നാട്യശാസ്ത്രം/അദ്ധ്യായം14
അഥ ചതുർദശോഽധ്യായഃ
യോ വാഗഭിനയഃ പ്രോക്തോ മയാ പൂർവം ദ്വിജോത്തമാഃ | 
ലക്ഷണം തസ്യ വക്ഷ്യാമി സ്വരവ്യഞ്ജനസംഭവം ||  1|| 
വാചി യത്നസ്തു കർതവ്യോ നാട്യസ്യേയം തനുഃ സ്മൃതാ | 
അംഗനേപഥ്യസത്ത്വാനി വാക്യാർഥം വ്യഞ്ജയന്തി ഹി ||  2|| 
വാങ്മയാനീഹ ശാസ്ത്രാണി വാങ്നിഷ്ഠാനി തഥൈവ ച | 
തസ്മാദ്വാചഃ പരം നാസ്തി വാഗ് ഹി സർവസ്യ കാരണം ||  3|| 
ആഗമനാമാഖ്യാതനിപാതോപസർഗസമാസതദ്ധിതൈര്യുക്തഃ | 
സന്ധിവചനവിഭക്ത്യുപഗ്രഹനിയുക്തോ വാചികാഭിനയഃ ||  4|| 
ദ്വിവിധം ഹി സ്മൃതം പാഠ്യം സംസ്കൃതം പ്രാകൃതം തഥാ | 
തയോർവിഭാഗം വക്ഷ്യാമി യഥാവദനുപൂർവശഃ ||  5|| 
വ്യഞ്ജനാനി സ്വരാശ്ചൈവ സന്ധയോഽഥ വിഭക്തയഃ | 
നാമാഖ്യാതോപസർഗാശ്ച നിപാതാസ്തദ്ധിതാസ്തഥാ ||  6|| 
ഏതൈരംഗൈഃ സമാസൈശ്ച നാനാധാതുസമാശ്രയം | 
വിജ്ഞേയം സംസ്കൃതം പാഠ്യം പ്രയോഗഞ്ച നിബോധത ||  7|| 
അകാരാദ്യാഃ സ്വരാ ജ്ഞേയാ ഔകാരാന്താശ്ചതുർദശ | 
ഹകാരാന്താനി കാദീനി വ്യഞ്ജനാനി വിദുർബുധാഃ ||  8|| 
തത്ര സ്വരാശ്ചതുർദശ - അ ആ ഇ ഈ ഉ ഊ ഋ ൠ ഌ ൡ ഏ ഐ
ഓ ഔ ഇതി സ്വരാ ജ്ഞേയാഃ || 
കാദീനി വ്യഞ്ജനാനി യഥാ - ക ഖ ഗ ഘ ങ ച ഛ ജ ഝ
ഞ ട ഠ ഡ ഢ ണ ത ഥ ദ ധ ന പ ഫ ബ ഭ മ യ ര ല വ
ശ ഷ സ ഹ ഇതി വ്യഞ്ജനവർഗഃ | 
വർഗേ വർഗേ സമാഖ്യാതൗ ദ്വൗ വർണൗ പ്രാഗവസ്ഥിതൗ | 
അഘോഷാ ഇതി യേ ത്വന്യേ സഘോഷാഃ സമ്പ്രകീർതിതാഃ ||  9|| 
അഷ്ടൗ സ്ഥാനാനി വർണാനാമുരഃ കണ്ഠഃ ശിരസ്തഥാ | 
ജിഹ്വാമൂലശ്ച ദന്താശ്ച നാസികോഷ്ഠൗ ച താലു ച ||  10|| 
അ കു ഹ വിസർജനീയാഃ കണ്ഠ്യാഃ |  ഇ ചു യ ശാസ്താലവ്യാഃ | 
ഋ ടു ര ഷാ മൂർധന്യാഃ |  ഌ തു ല സാ ദന്ത്യാഃ |  ഉ
പൂപധ്മാനീയാ ഓഷ്ഠ്യാഃ |  \പ \ഫ ഇതി പഫാഭ്യാം പ്രാക്
അർധവിസർഗസദൃശഃ ഉപധ്മാനീയഃ |  \ക \ഖ ഇതി കഖാഭ്യാം
പ്രാക് അർധവിസർഗസദൃശോ ജിഹ്വമൂലീയഃ |  ഏ ഐ കണ്ഠ്യതാലവ്യൗ | 
ഓ ഔ കണ്ഠ്യോഷ്ഠ്യൗ |  വകാരോ ദന്ത്യോഷ്ഠ്യഃ |  ങ ഞ ണ ന മാ
അനുനാസികാഃ |  വിസർജനീയഃ ഔരസ്യഃ ഇത്യേകേ | 
സർവവർണാനാം മുഖം സ്ഥാനമിത്യപരേ | 
ദ്വൗ ദ്വൗ വർണൗ തു വർഗാദ്യൗ ശഷസാശ്ച ത്രയോഽപരേ | 
അഘോഷാ ഘോഷവന്തസ്തു തതോഽന്യേ പരികീർതിതാഃ ||  11|| 
