Contra Academicos


LIBER PRIMUS
[1.1.1] O utinam, Romaniane, hominem sibi aptum ita uicissim uirtus
fortunae repugnanti posset auferre, ut ab ea sibi auferri neminem
patitur, iam tibi profecto iniecisset manus, suique iuris te esse
proclamans, et in bonorum certissimorum possessionem traducens ne
prosperis quidem casibus seruire permitteret. sed quoniam ita
comparatum est siue pro meritis nostris siue pro necessitate naturae,
ut diuinum animum mortalibus inhaerentem nequaquam sapientiae portus
accipiat, ubi neque aduersante fortunae flatu neque secundante
moueatur, nisi eo illum ipsa uel secunda uel quasi aduersa perducat,
nihil pro te nobis aliud quam uota restant, quibus ab illo cui haec
curae sunt deo, si possumus, impetremus, ut te tibi reddat -- ita enim
facile reddet et nobis -- sinatque mentem illam tuam quae
respirationem iam diu parturit, aliquando in auras uerae libertatis
emergere. Etenim fortasse quae uulgo fortuna nominatur occulto quodam
ordine regitur nihilque aliud in rebus casum uocamus, nisi cuius ratio
et causa secreta est, nihilque seu commodi seu incommodi contingit in
parte, quod non conueniat et congruat uniuerso.  Quam sententiam
uberrimarum doctrinarum oraculis editam remotamque longissime ab
intellectu profanorum se demonstraturam ueris amatoribus suis ad quam
te inuito philosophia pollicetur. Quam ob rem cum tibi tuo animo
indigna multa accidunt, ne te ipse contemnas. Nam si diuina
prouidentia pertenditur usque ad nos, quod minime dubitandum est, mihi
crede, sic tecum agi oportet, ut agitur. Nam cum tanta quantam semper
admiror indole tua ab ineunte adulescentia adhuc infirmo rationis
atque lapsante uestigio humanam uitam errorum omnium plenissimam
ingredereris, excepit te circumfluentia diuitiarum, quae illam aetatem
atque animum, quae pulchra et honesta uidebantur, auide sequentem
inlecebrosis coeperat absorbere gurgitibus, nisi inde te fortunae illi
flatus, qui putantur aduersi, eripuissent paene mergentem.

[1.1.2] An uero si edentem te munera ursorum et numquam ibi antea uisa
spectacula ciuibus nostris theatricus plausus semper prosperrimus
accepisset, si stultorum hominum, quorum inmensa turba est, conflatis
et consentientibus uocibus ferreris ad caelum, si nemo tibi esse
auderet inimicus, si municipales tabulae te non solum ciuium sed etiam
uicinorum patronum aere signarent, conlocarentur statuae, influerent
honores adderentur etiam potestates, quae municipalem habitum
supercrescerent, conuiuiis cotidianis mensae opimae struerentur, quod
cuique esset necesse, quod cuiusque etiam deliciae sitirent,
indubitanter peteret, indubitanter hauriret multa etiam non petentibus
funderentur, resque ipsa familiaris diligenter a tuis fideliterque
administrata idoneam se tantis sumptibus paratamque praeberet, tu
interea uiueres in aedificiorum exquisitissimis molibus, in nitore
balnearum, in tesseris, quas honestas non respuit in uenatibus in
conuiuiis, in ore clientium, in ore ciuium, in ore denique populorum
humanissimus liberalissimus mundissimus fortunatissimus iactareris
quisquam tibi, Romaniane, beatae alterius uitae, quae sola beata est,
quisquam quaeso mentionem facere auderet?  Quisquam tibi persuadere
posset non solum te felicem non esse sed eo maxime miserum, quo tibi
minime uidereris? Nunc uero quam te breuiter admonendum tot et tanta
quae pertulisti aduersa fecerunt. Non enim tibi alienis exemplis
persuadendum est, quam fluxa et fragilia et plena calamitatum sint
omnia, quae bona mortales putant, cum ita ex aliqua parte bene
expertus sis, ut ex te caeteris persuadere possimus.

[1.1.3] Illud ergo, illud tuum, quo semper decora et honesta
desiderasti, quo te liberalem magis quam diuitem esse maluisti, quo
numquam concupisti esse potentior quam iustior, numquam aduersitatibus
improbitatibusque cessisti, illud ipsum inquam, quod in te diuinum
nescio quo uitae huius somno uternoque sopitum est, uariis illis
durisque iactationibus secreta prouidentia excitare decreuit. Euigila,
euigila, oro te; multum, mihi crede, gratulaberis, quid paene nullis
prosperitatibus, quibus tenentur incauti, mundi huius tibi dona
blandita sunt, quae me ipsum capere moliebantur cotidie ista
cantantem, nisi me pectoris dolor uentosam professionem abicere et in
philosophiae gremium confugere coegisset. Ipsa me nunc in otio, quod
uehementer optauimus, nutrit ac fouet, ipsa me penitus ab illa
superstitione, in quam te mecum praecipitem dederam, liberauit.  Ipsa
enim docet et uere docet nihil omnino colendum esse totumque contemni
oportere quicquid mortalibus oculis cernitur, quicquid ullus sensus
attingit. Ipsa uerissimum et secretissimum deum perspicue se
demonstraturam promittit et iam iamque quasi per lucidas nubes
ostentare dignatur.

[1.1.4] In hac mecum studiosissime uiuit noster Licentius. ad eam
totus a iuuenalibus inlecebris uoluptatibusque conuersus est ita, ut
eum non temere patri audeam imitandum proponere. Philosophia est enim,
a cuius uberibus se nulla aetas queretur excludi. Ad quam auiudius
retinendam et hauriendam quo te incitarem, quamuis tuam sitim bene
nouerim, gustum tamen mittere uolui. Quod tibi suauissimum et, ut ita
dicam, inductorium fore peto, ne frustra sperauerim. Nam disputationem
quam inter se Trygetius et Licentius habuerunt, relatam in litteras
tibi misi.  Illum enim quoque adulescentem quasi ad detergendum
fastidium disciplinarum aliquantum sibi usurpasset militia, ita nobis
magnarum honestarumque artium ardentissimum edacissimumque restituit.
pauculis igitur diebus transactis posteaquam in agro uiuere coepimus,
cum eos ad studia hortans atque animans ultra quam optaueram paratos
et prorsus inhiantes uiderem, uolui temptare pro aetate quid possent,
praesertim cum Hortensius liber Ciceronis iam eos ex magna parte
conciliasse philosophiae uideretur.  Adhibito itaque notario, ne aurae
laborem nostrum discerperent, nihil perire permisi. Sane in hoc libro
res et sententias illorum, mea uero et Alypii etiam uerba lecturus es.

[1.2.5] Cum igitur omnes hortatu meo unum in locum ad hoc congregati
essemus, ubi oportunum uisum est: Numquidnam dubitatis, inquam, uerum
nos scire oportere? -Minime, ait Trygetius caeterique se uultu ipso
approbasse significauerunt. -Quid, si, inquam, etiam non conprehenso
uero beati esse possumus, necessariam ueri conprehensionem
arbitramini? -Hic Alypius: Huius quaestionis, inquit, iudicem me
tutius puto, cum enim iter mihi in urbem sit constitutum, oportet me
onere alicuius suscipiendae partis releuari, simul quod facilius
iudicis partes quam cuiusquam defensiorlis cuipiam delegare possum.
Quare dehinc pro alterutra parte ne a me quicquam expectetis.  -Quod
ei cum concessum esset ab omnibus et ego rogationem repetissem: Beati
certe, inquit Trygetius, esse uolumus, et si ad hanc rem possumus
absque ueritate peruenire, quaerenda nobis ueritas non est. -Quid hoc
ipsum? inquam; existimatisne beatos nos esse posse etiam non inuenta
ueritate? -Tunc Licentius: Possumus, inquit, si uerum quaeramus. -Hic
cum ego caeterorum sententiam nutu flagitassem: Mouet me, inquit
Nauigius, quod a Licentio dictum est. Potest enim fortasse hoc ipsum
esse beate uiuere, in ueritatis inquisitione uiuere. -Defini ergo, ait
Trygetius, quid sit beata uita, ut ex eo colligam quid respondere
conueniat. -Quid censes, inquam, esse aliud beate uiuere nisi secundum
id quod in homine optimum est uiuere?  -Temere, inquit, uerba non
fundam; nam id ipsum optimum quid sit, definiendum mihi abs te puto.
-Quis, inquam, dubitauerit nihil esse aliud hominis optimum quam eam
partem animi, cui dominanti optemperare conuenit caetera quaeque in
homine sunt? Haec autem, ne aliam postules definitionem, mens aut
ratio dici potest. Quod si tibi non uidetur, quaere quomodo ipse
definias uel beatam uitam uel hominis optimum. -Adsentior, inquit.

[1.2.6] Quid ergo? ut ad propositum, inquam, redeamus, uideturne tibi
non inuento uero beate posse uiui, si tantum quaeratur? -Repeto,
inquit, sententiam illam meam minime uidetur. -Vos, inquam, quid
opinamini? -Tum Licentius: Mihi prorsus, inquit, uidetur, nam maiores
nostri, quos sapientes beatosque accepimus, eo solo, quod uerum
quaerebant, bene beateque uixerunt.  -Ago gratias, inquam, quod cum
Alypio me iudicem fecistis, cui, fateor, inuidere iam coeperam.
Quoniam igitur alteri uestrum uidetur beatam uitam sola inuestigatione
ueritatis, alteri non nisi inuentione posse contingere, Nauigius autem
paulo ante ostendit in tuam, Licenti, partem se uelle transire,
magnopere specto, quales sententiarum uestrarum patroni esse possitis.
Res enim magna est et diligenti discussione dignissima.  -Si res magna
est, ait Licentius, magnos uiros desiderat. -Noli quaerere, inquam,
praesertim in hac uilla, quod ubiuis gentium reperire difficile est,
et potius explica, cur id quod abs te non temere, ut opinor, prolatum
est et qua tibi ratione uideatur. Nam et maximae res cum a paruis
quaeruntur, magnos eos solent efficere.

[1.3.7] Quoniam te, inquit, uideo magno opere nos urgere, ut aduersum
inuicem disputemus, quod te utiliter uelle confido, quaero, cur beatus
esse non possit qui uerum quaerit, etiamsi minime inueniat. -Quia
beatum, inquit Trygetius, uolumus esse perfectum in omnibus sapientem.
Qui autem adhuc quaerit, perfectus non est. Hunc igitur quomodo
asseras beatum omnino non uideo. -Et ille: Potest apud te uiuere,
inquit auctoritas maiorum?  -Non omnium, inquit Trygetius.  -Quorum
tandem? -Ille: Eorum scilicet, qui sapientes fuerunt. -Tum Licentius:
Carneades, inquit, tibi sapiens non uidetur? -Ego, ait, Graecus non
sum; nescio Carneades iste qui fuerit. -Quid, inquit Licentius, de
illo nostro Cicerone quid tandem existimas? -Hic cum diu tacuisset:
Sapiens fuit, inquit. -Et ille: Ergo eius de hac re sententia habet
apud te aliquid ponderis? -Habet, inquit. -Accipe igitur quae sit; nam
eam tibi excidisse arbitror. Placuit enim Ciceroni nostro beatum esse,
qui ueritatem inuestigat, etiamsi ad eius inuentionem non ualeat
peruenire. -Ubi hoc, inquit, Cicero dixit? -Et Licentius: Quis ignorat
eum adfirmasse uehementer nihil ab homine percipi posse nihilque
remanere sapienti nisi diligentissimam inquisitionem ueritatis,
propterea quia, si incertis rebus esset assensus, etiamsi fortasse
uerae forent, liberari errore non posset, quae maxima est culpa
sapientis? Quam ob rem si et sapientem necessario beatum esse
credendum est et ueritatis sola inquisitio perfectum sapientiae munus
est, quid dubitamus existimare beatam uitam etiam per se ipsa
inuestigatione ueritatis posse contingere?

[1.3.8] Tum ille: Licetne tandem ad ea, quae temere concessa sunt,
rursum redire? -Hic ego: Illi hoc non solent concedere, inquam, quos
ad disputandum non inueniendi ueri cupiditas sed ingenii iactantia
puerilis inpellit.  Itaque apud me, praesertim cum adhuc nutriendi
educandique sitis, non solum conceditur sed etiam in praeceptis
habeatis uolo ad ea uos discutienda redire oportere, quae
concesseritis incautius. -Et Licentius: Non paruum in philosophia
profectum puto, inquit, cum in conparatione recti uerique inueniendi
contemnitur a disputante uictoria. Itaque libenter obsequor praeceptis
et sententiae tuae et Trygetium ad id, quod temere se concessisse
arbitratur -- res enim mei iuris est -- redire permitto. -Tum Alypius:
Suscepti a me officii nondum partes esse uosmetipsi mecum
recognoscitis. Sed quoniam iam dudum disposita profectio interrumpere
me conpellit, pro meo quoque munere gemina tam sibi potestatem
palticeps mecum iudicii non renuet usque in reditum meum; uideo enim
hoc uestrum certamen longius progressurum. -Et cum discessit: Quid,
inquit Licentius, temere concesseras? profer. -Et ille: Temere dedi,
inquit, Ciceronem fuisse sapientem. -Ergone Cicero sapiens non fuit, a
quo in latina lingua philosophia et inchoata est et perfecta?  -Etsi
concedam, inquit, esse sapientem, non omnia tamen eius probo. -Atqui
oportet multa eius alia refellas, ut non inpudenter hoc, de quo
agitur, improbare uidearis. -Quid, si hoc solum non recte illum
sensisse adfirmare paratus sum? Vestra, ut opinor, nihil interest,
nisi cuius ponderis ad id quod uolo adserendum rationes adferam.
-Perge, inquit ille.  -Quid enim, inquit, audeam contra eum, qui se
Ciceronis aduersarium profitetur?

[1.3.9] Hic Trygetius: Volo attendas, ait, tu iudex noster, quem ad
modum superius beatam uitam definieris; dixisti namque eum beatum
esse, qui secundum eam partem animi uiuit, quam caeteris conuenit
imperare. Tu autem, Licenti, uolo uel nunc mihi concedas -- iam enim
Iibertate, in quam maxime nos uindicaturam se philosophia pollicetur,
iugum illud auctoritatis excussi -- perfectum non esse, qui adhuc
ueritatem requirat. -Tum ille post diuturnum silentium: Non concedo,
inquit. -Et Trygetius: Cur quaeso?  explica. Istic sum enim et aueo
audire, quo pacto possit et perfectus homo esse et adhuc quaerere
ueritatem. -Hic ille: Qui ad finem, inquit, non peruenit, fateor, quod
perfectus non sit. Veritatem autem illam solum deum nosse arbitror aut
forte hominis animam, cum hoc corpus, hoc est tenebrosum carcerem,
dereliquerit. Hominis autem finis est perfecte quaerere ueritatem;
perfectum enim quaerimus, sed tamen hominem. -Et Trygetius: Non igitur
potest beatus esse homo.  Quomodo enim, cum id quod magnopere
concupiscit adsequi nequeat?  Potest autem homo beate uiuere, si
quidem potest secundum eam partem animi uiuere, quam dominari in
homine fas est. Potest igitur uerum inuenire. Aut colligat se et non
concupiscat uerum, ne, cum id adsequi non potuerit, necessario miser
sit. -At hoc ipsum est beatum hominis, ait ille, perfecte quaerere
ueritatem; hoc enim est peruenire ad finem, ultra quem non potest
progredi. Quisquis ergo minus instanter quam oportet ueritatem
quaerit, is ad finem hominis non peruenit; quisquis autem tantum,
quantum homo potest ac debet, dat operam inueniendae ueritati, etiamsi
eam non inueniat, beatus est; totum enim facit, quod ut faciat, ita
natus est. Inuentio autem si defuerit, id deerit quod natura non
dedit. Postremo cum hominem necesse sit aut beatum esse aut miserum,
nonne dementis est eum, qui dies noctesque quantum potest instat
inuestigandae ueritati, miserum dicere? Beatus igitur erit. Deinde
illa definitio mihi, ut arbitror, uberius suffragatur; nam si beatus
est, sicuti est, qui secundum eam partem animi uiuit, quam regnare
caeteris conuenit, et haec pars ratio dicitur, quaero, utrum non
secundum rationem uiuat qui quaerit perfecte ueritatem. Quod si
absurdum est, quid dubitamus beatum hominem dicere sola ipsa
inquisitione ueritatis?

[1.4.10] Mihi, ait ille, nec secundum rationem uiuere nec beatus
omnino quisquis errat uidetur. Errat autem omnis, qui semper quaerit
nec inuenit. Unde tibi unum e duobus monstrandum est, aut errantem
beatum esse posse aut eum, qui quod quaerit numquam inuenit, non
errare.  -Hic ille: Beatus errare non potest. Et cum diu siluisset:
Non autem errat, inquit, cum quaerit, quia ut non erret quaerit. -Et
Trygetius: Ut non erret quidem, inquit, quaerit, sed errat, cum minime
inuenit.  Ita autem tibi profuturum putasti, quod errare non uult,
quasi nemo erret inuitus aut quisquam omnino erret nisi inuitus. -Tum
ego, cum ille diu cunctaretur quid responderet: Definiendum uobis est,
inquam, quid sit error. facilius enim eius fines potestis uidere, in
quem iam penitus ingressi estis. -Ego, inquit Licentius, definire
aliquid idoneus non sum, quamuis errorem definire sit facilius quam
finire. -Ego, ait ille, definiam, quod mihi facillimum est non
ingenio, sed causa optima. Nam errare est utique semper quaerere,
numquam inuenire. -Ego, inquit Licentius, si uel istam definitionem
facile possem refellere, iam dudum causae meae non defuissem. Sed
quoniam aut res ipsa per se ardua est aut ita mihi apparet, peto a
uobis, ut usque in crastinam lucem quaestio differatur, si nihil hodie
quod respondeam reperire potuero, cum id sedulo mecum ipse uoluam.
-Quod cum concedendum putarem non renuentibus caeteris, deambulatum
ire surreximus nobisque inter nos multa uariaque sermocinantibus ille
in cogitatione defixus fuit. Quod cum frustra esse sensisset relaxare
animum maluit et nostro se miscere sermoni. Postea cum
aduesperasceret, in eundem conflictum redierant; sed modum imposui
persuasique, ut in alium diem differri paterentur. Inde ad balneas.

[1.4.11] Postridie autem cum consedissemus: Proferte, inquam, quod
heri coeperatis. -Tum Licentius: Distuleramus, inquit, disputationem,
nisi fallor, rogatu meo cum erroris definitio difficillima mihi esset.
-Hic plane, inquam, non erras, quod ut tibi omen sit ad reliqua,
libenter optauerim. -Audi ergo inquit, quod heri etiam, nisi
intercessisses, protulissem. Error mihi uidetur esse falsi pro uero
approbatio. In quem nullo pacto incidit, qui ueritatem quaerendam
semper existimat; falsum enim probare non potest, qui probat nihil;
non igitur potest errare. Beatus autem esse facillime potest; nam ne
longius abeam, si nobis ipsis, ut heri licuit, cotidie uiuere liceret,
nihil mihi occurrit, cur nos beatos appellare dubitaremus.  Viximus
enim magna mentis tranquillitate ab omni corporis labe animum
uindicantes et a cupiditatium facibus longissime remoti, dantes,
quantum homini licet, operam rationi, hoc est secundum diuinam illam
partem animi uiuentes, quam beatam esse uitam hesterna inter nos
definitione conuenit; atqui, ut opinor, nihil inuenimus, sed
tantummodo quaesiuimus ueritatem. Potest igitur sola inquisitione
ueritatis, etiamsi eam inuenire minime possit, homini beata uita
contingere. Nam definitio tua uide quanta facilitate excludatur
notione communi. Etenim errare esse dixisti semper quaerere et numquam
inuenire. Quid, si quisquam nihil quaerat et interrogatus uerbi
gratia, utrumnam modo dies sit, temere statimque noctem esse opinetur
atque respondeat, nonne tibi uidetur errare? Hoc igitur erroris genus
uel immanissimum non conplexa est definitio tua. Quid, si etiam non
errantes conplexa est, potestne definitio ulla esse uitiosior? Nam si
quis Alexandriam quaerat et ad eam recto pergat itinere, non opinor
potes eum errantem uocare. Quid, si eandem uiam uariis impeditus
causis longo agat tempore et in ea morte praeueniatur, nonne et semper
quaesiuit et numquam inuenit nec errauit tamen? -Non, inquit ille,
semper quaesiuit.

