നാട്യശാസ്ത്രം/അദ്ധ്യായം28
അഥ അഷ്ടാവിംശോഽധ്യായഃ | 
ആതോദ്യവിധിമിദാനീം വക്ഷ്യാമഃ | 
തതം ചൈവാവനദ്ധം ച ഘനം സുഷിരമേവ ച | 
ചതുർവിധം തു വിജ്ഞേയമാതോദ്യം ലക്ഷണാന്വിതം ||  1|| 
തതം തന്ത്രീകൃതം ജ്ഞേയമവനദ്ധം തു പൗഷ്കരം | 
ഘനം താലസ്തു വിജ്ഞേയഃ സുഷിരോ വംശ ഉച്യതേ ||  2|| 
പ്രയോഗസ്ത്രിവിധോ ഹ്യേഷാം വിജ്ഞേയോ നാടകാശ്രയഃ | 
തതം ചൈവാവനദ്ധം ച തഥാ നാട്യകൃതോഽപരഃ ||  3|| 
തതഃ കുതപവിന്യാസോ ഗായനഃ സപരിഗ്രഹഃ | 
വൈപഞ്ചികോ വൈണികശ്ച വംശവാദസ്തഥൈവ ച ||  4|| 
മാർദംഗികഃ പാണവികസ്തഥാ ദാർദുരികോ ബുധൈഃ | 
അവനദ്ധവിധാവേഷ കുതപഃ സമുദാഹൃതഃ ||  5 ||    11/22
ഉത്തമാധമമധ്യാഭിസ്തഥാ പ്രകൃതിഭിര്യുതഃ | 
കുതപോ നാട്യയോഗേ തു നാനാദേശസമാശ്രയഃ ||  6|| 
ഏവം ഗാനം ച വാദ്യം ച നാട്യം ച വിവിധാശ്രയം | 
അലാതചക്രപ്രതിമം കർതവ്യം നാട്യയോക്തൃഭിഃ ||  7|| 
യത്തു തന്ത്രീകൃതം പ്രോക്തം നാനാതോദ്യസമാശ്രയം | 
ഗാന്ധർവമിതി തജ്ജ്ഞേയം സൢഅരതാലപദാത്മകം ||  8|| 
അത്യർഥമിഷ്ടം ദേവാനാം തഥാ പ്രീതികരം പുനഃ | 
ഗന്ധർവാണാം ച യസ്മാദ്ധി തസ്മാദ്ഗന്ധർവമുച്യതേ ||  9|| 
അസ്യ യോനിർഭവേദ്ഗാനം വീണാ വംശസ്തഥൈവ ച | 
ഏതേഷാം ചൈവ വക്ഷ്യാമി വിധിം സൢഅരസമുത്ഥിതം ||  10|| 
ഗാന്ധർവം ത്രിവിധം വിദ്യാത്സൢഅരതാലപദാത്മകം | 
ത്രിവിധസ്യാപി വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണം കർമ ചൈവ ഹി ||  11|| 
ദ്വ്യധിഷ്ഠാനാഃ സൢഅരാ വൈണാഃ ശാരീരാശ്ച പ്രകീർതിതാഃ | 
ഏതേഷാം സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി വിധാനം ലക്ഷണാന്വിതം ||  12|| 
സൢഅരാ ഗ്രാമൗ മൂർച്ഛനാശ്ച താനാഃ സ്ഥാനാനി വൃത്തയഃ | 
ശുഷ്കം സാധാരണേ വർണാ ഹ്യലങ്കാരാശ്ച ധാതവഃ ||  13|| 
ശ്രുതയോ യതയശ്ചൈവ നിത്യം സൢഅരഗതാത്മകാഃ | 
ദാരവ്യാം സമവായസ്തു വീണായാം സമുദാഹൃതഃ ||  14|| 
സൢഅരാ ഗ്രാമാവലങ്കാരാ വർണാഃ സ്ഥാനാനി ജാതയഃ | 
സാധാരണേ ച ശരീര്യാം വീണായാമേഷ സംഗ്രഹഃ ||  15|| 
വ്യഞ്ജനാനി സൢഅരാ വർണാഃ സന്ധയോഽഥ വിഭക്തയഃ | 
നാമാഖ്യാതോപസർഗാശ്ച നിപാതാസ്തദ്ധിതാഃ കൃതഃ ||  16|| 
ഛന്ദോവിധിരലങ്കാരാ ജ്ഞേയഃ പദഗതോ വിധിഃ | 
നിബദ്ധം ചാനിബദ്ധം ച ദ്വിവിധം തത്പദം സ്മൃതം ||  17|| 
ധ്രുവസ്തൢആഌആപനിഷ്കാമൗ വിക്ഷേപോഽഥ പ്രവേശനം | 
