ഇമേ തദ്വിക്രിയാസാക്ഷിണഃ    460   
അസ്മിന്നാത്മന്യനാത്മത്വമനാത്മന്യാത്മതാം പുനഃ   
വിപരീതതയാധ്യസ്യ സംസരന്തി വിമോഹതഃ    461   
ഭ്രാന്ത്യാ മനുഷ്യോƒഹമഹം ദ്വിജോƒഹം
    തജ്ജ്ഞോƒഹമജ്ഞോƒഹമതീവ പാപീ   
ഭ്രഷ്ടോƒസ്മി ശിഷ്ടോƒസ്മി സുഖീ ച ദുഃഖീ-
    ത്യേവ വിമുഹ്യാത്മനി കൽപയന്തി    462   
അനാത്മനോ ജന്മജരാമൃതിക്ഷുധാ-
    തൃഷ്ണാസുഖക്ലേശഭയാദിധർമാൻ   
വിപര്യയേണ ഹ്യതഥാവിധേƒസ്മി-
    ന്നരോപയന്ത്യാത്മനി ബുദ്ധിദോഷാത്    463   
ഭ്രാന്ത്യാ യത്ര യദധ്യാസസ്തത്കൃതേന ഗുണേന വാ   
ദോഷേണാപ്യഗുമാത്രേണ സ ന സംബധ്യതേ ക്വചിത്    464   
കിം മരുന്മൃഗതൃഷ്ണാംബുപൂരേണാദ്രർത്വമൃച്ഛതി   
ദൃഷ്ടിസംസ്ഥിതപീതേന ശംഖഃ പീതായതേ കിമു    465   
വാതകൽപിതനൈല്യേന വ്യോമ കിം മലിനായതേ   
ശിഷ്യഃ   ---
പ്രത്യഗാത്മന്യവിഷയേƒനാത്മാധ്യാസഃ കഥം പ്രഭോ    466   
പുരോ ദൃഷ്ടേ ഹി വിഷയേƒധ്യസ്യന്തി വിഷയാന്തരം   
തദ്ദൃഷ്ടം ശുക്തിരജ്ജ്വാദൗ സാദൃശ്യാദ്യനുബന്ധതഃ    467   
പരത്ര പൂർവദൃഷ്ടസ്യാവഭാസഃ സ്മൃതിലക്ഷണഃ   
അധ്യാസഃ സ കഥം സ്വാമിൻ ഭവേദാത്മന്യഗോചരേ    468   
നാനുഭൂതഃ കദാപ്യാത്മാനനുഭൂതസ്യ വസ്തുനഃ   
സാദൃശ്യം സിദ്ധ്യതി കഥമനാത്മനി വിലക്ഷണേ    469   
അനാത്മന്യാത്മതാധ്യാസഃ കഥമേഷ സമാഗതഃ   
നിവൃത്തിഃ കഥമേതസ്യ കേനോപായേന സിദ്ധ്യതി    470   
ഉപാധിയോഗ ഉഭയോഃ സമ ഏവേശജീവയോഃ   
ജീവസ്യൈവ കഥം ബന്ധോ നേശ്വരസ്യാസ്തി തത്കഥം    471   
ഏതത്സർവം ദയാദൃഷ്ട്യാ കരാമലകവത്സ്ഫുടം   
പ്രതിപാദയ സർവജ്ഞ ശ്രീഗുരോ കരുണാനിധേ    472   
ശ്രീഗുരുഃ  ---
ന സാവയവ ഏകസ്യ നാത്മാ വിഷയ ഇഷ്യതേ   
അസ്യാസ്മത്പ്രത്യാർഥത്വാദപരോക്ഷാച്ച സർവശഃ    473   
പ്രസിദ്ധിരാത്മനോƒസ്ത്യേവ ന കസ്യാപി ച ദൃശ്യതേ   
പ്രത്യയോ നാഹമസ്മീതി ന ഹ്യസ്തി പ്രത്യഗാത്മനി    474   
ന കസ്യാപി സ്വസദ്ഭാവേ പ്രമാണമഭികാങ്ക്ഷ്യതേ   
പ്രമാണാനാം ച പ്രാമാണ്യം യന്മൂലം കിം തു ബോധയേത്    475   
മായാകാര്യൈസ്തിരോഭൂതോ നൈഷ ആത്മാനുഭൂയതേ   
മേഘവൃന്ദൈര്യഥാ ഭാനുസ്തഥായമഹമാദിഭിഃ    476   
പുരസ്ഥ ഏവ വിഷയേ വസ്തുന്യധ്യസ്യതാമിതി   
നിയമോ ന കൃതഃ സദ്ഭിർഭ്രാന്തിരേവാത്ര കാരണം    477   
ദൃഗാദ്യവിഷയേ വ്യോമ്നി നീലതാദി യഥാ ബുധാഃ   
അധ്യസ്യന്തി തഥൈവാസ്മിന്നത്മന്യപി മതിഭ്രമാത്    478   
അനാത്മന്യാത്മതാധ്യാസേ ന സാദൃശ്യമപേക്ഷതേ   
പീതോƒയം ശംഖ ഇത്യാദൗ സാദൃശ്യം കിമപേക്ഷിതം    479   
നിരുപാധിഭ്രമേഷ്വസ്മിന്നേവാപേക്ഷാ പ്രദൃശ്യതേ   
സോപാധിഷ്വേവ തദ്ദൃഷ്ടം രജ്ജുസർപഭ്രമാദിഷു    480   
തഥാപി കിഞ്ചിദ്വക്ഷ്യാമി സാദൃശ്യം ശ്രുണു തത്പരഃ   
അത്യന്തനിർമലഃ സൂക്ഷ്മ ആത്മായമതിഭാസ്വരഃ    481   
ബുദ്ധിസ്തഥൈവ സത്ത്വാത്മാ സാഭാസാ ഭാസ്വരാമലാ   
സാംനിധ്യാദാത്മവദ്ഭാതി സൂര്യവത്സ്ഫടികോ യഥാ    482   
ആത്മാഭാസം തതോ ബുദ്ധിർബുദ്ധ്യാഭാസം തതോ മനഃ   
അക്ഷാണി മന ആഭാസാന്യക്ഷാഭാസമിദം വപുഃ   
അത ഏവാത്മതാബുദ്ധിർദേഹാക്ഷാദവനാത്മനി    483   
മൂഢാനാം പ്രതിബിംബാദൗ ബാലാനാമിവ ദൃശ്യതേ   
സാദൃശ്യം വിദ്യതേ ബുദ്ധാവാത്മനോƒധ്യാസകാരണം    484   
അനാത്മന്യഹമിത്യേവ യോƒയമധ്യാസ ഈരിതഃ   
സ്യാദുത്തരോത്തരാധ്യാസേ പൂർവപൂർവസ്തു കാരണം    485   
സുപ്തിമൂർഛോത്ഥിതേഷ്വേവ ദൃഷ്ടഃ സംസാരലക്ഷണഃ   
അനാദിരേഷവിദ്യാതഃ സംസ്കാരോƒപി ച താദൃശഃ    486   
അധ്യാസബാധാഗമനസ്യ കാരണം
         ശ്രുണു പ്രവക്ഷ്യാമി സമാഹിതാത്മാ   
യസ്മാദിദം പ്രാപ്തമനർഥജാതം
         ജന്മാപ്യയവ്യാധിജരാധിദുഃഖം    487   
ആത്മോപാധേരവിദ്യായാ അസ്തി ശക്തിദ്വയം മഹത്   
വിക്ഷേപ ആവൃതിശ്ചേതി യാഭ്യാം സംസാര ആത്മനഃ    488   
ആവൃതിസ്തമസഃ ശക്തിസ്തദ്ധ്യാവരണകാരണം   
മൂലാവിദ്യേതി സാ പ്രോക്താ യയാ സംമോഹിതം ജഗത്    489   
വിവേകവാനപ്യതിയൗക്തികോƒപി
          ശ്രുതാത്മതത്ത്വോƒപി ച പണ്ഡിതോƒപി   
ശക്ത്യാ യയാ സംവൃതബോധദൃഷ്ടി-
          രാത്മാനമാത്മസ്ഥമിമം ന വേദ    490   
വിക്ഷേപനാമ്നീ രജസസ്തു ശക്തിഃ 
          പ്രവൃത്തിഹേതുഃ പുരുഷസ്യ നിത്യം   
സ്ഥൂലാദിലിംഗാന്തമശേഷമേതദ്-
          യയാ സദാത്മന്യസദേവ സൂയതേ    491   
നിദ്രാ യഥാ പൂരുഷമപ്രമത്തം
          സമാവൃണോതീയമപി പ്രതീചം   
തഥാ വൃണോത്യാവൃതിശക്തിരന്ത-
          ർവിക്ഷേപശക്തിം പരിജൃംഭയന്തി.    492   
ശക്ത്യാ മഹത്യാവരണാഭിധാനയാ
          സമാവൃതേ സത്യമലസ്വരൂപേ   
പുമാനനാത്മന്യഹമേഷ ഏവേ-
          ത്യാത്മത്വബുദ്ധിം വിദധാതി മോഹാത്    493   
യഥാ പ്രസുപ്തിപ്രതിഭാസദേഹേ
          സ്വാത്മത്വധീരേഷ തഥാ ഹ്യനാത്മനഃ   
ജന്മാപ്യയക്ഷുദ്ഭയത്രുട്ഛ്രമാദീ- 
          നാരോപയത്യാത്മനി തസ്യ ധർമാൻ    494   
വിക്ഷേപശക്ത്യാ പരിചോദ്യമാനഃ
          കരോതി കർമാണ്യുഭയാത്മകാനി   
ഭുഞ്ജാന ഏതത്ഫലമപ്യുപാത്തം
          പരിഭ്രമത്യേവ ഭവാംബുരാശൗ    495    
അധ്യാസദോഷാത്സമുപാഗതോƒയം
          സംസാരബന്ധഃ പ്രബലഃ പ്രതീചഃ   
യദ്യോഗതഃ ക്ലിശ്യതി ഗർഭവാസ-
          ജന്മാപ്യയക്ലേശഭയൈരജസ്രം    496   
അധ്യാസോ നാമ ഖല്വേഷ വസ്തുനോ യോƒന്യഥാഗ്രഹഃ   
സ്വാഭാവികഭ്രാന്തിമൂലം സംസൃതേരാദികാരണം    497   
സർവാനർഥസ്യ തദ്ബീജം യോƒന്യഥാഗ്രഹ ആത്മനഃ   
തതഃ സംസാരസമ്പാതഃ സന്തതക്ലേശലക്ഷണഃ    498   
അധ്യാസാദേവ സംസാരോ നഷ്ടേƒധ്യാസേ ന ദൃശ്യതേ   
തദേതദുഭയം സ്പഷ്ടം പശ്യ ത്വം ബദ്ധമുക്തയോഃ    499   
ബദ്ധം പ്രവൃത്തിതോ വിദ്ധി മുക്തം വിദ്ധി നിവൃത്തിതഃ   
പ്രവൃത്തിരേവ സംസാരോ നിവൃത്തിർമുക്തിരിഷ്യതേ    500   
ആത്മനഃ സോƒയമധ്യാസോ മിഥ്യാജ്ഞാനപുരഃസരഃ   
അസത്കൽപോƒപി സംസാരം തനുതേ രജ്ജുസർപവത്    501   
ഉപാധിയോഗസാമ്യേƒപി ജീവവത്പരമാത്മനഃ   
ഉപാധിഭേദാന്നോ ബന്ധസ്തത്കാര്യമപി കിഞ്ചന    502   
അസ്യോപാധിഃ ശുദ്ധസത്ത്വപ്രധാനാ
            മായാ യത്ര ത്വസ്യ നാസ്ത്യൽപഭാവഃ   
സത്ത്വസ്യൈവോത്കൃഷ്ടതാ തേന ബന്ധോ
            നോ വിക്ഷേപസ്തത്കൃതോ ലേശമാത്രഃ    503   
സർവജ്ഞോƒപ്രതിബദ്ധബോധവിഭവസ്തേനൈവ ദേവഃ സ്വയം 
       മായാം സ്വാമവലംബ്യ നിശ്ചലതയാ സ്വച്ഛന്ദവൃത്തിഃ പ്രഭുഃ   
സൃഷ്ടിസ്ഥിത്യദനപ്രവേശയമനവ്യാപാരമാത്രേച്ഛയാ
       കുർവൻക്രീഡതി തദ്രജസ്തമ ഉഭേ സംസ്തഭ്യ ശക്ത്യാ ത്വയാ    504   
തസ്മാദാവൃതിവിക്ഷേപൗ കിഞ്ചിത്കർതും ന ശക്നുതഃ   
സ്വയമേവ സ്വതന്ത്രോƒസൗ തത്പ്രവൃത്തിനിരോധയോഃ    505   
തമേവ സാ ധീകർമേതി ശ്രുതിർവക്തി മഹേശിതുഃ   
നിഗ്രഹാനുഗ്രഹേ ശക്തിരാവൃതിക്ഷേപയോര്യതഃ    506   
രാജസസ്തമസശ്ചൈവ പ്രാബല്യം സത്ത്വഹാനതഃ   
ജീവോപാധൗ തഥാ ജീവോ തത്കാര്യം ബലവത്തരം    507   
തേന ബന്ധോƒസ്യ ജീവസ്യ സംസാരോƒപി ച തത്കൃതഃ   
സമ്പ്രാപ്തഃ സർവദാ യത്ര ദുഃഖം ഭൂയഃ സ ഈക്ഷതേ    508   
ഏതസ്യ സംസൃതേർഹേതുരധ്യാസോƒർഥവിപര്യയഃ   
അധ്യാസമൂലമജ്ഞാനമാഹുരാവൃത്തിലക്ഷണം    509    

   28    അജ്ഞാനനിവൃത്തിഃ    

അജ്ഞാനസ്യ നിവൃത്തിസ്തു ജ്ഞാനേനൈവ ന കർമണാ   
അവിരോധിതയാ കർമ നൈവാജ്ഞാനസ്യ ബാധകം    510   
കർമണാ ജായതേ ജന്തുഃ കർമണൈവ പ്രലീയതേ   
കർമണഃ കാര്യമേവൈഷാ ജന്മമൃത്യുപരമ്പരാ    511   
നൈതസ്മാത്കർമണഃ കാര്യമന്യദസ്തി വിലക്ഷണം   
അജ്ഞാനകാര്യം തത്കർമ യതോƒജ്ഞാനേന വർധതേ    512   
യദ്യേന വർധതേ തേന നാശാസ്തസ്യ ന സിദ്ധ്യതി    
യേന യസ്യ സഹാവസ്ഥാ നിരോധായ ന കൽപതേ    513   
നാശകത്വം തദുഭയോഃ കോ നു കൽപയിതും ക്ഷമഃ   
സർവം കർമാവിരുദ്ധ്യൈവ സദാജ്ഞാനസ്യ സർവദാ    514   
തതോƒജ്ഞാനസ്യ വിച്ഛിത്തിഃ കർമണാ നൈവ സിദ്ധ്യതി   
യസ്യ പ്രധ്വസ്തജനകോ യത്സംയോഗോƒസ്തി തത്ക്ഷണേ    515   
തയോരേവ വിരോധിത്വം യുക്തം ഭിന്നസ്വഭാവയോഃ   
തമപ്രകാശയോര്യദ്വത്പരസ്പരവിരോധിതാ    516   
അജ്ഞാനജ്ഞാനയോസ്തദ്വദുഭയോരേവ ദൃഷ്യതേ   
ന ജ്ഞാനേന വിനാ നാശസ്തസ്യ കേനാപി സിദ്ധ്യതി    517   
തസ്മാദജ്ഞാനവിച്ഛിത്ത്യൈ ജ്ഞാനം സമ്പാദയേത്സുധീഃ   
ആത്മാനാത്മവിവേകേന ജ്ഞാനം സിദ്ധ്യതി നാന്യഥാ   518   
യുക്താത്മാനാത്മനോസ്തസ്മാത്കരണീയം വിവേചനം   
അനാത്മന്യാത്മതാബുദ്ധിഗ്രന്ഥിര്യേന വിദീര്യതേ    519   

