നാട്യശാസ്ത്രം/അദ്ധ്യായം12
അഥ ദ്വാദശോഽധ്യായഃ ഗതിപ്രചാര

ഏവം വ്യായാമസംയോഗേ കാര്യം മണ്ഡലകൽപനം | 
അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി ഗതീസ്തു പ്രകൃതിസ്ഥിതാഃ ||  1|| 
തത്രോപവഹനം കൃത്വാ ഭാണ്ഡവാദ്യപുരസ്കൃതം | 
യഥാമാർഗരസോപേതം പ്രകൃതീനാം പ്രവേശനേ ||  2|| 
ധ്രുവായാം സമ്പ്രയുക്തായാം പടേ ചൈവാപകർഷിതേ | 
കാര്യഃ പ്രവേശഃ പാത്രാണാം നാനാർഥരസസംഭവഃ ||  3|| 
സ്ഥാനം തു വൈഷ്ണവം കൃത്വാ ഹ്യുത്തമേ മധ്യമേ തഥാ | 
സമുന്നതം സമം ചൈവ ചതുരസ്രമുരസ്തഥാ ||  4|| 
ബാഹുശീർഷേ പ്രസന്നേ ച നാത്യുത്ക്ഷിപ്തേ ച കാരയേത് | 
ഗ്രീവാപ്രദേശഃ കർതവ്യോ മയൂരാഞ്ചിതമസ്തകഃ ||  5|| 
കർണാദഷ്ടാംഗുലസ്ഥേ ച ബാഹുശീർഷേ പ്രയോജയേത് | 
ഉരസശ്ചാപി ചിബുകം ചതുരംഗുലസംസ്ഥിതം ||  6|| 
ഹസ്തൗ തഥൈവ കർതവ്യൗ കടീനാഭിതടസ്ഥിതൗ | 
ദക്ഷിണോ നാഭിസംസ്ഥസ്തു വാമഃ കടിതടസ്ഥിതഃ ||  7|| 
പാദയോരന്തരം കാര്യം ദ്വൗ താലാവർധമേവ ച | 
പാദോത്ക്ഷേപസ്തു കർതവ്യഃ സ്വപ്രമാണവിനിർമിതഃ ||  8|| 
ചതുസ്താലോ ദ്വിതാലശ്ചാപ്യേകതാലസ്തഥൈവ ച | 
ചതുസ്താലസ്തു ദേവാനാം പാർഥിവാനാം തഥൈവ ച ||  9|| 
ദ്വിതാലശ്ചൈവ മധ്യാനാം താലഃ സ്ത്രീനീചലിംഗിനാം | 
ചതുഷ്കലോഽഥ ദ്വികലസ്തഥാ ഹ്യേകകലഃ സ്മൃതഃ ||  10|| 
ചതുഷ്കലോ ഹ്യുത്തമാനാം മധ്യാനാം ദ്വികലോ ഭവേത് | 
തഥാ ചൈകകലഃ പാദോ നീചാനാം സമ്പ്രകീർതിതഃ ||  11|| 
സ്ഥിതം മധ്യം ദ്രുതം ചൈവ സമവേക്ഷ്യ ലയത്രയം | 
യഥാപ്രകൃതിനാട്യജ്ഞോ ഗതിമേവം പ്രയോജയേത് ||  12|| 
ധൈര്യോപപന്നാ ഗതിരുത്തമാനാം മധ്യാ ഗതിർമധ്യമസമ്മതാനാം | 
ദ്രുതാ ഗതിശ്ച പ്രചുരാധമാനാം ലയത്രയം സത്ത്വവശേന യോജ്യം ||  13|| 
ഏഷ ഏവ തു വിജ്ഞേയഃ കലാതാലലയേ വിധിഃ | 
പുനർഗതിപ്രചാരസ്യ പ്രയോഗം ശ്രുണുതാനഘാഃ ||  14|| 
സ്വഭാവാത്തൂത്തമഗതൗ കാര്യം ജാനുകടീസമം | 
യുദ്ധചാരീപ്രയോഗേഷു ജാനുസ്തനസമം ന്യസേത് ||  15|| 
പാർശ്വക്രാന്തൈഃ സലലിതൈഃ പാദൈർവാദ്യാന്വിതൈരഥ | 
രംഗകോണോന്മുഖം ഗച്ഛേത് സമ്യക് പഞ്ചപദാനി ച ||  16|| 
വാമവേധം തതഃ കുര്യാദ്വിക്ഷേപം ദക്ഷിണേന തു | 
പരിവൃത്യ ദ്വിതീയം തു ഗച്ഛേത് കോണം തതഃ പരം ||  17|| 
തത്രാപി വാമവേധസ്തു വിക്ഷേപോ ദക്ഷിണേന ച | 
തതോ ഭാണ്ഡോന്മുഖോ ഗച്ഛേത് താന്യേവ തു പദാനി ച ||  18|| 
ഏവം ഗതാഗതൈഃ കൃത്വാ പദാനാമിഹ വിംശതിം | 
വാമവേധം തതഃ കുര്യാത് വിക്ഷേപം ദക്ഷിണസ്യ ച ||  19|| 
രംഗേ വികൃഷ്ടേ ഭരതേന കാര്യോ ഗതാഗതൈഃ പാദഗതിപ്രചാരഃ | 
ത്ര്യശ്രസ്ത്രികോണേ ചതുരസ്രരംഗേ ഗതിപ്രചാരശ്ചതുരസ്ര ഏവ ||  20|| 
യഃ സമൈഃ സംഹിതോ ഗച്ഛേത്തത്ര കാര്യോ ലയാശ്രയഃ | 
ചതുഷ്കലോഽഥ ദ്വികലസ്തഥൈവൈകകലഃ പുനഃ ||  21|| 
അഥ മധ്യമനീചൈസ്തു ഗച്ഛേദ്യഃ പരിവാരിതഃ | 
ചതുഷ്കലമഥാർധം ച തഥാ ചൈകകലം പുനഃ ||  22|| 
ദൈത്യദാനവയക്ഷാണാം നൃപപന്നഗരക്ഷസാം | 
ചതുസ്താലപ്രമാണേന കർതവ്യാഥ ഗതിർബുധൈഃ ||  23|| 
ദിവൗകസാം തു സർവേഷാം മധ്യമാ ഗതിരിഷ്യതേ | 
തത്രാപി ചോദ്ധതാ യേ തു തേഷാം ദേവൈഃ സമാ ഗതിഃ ||  24||  
ഋഷയ ഊചുഃ \- 
യദാ മനുഷ്യാ രാജാനസ്തേഷാം ദേവഗതിഃ കഥം | 
അത്രോച്യതേ കഥം നൈഷാ ഗതീ രാജ്ഞാം ഭവിഷ്യതി ||  25|| 
ഇഹ പ്രകൃതയോ ദിവ്യാ ദിവ്യമാനുഷ്യ ഏവ ച | 
മാനുഷ്യ ഇതി വിജ്ഞേയാ നാട്യനൃത്തക്രിയാം പ്രതി ||  26|| 
ദേവാനാം പ്രകൃതിർദിവ്യാ രാജ്ഞാം വൈ ദിവ്യമാനുഷീ | 
യാ ത്വന്യാ ലോകവിദിതാ മാനുഷീ സാ പ്രകീർതിതാ ||  27|| 
ദേവാംശജാസ്തു രാജാനോ വേദാധ്യാത്മസു കീർതിതാഃ | 
ഏവം ദേവാനുകരണേ ദോഷോ ഹ്യത്ര ന വിദ്യതേ ||  28|| 
അയം വിധിസ്തു കർതവ്യഃ സ്വച്ഛന്ദഗമനം പ്രതി | 
