ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ഏകാദശഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 11) / അദ്ധ്യായം 17


ശ്രീമദ് ഭാഗവതം (മൂലം) / ഏകാദശഃ സ്കന്ധഃ (സ്കന്ധം 11) / അദ്ധ്യായം 17 

ഉദ്ധവ ഉവാച

യസ്ത്വയാഭിഹിതഃ പൂർവ്വം ധർമ്മസ്ത്വദ്ഭക്തിലക്ഷണഃ ।
വർണ്ണാശ്രമാചാരവതാം സർവ്വേഷാം ദ്വിപദാമപി  ॥ 1 ॥ 

യഥാനുഷ്ഠീയമാനേന ത്വയി ഭക്തിർന്നൃണാം ഭവേത് ।
സ്വധർമ്മേണാരവിന്ദാക്ഷ തത് സമാഖ്യാതുമർഹസി  ॥ 2 ॥ 

പുരാ കില മഹാബാഹോ ധർമ്മം പരമകം പ്രഭോ ।
യത്തേന ഹംസരൂപേണ ബ്രഹ്മണേഽഭ്യാത്ഥ മാധവ  ॥ 3 ॥ 

സ ഇദാനീം സുമഹതാ കാലേനാമിത്രകർശന ।
ന പ്രായോ ഭവിതാ മർത്ത്യലോകേ പ്രാഗനുശാസിതഃ  ॥ 4 ॥ 

വക്താ കർത്താവിതാ നാന്യോ ധർമ്മസ്യാച്യുത തേ ഭുവി ।
സഭായാമപി വൈരിഞ്ച്യാം യത്ര മൂർത്തിധരാഃ കലാഃ  ॥ 5 ॥ 

കർത്രാവിത്രാ പ്രവക്ത്രാ ച ഭവതാ മധുസൂദന ।
ത്യക്തേ മഹീതലേ ദേവ വിനഷ്ടം കഃ പ്രവക്ഷ്യതി  ॥ 6 ॥ 

തത്ത്വം നഃ സർവ്വധർമ്മജ്ഞ ധർമ്മസ്ത്വദ്ഭക്തിലക്ഷണഃ ।
യഥാ യസ്യ വിധീയേത തഥാ വർണ്ണയ മേ പ്രഭോ  ॥ 7 ॥ 

ശ്രീശുക ഉവാച

ഇത്ഥം സ്വഭൃത്യമുഖ്യേന പൃഷ്ടഃ സ ഭഗവാൻ ഹരിഃ ।
പ്രീതഃ ക്ഷേമായ മർത്ത്യാനാം ധർമ്മാനാഹ സനാതനാൻ  ॥ 8 ॥ 

ശ്രീഭഗവാനുവാച

ധർമ്മ്യ ഏഷ തവ പ്രശ്നോ നൈഃശ്രേയസകരോ നൃണാം ।
വർണ്ണാശ്രമാചാരവതാം തമുദ്ധവ നിബോധ മേ  ॥ 9 ॥ 

ആദൌ കൃതയുഗേ വർണ്ണോ നൃണാം ഹംസ ഇതി സ്മൃതഃ ।
കൃതകൃത്യാഃ പ്രജാ ജാത്യാ തസ്മാത്കൃതയുഗം വിദുഃ  ॥ 10 ॥ 

വേദഃ പ്രണവ ഏവാഗ്രേ ധർമ്മോഽഹം വൃഷരൂപധൃക് ।
ഉപാസതേ തപോനിഷ്ഠാ ഹംസം മാം മുക്തകിൽബിഷാഃ  ॥ 11 ॥ 

ത്രേതാമുഖേ മഹാഭാഗ പ്രാണാൻ മേ ഹൃദയാത്ത്രയീ ।
വിദ്യാ പ്രാദുരഭൂത്തസ്യാ അഹമാസം ത്രിവൃൻമഖഃ  ॥ 12 ॥ 

വിപ്രക്ഷത്രിയവിട് ശൂദ്രാ മുഖബാഹൂരുപാദജാഃ ।
വൈരാജാത്പുരുഷാജ്ജാതാ യ ആത്മാചാരലക്ഷണാഃ  ॥ 13 ॥ 

ഗൃഹാശ്രമോ ജഘനതോ ബ്രഹ്മചര്യം ഹൃദോ മമ ।
വക്ഷഃസ്ഥലാദ്വനേ വാസഃ ന്യാസഃശീർഷണി സംസ്ഥിതഃ  ॥ 14 ॥ 