   29    കുമത ഖണ്ഡനം    520-611

ആത്മാനാത്മവിവേകാർഥം വിവാദോƒയം നിരൂപ്യതേ   
യേനാത്മാനാത്സനോസ്തത്ത്വം വിവിക്തം പ്രസ്ഫുടായതേ    520   
മൂഢാ അശ്രുതവേദാന്താഃ സ്വയം പണ്ഡിതമാനിനഃ   
ഈശപ്രസാദരഹിതഃ സദ്ഗുരോശ്ച ബഹിർമുഖാഃ    521   
വിവദന്തി പ്രകാരം തം ശ്രുണു വക്ഷ്യാമി സാദരം   
അത്യന്തപാമരഃ  കശ്ചിത്പുത്ര ആത്മേതി മന്യതേ    522   
ആത്മനീവ സ്വപുത്രേƒപി പ്രബലപ്രീതിദർശനാത്   
പുത്രേ തു പുഷ്ടേ പുഷ്ടോƒഹം നഷ്ടേ നഷ്ടോƒഹമിത്യതഃ    523   
അനുഭൂതിബലാച്ചാപി യുക്തിതോƒപി ശ്രുതേരപി   
ആത്മാ വൈ പുത്രനാമാസീത്യേവം ച വദതി ശ്രുതിഃ    524   
ദീപാദ്ദീപോ യഥാ തദ്വത്പിതുഃ പുത്രഃ പ്രജായതേ   
പിതുർഗുണാനാം തനയേ ബീജാങ്കുരവദീക്ഷണാത്    525   
അതോƒയം പുത്ര ആത്മേതി മന്യതേ ഭ്രാന്തിമത്തമഃ   
തന്മതം ദൂഷയത്യന്യഃ പുത്ര ആത്മാ കഥം ത്വിതി    526   
പ്രീതിമാത്രാത്കഥം പുത്ര ആത്മാ ഭവിതുമഹർതി   
അന്യത്രാപീക്ഷ്യതേ പ്രീതിഃ ക്ഷേത്രപാത്ര ധനാദിഷു    527   
പുത്രാദ്വിശിഷ്ടാ ദേഹേƒസ്മിൻപ്രാണിനാം പ്രീതിരിഷ്യതേ   
പ്രദീപ്തേ ഭവനേ പുത്രം ത്യക്ത്വാ ജന്തുഃ പലായതേ    528   
തം വിക്രീണാതി ദേഹാർഥം പ്രതികൂലം നിഹന്തി ച   
തസ്മാദാത്മാതു തനയോ ന ഭവേച്ച കദാചന    529   
ഗുണരൂപാദിസാദൃശ്യം ദീപവാന്ന സുതേ പിതുഃ   
അവ്യംഗാജ്ജായതേ വ്യംഗഃ സുഗുണാദപി ദുർഗുണഃ    530   
ആഭാസമാത്രാസ്താഃ സർവാ യുക്തയോƒപ്യുക്തയോƒപി ച   
പുത്രസ്യ പുത്രവദ്ഗേഹേ സർവകാര്യേഷു വസ്തുഷു    531   
സ്വാമിത്വദ്യോതനായാസ്മിന്നാത്മത്വമുപചര്യതേ   
ശ്രുത്യാ തു മുഖ്യയാ വൃത്ത്യാ പുത്ര ആത്മേതി നോച്യതേ    532   
ഔപചാരികമാത്മത്വം പുത്രേ തസ്മാന്ന മുഖ്യതഃ   
അഹമ്പദപ്രത്യയാർഥേ ദേഹ ഏവ ന ചേതരഃ    533   
പ്രത്യക്ഷഃ സർവജന്തൂനാം ദേഹോƒഹമിതി നിശ്ചയഃ   
ഏഷ പുരുഷോƒന്നരസമയ ഇത്യപി ച ശ്രുതിഃ    534   
പുരുഷത്വം വദത്യസ്യ സ്വാത്മാ ഹി പുരുഷസ്തതഃ   
ആത്മായം ദേവ ഏവേതി ചാർവാകേണ വിനിശ്ചിതം    535   
തന്മതം ദൂഷവത്വന്യോƒസഹമാനഃ പൃഥഗ്ജനഃ   
ദേഹ ആത്മാ കഥം നു സ്യാത്പരതന്ത്രോ ഹ്യചേതനഃ    536   
ഇന്ദ്രിയൈശ്ചാല്യമാനോƒയം ചേഷ്ടതേ ന സ്വതഃ ക്വചിത്   
ആശ്രയചക്ഷുരാദീനാം ഗൃഹവദ്ഗൃഹമേധിനാം    537   
ബാല്യാദിനാനാവസ്ഥാവാഞ്ശുക്ലശോണിതസംഭവഃ   
അതഃ കദാപി ദേഹസ്യ നാത്മത്വമുപപദ്യതേ    538   
ബധിരോƒഹം ച കാണോƒഹം മൂക ഇത്യനുഭൂതിതഃ   
ഇന്ദ്രിയാണി ഭവന്ത്യാത്മാ യേഷാമസ്ത്യർഥവേദനം    539   
ഇന്ദ്രിയാണാം ചേതനത്വം ദേഹേ പ്രാണാഃ പ്രജാപതിം   
ഏതമേതേത്യൂചുരിതി ശ്രുത്യൈവ പ്രതിപാദ്യതേ    540   
യതസ്തസ്മാദിന്ദ്രിയാണാം യുക്തമാത്മത്വമിത്യമും   
നിശ്ചയം ദൂഷയത്യന്യോƒസഹമാനഃ പൃഥഗ്ജനഃ    541   
ഇന്ദ്രിയാണി കഥം ത്വാത്മാ കരണാനി കുഠാരവത്   
കരണസ്യ കുഠാരാദേശ്ചേതനത്വം ന ഹീക്ഷ്യതേ    542   
ശ്രുത്യാധിദേവതാമേവേന്ദ്രിയേഷുപചര്യതേ   
ന തു സാക്ഷാദിന്ദ്രിയാണാം ചേതനത്വമുദീര്യതേ    543   
അചേതനസ്യ ദീപാദേരർഥാ ഭാസകതാ യഥാ   
തഥൈവ ചക്ഷുരാദീനാം ജഡാനാമപി സിദ്ധ്യതി    544   
ഇന്ദ്രിയാണാം ചേഷ്ടയിതാ പ്രാണോƒയം പഞ്ചവൃത്തികഃ   
സർവാവസ്ഥാസ്വവസ്ഥാവാൻസോƒയമാത്മത്വമഹർതി   
അഹം ക്ഷുധാവാംസ്തൃഷ്ണാവാനിത്യാദ്യനുഭവാദപി    545   
ശ്രുത്യാന്യോƒന്തര ആത്മാ പ്രാണമയ ഇതീര്യതേ യസ്മാത്   
തസ്മാത്പ്രാണമസ്യാത്മത്വം യുക്തം നോ കരണസഞ്ജ്ഞാനാം ക്വാപി    546   
ഇതി നിശ്ചയമേതസ്യ ദൂഷയത്യപരോ ജഡഃ   
ഭവത്യാത്മാ കഥം പ്രാണോ വായുരേവൈഷ ആന്തരഃ    547   
ബഹിര്യാത്യന്തരായാതി ഭസ്ത്രികാവായുവന്മുഹുഃ   
ന ഹിതം വാƒഹിതം വാ സ്വമന്യദ്വാ വേദ കിഞ്ചന    548    
ജഡസ്വഭാവശ്ചപലഃ കർമയുക്തശ്ച സർവദാ   
പ്രാണസ്യ ഭാനം മനസി സ്ഥിതേ സുപ്തേ ന ദൃശ്യതേ    549   
മനസ്തു സർവം ജാനാതി സർവവേദനകാരണം   
യത്തസ്മാന്മന ഏവാത്മാ പ്രാണസ്തു ന കദാചന    550   
സങ്കൽപവാനഹം ചിന്താവാനഹം ച വികൽപവാൻ   
ഇത്യാദ്യനുഭവാദന്യോƒന്തര ആത്മാ മനോമയഃ    551   
ഇത്യാദിശ്രുതിസദ്ഭാവാദ്യുക്താ മനസ ആത്മതാ   
ഇതി നിശ്ചയമേതസ്യ ദൂഷയത്യപരോ ജഡഃ    552   
കഥം മനസ ആത്മത്വം കരണസ്യ ദൃഗാദിവത്   
കർതൃപ്രയോജ്യം കരണം ന സ്വയം തു പ്രവർതതേ    553   
കരണപ്രയോക്താ യഃ കർതാ തസ്യൈവാത്മത്വമർഹതി   
ആത്മാ സ്വതന്ത്രഃ പുരുഷോ ന പ്രയോജ്യഃ കദാചന    554   
അഹം  കർതാസ്മ്യഹം ഭോക്താ സുഖീത്യനുഭവാദപി   
ബുദ്ധിരാത്മാ ഭവത്യേവ  ബുദ്ധിധർമോ ഹ്യഹങ്കൃതിഃ    555   
അന്യോƒന്തര ആത്മാ വിജ്ഞാനമയ ഇതി വദതി നിഗമഃ   
മനസോƒപി ച ഭിന്നം വിജ്ഞാനമയം കർതൃരൂപമാത്മാനം    556   
വിജ്ഞാനം യജ്ഞം തനുതേ കർമാനി തനുതേƒപി ച   
ഇത്യസ്യ കർതൃതാ ശ്രുത്യാ മുഖതഃ പ്രതിപാദ്യതേ   
തസ്മാദ്യുക്താത്മതാ ബുദ്ധേരിതി ബൗദ്ധേന നിശ്ചിതം    557   
പ്രാഭാകരതാർകികശ്ച താവുഭാവപ്യമർഷയാ   
തന്നിശ്ചയം ദൂഷയതോ ബുദ്ധിരാത്മാ കഥം ന്വിതി    558   
ബുദ്ധേരജ്ഞാനകാര്യത്വാദ്വിനാശിത്വാത്പ്രതിക്ഷണം   
ബുദ്ധ്യാദീനാം ച സർവേഷമജ്ഞാനേ ലയദർശനാത്    559   
അജ്ഞോƒഹമിത്യനുഭവാദാസ്ത്രീബാലാദിഗോചരാത്   
ഭവത്യജ്ഞാനമേവാത്മാ ന തു ബുദ്ധിഃ കദാചന    560   
വിജ്ഞാനമയാദന്യം ത്വാനന്ദമയം പരം തഥാത്മാനം   
അന്യോƒന്തര ആത്മാനന്ദമയ ഇതി വദതി വേദോƒപി    561   
ദുഃഖപ്രത്യയശൂന്യത്വാദാനന്ദമയതാ മതാ   
അജ്ഞാനേ സകലം സുപ്തൗ ബുദ്ധ്യാദി പ്രവിലീയതേ    562   
ദുഃഖിനോƒപി സുഷുപ്തൗ ത്വാനന്ദമയതാ തതഃ   
സുപ്തൗ കിഞ്ചിന്ന ജാനാമീത്യനുഭൂതിശ്ച ദൃശ്യതേ    563   
യത ഏവമതോ യുക്താ ഹ്യജ്ഞാനസ്യാത്മതാ ധ്രുവം   
ഇതി തന്നിശ്ചയം ഭാട്ടാ ദൂഷയന്തി സ്വയുക്തിഭിഃ    564   
കഥമജ്ഞാനമേവാത്മാ ജ്ഞാനം ചാപ്യുപലഭ്യതേ   
ജ്ഞാനാഭാവേ കഥം വിദ്യുരജ്ഞോƒഹമിതി ചാജ്ഞതാം   
അസ്വാപ്സം സുഖമേവാഹം ന ജാനാമ്യത്ര കിഞ്ചന    565   
ഇത്യജ്ഞാനമപി ജ്ഞാനം പ്രബുദ്ധേഷു പ്രദൃശ്യതേ   
പ്രജ്ഞാനഘന ഏവാനന്ദമയ ഇത്യപി ശ്രുതിഃ    566   
പ്രബ്രവീത്യുഭയാത്മത്വമാത്മനഃ സ്വയമേവ സാ   
ആത്മാശ്ചിജ്ജഡതനുഃ ഖദ്യോത ഇവ സംമതഃ    567   
ന കേവലാജ്ഞാനമയോ ഘടകുഡ്യാദിവജ്ജഡഃ   
ഇതി നിശ്ചയമേതേഷാം ദൂഷയത്യപരോ ജഡഃ    568   
ജ്ഞാനാജ്ഞാനമയസ്ത്വാത്മാ കഥം ഭവിതുമർഹതി   
പരസ്പരവിരുദ്ധത്വാത്തേജസ്തിമിരവത്തയോഃ    569   
സാമാനാധികരണ്യം വാ സംയോഗോ വാ സമാശ്രയഃ   
തമഃപ്രകാശവജ്ജ്ഞാനാജ്ഞാനയോർന ഹി സിദ്ധ്യതി    570   
അജ്ഞാനമപി വിജ്ഞാനം ബുദ്ധിർവാപി ച തദ്ഗുണാഃ   
സുഷുപ്തൗ നോപലഭ്യതേ യത്കിഞ്ചിദപി വാപരം    571   
മാത്രാദിലക്ഷണം കിം നു ശൂന്യമേവോപലഭ്യതേ   
സുഷുപ്തൗ നാന്യദസ്ത്യേവ നാഹമപ്യാസമിത്യനു    572   
സുപ്തോത്ഥിതജനൈഃ സർവൈഃ ശൂന്യമേവാനുസ്മര്യതേ   
യത്തതഃ ശൂന്യമേവാത്മാ ന ജ്ഞാനാജ്ഞാനലക്ഷണഃ    573   
വേദേനാപ്യസദേവേദമഗ്ര ആസീദിതി സ്ഫുടം   
നിരുച്യതേ യതസ്തസ്മാച്ഛൂന്യസ്യൈവാത്മതാ മതാ    574   
അസന്നേവ ഘടഃ പൂർവം ജായമാനഃ പ്രദൃശ്യതേ   
ന ഹി കുംഭഃ പുരൈവാന്തഃ സ്ഥിത്വോദേതി ബഹിർമുഖഃ    575   
യത്തസ്മാദസതഃ സർവം സദിദം സമജായത   
തതഃ സർവാത്മനാ ശൂന്യസ്യൈവാത്മത്വം സമർഹതി    576   
ഇത്യേവം പണ്ഡിതമന്യൈഃ പരസ്പരവിരോധിഭിഃ   
തത്തന്മതാനുരൂപാൽപശ്രുതിയുക്ത്യനുഭൂതിഭിഃ    577   
നിർണീതമതജാതാനി ഖണ്ഡിതാന്യേവ പണ്ഡിതൈഃ   
ശ്രുതിഭിശ്ചാപ്യനുഭവൈർബാധകഃ പ്രതിവാദിനാം    578   
യതസ്തസ്മാത്തു പുത്രാദേഃ ശൂന്യാന്തസ്യ വിശേഷതഃ   
സുസാധിതമനാത്മത്വം ശ്രുതിയുക്ത്യനുഭൂതിഭിഃ    579   
ന ഹി പ്രമാണാന്തരബാധിതസ്യ 
      യാഥാർഥ്യമംഗീക്രിയതേ മഹദ്ബ്ഭിഃ   
പുത്രാദിശൂന്യാന്തമനാത്മതത്ത്വ-
      മിത്യേവ വിസ്പഷ്ടമതഃ സുജാതം    580   
ശിഷ്യഃ :
സുഷുപ്തികാലേ സകലേ വിഹീനേ
       ശൂന്യം വിനാ നാന്യദിഹോപലഭ്യതേ   
ശൂന്യം ത്വമാത്മാ ന തതഃ പരഃ
       കോƒപ്യാത്മാഭിധാനസ്ത്വനുഭൂയതേƒർഥഃ    581   
യദ്യസ്തി ചാത്മാ കിമു നോപലഭ്യതേ
       സുപ്തൗ യഥാ തിഷ്ഠതി കിം പ്രമാണം   
കിം ലക്ഷണോƒസൗ സ കഥം ന ബാധ്യതേ 
       പ്രബാധ്യമാനേഷ്വഹമാദിഷു സ്വയം    582   
ഏതത്സംശയജാതം മേ ഹൃദയഗ്രന്ഥിലക്ഷണം   
ഛിന്ധി യുക്തിമഹാഖഡ്ഗധാരയാ കൃപയാ ഗുരോ    583   
ശ്രീഗുരുഃ :
അതിസൂക്ഷ്മതരഃ പ്രശ്നസ്തവായം സദൃശോ മതഃ   
സൂക്ഷ്മാർഥദർശനം സൂക്ഷ്മബുദ്ധിശ്വേവ പ്രദൃശ്യതേ    584   
ശ്രുണു വക്ഷ്യാമി സകലം യദ്യത്പൃഷ്ടം ത്വയാധുനാ   
രഹസ്യം പരമം സൂക്ഷ്മം ജ്ഞാതവ്യം ച മുമുക്ഷിഭിഃ    585   
ബുദ്ധ്യാദി സകലം സുപ്താവനുലീനം സ്വകാരണേ   
അവ്യക്തേ വടവദ്ബീജേ തിഷ്ഠത്യവികൃതാത്മനാ    586   
തിഷ്ഠത്യേവ സ്വരൂപേണ ന തു ശൂന്യാതേ ജഗത്   
ക്വചിദങ്കുരരൂപേണ ക്വചിദ്ബീജാത്മനാ വടഃ   
കാര്യകാരണരൂപേണ യഥാ തിഷ്ഠത്യദസ്തഥാ    587   
അവ്യാകൃതാത്മനാവസ്ഥാം ജഗതോ വദതി ശ്രുതിഃ   
സുഷുപ്ത്യാദിഷു തദ്ധേദം തർഹ്യവ്യാകൃതമിത്യസൗ    588   
ഇമമർതമവിജ്ഞായ നിർണീതം ശ്രുതിയുക്തിഭിഃ   
ജഗതോ ദർശനം ശൂന്യമിതി പ്രാഹുരതദ്വിദഃ    589   
നാസതഃ സത ഉത്പത്തിഃ ശ്രൂയതേ ന ച ദൃശ്യതേ   
ഉദേതി നരശ്രുംഗാത്കിം ഖപുഷ്പാത്കിം ഭവിഷ്യതി    590   
പ്രഭവതി ന ഹി കുംഭോƒവിദ്യമാനോമൃദശ്ചേത്
         പ്രഭവതു സികതായാ വാഥവാ വാരിണോ വാ   
ന ഹി ഭവതി ച താഭ്യാം സർവഥാ ക്വാപി തസ്മാ-
         ദ്യത ഉദയതി യോƒർഥോƒസ്ത്യത്രതസ്യ സ്വഭാവഃ    591   
അന്യഥാ വിപരീതം സ്യാത്കാര്യകാരണലക്ഷണം   
നിയതം സർവശാസ്ത്രേഷു സർവലോകേഷു സർവതഃ    592   
കഥമസതഃ സജ്ജായേതേ ശ്രുത്യാ നിഷിദ്ധ്യതേ തസ്മാത്   
അസതഃ സജ്ജനനം നോ ഘടതേ മിഥ്യൈവ ശൂന്യശബ്ദാർഥഃ    593   
അവ്യക്തശബ്ദിതേ പ്രാജ്ഞേ സത്യാത്മന്യത്ര ജാഗ്രതി   
കഥം സിദ്ധ്യതി ശൂന്യത്വം തസ്യ ഭ്രാന്തശിരോമണേ    594   
സുഷുപ്തൗ ശൂന്യമേവേതി കേന പുംസാ തവേരിതം   
ഹേതുനാനുമിതം കേന കഥം ജ്ഞാതം ത്വയോച്യതാം    595   
ഇതി പൃഷ്ടോ മൂഢതമോ വദിഷ്യതി കിമുത്തരം   
നൈവാനുരൂപകം ലിംഗം വക്താ വാ നാസ്തി കശ്ചന   
സുഷുപ്തിസ്ഥിതശൂന്യസ്യ ബോദ്ധാ കോƒത്വാത്മനഃ പരഃ    596   
സ്വേനാനുഭൂതം സ്വയമേവ വക്തി
        സ്വസുപ്തികാലേ സ്ഥിതശൂന്യഭാവം   
തത്ര സ്വസത്താമനവേക്ഷ്യ മൂഢഃ
        സ്വസ്യാപി ശൂന്യത്വമയം ബ്രവീതി    597   
അവേദ്യമാനഃ സ്വയമന്യലോകൈഃ 
        സൗഷുപ്തികം ധർമമവൈതി സാക്ഷാത്   
ബുദ്ധ്യാദ്യഭാവസ്യ ച യോƒത്ര ബോദ്ധാ 
        സ ഏവ ആത്മാ ഖലു നിർവികാരഃ    598   
യസ്യേദം സകലം വിഭാതി മഹസാ തസ്യ സ്വയഞ്ജ്യോതിഷഃ 
        സൂര്യസ്യേവ കിമസ്തി ഭാസകമിഹ പ്രജ്ഞാദി സർവം ജഡം   
ന ഹ്യർകസ്യ വിഭാസകം ക്ഷിതിതലേ ദൃഷ്ടം തഥൈവാത്മനോ 
        നാന്യഃ കോƒപ്യനുഭാസകോƒനുഭവിതാ നാതഃ പരഃ കശ്ചന    599   
യേനാനുഭൂയതേ സർവം ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തിഷു   
വിജ്ഞാതാരമിമം കോ നു കഥം വേദിതുമർഹതി    600   
സർവസ്യ ദാഹകോ വഹ്നിർവഹ്നേർനാന്യോƒസ്തി ദാഹകഃ   
യഥാ തഥാത്മനോ ജ്ഞാതുർജ്ഞാതാ കോƒപി ന ദൃശ്യതേ    601   
ഉപലഭ്യേത കേനായം ഹ്യുപലബ്ധാ സ്വയം തതഃ   
ഉപലബ്ധ്യന്തരാഭാവാന്നായമാത്മോപലഭ്യതേ    602   
ബുദ്ധ്യാദിവേദ്യവിലയാദയമേക ഏവ
         സുപ്തൗ ന പശ്യതി ശ്രുണോതി ന വേത്തി കിഞ്ചിത്   
സൗഷുപ്തികസ്യ തമസഃ സ്വയമേവ സാക്ഷീ 
         ഭൂത്വാത്ര തിഷ്ഠതി സുഖേന ച നിർവികൽപഃ    603   
സുഷുപ്താവാത്മസദ്ഭാവേ പ്രമാണം പണ്ഡിതോത്തമാഃ   
വിദുഃ സ്വപ്രത്യഭിജ്ഞാമാബാലവൃദ്ധസംമതം    604   
പ്രത്യഭിജ്ഞായമാനത്വാല്ലിംഗമാത്രാനുമാപകം   
സ്മര്യമാണസ്യ സദ്ഭാവഃ സുഖമസ്വാപ്സമിത്യയം    605   
പുരാനുഭൂതോ നോ ചേഏത്തു സ്മൃതേരനുദയോ ഭവേത്   
ഇത്യാദിതർകയുക്തിശ്ച സദ്ഭാവേ മാനമാത്മനഃ    606   
യത്രാത്മനോƒകാമയിതൃത്വബുദ്ധിഃ 
        സ്വപ്നാനപേക്ഷാപി ച തത്സുഷുപ്തം   
ഇത്യാത്മ സദ്ഭാവ ഉദീര്യതേƒത്ര
        ശ്രുത്യാപി തസ്മാച്ഛ്രുതിരത്ര മാനം    607   
അകാമയിതൃതാ സ്വപ്നാദ്ദർശനം ഘടതേ കഥം   
അവിദ്യമാനസ്യ തത ആത്മാസ്തിത്വം പ്രതീയതേ    608   
ഏതൈഃ പ്രമാണൈരസ്തീതി ജ്ഞാതഃ സാക്ഷിതയാ ബുധൈഃ   
ആത്മായം കേവലഃ ശുദ്ധഃ സച്ചിദാനന്ദലക്ഷണഃ    609   
സത്ത്വചിത്ത്വാനന്ദതാദിലക്ഷണം പ്രത്യഗാത്മനഃ   
കാലത്രയേƒപ്യ ബാധ്യത്വം സത്യം നിത്യസ്വരൂപതഃ    610   
ശുദ്ധചൈതന്യരൂപത്വം ചിത്ത്വം ജ്ഞാനസ്വരൂതഃ   
അഖണ്ഡസുഖരൂപത്വാദാനന്ദത്വമിതീര്യതേ    611   