സംഭ്രമോത്പാതരോഷേഷു പ്രമാണം ന വിധീയതേ ||  29|| 
സർവാസാം പ്രകൃതീനാം തു അവസ്ഥാന്തരസംശ്രയാ | 
ഉത്തമാധമമധ്യാനാം ഗതിഃ കാര്യാ പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  30|| 
ചതുരർധകലം വാ സ്യാത് തദർധകലമേവ ച | 
അവസ്ഥാന്തരമാസാദ്യ കുര്യാദ് ഗതിവിചേഷ്ടിതം ||  31|| 
ജ്യേഷ്ഠേ ചതുഷ്കലം ഹ്യത്ര മധ്യമേ ദ്വികലം ഭവേത് | 
ദ്വികലാ ചോത്തമേ യത്ര മധ്യേ ത്വേകകലാ ഭവേത് ||  32|| 
കലികം മധ്യമേ യത്ര നീചേഷ്വർധകലം ഭവേത് | 
ഏവമർധാർധഹീനം തു ജഡാനാം സമ്പ്രയോജയേത് ||  33|| 
ജ്വരാർതേ ച ക്ഷുധാർതേ ച തപഃശ്രാന്തേ ഭയാന്വിതേ | 
വിസ്മിതേ ചാവഹിത്ഥേ ച തഥൗത്സുക്യസമന്വിതേ ||  34|| 
ശൃംഗാരേ ചൈവ ശോകേ ച സ്വച്ഛന്ദഗമനേ തഥാ | 
ഗതിഃ സ്ഥിതലയാ കാര്യാധികലാന്തരപാതിതാ ||  35|| 
പുനശ്ചിന്താന്വിതേ ചൈവ ഗതിഃ കാര്യാ ചതുഷ്കലാ | 
അസ്വസ്ഥകാമിതേ ചൈവ ഭയേ വിത്രാസിതേ തഥാ ||  36|| 
ആവേഗേ ചൈവ ഹർഷേ ച കാര്യേ യച്ച ത്വരാന്വിതം | 
അനിഷ്ടശ്രവണേ ചൈവ ക്ഷേപേ ചാദ്ഭുതദർശനേ ||  37|| 
അപി ചാത്യായികേ കാര്യേ ദുഃഖിതേ ശത്രുമാർഗണേ | 
അപരാദ്ധാനുസരണേ ശ്വാപദാനുഗതൗ തഥാ ||  38|| 
ഏതേഷ്വേവം ഗതിം പ്രാജ്ഞോ വികലാം സമ്പ്രയോജയേത് | 
ഉത്തമാനാം ഗതിര്യാ തു ന താം മധ്യേഷു യോജയേത് ||  39|| 
യാ ഗതിർമധ്യമാനാം തു ന താം നീചേഷു യോജയേത് | 
ഗതിഃ ശൃംഗാരിണീ കാര്യാ സ്വസ്ഥകാമിതസംഭവാ ||  40|| 
ദൂതീദർശിതമാർഗസ്തു പ്രവിശേദ്രംഗമണ്ഡലം | 
സൂചയാ ചാപ്യഭിനയം കുര്യാദർഥസമാശ്രയം ||  41|| 
ഹൃദ്യൈർഗന്ധൈസ്തഥാ വസ്ത്രൈരലങ്കാരൈശ്ച ഭൂഷിതഃ |  
നാനാപുഷ്പസുഗന്ധാഭിർമാലാഭിഃ സമലങ്കൃതഃ ||  42|| 
ഗച്ഛേത് സലലിതൈഃ പാദൈരതിക്രാന്തസ്ഥിതൈസ്തഥാ | 
തഥാ സൗഷ്ഠവസംയുക്തൈർലയതാലവശാനുഗൈഃ ||  43|| 
പാദയോരനുഗൗ ഹസ്തൗ നിത്യം കാര്യൗ പ്രയോക്തൃഭിഃ | 
ഉത്ക്ഷിപ്യ ഹസ്തം പാതേന പാദയോശ്ച വിപര്യയാത് ||  44|| 
പ്രച്ഛന്നകാമിതേ ചൈവ ഗതിം ഭൂയോ നിബോധത | 
വിസർജിതജനഃ സ്രസ്തസ്തഥാ ദൂതീസഹായവാൻ ||  45|| 
നിർവാണദീപോ നാത്യർഥം ഭൂഷണൈശ്ച വിഭൂഷിതഃ | 
വേലാസദൃശവസ്ത്രശ്ച സഹ ദൂത്യാ ശനൈസ്തഥാ ||  46|| 
വ്രജേത് പ്രച്ഛന്നകാമസ്തു പാദൈർനിശ്ശബ്ദമന്ദഗൈഃ | 
ശബ്ദശങ്ക്യുത്സുകശ്ച സ്യാദവലോകനതത്പരഃ ||  47|| 
വേപമാനശരീരശ്ച ശങ്കിതഃ പ്രസ്ഖലൻ മുഹുഃ | 
രസേ രൗദ്രേ തു വക്ഷ്യാമി ദൈത്യരക്ഷോഗണാൻ പ്രതി ||  48|| 
ഏക ഏവ രസസ്തേഷാം സ്ഥായീ രൗദ്രോ ദ്വിജോത്തമാഃ | 
നേപഥ്യരൗദ്രോ വിജ്ഞേയസ്ത്വംഗരൗദ്രസ്തഥൈവ ച ||  49|| 
തഥാ സ്വഭാവജശ്ചൈവ ത്രിധാ രൗദ്രഃ പ്രകൽപിതഃ | 
രുധിരക്ലിന്നദേഹോ യോ രുധിരാർദ്രമുഖസ്തഥാ ||  50||   
തഥാ പിശിതഹസ്തശ്ച രൗദ്രോ നേപഥ്യജസ്തു സഃ | 
ബഹുബാഹുർബഹുമുഖോ നാനാപ്രഹരണാകുലഃ ||  51|| 
സ്ഥൂലകായസ്തഥാ പ്രാംശുരംഗരൗദ്രഃ പ്രകീർതിതഃ | 
രക്താക്ഷഃ പിംഗകേശശ്ച അസിതോ വികൃതസ്വരഃ ||  52|| 
രൂക്ഷോ നിർഭർത്സനപരോ രൗദ്രഃ സോഽയം സ്വഭാവജഃ | 
ചതുസ്താലാന്തരോത്ക്ഷിപ്തൈഃ പാദൈസ്ത്വന്തരപാതിതൈഃ ||  53|| 
ഗതിരേവം പ്രകർതവ്യാ തേഷാം യേ ചാപി തദ്വിധാഃ | 
അഹൃദ്യാ തു മഹീ യത്ര ശ്മശാനരണകശ്മലാ ||  54|| 
ഗതിം തത്ര പ്രയുഞ്ജീത ബീഭത്സാഭിനയം പ്രതി | 
ക്വചിദാസന്നപതിതൈഃ വികൃഷ്ടപതിതൈഃ ക്വചിത് ||  55|| 
ഏലകാക്രീഡിതൈഃ പാദൈരുപര്യുപരി പാതിതൈഃ | 
തേഷാമേവാനുഗൈർഹസ്തൈർബീഭത്സേ ഗതിരിഷ്യതേ ||  56|| 
അഥ വീരേ ച കർത്തവ്യാ പാദവിക്ഷേപസംയുതാ | 
ദ്രുതപ്രചാരാധിഷ്ഠാനാ നാനാചാരീസമാകുലാ ||  57|| 
പാർശ്വക്രാന്തൈദ്രുതാവിദ്ധൈഃ സൂചീവിദ്ധൈസ്തഥൈവ ച | 
കലാകാലഗതൈഃ പാദൈരാവേഗേ യോജയേത് ഗതിം ||  58|| 