വർണ്ണാനാമാശ്രമാണാം ച ജൻമഭൂമ്യനുസാരിണീഃ ।
ആസൻ പ്രകൃതയോ നൄണാം നീചൈർന്നീചോത്തമോത്തമാഃ  ॥ 15 ॥ 

ശമോ ദമസ്തപഃ ശൌചം സന്തോഷഃ ക്ഷാന്തിരാർജ്ജവം ।
മദ്ഭക്തിശ്ച ദയാ സത്യം ബ്രഹ്മപ്രകൃതയസ്ത്വിമാഃ  ॥ 16 ॥ 

തേജോ ബലം ധൃതിഃ ശൌര്യം തിതിക്ഷൌദാര്യമുദ്യമഃ ।
സ്ഥൈര്യം ബ്രഹ്മണ്യമൈശ്വര്യം ക്ഷത്രപ്രകൃതയസ്ത്വിമാഃ  ॥ 17 ॥ 

ആസ്തിക്യം ദാനനിഷ്ഠാ ച അദംഭോ ബ്രഹ്മസേവനം ।
അതുഷ്ടിരർത്ഥോപചയൈർവൈശ്യപ്രകൃതയസ്ത്വിമാഃ  ॥ 18 ॥ 

ശുശ്രൂഷണം ദ്വിജഗവാം ദേവാനാം ചാപ്യമായയാ ।
തത്ര ലബ്ധേന സന്തോഷഃ ശൂദ്രപ്രകൃതയസ്ത്വിമാഃ  ॥ 19 ॥ 

അശൌചമനൃതം സ്തേയം നാസ്തിക്യം ശുഷ്കവിഗ്രഹഃ ।
കാമഃ ക്രോധശ്ച തർഷശ്ച സ്വഭാവോഽന്തേവസായിനാം  ॥ 20 ॥ 

അഹിംസാ സത്യമസ്തേയമകാമക്രോധലോഭതാ ।
ഭൂതപ്രിയഹിതേഹാ ച ധർമ്മോഽയം സാർവ്വവർണ്ണികഃ  ॥ 21 ॥ 

ദ്വിതീയം പ്രാപ്യാനുപൂർവ്യാജ്ജൻമോപനയനം ദ്വിജഃ ।
വസൻ ഗുരുകുലേ ദാന്തോ ബ്രഹ്മാധീയീത ചാഹുതഃ  ॥ 22 ॥ 

മേഖലാജിനദണ്ഡാക്ഷബ്രഹ്മസൂത്രകമണ്ഡലൂൻ ।
ജടിലോഽധൌതദദ്വാസോഽരക്തപീഠഃ കുശാൻ ദധത്  ॥ 23 ॥ 

സ്നാനഭോജനഹോമേഷു ജപോച്ചാരേ ച വാഗ്യതഃ ।
നച്ഛിന്ദ്യാന്നഖരോമാണി കക്ഷോപസ്ഥഗതാന്യപി  ॥ 24 ॥ 

രേതോ നാവകിരേജ്ജാതു ബ്രഹ്മവ്രതധരഃ സ്വയം ।
അവകീർണേഽവഗാഹ്യാപ്സു യതാസുസ്ത്രിപദീം ജപേത്  ॥ 25 ॥ 

അഗ്ന്യർക്കാചാര്യഗോവിപ്രഗുരുവൃദ്ധസുരാഞ്ശുചിഃ ।
സമാഹിത ഉപാസീത സന്ധ്യേ ച യതവാഗ്ജപൻ  ॥ 26 ॥ 

ആചാര്യം മാം വിജാനീയാന്നാവൻമന്യേത കർഹിചിത് ।
ന മർത്ത്യബുദ്ധ്യാസൂയേത സർവ്വദേവമയോ ഗുരുഃ  ॥ 27 ॥ 

സായം പ്രാതരുപാനീയ ഭൈക്ഷ്യം തസ്മൈ നിവേദയേത് ।
യച്ചാന്യദപ്യനുജ്ഞാതമുപയുഞ്ജീത സംയതഃ  ॥ 28 ॥ 

ശുശ്രൂഷമാണ ആചാര്യം സദോപാസീത നീചവത് ।
യാനശയ്യാസനസ്ഥാനൈർന്നാതിദൂരേ കൃതാഞ്ജലിഃ  ॥ 29 ॥ 

