ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ദ്വിതീയഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 2) / അദ്ധ്യായം 5


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ദ്വിതീയഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 2) / അദ്ധ്യായം 5 

നാരദ ഉവാച

ദേവദേവ നമസ്തേഽസ്തു ഭൂതഭാവന പൂർവ്വജ ।
തദ് വിജാനീഹി യജ്ജ്ഞാനമാത്മതത്ത്വനിദർശനം  ॥ 1 ॥ 

യദ്രൂപം യദധിഷ്ഠാനം യതഃ സൃഷ്ടമിദം പ്രഭോ ।
യത് സംസ്ഥം യത്പരം യച്ച തത്തത്ത്വം വദ തത്ത്വതഃ  ॥ 2 ॥ 

സർവ്വം ഹ്യേതദ്ഭവാൻ വേദ ഭൂതഭവ്യഭവത്പ്രഭുഃ ।
കരാമലകവദ് വിശ്വം വിജ്ഞാനാവസിതം തവ  ॥ 3 ॥ 

യദ്വിജ്ഞാനോ യദാധാരോ യത്പരസ്ത്വം യദാത്മകഃ ।
ഏകഃ സൃജസി ഭൂതാനി ഭൂതൈരേവാത്മമായയാ  ॥ 4 ॥ 

ആത്മൻ ഭാവയസേ താനി ന പരാഭാവയൻ സ്വയം ।
ആത്മശക്തിമവഷ്ടഭ്യ ഊർണ്ണനാഭിരിവാക്ലമഃ  ॥ 5 ॥ 

നാഹം വേദ പരം ഹ്യസ്മിൻ നാപരം ന സമം വിഭോ ।
നാമരൂപഗുണൈർഭാവ്യം സദസത്കിഞ്ചിദന്യതഃ  ॥ 6 ॥ 

സ ഭവാനചരദ്ഘോരം യത്തപഃ സുസമാഹിതഃ ।
തേന ഖേദയസേ നസ്ത്വം പരാശങ്കാം പ്രയച്ഛസി  ॥ 7 ॥ 

ഏതൻമേ പൃച്ഛതഃ സർവ്വം സർവ്വജ്ഞ സകലേശ്വര ।
വിജാനീഹി യഥൈവേദമഹം ബുധ്യേഽനുശാസിതഃ  ॥ 8 ॥ 

ബ്രഹ്മോവാച

സമ്യക് കാരുണികസ്യേദം വത്സ തേ വിചികിത്സിതം ।
യദഹം ചോദിതഃ സൗമ്യ ഭഗവദ്വീര്യദർശനേ  ॥ 9 ॥ 

നാനൃതം തവ തച്ചാപി യഥാ മാം പ്രബ്രവീഷി ഭോഃ ।
അവിജ്ഞായ പരം മത്ത ഏതാവത്ത്വം യതോ ഹി മേ  ॥ 10 ॥ 

യേന സ്വരോചിഷാ വിശ്വം രോചിതം രോചയാമ്യഹം ।
യഥാർക്കോഽഗ്നിർ യഥാ സോമോ യഥർക്ഷഗ്രഹതാരകാഃ  ॥ 11 ॥ 

തസ്മൈ നമോ ഭഗവതേ വാസുദേവായ ധീമഹി ।
യൻമായയാ ദുർജ്ജയയാ മാം ബ്രുവന്തി ജഗദ്ഗുരും  ॥ 12 ॥ 

വിലജ്ജമാനയാ യസ്യ സ്ഥാതുമീക്ഷാപഥേഽമുയാ ।
വിമോഹിതാ വികത്ഥന്തേ മമാഹമിതി ദുർദ്ധിയഃ  ॥ 13 ॥ 

ദ്രവ്യം കർമ്മ ച കാലശ്ച സ്വഭാവോ ജീവ ഏവ ച ।
വാസുദേവാത്പരോ ബ്രഹ്മൻ ന ചാന്യോഽർത്ഥോഽസ്തി തത്ത്വതഃ  ॥ 14 ॥ 