ഉത്തമാനാമയം പ്രായഃ പ്രോക്തോ ഗതിപരിക്രമഃ | 
മധ്യാനാമധമാനാം ച ഗതിം വക്ഷ്യാമ്യഹം പുനഃ ||  59|| 
വിസ്മയേ ചൈവ ഹർഷേ ച വിക്ഷിപ്തപദവിക്രമാൻ | 
ആസാദ്യ തു രസം ഹാസ്യമേതച്ചാന്യം ച യോജയേത് ||  60|| 
പുനശ്ച കരുണേ കാര്യാ ഗതിഃ സ്ഥിരപദൈരഥ | 
ബാഷ്പാംബുരുദ്ധനയനഃ സന്നഗാത്രസ്തഥൈവ ച ||  61|| 
ഉത്ക്ഷിപ്തപാതിതകരസ്തഥാ സസ്വനരോദനഃ | 
ഗച്ഛേത്തഥാധ്യധികയാ പ്രത്യഗ്രാപ്രിയസംശ്രയേ ||  62|| 
ഏഷാ സ്ത്രീണാം പ്രയോക്തവ്യാ നീചസത്ത്വേ തഥൈവ ച | 
ഉത്തമാനാം തു കർതവ്യാ സധൈര്യാ ബാഷ്പസംഗതാ ||  63|| 
നിഃശ്വാസൈരായതോത്സൃഷ്ടൈസ്തഥൈവോർധ്വനിരീക്ഷിതൈഃ | 
ന തത്ര സൗഷ്ഠവം കാര്യം ന പ്രമാണം തഥാവിധം ||  64|| 
മധ്യാനാമപി സത്ത്വജ്ഞാ ഗതിര്യോജ്യാ വിധാനതഃ | 
ഉരഃപാതഹതോത്സാഹഃ ശോകവ്യാകുലചേതനഃ ||  65|| 
നാത്യുത്ക്ഷിപ്തൈഃ പദൈർഗച്ഛേത് ഇഷ്ടബന്ധുനിപാതനേ | 
ഗാഢപ്രഹാരേ കാര്യാ ച ശിഥിലാംഗഭുജാശ്രയാ ||  66|| 
വിഘൂണിതശരീരാ ച ഗതിശ്ചൂർണപദൈരഥ | 
ശീതേന ചാഭിഭൂതസ്യ വർഷേണാഭിദ്രുതസ്യ ച ||  67|| 
ഗതിഃ പ്രയോക്തൃഭിഃ കാര്യാ സ്ത്രീനീചപ്രകൃതാവഥ | 
പിണ്ഡീകൃത്യ തു ഗാത്രാണി തേഷാം ചൈവ പ്രകമ്പനം ||  68|| 
കരൗ വക്ഷസി നിക്ഷിപ്യ കുബ്ജീഭൂതസ്തഥൈവ ച | 
ദന്തോഷ്ഠസ്ഫുരണം ചൈവ ചിബുകസ്യ പ്രകമ്പനം ||  69|| 
കാര്യം ശനൈശ്ച കർതവ്യം ശീതാഭിനയനേ ഗതൗ | 
തഥാ ഭയാനകേ ചൈവ ഗതിഃ കാര്യാ വിചക്ഷണൈഃ ||  70|| 
സ്ത്രീണാം കാപുരുഷാണാം ച യേ ചാന്യേ സത്ത്വവർജിതാഃ | 
വിസ്ഫാരിതേ ചലേ നേത്രേ വിധുതം ച ശിരസ്തഥാ ||  71|| 
ഭയസംയുക്തയാ ദൃഷ്ട്യാ പാർശ്വയോശ്ച വിലോകനൈഃ | 
ദ്രുതൈശ്ചൂർണപദൈശ്ചൈവ ബദ്ധ്വാ ഹസ്തം കപോതകം ||  72|| 
പ്രവേപിതശരീരശ്ച ശുഷ്കോഷ്ഠസ്സ്ഖലിതം വ്രജേത് | 
ഏഷാനുകരണേ കാര്യാ തർജനേ ത്രാസനേ തഥാ ||  73|| 
സത്ത്വം ച വികൃതം ദൃഷ്ട്വാ ശ്രുത്വാ ച വികൃതം സ്വരം | 
ഏഷാ സ്ത്രീണാം പ്രകർത്തവ്യാ നൃണാം ചാക്ഷിപ്തവിക്രമാ ||  74|| 
ക്വചിദാസന്നപതിതൈർവികൃഷ്ടപതിതൈഃ ക്വചിത് | 
ഏലകാക്രീഡിതൈഃ പാദൈരുപര്യുപരി പാതിതൈഃ ||  75|| 
ഏഷാമേവാനുഗൈർഹസ്തൈർഗതിം ഭീതേഷു യോജയേത് | 
വണിജാം സചിവാനാം ച ഗതിഃ കാര്യാ സ്വഭാവജാ ||  76|| 
കൃത്വാ നാഭിതടേ ഹസ്തമുത്താനഖടകാമുഖം | 
ആദ്യം ചാരാലമുത്താനം കുര്യാത്പാർശ്വം സ്തനാന്തരേ ||  77|| 
ന നിഷണ്ണം ന ച സ്തബ്ധം ന ചാപി പരിവാഹിതം | 
കൃത്വാ ഗാത്രം തഥാ ഗച്ഛേത്തേന ചൈവ ക്രമേണ തു ||  78|| 
അതിക്രാന്തൈർപദൈർവിപ്രാ ദ്വിതാലാന്തരഗാമിഭിഃ | 
യതീനാം ശ്രമണാനാം ച യേ ചാന്യേ തപസി സ്ഥിതാഃ ||  79|| 
തേഷാം കാര്യാ ഗതിര്യേ തു നൈഷ്ഠികം വ്രതമാശ്രിതാഃ | 
ആലോലചക്ഷുശ്ച ഭവേദ്യുഗമാത്രനിരീക്ഷണഃ ||  80|| 
ഉപസ്ഥിതസ്മൃതിശ്ചൈവ ഗാത്രം സർവം വിധായ ച | 
അചഞ്ചലമനാശ്ചൈവ യഥാവല്ലിംഗമാശ്രിതഃ ||  81|| 
വിനീതവേഷശ്ച ഭവേത് കഷായവസനസ്തഥാ | 
പ്രഥമം സമപാദേന സ്ഥിത്വാ സ്ഥാനേന വൈ ബുധഃ ||  82|| 
ഹസ്തം ച ചതുരം കൃത്വാ തഥാ ചൈകം പ്രസാരയേത് | 
പ്രസന്നം വദനം കൃത്വാ പ്രയോഗസ്യ വശാനുഗഃ ||  83|| 
അനിഷണ്ണേന ഗാത്രേണ ഗതിം ഗച്ഛേദ് വ്യതിക്രമാത് | 
ഉത്തമാനാം ഭവേദേഷാ ലിംഗിനാം യേ മഹാവ്രതാഃ ||  84|| 
ഏഭിരേവ വിപര്യസ്തൈർഗുണൈരന്യേഷു യോജയേത് | 
തഥാ വ്രതാനുഗാവസ്ഥാ ഹ്യന്യേഷാം ലിംഗിനാം ഗതിഃ ||  85|| 
വിഭ്രാന്താ വാപ്യുദാത്താ വാ വിഭ്രാന്തനിഭൃതാപി വാ | 
ശകടാസ്യസ്ഥിതൈഃ പാദൈരതിക്രാന്തൈസ്തഥൈവ ച ||  86|| 
കാര്യാ പാശുപതാനാം ച ഗതിരുദ്ധതഗാമിനീ | 
അന്ധകാരേഽഥ യാനേ ച ഗതിഃ കാര്യാ പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  87|| 