ഏതേ ഘോഷാഘോഷാഃ കണ്ഠ്യോഷ്ഠ്യാ ദന്ത്യജിഹ്വാനുനാസിക്യാഃ | 
ഊഷ്മാണസ്താലവ്യാഃ  വിസർജനീയാശ്ച ബോദ്ധവ്യാഃ ||  12|| 
ഗഘങ ജഝഞ ഡഢണ ദധന ബഭമ തഥൈവ യരലവാ മതാ ഘോഷാഃ | 
കഖ ചഛ ടഠ തഥ പഫ ഇതി വർഗേഷ്വഘോഷാഃ സ്യുഃ ||  13|| 
കഖഗഘങാഃ കണ്ഠസ്ഥാസ്താലുസ്ഥാനാസ്തു ചഛജഝഞാഃ | 
ടഠഡഢണാ മൂർധന്യാസ്തഥദധനാശ്ചൈവ ദന്തസ്ഥാഃ ||  14|| 
പഫബഭമാസ്ത്വോഷ്ഠ്യാഃ സ്യുഃ ദന്ത്യാ ഌലസാ അഹൗ ച കണ്ഠസ്ഥൗ | 
താലവ്യാ ഇചുയശാ സ്യുരൃടുരഷാ മൂർധസ്ഥിതാ ജ്ഞേയാഃ ||  15|| 
ഌൡ ദന്ത്യൗ ഓഔ കണ്ഠോഷ്ഠ്യൗ ഏഐകാരൗ ച കണ്ഠതാലവ്യൗ | 
കണ്ഠ്യോ വിസർജനീയോ ജിഹ്വാമൂലമുദ്ഭവഃ കഖയോഃ ||  16|| 
പഫയോരോഷ്ഠസ്ഥാനം ഭവേദുകാരഃ സ്വരോ വിവൃതഃ | 
സ്പൃഷ്ടാഃ കാദ്യാ മാന്താഃ ശഷസഹകാരാസ്തഥാ വിവൃതാഃ ||  17|| 
അന്തസ്ഥാഃ സംവൃതജാഃ ങഞണനമാ നാസികോദ്ഭവാ ജ്ഞേയാഃ | 
ഊഷ്മാണശ്ച ശഷസഹാഃ യരലവവർണാസ്തഥൈവ ചാന്തഃസ്ഥാഃ ||  18|| 
ജിഹ്വാമൂലീയഃ \കഃ \പ ഉപധ്മാനീയസഞ്ജ്ഞയാ ജ്ഞേയഃ | 
കചടതപാ സ്വരിതാഃ സ്യുഃ ഖഛഠഥഫാ സ്യുഃ സദാ ക്രമ്യാഃ ||  19|| 
കണ്ഠ്യോരസ്യാൻ വിദ്യാത് ഘഝഢധഭാൻ പാഠ്യസമ്പ്രയോഗേ തു | 
വേദ്യോ വിസർജനീയോ ജിഹ്വാസ്ഥാനേ സ്ഥിതോ വർണഃ ||  20|| 
ഏതേ വ്യഞ്ജനവർണാഃ സമാസതഃ സഞ്ജ്ഞയാ മയാ കഥിതാഃ | 
ശബ്ദവിഷയപ്രയോഗേ സ്വരാംസ്തു ഭൂയഃ പ്രവക്ഷ്യാമി ||  21|| 
യസ്മിൻ സ്ഥാനേ സ സമോ വിജ്ഞേയോ യഃ സവർണസഞ്ജ്ഞോഽസൗ | 
യ ഇമേ സ്വരാശ്ചതുർദശ നിർദിഷ്ടാസ്തത്ര വൈ ദശ സമാനാഃ | 
പൂർവോ ഹ്രസ്വഃ തേഷാം പരശ്ച ദീർഘോഽവഗന്തവ്യഃ ||  22|| 
ഇത്ഥം വ്യഞ്ജനയോഗൈഃ സ്വരൈശ്ച സാഖ്യാതനാമപദവിഹിതൈഃ | 
കാവ്യനിബന്ധാശ്ച സ്യുർധാതുനിപാതോപസർഗാസ്തു ||  23|| 
ഏഭിർവ്യഞ്ജനവർഗൈർനാമാഖ്യാതോപസർഗനിപാതൈഃ | 
തദ്ധിതസന്ധിവിഭക്തിഭിരധിഷ്ഠിതഃ ശബ്ദ ഇത്യുക്തഃ ||  24|| 
പൂർവാചാര്യൈരുക്തം ശബ്ദാനാം ലക്ഷണം സമാസയോഗേന | 
വിസ്തരശഃ പുനരേവ പ്രകരണവശാത് സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി ||  25|| 
അർഥപ്രധാനം നാമ സ്യാദാഖ്യാതം തു ക്രിയാകൃതം | 
ദ്യോതയന്ത്യുപസർഗാസ്തു വിശേഷം ഭാവസംശ്രയം ||  26|| 
തത്പ്രാഹുഃ സപ്തവിധം ഷട്കാരകസംയുതം പ്രഥിതസാധ്യം | 
നിർദേശസമ്പ്രദാനാപദാനപ്രഭൃതിസഞ്ജ്ഞാഭിഃ ||  27|| 
