De civitate Dei/Liber III


I
Iam satis dictum arbitror de morum malis et animorum, quae
praecipue cauenda sunt, nihil deos falsos populo cultori suo, quo
minus eorum malorum aggere premeretur, subuenire curasse, sed potius,
ut maxime premeretur, egisse. Nunc de illis malis uideo dicendum, quae
sola isti perpeti nolunt, qualia sunt fames morbus, bellum
exspoliatio, captiuitas trucidatio, et si qua similia iam in primo
libro commemorauimus. Haec enim sola mali deputant mala, quae non
faciunt malos; nec erubescunt inter bona, quae laudant, ipsi mali esse
qui laudant, magisque stomachantur, si uillam malam habeant, quam si
uitam, quasi hoc sit hominis maximum bonum, habere bona omnia praeter
se ipsum. Sed neque talia mala, quae isti sola formidant, dii eorum,
quando ab eis libere colebantur, ne illis acciderent obstiterunt. Cum
enim uariis per diuersa temporibus ante aduentum Redemptoris nostri
innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus claudius genus
contereretur humanum, quos alios quam istos deos mundus colebat,
excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum, ubicumque
gratia diuina digni occultissimo atque iustissimo Dei iudicio fuerunt?
Verum ne nimis longum faciam, tacebo aliarum usquequaque gentium mala
grauissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar,
id est ad ipsam proprie ciuitatem et quaecumque illi terrarum uel
societate coniunctae uel condicione subiectae sunt, quae sint
perpessae ante aduentum Christi, cum iam ad eius quasi corpus rei
publicae pertinerent.

II
Primum ipsa Troia uel Ilium, unde origo est populi Romani, (neque
enim praetereundum aut dissimulandum est, quod et in primo libro
adtigi) eosdem habens deos et colens cur a Graecis uictum, captum
atque deletum est? "Priamo, inquiunt, sunt reddita Laomedontea paterna
periuria." Ergo uerum est, quod Apollo atque Neptunus eidem Laomedonti
mercennariis operibus seruierunt? Illis quippe promisisse mercedem
falsumque iurasse perhibetur. Miror Apollinem nominatum diuinatorem in
tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa
negaturus. Quamquam nec ipsum Neptunum patruum eius, fratrem Iouis,
regem maris, decuit ignarum esse futurorum. Nam hunc Homerus de stirpe
Aeneae, a cuius posteris Roma est, cum ante illam urbem conditam idem
poeta fuisse dicatur, inducit magnum aliquid diuinantem, quem etiam
nube rapuit, ut dicit, ne ab Achille occideretur,
cuperet cum uertere ab imo, quod aput Vergilium confitetur,
Structa suis manibus periurae moenia Troiae. Nescientes igitur tanti
dii, Neptunus et Apollo, Laomedontem sibi negaturum esse mercedem
structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. Videant ne
grauius sit tales deos credere quam diis talibus peierare. Hoc enim
nec ipse Homerus facile credidit, qui Neptunum quidem contra Troianos,
Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit, cum illo periurio ambos
fabula narret offensos. Si igitur fabulis credunt, erubescant talia
colere numina; si fabulis non credunt, non obtemdant Troiana periuria,
aut merentur deos periuria punisse Troiana, amasse Romana, Vnde enim
coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta ciuitate habuit etiam
eorum grandem copiam, quos manus atque lingua periurio aut sanguine
ciuili alebat? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis,
totiens populus in suffragiis uel in quibusque causis, quae apud eum
contionibus agebantur, nisi etiam peierando peccabant? Namque
corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi seruabatur antiquus, non ut
ab sceleribus metu religionis prohiberentur, sed ut periuria quoque
sceleribus ceteris adderentur.

III
Nulla itaque causa est, quare dii, quibus, ut dicunt, steterat
illud imperium, cum a Graecis praeualentibus probentur uicti, Troianis
peierantibus fingantur irati. Nec adulterio Paridis, ut rursus a
quibusdam defenduntur, ut Troiam desererent, suscensuerunt. Auctores
enim doctoresque peccatorum esse adsolent, non ultores. "Vrbem Romam,
inquit Sallustius, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio
Troiani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis uagabantur." Si ergo
adulterium Paridis uindicandum numina censuerunt, aut magis in
Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit, quia Aeneae mater
hoc fecit. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant qui in sua
socia Venere non oderant (ut alia omittam) quod cum Anchise
commiserat, ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est
indignante Menelao, illud autem concedente Vulcano? Dii enim, credo,
non zelant coniuges suas, usque adeo ut eas etiam cum hominibus
dignentur habere communes. Inridere fabulas fortassis existimor nec
grauiter agere tanti ponderis causam. Non ergo credamus, si placet,
Aenean esse Veneris filium: ecce concedo, si nec Romulum Martis. Si
autem illud, cur non et illud? An deos <fas est> hominibus feminis,
mares autem homines deabus misceri nefas? Dura uel potius non credenda
condicio, quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit, hoc in iure
suo ipsi Veneri non licere. At utrumque firmatum est auctoritate
Romana. Neque enim minus credidit recentior Caesar auiam Venerem quam
patrem antiquior Romulus Martem.

IV
Dixerit aliquis: Itane tu ista credis? Ego uero ista non
credo. Nam et uir doctissimus eorum Varro falsa haec esse, quamuis non
audacter neque fidenter, paene tamen fatetur. Sed utile esse
ciuitatibus dicit, ut se uiri fortes, etiamsi falsum sit, diis genitos
esse credant, ut eo modo animus humanus uelut diuinae stirpis fiduciam
gerens res magnas adgrediendas praesumat audacius, agat uehementius et
ob hoc impleat ipsa securitate felicius. Quae Varronis sententia
expressa, ut potui, meis uerbis cernis quam latum locum aperiat
falsitati, ut ibi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa
potuisse confingi, ubi putata sunt ciuibus etiam de ipsis diis
prodesse mendacia.

V
Sed utrum potuerit Venus ex concubitu Ancisae Aenean parere uel
Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere, in medio
relinguamus. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris
oboritur, qua quaeritur, utrum praeuaricatores angeli cum filiabus
hominum concubuerint, unde natis gigantibus, hoc est nimium grandibus
ac fortibus uiris, tunc terra completa est. Proinde ad utrumque
interim <modo> nostra disputatio referatur. Si enim uera sunt, quae
apud illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur, quo modo
possunt diis adulteria displicere hominum, quae in se ipsis
concorditer ferunt? Si autem falsa sunt, ne sic quidem possunt irasci
ueris adulteriis humanis, qui etiam falsis delectantur suis. Huc
accedit, quoniam, si illud de Marte non creditur, ut hoc quoque de
Venere non credatur, nullo diuini concubitus obtentu matris Romuli
causa defenditur. Fuit autem sacerdos illa Vestalis, et ideo dii magis
in Romanos sacrilegum illud flagitium quam in Troianos Paridis
adulterim uindicare debuerunt. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro
detectas Vestae sacerdotes uiuas etiam defodiebant, adulteras autem
feminas, quamuis aliqua damnatione, nulla tamen morte plectebant:
usque adeo grauius quae putabant adyta diuina quam humana cubilia
uindicabant.

VI
Aliud adicio, quia, si peccata hominum illis numinibus
displicerent, ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro
ignibusque donarent, magis eos contra Romanos moueret Romuli frater
occisus quam contra Troianos Graecus maritus inlusus; magis inritaret
parricidium nascentis quam regnantis adulterium ciuitatis. Nec ad
causam, quam nunc agimus, interest, utrum hoc fieri Romulus iusserit
aut Romulus fecerit, quod multi inpudentia negant, multi pudore
dubitant, multi dolore dissimulant. Nec nos itaque in ea re
diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia
demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum, non ab hostibus, non
ab alienis. Si aut perpetrauit aut imperauit hoc Romulus, magis ipse
fuit Romanorum quam Paris Troianorum caput; cur igitur Troianis iram
deorum prouocauit ille alienae coniugis raptor, et eorumdem deorum
tutelam Romanis inuitauit iste sui fratris extinctor? Si autem illud
scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit utique
uindicari, tota hoc illa ciuitas fecit, quod tota contempsit, et non
iam fratrem, sed patrem, quod est peius, occidit. Vterque enim fuit
conditor, ubi alter scelere ablatus non permissus est esse
regnator. Non est, ut arbitror, quod dicatur quid mali Troia meruerit,
ut eam dii desererent, quo posset extingui, et quid boni Roma, ut eam
dii inhabitarent, quo posset augeri; nisi quod uicti inde fugerunt et
se ad istos, quos pariter deciperent, contulerunt; immo uero et illic
manserunt ad eos more suo decipiendos, qui rursus easdem terras
habitarent, et hic easdem artem fallaciae suae magis etiam exercendo
maioribus honoribus gloriati sunt.