ഏവംവൃത്തോ ഗുരുകുലേ വസേദ്ഭോഗവിവർജ്ജിതഃ ।
വിദ്യാ സമാപ്യതേ യാവദ്ബിഭ്രദ്വ്രതമഖണ്ഡിതം  ॥ 30 ॥ 

യദ്യസൌ ഛന്ദസാം ലോകമാരോക്ഷ്യൻ ബ്രഹ്മവിഷ്ടപം ।
ഗുരവേ വിന്യസേദ്ദേഹം സ്വാധ്യായാർത്ഥം ബൃഹദ് വ്രതഃ  ॥ 31 ॥ 

അഗ്നൌ ഗുരാവാത്മനി ച സർവ്വഭൂതേഷു മാം പരം ।
അപൃഥഗ്ദ്ധീരുപാസീത ബ്രഹ്മവർച്ചസ്വ്യകൽമഷഃ  ॥ 32 ॥ 

സ്ത്രീണാം നിരീക്ഷണസ്പർശസംലാപക്ഷ്വേലനാദികം ।
പ്രാണിനോ മിഥുനീഭൂതാനഗൃഹസ്ഥോഽഗ്രതസ്ത്യജേത്  ॥ 33 ॥ 

ശൌചമാചമനം സ്നാനം സന്ധ്യോപാസനമാർജ്ജവം ।
തീർത്ഥസേവാ ജപോഽസ്പൃശ്യാഭക്ഷ്യാസംഭാഷ്യവർജ്ജനം  ॥ 34 ॥ 

സർവ്വാശ്രമപ്രയുക്തോഽയം നിയമഃ കുലനന്ദന ।
മദ്ഭാവഃ സർവ്വഭൂതേഷു മനോവാക്കായസംയമഃ  ॥ 35 ॥ 

ഏവം ബൃഹദ് വ്രതധരോ ബ്രാഹ്മണോഽഗ്നിരിവ ജ്വലൻ ।
മദ്ഭക്തസ്തീവ്രതപസാ ദഗ്ദ്ധകർമ്മാശയോഽമലഃ  ॥ 36 ॥ 

അഥാനന്തരമാവേക്ഷ്യൻ യഥാ ജിജ്ഞാസിതാഗമഃ ।
ഗുരവേ ദക്ഷിണാം ദത്ത്വാ സ്നായാദ്ഗുർവ്വനുമോദിതഃ  ॥ 37 ॥ 

ഗൃഹം വനം വോപവിശേത്പ്രവ്രജേദ് വാ ദ്വിജോത്തമഃ ।
ആശ്രമാദാശ്രമം ഗച്ഛേന്നാന്യഥാ മത്പരശ്ചരേത്  ॥ 38 ॥ 

ഗൃഹാർത്ഥീ സദൃശീം ഭാര്യാമുദ്വഹേദജുഗുപ്സിതാം ।
യവീയസീം തു വയസാ താം സവർണ്ണാമനുക്രമാത്  ॥ 39 ॥ 

ഇജ്യാധ്യയനദാനാനി സർവ്വേഷാം ച ദ്വിജൻമനാം ।
പ്രതിഗ്രഹോഽധ്യാപനം ച ബ്രാഹ്മണസ്യൈവ യാജനം  ॥ 40 ॥ 

പ്രതിഗ്രഹം മന്യമാനസ്തപസ്തേജോയശോനുദം ।
അന്യാഭ്യാമേവ ജീവേത ശിലൈർവ്വാ ദോഷദൃക് തയോഃ  ॥ 41 ॥ 

ബ്രാഹ്മണസ്യ ഹി ദേഹോഽയം ക്ഷുദ്രകാമായ നേഷ്യതേ ।
കൃച്ഛ്രായ തപസേ ചേഹ പ്രേത്യാനന്തസുഖായ ച  ॥ 42 ॥ 

     ശിലോഞ്ഛവൃത്ത്യാ പരിതുഷ്ടചിത്തോ 
          ധർമ്മം മഹാന്തം വിരജം ജുഷാണഃ ।
     മയ്യർപ്പിതാത്മാ ഗൃഹ ഏവ തിഷ്ഠൻ 
          നാതിപ്രസക്തഃ സമുപൈതി ശാന്തിം  ॥ 43 ॥ 