നാമാഖ്യാതാർഥവിഷയം വിശേഷം ദ്യോതയന്തി തേ | 
പൃഥക്തത്രോപസർഗേഭ്യോ നിപാതാ നിയമേഽച്യുതേ ||  28|| 
സമ്പ്രത്യതീതകാലക്രിയാദിസംയോജിതം പ്രഥിതസാധ്യം | 
വചനം നാഗതയുക്തം സുസദൃശസംയോജനവിഭക്തം ||  29|| 
പഞ്ചശതധാതുയുക്തം പഞ്ചഗുണം പഞ്ചവിധമിദം വാപി | 
സ്വാദ്യധികാരഗുണൈരർഥവിശേഷൈർവിഭൂഷിതന്യാസം | 
പ്രാതിപദികാർഥലിംഗൈര്യുക്തം പഞ്ചവിധമിദം ജ്ഞേയം ||  30|| 
ആഖ്യാതം പാഠ്യകൃതം ജ്ഞേയം നാനാർഥാശ്രയവിശേഷം | 
വചനം നാമസമേതം പുരുഷവിഭക്തം തദാഖ്യാതം ||  31|| 
പ്രാതിപദികാർഥയുക്താന്ധാത്വർഥാനുപസൃജന്തി യേ സ്വാർഥൈഃ | 
ഉപസർഗാ ഹ്യുപദിഷ്ടാസ്തസ്മാത് സംസ്കാരശാസ്ത്രേഽസ്മിൻ ||  32|| 
പ്രാതിപദികാർഥയോഗാദ്ധാതുച്ഛന്ദോനിരുക്തയുക്ത്യാ ച | 
യസ്മാന്നിപതന്തി പദേ തസ്മാത്പ്രോക്താ നിപാതാസ്തു ||  33|| 
പ്രത്യയവിഭാഗജനിതാഃ പ്രകർഷസംയോഗസത്വവചനൈശ്ച | 
യസ്മാത്പൂരയതേഽർഥാൻ പ്രത്യയ ഉക്തസ്തതസ്തസ്മാത് ||  34|| 
ലോകേ പ്രകൃതിപ്രത്യയവിഭാഗസംയോഗസത്വവചനൈശ്ച | 
താംസ്താൻ പൂരയതേഽർഥാംസ്തേഷു യസ്തദ്ധിതസ്തസ്മാത് ||  35|| 
ഏകസ്യ ബഹൂനാം വാ ധാതോർലിംഗസ്യ വാ പദാനാം വാ | 
വിഭജന്ത്യർഥം യസ്മാത് വിഭക്തയസ്തേന താഃ പ്രോക്താഃ ||  36|| 
വിശിഷ്ടാസ്തു സ്വരാ യത്ര വ്യഞ്ജനം വാപി യോഗതഃ | 
സന്ധീയതേ പദേ യസ്മാത്തസ്മാത് സന്ധിഃ പ്രകീർതിതഃ ||  37|| 
വർണപദക്രമസിദ്ധഃ പദൈകയോഗാച്ച വർണയോഗാച്ച | 
സന്ധീയതേ ച യസ്മാത്തസ്മാത് സന്ധിഃ സമുദ്ദിഷ്ടഃ ||  38|| 
ലുപ്തവിഭക്തിർനാമ്നാമേകാർഥം സംഹരത്സമാസോഽപി | 
തത്പുരുഷാദികസഞ്ജ്ഞൈർനിർദിഷ്ടഃ ഷഡ്വിധോ വിപ്രാഃ ||  39|| 
ഏഭിഃ ശബ്ദവിധാനൈർവിസ്താരവ്യഞ്ജനാർഥസംയുക്തൈഃ | 
പദബന്ധാഃ കർതവ്യാ നിബദ്ധബന്ധാസ്തു ചൂർണാ വാ ||  40|| 
വിഭക്ത്യന്തം പദം ജ്ഞേയം നിബദ്ധം ചൂർണമേവ ച | 
തത്ര ചൂർണപദസ്യേഹ സന്നിബോധത ലക്ഷണം ||  41|| 
അനിബദ്ധപദം ഛന്ദോവിധാനാനിയതാക്ഷരം | 
അർഥാപേക്ഷ്യക്ഷരസ്യൂതം ജ്ഞേയം ചൂർണപദം ബുധൈഃ ||  42|| 
നിബദ്ധാക്ഷരസംയുക്തം യതിച്ഛേദസമന്വിതം | 
നിബദ്ധം തു പദം ജ്ഞേയം പ്രമാണനിയതാത്മകം ||  43|| 
ഏവം നാനാർഥസംയുക്തൈഃ പാദൈർവർണവിഭൂഷിതൈഃ | 
ചതുർഭിസ്തു ഭവേദ്യുക്തം ഛന്ദോ വൃത്താഭിധാനവത് ||  44|| 