ശമ്യാ താലഃ സന്നിപാതഃ പരിവർതഃ സവസ്തുകഃ ||  18|| 
മാത്രാ പ്രകരണാങ്ഗാനി വിവാരീ യതയോ ലയാഃ | 
ഗീതയോഽവയവാ മാർഗാഃ പാദമാർഗാഃ സപാണയഃ ||  19|| 
ഇത്യേകവിംശതിവിധം ജ്ഞേയം താലഗതം ബുധൈഃ | 
ഗാന്ധർവസംഗ്രഹോ ഹ്യേഷ വിസ്തരം തു നിബോധത ||  20|| 
തത്ര സൢഅരാഃ \-
ഷഡ്ജശ്ച ഋഷഭശ്ചൈവ ഗാന്ധാരോ മധ്യമസ്തഥാ | 
പഞ്ചമോ ധൈവതശ്ചൈവ സപ്തമോഽഥ നിഷാദവാൻ ||  21|| 
ചതുർവിധത്വമേതേഷാം വിജ്ഞേയം ഗാനയോക്തൃഭിഃ | 
വാദീ ചൈവാഥ സംവാദീ വിവാദീ ചാനുവാദ്യപി ||  22|| 
സംവാദോ മധ്യമഗ്രാമേ പഞ്ചമസ്യർഷഭസ്യ ച | 
ഷഡ്ജഗ്രാമേ തു ഷഡ്ജസ്യ സംവാദഃ പഞ്ചമസ്യ ച ||  23|| 
തിസ്രോ ദൢഏ ച ചതസ്രശ്ച ചതസ്രസ്തിസ്ര ഏവ ച | 
ദൢഏ ചൈവാദ്യ ചതസ്രശ്ച ഷഡ്ജഗ്രാമേ ഭവേദ്വിധിഃ ||  24|| 
ചതുഃശ്രുതിർഭവേത് ഷഡ്ജ ഋഷഭസ്ത്രിശ്രുതിഃ സ്മൃതഃ | 
ദൢഇശ്രുതിശ്ചൈവ ഗാന്ധാരോ മധ്യമശ്ച ചതുഃശ്രുതിഃ ||  25|| 
പഞ്ചമസ്തദ്വദേവ സ്യാത് ത്രിശ്രുതിർധൈവതോ മതഃ | 
ദൢഇശ്രുതിശ്ച നിഷാദഃ സ്യാത് ഷഡ്ജഗ്രാമേ വിധിർഭവേത് ||  26|| 
അഥ മൂർച്ഛനാഃ ദൢഐഗ്രാമിക്യശ്ചതുർദശ \-
ആദാവുത്തരമന്ദ്രാ സ്യാദ്രജനീ ചോത്തരായതാ | 
ചതുർഥീ ശുദ്ധഷഡ്ജാ തു പഞ്ചമീ മത്സരീകൃതാ ||  27|| 
അശൢഅക്രാന്താ തഥാ ഷഷ്ഠീ സപ്തമീ ചാഭിരുദ്ഗതാ | 
ഷഡ്ജഗ്രാമാശ്രിതാ ഹ്യേതാ വിജ്ഞേയാഃ സപ്തമൂർച്ഛനാഃ ||  28|| 
ഷഡ്ജേ ചോത്തരമന്ദ്രാ സ്യാദൃഷഭേ ചാഭിരുദ്ഗതാ | 
അശൢഅക്രാന്താ തു ഗാന്ധാരേ മധ്യമേ മത്സരീകൃതാ ||  29|| 
പഞ്ചമേ ശുദ്ധഷഡ്ജാ സ്യാദ്ധൈവതേ ചോത്തരായതാ | 
നിഷാദേ രജനീ ച സ്യാദിത്യേതാഃ ഷഡ്ജമൂർച്ഛനാഃ ||  30|| 
അഥ മധ്യമഗ്രാമേ \-
സൗവീരീ ഹരിണാശ്ഌആ ച സ്യാത്കലോപനതാ തഥാ | 
ശുദ്ധമധ്യാ തഥാ മാർഗീ പൗരവീ ഹൃഷ്യകാ തഥാ | 
മധ്യമഗ്രാമജാ ഹ്യേതാ വിജ്ഞേയാഃ സപ്തമൂർച്ഛനാഃ ||  31|| 
അപി ച \-
ക്രമയുക്താഃ സൢഅരാഃ സപ്ത മൂർച്ഛനേത്യഭിസഞ്ജ്ഞിതാഃ | 
ഷട്പഞ്ചസൢഅരകാസ്താനാഃ ഷാഡവൗഡുവിതാശ്രയാഃ ||  32|| 
സാധാരണകൃതാശ്ചൈവ കാകലീസമലങ്കൃതാഃ | 
അന്തരസൢഅരസംയുക്താ മൂർച്ഛനാ ഗ്രാമയോർദൢഅയോഃ ||  33|| 
യഥാ \-
ഛായാസു ഭവതി ശീതം പ്രസൢഏദോ ഭവതി ചാതപസ്ഥസ്യ | 
ന ച നാഗതോ വസന്തോ ന ച നിഃശേഷഃ ശിശിരകാലഃ ||  34|| 
ഭവതശ്ചാത്ര \-
അന്തരസൢഅരസംയോഗോ നിത്യമാരോഹിസംശ്രയഃ | 
കാര്യോ ഹ്യൽപോ വിശേഷേണ നാവരോഹീ കദാചന ||  35|| 
ക്രിയമാണോഽവരോഹീ സ്യാദൽപോ വാ യദി വാ ബഹുഃ | 