ഭൂമൗ വിസർപിതൈഃ പാദൈർഹസ്തൈർമാർഗപ്രദർശിഭിഃ | 
രഥസ്ഥസ്യാപി കർതവ്യാ ഗതിശ്ചൂർണപദൈരഥ ||  88|| 
സമപാദം തഥാ സ്ഥാനം കൃത്വാ രഥഗതിം വ്രജേത് | 
ധനുർഗൃഹീത്വാ ചൈകേന തഥാ ചൈകേന കൂബരം ||  89|| 
സൂതശ്ചാസ്യ ഭവേദേവം പ്രതോദപ്രഗ്രഹാകുലഃ | 
വാഹനാനി വിചിത്രാണി കർതവ്യാനി വിഭാഗശഃ ||  90|| 
ദ്രുതൈശ്ചൂർണപദൈശ്ചൈവ ഗന്തവ്യം രംഗമണ്ഡലേ | 
വിമാനസ്ഥസ്യ കർതവ്യാ ഹ്യേഷൈവ സ്യന്ദിനീ ഗതിഃ ||  91|| 
ആരോഢുമുദ്വഹേദ് ഗാത്രം കിഞ്ചിത് സ്യാദുന്മുഖസ്ഥിതം | 
അസ്യൈവ വൈപരീത്യേന കുര്യാച്ചാപ്യവരോഹണം ||  92|| 
അധോഽവലോകനൈശ്ചൈവ മണ്ഡലാവർതനേന ച | 
ആകാശഗമനേ ചൈവ കർതവ്യാ നാട്യയോക്തൃഭിഃ ||  93|| 
സ്ഥാനേന സമപാദേന തഥാ ചൂർണപദൈരപി | 
വ്യോമ്നശ്ചാവതരേദ്യസ്തു തസ്യൈതാം കാരയേത് ഗതിം ||  94|| 
ഋജ്വായതോന്നതനതൈഃ കുടിലാവർതിതൈരഥ | 
ഭ്രശ്യതശ്ച തഥാകാശാദപവിദ്ധഭുജാ ഗതിഃ ||  95|| 
വികീർണവസനാ ചൈവ തഥാ ഭൂഗതലോചനാ | 
പ്രാസാദദ്രുമശൈലേഷു നദീനിമ്നോന്നതേഷു ച ||  96|| 
ആരോഹണാവതരണം ച കാര്യമർഥവശാദ്ബുധൈഃ | 
പ്രാസാദാരോഹണം കാര്യം അതിക്രാന്തൈഃ പദൈരഥ ||  97|| 
ഉദ്വാഹ്യ ഗാത്രം പാദം ച സോപാനേ നിക്ഷിപേന്നരഃ | 
തഥാവതരണം ചൈവ ഗാത്രമാനമ്യ രേചയേത് ||  98|| 
പ്രാസാദേ യന്മയാ പ്രോക്തഃ പ്രതാരഃ കേവലോ ഭവേത് | 
കിഞ്ചിന്നതാഗ്രകായാ തു പ്രതാരേ ഗതിരിഷ്യതേ ||  99|| 
ജലപ്രമാണാപേക്ഷാ തു ജലമധ്യേ ഗതിർഭവേത് | 
തോയേഽൽപേ വസനോത്കർഷഃ പ്രാജ്യേ പാണിവികർഷണൈഃ ||  100|| 
പ്രസാര്യ ബാഹുമേകൈകം മുഹുർബാരിവികർഷണൈഃ | 
തിര്യക് പ്രസാരിതാ ചൈവ ഹിയമാണാ ച വാരിണാ ||  101|| 
അശേഷാംഗാകുലാധൂതവദനാ ഗതിരിഷ്യതേ | 
നൗസ്ഥസ്യാപി പ്രയോക്തവ്യാ ദ്രുതൈശ്ചൂർണപദൈർഗതിഃ ||  102|| 
അതിക്രാന്തേന പാദേന ദ്വിതീയേനാഞ്ചിതേന ച | 
പ്രാസാദാരോഹണേ യത്തു തദേവാദ്രിഷു കാരയേത് ||  103|| 
കേവലമൂർധ്വനിക്ഷേപമദ്രിഷ്വംഗം ഭവേദഥ | 
ദ്രുമേ ചാരോഹണം കാര്യമതിക്രാന്തൈഃ സ്ഥിതൈഃ പദൈഃ ||  104|| 
സൂചീവിദ്ധൈരപക്രാന്തൈഃ പാർശ്വക്രാന്തൈസ്തഥൈവ ച | 
ഏതദേവാവതരണം സരിത്സ്വപി നിയോജയേത് ||  105|| 
അനേനൈവ വിധാനേന കർതവ്യം ഗതിചേഷ്ടിതം | 
സഞ്ജ്ഞാമാത്രേണ കർതവ്യാന്യേതാനി വിധിപൂർവകം ||  106|| 
കസ്മാന്മൃത ഇതി പ്രോക്തേ കിം കർതവ്യം പ്രയോക്തൃഭിഃ | 
അങ്കുശഗ്രഹണാന്നാഗം ഖലീനഗ്രഹണാദ്ധയം ||  107|| 
പ്രഗ്രഹഗ്രഹണാദ്യാനമേവമേവാപരേഷ്വപി | 
അശ്വയാനേ ഗതിഃ കാര്യാ വൈശാഖസ്ഥാനകേന തു ||  108|| 
യഥാ ചൂർണപദൈശ്ചിത്രൈരുപര്യുപരി പാതിതൈഃ | 
പന്നഗാനാം ഗതിഃ കാര്യാ പാദൈഃ സ്വസ്തികസഞ്ജ്ഞിതൈഃ ||  109|| 
പാർശ്വക്രാന്തം പദം കുര്യാത് സ്വസ്തികം രേചയേദിഹ | 
വിടസ്യാപി തു കർതവ്യാ ഗതിർലലിതവിക്രമാ ||  110|| 
പാദൈരാകുഞ്ചിതൈഃ കിഞ്ചിത് താലാഭ്യന്തരപാതിതൈഃ | 
സ്വസൗഷ്ഠവസമായുക്തൗ തഥാ ഹസ്തൗ പദാനുഗൗ ||  111|| 
ഖടകാവർധമാനൗ തു കൃത്വാ വിടഗതിം വ്രജേത് | 
കഞ്ചുകീയസ്യ കർതവ്യാ വയോവസ്ഥാവിശേഷതഃ ||  112|| 
അവൃദ്ധസ്യ പ്രയോഗജ്ഞോ ഗതിമേവം പ്രയോജയേത് | 
അർധതാലോത്ഥിതൈഃ പാദൈർവിഷ്കംഭൈഃ ഋജുഭിസ്തഥാ ||  113|| 
സമുദ്വഹന്നിവാംഗാനി പങ്കലഗ്ന ഇവ വ്രജേത് | 
അഥ വൃദ്ധസ്യ കർതവ്യാ ഗതിഃ കമ്പിതദേഹികാ ||  114|| 
വിഷ്കംഭനകൃതപ്രാണാ മന്ദോത്ക്ഷിപ്തപദക്രമാ | 
കൃശസ്യാപ്യഭിനേയാ വൈ ഗതിർമന്ദപരിക്രമാ ||  115|| 
വ്യാധിഗ്രസ്തേ ജ്വരാർതേ ച തപഃശ്രാന്തേ ക്ഷുധാന്വിതേ | 
വിഷ്കംഭനകൃതപ്രാണഃ കൃശഃ ക്ഷാമോദരസ്തഥാ ||  116|| 
ക്ഷാമസ്വരകപോലശ്ച ദീനനേത്രസ്തഥൈവ ച | 
ശനൈരുത്ക്ഷേപണം ചൈവ കർതവ്യം ഹസ്തപാദയോഃ ||  117|| 
കമ്പനം ചൈവ ഗാത്രാണാം ക്ലേശനം ച തഥൈവ ച | 