ഷഡ്വിംശതിഃ സ്മൃതാന്യേഭിഃ പാദൈശ്ഛന്ദസി സംഖ്യയാ | 
സമഞ്ചാർധസമഞ്ചൈവ തഥാ വിഷമമേവ ച ||  45|| 
ഛന്ദോയുക്തം സമാസേന ത്രിവിധം വൃത്തമിഷ്യതേ | 
നാനാവൃത്തിവിനിഷ്പന്നാ ശബ്ദസ്യൈഷാ തനൂസ്സ്മൃതാ ||  46|| 
ഛന്ദോഹീനോ ന ശബ്ദോഽസ്തി ന ച്ഛന്ദശ്ശബ്ദവർജിതം | 
തസ്മാത്തൂഭ്യസംയോഗോ നാട്യസ്യോദ്യോതകഃ സ്മൃതഃ ||  47|| 
ഏകാക്ഷരം ഭവേദുക്തമത്യുക്തം ദ്വ്യക്ഷരം ഭവേത് | 
മധ്യം ത്ര്യക്ഷരമിത്യാഹുഃ പ്രതിഷ്ഠാ ചതുരക്ഷരാ ||  48|| 
സുപ്രതിഷ്ഠാ ഭവേത് പഞ്ച ഗായത്രീ ഷഡ് ഭവേദിഹ | 
സപ്താക്ഷരാ ഭവേദുഷ്ണിഗഷ്ടാക്ഷരാനുഷ്ടുബുച്യതേ ||  49|| 
നവാക്ഷരാ തു ബൃഹതീ പങ്ക്തിശ്ചൈവ ദശാക്ഷരാ | 
ഏകാദശാക്ഷരാ ത്രിഷ്ടുബ് ജഗതീ ദ്വാദശാക്ഷരാ ||  50|| 
ത്രയോദശാഽതിജഗതീ ശക്വരീ തു ചതുർദശാ | 
അതിശക്വരീ പഞ്ചദശാ ഷോഡശാഷ്ടിഃ പ്രകീർതിതാ ||  51|| 
അത്യഷ്ടിഃ സ്യാത്സപ്തദശാ ധൃതിരഷ്ടാദശാക്ഷരാ | 
ഏകോനവിംശതിർധൃതിഃ കൃതിർവിംശതിരേവ ച ||  52|| 
പ്രകൃതിശ്ചൈകവിംശത്യാ ദ്വാവിംശത്യാകൃതിസ്തഥാ | 
വികൃതിഃ സ്യാത് ത്രയോവിംശാ ചതുർവിംശാ ച സങ്കൃതിഃ ||  53|| 
പഞ്ചവിംശത്യതികൃതിഃ ഷഡ്വിംശത്യുത്കൃതിർഭവേത് | 
അതോഽധികാക്ഷരം ഛന്ദോ മാലാവൃത്തം തദിഷ്യതേ ||  54|| 
ഛന്ദസാം തു തഥാ ഹ്യേതേ ഭേദാഃ പ്രസ്താരയോഗതഃ | 
അസംഖ്യേയപ്രമാണാനി വൃത്താന്യാഹുരതോ ബുധാഃ ||  55|| 
ഗായത്രീപ്രഭൃതിത്ത്വേഷാം പ്രമാണം സംവിധീയതേ | 
പ്രയോഗജാനി സർവാണി പ്രായശോ ന ഭവന്തി ഹി ||  56|| 
വൃത്താനി ച ചതുഷ്ഷഷ്ടിർഗായത്ര്യാം കീർതിതാനി തു | 
ശതം വിംശതിരഷ്ടൗ ച വൃത്താന്യുഷ്ണിഹ്യഥോച്യതേ ||  57|| 
ഷട്പഞ്ചാശച്ഛതേ ദ്വേ ച വൃത്താനാമപ്യനുഷ്ടുഭി | 
ശതാനി പഞ്ച വൃതാനാം ബൃഹത്യാം ദ്വാദശൈവ ച ||  58|| 
പങ്ക്ത്യാം സഹസ്രം വൃത്താനാം ചതുർവിംശതിരേവ ച | 
ത്രൈഷ്ടുഭേ ദ്വേ സഹസ്രേ ച ചത്വാരിംശത്തഥാഷ്ട ച ||  59|| 
സഹസ്രാണ്യപി ചത്വാരി നവതിശ്ച ഷഡുത്തരാ | 
ജഗത്യാം സമവർണാനാം വൃത്താനാമിഹ സർവശഃ ||  60|| 
അഷ്ടൗ സഹസ്രാണി ശതം ദ്വ്യധികാ നവതിഃ പുനഃ | 
ജഗത്യാമതിപൂർവായാം വൃത്താനാം പരിമാണതഃ ||  61|| 
ശതാനി ത്രീണ്യശീതിശ്ച സഹസ്രാണ്യപി ഷോഡശ | 