ജാതിരാഗം ശ്രുതിം ചൈവ നയന്തേ തൢഅന്തരസൢഅരാഃ ||  36 ||   ഇതി|| 
ജാതീരിദാനീം വക്ഷ്യാമഃ | 
സൢഅരസാധാരണഗതാസ്തിസ്രോ ജ്ഞേയാസ്തു ജാതയഃ | 
മധ്യമാ പഞ്ചമീ ചൈവ ഷഡ്ജമധ്യാ തഥൈവ ച ||  37|| 
ആസാമംശാസ്തു വിജ്ഞേയാഃ ഷഡ്ജമധ്യമപഞ്ചമാഃ | 
യഥാ സൢഅം ദുർബലതരാ വ്യക്താ സാ പഞ്ചമീ തഥാ ||  38|| 
ജാതയോഽഷ്ടാദശേത്യേവം ബ്രഹ്മണാഭിഹിതം പുരാ | 
താസ്തൢഅഹം വർതയിഷ്യാമി ഗ്രഹാംശാദിവിഭാഗതഃ ||  39|| 
ഷാഡ്ജീ ചൈവാർഷഭീ ചൈവ ധൈവത്യഥ നിഷാദിനീ | 
ഷഡ്ജോദീച്യവതീ ചൈവ തഥാ വൈ ഷഡ്ജകൈശികീ ||  40|| 
ഷഡ്ജമധ്യാ തഥാ ചൈവ ഷഡ്ജഗ്രാമസമാശ്രയാഃ | 
അത ഊർധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി മധ്യമഗ്രാമസംശ്രിതാഃ ||  41|| 
ഗാന്ധാരീ മധ്യമാ ചൈവ ഗാന്ധാരോദീച്യവാ തഥാ | 
പഞ്ചമീ രക്തഗാന്ധാരീ തഥാ ഗാന്ധാരപഞ്ചമീ ||  42|| 
മധ്യമോദീച്യവാ ചൈവ നന്ദയന്തി തഥൈവ ച | 
കർമാരവീ ച വിജ്ഞേയാ തഥാന്ധ്രീ കൈശികീ മതാ ||  43|| 
സൢഅരസാധാരണഗതാസ്തിസ്രോ ജ്ഞേയാസ്തു ജാതയഃ | 
മധ്യമാ ഷഡ്ജമധ്യാ ച പഞ്ചമീ ചൈവ സൂരിഭിഃ ||  44|| 
ആസാമംശാസ്തു വിജ്ഞേയാഃ ഷഡ്ജമധ്യമപഞ്ചമാഃ | 
യഥാസൢഅം ദുർബലതരം വ്യത്യാസാത്ത്വത്ര പഞ്ചമീ ||  45|| 
ശുദ്ധാ വികൃതാശ്ചൈവ ഹി സമവായാജ്ജാതയസ്തു ജായന്തേ | 
പുനരേവാശുദ്ധകൃതാ ഭവന്ത്യഥൈകാദശാന്യാസ്തു ||  46|| 
താസാം യന്നിർവൃത്താഃ സൢഅരേഷ്വഥാംശേഷു ജാതിഷു ച ജാതിഃ | 
തദ്വക്ഷ്യാമി യഥാവത്സങ്ക്ഷേപേണ ക്രമേണേഹ ||  47|| 
പരസ്പരവിനിഷ്പന്നാ ജ്ഞേയാ ഹ്യേവം തു ജാതയഃ | 
പൃഥഗ്ലക്ഷണസംയുക്താ ദ്വൈഗ്രാമികാഃ സൢഅരാശ്രയാഃ ||  48|| 
ചതസ്രോ ജാതയോ നിത്യം ജ്ഞേയാഃ സപ്തസൢഅരാ ബുധൈഃ | 
ചതസ്രഃ ഷട്സൢഅരാ ജ്ഞേയാഃ സ്മൃതാഃ പഞ്ചസൢഅരാ ദശ ||  49|| 
മധ്യമോദീച്യവാ ചൈവ തഥാ വൈ ഷഡ്ജകൈശികീ | 
കാർമാരവീ ച സമ്പൂർണാ തഥാ ഗാന്ധാരപഞ്ചമീ ||  50|| 
ഷാഡ്ജ്യാന്ധ്രീ നന്ദയന്തീ ച ഗാന്ധാരോദീച്യവാ തഥാ | 
ചതസ്രഃ ഷട്സൢഅരാ ഹ്യേതാഃ ജ്ഞേയാഃ പഞ്ച സൢഅരാ ദശ ||  51|| 
നൈഷാദീ ചാർഷഭീ  ചൈവ ധൈവതീ ഷഡ്ജമധ്യമാ | 
ഷഡ്ജോദീച്യവതീ ചൈവ പഞ്ച ഷഡ്ജാശ്രിതാഃ സ്മൃതാഃ ||  52|| 
ഗാന്ധാരീ രക്തഗാന്ധാരീ മധ്യമാ പഞ്ചമീ തഥാ | 
കൈശികീ ചൈവ പഞ്ചൈതാ മധ്യമഗ്രാമസംശ്രയാഃ ||  53|| 
യാസ്താഃ സപ്തസൢഅരാ ജ്ഞേയാ യാശ്ചൈതാഃ ഷട്സൢഅരാഃ സ്മൃതാഃ | 