   30    ശാശ്വതലക്ഷണം    

അനുസ്യൂതാത്മനഃ സത്താ ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തിഷു   
അഹമസ്മീത്യതോ നിത്യോ ഭവത്യാത്മായമവ്യയഃ    612   
സർവദാപ്യാസമിത്യേവാഭിന്നപ്രത്യയ ഈക്ഷ്യതേ   
കദാപി നാസമിത്യസ്മാദാത്മനോ നിത്യതാ മതാ    613   
ആയാതാസു ഗതാസു ശൈശവമുഖാവസ്ഥാസു ജാഗ്രന്മുഖാ-
       സ്വന്യാസ്വപ്യഖിലാസു വൃത്തിഷു ധിയോ ദുഷ്ടാസ്വദുഷ്ടാസ്വപി   
ഗംഗാഭംഗപരമ്പരാസു ജലവത്സത്താനുവൃത്താത്മന-
       സ്തിഷ്ഠത്യേവ സദാ സ്ഥിരാഹമഹമിത്യേകാത്മതാ സാക്ഷിണഃ    614   
പ്രതിപദമഹമാദയോ വിഭിന്നാഃ 
       ക്ഷണപരിണാമിതയാ വികാരിണസ്തേ   
ന പരിണതിരമുഷ്യ നിഷ്കലത്വാ-
       ദയമവികാര്യത ഏവ നിത്യ ആത്മാ    615   
യഃ സ്വപ്നമദ്രാക്ഷമഹം സുഖം യോƒ-
       സ്വാപ്സം സ ഏവാസ്മ്യഥ ജാഗരൂകഃ   
ഇത്യേവമച്ഛിന്നതയാനുഭൂയതേ
       സത്താത്മനോ നാസ്തി ഹി സംശയോƒത്ര    616   
ശ്രുത്യുക്താഃ ഷോഡശകലാശ്ചിദാഭാസ്യ നാത്മനഃ   
നിഷ്കലത്വാന്നാസ്യ ലയസ്തസ്മാന്നിത്യത്വമാത്മനഃ    617   

   31    ചിത്സ്വരൂപം    

ജഡപ്രകാശകഃ സൂര്യഃ പ്രകാശാത്മൈവ നോ ജഡഃ   
ബുദ്ധ്യാദിഭാസകസ്തസ്മാച്ചിത്സ്വരൂപസ്തഥാ മതഃ    618   
കുഡ്യാദേസ്തു ജഡസ്യ നൈവ ഘടതേ ഭാനം സ്വതഃ സർവദാ 
      സൂര്യാദിപ്രഭയാ വിനാ ക്വചിദപി പ്രത്യക്ഷമേതത്തഥാ   
ബുദ്ധ്യാദേരപി ന സ്വതോƒസ്ത്യണുരപി സ്ഫൂർതിവിർനൈരാത്മനാ
      സോƒയം കേവലചിന്മയശ്രുതിമതോ ഭാനുര്യഥാ രുങ്മയഃ    619   
സ്വഭാസനേ വാന്യപദാർഥഭാസനേ
       നാർകഃ പ്രകാശാന്തരമീഷദിച്ഛതി   
സ്വബോധനേ വാപ്യഹമാദിബോധനേ
       തഥൈവ ചിദ്ധാതുരയം പരാത്മാ    620   
അന്യപ്രകാശം ന കിമപ്യപേക്ഷ്യ
       യതോƒയമാഭാതി നിജാത്മനൈവ   
തതഃ സ്വയഞ്ജ്യോതിരയം ചിദാത്മാ
       ന ഹ്യാത്മഭാനേ പരദീപ്ത്യപേക്ഷാ    621   
യം ന പ്രകാശയതി കിഞ്ചിദിനോƒപി ചന്ദ്രഃ
       നോ വിദ്യുതഃ കിമുത വഹ്നിരയം മിതാഭഃ   
യം ഭാന്തമേതമനുഭാതി ജഗത്സമസ്തം
       സോƒയം സ്വയം സ്ഫുരതി സർവദശാസു ചാത്മാ    622   

   32	ആനന്ദസ്വരൂപം    

  
ആത്മനഃ സുഖസ്വരൂപാദാനന്ദത്വം സ്വലക്ഷണം   
പരപ്രേമാസ്പദത്വേന സുഖരൂപത്വമാത്മനഃ    623   
സുഖഹേതുഷു സർവേഷാം പ്രീതിഃ സാവധിരീക്ഷ്യതേ   
കദാപി നാവധിഃ പ്രീതേഃ സ്വാത്മനി പ്രാണിനാം ക്വചിത്    624   
ക്ഷീണേന്ദ്രിയസ്യ ജീർണസ്യ സമ്പ്രാപ്തോത്ക്രമണസ്യ വാ   
അസ്തി ജീവിതുമേവാശാ സ്വാത്മാ പ്രിയതമോ യതഃ    625   
ആത്മാതഃ പരമപ്രേമാസ്പദഃ സർവശരീരിണാം   
യസ്യ ശേഷതയാ സർവമുപാദേയത്വമൃച്ഛതി    626   
ഏഷ ഏവ പ്രിയതമഃ പുത്രാദപി ധനാദപി   
അന്യസ്മാദപി സർവസ്മാദാത്മായം പരമാന്തരഃ    627   
പ്രിയത്വേന മതം യത്തു തത്സദാ നാപ്രിയം നൃണാം   
വിപാത്താവപി സമ്പത്തൗ യഥാത്മാ ന തഥാപരഃ    628   
ആത്മാ ഖലു പ്രിയതമോƒസുഭൃതാം യദർഥാ
          ഭാര്യാത്മജാപ്തഗൃഹവിത്തമുഖാഃ പദാർഥാഃ   
വാണിജ്യകർഷണ ഗവാവനരാജസേവാ-
          ഭൈഷജ്യകപ്രഭൃതയോ വിവിധാഃ ക്രിയാശ്ച    629   
പ്രവൃത്തിശ്ച നിവൃത്തിശ്ച യച്ച യാവച്ച ചേഷ്ടിതം   
ആത്മാർഥമേവ നാന്യാർഥം നാതഃ പ്രിയതമഃ പരഃ    630   
തസ്മാദാത്മാ കേവലാനന്ദരൂപോ
           യഃ സർവസ്മാദ്വസ്തുനഃ പ്രേഷ്ഠ ഉക്തഃ   
യോ വാ അസ്മാന്മന്യതേƒന്യം പ്രിയം യം
           സോƒയം തസ്മാച്ഛോകമേവാനുഭുങ്ക്തേ    631   
ശിഷ്യഃ _
അപരഃ ക്രിയതേ പ്രശ്നോ മയായം ക്ഷമ്യതാം പ്രഭോ   
അജ്ഞവാഗപരാധായ കൽപതേ ന മഹാത്മനാം    632   
ആത്മാന്യഃ സുഖമന്യച്ച നാത്മനഃ സുഖരൂപതാ   
ആത്മനഃ സുഖമാശാസ്യം യതതേ സകലോ ജനഃ    633   
ആത്മനഃ സുഖരൂപത്വേ പ്രയത്നഃ കിമു ദേഹിനാം   
ഏഷ മേ സംശയഃ സ്വാമിൻ കൃപയൈവ നിരസ്യതാം    634   

   33    ദുഃഖപ്രദം വസ്തു സുഖം ദാതും ന സമർഹതി    635-672

ശ്രീഗുരുഃ  :
ആനന്ദരൂപമാത്മാനമജ്ഞാത്വൈവ പൃഥഗ്ജനഃ   
ബഹിഃസുഖായ യതതേ ന തു കശ്ചിദ്വിദൻബുധഃ    635   
അജ്ഞാത്വൈവ ഹി നിക്ഷേപം ഭിക്ഷാമടതി ദുർമതിഃ   
സ്വവേശ്മനി നിധിം ജ്ഞാത്വാ കോ നു ഭിക്ഷാമടേത്സുധീഃ    636   
സ്ഥൂലം ച സൂക്ഷ്മം ച വപുഃ സ്വഭാവതോ
          ദുഃഖാത്മകം സ്വാത്മതയാ ഗൃഹീത്വാ   
വിസ്മൃത്യ ച സ്വം സുഖരൂപമാത്മനോ 
          ദുഃഖപ്രദേഭ്യഃ സുഖമജ്ഞ ഇച്ഛതി    637   
നഹി ദുഃഖപ്രദം വസ്തു സുഖം ദാതും സമർഹതി   
കിം വിഷം പിബതോ ജന്തോരമൃതത്വം പ്രയച്ഛതി    638   
ആത്മാന്യഃ സുഖമന്യച്ചേത്യേവം നിശ്ചിത്യ പാമരഃ   
ബഹിഃസുഖായ യതതേ സത്യമേവ ന സംശയഃ    639   
ഇഷ്ടസ്യ വസ്തുനോ ധ്യാനദർശനാദ്യുപഭുക്തിഷു   
പ്രതീയതേ യ ആനന്ദഃ സർവേഷാമിഹ ദേഹിനാം    640   
സ വസ്തുധർമോ നോ തസ്മാന്മനസ്യേവോപലഭ്യതേ   
വസ്തുധർമസ്യ മനസി കഥം സ്യാദുപലംഭനം    641   
അന്യത്ര ത്വന്യധർമാണാമുപലംഭോ ന ദൃശ്യതേ   
തസ്മാന്ന വസ്തുധർമോƒയമമാനന്ദസ്തു കദാചന    642   
നാപ്യേഷ ധർമോ മനസോƒസത്യർഥേ തദദർശനാത്   
അസതി വ്യഞ്ജകേ വ്യംഗ്യം നോദേതീതി ന മന്യതാം    643   
സത്യർഥേƒപി ച നോദേതി ഹ്യാനന്ദസ്തൂക്തലക്ഷണഃ   
സത്യപി വ്യഞ്ജകേ വ്യംഗ്യാനുദയോ നൈവ സംമതഃ    644   
ദുരദൃഷ്ടാദികം നാത്ര പ്രതിബന്ധഃ പ്രകൽപ്യതാം   
പ്രിയസ്യ വസ്തുനോ ലാഭേ ദുരദൃഷ്ടം ന സിദ്ധ്യതി    645   
തസ്മാന്ന മാനസോ ധർമോ നിർഗുണത്വാന്ന ചാത്മനഃ   
കിം തു പുണ്യസ്യ സാംന്നിധ്യാധിഷ്ടസ്യാപി ച വസ്തുനഃ    646   
സത്ത്വപ്രധാനേ ചിത്തേƒസ്മിംസ്ത്വാത്മൈവ പ്രതിബിംബതി   
ആനന്ദലക്ഷണഃ സ്വച്ഛേ പയസീവ സുധാകരഃ    647   
സോƒയമാഭാസ ആനന്ദശ്ചിത്തേ യഃ പ്രതിബിംബിതഃ   
പുണ്യോത്കർഷാപകർഷഭ്യാം ഭവത്യുച്ചാവചഃ സ്വയം    648   
സാർവഭൗമാദിബ്രഹ്മാന്തം ശ്രുത്യാ യഃ പ്രതിപാദിതഃ   
സ ക്ഷയിണ്ണുഃ സാതിശയഃ പ്രക്ഷീണേ കാരണേ ലയം    649   
യാത്യേഷ വിഷയാനന്ദോ യസ്തു പുണ്യൈകസാധനഃ   
യേ തു വൈഷയികാനന്ദം ഭുഞ്ജതേ പുണ്യകാരിണഃ    650   
ദുഃഖം ച ഭോഗകാലേƒപി തേഷാമന്തേ മഹത്തരം   
സുഖം വിഷയസമ്പൃക്തം വിഷസമ്പൃക്തഭക്തവത്    651   
ഭോഗകാലേƒപി ഭോഗാന്തേ ദുഃഖമേവ പ്രയച്ഛതി   
സുഖമുച്ചാവചത്വേന ക്ഷയിഷ്ണുത്വഭയേന ച    652   
ഭോഗകാലേ ഭവേന്നൄണാം ബ്രഹ്മാദിപദഭാജിനാം   
രാജസ്ഥാനപ്രവിഷ്ടാനാം താരതമ്യം മതം യഥാ    653   
തഥൈവ ദുഃഖ ജന്തൂനാം ബ്രഹ്മാദിപദഭാജിനാം   
ന കാങ്ക്ഷണീയം വിദുഷാ തസ്മാദ്വൈഷയികം സുഖം    654   
യോ ബിംബഭൂത ആനന്ദഃ സ ആത്മാനന്ദലക്ഷണഃ   
ശാശ്വതോ നിർദ്വയഃ പൂർണോ നിത്യ ഏകോƒപി നിർഭയഃ    655   
ലക്ഷ്യതേ പ്രതിബിംബേനാഭാസാനന്ദേന ബിംബവത്   
പ്രതിബിംബോ ബിംബമൂലോ വിനാ ബിംബം ന സിദ്ധ്യതി    656   
യത്തതോ ബിംബ ആനന്ദഃ പ്രതിബിംബേന ലക്ഷ്യതേ   
യുക്ത്യൈവ പണ്ഡിതജനൈർന കദാപ്യനുഭൂയതേ    657   
അവിദ്യാകാര്യകരണസംഘാതേഷു പുരോദിതഃ   
ആത്മാ ജാഗ്രത്യപി സ്വപ്നേ ന ഭവത്യേഷ ഗോചരഃ    658   
സ്ഥൂലസ്യാപി ച സൂക്ഷ്മസ്യ ദുഃഖരൂപസ്യ വർഷ്മണഃ   
ലയേ സുഷുപ്തൗ സ്ഫുരതി പ്രത്യഗാനന്ദലക്ഷണഃ    659   
ന ഹ്യത്ര വിഷയഃ കശ്ചിന്നാപി ബുദ്ധ്യാദി കിഞ്ചന   
ആത്മൈവ കേവലാനന്ദമാത്രസ്തിഷ്ഠസ്തി നിർദ്വയഃ    660   
പ്രത്യഭിജ്ഞായതേ സർവൈരേഷ സുപ്തോത്ഥിതൈർജനൈഃ   
സുഖമാത്രതയാ നാത്ര സംശയം കർതുമർഹസി    661   
ത്വയാപി പ്രത്യഭിജ്ഞാതം സുഖമാത്രത്വമാത്മനഃ   
സുഷുപ്താദുത്ഥിതവതാ സുഖമസ്വാപ്സമിത്യനു    662   
ദുഃഖാഭാവഃ സുഖമിതി യദുക്തം പൂർവവാദിനാ   
അനാഘ്രാതോപനിഷദാ തദസാരം മൃഷാ വചഃ    663   
ദുഃഖാഭാവസ്തു ലോഷ്ടാദൗ വിദ്യതേ നാനുഭൂയതേ   
സുഖലേശോƒപി സർവേഷാം പ്രത്യക്ഷം തദിദം ഖലു    664   
സദയം ഹ്യേഷ ഏവേതി പ്രസ്തുത്യ വദതി ശ്രുതിഃ   
സദ്ധനോƒയം ചിദ്ധനോƒയമാനന്ദഘന ഇത്യപി    665   
ആനന്ദഘനതാമസ്യ സ്വരൂപം പ്രത്യഗാത്മനഃ   
ധന്യൈർമഹാത്മഭിധീരൈർബ്രഹ്മവിദ്ഭിഃ സദുത്തമൈഃ    666   
അപരോക്ഷയൈവാത്മാ സമാധാവനുഭൂയതേ   
കേവലാനന്ദമാത്രത്വേനൈവമത്ര ന സംശയഃ    667   
സ്വസ്വോപാധ്യനുരൂപേണ ബ്രഹ്മാദ്യാഃ സർവജന്തവഃ   
ഉപജീവന്ത്യമുഷ്യേവ മാത്രാമാനന്ദലക്ഷണാം    668   
ആസ്വാദ്യതേ യോ ഭക്ഷ്യേഷു സുഖകൃന്മധുരോ രസഃ   
സ ഗുഡസ്യൈവ നോ തേഷാം മാധുര്യം വിദ്യതേ ക്വചിത്    669   
തദ്വദ്വിഷയസാംനിധ്യാദാനന്ദോ യഃ പ്രതീയതേ   
ബിംബാനന്ദാംശവിസ്ഫൂർതിരേവാസൗ ന ജഡാത്മനാം    670   
യസ്യ കസ്യാപി യോഗേന യത്ര കുത്രാപി ദൃശ്യതേ   
ആനന്ദഃ സ പരസ്യൈവ ബ്രഹ്മണഃ സ്ഫൂർതിലക്ഷണഃ    671   
യഥാ കുവലയോല്ലാസശ്ചന്ദ്രസ്യൈവ പ്രസാദതഃ   
തഥാനന്ദോദയോƒപ്യേഷാം സ്ഫുരണാദേവ വസ്തുനഃ    672   