[1.4.12] Recte dicis, ait Licentius, et bene admones. Inde enim
prorsus nihil ad rem pertinet definitio tua; non enim ego beatum esse
dixi, qui semper quaerat ueritatem. Quod ne fieri quidem potest, primo
quia non semper homo est, deinde quia non ex quo tempore incipit esse
homo, ex eo iam potest aetate impediente uerum quaerere. Aut si semper
id putas dicendum, si nihil temporis, quo iam quaerere potest, perire
patitur, rursus tibi Alexandriam redeundum est. Fac enim quemquam, ex
quo tempore iter agere uel aetate uel negotio sinitur, pergere
occipere illam uiam atque, ut supra dixi, cum deuiet nusquam, antequam
perueniat, tamen uita excedere, multum profecto errabis, si tibi
errasse iste uidebitur, quamuis omni quo potuit tempore nec quaerere
desierit nec inuenire potuerit quo pergebat. Quam ob rem si et mea
descriptio uera et secundum eam non errat ille, qui perfecte quaerit,
quamuis non inueniat ueritatem, beatusque est ob eam rem, quod
secundum rationem uiuit, tua uero definitio et frustrata est et, si
non esset, nihil eam curare deberem, si ex eo solum, quod ego
definiui, satis causa firmata est, cur quaeso nondum est ista inter
nos quaestio dissoluta?

[1.5.13] Hic Trygetius: Dasne, inquit, sapientiam rectam uiam esse
uitae? -Do, inquit, sine dubio; sed tamen uolo mihi sapientiam
definias, ut sciam, utrum quae mihi eadem tibi esse uideatur. -Et
ille: Parum tibi, ait, uidetur definita hoc ipso, quod nunc
interrogatus es? etiam quod uolui concessisti. Si enim non fallor,
recta uia uitae sapientia nominatur. -Tum Licentius: Nihil mihi tam
ridiculum quam ista definitio uidetur, inquit.  -Fortasse, ait ille;
pedetemtim tamen quaeso, ut ratio praeueniat risum tuum. nihil enim
est foedius risu inrisione dignissimo.  -Quid enim, ait ille, nonne
fateris uitae mortem esse contrariam?  -Fateor, ait. -Mihi igitur,
inquit ille, uia uitae nulla magis uidetur quam ea, qua quisque
pergit, ne in mortem incidat. -Adsentiebatur Trygetius. -Ergo si
uiator quispiam deuerticulum uitans, quod a latronibus obsideri
audierit, recta ire pergat atque ita euadat interitum, nonne et uiam
uitae et rectam secutus est? Et eam sapientiam nominat nemo? Quomodo
igitur omnis recta uitae uia sapientia est? Concessi enim esse, sed
non solam. -Definitio autem nihil conplecti debuit, quod esset
alienum. Itaque rursus defini, si placet: quid tibi uidetur esse
sapientia?

[1.5.14] Diu ille tacuit; deinde: En, inquit, iterum definio, si hoc
tu numquam finire statuisti. Sapientia est uia recta, quae ad
ueritatem ducat.  -Similiter et hoc, inquit ille, refellitur; nam cum
apud Vergilium Aeneae dictum est a matre: "perge modo et, qua te ducit
uia, dirige gressum": sequens hanc uiam ad id, quod dictum erat, id
est ad uerum peruenit. Contende, si placet, ubi pedem ille incedens
posuit sapientiam posse dici; quamquam stulte prorsus istam
descriptionem tuam conor effringere; nam causam meam nulla plus
adiuuat. Etenim sapientiam non ipsam ueritatem, sed uiam, quae ad eam
ducat, esse dixisti. Quisquis ergo hac utitur uia, sapientia profecto
utitur, et qui sapientia utitur, sapiens sit necesse est; sapiens
igitur erit ille, qui perfecte quaesierit uentatem, etiamsi ad eam
nondum peruenerit. Nam uia, quae ducit ad ueritatem, nulla, uti
opinior, intellegitur melius quam diligens inquisitio ueritatis. Hac
igitur sola uia utens iam iste sapiens erit. Et nemo sapiens miser;
omnis autem homo aut miser aut beatus: beatum igitur faciet non tantum
inuentio, sed ipsa per se inuestigatio ueritatis.

[1.5.15] Tum ille arridens: Merito mihi, inquit, ista contingunt, dum
aduersario in re non necessaria fidenter assentior; quasi uero ego sim
magnus definitor aut quicquam in disputando magis superuacaneum puto.
Quis enim modus erit, si ego rursus uelim definiri abs te aliquid et
rursus eiusdem definitionis uerba et consequentium item singillatim
omnia fingens, quod nihil intellegam, definiri flagitem?  Nam quid
planissimum non meo iure definiri cogam, si iure a me sapientiae
definitio postulatur? Cuius enim uerbi in animis nostris aperti natura
esse uoluit quam sapientiae? sed nescio quo modo, cum mentis nostrae
ueluti portum notio ipsa reliquerit et uerborum sibi quasi uela
tetenderit, occurrent statim calumniarum mille naufragia. Quam ob rem
aut definitio sapientiae ne requiratur aut iudex noster in eius
patrocinium dignetur descendere. -Tum ego, cum iam stilum nox
impediret et quasi de integro magnum quiddam disserendum uiderem
oboriri, in alium diem distuli. Nam disputare coeperamus sole iam in
occasum declinante diesque paene totus cum in rebus rusticis
ordinandis tum in recensione primi libri Vergilii peractus fuit

[1.6.16] Deinde mox ut inluxit -- ita enim res erant pridie
constitutae, ut largum esset otium -- statim peragendum negotium
susceptum est. Tum ego: Heri postulasti, inquam, Trygeti, ut a iudicis
munere ad sapientiae patrocinium descenderem, quasi uero quemquam in
sermone uestro aduersarium sapientia pateretur aut ullo defendente ita
laboraret, ut maius implorare deberet auxilium. Nam neque inter uos
aliud quaerendum natum est quam quid sit sapientia --in quo eam
uestrum neuter oppugnat, quia uterque desiderat -- neque si tu in
definienda sapientia defecisse te putas, propterea reliqua defensione
sententiae tuae tibi deserenda est. Itaque a me nihil aliud habebis
quam definitionem sapientiae, quae nec mea nec noua est, sed et
priscorum hominum et quam uos miror non recordari. Non enim nunc primo
auditis sapientiam esse rerum humanarum diuinarumque scientiam

[1.6.17] Hic Licentius, quem post istam definitionem diu putabam
quaesiturum esse quod diceret, subiecit statim: Cur ergo non, quaeso,
sapientem uocamus flagitiosissimum illum hominem, quem ipsi bene
nouimus per innumera scorta solere dissolui, Albicerium dico illum,
qui apud Karthaginem multos annos consulentibus mira quaedam et certa
respondit? Innumerabilia commemorare possem, nisi et apud eos
loquerer, qui experti sunt, et paucis nunc satis sit ad id quod uolo.
Nonne cochlearium -- mihi autem dicebat -- cum domi non inueniretur,
tuo iussu percontatus non solum quid quaereretur uerum etiam
nominatim, cuius res esset et ubi lateret, citissime uerissimeque
respondit? Item me praesente -- omitto illud, quod in eo quod
rogabatur nihil omnino falsus est, sed cum puer qui nummos ferebat,
certam eorum partem, cum ad eum pergeremus, furatus esset, omnes sibi
numerari iussit coegitque illum ante oculos nostros quos abstulerat
reddere, priusquam omnino ipse aut eosdem nummos uidisset aut quantum
sibi allatum fuerit audisset e nobis.

[1.6.18] Quid, quod doctissimum et clarissimumuirum Flaccianum mirari
solitum esse abs te accepimus, qui cum de fundo emendo esset locutus,
ad illum diuinum rem ita detulit, ut quid egisset, si potis esset,
ediceret? Atque ille statim non modo negotii genus sed etiam, in quo
ille uehementer clamabat admirans, ipsum fundi nomen pronuntiauit, cum
ita esset absurdum, ut uix eius Flaccianus ipse meminisset. Iam illud
sine stupore animi non queo dicere, quod amico nostro, discipulo tuo,
sese uolenti exagitare flagitantique insolenter, ut diceret, quid
secum ipse tacitus uolueret, Vergilii uersum eum cogitare respondit.
Cum ille obstupefactus negare non posset, perrexit quaerere, quisnam
uersus esset; nec Albicerius, qui grammatici scholam uix transiens
uidisset aliquando, uersum ipsum securus et garrulus canere dubitauit.
Num igitur aut res humanae non erant, de quibus ille consulebatur, aut
sine rerum diuinarum scientia tam certa consulentibus et uera
respondit? At utrumque absurdum est. Nam et humanae res nihil sunt
aliud quam res hominum, ut argentum nummi fundus postremo ipsa etiam
cogitatio, et res diuinas quis non recte arbitretur esse, per quas
homini diuinatio ipsa contingit?  sapiens ergo fuit Albicerius, si
sapientiam rerum humanarum diuinarumque scientiam illa definitione
concedimus.

[1.7.19] Hic ego: Primo, inquam, scientiam non appello, in qua ille,
qui eam profitetur, aliquando fallitur. Scientia enim non solum
conprehensis sed ita conprehensis rebus constat, ut neque in ea
quisquam errare nec quibuslibet aduersantibus inpulsus nutare debeat.
Unde uerissime a quibusdam philosophis dicitur in nullo eam posse nisi
in sapiente inueniri, qui non modo perfectum habere debet id, quod
tuetur ac sequitur, uerum etiam inconcussum tenere. Scimus autem
illum, quem commemorasti, multa saepe false dixisse, quod non solum
aliis mihi referentibus comperi sed praesens aliquando ipse percepi.
Eumne igitur scientem uocem, cum saepe falsa dixerit, quem non
uocarem, si cunctanter uera dixisset? Hoc me de aruspicibus et de
auguribus et de his omnibus, qui sidera consulunt, et de coniectoribus
dixisse putatote aut aliquem ex hoc genere hominum proferte si
potestis, qui consultus numquam de responsis suis dubitauerit, numquam
postremo falsa responderit. Nam de uatibus nihil mihi puto esse
laborandum qui men te loquuntur aliena.

[1.7.20] Deinde res humanas esse ut concedam res hominum, quidquam tu
existimas nostrum esse, quod nobis uel dare uel eripere casus potest?
Aut cum rerum humanarum scientia dicitur, ea dicitur, qua quisque
nouit uel quot uel quales fundos habeamus, quid auri, quid argenti,
quid denique alienorum carminum cogitemus? Illa est humanarum rerum
scientia, quae nouit lumen prudentiae, temperantiae decus,
fortitudinis robur, iustitiae sanctitatem. Haec enim sunt, quae nullam
fortunam metuentes uere nostra dicere audemus. quae si Albicerius ille
didicisset, numquam, mihi crede, tam luxuriose deformiterque uixisset.
Quod autem dixit, quem uersum uolueret animo ille, a quo consulebatur,
neque hoc puto inter res nostras esse numerandam, non quo negem
honestissimas disciplinas ad possessionem quandam nostri animi
pertinere, sed quia uersum alienum etiam inperitissimis canere ac
pronuntiare concessum est. Ideo talia cum in memoriam nostram
incurrerint, non mirum, si sentiri possunt ab huius aeris animalibus
quibusdam uilissimis, quos daemonas uocant, a quibus nos superari
acumine ac subtilitate sensuum posse concedo, ratione autem nego,
atque id fieri nescio quo modo secretissimo atque a nostris sensibus
remotissimo. Non enim, si miramur apiculam melle posito nescio qua
sagacitate, qua hominem uincit, undeunde aduolare, ideo eam nobis
praeponere aut saltem comparare debemus.

[1.7.21] Itaque uellem magis iste Albicerius ab eo, qui discere
cuperet, interrogatus ipsa metra docuisset uel coactus a quopiam
consultorum de re sibi statim proposita uersus proprios cecinisset.
Quod eundem Flaccianum saepe dixisse soles commemorare, cum illud
diuinationis genus magna mentis altitudine derideret atque despiceret
idque nescio cui abiectissimae animulae -- sic enim dicebat --
tribueret, quo ille quasi spiritu admonitus uel inflatus haec
respondere solitus esset. Quaerebat enim uir ille doctissimus ab his,
qui ta]ia mirarentur, num grammaticam uel musicam uel geometricam
posset Albicerius docere. Quis autem illum nosset et non istorum
omnium imperitissimum fateretur? Quam ob rem ad extremum hortabatur,
ut animos suos hi, qui talia didicissent, illi diuinationi sine
dubitatione praeferrent darentque operam his disciplinis instruere
atque adminiculare suam mentem, quibus aeriam istam inuisibilium
animantium naturam transilire et eam supereuolare contingeret

[1.8.22] Iam res diuinae cum omnibus concedentibus meliores
augustioresque multo quam humanae sint, quo pacto eas ille adsequi
poterat, qui quid esset ipse nesciebat, nisi forte existimans sidera,
quae cotidie contemplamur, magnum quiddam esse in comparatione
uerissimi et secretissimi dei, quem raro fortasse intellectus, sensus
autem nullus attingit? Haec autem praesto sunt oculis nostris. Nec
ista igitur sunt illa diuina, qualia se sola scire sapientia
profitetur; caetera autem, quibus isti nescio qui diuinantes uel ad
uanam iactantiam uel ad quaestum abutuntur, prae sideribus profecto
uiliora sunt. Non igitur Albicerius rerum humanarum ac diuinarum
scientiae particeps fuit frustraque abs te isto modo definitio nostra
temptata est. Postremo cum quicquid praeter res humanas atque diuinas
est, nos uilissimum ducere et omnino contemnere oporteat, quaero, in
quibus rebus quaerat tuus ille sapiens ueritatem. -In diuinis, ait
ille; nam uirtus etiam in homine sine dubitatione diuina est. -Has
igitur Albicerius iam sciebat, quas tuus sapiens semper inquiret? -Tum
Licentius: Diuinas, ait, et ille nouerat, sed non eas, quae a sapiente
quaerendae sunt. Quis enim non euertat omnem loquendi consuetudinem,
si ei diuinationem concedat, adimat res diuinas, e quibus diuinatio
nominata est? Quare illa uestra definitio, nisi fallor, nescio quid
aliud, quod ad sapientiam non pertineret, inclusit.

[1.8.23] Tum Trygetius: Definitionem istam, inquit, defendet, si
libebit, ille qui protulit. Nunc mihi tu responde, ut tandem ad id
quod agitur ueniamus. -Istic sum, inquit ille. -Dasne, ait, Albicerium
scisse uerum? -Do, inquit. -Melior igitur tuo sapiente. -Nulio modo,
ait ille; nam quod genus ueri sapiens requirit, non solum ille delirus
ariolus sed ne ipse quidem sapiens, dum in hoc corpore uiuit,
adsequitur. Quod tamen tantum est, ut multo sit praestabilius hoc
semper quaerere quam illud aliquando inuenire. -Necesse est, ait
Trygetius, ut mihi in angustiis definitio illa subueniat. Quae si
propterea tibi uitiosa uisa est, quia complexa est eum, quem non
possumus uocare sapientem, quaero, utrum eam probes, si sapientiam
rerum humanarum diuinarumque scientiam dicamus, sed earum, quae ad
beatam uitam pertineant. -Est, inquit ille, et ista sapientia sed non
sola. Unde superior definitio inuasit alienum, haec autem proprium
deseruit; quare illa auaritiae, ista stultitiae coargui potest.
Etenim ut iam ipse explicem definitione quod sentio, sapientia mihi
uidetur esse rerum humanarum et diuinarum, quae ad beatam uitam
pertineant, non scientia solum sed etiam diligens inquisitio. Quam
descriptionem si partiri uelis, prima pars, quae scientiam tenet, dei
est, haec autem, quae inquisitione contenta est, hominis. Illa igitur
deus, hac autem homo beatus est. -Tum ille: Miror, inquit, sapientem
tuum quomodo asseris frustra operam consumere. -Quomodo, inquit
Licentius, frustra, cum tanta mercede conquirat? nam hoc ipso, quo
quaerit, sapiens est, et quo sapiens, eo beatus, cum ab omnibus
inuolucris corporis mentem quantum potest euoluit et se ipsum in semet
ipsum colligit, cum se non permittit cupiditatibus laniandum, sed in
se atque in deum semper tranquillus intenditur, ut et hic, quod beatum
esse supra inter nos conuenit, ratione perfruatur et extremo die uitae
ad id quod concupiuit adipiscendum reperiatur paratus fruaturque
merito diuina beatitudine qui humana sit ante perfruitus.

[1.9.24] Tum ego, cum Trygetius quid sibi esset respondendum diu
quaereret: Non puto, inquam, Licenti, etiam huic argumenta defutura,
si eum otiose quaerere permittamus.  Quid enim ei quouis loco defuit
ad respondendum? Nam primo ipse intulit, quoniam de beata uita
quaestio nata est et beatum solum necesse est esse sapientem, si
quidem stultitia etiam stultorum iudicio misera est, perfectum
sapientem esse debere, non autem perfectum esse qui adhuc uerum quid
sit inquirit, unde ne beatum quidem. Cui loco tu cum molem
auctoritatis obiceres, modeste aliquantum Ciceronis nomine perturbatus
tamen se statim erexit et generosa quadam contumacia in uerticem
libertatis exsiluit rursumque arripuit quod erat de manibus uiolenter
excussum quaesiuitque abs te, utrum tibi perfectus qui adhuc quaereret
uideretur, ut, si fatereris non esse perfectum, ad caput recurreret
demonstraretque, si posset, per illam definitionem perfectum esse
hominem, qui secundum legem mentis uitam gubernaret, ac per hoc beatum
nisi perfectum esse non posse. Quo te laqueo cum expedisses cautius,
quam putabam, et perfectum hominem esse diceres inquisitorem
diligentissimum ueritatis ipsaque illa definitione, qua beatam uitam
illam demum esse dixeramus, quae secundum rationem ageretur, tu
praefidentius apertiusque pugnasses, ille tibi plane reposuit; nam
occupauit praesidium tuum, unde pulsus omnino summam rerum amiseras,
ni te indutiae reparassent. Ubi enim arcem locauerunt Academici,
quorum tueris sententiam, nisi in erroris definitione? Quae tibi nisi
noctu fortasse per somnium rediret in mentem, iam quid responderes non
habebas, cum in exponenda Ciceronis sententia id ipsum tu ipse ante
commemoraueris. Deinde uentum est ad definitionem sapientiae, quam cum
tanta calliditate labefactare conareris, ut tua furta nec ipse
auxiliator tuus Albicerius fortasse comprehenderet, quanta tibi
uigilantia, quantis uiribus restitit, quam te paene inuoluit atque
depressit, nisi te postremo tua definitione noua tutareris diceresque
humanam esse sapientiam inquisitionem ueritatis, ex qua propter animi
tranquillitatem beata uita contingeret! Huic iste sententiae non
respondebit, praesertim si in proroganda diei uel parte, quae restat,
reddi sibi gratiam postulabit.