കദാചിത് ഷാഡവീഭൂതാഃ കദാചിച്ചൗഡുവേ മതാഃ |  54|| 
ഷഡ്ജഗ്രാമേ തു സമ്പൂർണാ വിജ്ഞേയാ ഷഡ്ജകൈശികീ | 
ഷട്സൢഅരാ ചൈവ വിജ്ഞേയാ ഷാഡ്ജീ ഗാന്ധാരയോഗതഃ |  55|| 
ഗാന്ധാരപഞ്ചമീ ചൈവ മധ്യമോദീച്യവാ തഥാ | 
പുനശ്ച ഷട്സൢഅരാ ജ്ഞേയാ ഗാന്ധാരോദീച്യവാ ബുധൈഃ |  56|| 
ആന്ധ്രീ ച നന്ദയന്തീ ച മധ്യമഗ്രാമസംശ്രയാഃ | 
ഏവമേതാ ബുധൈർജ്ഞേയാ ദൢഐഗ്രാമിക്യോഽപി ജാതയഃ ||  57|| 
അത ഊർധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി താസാമംശവികൽപനം | 
ഷട്സൢഅരാഃ സപ്തമേ ഹ്യംശേ നേഷ്യന്തേ ഷഡ്ജമധ്യമാഃ ||  58|| 
സംവാദ്യലോപാദ്ഗാന്ധാരേ തദ്വദേവ ഹി നേഷ്യതേ | 
ഗാന്ധാരീരക്തഗാന്ധാരീകൈശികീനാം തു പഞ്ചമഃ ||  59|| 
ഷഡ്ജായാം ചൈവ ഗാന്ധാരമംശകം വിദ്ധി ഷാഡവം | 
ഷാഡവം ധൈവതേ നാസ്തി ഷഡ്ജോദീച്യാമഥാംശകേ ||  60|| 
സംവാദ്യലോപാത്സപ്തൈതാഃ ഷാട്സൢഅര്യേണ വിവർജിതാഃ | 
ഗാന്ധാരീരക്തഗാന്ധാര്യോഃ ഷഡ്ജമധ്യമപഞ്ചമാഃ ||  61|| 
സപ്തമശ്ചൈവ വിജ്ഞേയോ യേഷു നൗഡുവിതം ഭവേത് | 
ദൢഔ ഷഡ്ജമധ്യമാംശോ തു ഗാന്ധാരോഽഥ നിഷാദവാൻ ||  62|| 
ഋഷഭശ്ചൈവ പഞ്ചമ്യാം കൈശിക്യാം ചൈവ ധൈവതഃ | 
ഏവം തു ദൢആദശൈവേഹ വർജ്യാഃ പഞ്ച സൢഅരാഃ സദാ ||  63|| 
താസ്ത്വനൗഡുവിതാ നിത്യം കർതവ്യാ ഹി സൢഅരാശ്രയാഃ | 
സർവസൢഅരാണാം നാശസ്തു വിഹിതസ്ത്വഥ ജാതിഷു ||  64|| 
ന മധ്യമസ്യ നാശസ്തു കർതവ്യോ ഹി കദാചന | 
സർവസൢഅരാണാം പ്രവരോ ഹ്യനാശീ മധ്യമഃ സ്മൃതഃ | 
ഗാന്ധർവകൽപേ വിഹിതഃ സാമസ്വപി ച മധ്യമഃ ||  65|| 
ദശകം ജാതിലക്ഷണം \-
ഗ്രഹാംശൗ താരമന്ദ്രൗ ച ന്യാസോഽപന്യാസ ഏവ ച | 
അൽപത്ഌഅം ച ബഹുത്വം ച ഷാഡവൗഡുവിതേ തഥാ ||  66|| 
അഥ ഗ്രഹാഃ | 
ഗ്രഹാസ്തു സർവജാതീനാമംശവത്പരികീർതിതാഃ | 
യത്പ്രവൃത്തം ഭവേദ്ഗേയമംശോ ഗ്രഹവികൽപിതഃ ||  67|| 
തത്രാംശോ നാമ \-
യസ്മിൻ ഭവതി രാഗശ്ച യസ്മാച്ചൈവ പ്രവർതതേ | 
മന്ദ്രശ്ച താരമന്ദ്രശ്ച യോഽത്യർഥം ചോപലഭ്യതേ ||  68|| 
ഗ്രഹാപന്യാസവിന്യാസസംന്യാസന്യാസഗോചരഃ | 
അനുവൃത്തശ്ച യസ്യേഹ സോംഽശഃ സ്യാദ്ദശലക്ഷണഃ ||  69|| 
പഞ്ചസൢഅരപരാ താരഗതിര്യഥാ
അംശാത്താരഗതിം വിദ്യാദാചതുർഥസൢഅരാദിഹ | 
ആ പഞ്ചമാത്പഞ്ചമാദ്വാ നാതഃപരമിഹേഷ്യതേ ||  70|| 
ത്രിധാ മന്ദ്രഗതിഃ |  അംശപരാ ന്യാസപരാ അപരന്യാസപരാ ചേതി | 
മന്ദ്രസ്ത്വംശപരോ നാസ്തി ന്യാസൗ തു ദൢഔ വ്യവസ്ഥിതൗ | 