VII
Certe enim ciuilibus iam bellis scatentibus quid miserum
commiserat Ilium, ut a Fimbria, Marianarum partium homine pessimo,
euerteretur, multo ferocius atque crudelius quam olim a Graecis? Nam
tunc et multi inde fugerunt et multi captiuati saltem in seruitute
uixerunt; porro autem Fimbria prius edictum proposuit, ne cui
parceretur, atque urbem totam cunctosque in ea homines incendio
concremauit. Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua inritauerat
iniquitate, sed a Romanis quos sua calamitate propagauerat, diis illis
communibus ad haec repellenda nihil iuuantibus seu, quod uerum est,
nihil ualentibus. Numquid et tunc
Abscessere omnes adytis arisque relictis
Di, quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes
ruinasque reparatum? Si autem abscesserant, causam requiro, et
oppidanorum quidem quanto inuenio meliorem, tanto deteriorem
deorum. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant, ut Sullae
seruarent integram ciuitatem; hinc eos iratus incendit uel potius
penitus extinxit. Adhuc autem meliorum partium ciuilium Sulla dux
fuit, adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur; horum bonorum
initiorum nondum malos euentus habuit. Quid ergo melius ciues urbis
illius facere potuerunt, quid honestius, quid fidelius, quid Romana
parentela dignius quam meliori causae Romanorum ciuitatem seruare et
contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in
quantum exitium uerterit, adtendant defensores deorum. Deseruerint dii
adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint, ut ex eius cineribus
Roma castior naxceretur: cur et postea deseruerunt eandem ciuitatem
Romanis cognatam, non rebellantem aduersus Romam nobilem filiam, sed
iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque
seruantem, eamque delendam reliquerunt non Graecorum uiris fortibus,
sed uiro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat diis causa partium
Sullanarum, cui seruantes urbem miseri portas clauserant: cur eidem
Sullae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hic
agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium defensores? Non
ergo Ilium etiam tunc, ab eis cum desereretur, euersum est. Nam
daemones ad decipiendum semper uigilantissimi, quod potuerunt,
fecerunt. Euersis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris
solum Mineruae sub tanta ruina templi illius, ut scribit Liuius,
integrum stetisse perhibetur, non ut <diceretur>:
Di patrii, quorum semper sub numine Troia est, ad eorum laudem, sed ne
diceretur:
Excessere omnes adytis arisque relictis
Di, ad eorum defensionem. Illud enim posse permissi sunt, non unde
probarentur potentes, sed unde praesentes conuincerentur.

VIII
Diis itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem
prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos
Romae habitare solitos, quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. Vnde
ergo stetit Mineruae simulacrum? Deinde, si apud Romam erant, quando
Fimbria deleuit Ilium, fortasse aput Ilium erant, quando a Gallis ipsa
Roma capta et incensa est; sed ut sunt auditu acutissimi motuque
celerrimi, ad uocem anseris cito redierunt, ut saltem Capitolinum
collem, qui remanserat, turerentur; ceterum ad alia defendenda serus
sunt redire commoniti.

IX
Hi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuuisse creduntur,
ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas, quae bellis
patere adsolent, clauderet, eo merito scilicet, quia Romanis multa
sacra constituit. Illi uero homini pro tanto otio gratulandum fuit, si
modo id rebus salubribus scisset impendere et perniciosissima
curiositate neglaecta Deum uerum uera pietate perquirere. Nunc autem
non ei dii contulerunt illud otium, sed eum minus fortasse
decepissent, si otiosum minime repperissent. Quanto enim minus eum
occupatum inuenerunt, tanto magis ipsi occupauerunt. Nam quid ille
molitus sit et quibus artibus deos tales sibi uel illi ciuitati
consociare potuerit, Varro prodit, quod, si Domino placuerit, suo
diligentius disseretur loco. Modo autem quia de beneficiis eorum
quaestio est: magnum beneficium est pax, sed Dei ueri beneficium est,
plerumque etiam sicut sol, sicut pluuia uitaeque alia subsidia super
ingratos et nequam. Sed si hoc tam magnum bonum dii illi Romae uel
Pompilio contulerunt, cur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia
id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra, cum
instituerentur, quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum
erant, sed ut essent addebantur; postea uero iam erant, quae ut
prodessent custodiebantur. Quid ergo est, quod illi quadraginta tres
uel, ut alii uolunt, triginta et nouem anni in tam longa pace
transacti sunt regnante Numa, et postea sacris institutis diisque
ipsis, qui eisdem sacris fuerant inuitati, iam praesidibus atque
tutoribus uix post tam multos annos ab Vrbe condita usque ad Augustum
pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum,
quo belli portas Romani claudere potuerunt?

X
An respondent, quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus
bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam
grandi gloria diffamari? Idonea uero causa! Vt magnum esset imperium,
cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est
modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam
perpetuis adflictionibus peruenire, nec cum perueneris requiescere,
sed quanto grandioribus membris, tanto maioribus agitari malis? Quid
autem mali esset, ac non potius plurimum boni, si ea tempora
perdurarent, quae perstrinxit Sallustius, ubi ait: "Igitur initio
reges (nam in terris nomen imperii id primum fuit) diuersi pars
ingenium, alii corpus exercebant; etiamtum uita hominum sine
cupiditate agitabatur, sua cuique satis placebant." An ut tam multum
augeretur imperium, debuit fieri quod Vergilius dedestatur, dicens:
Deterior donec paulatim ac decolor aetas
Et belli rabies et amor successit habendi?
Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio
Romanorum est, quod inruentibus sibi inportune inimicis resistere
cogebat non auiditas adipiscendae laudis humanae, sed necessitas
tuendae salutis et libertatis. Ita sit plane. Nam "postquam res eorum,
sicut scribit ipse Sallustius, legibus moribus agris aucta satis
prospera satisque pollens uidebatur, sicut pleraque mortalium
habentur, inuidia ex opulentia orta est. Igitur reges populique
finitimi bello temptare; pauci ex amicis auxilio esse, nam ceteri metu
perculsi a periculis aberant. At Romani domi militiaeque intenti
festinare parare, alius alium hortari, hostibus obuiam ire, libertatem
patriam parentesque armis tegere. Post ubi pericula uirtute
propulerant, sociis atque amicis auxilia portabant magisque dandis
quam accipiendis beneficiis amicitias parabant."  Decenter his artibus
Roma creuit. Sed regnante Numa, ut tam longa pax esset, utrum
inruebant inprobi belloque temptabant, an nihil eorum fiebat, ut
posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur
nec armis arma obuia ferebantur: quibus modis agebatur, ut nulla pugna
superati, nullo Martio impetu territi sedarentur inimici, his modis
semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata
regnaret. Quod si in potestate non fuit, non ergo Roma pacem habuit,
quamdiu dii eorum, sed quamdiu homines finitimi circumquaque
uoluerunt, qui eam nullo bello prouocauerunt; nisi forte dii tales
etiam id homini uendere audebunt, quod alius homo uoluit siue
noluit. Interest quidem, iam uitio proprio, malas mentes quatenus
sinantur isti daemones uel terrere uel excitare; sed si semper hoc
possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum
conatum saepe aliter ageretur, semper in potestate haberent paces
bellicasque uictorias, quae semper fere per humanorum animorum motus
accidunt; quas tamen plerumque contra eorum fieri uoluntatem non solae
fabulae multa mentientes et uix ueri aliquid uel indicantes uel
significantes, sed etiam ipsa Romana confitetur historia.

XI
Neque enim aliunde Apollo ille Cumanus, cum aduersus Achiuos
regemque Aristonicum bellaretur, quadriduo fleuisse nuntiatus est; quo
prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putauissent esse
proiciendum, Cumani senes intercesserunt atque rettulerunt tale
prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento, et
quia Romanis feliciter prouenisset, ex senatus consulto eidem Apollini
suo dona missa esse testati sunt. Tunc uelut peritiores acciti
haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse
Romanis, quoniam Cumana colonia Graeca esset, suisque terris, unde
accitus esset, id est ipsi Graeciae, luctum et cladem Apollinem
significasse plorantem. Deinde mox regem Aristnicum uictum et captum
esse nuntiatum est, quem uinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc
sui lapidis etiam lacrimis indicabat. Vnde non usquequaque incongrue
quamuis fabulosis, tamen ueritati similibus mores daemonum
describuntur carminibus poetarum. Nam Camillam Diana doluit apud
Vergilium et Pallantem moriturum Hercules fleuit. Hinc fortassis et
Numa Pompilius pace abundans, sed quo donante nesciens nec requirens,
cum cogitaret otiosus, quibusnam diis tuendam Romanam salutem
regnumque committeret, nec uerum illum atque omnipotentem summum Deum
curare opinaretur ista terrena, atque recoleret Troianos deos, quos
Aeneas aduexerat, neque Troianum neque Lauiniense ab ipso Aenea
conditum regnum diu conseruare potuisse: alios prouidendos
existimauit, quos illis prioribus, qui siue cum Romulo iam Romam
transierant, siue quandoque Alba euersa fuerant transituri, uel
tamquam fugitiuis custodes adhiberet uel tamquam inualidis adiutores.

XII
Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta, quae tam
multa illic Pompilius constituerat. Nam ipsius summum templum nondum
habebat Iouis; rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricauit;
Aesculapius autem ab Epidauro ambiuit ad Romam, ut peritissimus
medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret; mater etiam
deum nescio unde a Pessinunte; indignum enim erat, ut, cum eius filius
iam colli Capitolino praesideret, adhuc ipsa in loco ignobili
latitaret. Quae tamen si omnium deorum mater est, non solum secuta est
Romam quosdam filios suos, uerum et alios praecessit etiam
secuturos. Miror sane, si ipsa peperit Cynocephalum, qui longe postea
uenit ex Aegypto. Vtrum etiam dea Febris ex illa nata sit, uiderit
Aesculapius pronepos eius; sed undecumque nata sit, non, opinor,
audebunt eam dicere ignobilem dii peregrini deam ciuem Romanam. Sub
hoc tot deorum praesidio (quos numerare quis potest, indigenas et
alienigenas, caelites terrestres, infernos marinos, fontanos
fluuiales, et, ut Varro dicit, certos atque incertos, in omnibusque
generibus deorum, sicut in animalibus, mares et feminas?) —- sub hoc
ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis
cladibus, quales ex multis paucas commemorabo, agitari adfligique
debuit. Nimis enim multos deos grandi fumo suo tamquam signo dato ad
tuitionem congregauerat, quibus templa altaria, sacrificia sacerdotes
instituendo atque paraebendo summum uerum Deum, cui uni haec rite
gesta debentur, offenderet. Et felicior quidem cum paucioribus uixit,
sed quanto maior facta est, sicut nauis nautas, tanto plures
adhibendos putauit; credo, desperans pauciores illos, sub quibus in
comparatione peioris uitae melius uixerat, non sufficere ad
opitulandum granditati suae.
Primo enim sub ipsis regibus, excepto Numa Pompilio, de quo iam supra
locutus sum, quantum malum discordiosi certaminis fuit, quod fratrem
Romuli coegit occidi!