ദൂരാധ്വാനം ഗതസ്യാപി ഗതിർമന്ദപദക്രമാ ||  118|| 
വികൂണനം ച ഗാത്രസ്യ ജാനുനോശ്ച വിമർദനം | 
സ്ഥൂലസ്യാപി തു കർതവ്യാ ഗതിർദേഹാനുകർഷിണീ ||  119|| 
സമുദ്വഹനഭൂയിഷ്ഠാ മന്ദോത്ക്ഷിപ്തപദക്രമാ | 
വിഷ്കംഭഗാമീ ച ഭവേന്നിഃശ്വാസബഹുലസ്തഥാ ||  120|| 
ശ്രമസ്വേദാഭിഭൂതശ്ച വ്രജേച്ചൂർണപദൈസ്തഥാ | 
മത്താനാം തു ഗതിഃ കാര്യാ മദേ തരുണമധ്യമേ ||  121|| 
വാമദക്ഷിണപാദാഭ്യാം ഘൂർണമാനാപസർപണൈഃ | 
അവകൃഷ്ടേ പദേ ചൈവ ഹ്യനവസ്ഥിതപാദികാ ||  122|| 
വിഘൂർണിതശരീരാ ച കരൈഃ പ്രസ്ഖലിതൈസ്തഥാ | 
ഉന്മത്തസ്യാപി കർതവ്യാ ഗതിസ്ത്വനിയതക്രമാ ||  123|| 
ബഹുചാരീസമായുക്താ ലോകാനുകരണാശ്രയാ | 
രൂക്ഷസ്ഫുടിതകേശശ്ച രജോധ്വസ്തതനുസ്തഥാ ||  124|| 
അനിമിത്തപ്രകഥനോ ബഹുഭാഷീ വികാരവാൻ | 
ഗായത്യകസ്മാദ്ധസതി സംഗേ ചാപി ന സജ്ജതേ ||  125|| 
നൃത്യത്യപി ച സംഹൃഷ്ടോ വാദയത്യപി വാ പുനഃ | 
കദാചിദ്ധാവതി ജവാത് കദാചിദവതിഷ്ഠതേ ||  126|| 
കദാചിദുപവിഷ്ടസ്തു ശയാനഃ സ്യാത് കദാചന | 
നാനാചീരധരശ്ചൈവ രഥ്യാസ്വനിയതാലയഃ ||  127|| 
ഉന്മത്തോ ഭവതി ഹ്യേവം തസ്യൈതാം കാരയേദ് ഗതിം | 
സ്ഥിത്വാ നൂപുരപാദേന ദണ്ഡപാദം പ്രസാരയേത് ||  128|| 
ബദ്ധാം ചാരീം തഥാ ചൈവ കൃത്വാ സ്വസ്തികമേവ ച | 
അനേന ചാരീയോഗേന പരിഭ്രാമ്യ തു മണ്ഡലം ||  129|| 
ബാഹ്യഭ്രമരകം ചൈവ രംഗകോണേ പ്രസാരയേത് | 
ത്രികം സുലലിതം കൃത്വാ ലതാഖ്യം ഹസ്തമേവ ച ||  130|| 
വിപര്യയഗതൈർഹസ്തൈഃ പദ്ഭ്യാം സഹ ഗതിർഭവേത് |  
ത്രിവിധാ തു ഗതിഃ കാര്യാ ഖഞ്ജപംഗുകവാമനൈഃ ||  131|| 
വികലാംഗപ്രയോഗേണ കുഹകാഭിനയം പ്രതി | 
ഏകഃ ഖഞ്ജഗതൗ നിത്യം സ്തബ്ധോ വൈ ചരണോ ഭവേത് ||  132|| 
തഥാ ദ്വിതീയഃ കാര്യസ്തു പാദോഽഗ്രതലസഞ്ചരഃ | 
സ്തബ്ധേനോത്ഥാപനം കാര്യമംഗസ്യ ചരണേന തു ||  133|| 
ഗമനേന നിഷണ്ണഃ സ്യാദന്യേന ചരണേന തു | 
ഇതരേണ നിഷീദേച്ച ക്രമേണാനേന വൈ വ്രജേത് ||  134|| 
ഏഷാ ഖഞ്ജഗതിഃ കാര്യാ തലശല്യക്ഷതേഷു ച | 
പാദേനാഗ്രതലസ്ഥേന ഹ്യഞ്ചിതേന വ്രജേത്തഥാ ||  135|| 
നിഷണ്ണദേഹാ പംഗോസ്തു നതജംഘാ തഥൈവ ച | 
സർവസങ്കുചിതാംഗാ ച വാമനേ ഗതിരിഷ്യതേ ||  136|| 
ന തസ്യ വിക്രമഃ കാര്യോ വിക്ഷേപശ്ചരണസ്യ ച | 
സോദ്വാഹിതാ ചൂർണപദാ സാ കാര്യാ കുഹനാത്മികാ ||  137|| 
വിദൂഷകസ്യാപി ഗതിർഹാസ്യത്രയസമന്വിതാ | 
അംഗവാക്യകൃതം ഹാസ്യം ഹാസ്യം നേപഥ്യജം സ്മൃതം ||  138|| 
ദന്തുരഃ ഖലതിഃ കുബ്ജഃ ഖഞ്ജശ്ച വികൃതാനനഃ | 
യ ഈദൃശഃ പ്രവേശഃ സ്യാദംഗഹാസ്യം തു തദ്ഭവേത് ||  139|| 
യദാ തു ബകവദ്ഗച്ഛേദുല്ലോകിതവിലോകിതൈഃ | 
അന്യായതപദത്വാച്ച അംഗഹാസ്യോ ഭവേത്സ തു ||  140|| 
കാര്യഹാസ്യം തു വിജ്ഞേയമസംബദ്ധപ്രഭാഷണാത് | 
അനർഥകൈർവികാരൈശ്ച തഥാ ചാശ്ലീലഭാഷിതൈഃ ||  141|| 
ചീരചർമമശീഭസ്മഗൈരികാദ്യൈസ്തു മണ്ഡിതഃ | 
യസ്താദൃശോ ഭവേദ്വിപ്രാ ഹാസ്യോ നേപഥ്യജസ്തു സഃ ||  142|| 
തസ്മാത്തു പ്രകൃതിം ജ്ഞാത്വാ ഭാവഃ കാര്യസ്തു തത്ത്വതഃ | 
ഗതിപ്രചാരം വിഭജേത് നാനാവസ്ഥാന്തരാത്മകം ||  143|| 
സ്വഭാവജായാം വിന്യസ്യ കുടിലം വാമകേ കരേ | 
തദാ ദക്ഷിണഹസ്തേ ച കുര്യാച്ചതുരകം പുനഃ ||  144|| 
പാർശ്വമേകം ശിരശ്ചൈവ ഹസ്തോഽഥ ചരണസ്തഥാ | 
പര്യായശഃ സന്നമയേല്ലയതാലവശാനുഗഃ ||  145|| 
സ്വഭാവജാ തു തസ്യൈഷാ ഗതിരന്യാ വികാരജാ | 
അലാഭലാഭാത് മുക്തസ്യ സ്തബ്ധാ തസ്യ ഗതിർഭവേത് ||  146|| 
കാര്യാ ചൈവ ഹി നീചാനാം ചേടാദീനാം പരിക്രമാത് | 
അധമാ ഇതി യേ ഖ്യാതാ നാനാശീലാശ്ച തേ പുനഃ ||  147|| 
പാർശ്വസേകം ശിരശ്ചൈവ കരഃ സചരണസ്തഥാ | 
ശകാരസ്യാപി കർതവ്യാ ഗതിശ്ചഞ്ചലദേഹികാ | 