   34    അദ്വിതീയത്വം    

സത്ത്വം ചിത്തം തഥാനന്ദസ്വരൂപം പരമാത്മനഃ   
നിർഗുണസ്യ ഗുണായോഗാദ്ഗുണാസ്തു ന ഭവന്തി തേ    673   
വിശേഷണം തു വ്യാവൃത്തയൈ ഭവേദ്ദ്ര്വ്യാന്തരേ സതി   
പരമാത്മാദ്വിതീയോƒയം പ്രപഞ്ചസ്യ മൃഷാത്വതഃ    674   
വസ്ത്വന്തരസ്യാഭാവേന ന വ്യാവൃത്ത്യഃ കദാചന   
കേവലോ നിർഗുണസ്ചേതി നിർഗുണത്വം നിരുച്യതേ    675   
ശ്രുതൈവ ന തതസ്തേഷാം ഗുണത്വമുപപദ്യതേ   
ഉഷ്ണത്വം ച പ്രകാശശ്ച യഥാ വഹ്നേസ്തഥാത്മനഃ    676   
സത്ത്വചിത്ത്വാനന്ദതാദി സ്വരൂപമിതി നിശ്ചിതം   
അത ഏവ സജാതീയവിജാതീയാദിലക്ഷണഃ    677   
ഭേദോ ന വിദ്യതേ വത്തുന്യദ്വിതീയേ പരാത്മനി   
പ്രപഞ്ചസ്യാപവാദേന വിജാതീയകൃതാ ഭിദാ    678   
നേഷ്യതേ തത്പ്രകാരം തേ വക്ഷ്യാമി ശ്രുണു സാദരം   
അഹേഗുണവിവർതസ്യ ഗുണമാത്രസ്യ വസ്തുതഃ    679   
വിവർതസ്യാസ്യ ജഗതഃ സന്മാത്രത്വേന ദർശനം   
അപവാദ ഇതി പ്രാഹുരദ്വൈതബ്രഹ്മദർശിനഃ    680   
വ്യുത്ക്രമേണ തദുത്പത്തേർദ്രഷ്ടവ്യം സൂക്ഷ്മബുദ്ധിഭിഃ   
പ്രതീതസ്യാസ്യ ജഗതഃ സന്മാത്രത്വം സുയുക്തിഭിഃ    681   
ചതുർവിധം സ്ഥൂലശരീരജാതം
          തദ്ഭോജ്യമന്നാദി തദാശ്രയാദി   
ബ്രഹ്മാണ്ഡമേതത്സകലം സ്ഥവിഷ്ഠ-
          മീക്ഷേത പഞ്ചീകൃതഭൂതമാത്രം    682   
യത്കാര്യരൂപേണ യദീക്ഷ്യതേ ത-
          ത്തന്മാത്രമേവാത്ര വിചാര്യമാണേ   
മൃത്കാര്യഭൂതം കലശാദി സമ്യ-
          ഗ്വിചാരിതം സന്ന മൃദോ വിഭിദ്യതേ    683   
അന്തർബഹിശ്ചാപി മൃദേവ ദൃശ്യതേ
          മൃദോ ന ഭിന്നം കലശാദി കിഞ്ചന   
ഗ്രീവാദിമദ്യത്കലശം തദിത്ഥം
          ന വാച്യമേതച്ച മൃദേവ നാന്യത്    684   
സ്വരൂപതസ്തത്കലശാദിനാമ്നാ
          മൃദേവ മൂഢൈരഭിധീയതേ തതഃ   
നാമ്നോ ഹി ഭേദോ ന തു വസ്തുഭേദഃ 
          പ്രദൃശ്യതേ തത്ര വിചാര്യമാണേ    685   
തസ്മാദ്ധി കാര്യം ന കദാപി ഭിന്നം 
          സ്വകാരണാദസ്തി യതസ്തതോƒംഗഃ   
യദ്ഭൗതികം സർവമിദം തഥൈവ
          തദ്ഭൂതമാത്രം ന തതോƒപി ഭിന്നം    686   
തച്ചാപി പഞ്ചീകൃതഭൂതജാതം
          ശബ്ദാദിഭിഃ സ്വസ്വഗുണൈശച സാർധം 
വപൂംഷി സൂക്ഷ്മാണി ച സർവമേത-
          ദ്ഭവത്യപഞ്ചീകൃതഭൂതമാത്രം    687   
തദപ്യപഞ്ചീകൃതഭൂതജാതം
          രജസ്തമഃസത്ത്വഗുണൈശ്ച സാർധം   
അവ്യക്തമാത്രം ഭവതി സ്വരൂപതഃ
          സാഭാസമവ്യക്തമിദം സ്വയം ച    688   
തദപ്യപഞ്ചീകൃതഭൂതജാതം
           രജസ്തമഃസത്ത്വഗുണൈശ്ച സാർധം   
ആധാരഭൂതം യദഖണ്ഡമാദ്യം
           ശുദ്ധം പരം ബ്രഹ്മ സദൈകരൂപം   
സന്മാത്രമേവാസ്ത്യഥ നോ വികൽപഃ
            സതഃ പരം കവലമേവ വസ്തു    689   
ഏകശ്ചന്ദ്രഃ സദ്വിതീയോ യഥാ സ്യാ-
            ദ്ദൃഷ്ടേർദോഷദേവ പുംസസ്തഥൈകം   
ബ്രഹ്മാസ്തേതദ്ബുദ്ധിദോഷേണ നാനാ
            ദോഷേ നഷ്ടേ ഭാതി വസ്ത്വേകമേവ    690   
രജ്ജോഃ സ്വരൂപാധിഗമേ ന സർപധീ
            രജ്ജ്വാം വിലീനാ തു യഥാ തഥൈവ   
ബ്രഹ്മാവഗത്യാ തു ജഗത്പ്രതീതി-
            സ്തത്രൈവ ലീനാ തു സഹ ഭ്രമേണ    691   
ഭ്രാന്യോദിതദ്വൈതമതിപ്രശാന്ത്യാ
            സദൈകമേവാസ്തി സദാദ്വിതീയം   
തതോ വിജതീയകൃതോƒത്ര ഭേദോ
            ന വിദ്യതേ ബ്രഹ്മണി നിർവികൽപേ    692   
യദാസ്ത്യുപാധിസ്തദഭിന്ന ആത്മാ 
            തദാ സജാതീയ ഇവാവഭാതി   
സ്വപ്നാർഥതസ്തസ്യ മൃഷാത്മകത്വാ-
            ത്തദപ്രതീതൗ സ്വയമേഷ ആത്മാ   
ബ്രഹ്മൈക്യതാമേതി പൃഥങ് ന ഭാതി
            തതഃ സജാതീയകൃതോ ന ഭേദഃ    693   
ഘടാഭാവേ ഘടാകാശോ മഹാകാശോ യഥാ തഥാ   
ഉപാധ്യഭാവേ ത്വാത്മൈഷ സ്വയം ബ്രഹ്മൈവ കേവലം    694   
പൂർണ ഏവ സദാകാശോ ഘടേ സത്യപ്യസത്യപി   
നിത്യപൂർണസ്യ നഭസോ വിച്ഛേദഃ കേന സിദ്ധ്യതി    695   
അച്ഛിന്നശ്ഛിന്നവദ്ഭാതി പാമരാണാം ഘടാദിനാ   
ഗ്രാമക്ഷേത്രാദ്യവധിഭിർഭിന്നേവ വസുധാ യഥാ    696   
തഥൈവ പരമം ബ്രഹ്മ മഹതാം ച മഹത്തമം   
പരിച്ഛിന്നമിവാഭാതി ഭ്രാന്ത്യാ കൽപിതവസ്തുനാ    697   
തസ്മാദ്ബ്രഹ്മാത്മനോർഭേദഃ കൽപിതോ ന തു വാസ്തവഃ   
അത ഏവ മുഹുഃ ശ്രുത്യാപേകത്വം പ്രതിപാദ്യതേ    698   
ബ്രഹ്മാത്മനോസ്തത്ത്വമസീത്യദ്വയത്വോപപത്തയേ   
പ്രത്യക്ഷാദിവിരോധേന വാച്യയോർനോപയുജ്യതേ   
തത്ത്വമ്പദാർഥയോരൈക്യം ലക്ഷ്യയോരേവ സിദ്ധ്യതി    699   
ശിഷ്യഃ -
സ്യാത്തത്ത്വമ്പദയോഃ സ്വാമിനർഥഃ കതിവിധോ മതഃ   
പദയോഃ കോ നു വാച്യാർഥോ ലക്ഷ്യാർഥ ഉഭയോശ്ച കഃ    700   
വാച്യൈകത്വവിവക്ഷായാം വിരോധഃ കഃ പ്രതീയതേ   
ലക്ഷ്യാർഥയോരഭിന്നത്വേ സ കഥം വിനിവർതതേ    701   
ഏകത്വകഥനേ കാ വാ ലക്ഷണാത്രോരരീകൃതാ   
ഏതത്സർവം കരുണയാ സമ്യക്ത്വം പ്രതിപാദയ    702   

   35    തത്ത്വമ്പദയോരർഥഃ    

ശ്രുണുഷ്വാവഹിതോ വിദ്വന്നദ്യ തേ ഫലിതം തപഃ   
വാക്യാർതഹശ്രുതിമാത്രേണ സമ്യഗ്ജ്ഞാനം ഭവിഷ്യതി    703   
യാവന്ന തത്ത്വമ്പദയോരർഥഃ സമ്യഗ്വിചാര്യതേ   
താവദേവ നൃണാം ബന്ധോ മൃത്യുസംസാരലക്ഷണഃ    704   
അവസ്ഥാ സച്ചിദാനന്ദാഖണ്ഡൈകരസരൂപിണീ   
മോക്ഷഃ സിദ്ധ്യതി വാക്യാർഥാപരോക്ഷജ്ഞാനതഃ സതാം    705   
വാക്യാർഥ ഏവ ജ്ഞാതവ്യോ മുമുക്ഷോർഭവമുക്തയേ   
തസ്മാദവഹിതോ ഭൂത്വാ ശ്രുണു വക്ഷ്യേ സമാസതഃ    706   
അർഥാ ബഹുവിധാഃ പ്രോക്താ വാക്യാനാം പണ്ഡിതോത്തമൈഃ   
വാച്യലക്ഷ്യാദിഭേദേന പ്രസ്തുതം ശ്രൂയതാം ത്വയാ    707   
വാക്യേ തത്ത്വമസീത്യത്ര വിദ്യതേ യത്പദത്രയം   
തത്രാദൗ വിദ്യമാനസ്യ തത്പദസ്യ നിഗദ്യതേ    708   

   36    തത്പദസ്യ സമ്യഗർഥഃ     
ശാസ്ത്രാർഥകോവിദൈരർഥോ വാച്യോ ലക്ഷ്യ ഇതി ദ്വിധാ   
വാച്യാർഥം തേ പ്രവക്ഷ്യാമി പണ്ഡിതൈര്യ ഉദീരിതഃ    709   
സമഷ്ടിരൂപമജ്ഞാനം സാമാസം സത്ത്വബൃംഹിതം   
വിയദദിവിരാഡന്തം സ്വകാര്യേണ സമന്വിതം    710   
ചൈതന്യം തദവച്ഛിന്നം സത്യജ്ഞാനാദിലക്ഷണം   
സർവജ്ഞത്വേശ്വരത്വാന്തര്യാമിത്വാദിഗുണൈര്യുതം    711   
ജഗത്സ്രഷ്ടൃത്വപാതൃത്വസംഹതൃർത്വാദിധർമകം   
സർവാത്മനാ ഭാസമാനം യദമേയം ഗുണൈശ്ച തത്    712   
അവ്യക്തമപരം ബ്രഹ്മ വാച്യാർഥ ഇതി കഥ്യതേ   
നീലമുത്പലമിത്യത്ര യഥാ വാക്യാർഥസംഗതിഃ    713   
തഥാ താത്വമസീത്യത്ര നാസ്തി വാക്യാർഥസംഗതിഃ   
പടാദ്വ്യാവർതതേ നീല ഉത്പലേന വിശേഷിതഃ    714   
ശൗക്ല്യാദ്വ്യാവർതതേ നീലേനോത്പലം തു വിശേഷിതം   
ഇത്ഥമന്യോന്യഭേദസ്യ വ്യാവർതകതയാ തയോഃ    715   
വിശേഷണവിശേഷ്യത്വം സംസർഗസ്യേതരസ്യ വാ   
വാക്യാർഥത്വേ പ്രമാണാന്തരവിരോധോ ന വിദ്യതേ    716   
അതഃ സംഗച്ഛതേ സമ്യഗ്വാക്യാർഥോ ബാധവർജിതഃ   
ഏവം തത്ത്വമസീത്യത്ര വാക്യാർഥോ ന സമഞ്ജസഃ    717   
തദർഥസ്യ പരോക്ഷത്വാദിവിശിഷ്ടചിതേരപി   
ത്വമർഥസ്യാപരോക്ഷത്വാദിവിശിഷ്ടചിത്തേരപി    718   
തഥൈവാന്യോന്യഭേദസ്യ വ്യാവർതകതയാ തയോഃ   
വിശേഷണവിശേഷസ്യ സംസർഗസ്യേതരസ്യ വാ    719   
വാക്യാർഥത്വേ വിരോധോƒസ്തി പ്രത്യക്ഷാദികൃതസ്തതഃ   
സംഗച്ഛതേ ന വാക്യാർഥസ്തദ്വിരോധം ച വച്മി തേ    720   
സർവേശത്വസ്വതന്ത്രത്വസർവജ്ഞത്വാദിഭിർഗുണൈഃ   
സർവോത്തമഃ സത്യകാമഃ സത്യസങ്കൽപ ഈശ്വരഃ    721   
തത്പദാർഥസ്ത്വമർഥസ്തു കിഞ്ചിജ്ജ്ഞോ ദുഃഖജീവനഃ   
സംസാര്യയം തദ്ഗതികോ ജീവഃ പ്രാകൃതലക്ഷണഃ    722   
കഥമേകത്വമനയോർഘടതേ വിപരീതയോഃ   
പ്രത്യക്ഷേണ വിരോധോƒയമുഭയോരുപലഭ്യതേ    723   
വിരുദ്ധധർമാക്രാന്തത്വാത്പരസ്പരവിലക്ഷണൗ   
ജീവേശൗ വഹ്നിതുഹിനാവിവ ശബ്ദാർഥതോƒപി ച    724   
പ്രത്യക്ഷാദിവിരോധഃ സ്യാദിത്യൈക്യേ തയോഃ പരിത്യക്തേ   
ശ്രുതിവചനവിരോധോ ഭവതി മഹാൻസ്മൃതിവചനവിരോധശ്ച    725   
ശ്രുത്യാപേകത്വമനയോസ്താത്പര്യേണ നിഗദ്യതേ   
മുഹുസ്തത്ത്വമസീത്യസ്മാദംഗീകാര്യം ശ്രുതേർവചഃ    726   
വാക്യാർഥത്വേ വിശിഷ്ടസ്യ സംസർഗസ്യ ച വാ പുനഃ   
അയഥാർഥതയാ സോƒയം വാക്യാർഥോ ന മതഃ ശ്രുതേഃ    727   
അഖണ്ഡൈകരസത്വേന വാക്യാർഥഃ ശ്രുതിസംമതഃ   
സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മപ്രപഞ്ചസ്യ സന്മാത്രത്വം പുനഃ പുനഃ    728   
ദർശയിത്വാ സുഷുപ്തൗ തദ്ബ്രഹ്മാഭിന്നത്വമാത്മനഃ   
ഉപപാദ്യ സദൈകത്വം പ്രദർശയിതുമിച്ഛയാ    729   
ഐതദാത്മ്യമിദം സർവമിത്യുക്തൈവ സദാത്മനോഃ   
ബ്രവീതി ശ്രുതിരേകത്വം ബ്രഹ്മണോƒദ്വൈതസിദ്ധയേ    730   
സതി പ്രപഞ്ചേ ജീവേ വാദ്വൈതത്വം ബ്രഹ്മണഃ കുതഃ   
അതസ്തയോരഖണ്ഡത്വമേകത്വം ശ്രുതിസംമതം    731   
വിരുദ്ധാംശപരിത്യാഗാത്പ്രത്യക്ഷാദിർന ബാധതേ   
അവിരുദ്ധാംശഗ്രഹണാന്ന ശ്രുത്യാപി വിരുധ്യതേ    732   