ഗാന്ധാരന്യാസലിങ്ഗേ തു ദൃഷ്ടമാർഷഭസേവനം ||  71|| 
അഥ ന്യാസ ഏകവിംശതിസങ്ഖ്യഃ |  അങ്ഗസമാപ്തൗ ന്യാസഃ | 
തദ്വദപന്യാസോ ഹ്യങ്ഗമധ്യേ ഷട്പഞ്ചാശത്സങ്ഖ്യഃ | 
യഥാ \-
ന്യാസോഽങ്ഗസമാപ്തൗ സ ചൈകവിംശതിസങ്ഖ്യസ്തഥാ | 
16 അക്ഷരാണി ഷട്പഞ്ചാശത്സംഖ്യോഽപന്യാസോഽങ്ഗമധ്യേ ഭവേത് ||  72|| 
തത്ര പ്രഥമം വിദാരീമധ്യേ ന്യാസസൢഅരപ്രയുക്തസ്തു | 
വിവദനശീലം മുക്തൢആ സംന്യാസഃ സോഽഭിധാതവ്യഃ | 
കൃത്വാ പദാവസാനേ വിന്യാസാത്ക്ഌആപി വിന്യാസഃ ||  73|| 
തഥാ \-
അൽപതൢഏഽഥ ബഹുത്ഌഏ ബലവദബലതാ വിനിശ്ചയാദേവ | 
ജാതിസൢഅരൈസ്തു നിത്യം ജാത്യൽപതൢഅം ദൢഇവിധമേതത് ||  74|| 
സഞ്ചാരാംശേ  ബലസ്ഥാനാമൽപതൢഏ ദുർബലാസു ച | 
ന്യാസശ്ചാന്തരമാർഗസ്തു ജാതീനാം വ്യക്തികാരകഃ ||  75|| 
പഞ്ചസൢഅരമൗഡുവിതം വിജ്ഞേയം ദശവിധം പ്രയോഗജ്ഞൈഃ | 
ത്രിംശത്പ്രകാരവിഹിതം പൂർവോക്തം ലക്ഷണം ചാസ്യ ||  76|| 
ഷട്സൢഅരസ്യ പ്രയോഗോഽസ്തി തഥാ പഞ്ചസൢഅരസ്യ ച | 
ചതുഃസൢഅരപ്രയോഗോഽപി ഹ്യവകൃഷ്ടധ്രുവാസ്വിഹ ||  77|| 
ദൢഐഗ്രാമികീണാം ജാതീനാം സർവാസാമപി നിത്യശഃ | 
അംശാസ്ത്രിഷഷ്ടിർവിജ്ഞേയാസ്തേഷാം ചൈവാംശവദ് ഗ്രഹാഃ ||  78|| 
അംശഗ്രഹമിദാനീം വക്ഷ്യാമഃ |  തത്ര \-
മധ്യമോദീച്യവായാസ്തു നന്ദയന്ത്യാസ്തഥൈവ ച | 
തഥാ ഗാന്ധാരപഞ്ചമ്യാഃ പഞ്ചമോംഽശോ ഗ്രഹസ്തഥാ ||  79|| 
ധൈവത്യാശ്ച തഥാ ഹ്യംശൗ വിജ്ഞേയൗ ധൈവതർഷഭൗ | 
പഞ്ചമ്യാശ്ച തഥാ ജ്ഞേയൗ ഗ്രഹാംശൗ പഞ്ചമർഷഭൗ ||  80|| 
ഗാന്ധാരോദീച്യവായാസ്തു ഗ്രഹാംശൗ ഷഡ്ജമധ്യമൗ | 
ആർഷഭ്യാശ്ച ഗ്രഹാ അംശാ ധൈവതർഷഭസപ്തമാഃ ||  81|| 
ഗാന്ധാരശ്ച നിഷാദശ്ച ഹ്യാർഷഭശ്ച തഥാപരഃ | 
നിഷാദിന്യാസ്ത്രയോ ഹ്യേതേ ഗ്രഹാ അംശാശ്ച കീർതിതാഃ ||  82|| 
ഷഡ്ജപഞ്ചമഗാന്ധാരൈസ്ത്രിഭിരേവ പ്രകീർതിതാഃ | 
അംശൈർഗ്രഹൈസ്തഥാ ചൈവ വിജ്ഞേയാ ഷഡ്ജകൈശികീ ||  83|| 
ഷഡ്ജശ്ച മധ്യമശ്ചൈവ നിഷാദോ ധൈവതസ്തഥാ | 
ഷഡ്ജോദീച്യവതീജാതേർഗ്രഹാ അംശാശ്ച കീർതിതാഃ ||  84|| 
പഞ്ചമശ്ചാർഷഭശ്ചൈവ നിഷാദോ ധൈവതസ്തഥാ | 
കാർമാരവ്യാ ബുധൈരംശാ ഗ്രഹാശ്ച പരികീർതിതാഃ ||  85|| 
ഗാന്ധാരശ്ചാർഷഭശ്ചൈവ പഞ്ചമോഽഥ നിഷാദവാൻ | 
ചതൢഅരോംശാ ഭവന്ത്യാൻധ്ര്യാ ഗ്രഹാശ്ചൈവ തഥൈവ ഹി ||  86|| 
ഷഡ്ജശ്ചാഥർഷഭശ്ചൈവ മധ്യമഃ പഞ്ചമസ്തഥാ | 
മധ്യമായാ ഗ്രഹാ ജ്ഞേയാ അംശാശ്ചൈവ സധൈവതാഃ ||  87|| 