വൃത്താനി ചൈവ ചത്വാരി ശക്വര്യാഃ പരിസംഖ്യയാ ||  62|| 
ദ്വാത്രിംശച്ച സഹസ്രാണി സപ്ത ചൈവ ശതാനി ച | 
അഷ്ടൗ ഷഷ്ടിശ്ച വൃത്താനി ഹ്യാശ്രയന്ത്യതിശക്വരീം ||  63|| 
പഞ്ചഷഷ്ടിസഹസ്രാണി സഹസ്രാർധഞ്ച സംഖ്യയാ | 
ഷട്ത്രിംശച്ചൈവ വൃത്താനി ഹ്യഷ്ട്യാം നിഗദിതാനി ച ||  64|| 
ഏകത്രിംശത്സഹസ്രാണി വൃത്താനാഞ്ച ദ്വിസപ്തതിഃ | 
തഥാ ശതസഹസ്രഞ്ച ഛന്ദാംസ്യത്യഷ്ടിസഞ്ജ്ഞിതേ ||  65|| 
ധൃത്യാമപി ഹി പിണ്ഡേന വൃത്താന്യാകൽപിതാനി തു | 
തജ്ജ്ഞൈഃ ശതസഹസ്രേ ദ്വേ ശതമേകം തഥൈവ ച ||  66|| 
ദ്വിഷഷ്ടിശ്ച സഹസ്രാണി ചത്വാരിംശച്ച യോഗതഃ | 
ചത്വാരി ചൈവ വൃത്താനി സമസംഖ്യാശ്രയാണി തു ||  67|| 
അതിധൃത്യാം സഹസ്രാണി ചതുർവിംശതിരേവ ച | 
തഥാ ശതസഹസ്രാണി പഞ്ച വൃത്തശതദ്വയം ||  68|| 
അഷ്ടാശീതിശ്ച വൃത്താനി വൃത്തജ്ഞൈഃ കഥിതാനി ച | 
കൃതൗ ശതസഹസ്രാണി ദശ പ്രോക്താനി സംഖ്യയാ ||  69|| 
ചത്വാരിംശത്തഥാ ചാഷ്ടൗ സഹസ്രാണി ശതാനി ച | 
പഞ്ചഷട്സപ്തതിശ്ചൈവ വൃത്താനാം പരിമാണതഃ ||  70|| 
തഥാ ശതസഹസ്രാണാം പ്രകൃതൗ വിംശതിർഭവേത് | 
സപ്ത വൈ ഗദിതാസ്ത്വത്ര നവതിശ്ചൈവ സംഖ്യയാ ||  71|| 
സഹസ്രാണി ശതം ചൈകം ദ്വിപഞ്ചാശത്തഥൈവ ച | 
വൃത്താനി പരിമാണേന വൃത്തജ്ഞൈർഗദിതാനി തു ||  72|| 
ചത്വാരിംശത്തഥൈകഞ്ച ലക്ഷാണാമഥ സംഖ്യയാ | 
തഥാ ചേഹ സഹസ്രാണി നവതിശ്ചതുരുത്തരാ ||  73|| 
ശതത്രയം സമാഖ്യാതം ഹ്യാകൃത്യാം ചതുരുത്തരം | 
ജ്ഞേയാ ശതസഹസ്രാണാമശീതിസ്ത്ര്യധികാ ബുധൈഃ ||  74|| 
അഷ്ടാശീതി സഹസ്രാണി വൃത്താനാം ഷട് ശതാനി ച | 
അഷ്ടൗ ചൈവ തു വൃത്താനി വികൃത്യാം ഗദിതാനി തു ||  75|| 
തഥാ ശതസഹസ്രാണി സപ്തഷഷ്ടിശ്ച സപ്തതിഃ | 
സപ്ത ചൈവ സഹസ്രാണി ഷോഡശേ ദ്വേ ശതേ തഥാ ||  76|| 
കോടിശ്ചൈവേഹ വൃത്താനി സങ്കൃതൗ കഥിതാനി വൈ | 
കോടിത്രയഞ്ചാഭികൃത്യാം പഞ്ചത്രിംശദ്ഭിരന്വിതം ||  77|| 
പഞ്ചാശദ്ഭിഃ സഹസ്രൈശ്ച ചതുർഭിരധികൈസ്തഥാ | 
ചതുഷ്ടയം ശതാനാം ച ദ്വാത്രിംശദ്ഭിഃ സമന്വിതം ||  78|| 
ഷട് കോടയസ്തഥോത്കൃത്യാം ലക്ഷാണാമേകസപ്തതിഃ | 
ചതുഷ്ഷഷ്ടിശതാന്യഷ്ടൗ സഹസ്രാണ്യഷ്ട ചൈവ ഹി ||  79|| 
ഉക്താദുത്കൃതിപര്യന്തവൃത്തസംഖ്യാം വിചക്ഷണഃ | 
ഏതേന ച വികൽപേന വൃത്തേഷ്വേതേഷു നിർദിശേത് ||  80|| 