ഗതൗ നമേത ചേടാനാം ദൃഷ്ടിശ്ചാർധവിചാരിണീ ||  148|| 
വസ്ത്രാഭരണസംസ്പർശൈർമുഹുർമുഹുരവേക്ഷിതൈഃ | 
ഗാത്രൈർവികാരവിക്ഷിപ്തൈഃ ലംബവസ്ത്രസ്രജാ തഥാ ||  149|| 
സഗർവിതാ ചൂർണപദാ ശകാരസ്യ ഗതിർഭവേത് | 
ജാത്യാ നീചേഷു യോക്തവ്യാ വിലോകനപരാ ഗതിഃ ||  150|| 
അസംസ്പർശാച്ച ലോകസ്യ സ്വാംഗാനി വിനിഗൂഹ്യ ച | 
മ്ലേച്ഛാനാം ജാതയോ യാസ്തു പുലിന്ദശബരാദയഃ ||  151|| 
തേഷാം ദേശാനുസാരേണ കാര്യം ഗതിവിചേഷ്ടിതം | 
പക്ഷിണാം ശ്വാപദാനാം ച പശൂനാം ച ദ്വിജോത്തമാഃ ||  152|| 
സ്വസ്വജാതിസമുത്ഥേന സ്വഭാവേന ഗതിർഭവേത് | 
സിംഹർക്ഷവാനരാണാം ച ഗതിഃ കാര്യാ പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  153|| 
യാ കൃതാ നരസിംഹേന വിഷ്ണുനാ പ്രഭവിഷ്ണുനാ | 
ആലീഢസ്ഥാനകം കൃത്വാ ഗാത്രം തസ്യൈവ ചാനുഗം ||  154|| 
ജാനൂപരി കരം ഹ്യേകമപരം വക്ഷസി സ്ഥിതം | 
അവലോക്യ ദിശഃ കൃത്വാ ചിബുകം ബാഹുമസ്തകേ ||  155|| 
ഗന്തവ്യം വിക്രമൈർവിപ്രാഃ പഞ്ചതാലാന്തരോത്ഥിതൈഃ | 
നിയുദ്ധസമയേ ചൈവ രംഗാവതരണേ തഥാ ||  156|| 
സിംഹാദീനാം പ്രയോക്തവ്യാ ഗതിരേഷാ പ്രയോക്തൃഭിഃ | 
ശേഷാണാമർഥയോഗേന ഗതിം സ്ഥാനം ച യോജയേത് ||  157|| 
വാഹനാർഥപ്രയോഗേഷു രംഗാവതരണേഷു ച | 
ഏവമേതാഃ പ്രയോക്തവ്യാ നരാണാം ഗതയോ ബുധൈഃ ||  158|| 
നോക്താ യാ യാ മയാ ഹ്യത്ര ഗ്രാഹ്യാസ്താസ്താശ്ച ലോകതഃ | 
അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി സ്ത്രീണാം ഗതിവിചേഷ്ടിതം ||  159|| 
സ്ത്രീണാം സ്ഥാനാനി കാര്യാണി ഗതിഷ്വാഭരണേഷു ച | 
ആയതം ചാവഹിത്ഥം ച അശ്വക്രാന്തമഥാപി ച ||  160|| 
സ്ഥാനാന്യേതാനി നാരീണാമഥ ലക്ഷണമുച്യതേ | 
വാമഃ സ്വഭാവതോ യത്ര പാദോ വിരചിതഃ സമഃ ||  161|| 
താലമാത്രാന്തരേ ന്യസ്തസ്ത്ര്യശ്രഃ പക്ഷസ്ഥിതോഽപരഃ | 
പ്രസന്നമാനനമുരഃ സമം യത്ര സമുന്നതം ||  162|| 
ലതാനിതംബഗൗ ഹസ്തൗ സ്ഥാനം ജ്ഞേയം തദായതം | 
ദക്ഷിണസ്തു സമഃ പാദഃ ത്ര്യശ്രഃ പക്ഷസ്ഥിതോഽപരഃ ||  163|| 
വാമഃ സമുന്നതകടിശ്ചായതേ സ്ഥാനകേ ഭവേത് | 
ആവാഹനേ വിസർഗേ ച തഥാ നിർവർണനേഷു ച ||  164|| 
ചിന്തായാം ചാവഹിത്ഥേ ച സ്ഥാനമേതത് പ്രയോജയേത് | 
രംഗാവതരണാരംഭഃ പുഷ്പാഞ്ജലിവിസർജനം ||  165|| 
മന്മഥേർഷ്യോദ്ഭവം കോപം തർജന്യംഗുലിമോടനം | 
നിഷേധഗർവഗാംഭീര്യമൗനം മാനാവലംബനം ||  166|| 
സ്ഥാനേഽസ്മിൻ സംവിധാതവ്യം ദിഗന്തരനിരൂപണം | 
സമോ യത്ര സ്ഥിതോ വാമസ്ത്ര്യശ്രഃ പക്ഷസ്ഥിതോഽപരഃ ||  167|| 
സമുന്നതകടിർവാമസ്ത്വവഹിത്ഥം തു തദ്ഭവേത് | 
പുരോ വിചലിതസ്ത്ര്യശ്രസ്തദന്യോപസൃതഃ സമഃ ||  168|| 
പാദസ്താലാന്തരന്യസ്തസ്ത്രികമീഷത്സമുന്നതം | 
പാണിർലതാഖ്യോ യത്രൈകസ്തദന്യസ്തു നിതംബഗഃ ||  169|| 
അവഹിത്ഥം സമാഖ്യാതം സ്ഥാനമാഗമഭൂഷണൈഃ | 
സ്ത്രീണാമേതത് സ്മൃതം സ്ഥാനം സംലാപേ തു സ്വഭാവജേ ||  170|| 
നിശ്ചയേ പരിതോഷേ ച വിതർകേ ചിന്തനേ തഥാ | 
വിലാസലീലാവിബ്വോകശൃംഗാരാത്മനിരൂപണേ ||  171|| 
സ്ഥാനമേതത്പ്രയോക്തവ്യം ഭർതുർമാർഗവിലോകനേ | 
പാദഃ സമസ്ഥിതശ്ചൈക ഏകശ്ചാഗ്രതലാഞ്ചിതഃ ||  172|| 
സൂചീവിദ്ധമവിദ്ധം വാ തദശ്വക്രാന്തമുച്യതേ | 
സ്ഖലിതം ഘൂർണിതം ചൈവ ഗലിതാംബരധാരണം ||  173|| 
കുസുമസ്തബകാദാനം പരിരക്ഷണമേവ ച | 
വിത്രാസനം സലലിതം തരുശാഖാവലംബനം ||  174|| 
സ്ഥാനേഽസ്മിൻ സംവിധാനീയം സ്ത്രീണാമേതത്പ്രയോക്തൃഭിഃ | 
ശാഖാവലംബനേ കാര്യം സ്തബകഗ്രഹണേ തഥാ ||  175|| 
വിശ്രാമേഷ്വഥ ദേവാനാം നരാണാം ചാർഥയോഗതഃ | 
സ്ഥാനകം താവദേവ സ്യാദ്യാവച്ചേഷ്ടാ പ്രവർതതേ ||  176|| 
ഭഗ്നം ച സ്ഥാനകം നൃത്തേ ചാരീ ചേത്സമുപസ്ഥിതാ | 
ഏവം സ്ഥാനവിധിഃ കാര്യഃ സ്ത്രീണാം നൃണാമഥാപി ച ||  177|| 