നിഷാദഷഡ്ജഗാന്ധാരമധ്യമാഃ പഞ്ചമസ്തഥാ | 
ഗാന്ധാരീരക്തഗാന്ധാര്യോർഗ്രഹാ അംശാഃ പ്രകീർതിതാഃ ||  88|| 
ഷഡ്ജീ ധൈവതഗാന്ധാരഷഡ്ജമധ്യമപഞ്ചമൈഃ | 
ഗ്രഹൈരംശൈശ്ച വിജ്ഞേയാ വികൃതാ സൢഅരയോഗതഃ ||  89|| 
കൈശിക്യാശ്ചാർഷഭം ഹിതൢആ ഗ്രഹാംശാഃ ഷട് സൢഅരാഃ സ്മൃതാഃ | 
സപ്തസൢഅരഗ്രഹാംശാ തു വിജ്ഞേയാ ഷഡ്ജമധ്യമാ ||  90|| 
ഏതേ ത്രിഷഷ്ടിർവിജ്ഞേയാഃ സർവാസൢഅംശാസ്തു ജാതിഷു | 
അംശവച്ച ഗ്രഹാസ്താസാം സർവാസാമേവ നിത്യശഃ ||  91|| 
സർവാസാമേവ ജാതീനാം ത്രിജാതിസ്തു ഗണഃ സ്മൃതഃ | 
തേ ച സപ്ത ഗണാ ജ്ഞേയാ വർധമാനസൢഅരാ ബുധൈഃ ||  92|| 
ഏകസൢഅരോ ദൢഇസൢഅരശ്ച ത്രിസൢഅരോഽഥ ചതുഃസൢഅരഃ | 
പഞ്ചസൢഅരശ്ചതുർഥാ സ്യാദേകധാ സപ്തഷട്സൢഅരൗ ||  93|| 
ഏതദുക്തം മയാ തൢആസാം ഗ്രഹാംശപരികൽപനം | 
പുനശ്ചൈവ പ്രവക്ഷ്യാമി ന്യാസാപന്യാസയോഗതഃ ||  94|| 
പഞ്ചാംശാ തു ഭവേത് ഷാഡ്ജീ നിഷാദർഷഭവർജിതാ | 
അപന്യാസോ ഭവേദത്ര ഗാന്ധാരഃ പഞ്ചമസ്തഥാ ||  95|| 
ന്യാസശ്ചാത്ര ഭവേത് ഷഡ്ജോ ലോപ്യഃ സപ്തമ ഏവ ച | 
ഷഡ്ജഗാന്ധാരസഞ്ചാരഃ ഷഡ്ജധൈവതയോസ്തഥാ ||  96|| 
ഷാഡവം സപ്തമോപേതമൽപൗ വൈ സപ്തമർഷഭൗ | 
ഗാന്ധാരസ്യ ച ബാഹുല്യം തൢഅത്ര കാര്യം പ്രയോക്തുഭിഃ ||  97|| 
ആർഷഭ്യാമൃഷഭസ്തൢഅംശോ നിഷാദോ ധൈവതസ്തഥാ | 
ഏത ഏവ ഹ്യപന്യാസാ ന്യാസശ്ചാപ്യൃഷഭഃ സ്മൃതഃ | 
ഷട്പഞ്ചസൢഅരതാ ചാത്ര ഷഡ്ജപഞ്ചമയോർവിനാ ||  98|| 
ധൈവത്യാം ധൈവതോ ന്യാസസ്തൢഅംശാവൃഷഭധൈവതോ | 
അപന്യാസാ ഭവന്ത്യത്ര ധൈവതാർഷഭമധ്യമാഃ ||  99|| 
ഷഡ്ജപഞ്ചമഹീനം തു പാഞ്ച്സൢഅര്യം വിധീയതേ | 
പഞ്ചമേന വിനാ ചൈവ ഷാഡവം പരികീർതിതം ||  100|| 
ആരോഹിണൗ ച തൗ കാര്യൗ ലങ്ഘനീയൗ തഥൈവ ച | 
നിഷാദശ്ചർഷഭശ്ചൈവ ഗാന്ധാരോ ബലവാംസ്തഥാ ||  101|| 
നിഷാദിന്യാം നിഷാദോംഽശോ സഗാന്ധാരർഷഭസ്തഥാ | 
ഏത ഏവ ഹ്യപന്യാസാ ന്യാസശ്ചൈവാത്ര സപ്തമഃ ||  102|| 
ധൈവത്യാ ഇവ കർതവ്യേ ഷാഡവൗഡുവിതേ തഥാ | 
തദ്വച്ച ലങ്ഘനീയൗ തു ബലവന്തൗ തഥൈവ ച ||  103|| 
അംശാസ്തു ഷഡ്ജകൈശിക്യാഃ ഷഡ്ജഗാന്ധാരപഞ്ചമാഃ | 
അപന്യാസാ ഭവന്ത്യത്ര ഷഡ്ജപഞ്ചമസപ്തമാഃ ||  104|| 
ഗാന്ധാരശ്ച ഭവേൻന്യാസോ ഹൈനസൢഅര്യം ന ചാത്ര തു | 
ദൗർബല്യം ചാത്ര കർതവ്യം ധൈവത(മധ്യമ) സ്യാർഷഭസ്യ ച ||  105|| 
ഷഡ്ജശ്ച മധ്യമശ്ചൈവ നിഷാദോ ധൈവതസ്തഥാ | 
സ്യുഃ ഷഡ്ജോദീച്യവാംശാസ്തു ന്യാസശ്ചൈവ തു മധ്യമഃ ||  106|| 