XIII
Quo modo nec Iuno, quae cum Ioue suo iam fouebat Romanos rerum
dominos gentemque togatam, nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit
adiuuare, ut bono et aequo more coniungia mererentur, cladesque tanta
inruit huius inopiae, ut ea dolo raperent moxque compellerentur
pugnare cum soceris, ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis
conciliatae iam parentum sanguine dotarentur? At enim uicerunt in hac
conflictione Romani uicinos suos. Quantis et quam multis utrimque
uulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae uictoriae
constiterunt! Propter unum Caesarem socerum et unum generum eius
Pompeium iam mortua Caesaris filia, uxore Pompei, quanto et quam iusto
doloris instinctu Lucanus exclamat:
Bella per Emathios plus quam ciuilia campos
Iusque datum sceleri canimus.
Vicerunt ergo Romani, ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum
filiabus amplexus miserabiles extorquerunt, nec illae auderent flere
patres occisos, ne offenderent uictores maritos, quae adhuc illis
pugnantibus pro quibus facerent uota nesciebant. Talibus nuptiis
populum Romanum non Venus, sed Bellona donauit; aut fortassis Allecto
illa inferna furia iam eis fauente Iunone plus in illos habuit
licentiae, quam cum eius precibus contra Aenean fuerat
excitata. Andromacha felicius captiuata est, quam illa coniugia Romana
nupserunt. Licet seruiles, tamen post eius amplexus nullum Troianorum
Pyrrhus occidit; Romani autem soceros interficiebant in proeliis,
quorum iam filias amplexabantur in thalamis. Illa uictori subdita
dolere tantum suorum mortem potuit, non timere; illae sociatae
bellantibus parentum suorum mortes procedentibus uiris timebant,
redeuntibus dolebant, nec timorem habentes liberum nec dolorem. Nam
propter interitum ciuium propinquorum, fratrum parentum aut pie
cruciabantur, aut crudeliter laetabantur uictoriis maritorum. Huc
accedebat, quod, ut sunt alterna bellorum, aliquae parentum ferro
amiserunt uiros, aliquae utrorumque ferro et parentes et uiros. Neque
enim et apud Romanos parua fuerunt illa discrimina, si quidem ad
obsidionem quoque peruentum est ciuitatis clausisque portis se
tuebantur; quibus dolo apertis admissisque hostibus intra moenia in
ipso foro scelerata et nimis atrox inter generos socerosque pugna
commissa est, et raptores illi etiam superabantur et crebro fugientes
inter domos suas grauius foedabant pristinas, quamuis et ipsas
pudendas lugendasque uictorias. Hic tamen Romulus de suorum iam
uirtute desperans Iouem orauit ut starent, atque ille hac occasione
nomen Statoris inuenit; nec finis esset tanti mali, nisi raptae illae
laceratis crinibus emicarent et prouolutae parentibus iram eorum
iustissimam non armis uictricibus, sed supplici pietate
sedarent. Deinde Titum Tatium regem Sabinorum socium regni Romulus
ferre compulsus est, germani consortis inpatiens: sed quando et istum
diu toleraret, qui fratrem geminumque non pertulit? Vnde et ipso
interfecto, ut maior deus esset, regnum solus obtinut. Quae sunt ista
iura nuptiarum, quae inritamenta bellorum, quae foedera germanitatis
adfinitatis, societatis diuinitatis? quae postremo sub tot diis
tutoribus uita ciuitatis?  Vides quanta hinc dici et quam multa
possent, nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo in alia
festinaret.

XIV
Quid deinde post Numam sub aliis regibus? Quanto malo non solum
suo, sed etiam Romanorum in bellum Albani prouocati sunt, quia
uidelicet pax Numae tam longa uiluerat! Quam crebrae strages Romani
Albanique exercitus fuerunt et utriusque comminutio ciuitatis! Alba
namque illa, quam filius Aeneae creauit Ascanius, Romae mater propior
ipsa quam Troia, a Tullo Hostilio rege prouocata conflixit, confligens
autem et adflicta est et adflixit, donec multorum taederet pari
defectione certaminum. Tunc euentum belli de tergeminis hinc atque
inde fratribus placuit experiri: a Romanis tres Horatii, ab Albanis
autem tres Curiatii processerunt; a Curiatiis tribus Horatii duo, ab
uno autem Horatio tres Curiatii superati et extincti sunt. Ita Roma
extitit uictrix ea clade etiam in certamine extremo, ut de sex unus
rediret domum. Cui damnum in utrisque, cui luctus, nisi Aeneae stirpi
nisi Ascanii posteris, nisi proli Veneris nisi nepotibus Iouis? Nam et
hoc plus quam ciuile bellum fuit, quando filia ciuitas cum ciuitate
matre pugnauit. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae ultimae atrox
atque horrendum malum. Nam ut erant ambo populi prius amici (uicini
quippe atque cognati), uni Curiatiorum desponsata fuerat Horatiorum
soror; haec postea quam sponsi spolia in uictore fratre conspexit, ab
eodem fratre, quoniam fleuit, occisa est. Humanior huius unius feminae
quam uniuersi populi Romani mihi fuisse uidetur affectus. Illa quem
uirum iam fide media retinebat, aut forte etiam ipsum fratrem dolens,
qui eum occiderat cui sororem promiserat, puto quod non culpabiliter
fleuerit. Vnde enim aput Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet
hostem etiam sua peremptum manu? Vnde Marcellus Syracusanam ciuitatem
recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas subito
concidisse communem cogitans condicionem flendo miseratus est? Quaeso
ab humano impetremus affectu, ut femina sponsum suum a fratre suo
peremptum sine crimine fleuerit, si uiri hostes a se uictos etiam cum
laude fleuerunt. Ergo sponso a fratre inlatam mortem quando femina
illa flebat, tunc se contra matrem ciuitatem tanta strage bellasse et
tanta hinc et inde cognati cruoris effusione uicisse Roma gaudebat.
Quid mihi obtenditur nomen laudis nomenque uictoriae? Remotis
obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur, nuda pensentur,
nuda iudicentur. Causa dicatur Albae, sicut Troiae adulterium
dicebatur. Nulla talis nulla similis inuenitur; tantum ut resides
moueret Tullus in arma uiros et iam desueta triumphis Agmina. Illo
itaque uitio tantum scelus perpetratum est socialis belli atque
cognati, quod uitium Sallustius magnum transeunter adtingit. Cum enim
laudans breuiter antiquiora commemorasset tempora, quando uita hominum
sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: "Postea
uero, inquit, quam in Asia Cyrus, in Graecia Lacedaemonii et
Athenienses coepere urbes atque nationes subigere, libidinem dominandi
causam belli habere, maximam gloriam in maximo imperio putare", et
cetera quae ipse instituerat dicere. Mihi huc usque satis sit eius
uerba posuisse. Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit
humanum genus. Hac libidine Roma tunc uicta Albam se uicisse
triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat, quoniam
laudatur, inquit scriptura nostra, peccator in desideriis animae suae
et qui iniqua gerit benedicitur. Fallacia igitur tegmina et
deceptoriae dealbationes auferantur a rebus, ut sincero inspiciantur
examine. Nemo mihi dicat: Magnus ille atque ille, quia cum illo et
illo pugnauit et uicit. Pugnant etiam gladiatores, uincunt et ipsi,
habet praemia laudis et illa crudelitas; sed puto esse satius
cuiuslibet inertiae poenas luere quam ilorum armorum quaerere
gloriam. Et tamen si in harenam procederent pugnaturi inter se
gladiatores, quorum alter filius, alter esset pater, tale spectaculum
quis ferret? quis non auferret? Quo modo ergo gloriosum alterius
matris, alterius filiae ciuitatis inter se armorum potuit esse
certamen? An ideo diuersum fuit, quod harena illa non fuit, et
latiores campi non duorum gladiatorum, sed in duobus populis multorum
funeribus implebantur, nec amphitheatro cingebantur illa certamina,
sed uniuerso obri, et tunc uiuis et postris, quo usque ista fama
porrigitur, impium spectaculum praebebatur?
 
Vim tamen patiebantur studii sui dii illi praesides imperii Romani et
talium certaminum tamquam theatrici spectatores, donec Horatiorum
soror propter Curiatios tres peremptos etiam ipsa tertia ex altera
parte fraterno ferro duobus fratribus adderetur, ne minus haberet
mortium etiam Roma quae uicerat. Deinde ad fructum uictoriae Alba
subuersa est, ubi post Ilium, quod Graeci euerterunt, et post
Lauinium, ubi Aeneas regnum peregrinum atque fugituum constituerat,
tertio loco habitauerant numina illa Troiana. Sed more suo etiam inde
iam fortasse migrauerant, ideo deleta est. Discesserant uidelicet
omnes adytis arisque relictis di, quibus imperium illud
steterat. Discesserant sane ecce iam tertio, ut eis quarta Roma
prouidentissime crederetur. Displicuerat enim et Alba, ubi Amulius
expulso fratre, et Roma placuerat, ubi Romulus occiso fratre
regnauerat. Sed antequam Alba dirueretur, transfusus est, inquiunt,
populus eius in Romam, ut ex tutraque una ciuitas fieret. Esto, ita
factum sit; urbs tamen illa, Ascanii regnum et tertium domicilium
Troianorum deorum, ab urbe filia mater euersa est; ut autem belli
reliquiae ex duobus populis unum facerent, miserabile coagulum multus
ante fusus utriusque sanguis fuit. Quid iam singillatim dicam sub
ceteris regibus totiens eadem bella renouata, quae uictoriis finita
uidebantur, et tantis stragibus iterum iterumque confecta, iterum
iterumque post foedus et pacem inter soceros et generos et eorum
stirpem posterosque repetita? non paruum indicium calamitatis huius
fuit, quod portas belli nullus clausit illorum. Nullus ergo illorum
sub tot diis praesidibus in pace regnauit.