നാരായണപരാ വേദാ ദേവാ നാരായണാങ്ഗജാഃ ।
നാരായണപരാ ലോകാ നാരായണപരാ മഖാഃ  ॥ 15 ॥ 

നാരായണപരോ യോഗോ നാരായണപരം തപഃ ।
നാരായണപരം ജ്ഞാനം നാരായണപരാ ഗതിഃ  ॥ 16 ॥ 

തസ്യാപി ദ്രഷ്ടുരീശസ്യ കൂടസ്ഥസ്യാഖിലാത്മനഃ ।
സൃജ്യം സൃജാമി സൃഷ്ടോഽഹമീക്ഷയൈവാഭിചോദിതഃ  ॥ 17 ॥ 

സത്ത്വം രജസ്തമ ഇതി നിർഗ്ഗുണസ്യ ഗുണാസ്ത്രയഃ ।
സ്ഥിതിസർഗ്ഗനിരോധേഷു ഗൃഹീതാ മായയാ വിഭോഃ  ॥ 18 ॥ 

കാര്യകാരണകർത്തൃത്വേ ദ്രവ്യജ്ഞാനക്രിയാശ്രയാഃ ।
ബധ്നന്തി നിത്യദാ മുക്തം മായിനം പുരുഷം ഗുണാഃ  ॥ 19 ॥ 

സ ഏഷ ഭഗവാൻ ലിങ്ഗൈസ്ത്രിഭിരേഭിരധോക്ഷജഃ ।
സ്വലക്ഷിതഗതിർബ്രഹ്മൻ സർവ്വേഷാം മമ ചേശ്വരഃ  ॥ 20 ॥ 

കാലം കർമ്മ സ്വഭാവം ച മായേശോ മായയാ സ്വയാ ।
ആത്മൻ യദൃച്ഛയാ പ്രാപ്തം വിബുഭൂഷുരുപാദദേ  ॥ 21 ॥ 

കാലാദ്ഗുണവ്യതികരഃ പരിണാമഃ സ്വഭാവതഃ ।
കർമ്മണോ ജൻമ മഹതഃ പുരുഷാധിഷ്ഠിതാദഭൂത്  ॥ 22 ॥ 

മഹതസ്തു വികുർവ്വാണാദ്രജഃസത്ത്വോപബൃംഹിതാത് ।
തമഃപ്രധാനസ്ത്വഭവദ്ദ്രവ്യജ്ഞാനക്രിയാത്മകഃ  ॥ 23 ॥ 

സോഽഹങ്കാര ഇതി പ്രോക്തോ വികുർവ്വൻ സമഭൂത്ത്രിധാ ।
വൈകാരികസ്തൈജസശ്ച താമസശ്ചേതി യദ്ഭിദാ ।
ദ്രവ്യശക്തിഃ ക്രിയാശക്തിർജ്ഞാനശക്തിരിതി പ്രഭോ  ॥ 24 ॥ 

താമസാദപി ഭൂതാദേർവികുർവ്വാവാണാദഭൂന്നഭഃ ।
തസ്യ മാത്രാ ഗുണഃ ശബ്ദോ ലിംഗം യദ്ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യയോഃ  ॥ 25 ॥ 

നഭസോഽഥ വികുർവ്വാണാദഭൂത്സ്പർശഗുണോഽനിലഃ ।
പരാന്വയാച്ഛബ്ദവാംശ്ച പ്രാണ ഓജഃ സഹോ ബലം  ॥ 26 ॥ 

വായോരപി വികുർവ്വാണാത്കാലകർമ്മസ്വഭാവതഃ ।
ഉദപദ്യത തേജോ വൈ രൂപവത് സ്പർശശബ്ദവത്  ॥ 27 ॥ 

തേജസസ്തു വികുർവ്വാണാദാസീദംഭോ രസാത്മകം ।
രൂപവത് സ്പർശവച്ചാംഭോ ഘോഷവച്ച പരാന്വയാത്  ॥ 28 ॥ 

വിശേഷസ്തു വികുർവ്വാണാദംഭസോ ഗന്ധവാനഭൂത് ।
പരാന്വയാദ്രസസ്പർശശബ്ദരൂപഗുണാന്വിതഃ  ॥ 29 ॥ 