സർവേഷാം ഛന്ദസാമേവം വൃത്താനി കഥിതാനി വൈ | 
തിസ്രഃ കോടയോ ദശ തഥാ സഹസ്രാണാം ശതാനി തു ||  81|| 
ചത്വാരിംശത്തഥാ ദ്വേ ച സഹസ്രാണി ദശൈവ തു | 
സപ്തഭിഃ സഹിതാന്യേവ സപ്ത ചൈവ ശതാനി ച ||  82|| 
ഷഡ്വിംശതിരിഹാന്യാനി വ്യാഖ്യാതാനി സമാസതഃ | 
സമാനി ഗണനായുക്തിമാശ്രിത്യ കഥിതാനി വൈ ||  83|| 
സർവേഷാം ഛന്ദസാമേവം ത്രികൈർവൃത്തം പ്രയോജയേത് | 
ജ്ഞേയാശ്ചാഷ്ടൗ ത്രികാസ്തത്ര സഞ്ജ്ഞാഭിഃ സ്ഥാനമച്ഛരം ||  84|| 
ത്രീണ്യക്ഷരാണി വിജ്ഞേയസ്ത്രികോഽംശഃ പരികൽപിതഃ | 
ഗുരുലഘ്വക്ഷരകൃതഃ സർവവൃത്തേഷു നിത്യശഃ ||  85|| 
ഗുരുപൂർവോ ഭകാരഃ സ്യാന്മകാരേ തു ഗുരുത്രയം | 
ജകാരോ ഗുരുമധ്യസ്ഥഃ സകാരോഽന്ത്യഗുരുസ്തഥാ ||  86|| 
ലഘുമധ്യസ്ഥിതോ രേഫസ്തകാരോഽന്ത്യലഘുഃ പരഃ | 
ലഘുപൂർവോ യകാരസ്തു നകാരേ തു ലഘുത്രയം ||  87|| 
ഏതേ ഹ്യഷ്ടൗ ത്രികാഃ പ്രാജ്ഞൈർവിജ്ഞേയാ ബ്രഹ്മസംഭവാഃ | 
ലാഘവാർഥം പുനരമീ ഛന്ദോജ്ഞാനമവേക്ഷ്യ ച ||  88|| 
ഏഭിർവിനിർഗതാശ്ചാന്യാ ജാതയോഽഥ സമാദയഃ | 
അസ്വരാഃ സസ്വരാശ്ചൈവ പ്രോച്യന്തേ വൃത്തലക്ഷണൈഃ ||  89|| 
ഗുർവേകം ഗിതി വിജ്ഞേയം തഥാ ലഘു ലിതി സ്മൃതം | 
നിയതഃ പദവിച്ഛേദോ യതിരിത്യഭിധീയതേ ||  90|| 
ഗുരു ദീർഘം പ്ലുതഞ്ചൈവ സംയോഗപരമേവ ച | 
സാനുസ്വാരവിസർഗം ച തഥാന്ത്യഞ്ച ലഘു ക്വചിത് ||  91|| 
ഗായത്ര്യാം ദ്വൗ ത്രികൗ ജ്ഞേയൗ ഉഷ്ണിക് ചൈകാധികാക്ഷരാ | 
അനുഷ്ടുപ് ദ്വ്യധികാ ചൈവ ബൃഹത്യാം ച ത്രികാസ്ത്രയഃ ||  92|| 
ഏകാക്ഷരാധികാ പങ്ക്തിസ്ത്രിഷ്ടുപ് ച ദ്വ്യധികാക്ഷരാ | 
ചതുസ്ത്രികാ തു ജഗതീ സൈകാതിജഗതീ പുനഃ ||  93|| 
ശക്വരീ ദ്വ്യധികാ പഞ്ചത്രികാ ജ്ഞേയാതിശക്വരീ | 
ഏകാധികാക്ഷരാഷ്ടിശ്ച ദ്വ്യധികാത്യഷ്ടിരുച്യതേ ||  94|| 
ഷട്ത്രികാസ്തു ധൃതിഃ പ്രോക്താ സൈകാ ചാതിധൃതിസ്തഥാ | 
കൃതിശ്ച ദ്വ്യധികാ പ്രോക്താ പ്രകൃത്യാം സപ്ത വൈ ത്രികാഃ ||  95|| 
ആകൃതിസ്ത്വധികൈകേന ദ്വ്യധികാ വികൃതിസ്തഥാ | 
അഷ്ടത്രികാഃ സങ്കൃതൗ സ്യാത് സൈകാ ചാഭികൃതിഃ പുനഃ ||  96|| 
ഉത്കൃതിർദ്വ്യധികാ ചൈവ വിജ്ഞേയാ ഗണമാനതഃ | 
ഗുർവേകം ഗ ഇതി പ്രോക്തം ഗുരുണീ ഗാവിതി സ്മൃതൗ | 
ലഘ്വേകം ല ഇതി ജ്ഞേയം ലഘുനീ ലാവിതി സ്മൃതൗ ||  97|| 