സമുദ്ധരന്തി യേ വിപ്രം സീദന്തം മത്പരായണം ।
താനുദ്ധരിഷ്യേ ന ചിരാദാപദ്ഭ്യോ നൌരിവാർണ്ണവാത്  ॥ 44 ॥ 

സർവ്വാഃ സമുദ്ധരേദ് രാജാ പിതേവ വ്യസനാത്പ്രജാഃ ।
ആത്മാനമാത്മനാ ധീരോ യഥാ ഗജപതിർഗ്ഗജാൻ  ॥ 45 ॥ 

ഏവംവിധോ നരപതിർവ്വിമാനേനാർക്കവർച്ചസാ ।
വിധൂയേഹാശുഭം കൃത്സ്നമിന്ദ്രേണ സഹ മോദതേ  ॥ 46 ॥ 

സീദൻ വിപ്രോ വണിഗ് വൃത്ത്യാ പണ്യൈരേവാപദം തരേത് ।
ഖഡ്ഗേന വാഽഽപദാക്രാന്തോ ന ശ്വവൃത്ത്യാ കഥഞ്ചന  ॥ 47 ॥ 

വൈശ്യവൃത്ത്യാ തു രാജന്യോ ജീവേൻമൃഗയയാപദി ।
ചരേദ്വാ വിപ്രരൂപേണ ന ശ്വവൃത്ത്യാ കഥഞ്ചന  ॥ 48 ॥ 

ശൂദ്രവൃത്തിം ഭജേദ്വൈശ്യഃ ശൂദ്രഃ കാരുകടക്രിയാം ।
കൃച്ഛ്രാൻമുക്തോ ന ഗർഹ്യേണ വൃത്തിം ലിപ്സേത കർമ്മണാ  ॥ 49 ॥ 

വേദാധ്യായസ്വധാസ്വാഹാ ബല്യന്നാദ്യൈർ യഥോദയം ।
ദേവർഷിപിതൃഭൂതാനി മദ്രൂപാണ്യന്വഹം യജേത്  ॥ 50 ॥ 

യദൃച്ഛയോപപന്നേന ശുക്ലേനോപാർജ്ജിതേന വാ ।
ധനേനാപീഡയൻ ഭൃത്യാൻ ന്യായേനൈവാഹരേത്ക്രതൂൻ  ॥ 51 ॥ 

കുടുംബേഷു ന സജ്ജേത ന പ്രമാദ്യേത്കുടുംബ്യപി ।
വിപശ്ചിന്നശ്വരം പശ്യേദദൃഷ്ടമപി ദൃഷ്ടവത്  ॥ 52 ॥ 

പുത്രദാരാപ്തബന്ധൂനാം സംഗമഃ പാന്ഥസംഗമഃ ।
അനുദേഹം വിയന്ത്യേതേ സ്വപ്നോ നിദ്രാനുഗോ യഥാ  ॥ 53 ॥ 

ഇത്ഥം പരിമൃശൻ മുക്തോ ഗൃഹേഷ്വതിഥിവദ് വസൻ ।
ന ഗൃഹൈരനുബധ്യേത നിർമ്മമോ നിരഹങ്കൃതഃ  ॥ 54 ॥ 

കർമ്മഭിർഗൃഹമേധീയൈരിഷ്ട്വാ മാമേവ ഭക്തിമാൻ ।
തിഷ്ഠേദ്വനം വോപവിശേത്പ്രജാവാൻ വാ പരിവ്രജേത്  ॥ 55 ॥ 

യസ്ത്വാസക്തമതിർഗേഹേ പുത്രവിത്തൈഷണാതുരഃ ।
സ്ത്രൈണഃ കൃപണധീർമ്മൂഢോ മമാഹമിതി ബധ്യതേ  ॥ 56 ॥ 

അഹോ മേ പിതരൌ വൃദ്ധൌ ഭാര്യാ ബാലാത്മജാത്മജാഃ ।
അനാഥാ മാമൃതേ ദീനാഃ കഥം ജീവന്തി ദുഃഖിതാഃ  ॥ 57 ॥ 

ഏവം ഗൃഹാശയാക്ഷിപ്തഹൃദയോ മൂഢധീരയം ।
അതൃപ്തസ്താനനുധ്യായൻ മൃതോഽന്ധം വിശതേ തമഃ  ॥ 58 ॥