XV
Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo uiderit
adulatio fabulosa, qua perhibetur receptus in caelum; uiderint quidam
scriptores eorum, qui eum propter ferocitatem a senatu discerptum esse
dixerunt subornatumque nescio quem Iulium Proculum, qui eum sibi
apparuisse diceret eumque per se populo mandasse Romano, ut inter
numina coleretur, eoque modo populum, qui contra senatum intumescere
coeperat, repressum atque sedatum. Acciderat enim et solis defectio,
quam certa ratione sui cursus effectam imperita nesciens multitudo
meritis Romuli tribuebat. Quasi uero si luctus ille solis fuisset, non
magis ideo credi deberet occisus ipsumque scelus auersione etiam
diurni luminis indicatum; sicut re uera factum est, cum Dominus
crucifixus est crudelitate atque impietate Iudaeorum. Quam solis
obscurationem non ex canonico siderum cursu accidisse satis ostendit,
quod tunc erat pascha Iudaeorum; nam plena luna sollemniter agitur,
regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit. Satis et
Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam magis significat
esse quam factam, quando et laudans eum in libris de re publica
Scipionisque sermone: "Tantum est, inquit, consecutus, ut, cum subito
sole obscurato non comparuisset, deorum in numero conlocatus
putaretur, quam opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine
eximia uirtutis gloria." (Quod autem dicit eum subito non comparuisse,
profecto ibi intellegitur aut uiolentia tempestatis aut caedis
facionorisque secretum; nam et alii scriptores eorum defectioni solis
addunt etiam subitam tempestatem, quae profecto aut occasionem sceleri
praebuit aut Romulum ipsa consumpsit.) De tullo quippe etiam Hostilio,
qui tertius a Romulo rex fuit, qui et ipse fulmine absumptus est,
dicit in eisdem libris idem Cicero, propterea et istum non creditum in
deos receptum tali morte, quia fortasse quod erat in Romulo probatu,
id est persuasum, Romani uulgare noluerunt, id est uile facere, si hoc
et alteri facile tribueretur. Dicit etiam aperte in inuectiuis:
"Illum, qui hanc urbem condidit, Romulum ad deos immortales
beniuolentia famaque sustulimus", ut non uere factum, sed propter
merita uirtutis eius beniuole iactatum diffamatumque monstraret. In
Hortensio uero dialogo cum de solis canonicis defectionibus
loqueretur: "Vt easem, inquit, tenebras efficiat, quas efficit <in>
interitu Romuli, qui obscuratione solis est factus." Certe hic minime
timuit hominis interitum dicere, quia disputator magis quam laudator
fuit.
 
Ceteri autem reges populi Romani, excepto Numa Pompilio et Anco
Marcio, qui morbo interierunt, quam horrendos exitus habuerunt!
Tullus, ut dixi, Hostilius, uictor et euersor Albae, cum tota domo sua
fulmine concrematus est. Priscus Tarquinius per sui decessoris filios
interemptus est. Seruius Tullius generi sui Tarquinii Superbi, qui ei
successit in regnum, nefario scelere occisus est. Nec "discessere
adytis arisque relictis di" tanto in optimum illius populi regem
parricidio perpetrato, quos dicunt, ut hoc miserae Troiae facerent
eamque graecis diruendam exurendamque relinquerent, adulterio Paridis
fuisse commotos; sed insuper interfecto a se socero Tarquinius ipse
sucessit. Hunc illi dii nefarium parricidam soceri interfectione
regnantem, insuper multis bellis uictoriisque gloriantem et de
manubiis Capitolium fabricantem non abscedentes, sed praesentes
manentesque uiderunt et regem suum Iouem in illo altissimo templo, hoc
est in opere parricidae, sibi praesidere atque regnare perpessi
sunt. Neque enim adhuc innocens Capitolium struxit et postea malis
meritis Vrbe pulsus est, sed ad ipsum regnum, in quo Capitolium
fabricaret, inmanissimi sceleris perpetratione peruenit. Quod uero eum
regno Romani postea depulerunt ac secluserunt moenibus ciuitatis, non
ipsius de Lucretiae stupro, sed filii peccatum fuit illo non solum
nesciente, sed etiam absente commissum. Ardeam ciuitatem tunc
oppugnabat, pro populo Romano bellum gerebat; nescimus quid faceret,
si ad eius notitiam flagitium filii deferretur; et tamen inexplorato
iudicio eius et inexperto ei populus ademit imperium et recepto
exercitu, a quo deseri iussus est, clausis deinde portis non siuit
intrare redeuntem. At ille post bella grauissima, quibus eosdem
Romanos concitatis finitimis adtriuit, postea quam desertus ab eis
quorum fidebat auxilio regnum recipere non eualuit, in oppido Tusculo
Romae uicino quttuordecim, ut fertur, annos priuatam uitam quietus
habuit et cum uxore consenuit, optabiliore fortassis exitu quam socer
eius, generi sui facinore nec ignorante filia, sicut perhibetur,
extinctus. Nec tamen istum Tarquinium Romani crudelem aut sceleratum,
sed superbum appelauerunt, fortasse regios eius fastus alia superbia
non ferentes. Nam scelus occisi ab eo soceri optimi regis sui usque
adeo contempserunt, ut eum regem suum facerent; ubi miror, si non
scelere grauiore mercedem tantam tanto sceleri reddiderunt. Nec
"discessere adytis arisque relictis di." Nisi forte quispiam sic
defendat istos deos, ut dicat eos ideo mansisse Romae, quo possent
magis Romanos punire suppliciis quam beneficiis adiuuare, seducentes
eos uanis uictoriis et bellis grauissimis conterentes.
 
Haec fuit Romanorum uita sub regibus laudabili tempore illius rei
publicae usque ad expulsionem Tarquinii Superbi per ducentos ferme et
quadraginta et tres annos, cum illae omnes uictoriae tam multo
sanguine et tantis emptae calamitatibus uix illud imperium intra
uiginti ab Vrbe milia dilatauerint; quantum spatium absit ut saltem
alicuius Getulae ciuitatis nunc territorio comparetur.

XVI
Huic tempori adiciamus etiam tempus illud, quo usque dicit
Sallustius aequo et modesto iure agitatum, dum metus a Tarquinio et
bellum graue cum Etruria positum est. Quamdiu enim Etrusci Tarquinio
in regnum redire conanti opitulati sunt, graui bello Roma concussa
est. Ideo dicit aequo et modesto iure gestam rem publicam metu
premente, non persuadente iustitia. In quo breuissimo tempore quam
funestus ille annus fuit, quo primi consules creati sunt expulsa regia
potestate! Annum quippe suum non compleuerunt. Nam Iunius Brutus
exhonoratum eiecit Vrbe collegam Lucium Tarquinium Collatinum; deinde
mox ipse in bello cecidit mutuis cum hoste uulneribus, occisis a se
<ipso> primitus filiis suis et uxoris suae fratribus, quod eos pro
restituendo Tarquinio coniurasse cognouerat. Quod factum Vergilius
postea quam laudabiliter commemorauit, continuo clementer
exhorruit. Cum enim dixisset:
Natosque pater noua bella mouentes
Ad poenam pulchra pro libertate uocabit,
mox deinde exclamauit et ait:
Infelix, utcumque ferent ea facta minores. Quomodo libet, inquit, ea
facta posteri ferant, id est praeferant et extollant, qui filios
occidit, infelix est. Et tamquam ad consolandum infelicem subiunxit:
 
Vincit amor patriae laudumque inmensa cupido. Nonne in hoc Bruto,
quiet filios occidit et a se percusso hosti filio Tarquinii mutuo
percussus superuiuere non potuit eique potius ipse Tarquinius
superuixit, Collatini collegae uidetur innocentia uindicata, qui bonus
ciuis hoc Tarquinio pulso passus est, quod tyrannus ipse Tarquinius?
Nam et idem Brutus consanguineus Tarquinii fuisse perhibetur; sed
Collatinum uidelicet similitudo nominis pressit, quia etiam Tarquinius
uocabatur. Multaere ergo nomen, non patriam cogeretur; postremo in
eius nomine hoc uocabulum minus esset, L. Collatinus tantummodo
uocaretur. Sed ideo non amisit quod sine ullo detrimento posset
amittere, ut et honore primus consul et ciuitate bonus ciuis carere
iuberetur. Etiamne ista est gloria, Iunii Bruti detestanda iniquitas
et nihilo utilis rei publicae? Etiamne ad hanc perpetrandam "uicit
amor patriae laudumque inmensa cupido"? Iam expulso utique Tarquinio
tyranno consul cum Bruto creatus est maritus Lucretiae L. Tarquinius
Collatinus. Quam iuste populus mores in ciue, non nomen adtendit! Quam
impie Brutus collegam primae ac nouae illius potestatis, quem posset,
si hoc offendebatur, nomine tantum priuare, et patria priuauit et
honore! Haec mala facta sunt, haec aduersa acciderunt, quando in illa
re publica "aequo et modesto iure agitatum est." Lucretius quoque, qui
in locum Bruti fuerat subrogatus, morbo, antequam idem annus
terminaretur, absumptus est. Ita P. Valerius, qui successerat
Collatino, et M. Horatius, qui pro defuncto Lucretio suffectus fuerat,
annum illum funereum atque tartareum, qui consules quinque habuit,
compleuerunt, quo anno consulatus ipsius nouum honorem ac potestatem
auspicata est Romana res publica.