   37    വാച്യാർഥാനുപപത്തിഃ    
ലക്ഷണാ ഉപഗന്തവ്യാ തതോ വാക്യാർഥസിദ്ധയേ   
വാച്യാർഥാനുപപത്ത്യൈവ ലക്ഷണാഭ്യുപഗമ്യതേ    733   
സംബദ്ധാനുപപത്ത്യാ ച ലക്ഷണേതി ജഗുർബുധാഃ   
ഗംഗായാം ഘോഷ ഇത്യാദൗ യാ ജഹല്ലക്ഷണാ മതാ    734   
ന സാ തത്ത്വമസീത്യത്ര വാക്യ ഏഷാ പ്രവർതതേ   
ഗംഗായാ അപി ഘോഷസ്യാധാരാധേയത്വലക്ഷണം    735   
സർവോ വിരുദ്ധവാക്യാർഥസ്തത്ര പ്രത്യക്ഷതസ്തതഃ   
ഗംഗാസംബന്ധവത്തീരേ ലക്ഷണാ സമ്പ്രവർതതേ    736   
തഥാ തത്ത്വമസീത്യത്ര ചൈതന്യൈകത്വലക്ഷണേ   
വിവക്ഷിതേ തു വാക്യാർഥേƒപരോക്ഷത്വാദിലക്ഷണഃ    737   
വിരുധ്യതേ ഭാഗ്യമാത്രോ ന തു സർവോ വിരുധ്യതേ   
തസ്മാജ്ജഹല്ലക്ഷണായാഃ പ്രവൃത്തിർനാത്ര യുജ്യതേ    738   
വാച്യാർഥസ്യ തു സർവസ്യ ത്യാഗേ ന ഫലമീക്ഷ്യതേ   
നാലികേരഫലസ്യേവ കഠിനത്വധിയാ നൃണാം    739   
ഗംഗാപദം യഥാ സ്വാർഥം ത്യക്ത്വാ ലക്ഷയതേ തടം   
തത്പദം ത്വമ്പദം വാപി ത്യക്ത്വാ സ്വാർഥം യഥാഖിലം    740   
തദർഥം വാ ത്വമർഥം വാ യദി ലക്ഷയതി സ്വയം   
തദാ ജഹല്ലക്ഷണായാഃ പ്രവൃത്തിരുപപദ്യതേ    741   
ന ശങ്കനീയമിത്യാര്യൈജ്ഞാർതാർഥേ ന ഹി ലക്ഷണാ   
തത്പദം ത്വമ്പദം വാപി ശ്രൂയതേ ച പ്രതീയതേ    742   
തദർഥേ ച കഥം തത്ര സമ്പ്രവർതേത ലക്ഷണാ   
അത്ര ശോണോ ധാവതീതി വാക്യവന്ന പ്രവർതതേ    743   
അജഹല്ലക്ഷണാ വാപി സാ ജഹല്ലക്ഷണാ യഥാ   
ഗുണസ്യ ഗമനം ലോകേ വിരുദ്ധം ദ്രവ്യമന്തരാ    744   
അതസ്തമപരിത്യജ്യ തദ്ഗുണാശ്രയലക്ഷണഃ   
ലക്ഷ്യാദിർലക്ഷ്യതേ തത്ര ലക്ഷണാസൗ പ്രവർതതേ    745   
വാക്യേ തത്ത്വമസീത്യത്ര ബ്രഹ്മാത്മൈകത്വബോധകേ   
പരോക്ഷത്വാപരോക്ഷത്വാദിവിശിഷ്ടചിതോർദ്വയോഃ    746   
ഏകത്വരൂപവാക്യാർഥോ വിരുദ്ധാംശാവിവർജനാത്   
ന സിദ്ധ്യതി യതസ്തസ്മാന്നാജഹല്ലക്ഷണാ മതാ    747   
തത്പദം ത്വമ്പദം ചാപി സ്വകീയാർഥവിരോധിനം   
അംശം സമ്യക്പരിത്യജ്യ സ്വാവിരുദ്ധാംശസംയുതം    748   
തദർഥം വാ ത്വമർഥം വാ സമ്യഗ്ലക്ഷയതഃ സ്വയം   
ഭാഗലക്ഷണയാ സാധ്യം കിമാസ്തീതി ന ശങ്ക്യതാം    749   
അവിരുദ്ധം പദാർഥാന്തരാംശം സ്വാംശം ച തത്കഥം   
ഏകം പദം ലക്ഷണയാ സംലക്ഷയിതുമർഹതി    750   
പദാന്തരേണ സിദ്ധായാം പദാർഥപ്രമിതൗ സ്വതഃ   
തദർഥപ്രത്യയാപേക്ഷാ പുനർലക്ഷണയാ കുതഃ    751   
തസ്മാത്തത്ത്വമസീത്യത്ര ലക്ഷണാ ഭാഗലക്ഷണാ   
വാക്യാർഥസത്ത്വാഖണ്ഡൈകരസതാസിദ്ധയേ മതാ    752   
ഭാഗം വിരുദ്ധം സന്ത്യജ്യാവിരോധോ ലക്ഷ്യതേ യദാ   
സാ ഭാഗലക്ഷണേത്യാഹുർലക്ഷണജ്ഞാ വിചക്ഷണാഃ    753   
സോƒയം ദേവദത്ത ഇതി വാക്യം വാക്യാർഥ ഏവ വാ   
ദേവദത്തൈകരൂപസ്വവാക്യാർഥാനവബോധകം    754   
ദേഷകാലാദിവൈശിഷ്ട്യം വിരുദ്ധാംശം നിരസ്യ ച   
അവിരുദ്ധം ദേവദത്തദേഹമാത്രം സ്വലക്ഷണം    755   
ഭാഗലക്ഷണയാ സമ്യഗ്ലക്ഷയത്യനയാ യഥാ   
തഥാ തത്ത്വമസീത്യത്ര വാക്യം വാക്യാർഥ ഏവ വാ    756   
പരോക്ഷത്വാപരോക്ഷത്വാദിവിശിഷ്ടചിതോർദ്വയോഃ   
ഏകത്വരൂപവാക്യാർഥവിരുദ്ധാംശമുപസ്ഥിതം    757   
പരോക്ഷത്വാപരോക്ഷത്വസർവജ്ഞത്വാദിലക്ഷണം   
ബുദ്ധ്യാദിസ്ഥൂലപര്യന്തമാവിദ്യകമനാത്മകം    758   
പരിത്യജ്യ വിരുദ്ധാംശം ശുദ്ധചൈതന്യലക്ഷണം   
വസ്തു കേവലസന്മാത്രം നിർവികൽപം നിരഞ്ജനം    759   

   38    അർഥസമന്വയഃ    

ലക്ഷയത്യനയാ സമ്യഗ്ഭാഗ്യലക്ഷണയാ തതഃ   
സർവോപാധിവിനിർമുക്തം സച്ചിദാനന്ദമുദ്വയം    760   
നിർവിശേഷം നിരാഭാസമതാദൃശമനീദൃശം   
അനിർദേശ്യമനാദ്യന്തമനന്തം ശാന്തമച്യുതം   
അപ്രതർക്യമവിജ്ഞേയം നിർഗുണം ബ്രഹ്മ ശിഷ്യതേ    761   
ഉപാധിവൈശിഷ്ട്യകൃതോ വിരോധോ
          ബ്രഹ്മാത്മനോരേകതയാധിഗത്യാ   
ഉപാധിവൈശിഷ്ട്യ ഉദസ്യമാനേ 
          ന കശ്ചിദപ്യസ്തി വിരോധ ഏതയോഃ    762   
തയോരുപാധിശ്ച വിശിഷ്ടതാ ച 
          തദ്ധർമഭാക്ത്വം ച വിലക്ഷണത്വം   
ഭ്രാന്ത്യാ കൃതം സർവമിദം മൃഷൈവ
          സ്വപ്നാർഥവജ്ജാഗ്രതി നൈവ സത്യം    763   
നിദ്രാസൂതശരീരധർമസുഖദുഃഖാദിപ്രപഞ്ചോƒപി വാ
      ജീവേശാദിഭിദാപി വാ ന ച ഋതം കർതും ക്വചിച്ഛക്യതേ   
മായാകൽപിതദേശകാലജഗദീശാദിഭ്രമസ്താദൃശഃ 
      കോ ഭേദോƒസ്ത്യനയോർദ്വയോസ്തു കതമഃ സത്യോƒന്യതഃ കോ ഭവേത്    764   
ന സ്വപ്നജാഗരണയോരുഭയോർവിശേഷഃ  
           സന്ദൃശ്യതേ ക്വചിദപി ഭ്രമജൈർവികൽപൈഃ   
യദ്ദൃഷ്ടദർശനമുഖൈരത ഏവ മിഥ്യാ
           സ്വപ്നോ യഥാ നനു തഥൈവ ഹി ജാഗരോƒപി    765   
അവിദ്യാകാര്യതസ്തുല്യൗ ദ്വാവപി സ്വപ്നജാഗരൗ   
ദൃഷ്ടദർശനദൃഷ്യാദികൽപനോഭയതഃ സമാ    766   
അഭാവ ഉഭയോഃ സുപ്തൗ സർവൈരപ്യനുഭൂയതേ   
ന കശ്ചിദനയോർമേദസ്തസ്മാന്മിഥ്യാത്വമർഹതഃ    767   
ഭ്രാന്ത്യാ ബ്രഹ്മണി ഭേദോƒയം സജാതീയാദിലക്ഷണഃ   
കാലത്രയേƒപി ഹേ വിദ്വൻ വസ്തുതോ നൈവ കശ്ചന    768   
യത്ര നാന്യത്പശ്യതീതി ശ്രുതിർദ്വൈതം നിഷേധതി   
കൽപിതസ്യ ഭ്രമാദ്ഭൂമ്നി മിഥ്യാത്വാവഗമായ തത്    769   
യതസ്തതോ ബ്രഹ്മ സദാദ്വിതീയം
           വികൽപശൂന്യം നിരുപാധി നിർമലം   
നിരന്തരാനന്ദഘനം നിരീഹം
           നിരാസ്പദം കേവലമേകമേവ    770   
നൈവാസ്തി കാചന ഭിദാ ന ഗുണപ്രതീതി-
           ർനോ വാക്പ്രവൃത്തിരപി വാ ന മനഃപ്രവൃത്തിഃ   
യത്കേവലം പരമശാന്തമനന്തമാദ്യ-
           മാനന്ദമാത്രമവഭാതി സദദ്വിതീയം    771   
യദിദം പരമം സത്യം തത്ത്വം സച്ചിത്സുഖാത്മകം   
അജരാമരണം നിത്യം സത്യമേതദ്വചോ മമ    772   
ന ഹി ത്വം ദേഹോƒസവസുരപി ച വാപ്യക്ഷനികരോ
            മനോ വാ ബുദ്ധിർവാ ക്വചിദപി തഥാഹങ്കൃതിരപി   
ന ചൈഷം സംഘാതസ്ത്വമു ഭവതി വിദ്വൻ ശ്രുണു പരം
            യദേതേഷം സാക്ഷീ സ്ഫുരണമമലം തത്ത്വമസി ഹി    773   
യജ്ജായതേ വസ്തു തദേവ വർധതേ
            തദേവ മൃത്യും സമുപൈതി കാലേ   
ജന്മൈവ തേ നാസ്തി തഥൈവ മൃത്യു-
            ർനാസ്ത്യേവ നിത്യസ്യ വിഭോരജസ്യ    774   
യ ഏഷ ദോഹോ ജനിതഃ സ ഏവ 
            സമേധതേ നശ്യതി കർമയോഗാത്   
ത്വമേതദീയാസ്വഖിലാസ്വവസ്ഥാ-
            സ്വവസ്ഥിതഃ സാക്ഷ്യസി ബോധമാത്രഃ    775   
യത്സ്വപ്രകാശമഖിലാത്മകമാസുഷുപ്തേ-
            രേകാത്മനാഹമഹമിത്യവഭാതി നിത്യം   
ബുദ്ധേഃ സമസ്തവികൃതേരവികാരി ബോദ്ധൃ
            യദ്ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി കേവലബോധമാത്രം    776   
സ്വാത്മന്യനസ്തമയസംവിദി കൽപിതസ്യ
            വ്യോമാദിസർവജഗതഃ പ്രദദാതി സത്താം   
സ്ഫൂർതിം സ്വകീയമഹസാ വിതനോതി സാക്ഷാത്
            യദ്ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി കേവലബോധമാത്രം    777   
സമ്യക്സമാധിനിരതൈർവിമലാന്തരംഗേ
            സാക്ഷാദവേക്ഷ്യ നിജതത്ത്വമപാരസൗഖ്യം   
സന്തുഷ്യതേ പരമഹംസകുലൈരജസ്രം 
            യദ്ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി കേവലബോധമാത്രം    778   
അന്തർബഹിഃ സ്വയമഖണ്ഡിതമേകരൂപ-
            മാരോപിതാർഥവദുദഞ്ചതി മൂഢബുദ്ധേഃ   
മൃത്സ്നാദിവദ്വിഗതവിക്രിയമാത്മവേദ്യം
            യദ്ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി കേവലബോധമാത്രം    779   
ശ്രുത്യുക്തമവ്യയമനന്തമനാദിമധ്യ-
            മവ്യക്തമക്ഷരമനാശ്രയമപ്രമേയം   
ആനന്ദസദ്ധനമനാമയമദ്വിതീയം
            യദ്ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി കേവലബോധമാത്രം    780   
ശരീരതദ്യോഗതദീയധർമാ-
            ദ്യാരോപണം ഭ്രാന്തിവശാത്ത്വയീദം   
ന വസ്തുതഃ കിഞ്ചിദതസ്ത്വജസ്ത്വം
            മൃത്യോർഭയം ക്വാസ്തി തവാസി പൂർണഃ    781   
യദ്യദ്ദൃഷ്ടം ഭ്രാന്തിമത്യാ സ്വദൃഷ്ട്യാ
            തത്തത്സമ്യഗ്വസ്തുദൃഷ്ട്യാ ത്വമേവ   
ത്വത്തോ നാന്യദ്വസ്തു കിഞ്ചിത്തു ലോകേ
            കസ്മാദ്ഭീതിസ്തേ ഭവേദദ്വയസ്യ    782   
പശ്യതസ്ത്വഹമേവേദം സർവമിത്യാത്മനാഖിലം   
ഭയം സ്യാദ്വിദുഷഃ കസ്മാത്സ്വസ്മാന്ന ഭയമിഷ്യതേ    783   
തസ്മാത്ത്വമഭയം നിത്യം കേവലാനന്ദലക്ഷണം   
നിഷ്കലം നിഷ്ക്രിയം ശാന്തം ബ്രഹ്മൈവാസി സദാദ്വയം    784   
ജ്ഞാതൃജ്ഞാനദേയവിഹീനം ജ്ഞാതുരഭിന്നം ജ്ഞാനമഖണ്ഡം   
ജ്ഞേയാജ്ഞേയത്വാദിവിമുക്തം ശുദ്ധം ബുദ്ധം തത്ത്വമസി ത്വം    785   
അന്തഃപ്രജ്ഞത്വാദിവികൽപൈരസ്പൃഷ്ടം യത്തദ്ദൃശിമാത്രം   
സത്താമാത്രം സമരസമേകം ശുദ്ധം ബുദ്ധം തത്ത്വമസി ത്വം    786   
സർവാകാരം സർവമസർവം സർവനിഷേധാവധിഭൂതം യത്   
സത്യം ശാശ്വതമേകമനന്തം ശുദ്ധം ബുദ്ധം തത്ത്വമസി ത്വം    787   
നിത്യാനന്ദാഖണ്ഡൈകരസം നിഷ്കലമക്രിയമസ്തവികാരം   
പ്രത്യഗഭിന്നം പരമവ്യക്തം ശുദ്ധം ബുദ്ധം തത്ത്വമസി ത്വം    788   
ത്വം പ്രത്യസ്താശേശവിശേഷം വ്യോമേവാന്തർബഹിരപി പൂർണം   
ബ്രഹ്മാനന്ദം പരമദ്വൈതം ശുദ്ധം ബുദ്ധം തത്ത്വമസി ത്വം    789   
ബ്രഹ്മൈവാഹമഹം ബ്രഹ്മ നിർഗുണം നിർവികൽപകം   
ഇത്ത്യേവാഖണ്ഡയാ വൃത്ത്യാ തിഷ്ഠ ബ്രഹ്മണി നിഷ്ക്രിയേ    790   
അഖണ്ഡാമേവൈതാം ഘടിതപരമാനന്ദലഹരീം
           പരിധ്വസ്തദ്വൈതപ്രമിതിമമലാം വൃത്തിമനിശം   
അമുഞ്ചാനഃ സ്വാത്മന്യനുപമസുഖേ ബ്രഹ്മണി പരേ 
           രമസ്വ പ്രാരബ്ധം ക്ഷപയ സുഖവൃത്ത്യ ത്വമനയാ    791   
ബ്രഹ്മാനന്ദരസാസ്വാദതത്പരേണൈവ ചേതസാ   
സമാധിനിഷ്ഠതോ ഭൂത്വാ തിഷ്ഠ വിദ്വൻസദാ മുനേ    792   
ശിഷ്യഃ  -
അഖണ്ഡാഖ്യാ വൃത്തിരേഷാ വാക്യാർഥശ്രുതിമാത്രതഃ   
ശ്രോതുഃ സഞ്ജായതേ കിം വാ ക്രിയാന്തരമപേക്ഷതേ    793   
സമാധിഃ കഃ കതിവിധസ്തത്സിദ്ധേഃ കിമു സാധനം   
സമാധേരന്തരായാഃ കേ സർവമേതന്നിരുപ്യതാം    794   