വൈകാരികാൻമനോ ജജ്ഞേ ദേവാ വൈകാരികാ ദശ ।
ദിഗ്വാതാർക്കപ്രചേതോഽശ്വിവഹ്നീന്ദ്രോപേന്ദ്രമിത്രകാഃ  ॥ 30 ॥ 

തൈജസാത്തു വികുർവ്വാണാദിന്ദ്രിയാണി ദശാഭവൻ ।
ജ്ഞാനശക്തിഃ ക്രിയാശക്തിർബ്ബുദ്ധിഃ പ്രാണശ്ച തൈജസൌ ।
ശ്രോത്രം ത്വഗ്ഘ്രാണദൃഗ്ജിഹ്വാ വാഗ്ദോർമ്മേഢ്രാങ്ഘ്രിപായവഃ  ॥ 31 ॥ 

യദൈതേഽസങ്ഗതാ ഭാവാ ഭൂതേന്ദ്രിയമനോഗുണാഃ ।
യദായതനനിർമ്മാണേ ന ശേകുർബ്രഹ്മവിത്തമ  ॥ 32 ॥ 

തദാ സംഹത്യ ചാന്യോന്യം ഭഗവച്ഛക്തിചോദിതാഃ ।
സദസത്ത്വമുപാദായ ചോഭയം സസൃജുർഹ്യദഃ  ॥ 33 ॥ 

വർഷപൂഗസഹസ്രാന്തേ തദണ്ഡമുദകേശയം ।
കാലകർമ്മസ്വഭാവസ്ഥോ ജീവോഽജീവമജീവയത്  ॥ 34 ॥ 

സ ഏവ പുരുഷസ്തസ്മാദണ്ഡം നിർഭിദ്യ നിർഗ്ഗതഃ ।
സഹസ്രോർവങ്ഘ്രിബാഹ്വക്ഷഃ സഹസ്രാനനശീർഷവാൻ  ॥ 35 ॥ 

യസ്യേഹാവയവൈർല്ലോകാൻ കൽപയന്തി മനീഷിണഃ ।
കട്യാദിഭിരധഃ സപ്ത സപ്തോർധ്വം ജഘനാദിഭിഃ  ॥ 36 ॥ 

പുരുഷസ്യ മുഖം ബ്രഹ്മ ക്ഷത്രമേതസ്യ ബാഹവഃ ।
ഊർവോർവൈശ്യോ ഭഗവതഃ പദ്ഭ്യാം ശൂദ്രോ വ്യജായത  ॥ 37 ॥ 

ഭൂർല്ലോകഃ കൽപിതഃ പദ്ഭ്യാം ഭുവർല്ലോകോഽസ്യ നാഭിതഃ ।
ഹൃദാ സ്വർല്ലോക ഉരസാ മഹർല്ലോകോ മഹാത്മനഃ  ॥ 38 ॥ 

ഗ്രീവായാം ജനലോകശ്ച തപോലോകഃ സ്തനദ്വയാത് ।
മൂർധഭിഃ സത്യലോകസ്തു ബ്രഹ്മലോകഃ സനാതനഃ  ॥ 39 ॥ 

തത്കട്യാം ചാതലം കൢപ്തമൂരുഭ്യാം വിതലം വിഭോഃ । 
ജാനുഭ്യാം സുതലം ശുദ്ധം ജംഘ്യാഭ്യാം തു തലാതലം  ॥ 40 ॥ 

മഹാതലം തു ഗുൽഫാഭ്യാം പ്രപദാഭ്യാം രസാതലം ।
പാതാളം പാദതലത ഇതി ലോകമയഃ പുമാൻ  ॥ 41 ॥ 

ഭൂർല്ലോകഃ കൽപിതഃ പദ്ഭ്യാം ഭുവർല്ലോകോഽസ്യ നാഭിതഃ ।
സ്വർല്ലോകഃ കൽപിതോ മൂർധ്നാ ഇതി വാ ലോകകൽപനാ  ॥ 42 ॥