XVII
Tunc iam deminuto paululum metu, non quia bella conquieuerant,
sed quia non tam graui pondere urgebant, finito scilicet tempore, quo
aequo iure ac modesto agitatum est, secuta sunt quae idem Sallustius
breuiter explicat: "dein seruili imperio patres plebem exercere, de
uita atque tergo regio more consulere, agro pellere et ceteris
expertibus soli in imperio agere. Quibus saeuitiis et maxime faenore
oppressa plebes, cum assiduis bellis tributum et militiam simul
toleraret, armata montem sacrum atque Auentinum insedit, tumque
tribunos plebis et alia iura sibi parauit. Discordiarum et certaminis
utrimque finis fuit secundum bellum Punicum." Quid itaque ego tantas
moras uel scribens patiar, uel lecturis adferam? Quam misera fuerit
illa res publica, tam longa aetate per toto annos usque ad secundum
bellum Punicum bellis forinsecus inquietare non desistentibus et intus
discordiis seditionibusque ciuilibus, a Sallustio breuiter intimatum
est. Proinde uictoriae illae non solida beatorum gaudia fuerunt, sed
inania solacia miserorum et ad alia atque alia sterilia mala subeunda
inlecebrosa incitamenta minime quietorum. Nec nobis, quia hoc dicimus,
boni Romani prudentesque suscenseant: quamquam de hac re nec petendi
sint nec monendi, quando eos minime suscensuros esse certissimum
est. Neque enim grauius uel grauiora dicimus auctoribus eorum et stilo
et otio multum impares; quibus tamen ediscendis et ipsi elaborauerunt
et filios suos elaborare compellunt. Qui autem suscensent, quando me
ferrent, si ego dicerem, quod Sallustius ait? "plurimae turbae,
seditiones et ad postremum bella ciuilia orta sunt, dum pauci
potentes, quorum in gratiam plerique concesserant, sub honesto patrum
aut plebis nomine dominationes adfectabant; bonique et mali ciues
appellati, non ob merita in rem publicam, omnibus pariter corruptis,
sed uti quisque locupletissimus et iniuria ualidior, quia praesentia
defendebat, pro bono ducebatur." Porro si illi scriptores historiae ad
honestam libertatem pertinere arbitrati sunt mala ciuitatis propriae
non tacere, quam multis locis magno praeconio laudare compulsi sunt,
cum aliam ueriorem, quo ciues aeterni legendi sunt, non haberent: quid
nos facere conuenit, quorum spes quanto in Deo melior et certior,
tanto maior debet esse libertas, cum mala praesentia Christo nostro
inputant, ut infirmiores imperitioresque mentes alienentur ab ea
ciuitate, in qua sola iugiter feliciterque uiuendum est? Nec in deos
eorum horribiliora nos dicimus, quam eorum identidem auctores, quos
legunt et praedicant, quando quidem et ex ipsis quae diceremus
accepimus, et nullo modo dicere uel talia uel cuncta sufficimus.
 
Vbi ergo erant illi dii, qui propter exiguam fallacemque mundi huius
felicitatem colendi existimantur, cum Romani, quibus se colendos
mendacissima astutia uenditabant, tantis calamitatibus uexarentur? Vbi
erant, quando Valerius consul ab exulibus et seruis incensum
Capitolium cum defensaret occisus est faciliusque ipse prodesse potuit
aedi Iouis, quam illi turba tot numinum cum suo maximo atque optimo
rege, cuius templum liberauerat, subuenire? Vbi erant, quando
densissimis fatigata ciuitas seditionum malis, cum legatos Athenas
missos ad leges mutuandas paululum quieta opperiretur, graui fame
pestilentiaque uastata est? Vbi erant, quando rursus populus, cum fame
laboraret, praefectum annonae primum creauit, atque illa fame
inualescente Spurius Maelius, quia esurienti multitudini frumenta
largitus est, regni adfectati crimen incurrit et eiusdem praefecti
instantia per dictatorem, L. Quintium aetate decrepitum a Quinto
Seruilio magistro equitum cum maximo et periculosissimo tumultu
ciuitatis occisus est? Vbi erant, quando pestilentia maxima exorta
diis inutilibus populus diu multumque fatigatus noua lectisternia,
quod numquam antea fecerat, exhibenda arbitratus est? Lecti autem
sternebantur in honorem deorum, unde hoc sacrum uel potius sacrilegium
nomen accepit. Vbi erant, quando per decem continuos annos male
pugnando crebras et magnas clades apud Veios exercitus Romanus
acceperat, nisi per Furium Camillum tandem subueniretur, quem postea
ciuitas ingrata damnauit? Vbi erant, quando Galli Romam ceperunt
spoliauerunt, incenderunt caedibus impleuerunt? Vbi erant, cum illa
insignis pestilentia tam ingentem stragem dedit, qua et ille Furius
Camillus extinctus est, qui rem publicam ingratam et a Veientibus ante
defendit et de Gallis postea uindicauit? In hac pestilentia scaenicos
ludos aliam nouam pestem non corporibus Romanorum, sed, quod est multo
perniciosius, moribus intulerunt. Vbi erant, quando alia pestilentia
grauis de uenenis matronarum exorta credita est, quarum supra fidem
multarum atque nobilium mores deprehensi sunt omni pestilentia
grauiores? uel quando in Caudinas furculas a Samnitibus obsessi ambo
cum exercitu consules foedus cum eis foedum facere coacti sunt, ita ut
equitibus Romanis sescentis obsidibus datis ceteri amissis armis
aliisque spoliati priuatique tegminibus sub iugum hostium in
uestimentis singulis mitterentur? uel quando graui pestilentia ceteris
laborantibus multi etiam in exercitu icti fulmine perierunt? uel
quando item alia intolerabili pestilentia Aesculapium ab Epidauro
quasi medicum deum Roma aduocare atque adhibere compulsa est, quoniam
regem omnium Iouem, qui iam diu in Capitolio sedebat, multa stupra,
quibus adulescens uacauerat, non permiserant fortasse discere
medicinam? uel cum conspirantibus uno tempore hostibus Lucanis,
Bruttiis, Samnitibus, Etruscis et Senonibus Gallis primo ab eis legati
perempti sunt, deinde cum praetore oppressus exercitus septem tribunis
cum illo pereuntibus et militum tredecim milibus? uel quando post
longas et graues Romae seditiones, quibus ad ultimum plebs in
Ianiculum hostili diremptione secesserat, huius mali tam dira
calamitas erat, ut eius rei causa, quod in extremis periculis fieri
solebat, dictator crearetur Hortensius, qui plebe reuocata in eodem
magistratu exspirauit, quod plebe reuocata in eodem magistratu
exspirauit, quod nulli dictatori ante contigerat et quod illis diis
iam praesente Aesculapio grauius crimen fuit?
 
Tum uero tam multa bella ubique crebruerunt, ut inopia militum
proletarii illi, qui eo, quod proli gignendae uacabant, ob egestatem
militare non ualentes hoc nomen acceperant, militiae
conscriberentur. Accitus etiam a Tarentinis Pyrrhus, rex Graeciae,
tunc ingenti gloria celebratus, Romanorum hostis effectus est. Cui
sane de rerum futuro euentu consulenti satis urbane Apollo sic
ambiguum oraculum edidit, ut, e duobus quidquid accidisset, ipse
diuinus haberetur (ait enim: "Dico te, Pyrrhe, uincere posse Romanos")
atque ita, siue Pyrrhus a Romanis siue Romani a Pyrrho uincerentur,
securus fatidicus utrumlibet expectaret euentum. Quae tunc et quam
horrenda utriusque exercitus clades! In qua tamen superior Pyrrhus
extitit, ut iam posset Apollinem pro suo intellectu praedicare
diuinum, nisi proxime alio proelio Romani abscederent
superiores. Atque in tanta strage bellorum etiam pestilentia grauis
exorta est mulierum. Nam priusquam maturos partus ederent, grauidae
moriebantur. Vbi se, credo, Aesculapius excusabat, quod archiatrum,
non obstetricem profitebatur. Pecudes quoque similiter interibant, ita
ut etiam defecturum genus animalium crederetur. Quid? hiems illa
memorabilis tam incredibili inmanitate saeuiens, ut niuibus horrenda
altitudine etiam in foro per dies quadraginta manentibus Tiberis
quoque glacie duraretur, si nostris temporibus accidisset, quae isti
et quanta dixissent! Quid? illa itidem ingens pestilentia, quamdiu
saeuiit, quam multos peremit! Quae cum in annum alium multo grauius
tenderetur frustra praesente Aesculapio, aditum est ad libros
Sibyllinos. In quo genere oraculorum, sicut Cicero in libris de
diuinatione commemorat, magis interpretibus ut possunt seu uolunt
dubia coniectantibus credi solet. Tunc ergo dictum est eam esse causam
pestilentiae, quod plurimas aedes sacras multi occupatas priuatim
tenerent: sic interim a magno imperitiae uel desidiae crimine
Aesculapius liberatus est. Vnde autem a multis aedes illae fuerant
occupatae nemine prohibente, nisi quia tantae numinum turbae diu
frustra fuerat supplicatum, atque ita paulatim loca deserebantur a
cultoribus, ut tamquam uacua sine ullius offensione possent humanis
saltem usibus uindicari? Namque tunc uelut ad sedandam pestilentiam
dilegenter repetita atque reparata nisi postea eodem modo neglecta
atque usurpata latitarent, non utique magnae peritiae Varronis
tribueretur, quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata
commemorat. Sed tunc interim elegans non pestilentiae depulsio, sed
deorum excusatio procurata est.

XVIII
Iam uero Punicis bellis, cum inter utrumque imperium uictoria
diu anceps atque incerta penderet populique duo praeualidi impetus in
alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent, quot minutiora regna
contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae, quot adflictae,
quot perditae ciuitates! Quam longe lateque tot regiones terraeque
uastate sunt! Quotiens uicti hinc atque inde uictores! Quid hominum
concumptum est uel pugnantium militum uel ab armis uacantium
populorum! Quanta uis nauium marinis etiam proeliis oppressa et
diuersarum tempestatum uarietate submersa est! Si enarrare uel
commemorare conemur, nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus
historiae. Tunc magno metu perturbata Romana ciuitas ad remedia uana
et redenda currebat. Instaurati sunt ex auctoritate librorum
Sibyllinorum ludi saeculares, quorum celebritas inter centum annos
fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente
perierat. Renouarunt etiam pontifices ludos sacros inferis et ipsos
abolitos annis retrorsum melioribus. Nimirum enim, quando renouati
sunt, tanta copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat,
cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates
funereasque hinc atque inde uictorias magnos agerent ludos daemonum et
opimas epulas inferorum. Nihil sane miserabilius primo Punico bello
accidit, quam quod ita Romani uicti sunt, ut etiam Regulus ille
caperetur, cuius in primo et in altero libro mentionem fecimus, uir
plane magnus et uictor antea domitorque Poenorum, qui etiam ipsum
primum bellum Punicum confecisset, nisi auiditate nimia laudis et
gloriae duriores condiciones, quam ferre possent, fessis
Carthaginiensibus imperasset. Illius uiri et captiuitas inopinatissima
et seruitus indignissima, et iuratio fidelissima et mors crudelissima
si deos illos non cogit erubescere, uerum est quod aerii sunt et non
habent sanguinem.
 