   39    അധികാരഃ    
ശ്രീഗുരുഃ  -
മുഖ്യഗൗണാദിഭേദേന വിദ്യന്തേƒത്രാധികാരിണഃ   
തേഷം പ്രജ്ഞാനുസാരേണാഖണ്ഡാ വൃത്തിരുദേഷ്യതേ    795   
ശ്രദ്ധാഭക്തിപുരഃസരേണ വിഹിതേനൈവേശ്വരം കർമണാ 
          സന്തോഷ്യാർജിതതത്പ്രസാദമഹിമാ ജന്മാന്തരഷ്വേവ യഃ   
നിത്യാനിത്യവിവേകതീവ്രവിരതിന്യാസാദിഭിഃ സാധനൈ-
          ര്യുക്തഃ സഃ ശ്രവണേ സതാമഭിമതോ മുഖ്യാധികാരി ദ്വിജഃ    796   
അധ്യാരോപാപവാദക്രമമനുസരതാ ദേശികേനാത്ര വേത്രാ
          വാക്യാർഥേ ബോധ്യമാനേ സതി സപദി സതഃ ശുദ്ധബുദ്ധേരമുഷ്യ   
നിത്യാനന്ദാദ്വിതീയം നിരുപമമമലം യത്പരം തത്ത്വമേകം 
          തദ്ബ്രഹ്മൈവാഹമസ്മീത്യുദയതി പരമാഖണ്ഡതാകാരവൃത്തിഃ    797   
അഖണ്ഡാകാരവൃത്തിഃ സാ ചിദാഭാസസമന്വിതാ   
ആത്മാഭിന്നം പരം ബ്രഹ്മ വിഷയീകൃത്യ കേവലം    798   
ബാധതേ തദ്ഗതാജ്ഞാനം യദാവരണലക്ഷണം   
അഖണ്ഡാകാരയാ വൃത്ത്യാ ത്വജ്ഞാനേ ബാധിതേ സതി    799   
തത്കാര്യം സകലം തേന സമം ഭവതി ബാധിതം   
തന്തുദാഹേ തു തത്കാര്യപടദാഹോ യഥാ തഥാ    800   
തസ്യ കാര്യതയാ ജീവവൃത്തിർഭവതി ബാധിതാ   
ഉപപ്രഭാ യഥാ സൂര്യം പ്രകാശയിതുമക്ഷമാ    801   
തദ്വദേവ ചിദാഭാസചൈതന്യം വൃത്തിസംസ്ഥിതം   
സ്വപ്രകാശം പരം ബ്രഹ്മ പ്രകാശയിതുമക്ഷമം    802   
പ്രചാണ്ഡാതപമധ്യസ്ഥദീപവന്നഷ്ടദീധിതിഃ   
തത്തേജസാഭിഭൂതം സല്ലീനോപാധിതയാ തതഃ    803   
ബിംബഭൂതപരബ്രഹ്മമാത്രം ഭവതി കേവലം   
യഥാപനീതേ ത്വാദർശേ പ്രതിബിംബമുഖം സ്വയം    804   
മുഖമാത്രം ഭവേത്തദ്വദേതച്ചോപാധിസങ്ക്ഷയാത്   
ഘടാജ്ഞാനേ യഥാ വൃത്ത്യാ വ്യാപ്തയാ ബാധിതേ സതി    805,,
ഘടം വിസ്ഫുരയത്യേഷഃ ചിദാഭാസഃ സ്വതേജസാ   
ന തഥാ സ്വപ്രഭേ ബ്രഹ്മണ്യാഭാസ ഉപയുജ്യതേ    806   
അത ഏവ മതം വൃത്തിവ്യാപ്യത്വം വസ്തുനഃ സതാം   
ന ഫലവ്യാപ്യതാ തേന ന വിരോധഃ പരസ്പരം    807   
ശ്രുത്യോദിതസ്തതോ ബ്രഹ്മ ജ്ഞേയം ബുദ്ധ്യൈവ സൂക്ഷ്മയാ   
പ്രജ്ഞാമാന്ദ്യം ഭവേദ്യേഷാം തേഷാം ന ശ്രുതിമാത്രതഃ    808   
സ്യാദഖണ്ഡാകാരവൃത്തിർവിനാ തു മനനാദിനാ   
ശ്രവണാന്മനനാദ്ധ്യാനാത്താത്പര്യേണ നിരന്തരം    809   
ബുദ്ധേഃ സൂക്ഷ്മത്വമായാതി തതോ വസ്തൂപലഭ്യതേ   
മന്ദപ്രജ്ഞാവതാം തസ്മാത്കരണീയം പുനഃ പുനഃ    810   
ശ്രവണം മനനം ധ്യാനം സമ്യഗ്വസ്തൂപലബ്ധയേ   
സർവവേദാന്തവാക്യാനാം ഷഡ്ഭിർലിംഗൈഃ സദദ്വയേ    811   
പരേ ബ്രഹ്മണി താത്പര്യനിശ്ചയം ശ്രവണം വിദുഃ   
ശ്രുതസ്യൈവാദ്വിതീയസ്യ വസ്തുനഃ പ്രത്യഗാത്മനഃ    812   
വേദാന്തവാക്യാനുഗുണയുക്തിഭിസ്ത്വനുചിന്തനം   
മനനം തത്ച്ഛൃതാർഥസ്യ സാക്ഷാത്കരണകാരണം    813   
വിജാതീയശരീരാദിപ്രത്യയത്യാഗപൂർവകം   
സജാതീയാത്മവൃത്തീനാം പ്രവാഹകരണം യഥാ    814   
തൈലധാരാവദച്ഛിന്നവൃത്ത്യാ തദ്ധ്യാനമിഷ്യതേ   
താവത്കാലം പ്രയത്നേന കർതവ്യം ശ്രവണം സദാ    815   
പ്രമാണസംശയോ യാവത്സ്വബുദ്ധേർന നിവർതതേ   
പ്രമേയസംശയോ യാവത്താവത്തു ശ്രുതിയുക്തിഭിഃ    816   
ആത്മയാതാർഥ്യനിശ്ചിത്ത്യൈ കർതവ്യം മനനം മുഹുഃ   
വിപരീതാത്മധീര്യാവന്ന വിനശ്യതി ചേതസി   
താവന്നിരന്തരം ധ്യാനം കർതവ്യം മോക്ഷമിച്ഛതാ    817   
യാവന്ന തർകേണ നിരാസിതോƒപി 
       ദൃശ്യപ്രപഞ്ചസ്ത്വപരോക്ഷബോധാത്   
വിലീയതേ താവദമുഷ്യ ഭിക്ഷോ-
       ർധ്യാനാദി സമ്യക്കരണിയമേവ    818   

   40    സവികൽപഃ-നിർവികൽപഃ സമാധിഃ    
സവികൽപോ നിർവികൽപ ഇതി ദ്വേധാ നിഗദ്യതേ   
സമാധിഃ സവികൽപസ്യ ലക്ഷണം വച്മി തച്ഛൃണു    819   
ജ്ഞാത്രാദ്യവിലയേനൈവ ജ്ഞേയേ ബ്രഹ്മണി കേവലേ   
തദാകാരാകാരിതയാ ചിത്തവൃത്തേരവസ്ഥിതിഃ    820   
സദ്ഭിഃ സ ഏവ വിജ്ഞേയഃ സമാധിഃ സവികൽപകഃ   
മൃദ ഏവാവഭാനേƒപി മൃണ്മയദ്വിപഭാനവത്    821   
സന്മാത്രവസ്തുഭാനേƒപി ത്രിപുടീ ഭാതി സന്മയീ   
സമാധിരത ഏവായം സവികൽപ വിതീര്യതേ    822   
ജ്ഞാത്രാദിഭവമുത്സൃജ്യ ജ്ഞേയമാത്രസ്ഥിതിർദൃഢാ   
മനസോ നിർവികൽപഃ സ്യാത്സമാധിര്യോഗസഞ്ജ്ഞിതഃ    823   
ജലേ നിക്ഷിപ്തലവണം ജലമാത്രതയാ സ്ഥിതം   
പൃഥങ് ന ഭാതി കിം ത്വംഭ ഏകമേവാവഭാസതേ    824   
യഥാ തഥൈവ സാ വൃത്തിർബ്രഹ്മമാത്രതയാ സ്ഥിതാ   
പൃഥങ് ന ഭാതി ബ്രഹ്മൈവാദ്വിതീയമവഭാസതേ    825   
ജ്ഞാത്രാദികൽപനാഭാവാന്മതോƒയം നിർവികൽപകഃ   
വൃത്തേഃ സദ്ഭാവബാധാഭ്യാമുഭയോർഭേദ ഇഷ്യതേ    826   

   41    സമാധിലക്ഷണം    
സമാധിസുപ്ത്യോർധ്യാനം ചാജ്ഞാനം സുപ്ത്യാത്ര നേഷ്യതേ   
സവികൽപോ നിർവികൽപഃ സമാധിർദ്വാവിമൗ ഹൃദി    827   
മുമുക്ഷോര്യത്നതഃ കാര്യൗ വിപരീതനിവൃത്തയേ   
കൃതേƒസ്മിന്വിപരീതായാ ഭാവനായാ നിവർതനം    828   
ജ്ഞാനസ്യാപ്രതിബദ്ധത്ത്വം സദാനന്ദശ്ച സിദ്ധ്യതി   
ദൃശ്യാനുവിദ്ധഃ ശബ്ദാനുവിദ്ധശ്ചേതി ദ്വിധാ മതഃ    829   
സവികൽപസ്തയോര്യത്തലക്ഷണം വച്മി തച്ഛൃണു   
കാമാദിപ്രത്യയൈർദൃശ്യൈഃ സംസർഗോ യത്ര ദൃശ്യതേ    830   
സോƒയം ദൃശ്യാനുവിദ്ധഃ സ്യാത്സമാധിഃ സവികൽപകഃ   
അഹംമമേദമിത്യാദികാമക്രോധാദിവൃത്തയഃ    831   
ദൃശ്യന്തേ യേന സന്ദൃഷ്ടാ ദൃശ്യാഃ സ്യുരഹമാദയഃ   
കാമാദിസർവവൃത്തീനാം ദ്രഷ്ടാരമവികാരണം    832   
സാക്ഷിണം സ്വം വിജാനീയാദ്യസ്താഃ പശ്യതി നിഷ്ക്രിയഃ   
കാമാദീനാമഹം സാക്ഷീ ദൃശ്യന്തേ തേ മയാ തതഃ    833   
ഇതി സാക്ഷിതയാത്മാനം ജാനാത്യാത്മനി സാക്ഷിണം   
ദൃശ്യം കാമാദി സകലം സ്വാത്മന്യേവ വിലാപയേത്    834   
നാഹം ദേഹോ നാപ്യസുർനാക്ഷവർഗോ
        നാഹങ്കാരോ നോ മനോ നാപി ബുദ്ധിഃ   
അന്തസ്തേഷാം ചാപി തദ്വിക്രിയാണാം
        സാക്ഷീ നിത്യഃ പ്രത്യഗേവാഹമസ്മി    835   
വാചഃ സാക്ഷീ പ്രാണവൃത്തേശ്ച സാക്ഷീ
        ബുദ്ധേഃ സാക്ഷീ ബുദ്ധിവൃത്തേശ്ച സാക്ഷീ   
ചക്ഷുഃശ്രോത്രാദീന്ദ്രിയാണാം ച സാക്ഷീ
        സാക്ഷീ നിത്യഃ പ്രത്യഗേവാഹമസ്മി    836   
നാഹം സ്ഥൂലോ നാപി സൂക്ഷ്മോ ന ദീർഘോ
        നാഹം ബാലോ നോ യുവാ നാപി വൃദ്ധഃ   
നാഹം കാണോ നാപി മൂകോ ന ഷണ്ഡഃ 
        സാക്ഷീ നിത്യഃ പ്രത്യഗേവാഹമസ്മി    837   
നാസ്മ്യാഗന്താ നാപി ഗന്താ ന ഹന്താ
        നാഹം കർതാ ന പ്രയോക്താ ന വക്താ   
നാഹം ഭോക്താ നോ സുഖീ നൈവ ദുഃഖീ
        സാക്ഷീ നിത്യഃ പ്രത്യഗേവാഹമസ്മി    838   
നാഹം യോഗീ നോ വിയോഗീ ന രാഗീ
        നാഹം ക്രോധീ നൈവ കാമീ ന ലോഭീ   
നാഹം ബദ്ധോ നാപി യുക്തോ ന മുക്തഃ
        സാക്ഷീ നിത്യഃ പ്രത്യഗേവാഹമസ്മി    839   
നാന്തഃപ്രജ്ഞോ നോ ബഹിഃപ്രജ്ഞകോ വാ
         നൈവ പ്രജ്ഞോ നാപി ചാപ്രജ്ഞ ഏഷഃ   
നാഹം ശ്രോതാ നാപി മന്താ ന ബോദ്ധാ
         സാക്ഷീ നിത്യഃ പ്രത്യഗേവാഹമസ്മി    840   
ന മേƒസ്തി ദേഹേന്ദ്രിയബുദ്ധിയോഗോ
         ന പുണ്യലേശോƒപി ന പാപലേശഃ   
ക്ഷുധാപിപാസാദിഷഡൂർമിദൂരഃ
         സദാ വിമുക്തോƒസ്മി ചിദേവ കേവലഃ    841   
അപാണിപാദോƒഹമവാഗചക്ഷുഷീ
         അപ്രാണ ഏവാസ്മ്യമനാ ഹ്യബുദ്ധിഃ   
വ്യോമേവ പൂർണോƒസ്മി വിനിർമലോƒസ്മി
         സദൈകരൂപോƒസ്മി ചിദേവ കേവലഃ    842   
ഇതി സ്വമാത്മാനമവേക്ഷമാണഃ 
         പ്രതീതദൃശ്യം പ്രവിലാപയൻസദാ   
ജഹാതി വിദ്വാന്വിപരീതഭാവം
         സ്വാഭാവികം ഭ്രാന്തിവശാത്പ്രതീതം    843   
വിപരീതാത്മതാസ്ഫൂർതിരേവ മുക്തിരിതീര്യതേ   
സദാ സമാഹിതസ്യൈവ സൈഷാ സിദ്ധ്യതി നാന്യഥാ    844   
ന വേഷഭാഷാഭിരമുഷ്യ മുക്തി-
          ര്യാ കേവലാഖണ്ഡചിദാത്മനാ സ്ഥിതിഃ   
തത്സിദ്ധയേ സ്വാത്മനി സർവദാ സ്ഥിതോ
          ജഹ്യാദഹന്താം മമതാമുപാധൗ    845   
സ്വാത്മതത്ത്വം സമാലംബ്യ കുര്യാത്പ്രകൃതിനാശനം   
തേനൈവ മുക്തോ ഭവതി നാന്യഥാ കർമകോടിഭിഃ    846   
ജ്ഞാത്വാ ദേവം സർവപാശാപഹാനിഃ 
          ക്ഷീണൈഃ ക്ലേശൈർജന്മമൃത്യുപ്രഹാനിഃ   
ഇത്യേവൈഷാ വൈദികീ വാഗ്ബ്രവീതി
          ക്ലേശക്ഷത്യാം ജന്മമൃത്യുപ്രഹാനിം    847   
ഭൂയോ ജന്മാദ്യപ്രസക്തിർവിമുക്തിഃ
          ക്ലേശക്ഷത്യാം ഭാതി ജന്മാദ്യഭാവഃ   
ക്ലേശക്ഷത്യാ ഹേതുരാത്മൈകനിഷ്ഠാ
          തസ്മാത്കാര്യാ ഹ്യാത്മനിഷ്ഠാ മുമുക്ഷോഃ    848   
ക്ലേശാഃ സ്യുർവാസനാ ഏവ ജന്തോർജന്മാദികാരണം   
ജ്ഞാനനിഷ്ഠാഗ്നിനാ ദാഹേ താസാം നോ ജന്മഹേതുതാ    849   
ബീജാന്യഗ്നിപ്രദഗ്ധാനി ന രോഹന്തി യഥാ പുനഃ   
ജ്ഞാനദഗ്ധൈസ്തഥാ ക്ലേശൈർനാത്മാ സമ്പദ്യതേ പുനഃ    850   
തസ്മാന്മുമുക്ഷോഃ കർതവ്യാ ജ്ഞാനനിഷ്ഠാ പ്രയത്നതഃ   
നിഃശേഷവാസനാക്ഷത്യൈ വിപരീതനിവൃത്തയേ    851   
ജ്ഞാനനിഷ്ഠാതത്പരസ്യ നൈവ കർമോപയുജ്യതേ   
കർമണോ ജ്ഞാനനിഷ്ഠായാ ന മിധ്യതി സഹസ്ഥിതിഃ    852   
പരസ്പരവിരുദ്ധത്വാത്തയോർഭിന്നസ്വഭാവയോഃ   
കർതൃത്വഭാവനാപൂർവം കർമ ജ്ഞാനം വിലക്ഷണം    853   
ദേഹാത്മബുദ്ധേർവിച്ഛിത്ത്യൈ ജ്ഞാനം കർമ വിവൃദ്ധയേ   
അജ്ഞാനമൂലകം കർമ ജ്ഞാനം തു ഭയനാശകം    854   
ജ്ഞാനേന കർമണോ യോഗഃ കഥം സിദ്ധ്യതി വൈരിണാ   
സഹയോഗോ ന ഘടതേ യഥാ തിമിരതേജസോഃ    855   
നിമേഷോന്മേഷയോർവാപി തഥൈവ ജ്ഞാനകർമണോഹ്   
പ്രതീചിം പശ്യതഃ പുംസാം കുതഃ പ്രചീവിലോകനം   
പ്രത്യക്പ്രവണചിത്തസ്യ കുതഃ കർമണി യോഗ്യതാ    856   
ജ്ഞാനൈകനിഷ്ഠാനിരതസ്യ ഭിക്ഷോ-
          ർനൈവാവകാശോƒസ്തി ഹി കർമതന്ത്രേ   
തദേവ കർമാസ്യ തദേവ സന്ധ്യാ
          തദേവ സർവം ന തതോƒന്യദസ്തി    857   
ബുദ്ധികൽപിതമാലിന്യക്ഷാലനം സ്നാനമാത്മനഃ   
തേനൈവ ശുദ്ധിരേതസ്യ ന മൃദാ ന ജലേന ച    858   
സ്വസ്വരൂപേ മനഃസ്ഥാനമനുഷ്ഠാനം തദിഷ്യതേ   
കരണത്രയസധ്യം യത്തന്മൃഷാ തദസത്യതഃ    859   
വിനിഷിധ്യാഖിലം ദൃശ്യം സ്വസ്വരൂപേണ യാ സ്ഥിതിഃ   
സാ സന്ധ്യാ തദനുഷ്ഠാനം തദ്ദാനം തദ്ധി ഭോജനം    860   
വിജ്ഞാതപരമാർഥാനാം ശുദ്ധസത്ത്വാത്മനാം സതാം   
യതീനാം കിമനുഷ്ഠാനം സ്വാനുസന്ധിം വിനാപരം    861   
തസ്മാത്ക്രിയാന്തരം ത്യക്ത്വാ ജ്ഞാനനിഷ്ഠാപരോ യതിഃ   
സദാത്മനിഷ്ഠയാ തിഷ്ഠേന്നിശ്ചലസ്തത്പരായണഃ    862   
കർതവ്യം സ്വോചിതം കർമ യോഗമാരോഢുമിച്ഛതാ   
ആരോഹണം കുർവതസ്തു കർമ നാരോഹണം മതം    863   
യോഗം സമാരോഹതി യോ മുമുക്ഷുഃ 
         ക്രിയാന്തരം തസ്യ ന യുക്തമീഷത്   
ക്രിയാന്തരാസക്തമനാഃ പതത്യസൗ
         താലദ്രുമാരോഹണകർതൃവദ്ധ്രുവം    864   
യോഗാരൂഢസ്യ സിദ്ധസ്യ കൃതകൃത്യസ്യ ധീമതഃ   
നാസ്ത്യേവ ഹി ബഹിർദൃഷ്ടിഃ കാ കഥാ തത്ര കർമണാം   
ദൃശ്യാനുവിദ്ധഃ കഥിതഃ സമാധിഃ സവികൽപകഃ    865   