അപന്യാസോ ഭവത്യസ്യ ധൈവതഃ ഷഡ്ജ ഏവ ച | 
പരസ്പരാംശഗമനമിഷ്ടതശ്ച വിധീയതേ ||  107|| 
ഷാട്സൢഅര്യമൃഷഭാപേതം കാര്യം ഗാന്ധർവവേദിഭിഃ | 
പഞ്ചമാർഷഭഹീനം തു പാഞ്ചസൢഅര്യം തു തത്ര വൈ ||  108|| 
ഷഡ്ജശ്ചാപ്യൃഷഭശ്ചൈവ ഗാന്ധാരശ്ച ബലീ ഭവേത് | 
ഗാന്ധാരസ്യ ച ബാഹുല്യം മന്ദ്രസ്ഥാനേ വിധീയതേ ||  109|| 
സർവേംശാഃ ഷഡ്ജമധ്യായാമപന്യാസാസ്തഥൈവ ച | 
ഷഡ്ജശ്ച മധ്യമശ്ചാപി ന്യാസൗ നാര്യൗ പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  110|| 
ഗാന്ധാരസപ്തമാപേതം പാഞ്ചസൢഅര്യം വിധീയതേ | 
ഷാഡവം സപ്തമാപേതം കാര്യം ചാത്ര പ്രയോഗതഃ ||  111|| 
സർവസൢഅരാണാം സഞ്ചാര ഇഷ്ടതസ്തു വിധീയതേ | 
ഷഡ്ജഗ്രാമാശ്രിതാ ഹ്യേതാ വിജ്ഞേയാഃ സപ്ത ജാതയഃ ||  112|| 
അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി മധ്യമഗ്രാമസംശ്രയാഃ | 
ഗാന്ധാര്യാഃ പഞ്ച ഏവാംശാ ധൈവതർഷഭവർജിതാഃ ||  113|| 
ഷഡ്ജശ്ച പഞ്ചമശ്ചൈവ ഹ്യപന്യാസൗ പ്രകീർതിതൗ | 
ഗാന്ധാരശ്ച ഭവേൻന്യാസഃ ഷാഡവം ചർഷഭം വിനാ ||  114|| 
ധൈവതർഷഭയോർഹീനം തഥാ ചൗഡുവിതം ഭവേത് | 
ലങ്ഘനീയൗ ച തൗ നിത്യമാർഷഭാദ്ധൈവതം വ്രജേത് | 
വിഹിതസ്ത്വിതി ഗാന്ധാര്യാഃ സൢഅരന്യാസാംശഗോചരഃ ||  115|| 
ലക്ഷണം രക്തഗാന്ധാര്യാ ഗാന്ധാര്യാ ഏവ യത്സ്മൃതം | 
ധൈവതോ ബലവാനത്ര ദൗർബല്യം തസ്യ ലോപതഃ ||  116|| 
ഗാന്ധാരഷഡ്ജയോശ്ചാത്ര സഞ്ചാരശ്ചാർഷഭാദ്വിനാ | 
അപന്യാസസ്തഥാ ചൈവ മധ്യമസ്തു വിധീയതേ ||  117|| 
ഗാന്ധാരോദീച്യവാംശൗ തു വിജ്ഞേയൗ ഷഡ്ജമധ്യമൗ | 
പാഞ്ചസൢഅര്യം ന ചൈവാത്ര ഷാട്സൢഅര്യമൃഷഭം വിനാ ||  118|| 
കാര്യശ്ചാന്തരമാർഗശ്ച ന്യാസോപന്യാസ ഏവ ച | 
ഷഡ്ജോദീച്യവതീവത്തു പാഞ്ചസൢഅര്യേണ ജാതുചിത് ||  119|| 
മധ്യമായാ ഭവന്ത്യംശാ വിനാ ഗാന്ധാരസപ്തമൗ | 
ഏത ഏവ ഹ്യപന്യാസാ ന്യാസശ്ചൈവ തു മധ്യമഃ ||  120|| 
ഗാന്ധാരസപ്തമാപേതം പാഞ്ചസൢഅര്യം വിധീയതേ | 
ഷാഡവം ചാപ്യഗാന്ധാരം കർതവ്യം തു പ്രയോഗതഃ ||  121|| 
ഷഡ്ജമധ്യമയോശ്ചാത്ര കാര്യം ബാഹുല്യമേവ ഹി | 
ഗാന്ധാരലങ്ഘനം ചാത്ര കാര്യം നിത്യം പ്രയോക്തൃഭിഃ ||  122|| 
മധ്യമോദീച്യവാ പൂർണാ ഹ്യംശ ഏകസ്തു പഞ്ചമഃ | 
ശേഷോ വിധിസ്തു കർതവ്യോ ഗാന്ധാരോദീച്യവാം ഗതഃ ||  123|| 
ദ്വാവംശാവഥ പഞ്ചമ്യാമൃഷഭഃ പഞ്ചമസ്തഥാ | 