സമ്പദ്വിരാമപാദാശ്ച ദൈവതസ്ഥാനമക്ഷരം | 
വർണഃ സ്വരോ വിധിർവൃത്തമിതി ഛന്ദോഗതോ വിധിഃ ||  98|| 
നൈവാതിരിക്തം ഹീനം വാ യത്ര സമ്പദ്യതേ ക്രമഃ | 
വിധാനേ ച്ഛന്ദസാമേഷ സമ്പദിത്യഭിസഞ്ജ്ഞിതഃ ||  99|| 
യത്രാർഥസ്യ സമാപ്തിഃ സ്യാത് സ വിരാമ ഇതി സ്മൃതഃ | 
പാദശ്ച പദ്യതേർധാതോശ്ചതുർഭാഗ ഇതി സ്മൃതഃ ||  100|| 
അഗ്ന്യാദിദൈവതം പ്രോക്തം സ്ഥാനം ദ്വിവിധമുച്യതേ | 
ശരീരാശ്രയസംഭൂതം ദിഗാശ്രയമഥാപി ച ||  101|| 
ശാരീരം മന്ത്രസംഭൂതം ഛന്ദോ ഗായത്രസഞ്ജ്ഞിതം | 
ക്രുഷ്ടേ മധ്യം ദിനം പ്രോക്തം ത്രൈഷ്ടുഭം പരികീർത്യതേ ||  102|| 
തൃതീയസവനഞ്ചാപി ശീർഷണ്യം ജാഗതം ഹി യത് | 
ഹ്രസ്വം ദീർഘം പ്ലുതഞ്ചൈവ ത്രിവിധഞ്ചാക്ഷരം സ്മൃതം ||  103|| 
ശ്വേതാദയസ്തഥാ വർണാ വിജ്ഞേയാശ്ഛന്ദസാമിഹ | 
താരശ്ചൈവ ഹി മന്ദ്രശ്ച മധ്യമസ്ത്രിവിധഃ സ്വരഃ ||  104|| 
ധ്രുവാവിധാനേ ചൈവാസ്യ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി ലക്ഷണം | 
വിധിർഗണകൃതശ്ചൈവ തഥൈവാർഥകൃതോ ഭവേത് ||  105|| 
ഛന്ദതോ യസ്യ പാദേ സ്യാദ്ധീനം വാഽധികമേവ വാ | 
അക്ഷരം നിചൃദിതി പ്രോക്തം ഭൂരിക് ചേതി ദ്വിജോത്തമാഃ ||  106|| 
അക്ഷരാഭ്യാം സദാ ദ്വാഭ്യാമധികം ഹീനമേവ വാ | 
തച്ഛന്ദോ നാമതോ ജ്ഞേയം സ്വരാഡിതി വിരാഡപി ||  107|| 
സർവേഷാമേവ വൃത്താനാം തജ്ജ്ഞൈർജ്ഞേയാ ഗണാസ്ത്രയഃ | 
ദിവ്യോ ദിവ്യേതരശ്ചൈവ ദിവ്യമാനുഷ ഏവ ച ||  108|| 
ഗായത്ര്യുഷ്ണിഗനുഷ്ടുപ് ച ബൃഹതീ പങ്ക്തിരേവ ച | 
ത്രിഷ്ടുപ് ച ജഗതീ ചൈവ ദിവ്യോഽയം പ്രഥമോ ഗണഃ ||  109|| 
തഥാതിജഗതീ ചൈവ ശക്വരീ ചാതിശക്വരീ | 
അഷ്ടിരത്യഷ്ടിരപി ച ധൃതിശ്ചാതിധൃതിർഗണഃ ||  110|| 
കൃതിശ്ച പ്രകൃതിശ്ചൈവ ഹ്യാകൃതിർവികൃതിസ്തഥാ | 
സങ്കൃത്യഭികൃതീ ചൈവ ഉത്കൃതിർദിവ്യമാനുഷാ ||  111|| 
ഏതേഷാം ഛന്ദസാം ഭൂയഃ പ്രസ്താരവിധിസംശ്രയം | 
ലക്ഷണം സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി നഷ്ടമുദ്ദിഷ്ടമേവ ച ||  112|| 
പ്രസ്താരോഽക്ഷരനിർദിഷ്ടോ മാത്രോക്തശ്ച തഥൈവ ഹി | 
ദ്വികൗ ഗ്ലാവിതി വർണോക്തൗ മിശ്രൗ ചേത്യപി മാത്രികൗ ||  113|| 
ഗുരോരധസ്താദാദ്യസ്യ പ്രസ്താരേ ലഘു വിന്യസേത് | 