പുനശ്ചാസാം പ്രവക്ഷ്യാമി ഗതിം പ്രകൃതിസംസ്ഥിതാം | 
കൃത്വാവഹിത്ഥം സ്ഥാനം തു വാമം ചാധോമുഖം കരം ||  178|| 
നാഭിപ്രദേശേ വിന്യസ്യ സവ്യം ച ഖടകാമുഖം | 
തതഃ സലലിതം പാദം താലമാത്രസമുത്ഥിതം ||  179|| 
ദക്ഷിണം വാമപാദസ്യ ബാഹ്യപാർശ്വേ വിനിക്ഷിപേത് | 
തേനൈവ സമകാലം ച ലതാഖ്യം വാമകം ഭുജം ||  180|| 
ദക്ഷിണം വിനമേത്പാർശ്വം ന്യസേന്നാഭിതടേ തതഃ | 
നിതംബേ ദക്ഷിണം കൃത്വാ ഹസ്തം ചോദ്വേഷ്ട്യ വാമകം ||  181|| 
തതോ വാമപദം ദദ്യാത് ലതാഹസ്തം ച ദക്ഷിണം | 
ലീലയോദ്വാഹിതേനാഥ ശിരസാനുഗതേന ച ||  182|| 
കിഞ്ചിന്നതേന ഗാത്രേണ ഗച്ഛേത്പഞ്ചപദീം തതഃ | 
യോ വിധിഃ പുരുഷാണാം തു രംഗപീഠപരിക്രമേ ||  183|| 
സ ഏവ പ്രമദാനാം വൈ കർതവ്യോ നാട്യയോക്തൃഭിഃ | 
ഷട്കലം തു ന കർതവ്യം തഥാഷ്ടകലമേവ ച ||  184|| 
പാദസ്യ പതനം തജ്ജ്ഞൈഃ ഖേദനം തദ്ഭവേത്സ്ത്രിയാഃ | 
സയൗവനാനാം നാരീണാമേവം കാര്യാ ഗതിർബുധൈഃ ||  185|| 
സ്ഥവീയസീനാമേതാസാം സമ്പ്രവക്ഷ്യാമ്യഹം ഗതിം | 
കൃത്വാപവിദ്ധം സ്ഥാനന്തു വാമം ന്യസ്യ കടീതടേ ||  186|| 
ആദ്യം ചാരാലമുത്താനം കുര്യാന്നാഭിസ്തനാന്തരേ | 
ന നിഷണ്ണം ന ച സ്തബ്ധം ന ചാപി പരിവാഹിതം ||  187|| 
കൃത്വാ ഗാത്രം തതോ ഗച്ഛേത്തേനൈവേഹ ക്രമേണ തു | 
പ്രേഷ്യാണാമപി കർതവ്യാ ഗതിരുദ്ഭ്രാന്തഗാമിനീ ||  188|| 
ക്വചിദുന്നമിതൈർഗാത്രൈഃ ആവിദ്ധഭുജവിക്രമാ | 
സ്ഥാനം കൃത്വാവഹിത്ഥം ച വാമം ചാധോമുഖം ഭുജം ||  189|| 
നാഭിപ്രദേശേ വിന്യസ്യ സവ്യം ച ഖടകാമുഖം | 
അർധനാരീഗതിഃ കാര്യാ സ്ത്രീപുംസാഭ്യാം വിമിശ്രിതാ ||  190|| 
ഉദാത്തലലിതൈർഗാത്രൈഃ പാദൈർലീലാസമന്വിതൈഃ | 
യാ പൂർവമേവാഭിഹിതാ ഹ്യുത്തമാനാം ഗതിർമയാ ||  191|| 
സ്ത്രീണാം കാപുരുഷാണാം ച തതോഽർധാർധം തു യോജയേത് | 
മധ്യമോത്തമനീചാനാം നൃണാം യദ് ഗതിചേഷ്ടിതം ||  192|| 
സ്ത്രീണാം തദേവ കർതവ്യാ ലലിതൈഃ പദവിക്രമൈഃ | 
ബാലാനാമപി കർതവ്യാ സ്വച്ഛന്ദപദവിക്രമാ ||  193|| 
ന തസ്യാഃ സൗഷ്ഠവം കാര്യം ന പ്രമാണം പ്രയോക്തൃഭിഃ | 
തൃതീയാ പ്രകൃതിഃ കാര്യാ നാമ്നാ ചൈവ നപുംസകാ ||  194|| 
നരസ്വഭാവമുത്സൃജ്യ സ്ത്രീഗതിം തത്ര യോജയേത് | 
വിപര്യയഃ പ്രയോക്തവ്യഃ പുരുഷസ്ത്രീനപുംസകേ ||  195|| 
സ്വഭാവമാത്മനസ്ത്യക്ത്വാ തദ്ഭാവഗമനാദിഹ | 
വ്യാജേന ക്രീഡയാ വാപി തഥാ ഭൂയം ച വഞ്ചനാത് ||  196|| 
സ്ത്രീ പുംസഃ പ്രകൃതിം കുര്യാത് സ്ത്രീഭാവം പുരുഷോഽപി ച | 
ധൈര്യോദാര്യേണ സത്ത്വേന ബുദ്ധ്യാ തദ്വച്ച കർമണാ ||  197|| 
സ്ത്രീ പുമാംസം ത്വഭിനയേത് വേഷവാക്യവിചേഷ്ടിതൈഃ | 
സ്ത്രീവേഷഭാഷിതൈര്യുക്തം പ്രേഷിതാപ്രേഷിതൈസ്തഥാ ||  198|| 
മൃദുസന്നഗതിശ്ചൈവ പുമാൻ സ്ത്രീഭാവമാചരേത് | 
ജാതിഹീനാശ്ച യാ നാര്യഃ പുലിന്ദശബരാംഗനാഃ ||  199|| 
യാശ്ചാപി താസാം കർതവ്യാ തജ്ജാതിസദൃശീ ഗതിഃ | 
വ്രതസ്ഥാനാം തപഃസ്ഥാനാം ലിംഗസ്ഥാനാം തഥൈവ ച ||  200|| 
ഖസ്ഥാനാം ചൈവ നാരീണാം സമപാദം പ്രയോജയേത് | 
ഉദ്ധതാ യേഽംഗഹാരാഃ സ്യുഃ യാശ്ചാര്യോ മണ്ഡലാനി ച ||  201|| 
താനി നാട്യപ്രയോഗജ്ഞൈർന കർതവ്യാനി യോഷിതാം | 
തഥാസനവിധിഃ കാര്യോ നൃണാം സ്ത്രീണാം വിശേഷതഃ ||  202|| 
നാനാഭാവസമായുക്തസ്തഥാ ച ശയനാശ്രയഃ | 
വിഷ്കംഭിതാഞ്ചിതൗ പാദൗ ത്രികം കിഞ്ചിത്സമുന്നതം ||  203|| 
ഹസ്തൗ കട്യൂരുവിന്യസ്തൗ സ്വസ്ഥേ സ്യാദുപവേശനേ | 
പാദഃ പ്രസാരിതഃ കിഞ്ചിദേകശ്ചൈവാസനാശ്രയഃ ||  204|| 
ശിരഃ പാർശ്വനതം ചൈവ സചിന്ത ഉപവേശനേ | 
ചിബുകോപാശ്രിതൗ ഹസ്തൗ ബാഹുശീർഷാശ്രിതം ശിരഃ ||  205|| 
സമ്പ്രണഷ്ടേന്ദ്രിയമനാഃ ശോകൗത്സുക്യോപവേശനേ | 