   42    ശ്രുത്യവഗമ്യം തഥ്യം    
ശുദ്ധോƒഹം ബുദ്ധോƒഹം പ്രത്യഗ്രൂപേണ നിത്യസിദ്ധോƒഹം   
ശാന്തോƒഹമനന്തോƒഹം സതതപരാനന്ദസിന്ധുരേവാഹം    866   
ആദ്യോƒഹമനാദ്യോƒഹം വാങ്മനസാ സാധ്യവസ്തുമാത്രോƒഹം   
നിഗമവചോവേദ്യോƒഹമനവദ്യാഖണ്ഡബോധരൂപോƒഹം    867   
വിദിതാവിദിതാന്യോƒഹം മായാതത്കാര്യലേശശൂന്യോƒഹം   
കേവലദൃഗാത്മകോƒഹം സംവിന്മാത്രഃ സകൃദ്വിഭാതോƒഹം    868   
അപരോƒഹമനപരോƒഹം ബഹിരന്തശ്ചാപി പൂർണ ഏവാഹം   
അജരോƒഹമക്ഷരോƒഹം നിത്യാനന്ദോƒഹമദ്വിതീയോƒഹം    869   
പ്രത്യഗഭിന്നഖണ്ഡം സത്യജ്ഞാദിലക്ഷണം ശുദ്ധം   
ശ്രുത്യവഗമ്യം തഥ്യം ബ്രഹ്മൈവാഹം പരം ജ്യോതിഃ    870   
ഏവം സന്മാത്രഗാഹിന്യാ വൃത്ത്യാ തന്മാത്രഗാഹകൈഃ   
ശബ്ദൈഃ സമർപിതം വസ്തു ഭാവയേന്നിശ്ചലോ യതിഃ    871   
കാമാദിദൃശ്യപ്രവിലാപപൂർവകം
          ശുദ്ധോƒഹമിത്യാദികശബ്ദമിശ്രഃ   
ദൃശ്യേവ നിഷ്ഠസ്യ യ ഏഷ ഭാവഃ 
          ശബ്ദാനുവിദ്ധഃ കഥിതഃ സമാധിഃ    872   
ദൃശ്യാസ്യാപി ച സാക്ഷിത്വാത്സമുല്ലേഖനമാത്മനി   
നിവർതകമനോവസ്ഥാ നിർവികൽപ ഇതീര്യതേ    873   
സവികൽപസമാധിം യോ ദീർഘകാലം നിരന്തരം   
സംസ്കാരപൂർവകം കുര്യാന്നിർവികൽപോƒസ്യ സിദ്ധ്യതി    874   
നിർവികൽപകസമാധിനിഷ്ഠയാ
           തിഷ്ഠതോ ഭവതി നിത്യതാ ധ്രുവം   
ഉദ്ഭവാദ്യപഗതിർനിരഗലാ
           നിത്യനിശ്ചലനിരതനിർവൃതിഃ    875   
വിദ്വാനഹമിദമിതി വാ കിഞ്ചി-
           ദ്ബാഹ്യ്യാഭ്യന്തരവേദനശൂന്യഃ   
സ്വാനന്ദാമൃതസിന്ധുനിമഗ്ന-
           സ്തൂഷ്ണീമാസ്തേ കശ്ചിദനന്യഃ    876   
നിർവികൽപം പരം ബ്രഹ്മ യത്തസ്മിന്നേവ നിഷ്ഠിതാഃ   
ഏതേ ധന്യാ ഏവ മുക്താ ജീവന്തോƒപി ബഹിർദൃശാം    877   
യഥാ സമാധിത്രിതയം യത്നേന ക്രിയതേ ഹൃദി   
തഥൈവ ബാഹ്യദേശേƒപി കാര്യം ദ്വൈതനിവൃത്തയേ    878   
തത്പ്രകാരം പ്രവക്ഷ്യാമി നിശാമയ സമാസതഃ   
അധിഷ്ഠനം പരം ബ്രഹ്മ സച്ചിദാനന്ദലക്ഷണം    879   
തത്രാധ്യസ്തമിദം ഭാതി നാമരൂപാത്മകം ജഗത്   
സത്ത്വം ചിത്ത്വം തഥാനന്ദരൂപം യദ്ബ്രഹ്മണസ്ത്രയം    880   
അധ്യസ്തജഗതോ രൂപം നാമരൂപമിദം ദ്വയം   
ഏതാനി സച്ചിന്ദാനന്ദനാമരൂപാണി പഞ്ച ച    881   
ഏകീകൃത്യോച്യതേ മൂർഖൈരിദം വിശ്വമിതി ഭ്രമാത്   
ശൈത്യം ശ്വേതം രസം ദ്രാവ്യം തരംഗ ഇതി നാമ ച    882   
ഏകീകൃത്യ തരംഗോƒയമിതി നിർദിശ്യതേ യഥാ   
ആരോപിതേ നാമരൂപേ ഉപേക്ഷ്യ ബ്രഹ്മണഃ സതഃ    883   
സ്വരൂപമാത്രഗ്രഹണം സമാധിർബാഹ്യ ആദിമഃ   
സച്ചിദാനന്ദരൂപസ്യ സകാശാദ്ബ്രഹ്മണോ യതിഃ    884   
നാമരൂപേ പൃഥക്കൃത്വാ ബ്രഹ്മണ്യേവ വിലാപയൻ   
അധിഷ്ഠാനം പരം ബ്രഹ്മ സച്ചിദാനന്ദമദ്വയം   
യത്തദേവാഹമിത്യേവ നിശ്ചിതാത്മാ ഭവേദ്ധ്രുവം    885   
ഇയം ഭൂർന സന്നാപി തോയം ന തേജോ
          ന വായുർന ഖം നാപി തത്കാര്യജാതം   
യദേഷാമധിഷ്ഠാനഭൂതം വിശുദ്ധം
          സദേകം പരം സത്തദേവാഹമസ്മി    886   
ന ശബ്ദോ ന രൂപം ന ച സ്പർശകോ വാ 
          തഥാ ന രസോ നാപി ഗന്ധോ ന ചാന്യഃ   
യദേഷാമധിഷ്ഠാനഭൂതം വിശുദ്ധം
          സദേകം പരം സത്തദേവാഹമസ്മി    887   
ന സദ്ദ്രവ്യജാതം ഗുണാ ന ക്രിയാ വാ
          ന ജാതിർവിശേഷോ ന ചാന്യഃ കദാപി   
യദേഷമധിഷ്ഠാനഭൂതം വിശുദ്ധം
          സദേകം പരം സത്തദേവാഹമസ്മി    888   
ന ദേഹോ ന ചാക്ഷാണി ന പ്രാണവായു-
          ർമനോ നാപി ബുദ്ധിർന ചിത്തം ഹ്യഹന്ധീഃ   
യദേഷമധിഷ്ഠാനഭൂതം വിശുദ്ധം
          സദേകം പരം സത്തദേവാഹമസ്മി    889   
ന ദേശോ ന കാലോ ന ദിഗ്വാപി സത്സ്യാ-
          ന്ന വസ്ത്വന്തരം സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മാദിരൂപം   
യദേഷാമധിഷ്ഠാനഭൂതം വിശുദ്ധം
          സദേകം പരം സത്തദേവാഹമസ്മി    890   
ഏതദ്ദൃശ്യം നാമരൂപാത്മകം യഃ
          അധിഷ്ഠാനം തദ്ബ്രഹ്മ സത്യം സദേതി   
ഗച്ഛംസ്തിഷ്ഠന്വാ ശയാനോƒപി നിത്യം
          കുര്യാദ്വിദ്വാൻബാഹ്യദൃശ്യാനുവിദ്ധം    891   
അധ്യസ്തനാമരൂപാദിപ്രവിലാപേന നിർമലം   
അദ്വൈതം പരമാനന്ദം ബ്രഹ്മൈവാസ്മീതി ഭാവയേത്    892   
നിർവികാരം നിരാകാരം നിരഞ്ജനമനാമയം   
ആദ്യന്തരഹിതം പൂർണം ബ്രഹ്മൈവാഹം ന സംശയഃ    893   
നിഷ്കലങ്കം നിരാതങ്കം ത്രിവിധച്ഛേദവർജിതം   
ആനന്ദമക്ഷരം മുക്തം ബ്രഹ്മൈവാസ്മീതി ഭാവയേത്    894   
നിർവിശേഷം നിരാഭാസം നിത്യമുക്തമവിക്രിയം   
പ്രജ്ഞാനൈകരസം സത്യം ബ്രഹ്മൈവാസ്മീതി ഭാവയേത്    895   
ശുദ്ധം ബുദ്ധം തത്ത്വസിദ്ധം പരം പ്രത്യഗഖണ്ഡിതം   
സ്വപ്രകാശം പരാകാശം ബ്രഹ്മൈവാസ്മീതി ഭാവയേത്    896   
സുസൂക്ഷ്മമസ്തിതാമാത്രം നിർവികൽപം മഹത്തമം   
കേവലം പരമാദ്വൈതം ബ്രഹ്മൈവാസ്മീതി ഭാവയേത്    897   
ഇത്യേവം നിർവികാദിശബ്ദമാത്രസമർപിതം   
ധ്യായതഃ കേവലം വസ്തു ലക്ഷ്യേ ചിത്തം പ്രതിഷ്ഠതി    898   

   43    സമാധിരകൽപകഃ    
ബ്രഹ്മാനന്ദരസാവേശാദേകീഭൂയ തദാത്മനാ   
വൃത്തേര്യാ നിശ്ചലാവസ്ഥാ സ സമാധിരകൽപകഃ    899   
ഉത്ഥാനേ വാപ്യനുത്ഥാനേƒപ്യപ്രമത്തോ ജിതേന്ദ്രിയഃ   
സമാധിഷട്കം കുർവീത സർവദാ പ്രയതോ യതിഃ    900   
വിപരിതാർഥധീര്യാവന്ന നിഃശേഷം നിവർതതേ   
സ്വരൂപസ്ഫുരണം യാവന്ന പ്രസിദ്ധ്യർഥനിർഗലം   
താവത്സമാധിഷട്കേന നയേത്കാലം നിരന്തരം    901   
ന പ്രമാദോƒത്ര കർതവ്യോ വിദുഷാ മോക്ഷമിച്ഛതാ   
പ്രമാദേ ജൃംഭതേ മായാ സൂര്യാപായേ തമോ യഥാ    902   
സ്വാനുഭൂതിം പരിത്യജ്യ ന തിഷ്ഠന്തി ക്ഷണം ബുധാഃ   
സ്വാനുഭൂതൗ പ്രമാദോ യഃ സ മൃത്യുർന യമഃ സതാം    903   
അസ്മിൻസമാധൗ കുരുതേ പ്രയാസം
         യസ്തസ്യ നൈവാസ്തി പുനർവികൽപഃ   
സർവാത്മഭാവോƒപ്യമുനൈവ സിദ്ധേത്
         സർവാത്മഭാവഃ ഖലു കേവലത്വം    904   
സർവാത്മഭാവോ വിദുഷോ ബ്രഹ്മവിദ്യാഫലം വിദുഃ   
ജീവന്മുക്തസ്യ തസ്യൈവ സ്വാനന്ദാനുഭവഃ ഫലം    905   
യോƒഹം മമേത്യാദ്യസദാത്മഗാഹകോ
           ഗ്രന്ഥിർലയം യാതി സ വാസനാമയഃ   
സമാധിനാ നശ്യതി കർമബന്ധോ
           ബ്രഹ്മാത്മബോധോƒപ്രതിബന്ധ ഇഷ്യതേ    906   
ഏഷ നിഷ്കണ്ടകഃ പന്ഥാ മുക്തേർബ്രഹ്മാത്മനാ സ്ഥിതേഃ   
ശുദ്ധാത്മനാം മുമുക്ഷൂണാം യത്സദേകത്വദർശനം    907   
തസ്മാത്ത്വം ചാപ്യപ്രമത്തഃ സമാധീ-
            ൻകൃത്വാ ഗ്രന്ഥിം സാധു നിർദഹ്യ യുക്തഃ   
നിത്യം ബ്രഹ്മാനന്ദപീയൂഷസിന്ധൗ
            മജ്ജൻക്രീഡന്മോദമാനോ രമസ്വ    908   

   44    യോഗഃ    
നിർവികൽപ സമാധിര്യോ വൃത്തിർനൈശ്ചല്യലക്ഷണാ   
തമേവ യോഗ ഇത്യാഹുര്യോഗശാസ്ത്രാർഥകോവിദാഃ    909   
അഷ്ടാവംഗാനി യോഗസ്യ യമോ നിയമ ആസനം   
പ്രാണായാമസ്തഥാ പ്രത്യാഹാരശ്ചാപി ച ധാരണാ    910   
ധ്യാനം സമാധിരിത്യേവ നിഗദന്തി മനീഷിണഃ   
സർവം ബ്രഹ്മേതി വിജ്ഞാനാദിന്ദ്രിയഗ്രാമസംയമഃ    911   
യമോƒയമിതി സമ്പ്രോക്തോƒഭ്യസനീയോ മുഹുർമുഹുഃ   
സജാതീയപ്രവാഹശ്ച വിജാതീയതിരസ്കൃതിഃ    912   
നിയമോ ഹി പരാനന്ദോ നിയമാത്ക്രിയതേ ബുധൈഃ   
സുഖേനൈവ ഭവേദ്യസ്മിന്നജസ്രം ബ്രഹ്മചിന്തനം    913   
ആസനം തദ്വിജാനീയാദിതരത്സുഖനാശനം   
ചിത്താദിസർവഭാവേഷു ബ്രഹ്മത്വേനൈവ ഭാവനാത്    914   
നിരോധഃ സർവവൃത്തീനാം പ്രാണായാമഃ സ ഉച്യതേ   
നിഷേധനം പ്രപഞ്ചസ്യ രേചകാഖ്യഃ സമീരണഃ    915   
ബ്രഹ്മൈവാസ്മീതി യാ വൃത്തിഃ പൂരകോ വായുരീരിതഃ   
തതസ്തദ്വൃത്തിനൈശ്ചല്യം കുംഭകഃ പ്രാണസംയമഃ    916   
അയം ചാപി പ്രബുദ്ധാനാമജ്ഞാനാം പ്രാണപീഡനം   
വിഷയേഷ്വാത്മതാം ത്യക്ത്വാ മനസശ്ചിതി മജ്ജനം    917   
പ്രത്യാഹാരഃ സ വിജ്ഞേയോƒഭ്യസനീയോ മുമുക്ഷുഭിഃ   
യത്ര യത്ര മനോ യാതി ബ്രഹ്മണസ്തത്ര ദർശനാത്    918   
മനസോ ധാരണം ചൈവ ധാരണാ സാ പരാ മതാ   
ബ്രഹ്മൈവാസ്മീതി സദ്വൃത്ത്യാ നിരാലംബതയാ സ്ഥിതിഃ    919   
ധ്യാനശബ്ദേന വിഖ്യാതാ പരമാനന്ദദായിനി   
നിർവികാര തയാ വൃത്ത്യാ ബ്രഹ്മാകാരതയാ പുനഃ    920   
വൃത്തിവിസ്മരണം സമ്യക്സമാധിർധ്യാനസഞ്ജ്ഞികഃ   
സമാധൗ ക്രിയമാണേ തു വിഘ്നാ ഹ്യായന്തി വൈ ബലാത്    921   

   45    യോഗവിഘ്നാഃ     
ജനുസന്ധ്യാനരാഹിത്യമാലസ്യം ഭോഗലാലസം   
ഭയം തമശ്ച വിക്ഷേപസ്തേജസ്പന്ദശ്ച ശൂന്യതാ    922
ഏവം യദ്വിഘ്നബാഹുല്യം ത്യാജ്യം തദ്ബ്രഹ്മവിജ്ജനൈഃ   
വിഘ്നാനേതാൻപരിത്യക്ത്വാ പ്രമാദരഹിതോ വശീ   
സമാധിനിഷ്ഠയാ ബ്രഹ്മ സാക്ഷാദ്ഭവിതുമർഹസി    923   

   46    സ്വാനുഭൂതിഃ    
ഇതി ഗുരുവചനാച്ഛൃതിപ്രമാണാ-
          ത്പരമവഗമ്യ സ്വതത്ത്വമാത്മയുക്ത്യാ   
പ്രശമിതകരണഃ സമാഹിതാത്മാ
          ക്വചിദചലാകൃതിരാത്മനിഷ്ഠിതോƒഭൂത്    924   
ബഹുകാലം സമാധായ സ്വസ്വരൂപേ തു മാനസം   
ഉത്ഥായ പരമാനന്ദാദ്ഗുരുമേത്യ പുനർമുദാ    925   
പ്രമാണപൂർവകം ധീമാൻസഗദ്ഗദമുവാച ഹ   
നമോ നമസ്തേ ഗുരവേ നിത്യാനന്ദസ്വരൂപിണേ    926   
മുക്തസംഗായ ശാന്തായ ത്യക്താഹന്തായ തേ നമഃ   
ദയാധാമ്നേ നമോ ഭൂമ്നേ മഹിമ്നഃ പാരമസ്യ തേ   
നൈവാസ്തി യത്കടാക്ഷേണ ബ്രഹ്മൈവാഭവമദ്വയം    927   
കിം കരോമി ക്വ ഗച്ഛാമി കിം ഗൃഹ്ണാമി ത്യജാമി കിം   
യന്മയാ പൂരിതം വിശ്വം മഹാകൽപാംബുനാ യഥാ    928   
മയി സുഖബോധപയോധൗ മഹതി ബ്രഹ്മാണ്ഡബുദ്ബുദസഹസ്രം   
മായാമയേന മരുതാ ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ പുനസ്തിരോധത്തേ    929   
നിത്യാനന്ദസ്വരൂപോƒഹമാത്മാഹം ത്വദനുഗ്രഹാത്   
പൂർണോƒഹമനവദ്യോƒഹം കേവലോƒഹം ച സദ്ഗുരോ    930   
അകർതാഹമഭോക്താഹമവികാരോƒഹമക്രിയഃ   
ആനന്ദഘന ഏവാഹമസംഗോƒഹം സദാശിവഃ    931   
ത്വത്കടാക്ഷവരചാന്ദ്രചന്ദ്രികാപാതധൂതഭവതാപജഃ ശ്രമഃ   
പ്രാപ്തവാനഹമഖണ്ഡവൈഭവാനന്ദമാത്മപദമക്ഷയം ക്ഷണാത്    932   
ഛായയാ സ്പൃഷ്ടമുഷ്ണം വാ ശീതം വാ ദുഷ്ടു സുഷ്ഠു വാ   
ന സ്പൃശത്യേവ യത്കിഞ്ചിത്പുരുഷം തദ്വിലക്ഷണം    933   
ന സാക്ഷിണം സാക്ഷ്യധർമാ ന സ്പൃശന്തി വിലക്ഷണം   
അവികാരമുദാസീനം ഗൃഹധർമാഃ പ്രദീപവത്    934   
രവേര്യഥാ കർമണി സാക്ഷിഭാവോ
        വഹ്നേര്യഥാ വായസി ദാഹകത്വം   
രജ്ജോര്യഥാരോപിതവസ്തുസംഗ-
        സ്തഥൈവ കൂടസ്ഥചിദാത്മനോ മേ    935   
ഇത്യുക്ത്വാ സ ഗുരും സ്തുത്വാ പ്രശ്രയേണ കൃതാനതിഃ   
മുമുക്ഷോരുപകാരായ പ്രഷ്ടവ്യാംശമപൃച്ഛത    936   
ജീവന്മുക്തസ്യ ഭഗവന്നനുഭൂതേശ്ച ലക്ഷണം   
വിദേഹമുക്തസ്യ ച മേ കൃപയാ ബ്രൂഹി തത്ത്വതഃ    937   