സ(ഋ)നിഷാദാവപന്യാസൗ ന്യാസശ്ചൈവ തു പഞ്ചമഃ ||  124|| 
മധ്യമാവത്തു കർതവ്യേ ഷാഡവൗഡുവിതേ തഥാ | 
ദൗർബല്യം ചാത്ര കർതവ്യം ഷഡ്ജഗാന്ധാരമധ്യമൈഃ ||  125|| 
കുര്യാദപ്യത്ര സഞ്ചാരം പഞ്ചമസ്യാർഷഭസ്യ ച | 
ഗാന്ധാരഗമനം ചൈവ കാര്യം ത്വൽപശ്ച (ൽപം ച)
സപ്തമഃ (മാത്) ||  126|| 
അഥ ഗാന്ധാരപഞ്ചമ്യാഃ പഞ്ചമോംഽശഃ പ്രകീർതിതഃ | 
താരഗത്യാ തു ഷഡ്ജോഽപി കദാചിൻനാതിവർതതേ ||  127|| 
ഋഷഭഃ പഞ്ചമശ്ചൈവ ഹ്യപന്യാസൗ പ്രകീർതിതൗ | 
ന്യാസശ്ചൈവ തു ഗാന്ധാരോ സാ ച പൂർണസൢഅരാ സദാ | 
പഞ്ചമ്യാ യശ്ച ഗാന്ധാര്യാഃ സഞ്ചാരഃ സ വിധീയതേ ||  128|| 
പഞ്ചമശ്ചാർഷഭശ്ചൈവ ഗാന്ധാരോഽഥ നിഷാദവാൻ | 
ചതൢആരോംഽശാ ഭവന്ത്യാൻധ്ര്യാമപന്യാസാസ്ത ഏവ ഹി ||  129|| 
ഗാന്ധാരശ്ച ഭവേൻന്യാസഃ ഷഡ്ജാപേതം തു ഷാഡവം | 
ഗാന്ധാരാർഷഭയോശ്ചാപി സഞ്ചാരസ്തു പരസ്പരം ||  130|| 
സപ്തമസ്യ ച ഷഷ്ഠസ്യ ന്യാസോ ഗത്യനുപൂർവശഃ | 
ഷഡ്ജസ്യ ലങ്ഘനം ചാത്ര നാസ്തി ചൗഡുവിതം സദാ ||  131|| 
നന്ദയന്ത്യാഃ ക്രമാൻ ന്യാസാപന്യാസാംശാഃ പ്രകീർതിതാഃ | 
ഗാന്ധാരോ മധ്യമശ്ചൈവ പഞ്ചമശ്ചൈവ നിത്യശഃ ||  132|| 
ഷഡ്ജോ ലോപ്യശ്ച ലങ്ഘ്യശ്ച നാന്ധ്രീസഞ്ചരണം ഭവേത് | 
ലങ്ഘനം ഹ്യൃഷഭസ്യാപി തച്ച മന്ദ്രഗതം സ്മൃതം ||  133|| 
താരഗത്യാ തു ഷഡ്ജസ്തു കദാചിൻനാതിവർതതേ | 
ഗാന്ധാരോ വാ ഗ്രഹഃ കാര്യസ്തഥാ ന്യാസശ്ച നിത്യശഃ ||  134|| 
കാർമാരവ്യാഃ സ്മൃതാ ഹ്യംശാ ആർഷഭഃ പഞ്ചമസ്തഥാ | 
ധൈവതശ്ച നിഷാദശ്ചാപ്യപന്യാസാസ്ത ഏവ തു | 
പഞ്ചമശ്ച ഭവേൻന്യാസോ ഹൈനസൢഅര്യം ന ചാത്ര തു ||  135|| 
ഗാന്ധാരസ്യ വിശേഷേണ സർവതോ ഗമനം ഭവേത് ||  136|| 
കൈശിക്യാസ്തു തഥാ ഹ്യംശാഃ സർവേ ചൈവാർഷഭം വിനാ | 
ഏത ഏവ ഹ്യപന്യാസാ ന്യാസൗ ഗാന്ധാരസപ്തമൗ ||  137|| 
ധൈവതേംശേ നിഷാദേ ച ന്യാസഃ പഞ്ചമ ഇഷ്യതേ | 
അപന്യാസഃ കദാചിത്തു ഋഷഭോഽപി വിധീയതേ ||  138|| 
ആർഷഭേ ഷാഡവം ചാത്ര ധൈവതർഷഭവർജിതം | 
തഥാ ചൗഡുവിതം കുര്യാദ് ബലിനൗ ചാന്ത്യപഞ്ചമൗ ||  139|| 
ദൗർബല്യമൃഷഭസ്യാത്ര ലങ്ഘനം ച വിശേഷതഃ | 
അംശവത് കൽപിതശ്ചാന്യൈഃ ഷാഡവേ തു വിധീയതേ | 
ഷഡ്ജമധ്യാവദത്രാപി സഞ്ചാരസ്തു ഭവേദിഹ ||  140|| 
ഏവമേതാ ബുധൈർജ്ഞേയാ ജാതയോ ദശലക്ഷണാഃ | 
യഥാ യസ്മിൻ രസേ യാശ്ച ഗദതോ മേ നിബോധത ||  141|| 
||  ഇതി ജാതിവികൽപാധ്യായോഽഷ്ടാവിംശഃ സമാപ്തഃ||

നാട്യശാസ്ത്രം