Nec mala illo tempore grauissima intra moenia defuerunt. Nam exundante
nimis ultra morem fluuio Tiberino paene omnia urbis plana subuersa
sunt, aliis impetu quasi torrentis inpulsis, aliis uelut stagno
diuturno madefactis atque sublapsis. Istam deinde pestem ignis
perniciosior subsecutus est, qui correptis circa forum quibusque
celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit, ubi
ei ueluti uitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non
tam honoratae quam damnatae uirgines donare consuerant. Tunc uero
illic ignis non tantum uiuebat; sed etiam saeuiebat. Cuius impetu
exterritae uirgines sacra illa fatalia, quae iam tres, in quibus
fuerant, presserant ciuitates, cum ab illo incendio liberare non
possent, Metullus pontifex suae quodam modo salutis oblitus inruens ea
semiustus abripuit. Neque enim uel ipsum ignis agnouit, aut uero erat
ibi numen, quod non etiam, si fuisset, fugisset. Homo igitur potius
sacris Vestae quam illa homini prodesse potuerunt. Si autem a se ipsis
ignem non repellebant, ciuitatem, cuius salutem tueri putabantur, quid
contra illas aquas flammasque poterant adiuuare? sicut etiam res ipsa
nihil ea prorsus potuisse patefecit. Haec istis nequaquam obicerentur
a nobis, si illa sacra dicerent non tuendis his bonis temporalibus
instituta, sed significandis aeternis, et ideo, cum ea, quod
corporalia uisibiliaque essent, perire contingeret, nihil his rebus
minui, propter quas fuerant instituta, et posse ad eosdem usus denuo
reparari. Nunc uero caecitate mirabili eis sacris, quae perire possent,
fieri potuisse existimant, ut salus terrena et temporalis felicitas
ciuitatis perire non posset. Proinde cum illis etiam manentibus sacris
uel salutis contritio uel infelicitas inruisse monstratur, mutare
sententiam, quam defendere nequeunt, erubescunt.

XIX
Secundo autem Punico bello nimis longum est commemorare clades
duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium, ita ut his quoque
fatentibus, qui non tam narrare bella Romana quam Romanum imperium
laudare instituerunt, similior uicto fuerit ille qui uicit. Hannibale
quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis, Gallia
transcursa Alpibusque disruptis, tam longo circuitu auctis uiribus
cuncta uastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus inruente
quam cruenta proelia gesta sunt, quotiens Romani superati! quam multa
ad hostem oppida defecerunt, quam multa capta et oppressa! quam dirae
pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! De Cannensi autem
mirabiliter horrendo malo quid dicam, ubi Hannibal, cum esset
crudelissimus, tamen tanta inimicorum atrocissimorum caede satiatus
parci iussisse perhibetur? Vnde tres modios anulorum aureorum
Carthaginem misit, quo intellegerunt tantam in illo proelio dignitatem
cecidisse Romanam, ut facilius eam caperet mensura quam numerus, atque
hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris, quanto
infirmioris, quae sine anulis iacebat, conicienda potius quam
nuntianda putaretur. Denique tanta militum inopia secuta est, ut
Romani reos facinorum proposita inpunitate colligerent, seruitia
libertate donarent atque illis pudendus non tam suppleretur quam
institueretur exercitus. Seruis itaque, immo, ne faciamus iniuriam,
iam libertis, pro Romana re publica pugnaturis arma
defuerunt. Detracta sunt templis, tamquam Romani diis suis dicerent:
Ponite quae tam diu inaniter habuistis, ne forte aliquid utile inde
facere possint nostra mancipia, unde nostra numina facere non
potuistis. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium,
in usus publicos opes uenere priuatae, adeo unoquoque id quod habuit
conferente, ut praeter singulos anulos singulasque bullas, miserabilia
dignitatis insignia, nihil sibi auri senatus ipse, quanto magis ceteri
ordines tribusque relinquerent. Quis ferret istos, si nostris
temporibus ad hanc inopiam cogerentur, cum eos modo uix feramus,
quando pro superflua uoluptate plura donantur histrionibus, quam tunc
legionibus pro extrema salute conlata sunt?

XX
Sed in his omnibus belli Punici secundi malis nihil miserabilius
ac miserabili querella dignius quam exitium Saguntinorum fuit. Haec
quippe Hispaniae ciuitas amicissima populi Romani, dum eidem populo
fidem seruat, euersa est. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum
causas quaesiuit, quibus eos inritaret ad bellum. Saguntum ergo
ferociter obsidebat; quod ubi Romae auditum est, missi legati ad
Hannibalem, ut ab eius obsidione discederet. Contempti Carthaginem
pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio
Romam redeunt. Dum hae morae aguntur, misera illa ciuitas
opulentissima, suae rei publicae Romanaeque carissima, octauo uel nono
a Poenis mense deleta est. Cuius interitum legere, quanto magis
scribere, horroris est. Breuiter tamen eum commemorabo; ad rem quippe
quae agitur multum pertinet. Primo fame contabuit; nam etiam suorum
cadaueribus a nonnullis pasta perhibetur. Deinde omnium fessa rerum,
ne saltem captiua in manus Hannibalis perueniret, ingentem rogum
publice struxit, in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se
suosque miserunt. Hic aliquid agerent dii helluones atque nebulones,
sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium diuinationum caligine
decipientes; hic aliquid agerent, ciuitati populi Romani amicissimae
subuenirent, fidei conseruatione pereuntem perire non sinerent. Ipsi
utique medii praefuerunt, cum Romanae rei publicae interiecto foedere
copulata est. Custodiens itaque fideliter, quod ipsis praesidibus
placito iunxerat, fide uinxerat, iuratione constrinxerat, a perfido
obsessa oppressa consumpta est. Si ipsi dii tempestate atque
fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt
longeque miserunt: tunc primum tale aliquid facerent. Audeo quippe
dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus, ne
Romanis frangerent fidem, et nullam opem tunc habentibus quam pro
ipsis Romanis, qui pro se pugnabant atque aduersus Hannibalem opulenti
erant, potuisse tempestate saeuire. Si ergo tutores essent Romanae
felicitatis et gloriae, tam graue ab ea crimen Saguntinae calamitatis
auerterent; nunc uero quam stulte creditur, diis illis defensoribus
Romam uictore Hannibale non perisse, qui Saguntinae urbi non
potuerunt, ne pro eius periret amicitia, subuenire! Si Saguntinorum
Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide euangelica
pateretur, quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset sed
tamen si pro fide euangelica excidium pateretur: ea spe pateretur, qua
in Christum crediderat, non mercede breuissimi temporis, sed
aeternitatis interminae. Pro istis autem diis, qui propterea coli
perhibentur, propterea colendi requiruntur, ut harum labentium atque
transeuntium rerum felicitas tuta sit, quid nobis defensores et
excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt, nisi quod de
illo Regulo extincto? Hoc quippe interest, quod ille unus homo, haec
tota ciuitas; utriusque tamen interitus causa conseruatio fidei
fuit. Propter hanc enim ad hostes et redire ille uoluit, et noluit
ista transire. Conseruata ergo prouocat deorum iram fides? an possunt
et diis propitiis perire non solum quique homines, uerum etiam
integrae ciuitates? Vtrum uolunt, eligant. Si enim fidei seruatae
irascuntur illi dii, quaerant perfidos, a quibus colantur; si autem
etiam illis propitiis multis grauibusque cruciatibus adflicti interire
homines ciuitatesque possunt, nullo fructu felicitatis huius
coluntur. Desinant igitur suscensere, qui sacris deorum suorum
perditis se infelices esse factos putant. Possent enim illis non solum
manentibus, uerum etiam fauentibus non sicut modo de miseria
murmurare, sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter
etiam penitus interire.