പ്രസാര്യ ബാഹൂ ശിഥിലൗ തഥാ ശ്രോപാശ്രയാശ്രിതഃ ||  206|| 
മോഹമൂർച്ഛാമദഗ്ലാനിവിഷാദേഷൂപവേശയേത് | 
സർവപിണ്ഡീകൃതാംഗസ്തു സംയുക്തൈഃ പാദജാനുഭിഃ ||  207|| 
വ്യാധിവ്രീഡിതനിദ്രാസു ധ്യാനേ ചോപവിശേന്നരഃ | 
തഥാ ചോത്കടികം സ്ഥാനം സ്ഫിക്പാർഷ്ണീനാം സമാഗമഃ ||  208|| 
പിത്ര്യേ നിവാപേ ജപ്യേ ച സന്ധ്യാസ്വാചമനേഽപി ച | 
വിഷ്കംഭിതം പുനശ്ചൈവം ജാനും ഭൂമൗ നിപാതയേത് ||  209|| 
പ്രിയാപ്രസാദനേ കാര്യം ഹോമാദികരണേഷു ച | 
മഹീഗതാഭ്യാം ജാനുഭ്യാമധോമുഖമവസ്ഥിതം ||  210|| 
ദേവാഭിഗമനേ ചൈവ രുഷിതാനാം പ്രസാദനേ | 
ശോകേ ചാക്രന്ദനേ തീവ്രേ മൃതാനാം ചൈവ ദർശനേ ||  211|| 
ത്രാസനേ ച കുസത്ത്വാനാം നീചാനാം ചൈവ യാചനേ | 
ഹോമയജ്ഞക്രിയായാം ച പ്രേഷ്യാണാം ചൈവ കാരയേത് ||  212|| 
മുനീനാം നിയമേഷ്വേഷ ഭവേദാസനജോ വിധിഃ | 
തഥാസനവിധിഃ കാര്യോ വിവിധോ നാടകാശ്രയഃ ||  213|| 
സ്ത്രീണാം ച പുരുഷാണാം ച ബാഹ്യശ്ചാഭ്യന്തരസ്തഥാ | 
ആഭ്യന്തരസ്തു നൃപതേർബാഹ്യോ ബാഹ്യഗതസ്യ ച ||  214|| 
ദേവാനാം നൃപതീനാം ച ദദ്യാത് സിംഹാസനം ദ്വിജഃ | 
പുരോധസാമമാത്യാനാം ഭവേദ്വേത്രാസനം തഥാ ||  215|| 
മുണ്ഡാസനം ച ദാതവ്യം സേനാനീയുവരാജയോഃ | 
കാഷ്ഠാസനം ദ്വിജാതീനാം കുമാരാണാം കുഥാസനം ||  216|| 
ഏവം രാജസഭാം പ്രാപ്യ കാര്യസ്ത്വാസനജോ വിധിഃ | 
സ്ത്രീണാം ചാപ്യാസനവിധിം സമ്പ്രവക്ഷ്യാമ്യഹം പുനഃ ||  217|| 
സിംഹാസനം തു രാജ്ഞീനാം ദേവീനാം മുണ്ഡമാസനം | 
പുരോധോഽമാത്യപത്നീനാം ദദ്യാദ്വേത്രാസനം തഥാ ||  218|| 
ഭോഗിനീനാം തഥാ ചൈവ വസ്ത്രം ചർമ കുഥോഽപി വാ | 
ബ്രാഹ്മണീതാപസീനാം ച പട്ടാസനമഥാപി ച ||  219|| 
വേശ്യാനാം ച പ്രദാതവ്യമാസനം ച മയൂരകം | 
ശേഷാണാം പ്രമദാനാം തു ഭവേദ് ഭൂമ്യാസനം ദ്വിജാഃ ||  220|| 
ഏവമാഭ്യന്തരോ ജ്ഞേയോ ബാഹ്യശ്ചാസനജോ വിധിഃ | 
തഥാ സ്വഗൃഹവാർതാസു ച്ഛന്ദേനാസനമിഷ്യതേ ||  221|| 
നിയമസ്ഥമുനീനാം ച ഭവേദാസനജോ വിധിഃ | 
ലിംഗിനാമാസനവിധിഃ കാര്യോ വ്രതസമാശ്രയഃ ||  222|| 
ബ്രുഷീമുണ്ഡാസനപ്രായം വേത്രാസനമഥാപി ച | 
ഹോമേ യജ്ഞക്രിയായാം ച പിത്ര്യേഽർഥേ ച പ്രയോജയേത് ||  223|| 
സ്ഥാനീയാ യേ ച പുരുഷാഃ കുലവിദ്യാസമന്വിതാഃ | 
തേഷാമാസനസത്കാരഃ കർത്തവ്യ ഇഹ പാർഥിവൈഃ ||  224|| 
സമേ സമാസനം ദദ്യാത് മധ്യേ മധ്യമമാസനം | 
അതിരിക്തേഽതിരിക്തം ച ഹീനേ ഭൂമ്യാസനം ഭവേത് ||  225|| 
ഉപാധ്യായസ്യ നൃപതേർഗുരൂണാമഗ്രതോ ബുധൈഃ | 
ഭൂമ്യാസനം തഥാ കാര്യമഥവാ കാഷ്ഠമാസനം ||  226|| 
നൗനാഗരഥയാനേഷു ഭൂമികാഷ്ഠാസനേഷു ച | 
സഹാസനം ന ദുഷ്യേത ഗുരൂപാധ്യായപാർഥിവൈഃ ||  227|| 
ആകുഞ്ചിതം സമം ചൈവ പ്രസാരിതവിവർതനേ | 
ഉദ്വാഹിതം നതം ചൈവ ശയനേ കർമ കീർത്യതേ ||  228|| 
സർവൈരാകുഞ്ചിതൈരംഗൈഃ ശയ്യാവിദ്ധേ തു ജാനുനീ | 
സ്ഥാനമാകുഞ്ചിതം നാമ ശീതാർതാനാം പ്രയോജയേത് ||  229|| 
ഉത്താനിതമുഖം ചൈവ സ്രസ്തമുക്തകരം തഥാ | 
സമം നാമ പ്രസുപ്തസ്യ സ്ഥാനകം സംവിധീയതേ ||  230|| 
ഏകം ഭുജമുപാധായ സമ്പ്രസാരിതജാനുകം | 
സ്ഥാനം പ്രസാരിതം നാമ സുഖസുപ്തസ്യ കാരയേത് ||  231|| 
അധോമുഖസ്ഥിതം ചൈവ വിവർതിതമിതി സ്മൃതം | 
ശസ്ത്രക്ഷതമൃതോത്ക്ഷിപ്തമത്തോന്മത്തേഷു കാരയേത് ||  232|| 
അംസോപരി ശിരഃ കൃത്വാ കർപൂരക്ഷോഭമേവ ച | 
ഉദ്വാഹിതം തു വിജ്ഞേയം ലീലയാ വേശനേ പ്രഭോഃ ||  233|| 
ഈഷത്പ്രസാരിതേ ജംഘേ യത്ര സ്രസ്തൗ കരാവുഭൗ | 
ആലസ്യശ്രമഖേദേഷു നതം സ്ഥാനം വിധീയതേ ||  234|| 
ഗതിപ്രാചാരസ്തു മയോദിതോഽയം
നോക്തശ്ച യഃ സോഽർഥവശേന സാധ്യഃ | 
അതഃ പരം രംഗപരിക്രമസ്യ
വക്ഷ്യാമി കക്ഷ്യാം പ്രവിഭാഗയുക്താം ||  235||

നാട്യശാസ്ത്രം