അഗ്രതസ്തു സമാദേയാ ഗുരവഃ പൃഷ്ഠതസ്തഥാ ||  114|| 
പ്രഥമം ഗുരുഭിർവർണൈർലഘുഭിസ്ത്വവസാനജം | 
വൃത്തന്തു സർവഛന്ദസ്സു പ്രസ്താരവിധിരേവ തു ||  115|| 
ഗുർവധസ്താല്ലഘും ന്യസ്യ തഥാ ദ്വിദ്വി യഥോദിതം | 
ന്യസ്യേത് പ്രസ്താരമാർഗോഽയമക്ഷരോക്തസ്തു നിത്യശഃ ||  116|| 
മാത്രാസംഖ്യാവിനിർദിഷ്ടോ ഗണോ മാത്രാവികൽപിതഃ | 
മിശ്രൗ ഗ്ലാവിതി വിജ്ഞേയൗ പൃഥക് ലക്ഷ്യവിഭാഗതഃ ||  117|| 
മാത്രാഗണോ ഗുരുശ്ചൈവ ലഘുനീ ചൈവ ലക്ഷിതേ | 
ആര്യാണാം തു ചതുർമാത്രാപ്രസ്താരഃ പരികൽപിതഃ ||  118|| 
ഗീതകപ്രഭൃതീനാന്തു പഞ്ചമാത്രോ ഗണഃ സ്മൃതഃ | 
വൈതാലീയം പുരസ്കൃത്യ ഷണ്മാത്രാദ്യാസ്തഥൈവ ച ||  119|| 
ത്ര്യക്ഷരാസ്തു ത്രികാ ജ്ഞേയാ ലഘുഗുർവക്ഷരാന്വിതാഃ | 
മാത്രാഗണവിഭാഗസ്തു ഗുരുലഘ്വക്ഷരാശ്രയഃ ||  120|| 
അന്ത്യാദ് ദ്വിഗുണിതാദ്രൂപാദ് ദ്വിദ്വിരേകം ഗുരോർഭവേത് | 
ദ്വിഗുണാഞ്ച ലഘോഃ കൃത്വാ സംഖ്യാം പിണ്ഡേന യോജയേത് ||  121|| 
ആദ്യം സർവഗുരു ജ്ഞേയം വൃത്തന്തു സമസഞ്ജ്ഞിതം | 
കോശം തു സർവലഘ്വന്ത്യം മിശ്രരൂപാണി സർവതഃ ||  122|| 
വൃത്താനാം തു സമാനാനാം സംഖ്യാം സംയോജ്യ താവതീം | 
രാശ്യൂനാമർധവിഷമാം സമാസാദഭിനിർദിശേത് ||  123|| 
ഏകാദികാം തഥാ സംഖ്യാം ഛന്ദസോ വിനിവേശ്യ തു | 
യാവത് പൂർണന്തു പൂർവേണ പൂരയേദുത്തരം ഗണം ||  124|| 
സമാനാം വിഷമാണാം ച സംഗുണയ്യ തഥാ സ്ഫുടം | 
രാശ്യൂനാമഭിജാനീയാദ്വിഷമാണാം സമാസതഃ ||  125|| 
ഏവം കൃത്വാ തു സർവേഷാം പരേഷാം പൂർവപൂരണം | 
ക്രമാന്നൈധനമേകൈകം പ്രതിലോമം വിസർജയേത് ||  126|| 
സർവേഷാം ഛന്ദസാമേവം ലഘ്വക്ഷരവിനിശ്ചയം | 
ജാനീത സമവൃത്താനാം സംഖ്യാം സങ്ക്ഷേപതസ്തഥാ ||  127|| 
വൃത്തസ്യ പരിമാണന്തു ഛിത്വാർധേന യഥാക്രമം | 
ന്യസേല്ലഘു യഥാ സൈകമക്ഷരം ഗുരു ചാപ്യഥ ||  128|| 
ഏവം വിന്യസ്യ വൃത്താനാം നഷ്ടോദ്ദിഷ്ടവിഭാഗതഃ | 
ഗുരുലഘ്വക്ഷരാണീഹ സർവഛന്ദസ്സു ദർശയേത് ||  129|| 
ഇതി ഛന്ദാംസി യാനീഹ മയോക്താനി ദ്വിജോത്തമാഃ | 
വൃത്താന്യേതേഷു നാട്യേഽസ്മിൻ പ്രയോജ്യാനി നിബോധത ||  130|| 
ഇതി ഭരതീയേ നാട്യശാസ്ത്രേ വാചികാഭിനയേ ഛന്ദോവിധാനം
നാമ ചതുർദശോഽധ്യായഃ |

നാട്യശാസ്ത്രം