XXI
Porro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense, quando
Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos
(multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans), eodem ipso ergo
tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae
Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi, tam
exitiosi, tam periculosi praeclarus mirabilisque confector, uictor
Hannibalis domitorque Carthaginis, cuius ab adulescentia uita
describitur diis dedita templisque nutrita, inimicorum accusationibus
cessit carensque patria, quam sua uirtute saluam et liberam reddidit,
in oppido Linternensi egit reliquam compleuitque uitam, post insignem
suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio, ita ut iussisse
perhebeatur, ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret. Deinde
tunc primum per Gneum Manlium proconsulem de Gallograecis triumphantem
Asiatica luxuria Romam omni hoste peior inrepsit. Tunc enim primum
lecti aerati et pretiosa stragula uisa perhibentur; tunc inductae in
conuiuia psaltriae et alia licentiosa nequitia. Sed nunc de his malis,
quae intolerabiliter homines patiuntur, non de his, quae libenter
faciunt, dicere institui. Vnde illud magis, quod de Scipione
commemoraui, quod cedens inimicis extra patriam, quam liberauit,
mortuus est, ad praesentem pertinet disputationem, quod ei Romana
numina, a quorum templis auertit Hannibalem, non reddiderunt uicem,
quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. Sed quia
Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse, propterea hoc de
Asiana luxuria commemorandum putaui, ut intellegatur etiam illud a
Sallustio in comparationem aliorum temporum dictum, quibus temporibus
peiores utique in grauissimis discordiis mores fuerunt. Nam tunc, id
est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense, lata est etiam
lex illa Voconia, ne quis heredem feminam faceret, nec unicam
filiam. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit, ignoro. Verum
tamen toto illo interuallo duorum bellorum Punicorum tolerabilior
infelicitas fuit. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus, sed
uictoriis consolabatur; domi autem nullae, sicut alias, discordiae
saeuiebant. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis, qui
ob hoc etiam ipse Africani cognomen inuenit, aemula imperii Romani ab
stirpe deleta est, ac deinde tantis malorum aggeribus oppressa Romana
res publica, ut prosperitate ac securitate rerum, unde nimium
corruptis moribus mala illa congesta sunt, plus nocuisse monstretur
tam cito euersa, quam prius nocuerunt tam diu aduersa Carthago. Hoc
toto tempore usque ad Caesarem Augustum, qui uidetur non adhuc uel
ipsorum opinione gloriosam, sed contentiosam et exitiosam et plane iam
eneruem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad
regale arbitrium cuncta reuocasse et quasi morbida uetustate conlapsam
ueluti instaurasse ac renouasse rem publicam; toto ergo isto tempore
omitto ex aliis atque aliis causis etiam atque etiam bellicas clades
et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum; uolauerant enim
pulli de cauea et Mancino consuli, ut aiunt, augurium malum fecerant;
quasi per tot annos, quibus illa exigua ciuitas Romanum circum sessa
exercitum adflixerat ipsique Romanae rei publicae terrori esse iam
coeperat, alii contra eam alio augurio processerunt.

XXII
Sed haec, inquam, omitto, quamuis illud nequaquam tacuerim,
quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes ciues Romanos
atque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi iussit;
et factum est. Quam illa miserabilis rerum facies erat, subito
quemque, ubicumque fuisset inuentus, in agro in uia in oppido, in domo
in uico in foro, in templo in lecto in conuiuio inopinate atque impie
fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium, quae lacrimae spectantium,
fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non
solum uidendi nefarias illas caedes domi suae, uerum, etiam
perpetrandi, ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis
uultibus ad hostile negotium in pace peragendum, mutuis dicam omnino
uulneribus, cum percussus in corpore et percussor in animo feriretur!
Num et isti omnes auguria contempserant? Num deos et domesticos et
publicos, cum de sedibus suis ad illam inremeabilem peregrinationem
profecti sunt, quos consulerent, non habebant? Hoc si ita est, non
habent cur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur; olim
Romani haec uana contemnunt. Si autem consuluerunt, respondeatur, quid
ista profuerunt, quando per humanas dumtaxat leges nemine prohibente
licuerunt.

XXIII
Sed iam illa mala breuiter, quantum possumus, commemoremus,
quae quanto interiora, tanto miseriora exstiterunt: discordiae ciuiles
uel potius inciuiles, nec iam seditiones, sed etiam ipsa bella urbana,
ubi tantus sanguis effusus est, ubi partium studia non contionum
dissensionibus uariisque uocibus in alterutrum, sed plane iam ferro
armisque saeuiebant; bella socialia, bella seruilia, bella ciuilia
quantum Romanum cruorem fuderunt, quantam Italiae uastationem
desertionemque fecerunt! Namque antequam se aduersus Romam sociale
Latium commoueret, cuncta animalia humanis usibus subdita, canes equi,
asini boues, et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt,
subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera
uagabantur et omnem non solum aliorum, uerum etiam dominorum
auersabantur accessum, non sine exitio uel periculo audentis, si quis
de proximo urgeret. Quanti mali signum fuit, si hoc signum fuit, quod
tantum malum fuit, si etiam signum fuit! Hoc si nostris temporibus
accidisset, rabidiores istos quam sua illi animalia pateremur.

XXIV
Initium autem ciuilium malorum fuit seditiones Gracchorum
agrariis legibus excitatae. Volebant enim agros populo diuidere, quos
nobilitas perperam possidebat. Sed iam uetustam iniquitatem audere
conuellere periculosissimum, immo uero, ut res ipsa docuit,
perniciosissimum fuit. Quae funera facta sunt, cum prior Gracchus
occisus est! quae etiam, cum alius frater eius non longo interposito
tempore? Neque enim legibus et ordine potestatum, sed turbis
armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. Post Gracchi
alterius interfectionem Lucius Opimius consul, qui aduersus eum intra
Vrbem arma commouerat eoque cum sociis oppresso et extincto ingentem
ciuium stragem fecerat, cum quaestionem haberet iam iudiciaria
inquisitione ceteros persequens, tria milia hominum occidisse
perhebetur. Ex quo intellegi potest, quantam multitudinem mortium
habere potuerit turbidus conflictus armorum, quando tantam habuit
iudiciorum uelut examinata cognitio. Percussor Gracchi ipsius caput,
quantum graue erat, tanto auri pondere consuli uendidit; haec enim
pactio caedem praecesserat. In qua etiam occisus est cum liberis
Marcus Fuluius consularis.

XXV
Eleganti sane senatus consulto eo ipso loco, ubi funereus
tumultus ille commissus est, ubi tot ciues ordinis cuiusque
ceciderunt, aedes Concordiae facta est, ut Gracchorum poenae testis
contionantium oculos feriret memoriamque compungeret. Sed hoc quid
aliud fuit quam inrisio deorum, illi deae templum construere, quae si
esset in ciuitate, non tantis dissensionibus dilacerata conrueret?
Nisi forte sceleris huius rea Concordia, quia deseruerat animos
ciuium, meruit in illa aede tamquam in carcere includi. Cur enim, si
rebus gestis congruere uoluerunt, non ibi potius aedem Discordiae
fabricarunt? An ulla ratio redditur, cur Concordia dea sit, et
Discordia dea non sit, ut secundum Labeonis distinctionem bona sit
ista, illa uero mala? Nec ipse aliud secutus uidetur quam quod
aduertit Romae etiam Febri, sicut Saluti, templum constitutum. Eo modo
igitur non solum Concordiae, uerum etiam Discordiae constitui
debuit. Periculose itaque Romani tam mala dea irata uiuere uoluerunt
nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione
sumpsisse. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat inuitata, trium
dearum litem aurei mali suppositione commenta est; unde rixa numinum
et Venus uictrix, et rapta Helena et Troia deleta. Quapropter, si
forte indignata, quod inter deos in Vrbe nullum templum habere meruit,
ideo iam turbabat tantis tumultibus ciuitatem, quanto atrocius potuit
inritari, cum in loco illius caedis, hoc est in loco sui operis,
aduersariae suae constitutam aedem uideret! Haec uana ridentibus nobis
illi docti sapientesque stomachantur, et tamen numinum bonorum
malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaque non
exeunt, siue praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem
Bellonamque praetulerint, quibus antiqua fana fecerunt, siue et istas
coluerint, cum sic eos discedente Concordia Discordia saeuiens usque
ad ciuilia bella perduxerit.

XXVI
Praeclarum uero seditionis obstaculum aedem Concordiae, testem
caedis suppliciique Gracchorum, contionantibus opponendam
putarunt. Quantum ex hoc profecerint, indicant secuta
peiora. Laborarunt enim deinceps contionatores non exemplum deuitare
Gracchorum, sed superare propositum, Lucius Saturninus tribunus plebis
et Gaius Seruilius praetor et multo post Marcus Drusus, quorum omnium
seditionibus caedes primo iam tunc grauissimae, deinde socialia bella
exarserunt, quibus Italia uehementer adflicta et ad uastitatem
mirabilem desertionemque perducta est. Bellum deinde seruile successit
et bella ciuilia. Quae proelia commissa sunt, quid sanguinis fusum, ut
omnes fere Italae gentes, quibus Romanum maxime praepollebat imperium,
tamquam saeua barbaries domarentur! Iam ex paucissimis, hoc est minus
quam septuaginta, gladiatoribus quem ad modum bellum seruile
contractum sit, ad quantum numerum et quam acrem ferocemque
peruenerit, quos ille numerus imperatores populi Romani superauerit,
quas et quo modo ciuitates regionesque, uastauerit, uix qui historiam
conscripserunt satis explicare potuerunt. Neque id solum fuit seruile
bellum, sed et Macedoniam prouinciam prius seruitia depopulata sunt et
deinde Siciliam oramque maritimam. Quanta etiam et quam horrenda
commiserint primo latrocinia, deinde ualida bella piratarum, quis pro
magnitudine rerum ualeat eloqui?

XXVII
Cum uero Marius ciuili sanguine iam cruentus multis aduersarum
sibi partium peremptis uictus Vrbe profugisset, uix paululum
respirante ciuitate, ut uerbis Tullianis utar, "superauit postea Cinna
cum Mario. Tum uero clarissimis uiris interfectis lumina ciuitatis
extincta sunt. Vltus est huius uictoriae crudelitatem postea Sulla, ne
dici quidem opus est quanta deminutione ciuium et quanta calamitate
rei publicae." De hac enim uindicta, quae perniciosior fuit, quam si
scelera quae puniebantur inpunita relinquerentur, ait et Lucanus:
Excessit medicina modum nimiumque secuta est,
Qua morbi duxere manum. Periere nocentes;
Sed cum iam soli possent superesse nocentes. Illo bello Mariano atque
Sullano exceptis his, qui foris in acie ceciderunt, in ipsa quoque
Vrbe cadaueribus uici plateae fora theatra templa completa sunt, ut
difficile iudicaretur, quando uictores plus funerum ediderint, utrum
prius ut uincerent, an postea quia uicissent; cum primum uictoria
mariana, quando de exilio se ipse restituit, exceptis passim quaque
uersum caedibus factis caput Octauii consulis poneretur in rostris,
Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis, duo Crassi pater et
filius in conspectu mutuo mactarentur, Baebius et Numitorius unco
tracti sparsis uisceribus interirent, Catulus hausto ueneno se manibus
inimicorum subtraheret, Merula flamen Dialis praecisis uenis Ioui
etiam suo sanguine litaret. In ipsius autem Marii oculis continuo
feriebantur, quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset.