   47    സപ്തഭൂമികാഃ    
ശ്രീഗുരുഃ   -
വക്ഷ്യേ തുഭ്യം ജ്ഞാനഭൂമികായാ ലക്ഷണമാദിതഃ   
ജ്ഞാതേ യസ്മിംസ്ത്വയാ സർവം ജ്ഞാതം സ്യാത് പൃഷ്ടമദ്യ യത്    938   
ജ്ഞാനഭൂമിഃ ശുഭേച്ഛാ സ്യാത്പ്രഥമാ സമുദീരിതാ   
വിചാരണാ ദ്വിതീയാ തു തൃതീയാ തനുമാനസീ    939   
സത്ത്വാപത്തിശ്ചതുർഥീ സ്യാത്തതോƒസംസക്തിനാമികാ   
പദാർഥഭാവനാ ഷഷ്ഠീ സപ്തമീ തുര്യഗാ സ്മൃതാ    940   
സ്ഥിതഃ കിം മൂഢ ഏവാസ്മി പ്രേക്ഷ്യോƒഹം ശാസ്ത്രസജ്ജനൈഃ   
വൈരാഗ്യപൂർവമിച്ഛേതി ശുഭേച്ഛാ ചോച്യതേ ബുധൈഃ    941   
ശാസ്ത്രസജ്ജനസമ്പർകവൈരാഗ്യാഭാസപൂർവകം   
സദാചാരപ്രവൃത്തിര്യാ പ്രോച്യതേ സാ വിചാരണാ    942   
വിചാരണാശുഭേച്ഛാഭ്യാമിന്ദ്രിയാർഥേഷ്വരക്തതാ   
യത്ര സാ തനുതാമേതി പ്രോച്യതേ തനുമാനസീ    943   
ഭൂമികാത്രിതയാഭ്യാസാച്ചിത്തേƒർഥവിരതേർവശാത്   
സത്ത്വാത്മനി സ്ഥിതേ ശുദ്ധേ സത്ത്വാപതീരുദാഹൃതാ    944   
ദശാചതുഷ്ടയാഭ്യാസാദസംസർഗഫലാ തു യാ   
രൂഢസത്ത്വചമത്കാരാ പ്രോക്താ സംസക്തിനാമികാ    945   
ഭൂമികാപഞ്ചികാഭ്യാസാത്സ്വാത്മാരാമതയാ ഭൃശം   
ആഭ്യന്തരാണാം ബാഹ്യാനാം പദാർഥാനാമഭാവനാത്    946   
പരപ്രയുക്തേന ചിരപ്രയത്നേനാവബോധനം   
പദാർഥഭാവനാ നാമ ഷഷ്ഠീ ഭവതി ഭൂമികാ    947   
ഷഡ്ഭൂമികാചിരാഭ്യാസാദ്ഭേദസ്യാനുപലംഭനാത്   
യത്സ്വഭാവൈകനിഷ്ഠത്വം സാ ജ്ഞേയാ തുര്യഗാ ഗതിഃ    948   

   48    ജ്ഞാനലക്ഷണം    
ഇദം മമേവി സർവേഷു ദൃശ്യഭാവേഷ്വഭാവനാ   
ജാഗ്രജ്ജാഗ്രദിതി പ്രാഹുർമഹാന്തോ ബ്രഹ്മവിത്തമാഃ    949   
വിദിത്വാ സച്ചിദാനന്ദേ മയി ദൃശ്യ പരമ്പരാം   
നാമരൂപപരിത്യാഗോ ജാഗ്രത്സ്വപ്നഃ സമീര്യതേ    950   
പരിപൂർണ ചിദാകാശേ മയി ബോധാത്മതാം വിനാ   
ന കിഞ്ചിദന്യദസ്തീതി ജാഗ്രത്സുപ്തിഃ സമീര്യതേ    951   
മൂലാജ്ഞാനവിനാശേന കാരണാഭാസചേഷ്ടിതൈഃ   
ബന്ധോ ന മേƒതിസ്വൽപോƒപി സ്വപ്നജാഗ്രദിതീര്യതേ    952   
കാരണാജ്ഞാനനാശാദ്യദ്ദ്രഷ്ടൃദർശനദൃശ്യതാ   
ന കാര്യമസ്തി തജ്ജ്ഞാനം സ്വപ്നസ്വപ്നഃ സമീര്യതേ    953   
അതിസൂക്ഷ്മവിമർശേന സ്വധീവൃത്തിരചഞ്ചലാ   
വിലീയതേ യദാ ബോധേ സ്വപ്നസുപ്തിരിതീര്യതേ    954   
ചിന്മയാകാരമതയോ ധീവൃത്തിപ്രസരൈർഗതഃ   
ആനന്ദാനുഭവോ വിദ്വൻ സുപ്തിജാഗ്രദിതീര്യതേ    955   
വൃത്തൗ ചിരാനുഭൂതാന്തരാനന്ദാരുഭവസ്ഥിതൗ   
സമാത്മതാം യോ യാത്യേഷ സുപ്തിസ്വപ്ന ഇതീര്യതേ    956   
ദൃശ്യധീവൃത്തിരേതസ്യ കേവലീഭാവഭാവനാ   
പരം ബോധൈകതാവാപ്തിഃ സുപ്തിസുപ്തിരിതീര്യതേ    957   
പരബ്രഹ്മവദാഭാതി നിർവികാരൈകരൂപിണീഃ   
സർവാവസ്ഥാസു ധാരൈകാ തുര്യാഖ്യാ പരികീർതിതാ    958   
ഇത്യവസ്ഥാസമുല്ലാസം വിമൃശന്മുച്യതേ സുഖീ   
ശുഭേച്ഛാദിത്രയം ഭൂമിഭേദാഭേദയുതം സ്മൃതം    959   
യഥാവദ്ഭേദബുദ്ധേദം ജഗജ്ജാഗ്രദിതീര്യതേ   
അദ്വൈതേ സ്ഥൈര്യമായാതേ ദ്വൈതേ ച പ്രശമം ഗതേ    960   
ശയന്തി സ്വപ്നവല്ലോകം തുര്യഭൂമിസുയോഗതഃ   
പഞ്ചമീം ഭൂമിമാരുഹ്യ സുഷുപ്തിപദനാമികാം    961   
ശാന്താശേഷവിശേഷാംശസ്തിഷ്ഠേദദ്വൈതമാത്രകേ   
അന്തർമുഖതയാ നിത്യം ഷഷ്ഠീം ഭൂമിമുപാശ്രിതഃ    962   
പരിശ്രാന്തതയാ ഗാഢനിദ്രാ ലുരിവ ലക്ഷ്യതേ   
കുർവന്നഭ്യാസമേതസ്യാം ഭൂമ്യാം സമ്യഗ്വിവാസനഃ    963   
തുര്യാവസ്ഥാം സപ്തഭൂമിം ക്രമാത്പ്രാപ്നോതി യോഗിരാട്   
വിദേഹമുക്തിരേവാത്ര തുര്യാതീതദശോച്യതേ    964   
യത്ര നാസന്ന സച്ചാപി നാഹം നാപ്യനഹങ്കൃതിഃ   
കേവലം ക്ഷീണമനന ആസ്തേƒദ്വൈതേƒതിനിർഭയഃ    965   
അന്തഃശൂന്യോ ബഹിഃശൂന്യഃ ശൂന്യകുംഭ ഇവാംബരേ   
അന്തഃപൂർണോ ബഹിഃപൂർണഃ പൂർണകുംഭ ഇവാർണവേ    966   
യഥാസ്ഥിതമിദം സർവം വ്യവഹാരവതോƒപി ച   
അസ്തം ഗതം സ്ഥിതം വ്യോമ സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ    967   
നോദേതി നാസ്തമായാതി സുഖദുഃഖേ മനഃ പ്രഭാ   
യദാപ്രാപ്തസ്ഥിതിര്യസ്യ സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ    968   
യോ ജാഗർതി സുഷുപ്തിസ്ഥോ യസ്യ ജാഗ്രന്ന വിദ്യതേ   
യസ്യ നിർവാസനോ ബോധഃ സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ    969   
രാഗദ്വേഷഭയാദീനാമനുരൂപം ചരന്നപി   
യോƒന്തർവ്യോമവദത്യച്ഛഃ സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ    970   
യസ്യ നാഹങ്കൃതോ ഭാവോ ബുദ്ധിര്യസ്യ ന ലിപ്യതേ   
കുർവതോƒകുർവതോ വാപി സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ    971   
യഃ സമസ്താർഥജാലേഷു വ്യവഹാർഥപി ശീതലഃ   
പരാർഥേഷ്വിവ പൂർണാത്മാ സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ    972   
ദ്വൈതവർജിതചിന്മാത്രേ പദേ പരമപാവനേ   
അക്ഷുബ്ധചിത്തവിശ്രാന്തഃ സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ    973   
ഇദം ജഗദയം സോƒയം ദൃശ്യജാതമവാസ്തവം   
യസ്യ ചിത്തേ ന സ്ഫുരതി സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ    974   
ചിദാത്മാഹം പരാത്മാഹം നിർഗുണോƒഹം പരാത്പരഃ   
ആത്മമാത്രേണ യസ്തിഷ്ഠേത്സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ    975   
ദേഹത്രയാതിരിക്തോƒഹം ശുദ്ധചൈതന്യമസ്മ്യഹം   
ബ്രഹ്മാഹമിതി യസ്യാന്തഃ സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ    976   
യസ്യ ദേഹാദികം നാസ്തി യസ്യ ബ്രഹ്മേതി നിശ്ചയഃ   
പരമാനന്ദപൂർണോ യഃ സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ    977   
അഹം ബ്രഹ്മാസ്മ്യഹം ബ്രഹ്മാസ്മ്യഹം ബ്രഹ്മേതി നിശ്ചയഃ   
ചിദഹം ചിദഹം ചേതി സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ    978   

   49    വിദേഹമുക്തിഃ    
ജീവന്മുക്തിപദം ത്യക്ത്വാ സ്വദേഹേ കാലസാത്കൃതേ   
വിശ്ത്യദേഹമുക്തിത്വം പവനോƒസ്പന്ദതാമിവ    979   
തതസ്തത്സംബഭൂവാസൗ യദ്ഗിരാമപ്യഗോചരം   
യച്ഛുന്യവാദിനാം ശൂന്യം ബ്രഹ്മ ബ്രഹ്മവിദാം ച യത്    980   
വിജ്ഞാനം വിജ്ഞാനവിദാം മലാനാം ച മലാത്മകം   
പുരുഷഃ സാംഖ്യദൃഷ്ടീനാമീശ്വരോയോഗവാദിനാം    981   
ശിവഃ ശിവഗമസ്ഥാനാം കാലഃ കാലൈകവാദിനാം   
യത്സർവശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തം യത്സർവഹൃദയാനുഗം   
യത്സർവം സർവഗം വസ്തു തത്തത്ത്വന്തദസൗ സ്മിതഃ    982   
ബ്രഹ്മൈവാഹം ചിദേവാഹമേവം വാപി ന ചിന്ത്യതേ   
ചിന്മാത്രമേവ യസ്തിഷ്ഠേദ്വിദേഹോ മുക്ത ഏവ സഃ    983   
യസ്യ പ്രപഞ്ചഭാനം ന ബ്രഹ്മാകാരമപീഹ ന   
അതീതാതീതഭാവോ യോ വിദേഹോ മുക്ത ഏവ സഃ    984   
ചിത്തവൃത്തിരതീതോ യശ്ചിത്തവൃത്ത്യാവഭാസകഃ   
ചിത്തവൃത്തിവിഹീനോ യോ വിദേഹോ മുക്ത ഏവ സഃ    985   
ജീവാത്മേതി പരാത്മേതി സർവചിന്താവിവർജിതഃ   
സർവസങ്കൽപഹീനാത്മാ വിദേഹോ മുക്ത ഏവ സഃ    986   
ഓങ്കാരവാച്യഹീനാത്മാ സർവവാച്യവിവർജിതഃ   
അവസ്ഥാത്രയഹീനാത്മാ വിദേഹോ മുക്ത ഏവ സഃ    987   
അഹിനില്വയനീസർപനിർമോകോ ജീവവർജിതഃ   
വൽമീകേ പതിതസ്തിഷ്ഠേത്തം സർപോ നാഭിമന്യതേ    988   
ഏവം സ്ഥൂലം ച സൂക്ഷ്മം ച ശരീരം നാഭിമന്യതേ   
പ്രത്യഗ്ജ്ഞാനശിഖിധ്വസ്തേ മിഥ്യാജ്ഞാനേ സഹേതുകേ    989   
നേതി നേതീത്യരൂപത്വാദശരീരോ ഭവത്യയം   
വിശ്വശ്ച തൈജസശ്ചൈവ പ്രാജ്ഞശ്ചേതി ച തേ ത്രയം    990   
വിരാങ് ഹിരണ്യഗർഭശ്ച ഈശ്വരശ്ചേതി ച തേ ത്രയം   
ബ്രഹ്മാണ്ഡം ചൈവ പിണ്ഡാണ്ഡം ലോകാ ഭൂരാദയഃ ക്രമാത്    991   
സ്വസ്വോപാധിലയാദേവ ലീയന്തേ പ്രത്യഗാത്മനി   
തൂഷ്ണീമേവ തതസ്തൂഷ്ണീം തൂഷ്ണീം സത്യം ന കിഞ്ചന    992   
കാലഭേദം വസ്തുഭേദം ദേശഭേദം സ്വഭേദകം   
കിഞ്ചിദ്ഭേദം ന തസ്യാസ്തി കിഞ്ചിദ്വാപി ന വിദ്യതേ    993   
ജീവേശ്വരേതി വാക്യേ ച വേദശാസ്ത്രേഷ്വഹം ത്വിതി   
ഇദം ചൈതന്യമേവേത്യഹം ചൈതന്യമിത്യപി    994   
ഇതി നിശ്ചയശൂന്യോ യോ വിദേഹോ മുക്ത ഏവ സഃ   
ബ്രഹ്മൈവ വിദ്യതേ സാക്ഷാദ്വസ്തുതോƒവസ്തുതോƒപി ച    995   
തദ്വിദ്യാവിഷയം ബ്രഹ്മ സത്യജ്ഞാനസുഖാത്മകം   
ശാന്തം ച തദതീതം ച പരം ബ്രഹ്മ തദുച്യതേ    996   
സിദ്ധാന്തോƒധ്യാത്മശാസ്ത്രാണാം സർവാപഹ്നവ ഏവ ഹി   
നാവിദ്യാസ്തീഹ നോ മായാ ശാന്തം ബ്രഹ്മൈവ തദ്വിനാ    997   
പ്രിയേഷു സ്വേഷു സുകൃതമപ്രിയേഷു ച ദുഷ്കൃതം   
വിസൃജ്യ ധ്യാനയോഗേന ബ്രഹ്മാപ്യേതി സനാതനം    998   
യാവദ്യവച്ച സദ്ബുദ്ധേ സ്വയം സന്ത്യജ്യതേƒഖിലം   
താവത്താവത്പരാനന്ദഃ പരമാത്മൈവ ശിഷ്യതേ    999   
യത്ര യത്ര മൃതോ ജ്ഞാനീ പരമാക്ഷരവിത്സദാ   
പരേ ബ്രഹ്മണി ലീയേത ന തസ്യോത്കാന്തിരിഷ്യതേ    1000   
യദ്യത്സ്വാമിമതം വസ്തു തത്ത്യജന്മോക്ഷമശ്നുതേ   
അസങ്കൽപേന ശസ്ത്രേണ ഛിന്നം ചിത്തമിദം യദാ    1001   
സർവം സർവഗതം ശാന്തം ബ്രഹ്മ സമ്പദ്യതേ തദാ   
ഇതി ശ്രുത്വാ ഗുരോർവാക്യം ശിഷ്യസ്തു ഛിന്നസംശയഃ    1002   
ജ്ഞാതജ്ഞേയഃ സമ്പ്രണമ്യ സദ്ഗുരോശ്ചരണാംബുജം   
സ തേന സമനുജ്ഞാതോ യയൗ നിർമുക്തബന്ധനഃ    1003   
ഗുരുരേഷ സദാനന്ദസിന്ധൗ നിർമഗ്നമാനസഃ   
പാവയൻസുധാം സർവം വിചചാര നിരുത്തരഃ    1004   
ഇത്യാചാര്യസ്യ ശിഷ്യസ്യ സംവാദേനാത്മലക്ഷണം   
നിരൂപിതം മുമുക്ഷൂണാം സുഖബോധോപപത്തയേ    1005   
സർവവേദാന്തസിദ്ധാന്തസാരസംഗ്രഹനാമകഃ   
ഗ്രന്ഥോƒയം ഹൃദയഗ്രന്ഥിവിച്ഛിത്ത്യൈ രചിതഃ സതാം    1006   
ഇതി സർവവേദാന്തസിദ്ധാന്തസാരസംഗ്രഹഃ
        
ശങ്കരാചാര്യരുടെ കൃതികൾ