[1.9.25] Sed, ne longum faciamus, iam, si placet, sermo iste
claudatur, in quo immorari etiam superfluum puto. Tractata enim res
est pro suscepto negotio satis; quae post pauca omnino posset uerba
finiri, nisi exercere uos uellem neruosque uestros et studia, quae
mihi magna cura est, explorare. Nam cum instituissem uos ad quaerendam
ueritatem magnopere hortari, coeperam ex uobis quaerere, quantum in ea
momenti poneretis; omnes autem posuistis tantum, ut plus non
desiderem. Nam cum beati esse cupiamus, siue id fieri non potest nisi
inuenta siue non nisi diligenter quaesita ueritate, postpositis
caeteris omnibus rebus nobis, si beati esse uolumus, perquirenda est.
Quam ob rem iam istam, ut dixi, disputationem terminemus et relatam in
litteras mittamus, Licenti, potissimum patri tuo, cuius erga
philosophiam iam prorsus animum teneo. Sed adhuc quae admittat quaero
fortunam. Incendi autem in haec studia uehementius poterit, cum te
ipsum iam mecum sic uiuere non audiendo solum uerum etiam legendo ista
cognouerit.  Tibi autem, si, ut sentio, Academici placent, uires ad
eos defendendos ualidiores para; nam illos ego accusare decreui. -Quae
cum essent dicta, prandium paratum esse nuntiatum est atque
surreximus.

 LIBER SECUNDUS 

[2.1.1] Si quam necesse est disciplina atque scientia sapientiae
uacuum esse non posse sapientem tam eam necesse esset inuenire, dum
quaeritur, omnis profecto Academicorum uel calumnia uel pertinacia uel
peruicacia uel, ut ego interdum arbitror, congrua illi tempori ratio
simul cum ipso tempore et cum ipsius Carneadis Ciceronisque corporibus
sepulta foret. sed quia siue uitae huius multis uariisque
iactationibus, Romaniane, ut in eodem te probas, siue ingeniorum
quodam stupore uel socordia uel tarditate torpentium siue desperatione
inueniendi -- quia non quam facile oculis ista lux, tam facile
mentibus sapientiae sidus oboritur -- siue etiam, qui error omnino
populorum est, falsa opinione inuentae a se ueritatis nec diligenter
homines quaerunt, si qui quaerunt, et a quaerendi uoluntate
auertuntur, euenit, ut scientia raro paucisque proueniat, eoque fit,
ut Academicorum arma, quando cum eis ad manus uenitur, nec mediocribus
uiris sed acutis et bene eruditis inuicta et quasi Vulcania uideantur.
Quam ob rem contra illos fluctus procellasque fortunae cum obnitendum
remis qualiumcumque uirtutum tum in primis diuinum auxilium omni
deuotione atque pietate implorandum est, ut intentio constantissima
bonorum studiorum teneat cursum suum, a quo eam nullus casus excutiat,
quominus illam philosophiae tutissimus iucundissimusque portus
accipiat. Haec prima tua causa est; hinc tibi metuo hinc te cupio
liberari, hinc, si modo dignus sim, qui impetrem, cotidianis uotis
auras tibi prosperas orare non cesso; oro autem ipsam summi dei
uirtutem atque sapientiam. Quid est enim aliud, quem mysteria nobis
tradunt dei filium

[2.1.2] Multum me autem adiuuabis pro te deprecantem, si non nos
exaudiri posse desperes nitarisque nobiscum et tu, non solum uotis sed
etiam uoluntate atque illa tua naturali mentis altitudine, propter
quam te quaero, qua singulariter delector, quam semper admiror, quae
in te -- pro nefas! -- illis rerum domesticarum nubibus quasi fulmen
inuoluitur et multos ac paene omnes latet, me autem et alium uel
tertium familiarissimos tuos latere non potest, qui saepe non solum
attente audiuimus murmura tua sed etiam nonnulla fulgora fulminibus
propiora conspeximus. Quis enim, ut caetera pro tempore taceam et unum
commemorem, quis, inquam, tam subito umquam tantum intonuit tantumque
lumine mentis emicuit, ut sub uno fremitu rationis et quodam
coruscamine temperantiae uno die illa pridie saeuissima penitus libido
moreretur? Ergone non erumpet aliquando ista uirtus et multorum
desperantium risus in horrorem stuporemque conuertet et locuta in
terris quasi quaedam futurorum signa rursus proiecto totius corporis
onere recurret in caelum? Ergone Augustinus de Romaniano frustra ista
dixit? Non sinet ille, cui me totum dedi, quem nunc recognoscere
aliquantum coepi

[2.2.3] Ergo adgredere mecum philosophiam; hic est quicquid te anxium
saepe atque dubitantem mirabiliter solet mouere. Non enim metuo aut a
socordia morum aut a tarditate ingenio tuo. Quis te, quando aliquantum
respirare concessum est, in sermonibus nostris uigilantior, quis
acutior apparuit? Egone tibi gratiam non repensabo? An fortasse
paululum debeo? Tu me adulescentulum pauperem ad peregrina studia
pergentem et domo et sumptu et, quod plus est, animo excepisti; tu
patre orbatum amicitia consolatus es, hortatione animasti, ope
adiuuisti; tu in nostro ipso municipio fauore familiaritate
communicatione domus tuae paene tecum clarum primatemque fecisti; tu
Karthaginem inlustrioris professionis gratia remeantem, cum tibi soli
et meorum nulli consilium meum spemque aperuissem, quamuis aliquantum
illo tibi insito -- quia ibi iam docebam -- patriae amore cunctatus
es, tamen ubi euincere adulescentis cupiditatem ad ea quae uidebantur
meliora tendentis nequiuisti, ex dehortatore in adiutorem mira
beniuolentiae moderatione conuersus es. Tu necessariis omnibus iter
adminiculasti meum; tu ibidem rursus, qui cunabula et quasi nidum
studiorum meorum foueras, iam uolare audentis sustentasti rudimenta;
tu etiam, cum te absente atque ignorante nauigassem, nihil suscensens,
quod non tecum communicassem, ut solerem, atque aliud quiduis quam
contumaciam suspicans mansisti inconcussus in amicitia nec plus ante
oculos tuos liberi deserti a magistro quam nostrae mentis penetralia
puritasque uersata est

[2.2.4] Postremo quidquid de otio meo modo gaudeo, quod a superfluarum
cupiditatium uinculis euolaui, quod depositis oneribus mortuarum
curarum respiro resipisco redeo ad me, quod quaero intentissimus
ueritatem, quod inuenire iam ingredior, quod me ad summum ipsum modum
peruenturum esse confido, tu animasti, tu inpulisti, tu fecisti. Cuius
autem minister fueris, plus adhuc fide concepi quam ratione
conprehendi. Nam cum praesens praesenti tibi exposuissem interiores
motus animi mei uehementerque ac saepius assererem nullam mihi uideri
prosperam fortunam, nisi quae otium philosophandi daret, nullam beatam
uitam, nisi qua in philosophia uiueretur, sed me tanto meorum onere,
quorum ex officio meo uita penderet, multisque necessitatibus uel
pudoris uel ineptae meorum miseriae refrenari, tam magno es elatus
gaudio, tam sancto huius uitae inflammatus ardore, ut te diceres, si
tu ab illarum importunarum litium uinculis aliquo modo eximereris,
omnia mea uincula etiam patrimonii tui mecum participatione rupturum

[2.2.5] Itaque cum admoto nobis fomite discessisses, numquam
cessauimus inhiantes in philosophiam atque illam uitam, quae inter nos
placuit atque conuenit, prorsus nihil aliud cogitare atque id
constanter quidem, sed minus acriter agebamus, putabamus tamen satis
nos agere. Et quoniam nondum aderat ea flamma, quae summa nos
arreptura erat, illam qua lenta aestuabamus arbitrabamur esse uel
maximam, cum ecce tibi libri quidam pleni, ut ait Celsinus, bonas res
Arabicas ubi exhalarunt in nos, ubi illi flammulae instillarunt
pretiosissimi unguenti guttas paucissimas, incredibile, Romaniane,
incredibile et ultra quam de me fortasse et tu credis -- quid amplius
dicam? -- etiam mihi ipsi de me ipso incredibile incendium
concitarunt. Quis me tunc honor, quae hominum pompa, quae inanis famae
cupiditas, quod denique huius mortalis uitae fomentum atque
retinaculum commouebat? Prorsus totus in me cursim redibam.  Respexi
tamen, confiteor, quasi de itinere in illam religionem, quae pueris
nobis insita est et medullitus inplicata; uerum autem ipsa ad se
nescientem rapiebat. Itaque titubans properans haesitans arripio
apostolum Paulum. Neque enim uere, inquam, isti tanta potuissent
uixissentque ita, ut eos uixisse manifestum est, si eorum litterae
atque rationes huic tanto bono aduersarentur. Perlegi totum
intentissime atque cautissime

[2.2.6] Tunc uero quantulocumque iam lumine asperso tanta se mihi
philosophiae facies aperuit, ut non dicam tibi, qui eius incognitae
fame semper arsisti, sed si ipsi aduersario tuo, a quo nescio utrum
plus exercearis quam inpediaris, eam demonstrare potuissem, ne ille et
Baias et amoena pomaria et delicata nitidaque conuiuia et domesticos
histriones, postremo quidquid eum acriter commouet in quascumque
delicias abiciens et relinquens ad huius pulchritudinem blandus amator
et sanctus mirans anhelans aestuans aduolaret. Habet enim et ille,
quod confitendum est, quoddam decus animi uel potius decoris quasi
sementem, quod erumpere in ueram pulchritudinem nitens tortuose ac
deformiter inter scabra uitiorum et inter opinionum fallacium dumeta
frondescit; tamen non cessat frondescere et paucis acute ac diligenter
in densa intuentibus quantum sinitur, eminere. Inde est illa
hospitalitas, inde in conuiuiis multa humanitatis condimenta, inde
ipsa elegantia nitor mundissima facies rerum omnium et undique cuncta
perfundens adumbratae uenustatis urbanitas

[2.3.7] Philocalia ista uulgo dicitur. Ne contemnas nomen hoc ex uulgi
nomine. Nam philocalia et philosophia prope similiter cognominatae
sunt et quasi gentiles inter se uideri uolunt et sunt. Quid est enim
philosophia? amor sapientiae. Quid philocalia? amor pulchritudinis.
Quaere de Graecis. Quid ergo sapientia? nonne ipsa uera est
pulchritudo? Germanae igitur istae prorsus et eodem parente
procreatae; sed illa uisco libidinis detracta caelo suo et inclusa
cauea populari uiciniam tamen nominis tenuit ad commonendum aucupem,
ne illam contemnat. Hanc igitur sine pennis sordidatam et egentem
uolitans libere soror saepe agnoscit, sed raro liberat . non enim
philocalia ista unde genus ducat, agnoscit nisi philosophia. Quam
totam fabulam -- nam subito Aesopus factus sum Licentius tibi carmine
suauius indicabit; poeta est enim paene perfectus. Ergo ille, si ueram
pulchritudinem, cuius falsae amator est, sanatis renudatisque paululum
oculis posset intue ri, quanta uoluptate philosophiae gremio se
inuolueret? quomodo ibi te cognitum sicut uerum fratrem amplecteretur?
Miraris haec et forsitan rides. Quid, si haec explicarem, ut uolebam?
quid, si saltem uox, si adhuc facies uideri a te non potest, ipsius
philosophiae posset audiri? Mirareris profecto sed non rideres, non
desperares. Crede mihi, de nullo desperandum est, de talibus autem
minime; omnino sunt exempla. Facile euadit, facile reuolat hoc genus
auium multis inclusis multum mirantibus

[2.3.8] Sed ad nos redeamus, nos, inquam, Romaniane, philosophemur;
reddam tibi gratiam, filius tuus coepit philosophari. Ego eum reprimo,
ut disciplinis necessariis prius excultus uigentior et firmior
insurgat. Quarum te ne metuas expertem, si bene te noui, auras tibi
liberas tantum opto. Nam de indole quid dicam? Utinam non tam rara
esset in hominibus, quam certa est in te! Restant duo uitia et
impedimenta inueniendae ueritatis, a quibus tibi non multum timeo;
timeo tamen, ne te s contemnas atque inuenturum esse desperes, aut
certe ne inuenisse te credas. Quorum primum si tamen inest, ista tibi
fortasse disputatio detrahet. Saepius enim suscensuisti Academicis eo
quidem grauius, quo minus eruditus esses, eo libentius, quod ueritatis
amore inliciebaris. Itaque iam cum Alypio te fautore confligam et tibi
facile persuadebo quod uolo, probabiliter tamen; nam ipsum uerum non
uidebis, nisi in philosophiam totus intraueris.  Illud autem alterum,
quod te fortasse aliquid inuenisse praesumis, quamuis a nobis iam
quaerens dubitansque discesseris, tamen, si quid superstitionis in
animum reuolutum est, eicietur profecto, uel cum tibi aliquam inter
nos disputationem de religione misero uel cum praesens tecum multa
contulero

[2.3.9] Ego enim nunc aliud nihil ago, quam me ipse purgo a uanis
perniciosisque opinionibus. Itaque non dubito melius mihi esse quam
tibi. Unum tantum est, unde inuideam fortunae tuae, quod solus frueris
Luciliano meo. An et tu inuides, quia dixi 'meo'? sed quid dixi aliud
quam tuo et omnium, quicumque unum sumus? De quo tamen ut subuenias
desiderio meo, quid te rogem? aut te ipse promereor? Tantum scis, quia
debes. sed nunc ambobus dico: cauete, ne quid uos nosse arbitremini,
nisi quod ita didiceritis saltem, ut nostis unum duo tria quattuor
simul collecta in summam fieri decem. sed item cauete, ne uos in
philosophia ueritatem aut non cognituros aut nullo modo ita posse
cognosci arbitremini. Nam mihi credite, uel potius illi credite, qui
ait: quaerite et inuenietis, nec cognitionem desperandam esse et
manifestiorem futuram, quam sunt illi numeri. Nunc ad propositum
ueniamus. Iam enim sero coepi metuere, ne hoc principium modum
excederet, et non est leue. Nam modus procul dubio diuinus est, sed
fefellerit, cum dulciter ducit. Ero cautior, cum sapiens fuero

[2.4.10] Post pristinum sermonem, quem in primum librum contulimus,
septem fere diebus a disputando fuimus otiosi, cum tres tamen Vergilii
libros post primum recenseremus atque, ut in tempore congruere
uidebatur, tractaremus. Quo tamen opere Licentius in poeticae studium
sic inflammatus est, ut aliquantum mihi etiam reprimendus uideretur.
Ita enim ab hac intentione ad nullam se rem deuocari libenter ferebat.
Tandem tamen ad retract andam quam distuleramus de Academicis
quaestionem cum a me, quantum potui, lumen philosophiae laudaretur,
non inuitus accessit. Et forte dies ita serenus effulserat, ut nulli
prorsus rei magis quam serenandis animis nostris congruere uideretur.
Maturius itaque solito lectos reliquimus paululumque cum rusticis
egimus quod tempus urgebat. -Tum Alypius: Antequam uos, inquit, audiam
de Academicis disputantes, uolo mihi legatur sermo ille uester, quem
dicitis me absente perfectum; non enim possum aliter, cum inde huius
disceptationis occasio nata sit, in audiendis uobis non aut errare aut
certe laborare. -Quod cum factum esset et in eo paene totum
antemeridianum tempus consumptum uideremus, redire ab agro qui
deambulantes nos acceperat, domum instituimus. -Et Licentius: Quaeso,
inquit, ante prandium mihi breuiter totam Academicorum sententiam ex
ponendo repetere ne graueris, ne quid in ea me fugiat, quod pro
partibus meis sit.  -Faciam, inquam, et eo libentius, quo de hac re
cogitans parum prandeas. -Ne, inquit ille, istinc securus sis; nam et
multos et maxime patrem meum saepe animaduerti eo edaciorem, quo
refertior curis esset. Deinde tu quoque de istis metris cogitantem non
sic expertus es, ut cura mea mensa secura sit. Quod quidem apud me
ipsum mirari soleo; quid enim sibi uult, quod tunc primum pertinacius
appetimus, cum in aliud intendimus animum? aut quis est, qui manibus
et dentibus nostris occupatis nobis nimis imperiosus fit? -Audi
potius, inquam, de Academicis quod rogaueras, ne te metra ista
uoluentem non solum in epulis sine metro sed etiam in quaestionibus
patiar. si quid autem pro mea parte occultabo, prodet Alypius. -Bona
fide tua opus est, inquit Alypius. nam si metuendum est, ne aliquid
occultes, a me deprehendi posse difficile arbitror eum, a quo me ista
didicisse nullus qui me nouit ignorat, praesertim cum in prodendo uero
non magis uictoriae quam animo tuo consulturus sis

[2.5.11] Agam, inquam, bona fide, quoniam de iure praescribis. Nam et
Academicis placuit nec homini scientiam posse contingere earum
dumtaxat rerum, quae ad philosophiam pertinent -- nam caetera curare
se Carneades negabat -- et tamen hominem posse esse sapientem
sapientisque totum munus, ut abs te quoque, Licenti illo sermone
dissertum est, in conquisitione ueri explicari; ex quo confici, ut
nulli etiam rei sapiens adsentiatur; erret enim necesse est, quod
sapienti nefas est, si adsentiatur rebus incertis. Et omnia incerta
esse non dicebant solum uerum etiam copiosissimis rationibus
adfirmabant. Sed uerum non posse comprehendi ex illa Stoici Zenonis
definitione arripuisse uidebantur, qui ait id uerum percipi posse,
quod ita esset animo inpressum ex eo, unde esset, ut esse non posset
ex eo, unde non esset. Quod breuius planiusque sic dicitur, his signis
uerum posse conprehendi, quae signa non potest habere quod falsum est.
Hoc prorsus non posse inueniri uehementissime ut conuincerent
incubuerunt. Inde dissensiones philosophorum, inde sensuum fallaciae,
inde somnia furoresque, inde pseudomenoe et soritae in illius causae
patrocinio uiguerunt. Et cum ab eodem Zenone accepissent nihil esse
turpius quam opinari, confecerunt callidissime, ut, si nihil percipi
posset et esset opinatio turpissima, nihil umquam sapiens approbaret

[2.5.12] Hinc eis inuidia magna conflata est; uidebatur enim esse
consequens, ut nihil ageret qui nihil adprobaret. Unde dormientem
semper et officiorum omnium desertorem sapientem tuum Academici
describere uidebantur, quem nihil approbare censebant. Hic illi
inducto quodam probabili, quod etiam uerisimile nominabant, nullo modo
cessare sapientem ab officiis asserebant, cum haberet quid sequeretur,
ueritas autem siue propter naturae tenebras quasdam siue propter
similitudinem rerum uel obruta uel confusa latitaret, quamuis et ipsam
refrenationem et quasi suspensionem assensionis magnam prorsus
actionem sapientis esse dicebant. Videor mihi breuiter totum, ut
uoluisti, exposuisse nihilque recessisse a praescriptione, Alypi, tua,
id est egisse, ut dicitur, bona fide. Si enim aliquid uel non ita, ut
est, dixi uel forte non dixi, nihil uoluntate a me factum est.  Bona
ergo fides est ex animi sententia. Homini enim homo falsus docendus,
fallax cauendus debet uideri, quorum prius magistrum bonum, posterius
discipulum cautum desiderat

[2.5.13] Tum Alypius: Gratum, inquit, habeo, cum et Licentio a te
satisfactum est et me onere inposito releuasti. Non enim magis tibi
uerendum erat, ne quid explorandi mei causa minus a te diceretur --
nam alio modo qui fieri poterat? -- quam mihi, si in quoquam te
prodere fuisset necesse. Quare faxis, ut illud quod deest non tam
percontationi quam ipsi percontanti de differentia nouae ac ueteris
Academiae ne te pigeat exponere. -Prorsus, inquam, fateor, piget.
Quare beneficium dederis -- nam hoc quod commemoras ad rem maxime
pertinere negare non possum -- si me paululum conquiescente apud me
distinguere ista nomina et causam nouae Academiae aperire uolueris.
-Crederem, inquit, me quoque a prandio te auocare uoluisse, ni et
magis te a Licentio territum dudum putarem et eius postulatio ita
nobis praescripsisset, ut ei ante prandium quidquid huius inuolutionis
esset expediretur. -Et cum reliqua dicere tenderet, mater nostra --
nam domi iam eramus -- ita nos trudere in prandium coepit, ut uerba
faciendi locus non esset

[2.6.14] Deinde, cum tantum alimentorum accepissemus, quantum
compescendae fami satis esset, ad pratum regressis nobis Alypius:
Paream, inquit, sententiae tuae nec ausim recusare. si enim nihil me
fugerit, gratabor cum doctrinae tuae tum etiam memoriae meae. At si in
quoquam fortasse aberrauero, recurabis id, ut deinceps huius modi
delegationem non pertimescam. Nouae Academiae discidium non tam contra
ueterem conceptum quam contra stoicos arbitror esse commotum. Nec uero
discidium putandum, si quidem a Zenone inlatam nouam quaestionem
dissolui discutique oportebat. Nam de non percipiendo quamuis nullis
conflictationibus agitata, incolens tamen etiam ueterum Academicorum
mentes sententia non inpudenter existimata est. Quod etiam ipsius
socratis platonisque ac reliquorum ueterum auctoritate probatu facile
est, qui se hactenus crediderunt posse ab errore defendi, si se
assensioni non temere commisissent, quamuis propriam de hac re
disputationem in scholas suas non introduxerint nec ab illis enucleate
aliquando quaesitum sit, percipi necne ueritas possit. Quod cum Zeno
rude ac nouum intulisset contenderetque nihil percipi posse, nisi quod
uerum ita esset, ut dissimilibus notis a falso discerneretur, neque
opinationem subeundam esse sapienti atque id Arcesilas audiret,
negauit huius modi quicquam posse ab homine reperiri neque illi
opinionis naufragio sapientis committendam esse uitam. Unde etiam
conclusit nulli rei esse adsentiendum

[2.6.15] Verum cum ita res se habeat, ut uetus Academia magis aucta
quam oppugnata uideretur, extitit Philonis auditor Antiochus, qui, ut
nonnullis uisus est, gloriae cupidior quam ueritatis in simultatem
adduxit Academiae utriusque sententias. Dicebat enim rem insolitam et
ab opinione ueterum remotissimam Academicos nouos conatos inducere.
In quam rem ueterum physicorum aliorumque magnorum philosophorum
implorabat fidem ipsos etiam Academicos oppugnans, qui se ueri simile
contenderent sequi, cum ipsum uerum se ignorare faterentur, multaque
argumenta collegerat, quibus nunc supersedendum arbitror, nihil tamen
magis defendebat quam percipere posse sapientem. Hanc puto inter
Academicos nouos ac ueteres controuersiam fuisse. Quae si secus se
habet, ut Licentium plenissime informes pro utroque postulauerim.  Si
uero ita est, ut dicere potui, susceptam disputationem peragite

[2.7.16] Tum ego: Quamdiu, inquam, Licenti, in isto nostro longiore
quam putabam sermone conquiescis? audisti, qui sint Academici tui? -At
ille uerecunde adridens et aliquantum hac compellatione turbatior:
Paenitet me, inquit, tantopere adfirmasse contra Trygetium beatam
uitam in ueritatis inquisitione consistere. Nam me ista quaestio ita
perturbat, ut uix non miser sim, qui certe uobis, si quid humanitatis
geritis, uideor miserandus. sed quid me ipse ineptus crucio? aut quid
exhorreo tanta causae bonitate subnixus? Prorsus non cedam nisi
ueritati. -Placentne, inquam, tibi noui Academici? -Plurimum, inquit.
-Ergo uerum tibi uidentur dicere? -Tum ille cum iam esset assensurus
arrisione Alypii cautior factus haesit aliquantum et deinde Repete,
inquit, rogatiunculam. -Verumne, inquam, tibi uidentur Academici
dicere? -Et rursus cum diu tacuisset: Utrum, ait, uerum sit, nescio;
probabile est tamen. Neque enim plus uideo quod sequar.  -Probabile,
inquam, scisne ab ipsis etiam ueri simile nominari? -lta, inquit,
uidetur. -Ergo, inquam, ueri similis est Academicorum sententia. -Ita,
inquit. -Quaeso attende, inquam, diligentius. si quisquam fratrem tuum
uisum patris tui similem esse affirmet ipsumque tuum patrem non
nouerit, nonne tibi insanus aut ineptus uidebitur? -Et hic diu tacuit;
tum ait: Non mihi hoc uidetur absurdum

[2.7.17] Cui ego cum respondere coepissem: Expecta, inquit, quaeso
paululum. Ac post arridens: Dic mihi, ait, oro te, iamne certus es de
uictoria tua? -Tum ego: Fac me, inquam, certum esse; non ideo tamen tu
causam tuam debes deserere, praesertim cum haec inter nos disputatio
suscepta sit exercendi tui causa et ad elimandum animum prouocandi.
-Numquidnam, inquit, aut Academicos legi aut tot disciplinis eruditus
sum, quibus tu ad me instructus aduentas? -Academicos, inquam, nec
illi legerant, a quibus primo sententia ista defensa est.  Eruditio
autem disciplinarumque copia si te deficit, non usque adeo tamen
ingenium tuum esse debet inualidum, ut nullo facto impetu paucissimus
uerbis meis rogationibusque succumbas. Illud enim iam uereri coepi, ne
tibi citius quam uolo succedat Alypius, quo aduersario non ita securus
deambulabo. -Ergo utinam, inquit ille, iam uincar, ut aliquando uos
audiam disserentes et, quod plus est, uideam, quo mihi spectaculo
nihil potest felicius exhiberi. Nam quoniam placuit uobis ista fundere
potius quam effundere, si quidem ore prorumpentia stilo excipitis nec
in terram, ut dicitur, cadere sinitis, legere etiam uos licebit, sed
nescio quo modo, cum admouentur oculis idem ipsi, quos inter sermo
caeditur, bona disputatio si non utilius, at certe laetius perfundit
animum

[2.7.18] Gratum habemus, inquam; sed repentina ista gaudia tua temere
illam sententiam euadere coegerunt, qua dixisti nullum tibi
spectaculum exhiberi posse felicius. Quid, si enim patrem illum tuum,
quo profecto nemo philosophiam est post tam longam sitim hausturus
ardentius, nobiscum ista quaerentem ac disserentem uidebis, cum ego me
fortunatiorem numquam putabo, quid te tandem sentire ac dicere
conuenit? -Hic uero ille aliquantum lacrimauit et, ubi loqui potuit,
porrecta manu caelum suspiciens: Et quando ego, inquit, deus, hoc
uidebo? sed nihil est de te desperandum. -Hic cum paene omnes ab
intentione disputationis remitti in lacrimas coepissemus, obluctans
mecum et uix me colligens: Age potius, inquam, et in uires tuas redi,
quas ut congereres undeunde posses patronus Academiae futurus, longe
ante monueram, non opinor ideo, ut modo "ante tubam tremor occupet
artus" aut ut uisendae alienae pugnae desiderio tam cito te optes esse
captiuum. -Hic Trygetius, ubi satis attendit iam uultus nostros
serenatos: Quidni iste optet, inquit, homo tam sanctus, ut hoc ei deus
ante uota concesserit? Crede iam, Licenti; nam qui non inuenis quid
respondeas, et adhuc ut uincare optas, paruae fidei mihi uideris.
-Arrisimus. -Tum Licentius: Loquere beatus, inquit, non inueniendo
uerum, sed certe non quaerendo

[2.7.19] Qua hilaritate adulescentulorum cum essemus laetiores:
Attende, inquam, rogationem et in uiam firmior et ualentior redi, si
potes. -En adsum, inquit, quantum possum. Quid enim, si ille fratris
mei uisor fama compertum habeat eum esse similem patris, potest
insanus aut ineptus esse, si credit? -Stultusne, inquam, saltem dici
potest? -Non continuo inquit, nisi se id scire contenderit. Nam si ut
probabile sequitur quod crebra fama iactauit, nullius temeritatis
argui potest. -Tum ego: Rem ipsam paulisper consideremus et quasi ante
oculos constituamus. Ecce fac illum nescio quem hominem, quem
describimus, esse praesentem; aduenit alicunde frater tuus.  Ibi iste:
cuius hic puer filius? Respondetur: cuiusdam Romaniani. At hic: quam
patris similis est! quam non temere hoc ad me fama detulerat! Hic tu
uel quis alius: nosti enim Romanianum, bone homo?  Non noui, inquit;
tamen similis eius mihi uidetur. Poteritne quisquam risum tenere?
-Nullo modo, inquit. -Ergo, inquam, quid sequatur uides. -Iam dudum,
inquit, uideo. Sed tamen ipsam conclusionem abs te audire uolo;
oportet enim alere incipias quem cepisti. -Quidni, inquam, concludam?
Ipsa res clamat similiter ridendos esse Academicos tuos, qui se in
uita ueri similitudinem sequi dicunt, cum ipsum uerum quid sit
ignorent

[2.8.20] Tum Trygetius: Longe mihi, inquit, uidetur dissimilis
Academicorum cautio ab huius quem descripsisti ineptia. Illi enim
rationibus assequuntur quod dicunt esse ueri simile, iste autem
ineptus famam secutus est, cuius auctoritate nihil est uilius.  -Quasi
uero, inquam, non esset ineptior, si diceret: patrem quidem eius
minime noui nec fama comperi, quam sit similis patris, et mihi tamen
similis uidetur. -Ineptior certe inquit. Sed quorsum ista? -Quia
tales, inquam, sunt qui dicunt: uerum quidem non nouimus, sed hoc quod
uidemus eius quod non nouimus simile est. -Probabile, inquit, illi
dicunt. -Cui ego: Quomodo istuc dicis? an negas eos ueri simile
dicere? -Et ille: Ego, inquit, ob hoc dicere uolui, ut illam
similitudinem excluderem. Videbatur enim mihi fama inprobe inruisse in
quaestionem uestram, cum Academici ne oculis quidem credant humanis,
nedum famae mille quidem, ut poetae fingunt, sed monstrosis tamen
luminibus. Nam quis ego tandem sum Academiae defensor? an in
quaestione ista inuidetis securitati meae? En habes Alypium, cuius
aduentus nobis quaeso ferias dederit, quem te iam dudum non frustra
formidare arbitramur

[2.8.21] Tum facto silentio oculos ambo in Alypium contulerunt. Tum
ille: Vellem quidem, inquit, ut meae uires patiuntur, auxiliari
aliquatenus partibus uestris, nisi mihi omen uestrum terrori esset.
Sed hanc formidinem, ni me spes fefellerit, facile fugem. Simul enim
solatur me, quod praesens Academicorum oppugnator onus Trygetii uicti
paene subierit, et nunc eum uictorem uestra confessione probabile est.
Illud magis uereor, ne et deserti officii neglegentiam et inuasi
inpudentiam deuitare non possim. Non enim uos oblitos credo iudicis
mihi munus fuisse delatum. -Hic Trygetius: Illud, inquit, aliud, hoc
autem aliud est; quare quaesumus, ut te aliquando patiare priuatum.
-Ne renuerim, ait, ne, cum inpudentiam uel neglegentiam uitare cupio,
in superbiae, quo uitio nihil est inmanius, laqueos incidam, si
honorem mihi a uobis concessum diutius quam permittitis teneam

[2.9.22] Proinde uelim mihi exponas, bone accusator Academicorum,
officium tuum, id est, in quorum defensione hos oppugnes. Metuo enim,
ne Academicos refellens Academicum te probare uelis. -Accusatorum,
inquam, ut opinor, duo genera esse bene nosti. Non enim si a Cicerone
modestissime dictum est ita eum esse Verris accusatorem, ut Siculorum
defensor esset, propterea necesse est eum, qui aliquem accuset, habere
alterum, quem defendat. -Et ille: saltem habesne tu quidquam, in quo
sententia tua iam fundata constiterit? -Facile est, inquam, huic
rogationi respondere mihi praesertim, cui repentina non est; iam hoc
totum mecum egi et diu multumque uersaui animo. Quam ob rem audi,
Alypi, quod, ut arbitror, iam optime scis: non ego istam disputationem
disputandi gratia susceptam uolo. Satis sit quod cum istis
adulescentibus prolusimus, ubi libenter nobiscum philosophia quasi
iocata est. Quare auferantur de manibus nostris fabellae pueriles. De
uita nostra de moribus de animo res agitur, qui se superaturum
inimicitias omnium fallaciarum et ueritate conprehensa quasi in
regionem suae originis rediens triumphaturum de libidinibus atque ita
temperantia uelut coniuge accepta regnaturum esse praesumit securior
rediturus in caelum. Vides quid dicam.  Tollamus iam cuncta ista de
medio "arma acri facienda uiro" nec quicquam minus semper optaui quam
inter eos, qui secum multum uixerunt multumque sermocinati sunt, oriri
aliquid unde nouus quasi conflictus exsurgat. Sed propter memoriam,
quae infida custos est excogitatorum, referri in litteras uolui, quod
inter nos saepe pertractauimus, simul ut isti adulescentes et in haec
attendere discerent et aggredi ac subire temptarent

[2.9.23] Tune ergo nescis nihil me certum adhuc habere quod sentiam,
sed ab eo quaerendo Academicorum argumentis atque disputationibus
impediri? Nescio quo enim modo fecerunt in animo quandam
probabilitatem -- ut ab eorum uerbo nondum recedam -- quod homo uerum
inuenire non possit, unde piger et prorsus segnis effectus eram nec
quaerere audebam, quod acutissimis ac doctissimis uiris inuenire non
licuit. Nisi ergo prius tam mihi persuasero uerum posse inueniri, quam
sibi illi non posse persuaserunt, non audebo quaerere nec habeo
aliquid, quod defendam. Itaque istam interrogationem remoue, si
placet; potius discutiamus inter nos, quam sagaciter possumus,
utrumnam possit uerum inueniri. Et pro parte mea uideor mihi habere
iam multa, quibus contra rationem Academicorum niti molior; inter quos
et me modo interim nihil distat, nisi quod illis probabile uisum est
non posse inueniri ueritatem, mihi autem inueniri posse probabile est.
Nam ignoratio ueri aut mihi, si illi fingebant, peculiaris est aut
certe utrisque communis

[2.10.24] Tum Alypius: Iam, inquit, securus incedam; uideo enim te non
tam accusatorem quam adiutorem fore. Itaque ne longius abeamus,
uideamus quaeso prius, ne per hanc quaestionem, in qua successisse
uideor his, qui tibi cesserunt, in uerbi controuersiam decidamus, quod
te ipso insinuante et auctoritate illa Tulliana turpissimum esse saepe
confessi sumus. Cum enim, ni fallor, Licentius placuisse sibi diceret
de probabilitate Academicorum sententiam, subiecisti, quod ille haud
dubie confirmauit, sciretne hanc ab eisdem etiam ueri similitudinem
nominari. Et bene noui, si quidem ex te mihi nota sunt, non absque te
esse Academicorum placita. Quae cum, ut dixi, animo tuo infixa sint,
quid uerba secteris ignoro. -Non est ista, inquam, mihi crede,
uerborum, sed rerum ipsarum magna controuersia; non enim eos illos
uiros fuisse arbitror, qui rebus nescirent nomina imponere, sed mihi
haec uocabula uidentur elegisse et ad occultandam tardioribus et ad
significandum uigilantioribus sententiam suam. Quod quare et quomodo
mihi uideatur exponam, cum prius illa discussero, quae ab eis tamquam
cognitionis humanae inimicis dicta homines putant. Itaque perlibenter
habeo huc usque hodie nostrum processisse sermonem, ut satis quid
inter nos quaereretur aperteque constaret. Nam illi mihi uidentur
graues omnino ac prudentes uiri fuisse. Si quid est autem, quod nunc
disputabimus, aduersus eos erit, qui Academicos inuentioni ueritatis
aduersos fuisse crediderunt.  Et ne me territum putes, etiam contra
eos ipsos non inuitus armabor, si non occultandae sententiae suae
causa ne ab eis temere pollutis mentibus et quasi profanis quaedam
ueritatis sacra proderentur, sed ex animo illa, quae in eorum libris
legimus, defenderunt. Quod hodie facerem, nisi nos solis occasus iam
domum redire compelleret.  -Hactenus illo die disputatum est

[2.11.25] Postridie autem, quamuis non minus blandus tranquillusque
dies inluxisset, uix tamen domesticis negotiis euoluti sumus. Nam
magnam eius partem in epistolarum maxime scriptione consumpseramus et,
cum iam duae horae uix reliquae forent, ad pratum processimus. Nam
inuitabat caeli nimia serenitas placuitque, ut ne ipsum quidem quod
restiterat tempus perire pateremur. Itaque cum ad arborem solitam
uentum esset et mansissemus loco: Velim uos, inquam, adulescentuli,
quoniam non est hodie magna res aggredienda, in memoriam mihi
reuocetis, quomodo hesterno die rogatiunculae, quae uos turbauit,
Alypius responderit. -Hic Licentius: Tam breue est, inquit, ut nihil
negotii sit hoc recordari; quam leue sit autem, tu uideris. Nam, ut
opinor, uetuit te res cum constaret, de uerbis mouere quaestionem. -Et
ego: Hoc ipsum, inquam, quid sit quamue habeat uim, satis
animaduertistis? -Videor, inquit, mihi uidere quid sit; sed quaeso tu
id paulisper exponas. Nam saepe abs te audiui turpe esse disputantibus
in uerborum quaestione inmorari, cum certamen nullum de rebus
remanserit. Sed hoc subtilius est, quam ut explicandum a me debeat
flagitari

[2.11.26] Audite ergo, inquam, quid sit, uos. Id probabile uel ueri
simile Academici uocant, quod nos ad agendum sine adsensione potest
inuitare. Sine adsensione autem dico, ut id quod agimus non opinemur
uerum esse aut non id scire arbitremur, agamus tamen: ut uerbi causa,
utrum hesterna nocte tam liquida ac pura hodie tam laetus sol
exorturus esset, si nos quispiam rogaret, credo, quod nos id scire
negaremus, diceremus tamen ita uideri. "Talia" inquit Academicus "mihi
uidentur omnia, quae probabilia uel ueri similia putaui nominanda;
quae tu si alio nomine uis uocare, nihil repugno. Satis enim mihi est
te iam bene accepisse, quid dicam, id est quibus rebus haec nomina
inponam. Non enim uocabulorum opificem, sed rerum inquisitorem decet
esse sapientem." Satisne intellexistis, quomodo mihi ludicra illa,
quibus uos agitabam, de manibus excussa sint? -Hic cum ambo se
intellexisse respondissent uultuque ipso responsionem postularent
meam: Quid putatis, inquam Ciceronem, cuius haec uerba sunt, inopem
fuisse latinae linguae, ut minus apta rebus, quas sentiebat, nomina
imponeret

[2.12.27] Tum Trygetius: Iam, inquit, placet nobis, cum res nota sit,
de uerbis nullas calumnias commouere. Quare uide potius, quid huic
respondeas, qui nos liberauit, in quos tu impulsus temptas iterum
inruere. -Et Licentius: Mane, ait quaeso; nam mihi sublucet nescio
quid, quod uideam non tibi tam facile tantum argumentum eripi
debuisse. Et cum defixus in cogitatione siluisset aliquantum: Rogo,
inquit, nihil esse uidetur absurdius quam dicere se ueri simile sequi
eum, qui uerum quid sit ignoret; nec illa me tua similitudo conturbat.
Nam recte ego interrogatus, utrum ex ista temperie caeli nulla in
crastinum pluuia cogatur, respondeo esse ueri simile, qui me non nego
nosse aliquid ueri. Nam scio arborem istam modo argenteam fieri non
posse multaque talia uere non inpudenter me scire dico, quorum uideo
esse similia ea, quae ueri similia nomino. Tu uero, Carneades, uel
quae alia Graeca pestis, ut nostris parcam -- quid enim dubitem in
hanc partem transire ad eum, cui captiuus debeor iure uictoriae? -- tu
ergo, cum te nihil ueri scire dicas, unde hoc ueri simile sequeris? At
enim non ei potui aliud nomen inponere. Quid ergo nobis disputandum
est cum eo, qui nec loqui potest

[2.12.28] Non ego, inquit Alypius, perfugas metuam; quanto minus ille
Carneades, in quem nescio utrum iuuenali an puerili leuitate commotus
maledicta potius quam aliquod telum putasti esse iaciendum. Nam illi
quidem ad roborandam sententiam suam, quae semper tenus probabili
fundata fuit. hoc interim aduersum te facile suffecerit, ita nos a
ueri inuentione procul esse positos, ut tu tibi ipse magno argumento
esse possis, qui ita una interrogatiuncula loco motus es, ut ubi tibi
standum esset penitus ignorares. sed haec atque scientiam tuam, quam
tibi inpressam de hac arbore paulo ante confessus es, in aliud tempus
differamus. Quamuis enim iam alias partes delegeris, tamen sedulo
docendus es, quid paulo ante dixerim. Nondum, ut opinor, in eam
quaestionem, qua utrum inueniri uerum possit quaeritur, progressi
fueramus, sed illud tantum in ipso uestibulo defensionis meae
praescribendum putaui, in quo te lassum prostratumque prospexeram, hoc
est utrum ueri simile an probabile an alio si quo nomine appellari
potest, quod sibi Academici sat esse dicant, quaerendum non esse. Nam
si tu optimus iam inuentor ueritatis tibi uideris, nihil ad me. Postea
si ingratus non fueris huic patrocinio meo, eadem fortasse me docebis

[2.13.29] Hic ego, cum uerecunde Licentius Alypii impetum formidaret:
Omnia potius, inquam, Alypi, loqui maluisti quam quem ad modum nobis
cum his, qui loqui nesciant, disputandum sit. -Et ille: Quoniam olim
cum mihi tum omnibus notum est et nunc tua professione satis indicas
te loquendi peritum esse, uelim explices utilitatem primo huius
inquisitionis tuae, quae aut superflua est, ut opinor, et ei multo
magis respondere superfluum est aut, si commoda uisa fuerit et a me
explicari nequiuerit, precario abs te impetrem, ut magistri officium
ne grauere. -Meministi, inquam, heri me esse pollicitum de istis
uocabulis post acturum. Et nunc ille sol admonet, ut quae ludicra
pueris proposui redigam in cistas praesertim cum ea ornandi iam potius
quam uendendi gratia proponam. Nunc antequam stilum nostrum tenebrae
occupent, quae patronae Academicorum solent esse, uolo inter nos hodie
plenissime constet, ad quam quaestionem nobis explicandam mane
surgendum sit. Itaque responde quaeso, utrum tibi uideantur Academici
habuisse certam de ueritate sententiam et eam temere ignotis uel non
purgatis animis prodere noluisse, an uero ita senserint, ut eorum se
disputationes habent

[2.13.30] Tum ille: Quid illis animi fuerit, inquit, non temere
confirmabo. Nam quantum ex libris colligi datur, tu melius nosti, quae
in uerba sententiam suam promere soleant; me autem de me ipso si
consulis, inuentum nondum esse uerum puto. Addo etiam, quod de
Academicis flagitabas, nec posse inueniri me putare non solum inolita
quam semper fere animaduertisti opinione mea sed etiam auctoritate
magnorum excellentiorumque philosophorum, quibus nos praebere colla
siue inbecillitas nostra siue sagacitas ipsorum, ultra quam nihil iam
inueniri posse credendum est, nescio quo modo compellit. -Hoc est,
inquam, quod uolui. Nam uerebar, ne, cum tibi quoque id uideretur quod
mihi, disputatio nostra manca remaneret nullo existente, qui ex altera
parte rem uenire in manus cogeret, ut diligenter quantum possumus
uersaretur. Itaque si id euenisset, paratus eram te rogare, ut
Academicorum partes ita susciperes, quasi tibi non solum disputasse
sed etiam sensisse uiderentur uerum non posse comprehendi. Quaeritur
ergo inter nos, utrum illorum argumentis probabile sit nihil percipi
posse ac nulli rei esse assentiendum. Quod si optinueris, cedam
libenter; si autem demonstrare potuero multo esse probabilius et posse
ad uerit atem peruenire sapientem et adsensionem non semper esse
cohibendam, nihil habebis, ut opinor, cur non te in meam sententiam
transire patiaris. -Quod cum illi placuisset et eis qui aderant, iam
uespere obumbrati domum reuertimus.

    
 LIBER TERTIUS 

[3.1.1] Cum post illum sermonem, quem secundus liber continet, alio
die consedissemus in balneis -- nam erat tristior, quam ut ad pratum
liberet descendere -- sic exorsus sum: Arbritror uos iam satis animo
aduertisse, qua de re inter nos discutienda quaestio constituta sit.
Sed antequam ad partes meas ueniam, quae ad eam pertinent explicandam,
pauca quaeso de spe de uita de instituto nostro non ab re abhorrentia
libenter audiatis. Negotium nostrum non leue aut superfluum, sed
necessarium ac summum esse arbitror, magnopere quaerere ueritatem. Hoc
inter me atque Alypium conuenit. Nam et caeteri philosophi sapientem
suum eam inuenisse putauerunt et Academici sapienti suo summo conatu
inueniendam esse professi sunt idque illum agere sedulo, sed quoniam
uel lateret obruta uel confusa non emineret, ad agendam uitam id eum
sequi, quod probabile ac ueri simile occurreret. Id etiam uestra
pristina disceptatione confectum est. Nam cum alter inuenta ueritate
beatum fieri asseruerit hominem, alter uero tantum diligenter
quaesita, nulli nostrum dubium est nihil esse a nobis huic negotio
praeponendum. Quam ob rem qualem uobis quaeso hesternum diem uidemur
duxisse? Vobis quidem in studiis uestris uiuere licuit. Nam et tu,
Trygeti, Vergilii te carminibus oblectasti et Licentius fingendis
uersibus uacauit, quorum amore ita perculsus est, ut propter eum
maxime mihi istum sermonem inferendum putarem, quo in eius animo
philosophia -- nunc enim tempus est -- maiorem partem non modo quam
poetica sed quaeuis alia disciplina sibi usurpet ac uindicet

[3.2.2] Sed quaeso uos, nonne miserati nos estis, cum pridie ita
cubitum issemus, ut ad dilatam quaestionem et prorsus ad nihil aliud
surgeretur, quod tanta de re familiari necessario peragenda
extiterunt, ut his penitus occupati uix duas extremas diei horas in
nosmet ipsos respirare possemus? Quare semper fuit sententia mea
sapienti iam homini nihil opus esse; ut autem sapiens fiat, plurimum
necessariam esse fortunam nisi quid aliud uidetur Alypio. -Tum ille:
Quantum iuris, inquit, fortunae tribuas, nondum bene noui. Nam si ad
contemnendam fortunam fortuna ipsa opus esse arbitraris, me quoque
comitem in hanc sententiam do tibi; sin fortunae nihil aliud concedis
quam ea, quae corporis necessitati non possunt nisi ipsa uolente
suppetere, non ita sentio. Aut enim licet eadem repugnante atque
inuita nondum sapienti, cupido tamen sapientiae ea sumere, quae uitae
necessaria confitemur, aut concedendum est etiam in omni sapientis
uita eam dominari cum et ipse sapiens his, quae corpori necessaria
sunt, non indigere non possit

[3.2.3] Dicis ergo, inquam, fortunam esse necessariam studioso
sapientiae, sapienti uero negas. -Non ab re est eadem repetere,
inquit. Itaque nunc etiam abs te quaero, utrum fortunam ad se ipsam
contemnendam aliquid iuuare aestimes. Quod si arbitraris, dico
sapientiae cupidum magnopere indigere fortuna. -Arbitror, inquam, si
quidem per illam erit talis, qualis eam possit contemnere. Nec
absurdum est; nam sic etiam paruis nobis ubera necessaria sunt, quibus
efficitur, ut sine his postea uiuere ac ualere possimus. -Sententias,
ait, nostras, si animi conceptio non dissonat, concordare mihi liquet,
nisi forte disserendum cuiquam uidetur, quod fortunae uel uberum non
ipsa ubera seu fortuna, sed alia res quaedam nos faciat contemtores.
-Nihil magnum est, inquam, alio simili uti. Nam ut sine naui uel
quolibet uehiculo aut omnino, ne uel ipsum Daedalum timeam, sine ullis
ad hanc rem accommodatis instrumentis aut aliqua occultiore potentia
Aegeum mare nemo transmittit, quamuis nihil aliud quam peruenire
proponat, quod cum ei euenerit, illa omnia, quibus aduectus est,
paratus sit abicere atque contemnere, ita quisquis ad sapientiae
portum et quasi firmissimum et quietissimum solum peruenire uoluerit
-- quoniam, ut alia omittam, si caecus ac surdus fuerit, non potest,
quod positum est in potestate fortunae -- necessariam mihi uidetur ad
id quod concupiuit habere fortunam. Quod cum obtinuerit, quamuis
putetur indigere quibusdam rebus ad corporis ualitudinem
pertinentibus, illud tamen constat, non his opus esse, ut sapiens sit,
sed ut inter homines uiuat. -Immo, ait ille, si caecus ac surdus sit,
et sapientiam adipiscendam et ipsam uitam, propter quam sapientia
quaeritur, mea sententia iure contemnet

[3.2.4] Tamen, inquam, cum ipsa uita nostra, cum hic uiuimus, sit in
potestate fortunae nec nisi uiuens quisque sapiens fieri possit, nonne
fatendum est opus esse eius fauore, quo ad sapientiam peruehamur? -Sed
cum sapientia, inquit, non nisi uiuentibus necessaria sit remotaque
uita nulla sit indigentia sapientiae, nihil in propaganda uita
pertimesco fortunam. Etenim quia uiuo, propterea uolo sapientiam, non
quod sapientiam desidero, uolo uitam. Unde fortuna si mihi abstulerit,
uitam, auferet causam quaerendae sapientiae. Nihil igitur habeo, cur
ut fiam sapiens aut fauorem optem fortunae aut impedimenta formidem,
nisi alia fortasse protuleris. -Tum ego: Non igitur censes sapientiae
studiosum posse fortuna, ne ad sapientiam perueniat, impediri, etiamsi
ei non auferat uitam? -Non arbitror, inquit

[3.3.5] Volo, inquam, mihi paululum aperias, quid tibi inter sapientem
et philosophum distare uideatur. -Sapientem ab studioso, ait, nulla re
differe arbitror, nisi quod quarum rerum in sapiente quidam habitus
inest, earum est in studioso sola flagrantia. -Quae sunt tandem istae
res? inquam; nam mihi nihil aliud uidetur interesse, nisi quod alter
scit sapientiam, alter scire desiderat. -Si scientiam, inquit, modesto
fine determinas, ipsam rem planius elocutus es. -Quoquomodo, inquam,
eam determinem, illud omnibus placuit scientiam falsarum rerum esse
non posse. -In hoc mihi, inquit ille, uisa fuit obicienda
praescriptio, ne inconsiderata consensione mea facile in principalis
illius quaestionis campis tua equitaret oratio. -Plane mihi, inquam,
nihil ubi equitare possem reliquisti. Nam, nisi fallor, quod iam dudum
molior, ad ipsum finem peruenimus. Si enim, ut subtiliter uereque
dixisti, nihil inter sapientiae studiosum et sapientem interest, nisi
quod iste amat, ille autem habet sapientiae disciplinam; unde etiam
nomen ipsum, id est habitum quendam exprimere non cunctatus es -- nemo
autem habere disciplinam potest in animo, qui nihil didicit, nihil
autem didicit, qui nihil nouit, et nosse falsum nemo potest, nouit
igitur sapiens ueritatem, quem disciplinam sapientiae habere in animo,
id est habitum iam ipse confessus es. -Nescio, inquit, cuius
impudentiae sim, si habitum inquisitionis diuinarum humanarumque rerum
esse in sapiente confessum me negare uoluero. Sed qui tibi uideatur
inuentorum probabilium habitus non esse, non uideo.  -Concedis,
inquam, mihi falsa neminem scire? -Facile quidem, inquit.  Dic iam, si
potes, inquam, sapientem nescire sapientiam. -Quid enim?  ait, hoc
limite uniuersa concludis, ut uideri sibi non possit comprehendisse se
sapientiam? -Da, inquam, dexteram. Nam, si meministi, hoc est quod
heri me dixi effecturum, quod nunc non a me conclusum, sed a te ultro
mihi oblatum esse gaudeo. Nam cum inter me et Academicos hoc interesse
dixissem, quod illis probabile uisum est ueritatem non posse
comprehendi, mihi autem nondum quidem a me inuentam, inueniri tamen
posse a sapiente uideatur, nunc, cum mea interrogatione urgereris,
utrum sapiens nesciat sapientiam, 'uidetur sibi scire' dixisti. -Quod
tum postea? inquit. -Quia, si uidetur sibi, inquam, scire sapientiam,
non ei uidetur nihil scire posse sapientem; aut, si sapientia nihil
est, uolo affirmes

[3.3.6] Crederem uere, inquit, ad calcem nos finemque uenisse, sed
repente, cum dexteras interposuisti, disiunctissimos nos esse et in
longum progressos uideo, uidelicet quod hesterno die a nobis nulla
alia quaestio constituta uidebatur, nisi quod sapientem ad
comprehensionem ueri peruenire posse affirmante te ego negaueram, nunc
uero nihil aliud me opinor concessisse tibi quam uideri posse sapienti
probabilium rerum se consecutum esse sapientiam; quam tamen sapientiam
in inuestigatione diuinarum humnarumque rerum me constituisse nulli
nostrum arbitror dubium. -Non, inquam, ideo, quia inuoluis, euolueris;
uideris enim iam mihi exercendi tui causa disputare et, quia bene
nosti istos adulescentulos uix adhuc posse discernere, quae acute ac
subtiliter disseruntur, tamquam iudicum abuteris ignorantia, ut tibi
quantum libet loqui nullo liceat reclamante. Nam paulo ante dixisti,
cum quaererem, utrum sciret sapiens sapientiam, scire sibi uideri. Cui
ergo uidetur sapientem scire sapientiam, non utique uidetur nihil
scire sapientem. Hoc enim contendi non potest, nisi quisquam dicere
audeat nihil esse sapientiam. Ex quo fit, ut hoc tibi, quod etiam
mihi, uideatur, nam mihi uidetur sapientem non nihil scire et tibi,
opinor, cui placet uideri sapienti sapientem scire sapientiam. -Tum
ille: Non magis me ingenium exercere uelle quam te arbitror et id
miror; non enim tibi ulla in hac re exercitatione opus est. Nam mihi
adhuc fortasse caeco uidetur interesse inter uideri sibi scire et
scire et inter sapientiam, quae in inuestigatione posita est, et
ueritatem. Quae a nobis cum alterutra dicantur, sibi quem ad modum
quadrent non inuenio. -Tum ego, cum iam ad prandium uocaremur: Non,
inquam, mihi quod tantum reniteris displicet; aut enim ambo nescimus,
quid loquamur, et danda est opera, ne tam turpes simus, aut unus
nostrum, quod item relinquere atque neglegere non minus turpe est. Sed
postmeridianis horis rediemus ad inuicem. Mihi enim, cum uideretur iam
nos ad calcem peruenisse, pugnos etiam miscuisti. -Hic cum
arris�ssent, discessimus

[3.4.7] Et cum redissemus, inuenimus Licentium, cui numquam sitienti
Helicon subuenisset, excogitandis uersibus inhiantem. Nam de medio
paene prandio, quamuis nostri prandii idem initium qui finis fuit,
clam surrexerat nihilque biberat. Cui ego: opto quidem, inquam, tibi,
ut istam poeticam, quam concupisti, conplectaris aliquando, non quod
me nimis delectat ista perfectio, sed quod uideo te tantum exarsisse,
ut nisi fastidio euadere ab hoc amore non possis, quod euenire post
perfectionem facile solet. Deinde cum sis bene canorus, malim auribus
nostris inculces tuos uersus quam ut in illis Graecis tragoediis more
auicularum, quas in caueis inclusas uidemus, uerba quae non intellegis
cantes. Ammoneo tamen, ut pergas potum, si uoles, et ad scholam redeas
nostram, si tamen aliquid iam de te Hortensius et philosophia meretur,
cui dulcissimas primitias iam uestro illo sermone libasti, qui te
uehementius quam ista poetica incenderat ad magnarum et uere
fructuosarum rerum scientiam. Sed dum ad istarum disciplinarum, quibus
excoluntur animi, circulum reuocare uos cupio, metuo, ne uobis
labyrinthus fiat, et prope me paenitet ab illo te impetu repressisse.
-Erubuit ille discessitque, ut biberet. Nam et multum sitiebat et
occasio dabatur euitandi me plura fortasse atque asperiora dicturum

[3.4.8] Et cum redisset, intentis omnibus sic coepi: Itane est, Alypi,
ut inter nos de re iam, ut mihi uidetur, manifestissima non conueniat?
-Non mirum est, inquit, si quod tibi in promptu esse asseris mihi
obscurum sit, si quidem pleraque manifesta possunt aliis manifestiora
et item obscura quaedam nonnullis obscuriora esse. Nam si et hoc tibi
uere manifestum est, mihi crede esse alium quemquam, cui et hoc
manifestum tuum manifestius sit, et item alium, cui meum obscurum sit,
obscurius. Sed ne me perpugnacem diutius putes, obsecrauerim, ut hoc
manifestum manifestius edisseras. -Attende inquam, quaeso diligenter
et quasi seposita paululum respondendi cura.  Si enim bene me atque te
noui, facile data opera clarebit quod dico et alter alteri cito
persuadebit. Dixistine tandem an fortasse obsurdueram, uideri sapienti
se scire sapientiam? -Annuit. -Omittamus, inquam, paululum istum
sapientem. Tu ipse sapiens es an non? -Nihil, inquit, minus. -Volo
tamen, inquam, respondeas mihi, quid ipse sentias de sapiente
Academico, utrumnam tibi uideatur scire sapientiam? -Utrum sibi,
inquit, scire uideatur an sciat unumne an diuersum putas? Metuo enim,
ne haec confusio cuiquam nostrum suffugium praebeat

[3.4.9] Hoc est, inquam, Tuscum illud iurgium, quod dici solet, cum
quaestioni intentatae non eius solutio, sed alterius obiectio uidetur
mederi. Quod etiam poeta noster -- ut me aliquantum Licentii auribus
dedam -- decenter in Bucolico carmine hoc rusticanum et plane
pastoricium esse iudicauit, cum alter alterum interrogat, ubi caeli
spatium non amplius quam tres ulnas pateat, ille autem "quibus in
terris inscripti nomina regum nascantur flores". Quod quaeso, Alypi,
ne in uilla nobis licere arbitreris, certe uel istae balneolae aliquam
decoris gymnasiorum faciant recordationem; ad id, si placet, quod
rogo, responde: uideturne tibi sapiens Academicorum scire sapientiam?
-Ne uerba uerbis referendo, inquit, in longum eamus, uidetur uideri
sibi scire. -Videtur ergo, inquam, tibi nescire? Non enim ego quaero,
quid tibi uideatur uideri sapienti, sed utrum tibi uideatur sapiens
scire sapientiam. Potes, ut opinor, hic aut aiere aut negare. -O
utinam, inquit, aut ita mihi facile esset ut tibi aut ita tibi
difficile ut mihi, nec tam molestus esses nec in his quicquam
sperares. Nam cum me interrogares, quid mihi de Academico sapiente
uideatur, respondi uideri mihi, quod uideatur sibi scire sapientiam,
ne aut temere me scire affirmarem aut illum non minus temere scire
dicerem. -Pro magno, inquam, beneficio mihi obsecro concedas primo, ut
ad id quod ego, non ad id quod tute irlterrogas respondere digneris,
deinde ut spem meam, quam tibi non minus curae quam tuam esse scio,
nunc paululum omittas -- certe si me ista interrogatione decepero,
cito transibo in tuam partem controuersiamque finiemus- postremo ut
pulsa nescio qua sollicitudine, qua te tangi uideo, diligentius
animaduertas, quo facile intellegas, quid mihi abs te responderi
uelim. Dixisti enim ideo te non aut aiere aut negare -- quod utique
faciendum est ad id quod rogo -- ne temere te scire dicas quod nescis;
quasi uero ego quid scias quaesierim et non quid tibi uideatur. Itaque
nunc idem planius -- si tamen planius dici potest -- interrogo:
uideturne tibi scire sapientiam sapiens an non uidetur? -Si inueniri,
inquit, sapiens, qualem ratio prodit, queat, potest uideri mihi scire
sapientiam. -Ratio igitur, inquam, talem tibi prodit esse sapientem,
qui sapientiam non ignoret; et recte istuc. Non enim aliter decebat
uideri tibi

[3.4.10] Quaero ergo iam, utrum possit sapiens inueniri. si enim
potest, potest etiam scire sapientiam omnisque inter nos quaestio
dissoluta est. si autem non posse dicis, iam non quaeretur, utrum
sapiens aliquid sciat, sed utrum sapiens quisquam esse possit. Quo
constituto iam recedendum erit ab Academicis et tecum ista quaestio,
quantum ualemus, diligenter cauteque uersanda. Nam illis placuit uel
potius uisum est et esse posse hominem sapientem et tamen in hominem
scientiam cadere non posse -- quare illi sapientem nihil scire
adfirmarunt -- tibi autem uidetur scire sapientiam, quod non est
utique nihil scire. Simul enim placuit inter nos, quod etiam inter
omnes ueteres interque ipsos Academicos, scire falsa neminem posse;
unde illud iam restat, ut aut contendas nihil esse sapientiam aut
talem sapientem ab Academicis describi, qualem ratio non habet,
fatearis et his omissis consentias, ut quaeramus, utrum possit homini
talis prouenire sapientia, qualem prodit ratio. Non enim aliam debemus
aut possumus recte uocare sapientiam

[3.5.11] Etsi concedam, inquit, quod te magnopere niti uideo, sciri a
sapiente sapientiam et aliquid inter nos deprehensum, quod sapiens
possit percipere, tamen nequaquam mihi occurrit Academicorum
labefactata omnis intentio. Prospicio enim defensionis eis locum non
minimum reseruatum nec illam assensionis suspensionem esse praecisam,
cum hoc ipso causae suae deese non possint, quo conuictos putas.
Dicent enim usque adeo nihil conprehendi nullique rei assensionem
praebendam, ut etiam hoc de nihilo percipiendo, quod tota sibi paene
uita usque ad te probabiliter persuaserant, nunc ista conclusione sibi
extortum sit, ut, siue tunc huius argumenti uis tarditate ingenii mei
siue re uera suo robore inuicta sit, eos loco mouere non possit, cum
audacter affirmare adhuc ualeant ne nunc quidem ulli rei consentiendum
esse. Forte enim aliquando contra hoc quoque nonnihil uel a se uel a
quopiam reperiri posse, quod acute probabiliterque dicatur, suamque
imaginem et quasi speculum quoddam in Proteo illo animaduerti
oportere, qui traditur eo solere capi, quo minime caperetur,
inuestigatoresque eius numquam eundem tenuisse nisi indice alicuius
modi numine. Quod si assit et illam nobis ueritatem, quae tantum curae
est, demonstrare dignetur! Ego quoque uel ipsis inuitis, quod minime
reor, illos superatos esse confitebor

[3.5.12] Bene habet, inquam, prorsus nihil amplius optaui. Nam uidete
quaeso, bona mihi quot et quanta prouenerint. Primum est, quod
Academici iam sic conuicti esse dicuntur, ut nihil eis restet ad
defensionem, nisi quod fieri non potest Quis enim hoc aut intellegere
ullo modo aut credere ualeat eum, qui uictus sit, eo ipso, quo uictus
est, uictorem se esse gloriari? Deinde si quid iam remanet cum his
conflictionis, non ex eo est, quod dicunt nihil sciri posse, sed ex
eo, quod nulli rei assentiendum esse contendunt. Nunc itaque concordes
sumus. Nam ut mihi, ita etiam illis uidetur sapientem scire
sapientiam. Sed tamen ab assensione illi temperandum monent. Videri
enim sibi tantum dicunt, scire autem nullo modo; quasi ego me scire
profitear. Mihi quoque uideri istuc dico; sum enim stultus ut etiam
ipsi, si nesciunt sapientiam. Approbare autem nos debere aliquid puto,
id est ueritatem. De quo eos consulo, utrum negent, id est utrum eis
placeat ueritati assentiendum non esse. Numquam hoc dicent, sed eam
non inueniri asseuerabunt. Ergo et hic ex nonnulla parte socium me
tenent, quod utrisque non displicet atque adeo necessario placet
consentiendum esse ueritati. Sed quis eam demonstrabit?  inquiunt. Ubi
ego cum illis non curabo certare; satis mihi est, quod iam non est
probabile nihil scire sapientem, ne rem absurdissimam dicere cogantur,
aut nihil esse sapientiam aut sapientiam nescire sapientem.

[3.6.13] Quis autem uerum possit ostendere, abs te, Alypi, dictum est,
a quo ne dissentiam magnopere mihi laborandum est. Etenim numen
aliquod aisti solum posse ostendere homini, quid sit uerum, cum
breuiter tum etiam pie. Nihil itaque in hoc sermone nostro libentius
audiui, nihil grauius, nihil probabilills et, si id numen, ut confido,
assit, nihil uerius. Nam et Proteus ille -- quanta abs te mentis
altitudine commemoratus quanta intentione in optimum philosophiae
genus! -- Proteus enim ille, ut uos adulescentes non penitus poetas a
philosophia contemnendos esse uideatis, in imaginem ueritatis
inducitur; ueritatis, inquam, Proteus in carminibus ostentat
sustinetque personam, quam obtinere nemo potest, si falsis imaginibus
deceptus comprehensionis nodos uel laxauerit uel dimiserit.  Sunt enim
istae imagines, quae consuetudine rerum corporalium per istos, quibus
ad necessaria huius uitae utimur, sensus nos, etiam cum ueritas
tenetur et quasi habetur in manibus, decipere atque inludere
moliuntur. Hoc ergo tertium bonum mihi accidit, quod non inuenio
quanti aestimem. Mecum enim familiarissimus amicus meus non solum de
probabilitate humanae uitae uerum etiam de ipsa religione concordat,
quod est ueri amici manifestissimum indicium, si quidem amicitia
rectissime atque sanctissime definita est "rerum humanarum et
diginarum cum beniuolentia et caritate consensio"

[3.7.14] Tamen ne aut Academicorum argumenta quasdam nebulas uideantur
offundere aut doctissimorum uirorum auctoritati, inter quos maxime
Tullius non mouere nos non potest superbe nonnullis resistere
uideamur, si uobis placet, prius pauca contra eos disseram, quibus
uidentur disputationes illae aduersari ueritati, deinde, ut mihi
uidetur, ostendam, quae causa fuerit Academicis occultandae sententiae
suae. ltaque Alypi, quamuis te totum in meis partibus uideam, tamen
suscipe pro his paululum mihique responde. -Quoniam hodie, inquit,
auspicato, ut aiunt, processisti, non impediam plenissimam uictoriam
tuam et partes illas iam securius, quo abs te imponuntur, temptabo
suscipere, si tamen hoc, quod interrogationibus te acturum esse
significas, in orationem perpetuam, si tibi commodum est, malis
conuertere, ne uere ut pertinax aduersarius, quod a tua humanitate
longissimum est, minutis illis telis abs te iam captiuus excrucier

[3.7.15] Atque ego, cum et illos hoc expectare animaduerterem, quasi
aliud ingressus exordium: Morem, inquam, uobis geram et, quamuis post
illum laborem scholae rhetoricae in hac me leui armatura nonnihil
requieturum esse praesumseram, ut interrogando ista potius agerem quam
dicendo, tamen quia et paucissimi sumus, ut clamare mihi contra
ualitudinem meam non sit necesse, et istum stilum causa eiusdem
salutis quasi aurigam moderatoremque sermonis mei esse uolui, ne
concitatius rapiar animo, quam cura corporis poscit, perpetua, ut
uultis, oratione audite quid sentiam. sed primo illud uideamus quale
sit, unde amatores Academicorum gloriari nimium solent. Nam est in
libris Ciceronis, quos in huius causae patrocinium scripsit, locus
quidam, ut mihi uidetur, mira urbanitae conditus, ut nonnullis autem,
etiam firmitate roboratus. Difficile est prorsus, ut quemquam non
moueat quod ibi dictum est: Academico sapienti ab omnibus caeterarum
sectarum, fui sibi sapientes uidentur, secundas partes dari, cum
primas sibi quemque uindicare necesse sit. Ex quo posse probabiliter
confici eum recte primum esse iudicio suo, qui omnium caeterorum
iudicio sit secundus

[3.7.16] "Fac enim uerbi causa stoicum adesse sapientem; nam contra
eos potissimum Academicorum exarsit ingenium. Ergo Zeno uel Chrysippus
si interrogetur, qui sit sapiens, respondebit eum esse, quem ipse
descripserit. Contra Epicurus uel quis alius aduersariorum negabit
suumque potius peritissimum uoluptatum aucupem sapientem esse
contendet. Inde ad iurgium. Clamat Zeno et tota illa porticus
tumultuatur hominem natum ad nihil esse aliud quam honestatem; ipsam
suo splendore in se animos ducere nullo prorsus commodo extrinsecus
posito et quasi lenocinante mercede, uoluptatemque illam Epicuri solis
inter se pecoribus esse communem, in quorum societatem et hominem et
sapientem trudere nefas esse. Contra ille conuocata de hortulis in
auxilium quasi Liber turba temulentorum, quaerentium tamen, quem
incomptis unguibus bacchantes asperoque ore discerpant, uoluptatis
nomen, suauitatem, fuietem teste populo exaggerans instat acriter, ut
nisi ea beatus nemo esse posse uideatur.  In quorum rixam si
Academicus incurrerit, utrosque audiet trahentes se ad suas partes,
sed si in illos aut in istos concesserit, ab eis, quos deseret,
insanus imperitus temerariusque clamabitur. Itaque cum et hac et illac
aurem diligenter admouerit, interrogatus, quid ei uideatur, dubitare
se dicet. Roga nunc Stoicum, qui sit melior, Epicurusne, qui delirare
illum clamat, an Academicus, qui sibs adhuc de re tanta deliberandum
esse pronuntiat: nemo dubitat Academicum praelatum iri. Rursus te ad
illum conuerte et quaere, quem magis amet, Zenonem, a quo bestia
nominatur, an Arcesilan, a quo audit: 'tu fortasse uerum dicis, sed
requiram diligentius': nonne apertum est totam illam porticum insanam,
Academicos autem prae illis modestos cautosque homines uideri
Epicuro?" Ita peraeque prope de omnibus sectis copiosissime Cicero
iucundissimum legentibus quasi spectaculum praebet uelut ostendens
nullum illorum esse, qui non, cum sibi primas partes dederit, quod
necesse est, secundas ei dicat dare, quem non repugnare sed dubitare
conspexerit. In quo ego nihil aduersabor nec eis ullam auferam gloriam

[3.8.17] Videatur sane quibuslibet Cicero hic non iocatus sed inania
et uentosa quaedam -- quod ab ipsorum Graeculorum leuitate abhorreret
-- sequi et colligere uoluisse. Quid enim me impedit, quin, si huic
uanitati resistere uelim, facile ostendam, quanto minus malum sit
indoctum esse quam indocilem? Unde fit, ut, cum se ille Academicus
iactanticulus quasi discipulum singulis dederit nemoque illi quod se
scire putat persuadere potuerit, magna illorum postea consensione
rideatur. Iam enim quisque alium quemlibet aduersariorum suorum nihil
didicisse, hunc uero nihil posse discere iudicabit. Ex quo deinceps de
omnium scholis non ferulis, quod esset deformius quam molestius, sed
illorum palliatorum clauis et fustibus proicietur. Non enim magnum
negotium erit contra communem pestem uelut Herculea quaedam postulare
auxilia Cynicorum. Si autem ista uilissima gloria cum his certare
libeat, quod philosophanti mihi iam quidem sed nondum sapienti
faciliore uenia concedendum est, quid habebunt, quod possint
refellere? Ecce enim faciamus me atque Academicum in illas lites
philosophorum inruisse; omnes prorsus assint, exponant breuiter pro
tempore sententias suas. Quaeratur de Carneade, quid censeat.
Dubitare se dicet. Itaque illum singuli praeferent caeteris, ergo
omnes omnibus, magna nimirum atque altissima gloria. Quis istum nolit
imitari? Et ego itaque interrogatus idem respondebo; par erit laus. Ea
igitur gloria gaudet sapiens, in qua illi stultus aequatur. Quid, si
eum etiam facile superat? nihilne agit pudor? Nam istum Academicum iam
de iudicio discedentem tenebo; quippe auidior huius modi uictoriae
stultitia est. Ergo eo retento prodam iudicibus quod ignorant et
dicam: ego, uiri optimi, hoc cum isto commune habeo, quod dubitat,
quis uestrum uerum sequatur. Sed habemus etiam proprias sententias, de
quibus peto iudicetis. Nam mihi incertum est quidem, quamuis audierim
decreta uestra, ubi sit uerum, sed ideo, quod qui sit in uobis sapiens
ignoro. Iste autem etiam ipsum sapientem negat aliquid scire, ne ipsam
quidem unde sapiens dicitur sapientiam. Quis non uideat palma illa
cuius sit? Nam si hoc aduersarius meus dixerit, uincam gloria; si
autem erubescens confessus fuerit sapientem scire sapientiam, uincam
sententia

[3.9.18] Sed ab hoc iam litigioso tribunali secedamus in aliquem
locum, ubi nobis nulla turba molesta sit, atque utinam in ipsam
scholam Platonis, quae nomen ex eo dicitur accepisse, quod a populo
sit secreta. Hic iam non de gloria, quod leue ac puerile est, sed de
ipsa uita et de aliqua spe animi beati, quantum inter nos possumus,
disseramus. Negant Academici sciri aliquid posse. Unde hoc uobis
placuit, studiosissimi homines atque doctissimi? Monuit nos, inquiunt,
definitio Zenonis. Cur quaeso? Nam si uera est, nonnihil ueri nouit
qui uel ipsam nouit, sin falsa, non debuit constantissimos commouere.
Sed uideamus quid ait Zeno: tale scilicet uisum comprehendi et percipi
posse, quale cum falso non haberet signa communia. Hocine te mouit,
homo Platonice, ut omnibus uiribus ab spe discendi studiosos
retraheres, ut totum negotium philosophandi adiuuante quodam etiam
mentis ingemiscendo torpore desererent

[3.9.19] Sed quomodo illum non permoueret, si et nihil tale inueniri
potest et, nisi quod tale est, percipi non potest? Hoc si ita est,
dicendum potius erat non posse in hominem cadere sapientiam quam
sapientem nescire, cur uiuat, nescire, quem ad modum uiuat, nescire,
utrum uiuat, postremo, quo peruersius magisque delirum et insanum dici
nihil potest, simul et sapientem esse et ignorare sapientiam. Quid
enim est durius, hominem non posse esse sapientem an sapientem nescire
sapientiam? Nihil hinc disputandum est, si res ipsa ita posita satis
non est ad diiudicandum. Sed illud forte si diceretur, penitus homines
a philosophando auerterentur; nunc uero inducendi sunt sapientiae
dulcissimo et sanctissimo nomine, ut, cum contrita aetate nihil
didicerint, postea te summis execrationibus prosequantur, quem
relictis saltem uoluptatibus corporis ad animi tormenta secuti sunt

[3.9.20] Sed uideamus, per quem potius a philosophia deterreantur, per
eumne, qui dixerit: audi, amice, philosophia non ipsa sapientia, sed
studium sapientiae uocatur; ad quam te si contuleris, non quidem, dum
hic uiuis, sapiens eris -- est enim apud deum sapientia nec prouenire
homini potest -- sed cum te tali studio satis exercueris atque
mundaueris, animus tuus ea post hanc uitam, id est cum homo esse
desieris, facile perfruetur, an per eum, qui dixerit: uenite, mortales
ad philosophiam! magnus hic fructus est; quid enim homini sapientia
carius? uenite igitur, ut sapientes sitis et sapientiam nesciatis!
'Non', inquit, 'a me ita dicetur'. Hoc est decipere; nam nihil aliud
apud te inuenietur. Ita fit, ut, si hoc dixeris, fugiant tamquam
insanum, si alio modo ad hoc adduxeris, facias insanos.  Sed credamus
propter utramque sententiam aeque homines nolle philosophari. Si
aliquid philosophiae perniciosum Zenonis definitio dicere cogebat, mi
homo, idne homini dicendum fuit, unde se doleret, an id, unde te
derideret

[3.9.21] Tamen quod Zeno definiuit, quantum stulti possumus
discutiamus. Id uisum ait posse comprehendi, quod sic appareret, ut
falsum apparere non posset. Manifestum est nihil aliud in perceptionem
uenire. Hoc et ego, inquit Arcesilas uideo et hoc ipso doceo nihil
percipi. Non enim tale aliquid inueniri potest. Fortasse abs te atque
ab aliis stultis; at a sapiente cur non potest?  Quamquam et ipsi
stulto nihil responderi posse arbitror, si tibi dicat, ut illo
memorabili acumine tuo hanc ipsam Zenonis definitionem refellas et
ostendas eam etiam falsam esse posse; quod si non potueris, hanc ipsam
quam percipias habes, si autem refelleris, unde a percipiendo
impediaris non habes. Ego eam refelli posse non uideo et omnino
uerissimam iudico. Itaque cum eam scio, quamuis sim stultus, nonnihil
scio. Sed fac illam uersutiae tuae cedere. Utar complexione
securissima. Aut enim uera est aut falsa. Si uera bene teneo; si
falsa, potest aliquid percipi, etiamsi habeat communia signa cum
falso. Unde, inquit, potest? Verissime igitur Zeno definiuit nec ei
quisquis uel in hoc consensit, errauit. An paruae laudis et
sinceritatis definitionem putabimus quae contra eos, qui erant
aduersum perceptionem multa dicturi, cum designaret quale esset quod
percipi posset, se ipsam talem esse monstrauit? Ita comprehensibilibus
rebus et definitio est et exemplum. Utrum, ait, etiam ipsa uera sit
nescio; sed quia est probabilis, ideo eam sequens ostendo nihil esse
tale, quale illa expressit posse comprehendi.  Ostendis fortasse
praeter ipsam et uides, ut arbitror, quid sequatur.  Quodsi etiam eius
incerti sumus, nec ita nos deserit scientia.  Scimus enim aut ueram
esse aut falsam; non igitur nihil scimus.  Quamquam numquam efficiet,
ut ingratus sim, prorsus ego illam definitionem uerissimam iudico. Aut
enim possunt pericipi et falsa, quod uehementius Academici timent et
re uera absurdum est, aut nec ea possunt, quae sunt falsis simillima;
unde illa definitio uera est.  Sed iam caetera uideamus

[3.10.22] Quamuis haec, nisi fallor, possint ad uictoriam satis esse,
non tamen fortasse ad uictoriae satietatem. Duo sunt, quae ab
Academicis dicuntur, contra quae, ut ualemus, uenire instituimus:
nihil posse percipi et nulli rei debere assentiri. De assentiendo mox;
nunc alia pauca de perceptione dicemus. Nihilne prorsus dicitis posse
comprehendi? Hic euigilauit Carneades -- nam nemo istorum minus alte
quam ille dormiuit -- et circumspexit rerum euidentiam. Itaque credo
secum ipse, ut fit, loquens: ergone, ait, Carneade, dicturus es
nescire te, utrum homo sis an formica? aut de te Chrysippus
triumphabit? Dicamus ea nos nescire, quae inter philosophos
inquiruntur, caetera ad nos non pertinere, ut si in luce titubauero
cotidiana et uulgari, ad illas imperitorum tenebras prouocem, ubi soli
quidam diuini oculi uident, qui me, etiamsi palpitantem atque cadentem
aspexerint, caecis prodere nequeant praesertim arrogantibus et quos
doceri aliquid pudeat. Laute quidem, o Graeca industria, succincta et
parata procedis, sed non respicis illam definitionem et inuentum esse
philosophi et in uestibulo philosophiae fixam atque fundatam. Quam si
succidere temtabis, rediet bipennis in crura; illa enim labefactata
non solum potest aliquid percipi sed etiam id potest, quod simillimum
falso est, si eam non audebis euertere. Est enim latibulum tuum, unde
in incautos transire cupientes uehemens erumpis atque exilis; aliquis
te Hercules in tua spelunca tamquam semihominem suffocabit et eiusdem
molibus opprimet docens aliquid esse in philosophia, quod tamquam
simile falso incertum abs te fieri non possit. Certe ad alia
properabam; hoc quisquis urget, te ipsum, Carneade, magna afficit
contumelia, quem a me uel mortuum putat ubicumque aut undecumque posse
superari. Si autem non putat, immisericors est, qui me passim deserere
praesidia et tecum in campo certare cogit; in quem descendere cum
coepissem, solo tuo nomine territus pedem retuli et de superiore loco
nescio quid iaculatus sum, quod utrum ad te peruenerit uel quid
egerit, uiderint, sub quorum examine dimicamus. Sed quid metuo
ineptus? Si bene memini, mortuus es nec iam pro sepulchro tuo iure
pugnat Alypius; facile me contra umbram tuam deus adiuuabit

[3.10.23] Nihil ais in philosophia posse percipi et, ut orationem tuam
large lateque diffundas, arripis rixas dissensionesque philosophorum
et eas tibi contra illos arma ministrare arbitraris.  Quomodo enim
inter Democritum et superiores physicos de uno mundo et
innumerabilibus litem diiudicabimus, cum inter ipsum heredemque eius
Epicurum concordia manere nequiuerit? Nam iste luxuriosus cum atomos
quasi ancillulas suas id est corpuscula, quae in tenebris laetus
amplectitur, non tenere uiam suam sed in alienos limites passim sponte
declinare permittit, totum patrimonium etiam per iurgia dissipauit.
Hoc uero nihil ad me attinet. Si enim ad sapientiam pertinet horum
aliquid scire, id non potest latere sapientem. Si autem aliud quiddam
est, sapientiam illam scit sapiens, ista contemnit. Tamen ego, qui
longe adhuc absum uel a uicinitate sapientis, in istis physicis
nonnihil scio. Certum enim habeo aut unum esse mundum aut non unum; et
si non unum, aut finiti numeri aut infiniti. Istam sententiam
Carneades falsae esse similem doceat.  Item scio mundum istum nostrum
aut natura corporum aut aliqua prouidentia sic esse dispositum eumque
aut semper fuisse et fore aut coepisse esse minime desiturum aut ortum
ex tempore non habere, sed habiturum esse finem aut et manere coepisse
et non perpetuo esse mansurum et innumerabilia physica hoc modo noui.
Vera enim sunt ista disiuncta nec similitudine aliqua falsi ea
quisquam potest confundere.  Sed adsume aliquid, ait Academicus. Nolo;
nam hoc est dicere: relinque quod scis, dic quod nescis. Sed pendet
sententia. Melius certe pendet quam cadit; nempe plana est; nempe iam
potest aut falsa aut uera nominari. Hanc ego me scire dico. Tu, qui
nec ad philosophiam pertinere ista negas et eorum sciri nihil posse
asseris, ostende me ista nescire; dic istas disiunctiones aut falsas
esse aut aliquid commune habere cum falso per quod discerni omnino non
possint

[3.11.24] Unde, inquit, scis esse istum mundum, si sensus falluntur?
Numquam rationes uestrae ita uim sensuum refellere potuerunt, ut
conuinceretis nobis nihil uideri, nec omnino ausi estis aliquando ista
temtare, sed posse aliud esse ac uidetur uehementer persuadere
incubuistis. Ego itaque hoc totum, qualecumque est, quod nos continet
atque alit, hoc, inquam, quod oculis meis apparet a meque sentitur
habere terram et caelum aut quasi terram et quasi caelum, mundum uoco.
Si dicis nihil mihi uideri, numquam errabo. Is enim errat, qui quod
sibi uidetur temere probat. Posse enim falsum uideri a sentientibus
dicitis, nihil uideri non dicitis. Prorsus enim omnis disputationis
causa tolletur, ubi regnare uos libet, si non solum nihil scimus, sed
etiam nil nobis uidetur. Si autem hoc, quod mihi uidetur, negas mundum
esse, de nomine controuersiam facis, cum id a me dixerim mundum uocari

[3.11.25] Etiamne, inquies, si dormis, mundus est iste quem uides? Iam
dictum est, quidquid tale mihi uidetur, mundum appello. Sed si eum
solum placet mundum uocare, qui uidetur a uigilantibus uel etiam a
sanis, illud contende, si potes, eos, qui dormiunt ac furiunt, non in
mundo furere atque dormire. Quam ob rem hoc dico, istam totam corporum
molem atque machinam, in qua sumus siue dormientes siue furentes siue
uigilantes siue sani, aut unam esse aut non esse unam.  Edissere,
quomodo ista possit falsa esse sententia. Si enim dormio, fieri
potest, ut nihil dixerim; aut si etiam ore dormientis uerba ut solet
euaserunt potest fieri, ut non hic non ita sedens non istis
audientibus dixerim; ut autem hoc falsum sit, non potest. Nec ego me
illud percepisse dico, quod uigilem. Potes enim dicere hoc mihi etiam
dormienti uideri potuisse, ideoque hoc potest esse falso simillimum.
Si autem unus et sex mundi sunt, septem mundos esse, quoquo modo
affectus sim, manifestum est et id me scire non impudenter affirmo.
Quare uel hanc conexionem uel illas superius disiunctiones doce somno
aut furore aut uanitate sensuum posse esse falsas et me, si
expergefactus ista meminero, uictum esse concedam. Credo enim iam
satis liquere, quae per somnum et dementiam falsa uideantur, ea
scilicet quae ad corporis sensus pertinent; nam ter terna nouem esse
et quadratum intellegibilium numerorum necesse est uel genere humano
stertente sit uerum. Quamquam etiam pro ipsis sensibus multa uideo
posse dici, quae ab Academicis reprehensa non inuenimus. Credo enim
sensus non accusari, uel quod imaginationes falsas furentes patiuntur
uel quod falsas in somnis uidemus. Si enim uera uigilantibus sanisque
renuntiarunt, nihil ad eos, quid sibi animus dorrnientis
insanientisque confingat

[3.11.26] Restat, ut quaeratur, utrum cum ipsi renuntiant uerum
renuntient. Age, si dicat Epicureus quispiam. 'nihil habeo quod de
sensibus conquerar; iniustum est enim ab eis exigere plus quam
possunt; quidquid autem possunt uidere oculi, uerum uident', ergone
uerum est quod de remo in aqua uident? prorsus uerum. Nam causa
accedente, quare ita uideretur, si demersus unda remus rectus
appareret, magis oculos meos falsae renuntiationis arguerem. Non enim
uiderent, quod talibus existentibus causis uidendum fuit. Quid multis
opus est? Hoc de turrium motu, hoc de pinnulis auium, hoc de caeteris
innumerabilibus dici potest. 'Ego tamen fallor, si adsentiar', ait
quispiam. Noli plus assentiri, quam ut ita tibi apparere persuadeas,
et nulla deceptio est. Non enim uideo, quomodo refellat Academicus eum
qui dicit: hoc mihi candidum uideri scio, hoc auditum meum delectari
scio, hoc mihi iucunde olere scio, hoc mihi sapere dulciter scio, hoc
mihi esse frigidum scio. Dic potius, utrum per se amarae sint oleastri
frondes, quas caper tam pertinaciter appetit. O hominem inprobum!
nonne est caper ipse modestior? Nescio, quales pecori sint, mihi tamen
amarae sunt. Quid quaeris amplius?  Sed est fortasse aliquis etiam
hominum, cui non sint amarae. Tendisne in molestiam? numquidnam ego
amaras esse omnibus hominibus dixi? Mihi dixi et hoc non semper
affirmo. Quid, si enim alias alia causa nunc dulce quippiam, nunc
amarum in ore sentiatur? lllud dico, posse hominem, cum aliquid
gustat, bona fide iurare se scire palato suo illud suaue esse uel
contra nec ulla calumnia Graeca ab ista scientia posse deduci. Quis
enim tam inpudens sit, qui mihi cum delectatione aliquid ligurrienti
dicat: fortasse non gustas, sed hoc somnium est?  numquidnam resisto?
Sed me tamen illud in somnis etiam delectaret.  Quare illud quod me
scire dixi, nulla confundit similitudo falsorum et Epicureus uel
Cyrenaici et alia multa fortasse pro sensibus dicant, contra quae
nihil dictum esse ab Academicis accepi. Sed quid ad me? Si uolunt ista
et si possunt, etiam me fauente, rescindant. Quicquid enim contra
sensus ab eis disputatur, non contra omnes philosophos ualet. Sunt
enim qui omnia ista, quae corporis sensu accipit animus, opinionem
posse gignere confitentur, scientiam uero negant, quam tamen uolunt
intellegentia contineri remotamque a sensibus in mente uiuere.  Et
forte in eorum numero est sapiens ille, quem quaerimus. Sed de hoc
alias. Nunc ad reliqua pergamus, quae propter ista, quae iam dicta
sunt, paucis, nisi fallor, explicabimus

[3.12.27] Quid enim de moribus inquirentem uel iuuat uel impedit
corporis sensus? Nisi uero illos ipsos, qui summum hominis bonum in
uoluptate posuerunt, nihil impedit aut columbae collum aut uox incerta
aut graue pondus homini, quod camelis leue est, aut alia sescenta,
quominus dicant eo, quo delectantur, delectari se scire uel eo, quo
offenduntur, offendi, quod refelli posse non uideo. Eum commouebunt,
qui finem boni mente complectitur? Quid horum tu eligis? Si quid mihi
uideatur quaeris, in mente arbitror esse summum hominis bonum. Sed
nunc de scientia quaerimus. Ergo interroga sapientem, qui non potest
ignorare sapientiam; mihi tamen tardo illi atque stulto licet interim
scire boni humani finem, in quo inhabitet beata uita, aut nullum esse
aut in animo esse aut in corpore aut in utroque. Hoc me, si potes,
nescire conuince, quod notissimae illae uestrae rationes nullo modo
faciunt. Quod si non potes -- non enim reperies, cui falso simile sit
-- egone concludere dubitabo recte mihi uideri scire sapientem
quicquid in philosophia uerum est, cum ego inde tam multa uera
cognouerim

[3.12.28] Sed metuit fortasse, ne summum bonum eligat dormiens.  Nihil
pericli est; cum euigilauerit, repudiabit, si displicet, tenebit, si
placet. Quis enim eum recte uituperabit, quod falsum uidit in somnis?
aut fortasse illud formidabis, ne dormiens amittat sapientiam, si pro
ueris falsa probauerit? Hoc iam ne dormiens quidem audet somniare, ut
sapientem uigilantem uocet, neget, si dormiat. Haec etiam de furore
dici possunt; sed in alia festinat oratio. Haec tamen sine conclusione
securissima non relinquo. Aut enim amittitur furore sapientia et iam
non erit sapiens, quem uerum ignorare clamatis, aut scientia eius
manet in intellectu, etiamsi pars animi caetera id, quod accepit a
sensibus, uelut in somnis imaginetur

[3.13.29] Restat dialectica, quam certe sapiens bene nouit, nec falsum
scire quisquam potest. Si uero eam nescit, non pertinet ad sapientiam
eius cognitio, sine qua esse sapiens potuit, et superfluo utrum uera
sit possitue percipi quaerimus. Hic fortassis mihi aliquis dicat:
'soles prodere tu stulte, quid noueris, an de dialectica nihil scire
potuisti?' ego uero plura quam de quauis parte philosophiae. Nam primo
illas omnes propositiones, quibus supra usus sum, ueras esse ista me
docuit. Deinde per istam noui alia multa uera. Sed quam multa sint,
numerate, si potestis: si quattuor in mundo elementa sunt, non sunt
quinque; si sol unus est, non sunt duo; non potest una anima et mori
et esse inmortalis; non potest homo simul et beatus et miser esse; non
hic et sol lucet et nox est; aut uigilamus nunc aut dormimus; aut
corpus est, quod mihi uidere uideor, aut non est corpus. Haec et alia
multa, quae commemorare longissimum est, per istam didici uera esse,
quoquo modo se habeant sensus nostri, in se ipsa uera. Docuit me, si
cuius eorum, quae per conexionem modo proposui, pars antecedens
assumpta fuerit, trahere necessario id, quod annexum est, ea uero,
quae per repugnantiam uel disiunctionem a me sunt enuntiata, hanc
habere naturam, ut, cum auferuntur caetera, siue unum siue plura sint,
restet aliquid, quod eorum ablatione firmetur.  Docuit etiam me, cum
de re constat, propter quam uerba dicuntur, de uerbis non debere
contendi, et quisquis id faciat, si imperitia faciat, docendum esse,
si malitia, deserendum, si doceri non potest, monendum, ut aliquid
aliud potius agat, quam tempus in superfluis operamque consumat, si
non obtemperat, neglegendum. De captiosis autem atque fallacibus
ratiunculis breue praeceptum est: si male concedendo inferuntur, ad ea
quae concessa sunt esse redeundum; si uerum falsumque in una
conclusione confligunt, accipiendum inde quod intellegitur, quod
explicari non potest relinquendum; si autem modus in aliquibus rebus
latet penitus hominem, scientiam eius non esse quaerendam. Haec quidem
habeo a dialectica et alia multa, quae commemorare non est necesse;
neque enim debeo ingratus exsistere.  Verum ille sapiens aut haec
neglegit aut, si perfecta dialectica ipsa scientia ueritatis est, sic
illam nouit, ut istorum mendacissimam calumniam: si uerum est, falsum
est, si falsum est, uerum est, contemnendo et non miserando fame
necet. Haec de perceptione satis esse propterea puto, quia de
assentiendo cum dicere coepero, tota ibi rursum causa uersabitur

[3.14.30] Iam ergo ad eam partem ueniamus, in qua dubitare adhuc
uidetur Alypius, et primo id ipsum perspiciamus quale sit, quod te
acutissime atque cautissime mouet. Nam si tot tantisque rationibus
roboratam -- hoc enim dixisti -- Academicorum sententiam, qua eis
placuit nihil scire sapientem, hoc tuum labefactat inuentum, quo
cogimur confiteri multo esse probabilius sapientem scire sapientiam,
magis est assensio cohibenda. Hoc ipso enim ostenditur nihil quamlibet
copiosissimis subtilissimisque argumentis posse suaderi, cui non ex
parte contraria, si assit ingenium, non minus acriter uel fortasse
acrius resistatur. Eo fit, ut, cum sit uictus Academicus, uicerit. O
utinam uincatur! numquam efficiet quauis arte Pelasga, ut simul a me
uictus uictorque discedat. Certe nihil aliud inueniatur, quod aduersum
ista dici possit, et ultro me uictum esse profiteor. Non enim de
gloria comparanda, sed de inuenienda ueritate tractamus. Mihi satis
est quoquo modo molem istam transcendere, quae intrantibus ad
philosophiam sese opponit et nescio quibus receptaculis tenebrascens
talem esse philosophiam totam minatur nihilque in ea lucis inuentum
iri sperare permittit. Quid autem amplius desiderem, nihil habeo, si
iam probabile est nonnihil scire sapientem. Non enim alia causa ueri
simile uidebatur eum assensionem sustinere debere, nisi quia erat ueri
simile nihil posse conprehendi. Quo sublato -- percipit enim sapiens
uel ipsam ut iam conceditur sapientiam -- nulla iam causa remanebit,
cur non assentiatur sapiens uel ipsi sapientiae. Est enim sine
dubitatione monstrosius sapientem non approbare sapientiam quam
sapientem nescire sapientiam.

[3.14.31] Nam quaeso paululum quasi ante oculos tale spectaculum
constituamus, si possumus, rixam quandam sapientis et sapientiae. 0uid
aliud dicit sapientia quam se esse sapientiam? At contra iste: non
credo, inquit. Quis ait sapientiae: non credo esse sapientiam? quis,
nisi is, cum quo illa loqui potuit et in quo habitare dignata est,
scilicet sapiens? Ite nunc et me quaerite, qui cum Academicis pugnem;
habetis iam nouum certamen: sapiens et sapientia secum pugnant.
Sapiens non uult consentire sapientiae. Ego uobiscum securus exspecto.
Quis enim non credat inuictam esse sapientiam? Tamen nos aliqua
complexione muniamus. Aut enim in hoc certamine Academicus uincet
sapientiam et a me uincetur, quia non erit sapiens, aut ab ea
superabitur et sapientem sapientiae consentire docebimus. Aut igitur
sapiens Academicus non est aut nonnulli rei sapiens assentietur, nisi
forte, quem dicere puduit sapientem nescire sapientiam, sapientem non
consentire sapientiae dicere non pudebit. At si iam ueri simile est
cadere in sapientem uel ipsius sapientiae perceptionem et nulla causa
est, cur non ei quod potest percipi assentiatur, uideo quod uolebam
esse ueri simile, sapientem scilicet assensurum esse sapientiae. Si
quaeres, ubi inueniat ipsam sapientiam, respondebo: in semet ipso. Si
dicis eum nescire quod habeat, redis ad illud absurdum, sapientem
nescire sapientiam. Si sapientem ipsum negas posse inueniri, non iam
cum Academicis sed tecum, quisquis hoc sentis, sermone alio
disseremus. Illi enim cum haec disputant, de sapiente profecto
disputant. Clamat Cicero se ipsum magnum esse opinatorem, sed de
sapiente se quaerere. Quod si adhuc uos, adulescentes, ignotum
habetis, certe in Hortensio legistis: "si igitur nec certi est
quidquam nec opinari sapientis est, nihil umquam sapiens approbabit."
Unde manifestum est eos de sapiente illis suis disputationibus, contra
quas nitimur, quaerere

[3.14.32] Ergo arbitror ego sapienti certam esse sapientiam, id est
sapientem percepisse sapientiam et ob hoc eum non opinari cum
assentitur sapientiae; assentitur enim ei rei, quam si non
percepisset, sapiens non esset. Nec isti quemquam non debere assentiri
nisi rebus, quae non possunt percipi affirmant; non autem sapientia
nihil est: cum igitur et scit sapientiam et assentitur sapientiae,
neque nihil scit neque nulli rei sapiens assentitur. Quid anaplius
uultis? An de illo errore aliquid quaerimus, quem dicunt penitus
euitari, si in nullam rem animum declinet assensio? Errat enim,
inquiunt, quisquis non solum rem falsam sed etiam dubiam, quamuis uera
sit, approbat. Nihil autem quod dubium non sit inuenio.  At inuenit
sapiens ipsam, ut dicebamus, sapientiam

[3.15.33] Sed hinc iam uultis me fortasse discedere. Non sunt facile
securissima relinquanda; cum uersutissimis hominibus agimus. morem
tamen uobis geram. Sed quid hic dicam? quid? quidnam? Illud nimirum
uetus dicendum est, ubi et ipsi habent quod dicant. Quid enim faciam,
quem de castris meis foras truditis? Num implorabo auxilia doctorum,
cum quibus si superare nequeo, minus pudebit fortasse superari? Iaciam
igitur quibus uiribus possum fumosum quidem iam et scabrum sed, nisi
fallor, ualidissimum telum: qui nihil approbat, nihil agit. O hominem
rusticum! Et ubi est probabile? ubi est ueri simile? Hoc uolebatis.
Auditisne, ut sonent scuta Graecanica? Exceptum est quod robustissimum
quidem, sed qua manu iaculati sumus! Et nihil mihi potentius isti mei
suggerunt nec aliquid, ut uideo, uulneris fecimus. Conuertam me ad ea,
quae uilla et ager ministrat; onerant me potius maiora quam praeparant

[3.15.34] Nam cum otiosus diu cogitassem in isto rure, quonam modo
possit istuc probabile aut ueri simile actus nostros ab errore
defendere, primo uisum est mihi, ut solet uideri, cum ista uendebam,
belle tectum et munitum, deinde ubi totum cautius circumspexi, uisus
sum mihi uidisse unum aditum, qua in securos error inrueret. Non solum
enim puto eum errare, qui falsam uiam sequitur, sed etiam eum, qui
ueram non sequitur. Faciamus enim duos uiatores ad unum locum
tendentes, quorum alter instituerit nulli credere alter nimis credulus
sit. Ventum est ad aliquod biuium. Hic ille credulus pastori, qui
aderat, uel cuipiam rusticano: salue, frugi homo! dic quaeso, qua bene
in illum locum pergatur. Respondetur: si hac ibis, nihil errabis. Et
ille ad comitem: uerum dicit, hac eamus. Ridet uir cautissimus et tam
cito assensum facetissime inludit atque interea illo discedente in
biuio figitur. Et iam incipit uideri turpe cessare, cum ecce ex alio
uiae cornu lautus quidam et urbanus equo insidens eminet et
propinquare occipit. Gratulatur iste, tum aduenienti et salutato
indicat propositum, quaerit uiam, dicit etiam remansionis suae causam,
quo beniuolentiorem reddat pastori eum praeferens. Ille autem casu
planus erat de his, quos samardocos iam uulgus uocat.  Tenuit suum
morem homo pessimus etiam gratis. Hac perge, ait; nam ego inde uenio.
Decepit atque abiit. Sed quando iste deciperetur? Non enim
monstrationem istam tamquam ueram, inquit, approbo, sed quia est ueri
similis, et hic otiosum esse nec honestum nec utile est; hac eam.
Interea ille, qui assentiendo errauit tam cito existimans uera esse
uerba pastoris, in loco illo, quo tendebant, iam se reficiebat, iste
autem non errans, si quidem probabile sequitur, circumiit siluas
nescio quas nec iam cui locus ille notus sit, ad quem uenire
proposuerat, inuenit. Vere uobis dicam, cum ista cogitarem, risum
tenere non potui, fieri per Academicorum uerba nescio quo modo, ut
erret ille, qui ueram uiam uel casu tenet, ille autem, qui per auios
montes probabiliter ductus est nec petitam regionem inuenit, non
uideatur errare. Ut enim temerariam consensionem iure condemnem,
facilius ambo errant, quam iste non errat. Hinc iam aduersum ista
uerba uigilantior ipsa facta hominum et mores considerare coepi. Tum
uero tam multa mihi et tam capitalia in istos uenerunt in mentem, ut
iam non riderem sed partim stomacharer partim dolerem homines
doctissimos et acutissimos in tanta scelera sententiarum et flagitia
deuolutos

[3.16.35] Certe enim non fortasse omnis, qui errat, peccat, omnis
tamen, qui peccat, aut errare conceditur aut aliquid peius. Quid, si
ergo aliquis adulescentium, cum hos audierit dicentes: 'turpe est
errare et ideo nulli rei consentire debemus; sed tamen, cum agit
quisque, quod ei uidetur probabile, nec cessat nec errat, illud tantum
meminerit, quidquid occurrit uel animo uel sensibus, non pro uero esse
approbandum, -- id igitur audiens adulescens insidiabitur pudicitiae
uxoris alienae? Te, te consulo, Marce Tulli; de adulescentium moribus
uitaque tractamus, cui educandae atque instituendae omnes illae
litterae tuae uigilauerunt. Quid aliud dicturus es quam non tibi esse
probabile, ut id faciat adulescens? At illi probabile est. Nam si ex
alieno probabili uiuimus, nec tu debuisti amministrare rem publicam,
quia Epicuro uisum est non esse faciendum. Adulterabit igitur ille
iuuenis coniugem alienam; qui deprehensus si fuerit, ubi te inueniet,
a quo defendatur? quamquam etiamsi inueniat, quid dicturus es? Negabis
profecto. Quid, si tam clarum est, ut frustra infitiere? Persuadebis
nimirum tamquam in gymnasio Cumano atque adeo Neapolitano nihil eum
peccasse, immo etiam nec errasse quidem. Non enim faciendum esse
adulterium pro uero sibi persuasit; probabile occurrit, secutus est,
fecit. aut fortasse non fecit, sed fecisse sibi uisus est. Iste autem
maritus, homo fatuus, perturbat omnia litibus pro uxoris castitate
proclamans, cum qua forte nunc dormit et nescit. Hoc illi iudices si
intellexerint, aut neglegent Academicos et tamquam crimen uerissimum
punient aut eisdem obtemperantes uerisimiliter hominem probabiliterque
damnabunt, ut iam quid agat iste patronus prorsus ignoret. Cui enim
succenseat non habebit, cum omnes se nihil errasse dicant, quando non
assentientes id quod uisum est probabile fecerint. Ponet igitur
personam patroni et philosophi consolatoris suscipiet; ita facile
adulescenti, qui iam tantum in Academia profecerit, persuadebit, ut se
tamquam insomnis putet esse damnatum.  Sed uos me iocari arbitramini.
Liquet deierare per omne diuinum nescire me prorsus, quo modo iste
peccauerit, si quisquis id egerit quod probabile uidetur non peccat,
nisi forte in totum aliud esse dicunt errare aliud peccare seque illis
praeceptis egis, autem nihil magnum esse duxisse

[3.16.36] Taceo de homicidiis parricidiis sacrilegiis omnibusque
omnino quae fieri aut cogitari possunt flagitiis ac facinoribus, quae
paucis uerbis et, quod est grauius, apud sapientissimos iudices
defenduntur: nihil consensi et ideo non erraui; quomodo autem non
facerem quod probabile uisum est? Qui autem non putant ista
probabiliter posse persuaderi, legant orationem Catilinae, qua patriae
parricidium, quo uno continentur omnia scelera, persuasit. Iam illud
quis non ridet? Ipsi dicunt nihil se in agendo sequi nisi probabile et
quaerunt magnopere ueritatem, cum eis sit probabile non posse
inueniri. O mirum monstrum! Sed hoc omittamus; minus id minus ad uitae
nostrae discrimen, minus ad fortunarum periculum pertinet. Illud est
capitale, illud formidolosum, illud optimo cuique metuendum, quod
nefas omne, si haec ratio probabilis erit -- cum probabile cuiquam
uisum fuerit esse faciendum, tantum nulli quasi uero assentiatur --
non solum sine sceleris sed etiam sine erroris uituperatione
committat. Quid ergo? haec illi non uiderunt? Immo sollertissime
prudentissimeque uiderunt, nec mihi ullo pacto tantum adrogauerim, ut
Marcum Tullium aliqua ex parte sequar industria uigilantia ingenio
doctrina; cui tamen asserenti nihil scire posse hominem si hoc solum
diceretur: 'scio ita uideri mihi', unde id refelleret non haberet

[3.17.37] Quid igitur placuit tantis uiris perpetuis et pertinacibus
contentionibus agere, ne in quemquam cadere ueri scientia uideretur?
Audite iam paulo attentius non quid sciam sed quid existimem; hoc enim
ad ultimum reseruabam, ut explicarem, si possem, quale mihi esse
uideatur totum Academicorum consilium. Plato, uir sapientissimus et
eruditissimus temporum suorum, qui et ita locutus est, ut quaecumque
diceret magna fierent, et ea locutus est, ut quomodocumque diceret,
parua non fierent, dicitur post mortem Socratis magistri sui, quem
singulariter dilexerat, a Pythagoreis etiam multa didicisse.
Pythagoras autem Graeca philosophia non contentus, quae tunc aut paene
nulla erat aut certe occultissima, postquam commotus Pherecydae
cuiusdam Syri disputationibus immortalem esse animum credidit, multos
sapientes etiam longe lateque peregrinatus audierat. Igitur Plato
adiciens lepori subtililitatique Socraticae, quam in moralibus habuit
naturalium diuinarumque rerum peritiam, quam ab eis quos memoraui
diligenter acceperat, subiungensque quasi formatricem illarum partium
iudicemque dialecticam, quae aut ipsa esset aut sine qua omnino
sapientia esse non posset, perfectam dicitur composuisse philosophiae
disciplinam, de qua nunc disserere temporis non est. Sat est enim ad
id, quod uolo Platonem sensisse duos esse mundos, unum intellegibilem,
in quo ipsa ueritas habitaret, istum autem sensibilem, quem manifestum
est nos uisu tactuque sentire . itaque illum uerum hunc ueri similem
et ad illius imaginem factum, et ideo de illo in ea quae se
cognosceret anima uelut expoliri et quasi serenari ueritatem, de hoc
autem in stultorum animis non scientiam sed opnionem posse generari;
quidquid tamen ageretur in hoc mundo per eas uirtutes, quas ciuiles
uocabat, aliarum uerarum uirtutum similes, quae nisi paucis
sapientibus ignotae essent non posse nisi ueri simile nominari

[3.17.38] Haec et alia huius modi mihi uidentur inter successores
eius, quantum poterant, esse seruata et pro mysteriis custodita.  Non
enim aut facile ista percipiuntur nisi ab eis, qui se ab omnibus
uitiis mundantes in aliam quandam plus quam humanam consuetudinem
uindicarint, aut non grauiter peccat, quisquis ea sciens quoslibet
homines docere uoluerit. Itaque Zenonem principem Stoicorum, cum iam
quibusdam auditis et creditis in scholam relictam a Platone uenisset,
quam tunc Polemo retinebat, suspectum habitum suspicor nec talem
uisum, cui Platonica illa uelut sacrosancta decreta facile prodi
committique deberent, priusquam dedidicisset ea, quae in illam scholam
ab aliis accepta detulerat. Moritur Polemo, succedit ei Arcesilas,
Zenonis quidem condiscipulus, sed sub Polemonis magisterio. Quam ob
rem cum Zeno sua quadam de mundo et maxime de anima, propter quam uera
philosophia uigilat, sententia delectaretur dicens eam esse mortalem
nec quicquam esse praeter hunc sensibilem mundum nihilque in eo agi
nisi corpore -- nam et deum ipsum ignem putabat -- prudentissime atque
utilissime mihi uidetur Arcesilas, cum illud late serperet malum,
occultasse penitus Academiae sententiam et quasiaurum inueniendum
quandoque posterisobruisse. Quare cum in falsas opiniones ruere turba
sit pronior et consuetudine corporum omnia esse corporea facillime sed
noxie credatur, instituit uir acutissimus atque humanissimus dedocere
potius quos patiebatur male doctos quam docere quos dociles non
arbitrabatur. Inde illa omnia nata sunt, quae nouae Academiae
tribuuntur, quia eorum necessitatem ueteres non habebant

[3.17.39] Quodsi Zeno expergefactus esset aliquando et uidisset neque
quicquam comprehendi posse nisi quale ipse definiebat neque tale
aliquid in corporibus posse inueniri, quibus ille tribuebat omnia,
olim prorsus hoc genus disputationum, quod magna necessitate
flagrauerat, fuisset extinctum. Sed Zeno imagine constantiae deceptus,
ut ipsis Academicis uidebatur nec mihi etiam non uidetur, pertinax
fuit fidesque illa corporum perniciosa, quoquo modo potuit, peruixit
in Chrysippum, qui ei -- nam maxime poterat -- magnas uires latius se
diffundendi dabat, nisi ex illa parte Carneades acrior et uigilantior
superioribus caeteris ita restitisset, ut mirer illam opinionem
aliquid etiam postea ualuisse. Namque Carneades primo illam uelut
calumniandi impudentiam, qua uidebat Arcesilam non mediocriter
infamatum, deposuit, ne contra omnia uelle dicere quasi ostentationis
causa uideretur, sed ipsos proprie sibi Stoicos atque Chrysippum
conuellendos euertendosque proposuit

[3.18.40] Deinde cum undique premeretur, si nulli rei esset assensus,
nihil acturum esse sapientem -- o hominem mirum atque adeo non mirum!
ab ipsis enim Platonis fontibus profluebat -- attendit sapienter,
quales illi actiones probarent, easque nescio quarum uerarum similes
uidens id, quod in hoc mundo ad agendum sequeretur, ueri simile
nominauit. Cui enim esset simile, et perite norat et prudenter tegebat
idque etiam probabile appellabat. Probat enim bene imaginem quisquis
eius intuetur exemplum. Quomodo ergo nihil approbat sapiens aut
quomodo simile sequitur ueri, cum ipsum uerum quid sit ignoret? Ergo
illi norant et approbabant falsa, in quibus imitationem laudabilem
rerum uerarum aduertebant. Sed quia hoc tamquam profanis nec fas nec
facile erat ostendere, reliquerunt posteris et quibus illo tempore
potuerunt signum quoddam sententiae suae, illos autem bene dialecticos
de uerbis mouere quaestionem insultantes inridentesque prohibebant. Ob
haec dicitur Carneades etiam tertiae Academiae princeps atque auctor
fuisse

[3.18.41] Deinde in nostrum Tullium conflictio ista durauit iam plane
saucia et ultimo spiritu Latinas litteras inflatura. Nam nihil mihi
uidetur inflatius quam tam multa copiosissime atque ornatissime dicere
non ita sentientem. Quibus tamen uentis faeneus ille Platonicus
Antiochus satis, ut mihi uidetur dissipatus atque dispersus est. Nam
Epicureorum greges in animis deliciosorum populorum aprica stabula
posuerunt. Quippe Antiochus, Philonis auditor, hominis, quantum
arbitror, circumspectissimi, qui iam ueluti aperire cedentibus
hostibus portas coeperat et ad Platonis auctoritatem Academiam
legesque reuocare -- quamquam et Metrodorus id antea facere
temptauerat, qui primus dicitur esse confessus non decreto placuisse
Academicis nihil posse conprehendi, sed necessario contra Stoicos
huius modi eos arma sumpsisse -- igitur Antiochus ut institueram
dicere, auditis Philone Academico et Mnesarcho Stoico in Academiam
ueterem quasi uacuam defensoribus et quasi nullo hoste securam uelut
adiutor et ciuis inrepserat nescio quid inferens mali de Stoicorum
cineribus, quod Platonis adyta uiolaret. Sed huic arreptis iterum
illis armis et Philo restitit, donec moreretur, et omnes eius
reliquias Tullius noster oppressit se uiuo impatiens labefactari uel
contaminari quidquid amauisset. Adeo post illa tempora non longo
interuallo omni peruicacia pertinaciaque demortua os illud Platonis
quod in philosophia purgatissimum est et lucidissimum, dimotis nubibus
erroris emicuit maxime in Plotino, qui Platonicus philosophus ita eius
similis iudicatus est, ut simul eos uixisse, tantum autem interest
temporis, ut in hoc ille reuixisse putandus sit

[3.19.42] Itaque nunc philosophos non fere uidemus nisi aut Cynicos
aut Peripateticos aut Platonicos, et Cynicos quidem, quia eos uitae
quaedam delectat libertas atque licentia. Quod autem ad eruditionem
doctrinamque attinet et mores quibus consulitur animae, quia non
defuerunt acutissimi et sollertissimi uiri, qui docerent
disputationibus suis Aristotelem ac Platonem ita sibi concinere, ut
imperitis minusque attentis dissentire uideantur, multis quidem
saeculis multisque contentionibus, sed tamen eliquata est, ut opinor,
una uerissimae philosophiae disciplina. Non enim est ista huius mundi
philosophia, quam sacra nostra meritissime detestantur, sed alterius
intellegibilis, cui animas multiformibus erroris tenebris caecatas et
altissimis a corpore sordibus oblitas numquam ista ratio subtilissima
reuocaret, nisi summus deus populari quadam clementia diuini
intellectus auctoritatem usque ad ipsum corpus humanum declinaret
atque summitteret, cuius non solum praeceptis sed etiam factis
excitatae animae redire in semet ipsas et recipere patriam etiam sine
disputationum concertatione potuissent

[3.20.43] Hoc mihi de Academicis interim probabiliter, ut potui,
persuasi. Quod si falsum est, nihil ad me, cui satis est iam non
arbitrari non posse ab homine inueniri ueritatem. Quisquis autem putat
hoc sensisse Academicos, ipsum Ciceronem audiat. Ait enim illis morem
fuisse occultandi sententiam suam nec eam cuiquam, nisi qui secum ad
senectutem usque uixisset, aperire consuesse. Quae si autem ista, deus
uiderit; eam tamen arbitror Platonis fuisse. Sed ut breuiter
accipiatis omne propositum meum, quoquo modo se habeat humana
sapientia, eam me uideo nondum percepisse. Sed cum tricensimum et
tertium aetatis annum agam, non me arbitror desperare debere eam me
quandoque adepturum. Contemptis tamen caeteris omnibus, quae bona
mortales putant, huic inuestigandae inseruire proposui. A quo me
negotio quoniam rationes Academicorum non leuiter deterrebant, satis,
ut arbitror, contra eas ista disputatione munitus sum. Nulli autem
dubium est gemino pondere nos impelli ad discendllm auctoritatis atque
rationis. Mihi ergo certum est nusquam prorsus a Christi auctoritate
discedere; non enim reperio ualentiorem. Quod autem subtilissima
ratione persequendum est -- ita enim iam sum affectus, ut quid sit
uerum non credendo solum sed etiam intellegendo apprehendere
impatienter desiderem -- apud Platonicos me interim, quod sacris
nostris non repugnet, reperturum esse confido

[3.20.44] Hic postquam sermonis finem me fecisse aspexerunt, quamquam
iam erat nox et aliquid etiam lucerna inlata scriptum erat, tamen illi
adulescentes intentissime exspectabant, utrum Alypius uel alio die se
responsurum esse promitteret. Tum ille: Nihil mihi aliquando, inquit,
tam ex sententia prouenisse affirmare paratus sum, quam quod hodierna
disputatione discedo superatus. Nec istam meam tantum puto debere esse
laetitiam. Communicabo ergo eam uobiscum, concertatores mei uel
iudices nostri, quando quidem isto se pacto a suis posteris uinci ipsi
etiam fortasse Academici optarunt. Quid enim nobis hoc sermonis lepore
iucundius, quid sententiarum grauitate perpensius, quid beniuolentia
promptius, quid doctrina peritius uideri aut exhiberi posset? Prorsus
nequaquam digne ammirari possum, quod tam facete aspera, tam fortiter
desperata, tam moderate conuicta, tam dilucide obscura tractata sunt.
Quare iam, socii mei, exspectationem uestram, qua me ad respondendum
prouocabatis, certiore spe mecum ad discendum conuertite. Habemus
ducem, qui nos in ipsa ueritatis arcana deo iam monstrante perducat

[3.20.45] Hic ego, cum illi puerili quodam studio, quod Alypius
responsurus non uidebatur, quasi fraudatos se uultu ostenderent:
Inuidetis, inquam arridens, laudibus meis? Sed quoniam de Alypii
constantia iam securus nihil eum timeo, ut uos quoque mihi gratias
agatis, instruo uos aduersus illum, qui tantam intentionem uestrae
exspectationis offendit. Legite Academicos et, cum ibi uictorem --
quid enim facilius? -- istarum nugarum Ciceronem inueneritis, cogatur
iste a uobis hunc nostrum sermonem contra illa inuicta defendere. Hanc
tibi, Alypi, duram mercedem pro mea falsa laude restituo. -Hic cum
arrisissent, finem tantae conflictionis -- utrum firmissimum nescio --
modestius tamen et citius, quam speraueram, fecimus.