XXVIII
Sullana uero uictoria secuta, huius uidelicet uindex
crudelitatis, post tantum sanguinem ciuium, quo fuso fuerat comparata,
finito iam bello inimicitiis uiuentibus crudelius in pace grassata
est. Iam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes
additae fuerant aliae grauiores a Mario iuuene atque Carbone earundem
partium Marianarum, qui Sulla imminente non solum uictoriam, uerum
etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus
impleuerunt. Nam praeter stragem late per diuersa diffusam obsesso
etiam senatu de ipsa curia, tamquam de carcere, producebantur ad
gladium. Mucius Scaeuola pontifex, quoniam nihil apud Romanos templo
Vestae sanctius habebatur, aram ipsam amplexus occisus est, ignemque
illum, qui perpetua uirginum cura semper ardebat, suo paene sanguine
extinxit. Vrbem deinde Sulla uictor intrauit, qui in uilla publica non
iam bello, sed ipsa pace saeuiente septem milia deditorum (unde utique
inermia) non pugnando, sed iubendo prostrauerat. In Vrbe autem tota
quem uellet Sullanus quisque feriebat, unde tot funera numerari omnino
non poterant, donec Sullae suggereretur sinendos esse aliquos uiuere,
ut essent quibus possent imperare qui uicerant. Tunc iam cohibita quae
hac atque illac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi, tabula
illa cum magna gratulatione proposita est, quae hominum ex utroque
ordine splendido, equestri scilicet atque senatorio, occidendorum ac
proscribendorum duo milia continebat. Contristabat numerus, sed
consolabatur modus; nec quia tot cadebant tantum erat maeroris,
quantum laetitiae quia ceteri non timebant. Sed in quibus dam eorum,
qui mori iussi erant, etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas
genera mortium exquisita congemuit. Quendam enim sine ferro laniantium
manus diripuerunt, inmanius homines hominem uiuum, quam bestiae solent
discerpere cadauer abiectum. Alius oculis effossis et particulatim
membris amputatis in tantis cruciatibus diu uiuere uel potius diu mori
coactus est. Subhastatae sunt etiam, tamquam uillae, quaedam nobiles
ciuitates; una uero, uelut unus reus duci iuberetur, sic tota iussa
est trucidari. Haec facta sunt in pace post bellum, non ut
acceleraretur obtinenda uictoria, sed ne contemneretur obtenta. Pax
cum bello de crudelitate certauit et uicit. Illud enim prostrauit
armatos, ista nudatos. Bellum rat, ut qui feriebatur, si posset,
feriret; pax autem, non ut qui euaserat uiueret, sed ut moriens non
repugnaret.

XXIX
Quae rabies exterarum gentium, quae saeuitia barbarorum huic de
ciuibus uictoriae ciuium comparari potest? Quid Roma funestius
taetrius amariusque uidit, utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum
inruptionem an Marii et Sullae aliorumque in eorum partibus uirorum
clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli
quidem trucidauerunt senatum, quidquid eius in Vrbe tota praeter arcem
Capitolinam, quae sola utcumque defensa est, reperire potuerunt; sed
in illo colle constitutis auro uitam saltem uendiderunt, quam etsi
ferro rapere non possent, possent tamen obsidione consumere: Gothi
uero tam multis senatoribus pepercerunt, ut magis mirum sit quod
aliquos peremerunt. At uero Sulla uiuo adhuc Mario ipsum Capitolium,
quod a Gallis tutum fuit, ad decernendas caedes uictor insedit, et cum
fuga Marius lapsus esset ferocior cruentiorque rediturus, iste in
Capitolio per senatus etiam consultum multos uita rebusque priuauit:
Marianis autem partibus Sulla absente quid sanctum cui parcerent fuit,
quando Mucio ciui senatori pontifici aram ipsam, ubi erant ut aiunt
fata Romana, miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Sullana
porro tabula illa postrema, ut omittamus alias innumerabiles mortes,
plures iugulauit senatores, quam Gothi uel spoliare potuerunt.

XXX
Quia igitur fronte quo corde, qua inpudentia qua insipientia uel
potius amentia illa diis suis non inputant, et haec nostro inputant
Christo? Crudelia bella ciuilia, omnibus bellis hostilibus, auctoribus
etiam eorum fatentibus, amariora, quibus illa res publica nec
adflicta, sed omnino perdita iudicata est, longe ante aduentum Christi
exorta sunt, et sceleratarum concatenatione causarum a bello Mariano
atque Sullano ad bella Sertorii et Catilinae (quorum a Sulla fuerat
ille proscriptus, ille nutritus), inde ad Lepidi et Catuli bellum
(quorum alter gesta Sullana rescindere, alter defendere cupiebat),
inde ad Pompei et Caesaris (quorum Pompeius sectator Sullae fuerat
eiusque potentiam uel aequauerat uel iam etiam superauerat; Caesar
autem Pompei potentiam non ferebat, sed quia non habebat, quam tamen
illo victo interfectoque transcendit), hinc ad alium Caesarem, qui
post Augustus appellatus est, peruenerunt, quo imperante natus est
Christus. Nam et ipse Augustus cum multis gessit bella ciuilia, et in
eis etiam multi clarissimi uiri perierunt, inter quos et Cicero,
disertus ille artifex regendae rei publicae. Pompei quippe uictorem
Gaium Caesarem, qui uictoriam ciuilem clementer exercuit suisque
aduersariis uitam dignitatemque donauit, tamquam regni adpetitorem
quorundam nobilium coniuratio senatorum uelut pro rei publicae
libertate in ipsa curia trucidauit. Huius deinde potentiam multum
moribus dispar uitiisque omnibus inquinatus atque corruptus adfectare
uidebatur Antonius, cui uehementer pro eadem illa uelut patriae
libertate Cicero resistebat. Tunc emerserat mirabilis indolis
adulescens ille alius Caesar, illius Gai Caesaris filius adoptiuus,
qui, ut dixi, postea est appellatus Augustus. Huic adulescenti
Caesari, ut eius potentia contra Antonium nutriretur, Cicero fauebat,
sperans eum depulsa et oppressa Antonii dominatione instauraturum rei
publicae libertatem, usque adeo caecus atque inprouidus futurorum, ut
ille ipse iuuenis, cuius dignitatem ac potestatem fouebat, et eundem
Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione
permitteret et ipsam libertatem rei publicae, pro qua multum ille
clamauerat, dicioni propriae subiugaret.

XXXI
Deos suos accusent de tantis malis, qui Christo nostro ingrati
sunt de tantis bonis. Certe quando illa mala fiebant, calebant arae
numinum Sabaeo thure sertisque recentibus halabant, clarebant
sacerdotia, fana renidebant, sacrificabatur ludebatur furebatur in
templis, quando passim tantu ciuium sanguis a ciuibus non modo in
ceteris locis, uerum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. Non
elegit templum, quo confugeret Tullius, quia frustra elegerat
Mucius. Hi uero qui multo indignius insultant temporibus Christianis,
aut ad loca Christo dicatissima confugerunt, aut illuc eos ut uiuerent
etiam ipsi barbari deduxerunt. Illud scio et hoc mecum, quisquis sine
studio partium iudicat, facillime agnoscit (ut omittam cetera quae
multa commemoraui et alia multo plura quae commemorae longum putaui):
si humanum genus ante bella Punica Christianam reciperet disciplinam
et consequeretur rerum tanta uastatio, quanta illis bellis Europam
Africamque contriuit, nullus talium, quales nunc patimur, nisi
Christianae religioni mala illa tribuisset. Multo autem minus eorum
uoces tolerarentur, quantum adtinet ad Romanos, si Christianae
religionis receptionem et diffamationem uel inruptio <illa> Gallorum
uel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio uel, quod cuncta mala
praecedit, bella illa ciuilia sequerentur. Mala etiam alia, quae usque
adeo incredibiliter acciderunt, ut inter prodigia numerarentur, si
Christianis temporibus accidissent, quibus ea nisi Christianis
hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa, quae magis
fuerunt mira quam noxia, boues locutos, infantes nondum natos de
uteris matrum quaedam uerba clamasse, uolasse serpentes, feminas et
gallinas et homines in masculinum secum fuisse conuersas et cetera
huius modi, quae in eorum libris non fabulosis, sed historicis, seu
uera seu falsa sint, non inferunt hominibus perniciem, sed
stuporem. Sed cum pluit terra, cum pluit creta, cum pluit lapidibus
(non ut grando appellari solet hoc nomine, sed omnino lapidibus), haec
profecto etiam grauiter laedere potuerunt. Legimus apud eos Aetnaeis
ignibus ab ipso montis uertice usque ad litus proximum decurrentibus
ita mare ferbuisse, ut rupes urerentur, ut pices nauium
soluerentur. Hoc utique non leuiter noxium fuit, quamuis
incredibiliter mirum. Eodem rursus aestu ignium tanta ui fauillae
scripserunt oppletam esse Siciliam, ut Catinensis urbis tecta obruta
et pressa dirueret; qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni
tributum ei relaxauere Romani. Lucustarum etiam in Africa multitudinem
prodigii similem fuisse, cum iam esset populi Romani prouincia,
litteris mandauerunt; consumptis enim fructibus foliisque lignorum
ingenti atque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam; qua
mortua redditaque litoribus atque hinc aere corrupto tantam ortam
pestilentiam, ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia
perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis. Tunc
Vticae ex triginta milibus iuniorum, quae ibi erant, decem milia
remansisse confirmant. Talis itaque uanitas, qualem ferimus eique
respondere compellimur, quid horum non Christianae religioni
tribueret, si temporibus Christianis uideret? Et tamen diis suis ista
non tribuunt, quorum cultum ideo requirunt, ne ista uel minora
patiantur, cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur.