Ethica seu scito teipsum
LIBER PRIMUS

Mores dicimus animi uitia uel uirtutes quae nos ad mala uel bona opera
pronos efficiunt. Sunt autem uitia seu bona non tantum animi sed etiam
corporis, ut debilitas corporis uel fortitudo quam uires appellamus,
pigredo uel uelocitas, claudicatio uel rectitudo, caecitas uel
uisio. Unde ad differentiam talium cum diximus 'uitia' praemisimus
'animi'. Haec autem uitia scilicet animi contraria sunt uirtutibus, ut
iniustitia iustitiae, ignauia constantiae, intemperantia temperantiae.

		De uitio animi quod ad mores pertinet

Sunt autem animi quoque nonnulla uitia seu bona quae a moribus
seiuncta sunt, nec uitam humanam uituperio uel laude dignam efficiunt,
ut hebitudo animi uel uelocitas ingenii, obliuiosum uel memorem esse,
ignorantia uel scientia. Quae quidem omnia cum aeque reprobis ut bonis
eueniant, nihil ad morum compositionem pertinent nec turpem uel
honestam efficiunt uitam. Unde bene cum superius praemisissemus 'animi
uitia', ad exclusionem talium subiunximus, 'quae ad mala opera pronos
efficiunt', id est, uoluntatem inclinant ad aliquid quod minime
conuenit fieri uel dimitti.

       Quid distet inter peccatum et uitium inclinans ad malum

Non est autem huiusmodi animi uitium idem quod peccatum, nec peccatum
idem quod actio mala. Verbi gratia, iracundum esse, hoc est, pronum
uel facilem ad irae perturbationem, uitium est et mentem inclinat ad
aliquid impetuose et irrationabiliter gerendum, quod minime
conuenit. Hoc autem uitium in anima est, ut uidelicet facilis sit ad
irascendum, etiam cum non mouetur ad iram, sicut claudicatio, unde
claudus dicitur homo, in ipso est quando etiam non ambulat
claudicando, quia uitium adest etiam cum actio deest. Sic et multos ad
luxuriam sicut ad iram natura ipsa uel complexio corporis pronos
efficit, nec tamen in ipso hoc peccant quia tales sunt, sed pugnae
materiam ex hoc habent ut per temperantiae uirtutem de se ipsis
triumphantes coronam percipiant, iuxta illud Salomonis:

     Melior est patiens uiro forti et qui dominatur animo suo
     expugnatore urbium.

Non enim religio ab homine uinci, sed a uitio turpe existimat. Illud
quippe bonorum quoque hominum est, in hoc a bonis declinamus. Hanc
nobis uictoriam commendans Apostolus ait:

      Non coronabitur quis, nisi legitime certauerit.

Certauerit, inquam, non tam hominibus quam uitiis resistendo, ne nos
uidelicet in consensum pertrahant prauum. Quae, et si homines
cessent, impugnare nos non cessant, ut tanto periculosior eorum pugna
sit quanto frequentior, et tanto uictoria clarior quanto
difficilior. Homines uero quantumcumque praeualeant, nihil uitae
nostrae turpitudinis ingerunt, nisi cum more uitiorum et quasi nobis
in uitia conuersis, turpi nos consensui subiciunt. Illis corpori
dominantibus, dum liber animus fuerit nihil de uera libertate
periclitatur, nihil obscenae seruitutis incurrimus. Non enim homini
seruire sed uitio turpe est, nec corporalis seruitus sed uitiorum
subiectio animam deturpat. Quicquid enim bonis pariter et malis
commune est, nihil ad uirtutem uel uitium refert.

	Quid sit animi uitium et quid proprie dicatur peccatum

Vitium itaque est quo ad peccandum proni efficimur, hoc est,
inclinamur ad consentiendum ei quod non conuenit, ut illud scillcet
faciamus aut dimittamus. Hunc uero consensum proprie peccatum
nominamus, hoc est, culpam animae qua damnationem meretur, uel apud
deum rea statuitur. Quid est enim iste consensus nisi Dei contemptus
et offensa ipsius? Non enim Deus ex damno sed ex contemptu offendi
potest. Ipse quippe est summa illa potestas quae damno aliquo non
minuitur, sed contemptum sui ulciscitur. Peccatum itaque nostrum
contemptus creatoris est, et peccare est creatorem contempnere, hoc
est, id nequaquam facere propter ipsum quod credimus propter ipsum a
nobis esse faciendum, uel non dimittere propter ipsum quod credimus
esse dimittendum. Cum itaque peccatum definimus abnegatiue, dicentes
scilicet non facere uel non dimitere quod conuenit, patenter
ostendimus nullam esse substantiam peccati quod in non esse potius
quam esse subsistat, ueluti si tenebras definientes dicamus absentiam
lucis ubi lux habuit esse.

Sed fortassis inquies, quia et uoluntas mali operis peccatum est, quae
nos apud Deum reos constituit, sicut uoluntas boni operis iustos
facit, ut quemadmodum uirtus in bona uoluntate, ita peccatum in mala
uoluntate consistat, nec in non esse tantum, uerum etiam in esse sicut
et illa. Quemadmodum enim uolendo facere quod Deo credimus placere
ipsi placemus, ita uolendo facere quod Deo credimus displicere ipsi
displicemus, et ipsum offendere siue contemnere uidemur. Sed dico quia
si diligentius attendamus, longe aliter de hoc sentiendum est quam
uideatur. Cum enim nonnunquam peccemus absque omni mala uoluntate, et
cum ipsa mala uoluntas refrenata, non extincta, palmam resistentibus
pariat, et materiam pugnae et gloriae coronam conferat, non tam ipsa
peccatum quam infirmitas quaedam iam necessaria dici debet. Ecce enim
aliquis est innocens in quem crudelis dominus suus per furorem adeo
commotus est, ut eum euaginato ense ad interimendum persequatur, quem
ille diu fugiens et quantumcumque potest sui occisionem deuitans,
coactus tandem et nolens occidit eum ne occidatur ab eo. Dicito mihi
quicumque es, quam malam uoluntatem habuerit in hoc facto. Volens
siquidem mortem effugere uolebat propriam uitam conseruare. Sed
numquid haec uoluntas mala erat? Non inquies haec, arbitror, sed illa
quam habuerit de occisione domini persequentis. Respondeo: Bene et
argute dicis, si uoluntatem possis assignare in eo quod asseris. Sed,
iam ut dictum est, nolens et coactus hoc fecit, quod quantum potuit
uitam incolomen distulit, sciens quoque ex hac interfectione uitae
sibi periculum imminere. Quomodo ergo illud uoluntarie fecit, quod cum
ipso etiam uitae suae periculo commisit?

Quod si respondeas ex uoluntate id quoque esse factum, cum ex
uoluntate scilicet mortem euadendi, non dominum suum occidendi,
constet in hoc eum esse inductum, nequaquam id refellimus, sed, ut iam
dictum est, nequaquam uoluntas ista tamquam mala est improbanda, per
quam ille, ut dicis, mortem euadere, non dominum uoluit occidere, et
tamen deliquit consentiendo, quamuis coactus timore mortis, iniustae
interfectioni quam eum potius ferre quam inferre oportuit. Gladium
quippe accepit per se, non traditum sibi habuit a potestate. Unde
Veritas:

     Omnis, inquit, qui acceperit gladium gladio peribit.

'Qui acceperit', inquit, 'gladium' per praesumptionem, non cui
traditus est ad exercendam ultionem. 'Gladio peribit', hoc est,
damnationem atque animae suae occisionem ex hac temeritate
incurrit. Voluit itaque, ut dictum est, ille mortem euadere, non
dominum occidere. Sed quia in occisione consensit in qua non debuit,
hic eius iniustus consensus qui occisionem praecessit, peccatum fuit.

Quod siquis forte dicat, quia uoluit interficere dominum suum propter
hoc ut mortem euaderet, non ideo simpliciter inferre potest quia
uoluit eum occidere. Veluti si dicam alicui quia uolo ut habeas cappam
meam propter hoc ut des mihi quinque solidos, uel libenter eam pro
praetio isto fieri tuam uolo, non ideo concedo quod eam tuam esse
uelim. Sed et siquis in carcere constrictus uelit filium suum ibi pro
se ponere ut redemptionem suam perquirat, numquid ideo simpliciter
concedimus quod filium suum in carcere mittere uelit, quod cum magnis
lacrimis et cum multis gemitibus sustinere cogitur? Non utique talis
ut ita dicam uoluntas, quae in magno dolore animi consistit, dicenda
est uoluntas, sed potius passio. Et tale est quia hoc uult propter
illud, tamquam si diceretur, quia quod non uult tolerat propter aliud
quod desiderat. Sic et infirmus uri uel secari uelle dicitur ut
sanetur et martyres pati ut ad Christum perueniant, uel Christus ipse
ut nos eius saluemur passione, non tamen ideo simpliciter concedere
cogimur ut hoc uelint. Nusquam enim passio esse potest nisi ubi contra
uoluntatem aliquid fit, nec quisquam in eo patitur ubi suam implet
uoluntatem et quod fieri eum oblectat. Et certe Apostolus qui ait:

     Cupio dissolui et esse cum Christo

id est, ad hoc mori ut ad eum perueniam, ipse alibi commemorat:

     Nolumus exspoliari sed superuestiri, ut absorbeatur mortale
     a uita.

Quam etiam sententiam a Domino dictam beatus Augustinus meminit ubi
Petro dixit:

     Extendes manus tuas et alius te cinget et ducet quo tu non
     uis.

Qui etiam iuxta infirmitatem humanae naturae assumptam Patri ait:

     Si possibile est transeat a me calix iste, uerumtamen non
     sicut ego uolo sed sicut tu.

Magnam quippe mortis passionem anima eius naturaliter formidabat, nec
uoluntarium ei esse poterat quod poenale sciebat. De quo cum alibi
scriptum sit:

     Oblatus est quia ipse uoluit

aut secundum diuinitatis naturam accipiendum est in cuius uoluntate
fuit illum assumptum hominem pati, aut 'uoluit' dictum est pro
'disposuit' iuxta illud Psalmistae:

     Quaecumque uoluit fecit.
 
Constat itaque peccatum nonnumquam committi sine mala poenitus
uoluntate, ut ex hoc liquidum sit quod peccatum est uoluntatem non
dici.

Equidem, inquies, ita est ubi coacti peccamus, sed non ita ubi
uolentes, ueluti si tale quid committere uelimus, quod nequaquam
debere a nobis committi scimus. Ibi quippe mala illa uoluntas et
peccatum idem esse uidetur. Verbi gratia, uidet aliquis mulierem, et
in concupiscentiam incidit, et delectatione carnis mens eius tangitur,
ut ad turpitudinem coitus accendatur. Haec ergo uoluntas et turpe
desiderium quid aliud, inquis, est quam peccatum?

Respondeo: Quid si ista uoluntas temperantiae uirtute refrenetur nec
tamen extinguatur, ad pugnam permaneat et ad certamen persistat nec
deficiat uicta. Ubi enim pugna si pugnandi desit materia aut unde
praemium grande si non sit quod toleremus graue? Cum certamen
defuerit, non iam superest pugnare sed praemium percipere. Hic autem
pugnando certamus ut alibi certaminis triumphatores coronam
percipiamus. Ut uero pugna sit, hostem esse conuenit qui resistat, non
qui prorsus deficiat. Hic� uero est nostra uoluntas mala de qua
triumphamus cum eam diuinae subiugamus, nec eam prorsus extinguimus,
ut semper habeamus contra quam dimicemus.

Quid enim magnum pro Deo facimus si nihil nostrae uoluntati aduersum
toleramus, sed magis quod uolumus implemus? Quis etenim nobis grates
habeat si in eo quod pro ipso nos facere dicimus, uoluntatem nostram
impleamus? Aut quid, inquies, apud Deum meremur ex eo quod uolentes
aut inuiti agimus? Nihil certe, respondeo, cum ipse animum potius quam
actionem in remuneratione penset, nec quicquam ad meritum actio addat,
siue de bona siue de mala uoluntate prodeat, sicut postmodum
ostendemus. Cum uero uoluntatem eius nostrae praeponimus, ut illius
potius quam nostram sequamur, magnum apud eum meritum obtinemus, iuxta
illam Veritatis perfectionem:

     Non ueni facere uoluntatem meam sed eius qui misit me.

Ad quod et nos exhortans ait:

     Siquis uenit ad me et non odit patrem et matrem adhuc
     autem et animam suam, non est me dignus

hoc est, nisi suggestionibus eorum uel propriae renuntiet uoluntati et
praeceptionibus meis se omnino subiciat. Si ergo patrem odire non
perimere iubemur, ita et uoluntatem nostram ut non eam sequamur, non
ut funditus eam destruamus. Qui enim ait:

     Post concupiscentias tuas non eas et a uoluntate tua
     auertere

praecepit nos concupiscentias nostras non implere, non poenitus eis
carere. Illud quippe uitiosum est, hoc autem infirmitati nostrae
impossibile. Non itaque concupiscere mulierem sed concupiscentiae
consentire peccatum est, nec uoluntas concubitus sed uoluntatis
consensus damnabilis est.

Quod de luxuria diximus, hoc et de gula uideamus. Transit aliquis
iuxta ortum alterius, et conspectis delectabilibus fructibus in
concupiscentiam eorum incidit, nec tamen concupiscentiae suae
consentit, ut inde aliquid furto uel rapina auferat, quamquam
delectatione cibi in magnum desiderium mens eius sit accensa. Ubi
autem desiderium ibi procul dubio uoluntas consistit. Desiderat itaque
fructus illius esum in quo delectationem esse non dubitat. Ipsa quippe
suae infirmitatis natura compellitur id desiderare quod instio domino
uel non permittente non licet accipere. Desiderium ille reprimit, non
extinguit, sed quia non trahitur ad consensum, non incurrit peccatum.

Quorsum autem ista? Ut denique pateat in talibus ipsam quoque
uoluntatem uel desiderium faciendi quod non licet nequaquam dici
peccatum, sed ipsum potius, ut diximus, consensum. Tunc uero
consentimus ei quod non licet. cum nos ab eius perpetratione nequaquam
retrahimus parati poenitus, si daretur facultas, illud perficere. In
hoc itaque proposito quisquis reperitur reatus perfectionem incurrit
nec operis effectus super additus ad peccati augmentum quicquam addit,
sed iam apud Deum aeque reus est qui ad hoc peragendum quantum ualet
nititur, et quantum in se est illud peragit, ac si, ut beatus
Augustinus meminit, in opere quoque ipso esset deprehensus.

Cum autem uoluntas peccatum non sit et nonnumquam inuiti, ut diximus,
peccata committamus, nonnulli tamen omne peccatum uoluntarium esse
dicunt, in quo et quandam differentiam peccati a uoluntate inueniunt,
cum aliud uoluntas aliud uoluntarium dicatur, hoc est, aliud uoluntas
aliud quod per uoluntatem committitur. At uero si peccatum dicimus
quod proprie dici peccatum praefati sumus, hoc est, contemptum Dei
siue consensum in eo quod credimus propter Deum dimittendum, quomodo
dicimus peccatum esse uoluntarium, hoc est, nos uelle Deum contemnere,
quod est peccare, uel deteriores fieri aut dignos damnatione effici?
Quamuis enim uelimus facere id quode debere puniri scimus uel unde
puniri digni simus, non tamen puniri uolumus, in hoc ipso manifeste
iniqui quod hoc uolumus facere quod est iniquum, nec tamen poenae quae
iusta est subire uolumus aequitatem. Displicet poena quae iusta est,
placet actio quae est iniusta. Saepe etiam contingit ut cum uelimus
concumbere cum ea quam scimus coniugatam, speciae illius illecti,
nequaquam tamen adulterari cum ea uellemus quam esse coniugatam
nollemus. Multi e contrario sunt qui uxores potentum ad gloriam suam
eo magis appetunt quia talium uxores sunt quam si essent innuptae, et
magis adulterari quam fornicari cupiunt, hoc est, magis quam minus
excedere. Sunt quos omnino piget in consensum concupiscentiae uel
malam uoluntatem trahi, et hoc ex infirmitate carnis uelle coguntur
quod nequaquam uellent uelle. Quomodo ergo hic consensus quem habere
non uolumus uoluntarius dicetur, ut secundum quosdam, ueluti dictum
est, omne peccatum dicamus uoluntarium, profecto non uideo nisi
uoluntarium intelligamus ad exclusionem necessarii, cum uidelicet
nullum peccatum ineuitabile sit, uel uoluntarium dicamus quodl ex
aliqua procedat uoluntate. Nam et si ille qui coactus dominum suum
occidit, non habuit uoluntatem in occisione, id tamen ex aliqua
commisit uoluntate cum uidelicet mortem euadere uel differre uellet.

Sunt qui non mediocriter moueantur cum audiant nos dicere operationem
peccati nihil addere ad reatum uel ad damnationem apud deum. Obiciunt
quippe quod in actione peccati quaedam delectatio sequatur quae
peccatum augeat, ut in coitu uel esu illo quem diximus. Quod quidem
non absurde dicerent, si carnalem huiusmodi delectationem peccatum
esse conuincerent, nec tale quid committi posse nisi peccando. Quod
profecto si recipiant, utique nemini licet hanc carnis delectationem
habere. Unde nec coniuges immunes sunt a peccato cum hac sibi carnali
delectatione concessa permiscentur, nec ille quoque qui esu
delectabili sui fructus uescetur. Essent etiam in culpa quilibet
infirmi qui ad recreationem ut de infirmitate conualescant suauioribus
cibis fouentur, quos nequaquam sine delectatione sumunt, uel si
sumerent non prodessent. Denique et Dominus, ciborum quoque creator
sicut et corporum, extra culpam non esset, si tales eis sapores
immitteret qui necessario ad peccatum sui delectatione uescentes
cogerent. Quomodo enim ad esum nostrum talia conderet uel esum eorum
concederet, si haec nos edere sine peccato impossibile esset? Quo modo
etiam in eo quod est concessum dici potest committi peccatum? Nam et
illa quae quandoque illicita fuerunt atque prohibita, si postmodum
concedantur et sic licita fiant, iam omnino absque peccato
committuntur, ut esus carnium suillarum, et pleraque alia Iudeis
quondam interdicta, nunc uero nobis concessa. Cum itaque uidemus
Iudeos quoque ad Christum conuersos huiusmodi cibis quos lex
interdixerat libere uesci quomodo eos inculpabiles defendimus, nisi
quia iam eis hoc a Deo esse concessum asserimus? Si ergo in esu tali
olim eis prohibito sed nunc concesso, ipsa concessio peccatum excusat
et contemptum Dei remouet, quis quempiam in eo peccare dicat quod ei
licitum diuina concessio fecit? Si ergo concubitus cum uxore uel esus
etiam delectabilis cibi a primo die nostrae creationis, quo in
paradiso sine peccato uiuebatur, nobis concessus est, quis nos in hoc
peccati arguat si concessionis metam non excedamus?

Sed rursum inquiunt quia coniugalis quidem coitus et delectabilis cibi
esus ita concessus est ut delectatio ipsa non concedatur, sed ut ista
omnino sine delectatione agantur. Sed profecto si ita est, sic fieri
sunt concessa quomodo ea nullatenus fieri possunt, nec rationabilis
fuit permissio quae ita fieri concessit quomodo ea certum est non
posse fieri. Qua insuper ratione lex ad matrimonium olim cogebat ut
unusquisque semen relinqueret in Israel, uel Apostolus coniuges
debitum inuicem soluere compellit, si haec nullatenus absque peccato
fieri possunt? Quomodo in hoc debitum dicit ubi iam necessario est
peccatum? Aut quomodo quis ad hoc agendum est cogendus, in quo
peccando Deum sit offensurus? Ex his, ut arbitror, liquidum est nullam
naturalem carnis delectationem peccato asscribendam esse, nec culpae
tribuendum in eo nos delectari, quo cum peruentum sit delectationem
necesse est sentiri. Veluti siquis religiosum aliquem uinculis
constrictum inter feminas iacere compellat et ille mollitiae lecti, et
circumstantium feminarum contactu in delectationem, non in consensum,
trahatur, quis hanc delectationem quam natura fecit necessariam culpam
appellare praesumat?

Quod si obicias, ut quibusdam uidetur, delectationem carnis in
concubitu quoque legitimo peccatum imputari, cum Dauid dicat:

     Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum

et Apostolus cum dixisset,

     Iterum reuertimini in id ipsum ne temptet uos Satanas
     propter incontinentiam uestram

adiungat

     Hoc autem secundum indulgentiam dico non secundum imperium

magis nos auctoritate quam ratione uidentur constringere, ut ipsam
scilicet carnis delectationem peccatum fateamur. Non enim in
fornicatione sed in matrimonio Dauid conceptum fuisse constat nec
indulgentia, hoc est uenia, ut asserunt, intercedit, ubi culpa
poenitus absistit. Quantum uero mihi uidetur, quod ait Dauid in
iniquitatibus uel peccatis fuisse se conceptum, nec addidit quorum,
generalem originalis peccati maledictionem induxit qua uidelicet
unusquisque ex culpa propriorum parentum damnationi subicitur, iuxta
illud quod alibi scriptum est:

     Nemo mundus a sorde, nec infans unius diei si sit uita eius
     super terram.

Ut enim beatus meminit Hieronimus et manifesta ratio habet, quamdiu
anima in infantili aetate constituta est peccato caret. Si ergo a
peccato munda est, quomodo sordibus peccati inmunda est nisi quia hoc
de culpa, illud intelligendum est de poena? Culpam quippe non habet ex
contemptu Dei, qui quidem quid agere debeat nondum ratione percipit, a
sorde tamen peccati priorum parentum immunis non est a qua iam poenam
contrahit, etsi non culpam, et sustinet in poena quod illi commiserunt
in culpa. Sic cum ait Dauid in iniquitatibus uel peccatis se esse
conceptum, generali sententiae damnationis ex culpa propriorum
parentum se conspexit esse subiectum, nec tam ad proximos parentes
quam ad priores haec delicta retorsit.

Quod uero Apostolus indulgentiam dixit, non ita, ut uolunt, est
accipiendum ut indulgentiam permissionis ueniam dixerit peccati. Tale
quippe est quod ait, 'secundum indulgentiam, non secundum imperium',
ac si diceret, secundum permissionem non secundum coactionem. Si enim
uolunt coniuges et pari consensu decreuerint, abstinere possunt
poenitus ab usu carnis, nec per imperium ad eum sunt cogendi. Quod si
non decreuerint, indulgentiam habent, hoc est permissionem, ut a uita
perfectiore in usum declinent laxioris uitae. Non ergo Apostolus hoc
loco indulgentiam intellexit ueniam peccati, sed permissionem laxioris
uitae pro euitatione fornicationis, ut inferior uita peccati
magnitudinem praeueniret, et minor esset in meritis, ne maior fieret
in peccatis.

Haec autem ad hoc induximus, ne quis uolens forte omnem carnis
delectationem esse peccatum, diceret ex actione ipsum peccatum augeri,
cum quis uidelicet consensum ipsum animi in exercitium duceret
operationis, ut non solummodo consensu turpitudinis, uerum etiam
maculis contaminaretur actionis, tamquam si animam contaminare posset
quod exterius in corpore fieret. Nihil ergo ad augmentum peccati
pertinet qualiscumque operum executio, et nihil animam nisi quod
ipsius est coinquinat, hoc est consensus quem solummodo peccatum esse
diximus, non uoluntatem eum praecedentem uel actionem operis
subsequentem. Et si enim uelimus uel faciamus quod non conuenit, non
ideo tamen peccamus, cum haec frequenter sine peccato contingant,
sicut e conuerso consensus sine istis, sicut iam ex parte
monstrauimus, de uoluntate quidem sine consensu in eo qui incidit in
concupiscentiam uisae mulieris siue alieni fructus nec tamen ad
consensum pertractus est, de consensu uero malo sine mala uoluntate in
illo qui inuitus dominum suum interfecit.

De his autem quae fieri non debent quam saepe absque peccato fiant,
cum per uim scilicet aut ignorantiam committantur, neminem latere
arbitror. Veluti si qua uim passa cum uiro alterius concubuerit, uel
aliquis quoquomodo deceptus cum ea dormierit quam uxorem putauit, uel
eum per errorem occiderit quem a se tamquam a iudice occidendum
credidit. Non est itaque peccatum uxorem alterius concupiscere uel cum
ea concumbere sed magis huic concupiscentiae uel actioni
consentire. Quem profecto consensum concupiscentiae lex
concupiscentiam uocat cum ait:

     Non concupisces.

Non enim concupiscere quod uitare non possumus uel in quo, ut dictum
est, non peccamus prohiberi debuit, sed assentire illi. Sic et illud
intelligendum est quod ait Dominus:

     Qui uiderit mulierem ad concupiscendum eam...

(hoc est, qui uiderit sic ut in concupiscentiae consensum incidat);

     ...iam moechatus est in corde suo

etsi non moechatus sit in opere, hoc est, iam peccati reatum habet,
etsi adhuc effectu caret.

Et si diligenter consideremus ubicumque opera sub praecepto uel
prohibitione concludi uidentur, magis haec ad uoluntatem uel consensum
operum quam ad ipsa opera referenda sunt, alioquin nihil quod ad
meritum pertineat sub praecepto poneretur et tantominus praeceptione
sunt digna quantominus in nostra potestate sunt constituta. Multa
quippe sunt a quibus operari prohibemur, uoluntatem uero semper et
consensum in nostro habemus arbitrio. Ecce Dominus ait:

     Non occides, Non falsum testimonium dices.

Quae si de operatione tantum, ut uerba sonant, accipiamus, nequaquam
reatus interdicitur nec culpa sic prohibetur, sed actio culpae. Non
enim hominem occidere peccatum est, nec concumbere cum aliena uxore,
quae nonnumquam absque peccato committi possunt. Neque enim ille qui
falsum testimonium uult dicere uel etiam in dicendo consentit, dummodo
illud non dicat, quacumque de causa reticens, reus legis efficitur si
prohibitio huiusmodi de opere, sicut uerba sonant, accipiatur. Non
enim dictum est ut non uelimus falsum testimonium dicere uel ne in
dicendo consentiamus, sed solummodo ne dicamus. Aut cum lex prohibet
ne sorores nostras ducamus uel eis permisceamur, nemo est qui hoc
praeceptum seruare possit, cum saepe quis sorores suas recognoscere
nequeat, nemo inquam, si de actu potius quam de consensu prohibitio
fiat. Cum itaque accidit ut quis per ignorantiam ducat sororem suam,
numquid transgressor praecepti est quia facit quod facere lex
prohibuit? Non est, inquies, transgressor quia transgressioni non
consensit in eo quod ignoranter egit. Sicut ergo transgressor non est
dicendus qui facit quod prohibetur, sed qui consentit in hoc quod
constat esse prohibitum, ita nec prohibitio de opere sed de consensu
est accipienda, ut uidelicet cum dicitur 'ne facias hoc uel illud',
tale sit 'ne consentias in hoc uel illo faciendo', ac si dicatur, 'ne
scienter hoc praesumas'. Quod et beatus diligenter considerans
Augustinus, omne praeceptum uel prohibitionem ad caritatem seu
cupiditatem potius quam ad opera reducens ait:

     Nihil praecipit lex nisi caritatem et nihil prohibet nisi
     cupiditatem.

Unde et Apostolus:

     Omnis lex, inquit, in uno sermone completur, diliges proximum
     tuum sicut te ipsum.

Et rursum;

     Plenitudo legis est dilectio.

Nihil quippe ad meritum refert utrum elemosinam indigenti tribuas, et
te paratum tribuere caritas faciat et praesto sit uoluntas cum desit
facultas, nec in te remaneat facere quod potes quocumque praepediaris
casu. Constat quippe opera quae fieri conuenit aut minime aeque a
bonis sicut a malis hominibus geri, quod intentio sola separat. In
eodem quippe facto, ut praedictus doctor meminit, in quo uidemus Deum
Patrem et Dominum Iesum Christum, uidemus et Iudam proditorem. Facta
quippe est a Deo Patre traditio Filii, facta est et a Filio, facta est
et a proditore illo, cum et Pater Filium tradidit et Filius se ipsum,
ut meminit Apostolus, et Iudas magistrum. Fecit ergo proditor quod et
Deus, sed numquid ille bene fecit? Nam et si bonum, non utique bene
uel quod ei prodesse debuerit. Non enim quae fiunt, sed quo animo
fiant pensat Deus, nec in opere sed in intentione meritum operantis
uel laus consistit. Saepe quippe idem a diuersis agitur, per iustitiam
unius et per nequitiam alterius, ut si unum reum duo suspendant, ille
quidem zelo iustitiae, hic antiquae odio inimicitiae, et cum sit
suspensionis eadem actio, et utique quod bonum est fieri et quod
iustitia exigit agant, per diuersitatem tamen intentionis idem a
diuersis fit, ab uno male, ab altero bene.

Quis denique ipsum diabolum nihil facere ignoret, nisi quod a Deo
facere permittitur, cum uel iniquum punit pro meritis uel ad
purgationem uel exemplum patientiae iustum aliquem permittitur
affligere? Sed quia id quod agere eum Deus permittit, nequitia sua
stimulante agit, sic potestas eius bona dicitur uel etiam iusta ut
uoluntas eius semper sit iniusta. Hanc enim a Deo accipit, illam a se
habet. Quis etiam electorum in his quae ad opera pertinent hypocritis
potest adequari? Quis tanta sustinet uel agit amore Dei quanta illi
cupiditate humanae laudis? Quis denique nesciat nonnumquam ea quae
Deus prohibet fieri recte geri uel esse facienda, sicut e contrario
nonnulla quandoque praecipit quae tamen fieri minimem conuenit? Ecce
enim non nulla nouimus eius miracula quibus cum infirmitates curauerit
reuelari prohibuit, ad exemplum scilicet humilitatis, ne quis forte de
gratia sibi collata simili gloriam appeteret. Nec tamen minus illi qui
benefitia illa susceperant publicare illa cessabant, ad honorem
scilicet eius qui et illa fecerat, et reuelari prohibuerat. De
qualibus scriptum est:

      Quanto eis praecipiebat ne dicerent, tanto plus
      praedicabant etc.

Numquid tales reos transgressionis iudicabis qui contra praeceptum
quod acceperant egerunt atque hoc etiam scienter? Quid eos excuset a
transgressione nisi quia nihil egerunt per contemptum praecipientis,
quod ad honorem ipsius facere decreuerunt? Dic obsecro, si praecepit
Christus quod praecipiendum non fuit, aut si illi dimiserunt quod
tenendum fuit. Fuit bonum praecipi, quod non fuit bonum fieri. Utique
et in Abraham accusabis dominum, cui primum praecepit de immolando
filio quod postmodum ipse inhibuit. Numquid non bene praecepit Deus id
fieri quod non erat bonum fieri? Si enim bonum quomodo postea
prohibitum? Si autem idem et bonum fuit praecipi et bonum prohiberi
nec enim quicquam absque rationabili causa fieri Deus permittit, nec
dum facere consentit, uides quia sola intentio praecepti, non actio
facti, Deum excusat cum id bene praecepit quod non est bonum
fieri. Non enim Deus ad hoc intendebat uel agi praecipiebat ut Abraham
filium immolaret, sed ut ex hoc maxime obedientia eius et constantia
fidei uel amoris in eum probaretur, et in exemplo nobis
relinqueretur. Hoc quippe patenter et Dominus ipse postmodum
profitetur cum ait:

     Nunc cognoui quod timeas Dominum

ac si aperte diceret, ad hoc istud tibi praecepi ad quod te paratum
exhibuisti ut ab aliis facerem cognosci quod ante saecula de te ipse
cognoueram. Recta igitur haec intentio Dei fuit in facto quod rectum
non fuit, et sic recta prohibitio eius in illis quae diximus quae ad
hoc prohibuit, non ut prohibitio teneretur, sed ut uitandae inanis
gloriae nobis infirmis exempla darentur. Precepit itaque Deus quod
fieri bonum non fuit, sicut e contrario prohibuit quod fieri bonum
fuit, et sicut ibi excusat eum intentio ita et hic eos qui praeceptum
opere non impleuerunt. Sciebant quippe non ob hoc eum praecepisse ut
teneretur, sed ut praedictum exemplum praeponeretur. Salua itaque
uoluntate iubentis non eum contempserunt, cuius uoluntati se non esse
contrarios intellexerunt.

Si ergo opera magis quam intentionem pensemus, uidebimus nonnumquam
contra praeceptum Dei non solum uelle fieri, uerum etiam fieri aliquid
et hoc scienter sine ullo reatu peccati, nec malam uoluntatem uel
actionem ideo esse dicendam quia praeceptum Dei non seruat in opere,
cum a uoluntate praecipientis non discrepat eius intentio cui
praeceptio fit. Sicut enim intentio iubentis excusat ipsum qui
praecipit fieri quod tamen minime conuenit fieri, ita et eum cui fit
praeceptio excusat caritatis intentio.

Ut ergo breui conclusione supradicta colligam, quatuor sunt quae
praemisimus ut ab inuicem ipsa diligenter distingueremus, uitium
scilicet animi quod ad peccandum pronos efficit, ac postmodum ipsum
peccatum quod in consensu mali uel contemptu Dei statuimus, deinde
mali uoluntatem malique operationem. Sicut autem non idem est uelle
quod uoluntatem implere, ita non idem est peccare quod peccatum
perficere. Illud quippe de consensu animi quo peccamus, hoc de effectu
operationis est accipiendum, cum uidelicet illud in quo prius
consensimus opere implemus. Cum ergo peccatum uel temptationem tribus
modis dicimus peragi, suggestione scilicet, delectatione, consensu,
ita est intelligendum, quod ad operationem peccati per haec tria
frequenter deducimur sicut in primis contigit parentibus. Persuasio
quippe diaboli praecessit, cum ex gustu uetitae arboris immortalitatem
promisit. Delectatio successit cum mulier uidens lignum pulchrum et
ipsum intelligens suaue ad uescendum in concupiscentiam eius exarsit
cibi uoluptate quam credebat correpta. Quae cum reprimere
concupiscentiam deberet ut praeceptum seruaret, consentiendo in
peccatum tracta est. Quod etiam peccatum cum per paenitentiam deberet
corrigere ut ueniam mereretur, ipsum denique consummauit in opere, et
ita tribus gradibus ad perpetrandum peccatum incessit. Sic et nos
frequenter non ad peccandum sed ad peccati perpetrationem hisdem
passibus peruenimus, suggestione scilicet, hoc est, exhortatione
alicuius nos exterius incitantis ad aliquid agendum quod non
conuenit. Quod quidem agere si delectabile nouerimus ante ipsum etiam
factum ipsius facti delectatione mens nostra corripitur et in ipsa
cogitatione per delectationem temptamur. Cui uidelicet delectationi
dum assentimus per consensum peccamus. His tandem tribus ad
operationem peccati peruenimus.

Sunt qui suggestionem carnis, etiam si persona suggerens desit,
comprehendi nomine suggestionis uelint, ueluti si quis uisa muliere in
concupiscentiam eius incidat. Sed haec profecto suggestio nihil aliud
quam delectatio uidetur esse dicenda. Quam quidem delectationem quasi
necessariam factam et caeteras huiusmodi quas non peccatum esse supra
meminimus humanam temptationem Apostolus uocat cum ait:

     Temptatio uos non apprehendat nisi humana, fidelis autem Deus qui
     non patietur uos temptari supra id quod potestis, sed faciet cum
     temptatione etiam prouentum, ut possitis sustinere.

Temptatio autem generaliter dicitur quaecumque inclinatio animi ad
aliquid agendum quod non conuenit, siue illa uoluntas sit siue
consensus. Humana uero temptatio dicitur sine qua iam humana
infirmitas uix aut numquam subsistere potest, ut concupiscentia
carnalis uel delectabilis cibi desiderium. A quibus se liberari
postulabat qui dicebat:

     De necessitatibus meis erue me Domine

hoc est de his temptationibus concupiscentiarum quae quasi naturales
ac necessariae iam factae sunt, ne ad consensum pertrahant, uel uita
ista plena temptationibus finita prorsus eis caream. Quod ergo ait
Apostolus, 'Temptatio uos non apprehendat nisi humana', consimilis
sententia est ac si diceret, Si inclinatur animus ex delectatione quae
est, ut diximus, humana temptatio, non usque ad consensum pertrahat in
quo peccatum consistit. Quod quasi aliquis quaereret qua nostra
uirtute concupiscentiis istis possemus resistere:

     Fidelis, inquit, Deus qui non patietur uos temptari.

Tamquam si diceret, De ipso potius est confidendum quam de nob is
praesumendum, qui nobis auxilium promittens in omnibus uerax est
promissis, quod est eum fidelem esse ut ei scilicet de omnibus
adhibenda sit fides. Tunc uero nos non patitur temptari supra id quod
possumus, cum per misericordiam suam ita hanc temptationem humanam
temperat ut non plus ad peccatum praemat quam perferre possimus ei
uidelicet resistendo. Tunc autem insuper hanc ipsam temptationem nobis
conuertit ad commodum, dum per eam sic nos exercet ut deinceps cum
occurrerit minus grauare possit, et iam minus impetum hostis timeamus
de quo iam triumphauimus et perferre nouimus. Omnis quippe pugna quam
non dum experti sumus grauius sustinetur et amplius formidetur; cum
uero in consuetudinem uictoribus uenerit, pariter uirtus eius et metus
euanescit.

		      De suggestionibus demonum

Sunt autem suggestiones non solum hominum sed et demonum, quia et isti
nonnumquam ad peccatum nos incitant non tam uerbis quam factis. Periti
quippe naturae rerum tam ingenii subtilitate quam longa experientia,
unde et demones, hoc est, scientes sunt appellati, nouerunt uires
rerum naturales unde ad libidinem uel ad caeteros impetus humana
infirmitas facile possit commoueri. Sic et in languorem, Deo
permittente, nonnumquam aliquos mittunt ac postmodum supplicantibus
sibi remedia conferunt, et frequenter cum cessant ledere curare
creduntur. Denique in Aegypto multa contra Moysen mirabiliter operari
per magos sunt permissi, ea quidem naturali ui rerum quam nouerant non
tam eorum quae faciebant creatores dicendi quam compositores, ueluti
siquis, iuxta documentum Virgilii, tunsa carne tauri, apes inde fieri
laborando efficeret, non tam apum creator quam naturae praeparator
dicendus esset. Ex hac itaque rerum peritia quam habent in earum
naturis demones nos in libidinem uel caeteras animi passiones
commouent, quacumque arte nobis ignorantibus eas admouendo, siue in
gustu siue in stratu eas ponendo uel quolibet modo eas interius uel
exterius collocando. Multae quippe sunt in herbis uel seminibus uel
tam arborum quam lapidum naturis uires ad commouendos uel pacandos
animos nostros aptae, quas qui diligenter nossent hoc agere facile
possent.

Sunt etiam qui non mediocriter mouentur, cum audiunt nos dicere opus
peccati non proprie peccatum dici, uel quicquam non addere ad peccati
augmentum, cur grauior satisfactio paenitentibus iniungatur de operis
effectu quam de culpae reatu. Quibus quidem hoc primum respondeo cur
non praecipue mirentur pro eo quod nonnumquam magna satisfactionis
instituitur poena ubi nulla intercesserit culpa, et eos quandoque
punire debeamus quos innocentes scimus. Ecce enim pauper aliqua mulier
infantulum habet laetentem nec tantum indumentorum habet ut et paruulo
in cunis et sibi sufficere possit. Miseratione itaque infantuli
commota, eum sibi apponit ut propriis insuper foueat pannis, et tandem
infirmitate eius ui naturae superata, opprimere cogitur quem amore
summo amplectitur. 'Habe', inquit Augustinus, 'caritatem, et fac
quicquid uis.' Quae tamen pro satisfactione eum ad episcopum uenerit,
grauis ei poena iniungitur, non pro culpa quam commiserit, sed ut ipsa
deinceps uel caeterae feminae in talibus prouidendis cautiores
reddantur. Nonnumquam etiam contingit aliquem ab inimicis suis apud
iudicem accusari, et tale quid illi imponi unde illum innocentem esse
iudex cognoscit. Quia tamen illi instant et audientiam in iudicio
postulant, statuto die causam ingrediuntur, testes proferunt licet
falsos ad eum quem accusant conuincendum. Quos tamen testes cum
nequaquam iudex manifestis de causis refellere possit, eos suscipere
lege compellitur, et eorum probatione suscepta punit innocentem. Debet
ergo punire illum qui puniri non debet. Debet utique quia quod ille
non meruit hic secundum legem iuste agit. Ex his itaque liquet
nonnumquam poenam rationabiliter iniungi ei in quo nulla culpa
praecessit. Quid igitur mirum si ubi culpa praecesserit, operatio
subsecuta poenam augeat apud homines in hac uita, non apud Deum in
futura? Non enim homines de occultis, sed de manifestis iudicant, nec
tam culpae reatum quam operis pensant effectum. Deus uero solus qui
non tam quae fiunt, quam quo animo fiant attendit, ueraciter in
intentione nostra reatum pensat et uero iuditio culpam examinat. Unde
et probator cordis et renum dicitur et in abscondito uidere. Ibi enim
maxime uidet ubi nemo uidet, quia in puniendo peccatum non opus
attendit sed animum, sicut nos e conuerso non animum quem non uidemus,
sed opus quod nouimus. Unde saepe per errorem uel per legis, ut
diximus, coactionem innocentes punimus uel noxios absoluimus. Probator
et cognitor cordis et renum dicitur Deus, hoc est, quarumlibet
intentionum ex affectione animae uel infirmitate seu delectatione
carnis prouenientium.

	       De peccatis spiritualibus uel carnalibus

Cum enim omnia peccata sint animae tantum, non carnis, ibi quippe
culpa et contemptus Dei esse potest ubi eius notitia et ratio
consistere habet. Quaedam tamen peccata spiritualia, quaedam carnalia
dicuntur, hoc est, quaedam ex uitiis animae, quaedam ex carnis
infirmitate prouenientia. Et quamuis concupiscentia solius sit animae
sicut et uoluntas, non enim concupiscere uel desiderare aliquid nisi
uolendo possumus, concupiscentia tamen carnis sicut et concupiscentia
spiritus dicitur.

     Caro enim, ait Apostolus, concupiscit aduersus spiritum et
     spiritus aduersus carnem

hoc est, anima ex delectatione quam habet in carne quaedam appetit
quae tamen iuditio rationis refugit uel non appetenda censet.

	      Cur Deus dicitur inspector cordis et renum

Iuxta igitur haec duo, concupiscentiam carnis et concupiscentiam
animae quae praemisimus, probator cordis et renum dictus est Deus, hoc
est, inspector intentionum uel consensuum inde prouenientium. Nos uero
qui hoc discutere ac diiudicare non ualemus, ad opera maxime iudicium
nostrum conuertimus, nec tam culpas quam opera punimus, nec in aliquo
tam quod eius animae nocet quam quod aliis nocere possit uindicare
studemus, ut magis publica praeueniamus damna quam singularia
corrigamus, iuxta quod et Dominus Petro ait:

     Si peccauerit in te frater tuus, corripe illum inter te
     et ipsum solum.

Quid est 'peccauerit in te' quasi non in alium, ut magis iniurias
nobis quam aliis illatas corrigere uel uindicare debeamus? Absit. 'Si
peccauerit in te' dixit cum manifeste agit unde te per exemplum
corrumpere possit. Quasi enim in se tantum peccat cum culpa eius
occulta eum solum reum constituit, non ad reatum alios quantum in se
est per exemplum trahit. Et si enim desunt qui malam eius actionem
imitentur uel etiam cognouerint, actio tamen ipsa magis quam animi
culpa castiganda est apud homines, quia plus offensae contrahere
potuit et perniciosius per exemplum fieri quam culpa latens
animi. Omne namque quod in communem perniciem uel in publicum
redundare potest incommodum castigatione maiori est puniendum, et quod
contrahit maiorem offensam, grauiorem inter nos promeretur poenam et
maius hominum scandalum maius inter homines incurrit supplicium, etsi
leuior praecessit culpa. Ponamus enim aliquem coitu suo mulierem
aliquam corrupisse in aecclesia. Quod cum ad aures populi delatum
fuerit, non tantum de uiolatione feminae ac ueri templi Dei quantum de
infractione corporalis templi commouentur, cum tamen grauius sit in
mulierem quam in parietes praesumere, et homini quam loco iniuriam
inferre. Et incendia domorum maiori poena uindicamus quam in peracta
fornicatione, cum longe apud Deum haec illis habentur grauiora.

Et haec quidem non tam iustitiae debito quam dispensationis aguntur
temperamento, ut, quemadmodum diximus, publica praeueniendo damna
communi consulamus utilitati. Saepe igitur minima peccata maioribus
poenis uindicamus, non tam aequitate iustitiae attendentes quae culpa
praecesserit quam discretione prouidentiae cogitantes quanta hinc
contingere possit incommoditas, si leuiter puniantur. Culpas itaque
animi diuino reseruantes iuditio, effecta earum de quibus iudicare
habemus prosequimur nostro, dispensationem in talibus, hoc est,
prouidentiae quam diximus rationem magis quam aequitatis attendentes
puritatem. Deus uero unius cuiusque poenam secundum culpae quantitatem
disponit. Et quicumque ipsum aequaliter contemnunt, aequali postmodum
poena puniuntur, cuiuscumque conditionis aut professionis sint. Si
enim monachus et laicus in consensum fornicationis pariter ueniant, et
mens quoque laici in tantum sit accensa ut neque ipse, si monachus
esset, pro reuerentia Dei ab ista turpitudine desisteret, eandem quam
monachus poenam meretur. Sic et de illis sentiendum est quorum alter
manifeste peccans multos scandalizat, ac per exemplum corrumpit, alter
uero, cum occulte peccet, soli sibi nocet. Si enim qui occulte peccet
in eodem quo ille proposito et pari contemptu Dei existit, ut quod
alios non corrumpit fortuitu magis eueniat quam ipse propter Deum
dimittat, qui nec sibi ipsi propter Deum temperat, profecto pari reatu
apud Deum constringitur. Solum quippe animum in remuneratione boni uel
mali, non effecta operum, Deus attendit, ne quid de culpa uel de bona
uoluntate nostra proueniat pensat, sed ipsum animum in proposito suae
intentionis, non in effectu exterioris operis, diiudicat. Opera quippe
quae, ut praediximus, aeque reprobis ut electis communia sunt, omnia
in se indifferentia sunt nec nisi pro intentione agentis bona uel mala
dicenda sunt, non uidelicet quia bonum uel malum sit ean fieri, sed
quia bene uel male fiunt, hoc est, ea intentione qua conuenit fieri,
aut minime. Nam, ut beatus meminit Augustinus, ipsum malum esse est
bonum, cum eo quoque bene utatur Deus, nec aliter ipsum esse
permittat, cum tamen ipsum nequaquam sit bonum. Cum itaque dicimus
intentionem hominis bonam et opus illius bonum, duo quidem
distinguimus, intentionem scilicet ac opus, unam tamen bonitatem
intentionis, ueluti si dicamus bonum hominem et filium boni hominis,
duos quidem homines, non duas bonitates, figuramus. Sicut ergo homo
bonus ex propria bonitate dicitur, filius autem boni hominis cum
dicitur, nihil in se boni habere ex hoc monstratur, ita cuiusque
intentio bona in se uocatur, opus uero bonum non ex se appellatur sed
quod ex bona procedit intentione. Vna itaque est bonitas unde tam
intentio quam operatio bona dicitur, sicut una est bonitas ex qua
bonus homo, et filius boni hominis appellatur, uel una bonitas ex qua
bonus homo et bona hominis uoluntas dicitur.

Qui ergo solent obicere operationem quoque intentionis remuneratione
dignam esse, uel ad aliquod remunerationis augmentum proficere,
attendant quod nugatoria eorum sit obiectio. Duo, inquiunt, bona sunt,
intentio bona et bonae intentionis effectus, et bonum bono adiunctum
plus aliquid ualere quam singula debet Quibus respondeo, quod si
ponamus plus illud totum ualere quam singula, numquid ideo maiori
remuneratione dignum cogimur concedere? Non utique. Multa quippe sunt
tam animata quam inanimata, quorum multitudo ad plura utilis est quam
unumquotque in ea multitudine comprehensum, quibus tamen omnibus nulla
prorsus remuneratio debetur. Ecce enim bos boui uel aequo adiunctus,
siue lignum ligno uel ferro, res quidem bonae sunt, et plus eorum
multitudo quam singula ualet, cum tamen nihilomnino remunerationis
amplius habeat. Reuera, inquies, ita est, quia non sunt talia quae
mereri possint cum ratione careant. Sed numquid opus nostrum rationem
habet ut mereri possit? Nequaquam, inquies, sed tamen mereri opus
dicitur quia nos mereri facit, hoc est, dignos remuneratione uel
saltem maiore. Sed hoc profecto supra negauimus, et cur negandum sit,
extra ea quae diximus, accipe. Sunt duo in eodem proposito edificandi
domos pauperum, quorum alter deuotionis suae effectum implet, alter
uero pecunia quam praeparauerat sibi uiolenter ablata, quod proposuit
consummare non permittitur, nulla sui culpa interueniente, sed sola
eum uiolentia praepediente. Numquid eius meritum id quod exterius est
actum minuere potuit apud Deum aut malitia alterius eum minus
acceptabilem Deo facere potuit, qui quantumcumque potuit pro Deo
fecit? Alioquin pecuniae magnitudo unumquemque meliorem ac digniorem
facere posset, si uidelicet ad meritum uel augmentum meriti proficere
ipsa posset, et quo ditiores homines essent meliores fieri possent,
cum ipsi ex copia diuitiarum deuotioni suae plus possent in operibus
addere. Quod quidem existimare, ut opes scilicet ad ueram beatitudinem
uel ad animae dignitatem quicquam ualeant conferre, uel de meritis
pauperum quicquam auferre, summa est insania. Si autem animam meliorem
efficere non potest possessio rerum, utique nec eam Deo cariorem
facere potest, nec in beatitudine meriti quicquam obtinere.

		  De remuneratione operum exteriorum

Nec tamen negamus in hac uita bonis istis operibus uel malis aliquid
tribui, ut ex praesenti retributione in praemio uel poena amplius ad
bona incitemur uel a malis retrahamur, et de aliis alii exempla sumant
in faciendis quae conueniunt uel cauendis quae non conueniunt.

	      Quod Deus et homo in Christo uniti non sit
		    melius aliquid quam solus Deus

Denique ut ad praemissa redeamus ubi uidelicet dictum est quia bonum
bono additum quiddam melius efficit quam unumquodque eorum per se sit,
uide ne illuc usque ducaris ut Christum, id est, Deum et hominem sibi
inuicem in persona unitos, melius quiddam dicas quam ipsa Christi
diuinitas uel humanitas sit, hoc est, ipse Deus homini unitus, uel
ipse homo a Deo assumptus. Constat quippe in Christo tam assumptum
hominem quam Deum assumentem esse bonum et utramque substantiam
nonnisi bonam intelligi posse, sicut et in singulis hominibus tam
corporea quam incorporea substantia bona est, licet ad dignitatem uel
meritum animae bonitas corporis nihil referat. At uero quis totum id
quod Christus dicitur, hoc est simul Deum et hominem, uel quamcumque
rerum multitudinem, Deo praeferre audebit, tamquam eo melius aliquid
esse possit qui et summum bonum est, et ab ipso quicquid boni habent
accipiunt omnia? Quamuis enim ad aliquid agendum nonnulla ita
necessaria uideantur, ut non id facere Deus sine illis possit tamquam
quibusdam amminiculis uel primordialibus causis, nihil tamen,
quantacumque sit rerum magnitudo, Deo melius dici potest. Etsi enim
bonarum rerum numerus constat ut bonitas in pluribus sit, non ideo
bonitatem maiorem esse contingit, ueluti si scientia in pluribus
habundet, aut scientiarum numerus crescat, non ideo scientiam cuiusque
crescere necesse est ut maior scilicet scientia fiat quam prius. Sic
et cum in se Deus bonus sit et innumerabilia creet quae nec esse nec
bona esse nisi per illum habent, bonitas per eum in pluribus est ut
maior sit numerus bonarum rerum, nulla tamen bonitas eius bonitati
praeferri uel aequari potest. Bonitas quidem in homine et bonitas in
Deo est, et cum diuersae sint substantiae uel naturae quibus bonitas
inest, nullius tamen rei bonitas diuinae praeferri uel aequari potest,
ac per hoc nihil melius, hoc est, maius bonum quam Deus uel aeque
bonum dicendum est.

	  Quod multitudo bonorum non est melius uno bonorum

In opere uero et intentione nec bonitatum aut bonarum rerum numerus
consistere uidetur. Cum enim bona intentio et bona operatio dicitur,
hoc est, ex bona intentione procedens, sola bonitas intentionis
designatur, nec in eadem significatione nomen boni retinetur, ut plura
bona dicere possimus. Nam et cum dicimus simplicem hominem esse et
simplicem dictionem, non ideo haec esse concedimus plura simplicia,
cum hoc nomen 'simplex' aliter hic et aliter ibi sumatur. Nemo ergo
nos cogat, ut cum bonae intentioni bona operatio additur, bonum bono
superaddi tamquam plura sint bona pro quibus remuneratio crescere
debeat cum, ut dictum est, nec plura bona recte dicere possimus illa
quibus boni uocabulum nequaquam uno modo conuenit.

		 Quod intentionem bona sit opus bonum

Bonam quippe intentionem, hoc est, rectam in se dicimus, operationem
uero non quod boni aliquid in se suscipiat, sed quod ex bona
intentione procedat. Unde et ab eodem homine cum in dluersis
temporibus idem fiat, pro diuersitate tamen intentionis eius operatio
modo bona modo mala dicitur, et ita circa bonum et malum uariari
uidetur, sicut haec propositio:

     Socrates sedet

uel eius intellectus circa uerum et falsum uariatur, modo Socrate
sedente modo stante. Quam quidem permutationem uarietatisi circa uerum
et falsum ita in his contingere Aristotiles dicit, non quod ipsa quae
circa uerum uel falsum mutantur aliquid suscipiant sui mutatione, sed
quod res subiecta, id est, Socrates in seipso moueatur, de sessione
scilicet ad stationem, uel e conuerso.

		    Unde bona intentio sit dicenda

Sunt autem qui bonam uel rectam intentionem esse arbitrantur
quotiescumque se aliquis bene agere credit, et Deo placere id quod
facit, sicut et illi qui martyres persequebantur, de quibus Veritas in
Euangelio:

     Venit hora ut omnis qui interficit uos arbitretur obsequium se
     praestare Deo.

Qualium ignorantiae Apostolus quidem compatiens ait:

     Testimonium illis perhibeo quod emulationem Dei habent, sed non
     secundum scientiam

hoc est, magnum feruorem habent ac desiderium in his faciendis quae
Deo placere credunt. Sed quia in hoc animi sui zelo uel studio
decipiuntur, erronea est eorum intentio nec simplex est oculus cordis
ut clare uidere quaeat, hoc est, ab errore sibi prouidere. Diligenter
itaque Dominus, cum secundum intentionem rectam uel non rectam opera
distingueret, oculum mentis, hoc est, intentionem 'simplicem' et quasi
a sorde purum ut clare uidere possit, aut a contrario 'tenebrosum'
uocauit, cum diceret:

     Si oculus tuus simplex fuerit, totum corpus tuum lucidum erit

hoc est, si intentio recta fuerit, tota massa operum inde
prouenientium, quae more corporalillm rerum uideri possit erit luce
digna, hoc est, bona. Sic e contrario. Non est itaque intentio bona
dicenda quia bona uidetur, sed insuper quia talis est, sicut
existimatur, cum uidelicet illud ad quod tendit, si Deo placere
credit, in hac insuper existimatione sua nequaquam fallatur. Alioquin
ipsi etiam infideles sicut et nos bona opera haberent, cum ipsi etiam
non minus quam nos per opera sua sel saluari uel Deo placere credant.

	    Quod peccatum non est nisi contra conscientiam

Si quis tamen quaerat utrum illi martyrum uel Christi persecutores in
eo peccarent quod placere Deo credebant, aut illud sine peccato
dimittere possent quod nullatenus esse dimittendum censebant, profecto
secundum hoc quod superius peccatum esse descripsimus, contemptum Dei
uel consentire in eo in quo credit consentiendum non esse, non
possumus dicere eos in hoc peccasse nec ignorantiam cuiusquam uel
ipsam etiam infidelitatem, cum qua nemo saluari potest, peccatum
esse. Qui enim Christum ignorant et ob hoc fidem Christianam respuunt,
quia eam Deo contrariam credunt, quem in hoc contemptum Dei habent
quod propter Deum faciunt, et ob hoc bene sea facere arbitrantur,
praesertim cum Apostolus dicat:

     Si cor nostrum non reprehenderit nos fiduciam habemus apud Deum?

Tamquam si diceret, ubi contra conscientiam nostram non praesumimus,
frustra nos apud Deum de culpa reos statui formidamus, aut si talium
ignorantia peccato minime est ascribenda, quomodo ipse Dominus pro
crucifigentibus se orat dicens:

     Pater dimitte illis, non enim sciunt quid faciunt

uel Stephanus hoc instructus exemplo pro lapidantibus supplicans ait:

     Domine, ne statuas illis hoc peccatum?

Non enim ignoscendum uidetur ubi culpa non praecessit, nec aliud solet
dici ignosci nisi poenam condonari quam culpa meruit. Stephanus
insuper peccatum patenter appellat quod de ignorantia erat.

		     Quot modis peccatum dicatur?

Sed ut obiectis plenius respondeamus, sciendum est nomen peccati
diuersis modis accipi. Proprie tamen peccatum dicitur ipse Dei
contemptus uel consensus in malum, ut supra meminimus, a quo paruuli
sunt immunes et naturaliter stulti, qui cum merita non habeant tamquam
ratione carentes nihil eis ad peccatum imputatur, et solummodo per
sacramenta saluantur. Dicitur etiam peccatum hostia pro peccato,
secundum quod Apostolus Dominum Iesum Christum dicit factum esse
peccatum. Poena etiam peccati dicitur peccatum siue maledictum, iuxta
quod dicimus peccatum dimitti, hoc est, poenam condonari, et Dominum
Iesum Christum portasse peccata nostra, hoc est, poenas peccatorum
nostrorum uel ex eis prouenientes sustinuisse. Sed cum paruulos
originale peccatum dicimus habere uel nos omnes secundum Apostolum, in
Adam peccasse, tale est ac si diceretur a peccato illius originem
nostrae poenae uel damnationis sententiam incurrisse. Opera quoque
ipsa peccati, uel quicquid non recte facimus aut uolumus, nonnumquam
peccata dicimus. Quid est enim aliquem fecisse peccatum, nisi peccati
implesse effectum? Nec mirum cum e conuerso ipsa peccata uocemus
facta, iuxta illud Athanasii:

     Et reddituri sunt, inquit, de factis propriis rationem,
     et qui bona egerunt ibunt in uitam aeternam, qui uero mala
     in ignem aeternum.

Quid est enim 'de factis propriis'? An tamquam de his tantum quae
opere impleuerunt faciendum sit iudicium, ut plus accipiat in
remuneratione qui plus habuerit in opere, uel a damnatione sit immunis
qui in eo quod intendit effectu caruit, sicut ipse diabolus qui quod
praesumpsit affectu non obtinuit effectu? Absit. 'De factis' itaque
'propriis' dicit de consensu eorum quae implere decreuerunt, hoc est,
de peccatis quae apud Dominum pro opere facti deputantur, cum ille
scilicet sic puniat illa sicuti nos opera. Cum autem Stephanus
peccatum dicit quod per ignorantiam in ipsum committebant Iudei,
poenam ipsam quam patienbatur� ex peccato primorum parentum, sicut et
caeteras prouenientes, uel iniustam eorum actionem quam habebant in
lapidando peccatum dixit. Quod quidem rogabat eis non statui, hoc est,
propter hoc eos nec corporaliter puniri. Saepe etenim Deus aliquos hic
corporaliter punit nulla eorum culpa hoc exigente, nec tamen sine
causa, ueluti cum iustis etiam afflictiones immittit ad aliquam eorum
purgationem uel probationem, uel aliquos cum affligi permittit ut
postmodum hinc liberentur et ex collato benefitio glorificetur, sicut
in illo caeco actum est de quo ipse ait:

     Neque hic peccauit neque parentes eius, ut caecus nasceretur,
     sed ut manifestentur opera Dei in illo.

Quis etiam neget quandoque cum malis parentibus pro culpa eorum
innocentes filios periclitari uel affligi, sicut in Sodomis factum est
uel in multis populis saepe contingit, ut quo poena magis extenditur
amplius mali terreantur? Quod diligenter beatus Stephanus attendens,
peccatum, hoc est, poenam quam tolerabat a Iudeis uel id quod non
recte agebant, orabat eis non statui, hoc est, propter hoc nec
corporaliter puniri.

In hac quoque sententia Dominus fuerat cum dicebat, 'Pater, dimitte
illis', id est, ne uindices id quod agunt in me uel corporali
poena. Quod quidem fieri rationabiliter posset, si nulla etiam culpa
eorum praecessisset, ut caeteri scilicet hoc uidentes uel ipsi etiam
recognoscerent ex poena se non recte in hoc egisse. At uero Dominum
decebat hoc suae orationis exemplo nos maxime ad patientiae uirtutem
et ad summae dilectionis exhibitionem exhortari, ut quod ipse docuerat
uerbis, nos uidelicet pro inimicis quoque orare, proprio exemplo nobis
exhiberet in opere. Quod ergo dixit, 'dimitte', non ad culpam
praecedentem uel contemptum Dei quem hic haberent respexit, sed ad
rationem inferendae poenae quae non sine causa, ut diximus, subsequi
posset, quamuis culpa non praecessisset, sicut in Propheta contigit
qui contra Samariam missus comedendo egit quod Dominus prohibuerat. In
quo tamen, cum nihil per Dei contemptum praesumeret sed per alium
Prophetam deceptus, non tam ex reatu culpae quam ex operis
perpetratione innocentia eius mortem incurrit.

     Deus quippe, ut beatus meminit Gregorius, nonnumquam sententiam
     mutat, consilium uero numquam

hoc est, quod praecipere uel comminari aliqua de causa decreuit, saepe
id non implere disponit. Consilium uero eius fixum permanet, hoc est,
quod in praescientia sua disponit ut faciat, numquam efficacia
caret. Sicut ergo in Abraham praeceptum de immolatione filii, uel
comminationem Niniuitis factam non tenuit, et sic, ut diximus,
sententiam mutauit, ita praedictus propheta, cui prohibuerat comedere
in uia, mutari eius sententiam credidit et se maxime delinquere si
alium prophetam non audiret, qui se ad hoc a Domino mitti asserebat ut
eius lassitudinem reficeret cibo. Absque culpa igitur hoc fecit in quo
culpam uitare decreuit, nec ei mors repentina nocuit quem aberumpnis
uitae praesentis liberauit, et multis ad prouidentiam profuit cum
iustum sic uideant sine culpa puniri, et illud in eo impleri quod
alibi Domino dicitur:

     Tu Deus cum iustus sis iuste omnia disponis, cum eum quoque
     qui non debet puniri condemnes.

'Condemnas', inquit, ad mortem non aeternam sed corporalem. Sicut enim
sine meritis nonnulli saluantur, ut paruuli, et sola gratia uitam
assecuntur aeternam, ita non absurdum est non nullos poenas corporales
sustinere quas non meruerunt, sicut et de paruulis constat sine
baptismi gratia defunctis, qui tam corporali quam aeterna morte
damnantur, et multi etiam innocentes affliguntur. Quid itaque mirum si
crucifigentes Dominum ex illa iniusta actione, quamuis eos ignorantia
excusat a culpa, poenam, ut diximus, temporalem non irrationabiliter
incurrere possent? Atque ideo dictum est, 'dimitte illis', hoc est,
poenam quam hinc, ut diximus, non irrationabiliter incurrere possent,
ne inferas.

Sicut autem quod isti per ignorantiam egerunt uel ipsa etiam
ignorantia peccatum proprie, hoc est, contemptus Dei, non dicitur, ita
nec infidelitas, quamuis ipsa necessario aeternae uitae aditum adultis
ratione iam utentibus intercludat. Ad damnationem quippe sufficit
Euangelio non credere, Christum ignorare, sacramenta aecclesiae non
suscipere, quamuis hoc non tam per malitiam quam per ignorantiam
fiat. De qualibus et Veritas ait:

     Qui non credit iam iudicatus est.

Et Apostolus:

     Et qui ignorat, inquit, ignorabitur.

Cum autem dicimus ignoranter nos peccare, hoc est, tale quid quod non
conuenit facere, 'peccare' non in contemptu sed in operatione
sumimus. Nam et philosophi peccare dicunt inconuenienter aliquid
facere seu dicere, quamuis illud nihil ad offensam Dei uideatur
pertinere. Unde Aristotiles in Ad aliquid, cum de uitiosa relatiuorum
assignatione loqueretur, ait:

     At uero aliquotiens non uidebitur conuertia nisi conuenienter ad
     quod dicitur assignetur. Si enim peccet is qui assignat, ut ala si
     assignetur aui, non conuertitur ut sit auis alae.

Si ergo isto modo peccatum dicamus omne quod uitiose agimus uel contra
salutem nostram habemus, utique et infidelitas et ignorantia eorum
quae ad salutem credi necesse est peccata dicemus, quamuis ibi nullus
Dei contemptus uideatur. Proprie tamen peccatum illud dici arbitror
quod nusquam sine culpa contingere potest. Ignorare uero Deum uel non
ei credere uel opera ipsa quae non recte fiunt, multis sine culpa
possunt accidere. Siquis enim Euangelio uel Christo non credit, quia
praedicatio ad ipsum non peruenerit, iuxta illud Apostoli:

     Quomodo credent ei quem non audierunt? Quomodo autem audient
     sine praedicante?

Quae hinc ei culpa potest assignari quod non credit? Non credebat
Cornelius in Christum donec Petrus ad eum missus de hoc ipsum
instruxit. Qui quamuis antea lege naturali Deum recognosceret atque
diligeret, ex quo meruit de oratione sua exaudiri et Deo acceptas
elemosinas habere, tamen si eum ante fidem Christi de hac luce
migrasse contingeret, nequaquam ei uitam promittere auderemus,
quantumcumque bona opera eius uiderentur, nec eum fidelibus sed magis
infidelibus connumeraremus, quantocumque studio salutis esset
occupatus. 'Abyssus quippe multa Dei iuditia sunt', qui nonnumquam
reluctantes uel minus de salute sua sollicitos trahit et se offerentes
uel ad credendum paratiores profundissimo dispensationis suaec
consilio respuit. Sic enim illum se offerentem et dicentem 'Magister,
sequar te quocumque ieris' reprobauit, et alterum excusantem se per
sollicitudinem quam habuit de patre nec ad horam in hac pietatis
excusatione tolerauit. Denique et quarumdam ciuitatum obstinationem
increpans ait:

     Ve tibi, Corozaim, ue tibi, Bethsaida, quia si in Tyro et
     Sidone uirtutes factae fuissent quae factae sunt in uobis,
     iam olim in cilicio et cinere paenitentiam egissent.

Ecce illis obtulit non solum praedieationem suam uerum etiam
miraculorum exhibitionem, quas tamen prius nouerat non esse
credituras. Has uero gentilium alias ciuitates, quas ad fidem
suscipiendam faciles esse non ignorabat, sua tune uisitatione non
censuit dignas. In quibus quidem cum aliqui, subtracto sibi
praedicationis uerbo, tamen ad suscipiendum ipsum parati, perierunt,
quis hoc eorum imputet culpae quod nulla negligentia uidemus accidere?
Et tamen hanc eorum infidelitatem in qua defuncti sunt ad damnationem
sufficere dicimus, quamuis huius caecitatis, in qua Dominus eos
dimiserit, causa minus nobis appareat. Quam profecto siquis peccato
eorum sine culpa asseribat, fortassis licebit, eum absurdum ei
uideatur tales sine peccato damnari.

Nos tamen proprie peccatum, ut saepe iam meminimus, illud solum dici
arbitramur quod in culpa negligentiae eonsistit, nec in aliquibus esse
potest, cuiuscumque sint aetatis, quin ex hoc damnari mereantur. Non
credere uero Christum, quod infidelitatis est, quomodo paruulis uel
his quibus non est annuntiatum culpae debeat asseribi non uideo, uel
quicquid per ignorantiam inuincibilem fit, eui uel praeuidere non
ualuimus, ueluti siquis forte hominem quem non uidet in silua sagitta
interficiat dum feris uel auibus sagittandis intendit. Quem tamen dum
peccare per ignorantiam dicimus, sicut nos quandoque fatemur non solum
in consensu uerum etiam in cogitatione, locutione, operatione peccare,
hoc loco non proprie pro culpa ponimus, sed large accipimus pro eo
scilicet quod nos facere minime conuenit, siue id per errorem siue per
negligentiam uel quocumque modo inconuenienti fiat. Tale est ergo per
ignorantiam peccare, non culpam in hoc habere, sed quod nobis non
conuenit facere, uel peccare in cogitatione, hoc est, uoluntate, quod
nos uelle minime conuenit, uel in locutione aut in operatione loqui
nos uel agere quod non oportet, etsi per ignorantiam nobis inuitis
illud eueniat. Sic et illos qui persequebantur Christum uel suos quos
persequendos eredebant per operationem peccasse dicimus, qui tamen
grauius per culpam peccassent si contra conscientiam eis parcerent.

		 Utrum omne peccatum sit interdictum

Quaeritur autem utrum omne peccatum nobis Deus interdicat. Quod si
recipiamus, uidetur hoc irrationabiliter agere cum nequaquam uita ista
sine peccatis saltim uenialibus transigi possit. Si enim omnia nos
cauere peccata praecepit, nos autem omnia cauere non possumus, utique
nequaquam, sicut ipse promisit, iugum suaue nobis uel onus leue
imponit, sed quod longe uires transcendens nostras minime portare
ualemus, sicut et de iugo legis Petrus Apostolus profitetur. Quis enim
a uerbo saltim otioso semper sibi praeuideree potest ut in eo numquam
excedens perfectionem illam teneat de qua Iacobus ait:

     Siquis in uerbo non offendit, hic perfectus est uir?

Qui etiam cum praemisisset, 'In multis offendimus omnes', et alius
magnae dicat perfectionis Apostolus, 'Si dixerimus quia peccatum non
habemus nos ipsos seducimus et ueritas in nobis non est', quam
difficile, immo impossibile, nostrae infirmitati uideatur immunes
omnino a peccato manere neminem latere reor, ita, inquam, si peccati
uocabulum large, ut diximus, accipientes illa etiam uocemus peccata
quaecumque non conuenienter facimus. Si autem proprie peccatum
intelligentes solum Dei contemptum dicamus peccatum, potest reuera
sine hoc uita ista transigi, quamuis cum maxima difficultate. Nec
profecto aliud, ut supra meminimus, nobis a Deo prohibitum est nisi
consensus mali quo Deum contemnimus, etiam cum de opere praeceptio
fieri uidetur, sicut superius exposuimus, ubi etiam ostendimus aliter
nequaquam a nobis praecepta posse sua custodiri.

Peccatorum autem alia uenialia dicuntur et quasi leuia, alia
damnabilia siue grauia. Rursus damnabilium quaedam criminalia dicuntur
quae uidelicet personam infamem uel criminosam facere habent si in
audientiam ueniant, quaedam uero minime. Venialia quidem uel leuia
peccata sunt, quando in eo consentimus cui non consentiendum esse
scimus, sed tunc tamen non occurrit memoriae illud quod scimus. Multa
quippe scimus etiam dormientes uel quando eorum non recordamur. Non
enim dormiendo nostras amittimus scientias uel stulti efficimur aut,
cum uigilamus, sapientes efficimur. Quandoque itaque uel in
uaniloquium uel in superfluum esum uel potum consentimus, quod tamen
nequaquam esse faciendum scimus, sed tunc minime recordamur quod non
sit faciendum. Tales itaque consensus quos per obliuionem incurrimus
uenialia aut leuia dicuntur peccata, hoc est, non magnae
satisfactionis poena corrigenda, ut uel extra aecclesiam positi uel
graui abstinentia praessi ob talia plectamur. Pro quibus quidem
negligentiis paenitentibus dimittendis uerba cottidianae confessionis
frequentamus, in qua minime commemoratio grauiorum culparum facienda
est, sed tantum leuiorum. Neque enim ibi dicere debemus: peccaui in
periurio, in homicidio, in adulterio, et consimilibus quae damnabilia
et grauiora dicuntur peccata. Haec quippe non per obliuionem sicut
illa incurrimus, sed tamquam ex studio et deliberatione committimus,
abhominabiles etiam Deo effecti iuxta illud Psalmistae:

     Abominabiles facti sunt in studiis suis

quasi execrabiles et ualde odibiles ex his in quibus scienter
praesumpserunt. Horum autem alia criminalia dicuntur, quae, per
effectum cognita, naeuo magnae culpae hominem maculant et eius famae
plurimum detrahunt, ut consensus periurii, homicidii, adulterii, quae
plurimum aecclesiam scandalizant. Cum uero supra quam necesse est cibo
indulgemus, uel non mediocri cultu ex uana gloria nos adornamus, et si
hoc scienter praesumimus, non haec crimini ascribuntur, et apud multos
plus laudis habent quam uituperationis.

   Utrum melius sit a leuioribus culpis quam grauioribus abstinere

Sunt qui perfectius et ideo melius dicunt prouidere a uenialibus
peccatis quam a criminalibus, eo quod difficilius id uideatur et
maioris studii sollicitudine indigeat. Quibus primum illud respondeo
Tullianum:

     Quod si laboriosum non ideo gloriosum.

Alioquin maioris meriti apud Dominum essent qui graue iugum legis
portauerunt quam qui euangelica libertate deseruiunt, quia timor
poenam habet quem perfecta caritas foras mittit, et quaecumque timore
aguntur plus in opere laborant quam quos caritas spontaneos
facit. Unde laborantes et oneratos ad suaue iugum et onus leue
sumendum Dominus exhortatur ut uidelicet de seruitute legis, qua
praemebantur, ad libertatem transeant Euangelii, et qui a timore
inceperant caritate consummentur quae sine difficultate omnia suffert,
omnia sustinet. Nihil quippe amanti difficile, maxime cum non carnalis
sed spiritualis amor Dei tanto est fortior quanto uerior. Quis etiam
nesciat difficilius nobis prouideri a pulice quam ab hoste, uel ab
offendiculo parui lapidis quam magni? Sed numquid ideo id cauere quod
difficilius est melius aut salubrius iudicamus? Non utique. Quare?
Quia quod difficilius est cauere, minus potest nocere. Sic ergo, etsi
ponamus difficilius a uenialibus peccatis quam a criminalibus
prouidere, plus tamen haec uitari quae periculosiora sunt conuenit, et
quae maiorem merentur penam, et quibus amplius offendi credimus Deum,
et magis ei ea displicere. Quo enim amplius ipsi per amorem inheremus,
ea sollicitius cauere debemus quibus magis offenditur et quae ipse
magis improbat. Qui enim uere aliquem diligit non tam damnum suum quam
offensam amici uel contemptum cauere satagit, iuxta illud Apostoli:

     Caritas non quaerit quae sua sunt.

Et rursum:

     Nemo quod suum est quaerat sed quod alterius.

Si ergo non tam pro nostro damno quam pro Dei offensa debemus cauere
peccata, profecto plus ea cauenda sunt in quibus magis
offenditur. Quod si illam quoque poeticam attendamus sententiam de
morum scilicet honestate, 'oderunt peccare boni uirtutis amore', tanto
maiori odio quaelibet sunt habenda quanto turpiora in se censentur et
ab honestate uirtutis amplius recedunt, et naturaliter quoslibet magis
offendunt.

Denique ut singula sibi conferendo diligentius peccata diiudicemus,
comparemus uenialia criminalibus, utpote superfluam comestionem
periurio et adulterio, et quaeramus in transgressione cuius magis
peccetur, uel amplius Deus contemnatur atque offendatur. Nescio,
fortassis respondebis, cum non nulli philosophorum omma peccata paria
censuerunt. At si hanc philosophiam, immo manifestam stultitiam, sequi
uelis, aeque bonum est a criminalibus et uenialibus abstinere
peccatis, quia aeque malum est haec et illa committere. Cur ergo
abstinere a uenialibus praeferre quis audeat abstinentiae criminalium?
Quod siquis forte requirat unde conicere possimus Deo magis displicere
transgressionem adulterii quam superfluitatem cibi, lex diuina, ut
arbitror, docere nos potest quae ad aliud puniendum nullam poenae
satisfactionem instituit, hoc uero non qualibet poena, sed summa
mortis afflictione damnari decreuit. Quo enim caritas proximi quam
Apostolus 'plenitudinem legis' dicit amplius leditur, magis contra eam
agltur et amplius peccatur.

Quod si ad hunc modum singulis uenialibus pariter et criminalibus
peccatls lnuicem collatis, simul etiam tam ista omnia quam illa
conferre uelimus ut omnino scilicet satisfacere ualeamus, nequaquam
refugio. Ponamus ergo ut aliquis magno studio ab omnibus uenlalibus
caueat peccatis et nulla criminalia curet uitare, et cum illa omnia
caueat haec praesumat, quis eum in hoc leuius peccare iudicabit aut
meliorem esse si haec praecauens illa incurrat? Collatione itaque
facta tam singulorum, ut diximus, quam omnium simul inuicem
peccatorum, liquere arbitror non melius uel maioris perfectionis esse
uenialia peccata cauere quam criminalia.

Siquis tamen cum illa primum uitauerit haec postmodum, ut oportet,
uitare ualuerit, in hoc quidem fateor uirtutem eius ad perfectionem
peruenisse, nec tamen ideo posteriora, in quibus consummatio uirtutis
consistit, sunt prioribus praeferenda, nec tanta retributione sunt
digna. Saepe namque in operatione alicuius edificii minus agunt qui
perficiunt ipsum quam qui antea operati sunt et qui extremo assere in
consummatione operis posito ipsum perficiunt ut sic domus perfecta
fiat, quae, dum imperfecta fuit, domus non erat.

Sufficere huc usque arbitror nos ad cognitionem peccati, quantum
memoriae occurrit, laborasse, ut eo melius caueri possit quo
diligentius cognitum fuerit. Mali quippe notitia iusto deesse non
potest, nec cauere quis uitium nisi cognitum ualet.

		    De peccatorum reconciliatione

Et quoniam plagam animae monstrauimus, curationis remedium studeamus
ostendere. Unde illud Hieronimi:

      O medice, si peritus es, sicut posuisti causam morbi ita
      indica sanitatis.

Cum igitur peccando Deum offendimus, superest quibus ei modis
reconciliari possimus. Tria itaque sunt in reconciliatione peccatoris
ad Deum, paenitentia scilicet, confessio, satisfactio.

		   Quid proprie dicatur paenitentia

Paenitentia autem proprie dicitur dolor animi super eo in quo deliquit
cum aliquem scilicet piget in aliquo excessisse. Haec autem
paenitentia tum ex amore Dei accidit et fructuosa est, tum damno
aliquo quo nollemus grauari, qualis est illa damnatorum paenitentia de
quibus scriptum est:

Videntes turbabuntur terrore horribili et mirabuntur in subitatione
insperatae salutis dicentes intra se, paenitentiam agentes et prae
angustia spiritus gementes, Hi sunt quos aliquando habuimus in derisu,
etc.

Legimus et paenitentiam Iudae super hoc quod Dominum tradiderat. Quod
non tam pro culpa peccati quam pro uilitate sui, qui se omnium iudicio
damnatum sentiebat, credimus accidisse. Cum enim quis alium pecunia
uel quomodo corruptum ad perditionem traxerit, nemini uilior quam ei
proditor habetur, et nemo ei minus se credit quam is qui infidelitatem
eius amplius expertus est. Multos quippe cotidie de hac uita
recessuros de flagiciis perpetrahs penter udemus, et graui
compunctione ingemiscere, non tam amore Dei quem offenderunt uel odio
peccati quod commiserunt quam timore poenae in quam se praecipitari
uerentur. Qui in eo quoque iniqui permanent, quod non tam eis
iniquitas displicet culpae quam quae iusta est grauitas poenae, nec
tam habent odio id quod commiserunt quia malum fuit, quam iustum Dei
iudicium quod in poena formidant, aequitatem potius quam iniquitatem
odientes. Quos diu obcecatos atque uocatos ut a malitia sua
conuerterentur, ita tandem in reprobum sensum diuina iustitia tradit,
et caecitate percussos a fatiae sua prorsus abicit, ut ne salubris
paenitentiae notitiam habeant, nec qualiter satisfaciendum sit
aduertere quaeant.

Quam plurimos quippe cotidie cernimus morientes grauiter ingemiscere,
multum se accusare super usuris, rapinis, oppressionibus pauperum uel
in quibuscumque iniuriis quas commserunt, et pro emendatione istorum
sacerdotem consulere. Quibus si hoc, ut oportet, primum consilium
detur, ut uenditis omnibus quae habent restituant aliis quae
abstulerunt, iuxta illud Augustini:

     Si res aliena cum reddi possit non redditur, non agitur
     paenitentia sed fingitur

statim quam inanis eorum sit paenitentia, responsione sua
profitentur. Unde ergo, inquiunt, domus mea uiueret? Quid filiis meis,
quid uxori relinquerem? Unde se sustentare possent? Quibus illa primum
dominica occurrit increpatio,

     Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te, quae autem
     parasti cuius erunt?

miser quicumque talis es, immo miserorum omnium miserrime et stultorum
stultissime, non prouides quid tibi conserues, sed quid aliis
thesaurizes? Qua praesumptione Deum offendis ad cuius horrendum
iudicium raperis, ut tuos habeas propitios quos ditas de pauperum
rapinis? Quis super te non rideat, si audierit te sperare alios magis
tibi propitios fore quam te ipsum? Confidis in elemosinis tuorum quos,
quia successores habere te credis, iniquitatis pariter heredes
constituis, quibus aliena per rapinam possidenda relinquis. Vitam
pauperibus eripis, sua illis auferendo unde sunt sustentandi, et in
eis rursum occidere Christum machinaris, iuxta illud quod ipsemet ait:

	   Quod uni ex minimis meis fecistis mihi fecistis.

Quid ergo tu male pius in tuos et crudelis in te pariter atque Deum a
iudice iusto expectas, ad quem uelis nolis iudicandus properas, qui
non solum de rapinis sed etiam de otioso uerbo rationem exigit? Qui
quam districtus sit in uindicta priorum hominum statim exhibuit
poena. Semel Adam peccauit, et comparatione nostrorum, sicut beatus
meminit Hieronimus, leuissimum eius peccatum fuit. Non quemquam per
uiolentiam oppressit nec quicquam alicui abstulit, de fructu qui
reparabilis erat semel gustauit. In qua quidem tam leui
transgressione, in posteritatem quoque totam per poenam redundante,
praemonstrare Dominus decreuit quid de maioribus facturus sit
culpis. Diues quem ad inferos Dominus descendisse dicit, non quod
aliena rapuerit, sed quia propria quibus tamquam licitis uescebatur
indigenti Lazaro non impertiuit, patenter edocet qua poena feriendi
sunt qui rapiunt aliena si sic ille damnatus est atque in inferno
sepultus qui non tribuerit bona sua. Tecum memoria tui sepulta et cito
siccatis lacrimis eorum quas in exequiis habuisti, iuxta illud
rhetoris Apollonii:

     Lacrima citius nihil arescit

tua coniux in proximo ad nouas nuptias se praeparabit et deseruiet,
ut noui mariti uoluptatibus deseruiret de his quas ei dimisisti
rapinis, et praesente adhuc corpore tuo lectulum calefaciet alieno, te
misero in flammis gehennae uoluptates istas plexuro. Idem et a filiis
tuis expectandum est. Quod siquis forte interroget cur non tui
recordantes elemosinis suis tibi propitientur multis se de causis
excusare posse uidentur. Quia enim sic respondeant, 'cum ille sibi
propitius esse noluerit, quanta stultitia fuit sibi alios sperare
propitios, et animae suae salutem aliis committere de qua ipse debuit
plurimum prouidere. Quem sibi propitium magis credidit quam seipsum?
Qui sibi crudelis erat, de cuius misericordia confidebat?' Possunt
denique et in excusationem auaritiae suae praetendere ac dicere,
'Scimus insuper ea quae ipse nobis dereliquit non huiusmodi esse ut de
ipsis nobis sint elemosinae faciendae.' Ridebunt omnes, et ridere
debent qui haec audient. Ille uero miser qui exspoliatos pauperes ad
horam flere coegit, in perpetuum ibi flebit. Sunt qui suam
negligentiam hominibus non Deo uolentes occultare ad excusandas
excusationes in peccatis dicunt tot eos esse quos exspoliauerunt ut
omnino cognoscere uel reperire nequeant. De quo cum nullam
sollicitudinem assumant, illud apostolicae sententiae iudicium
incurrunt, 'et qui ignorat ignorabitur'. Non inueniunt illos quia non
quaerunt, inueniet illos dextera Dei quem contempserunt. De qua etiam
scriptum est:

     Dextera tua inueniet omnes qui te oderunt.

Quam idem Propheta qui hoc dixit uehementer expauescens, et locum
nullum euadendi considerans, alibi ait:

     Quo ibo a spiritu tuo, et quo a faciae tua fugiam? Si ascendero
     in caelum tu illic es, si descendero ad infernum ades.

Et quia plerumque non minor est auaritia sacerdotis quam populi, iuxta
illud Prophetae, 'et erit sicut sacerdotes sic populus', multos
morientium seducit cupiditas sacerdotum uanam eis securitatem
promittentium, si quae habent sacrificiis obtulerint, et missas emant
quas nequaquam gratis haberent. In quo quidem mercimonio praefixum
apud eos pretium constat esse, pro una scilicet missa unum denarium,
et pro uno tricenali de missis et omnibus horis quinque solidos et pro
uno annuali, sexaginta. Non consulunt morientibus ut rapinas
restituant, sed ut in sacrifitio ipsas offerant, cum e contrario
scriptum sit:

     Qui offert sacrificium de substantia pauperis, quasi qui
     uictimet filium in conspectu patris.

Plus enim grauat patrem occisio filii coram se facta quam si non
uideret eam. Et quasi filius immolatione occiditur, dum substantia
pauperis in qua uita eius consistebat in sacrifitio ponitur. Et
Veritas sacrifitio misericordiam praeferens, 'euntes', inquit,
'discite quid est, misericordiam uolo et non sacrificium.' Peius autem
est rapinas retinere quam misericordiam non impendere, hoc est,
pauperibus auferre sua quam non impendere nostra, sicut et supra in
damnatione diuitis meminimus.

		       De fructuosa paenitentia

Et quia de infructuosa diximus paenitentia, tanto diligentius quanto
salubrius fructuosam consideremus. Ad quam Apostolus quemlibet
inuitans obstinatum, nec horrendum Dei iudicium attendentem ait:

     An diuitias bonitatis eius et patientiae et longanimitatis
     contemnis? Ignoras quoniam benignitas Dei ad paenitentiam te
     adducit?

Quibus uidelicet uerbis quae sit paenitentia salubris et ex amore Dei
potius quam ex timore proueniens, manifeste declarat ut uidelicet
doleamus Deum offendisse uel contempsisse quia est bonus magis quam
quia iustus est. Quo enim diutius eum contempnimus, quia statim eum
contemptum suum iudicare non credimus, sicut e contrario principes
seculi faciunt qui cum offenduntur nesciunt parcere nec suarum
iniuriarum ultionem differre, eo iustius grauiorem infert sui
contemptus poenam, et tanto districtior est in ultione, quanto
patientior fuit in expectatione. Quod subsequenter praedictus
Apostolus ostendit dicens:

     Secundum duritiam autem tuam et cor impenitens thesaurizas
     tibi iram in die irae.

Tunc quidem irae, modo mansuetudinis, quia tunc uindictae, modo
patientiae. Ibi iustitia exigente, tanto grauius sui contemptum
ulciscetur quanto minus contempni debuit, et diutius
tolerauit. Timemus homines offendere, et quorum offensam timore non
effugimus, uerecundia uitamus. Latebras quaerimus cum fornicamur, ne
ab hominibus uideamur, nec unius hominis aspectum tunc sustinere
possumus. Scimus Deum praesentem esse quem nihil potest latere. Videri
ab ipso et tota curia caeli in huius actione turpitudinis non
erubescimus, qui ad unius homunculi aspectum confunderemur. Ante
iudicem terrenum praesumere aliquid maxime timemus a quo nos
iudicandos scimus temporali tantum poena, non aeterna. Multa nos
facere uel tolerare carnalis affectus cogit, pauca spiritualis. Utinam
tanta propter Deum cui omnia debemus, quanta propter uxorem uel
filios,uel quamcumque meretrlcem facimus, uel toleramus.

Qua obsecro poena haec iniuria est iudicanda ut meretricem quoque ipsi
praeponamus? Conqueritur ipse per Prophetam quod nec ei amor tamquam
patri nec timor exhibeatur tamquam domino.

     Filius, inquit, honorat patrem, et seruus dominum suum timet.
     Si ego pater, ubi honor meus? Et si ego dominus, ubi timor meus?

Conqueritur sibi patrem uel dominum praeferri. attende igitur quantum
indignetur meretricem quoque sibi anteferri, et de summa suae
bonitatis patientia, unde plus debuit amari, magis contempni. Quam
quidem bonitatem et patientiae longanimitatem hi qui salubriter
paenitent attendentes, non tam timore poenarum quam ipsius amore ad
compunctionem mouentur, iuxta praedictam Apostoli exhortationem, ubi
salubrem paenitentiam diligenter descripsit, cum e contrario dixit,
'An diuitias bonitatis eius', hoc est, diuitem et copiosam bonitatem
siue habundantem benignitatem longanimis patientiae, qua tamdiu te
tolerat, 'contempnis', quia uidelicet non cito punit, 'ignorans', hoc
est, non attendens, 'quoniam tanta eius benignitas ad paenitentiam'
quantum in se est 'te adducit', hoc est, facit cur eam attendendo ad
paenitentiam deberes conuerti quod tam benignum contempsisti? Et haec
quidem reuera fructuosa est paenitentia peccati, cum hic dolor atque
contritio animi ex amore Dei, quem tam benignum attendimus, potius
quam ex timore poenarum procedit.

Cum hoc autem gemitu et contritione cordis, quam ueram paenitentiam
dicimus, peccatum non permanet, hoc est, contemptus Dei siue consensus
in malum, quia caritas Dei hunc gemitum inspirans non patitur
culpam. In hoc statim gemitu Deo reconciliamur et praecedentis peccati
ueniam assequimur, iuxta illud Prophetae:

     Quacumque hora peccator ingemuerit, saluus erit

hoc est, salute animae suae dignus efficietur. Non ait, quo anno, uel
quo mense, siue qua ebdomada, uel quo die, sed qua hora, ut sine
dilatione uenia dignum ostendat nec ei poenam aeternam deberi, in qua
consistit condemnatio peccati. Et si enim articulo necessitatis
praeuentus non habeat locum ueniendi ad confessionem uel peragendi
satisfactionem, nequaquam in hoc gemitu de hac uita recedens gehennam
incurrit, quod est condonari a Deo peccatum, hoc est, eum talem fieri
quem iam non sit dignum sicut antea propter illud quod praecessit
peccatum aeternaliter a Deo puniri. Non enim Deus cum peccatum
paenitentibus condonat omnem poenam eis ignoscit, sed solummodo
aeternam. Multi namque paenitentes qui praeuenti morte satisfactionem
paenitentiae in hac uita non egerunt, poenis purgatoriis, non
damnatoriis, in futura reseruantur. Unde suprema iudicii dies qua
repente multi fidelium puniendi sunt, quanto spatio temporis
extendatur incertum est, quamuis resurrectio 'in momento, in ictu
oculi' fiat, ut uidelicet ibi de culpis satisfaciant quantum Deus
decreuerit, de quibus satisfacere distulerint aut permissi non sunt.

	 Utrum quis de uno peccato sine alio paenitere potest

Sunt qui quaerunt utrum quis de uno peccato poenitere possit et non de
alio ut pote de homicidio et non de fornicatione quam adhuc perpetrare
non desistit. Sed si fructuosam illam paenitentiam intelligamus quam
Dei amor inmittit, et quam Gregorius describens ait:

     Paenitentia est commissa deflere et flenda non committere

nequaquam paenitentia dici potest ad quam nos amor Dei compellit,
quotiens unus contemptus retinetur. Si enim amor Dei, sicut oportet,
ad hoc me inducit atque animum trahit ut de hoc consensu doleam
propter hoc tantum quia in eo Deum offendi, non uideo qualiter idem
amor de alio contemptu eadem de causa poenitere non cogat, hoc est, in
eo proposito mentem meam statuat ut quisquis excessus meuse memoriae
occurrerit, de ipso similiter doleam, et ad satisfaciendum paratus
sim. Ubicumque igitur uera est paenitentia, ex amore scilicet Dei solo
proueniens, nullus Dei contemptus remanet maxime cum Veritas dicat:

     Siquis diligit me sermonem meum seruabit, et Pater meus diliget
     eum et ad eum ueniemus et mansionem apud eum faciemus.

Quicumque ergo in amore Dei persistunt saluari necesse est. Quae
saluatio nequaquam contingeret uno peccato, id est, uno Dei contemptu
retento. Cum autem in paenitente iam nullum Deus reperit peccatum,
nullam ibi inuenit damnationis causam, et ideo necesse est ut, peccato
cessante, non restet damnatio, hoc est, perennis poenae afflictio. Et
hoc est peccatum quod praecessit a Deo condonari, a poena aeterna quam
inde meruerat ei, ut diximus, a Deo prouideri. Quamuis enim Deus iam
non inueniat in paenitente quod perenniter debeat punire, poenam tamen
praecedentis peccati dicitur condonare, cum per hoc quod gemitum ei
paenitentiae inspirauerit, eum indulgentia dignum fecit, hoc est talem
cui nulla tunc debeatur poena aeterna et quem in hoc statu de hac uita
recedentem saluare necesse est. Quod si forte et in eundem recidat
contemptum, sicut redit ad peccatum, ita etiam relabitur ad poenae
debitum, ut rursum puniri debeat qui prius penutendo non puniri
meruerat.

Siquis forte dicat peccatum a Deo condonari tale esse tamquam si
diceretur Deum propter illud quod commissum est nequaquam hominem esse
damnaturum, uel hoc Deum apud se statuisse ut eum propter hoc non
damnaret, profecto et antequam poenitens peccasset concedendum uidetur
Deum condonasse illud peccatum, hoc est, apud se statuisse quod
propter illud non esset eum damnaturus. Nihil quippe recenter apud se
Deus statuit uel dispohit, sed ab aeterno quaecumque facturus est in
eius praedestinatione consistunt, et in eius prouidentia praefixa
sunt, tam de condonatione cuiuscumque peccati quam de caeteris quae
fiunt. Melius itaque nobis esse uidetur ita intelligendum Deum
condonare peccatum quemlibet ut diximus per inspiratum ei paenitentiae
gemitum dignum indulgentia efficere, hoc est, talem cui tunc damnatio
non debeatur nec umquam ulterius si in tali proposito
perseueret. Peccatum itaque Deus condonat cum ipse a quo poena fieri
debuit, faciat paenitentiam inspirando cur iam non debeat inferri.

	     Iniustum non esse dignum praemio non donari

Sed fortassis requiris si is qui poenitet iam dignus sit uita aeterna
qui damnatione dignus non est. Quod si concedamus, obicitur nobis eum
quoque qui post paenitentiam lapsus periit, dum poeniteret dignum uita
aeterna fuisse et Deum arguendum iniuriae esse uideri, qui praemium
quo ille tunc dignus erat ei tunc saltem non reddidit, ut sic eius
damnationem praeueniret. Sicut enim si tunc moreretur ex illo in quo
erat proposito dignus uita aeterna saluaretur, ita et si postea lapsus
sit ex eodem animo quem prius habuit dignus saluari fuit. Sed dico
quia sicut multi saepe damnatione digni sunt nec tamen in hac sua
nequitia moriuntur ut damnatio quam meruerant eis a Deo reddatur, nec
tamen ideo Deus iniustitiae est arguendus quia non reddidit eis poenam
quam meruerant, ita nec in praemiis reddendis quae perseuerantibus
tantum promittuntur, Veritate attestante:

     Qui perseuerauerit usque in finem, hic saluus erit.

Non ergo concedere cogimur ut quia quandoque praemio uel poena quis
dignus fuerit, ideo dignum uel iustum sit Deum illud ei conferre, cum
alio modo melius utendum eo esse prouiderit, qui etiam malis bene
utitur, et quaeque pessima optime disponit. Quod si forte quis dicat
eum qui ad horam Deum amando uere poenituit, sed tamen in hac
paenitentia uel amore non perseuerauerit, non ideo fuisse praemio
dignum uitae, profecto cum nec tunc damnatione dignus fuisse
conceditur, nec iustus nec peccator tunc exstitisse uidebitur.

		       De peccato irremissibili

Cum autem, ut diximus, omne peccatum per paenitentiam statim
remissionem accipiat, quaeritur cur Veritas quoddam peccatum
inremissibile dixerit uel nunquam ipsum remissionem, hoc est,
condonationem, habiturum, quale est illud peccatum blasphemiae in
Spiritum Sanctum, de quo eum dixisse Matheus si refert:

Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, Spiritus autem
blasphemia non remittetur. Et quicumque dixerit uerbum contra Filium
hominis remittetur ei, qui autem dixerit contra Spiritum Sanctum, non
remittetur ei neque in hoc saeculo neque in futuro.

Quod quare diceret Marcus aperuit dicens:

     Quoniam dicebant, Spiritum immundum habet.

Hoc autem peccatum quidam desperationem ueniae dicunt, cum quis
uidelicet ob magnitudinem peccatorum diffidit poenitus a bonitate Dei,
quae per Spiritum Sanctum intelligitur, ut nec poenitendo uel aliqua
satisfactione ueniam possit impetrare. Sed si hoc dicimus peccare uel
blasphemare in Spiritum, quid dicemus peccare in Filium hominis?
Quantum uero mihi uidetur, peccare siue blasphemare in Filium hominis
hoc loco dicitur excellentiae humanitatis Christi derogare, tamquam
eam negaremus sine peccato conceptam uel a Deo assumptam propter
uisibilem carnis infirmitatem. Id quippe nulla humana ratione comperi
poterat, sed Deo tantum reuelante credi. Tale est ergo quod ait:

     Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, Spiritus
     autem blasphemiai non remittetur.

Tamquam si diceretur, de nulla alia blasphemia definitum est apud Deum
quod nullis hominibus dimittatur nisi de ista. 'Et quicumque dixerit
uerbum contra Filium hominis, remittetur ei', hoc est, nullus qui
assumpti hominis dignitati, ut diximus, deroget propter hoc damp nab
itur, si aliae non interu eniant damnationis causae. Non enim in hoc
aliquis contemptus Dei notari potest si ueritatem per errorem
contradicet nec contra conscientiam agat, maxime cum id tale sit quod
humana ratione inuestigari non possit, sed magis rationi uideatur
contrarium. Blasphemare autem in Spiritum est ita opera manifestae
gratiae Dei calumniari, ut illa quae credebant per Spiritum Sanctum,
hoc est, diuina bonitate misericorditer fieri, per diabolum tamen
assererent agi, tamquam si dicerent illum quem Spiritum Dei credebant
esse spiritum nequam et sic Deum esse diabolum. Quicumque igitur sic
in Christum peccauerunt, dicendo scilicet contra conscientiam eum in
Beelzebub principe demoniorum eicere demonia, ita prorsus a regno Dei
sunt proscripti et ab eius gratia poenitus exclusi, ut nullus illorum
deinceps per paenitentiam mereretur indulgentiam. Nec quidem negamus
eos saluari posse si poeniterent, sed solummodo eos dicimus nec
paenitentiae actus assecuturos esse.

      Utrum paenitentes gemitum sui doloris hinc secum deferant

Quaerit fortassis aliquis utrum hi qui de hac uita paenitentes
recedunt in hoc gemitu cordis et contritione doloris ubi uerum Deo
sacrificium offertur, iuxta illud, 'sacrificium Deo spiritus
contribulatus', utrum, inquam, tales de hac luce migrantes hunc
gemitum et dolorem secum deferant ut in uita quoque illa caelesti haec
se commisisse doleant, quo, ut scriptum est, 'aufugit dolor et gemitus
atque tristitia'. Sed profecto sicut Deo uel angelis peccata nostra
sine aliqua poena doloris displicent, eo uidelicet quod illa non
approbant quae mala considerant, ita et tunc nobis illa displicebunt
in quibus deliquimus. Sed utrum nos illa fecisse uelimus quae bene
ordinata esse a Deo scimus, et nobis quoque in bonum cooperata iuxta
illud Apostoli:

     Scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum

quaestio est alia quam pro uiribus nostris tertio Theologiae nostrae
libro absoluimus.

			    De confessione

Nunc de confessione peccatorum nobis agere incumbit. Ad hanc nos
Apostolus Iacobus adhortans ait:

     Confitemini alterutrum peccata uestra et orate pro inuicem ut
     saluemini. Multum enim ualet deprecatio iusti assidua.

Sunt qui soli Deo confitendum arbitrantur, quod non nulli Graecis
imponunt. Sed quid apud Deum confessio ualeat qui omnia nouit, aut
quam indulgentiam lingua nobis impetret non uideo, licet Propheta
dicat:

     Delictum meum cognitum tibi feci et iniustitiam meam non
     abscondi.

Multis de causis fideles inuicem peccata confitentur iuxta illud
Apostoli quod praemissum est, tum uidelicet propter supradictam causam
ut orationibus eorum magis adiuuemur quibus confitemur, tum etiam quia
in humilitate confessionis magna pars agitur satisfactionis, et in
relaxatione paenitentiae maiorem assequimur indulgentiam, sicut de
Dauid scriptum est. Qui cum accusatus a Nathan propheta responderit,
'Peccaui', statim ab eodem Propheta responsum audiuit, 'Dominus
quoque transtulit peccatum tuum.' Quo enim maior erat regis
sublimitas, acceptior Deo fuit confitens humilitas. Denique sacerdotes
quibus animae confitentium sunt commissae, satisfactiones
poeni-tentiae illis habent iniungere, ut qui male arbitrio suo et
superbe usi sunt Deum contempnendo alienae potestatis arbitrio
corrigantur, et tanto securius id agant, quanto melius praelatis suis
obediendo non tam suam quam illorum uoluntatem secuntur. Qui si
fortassis non recte praeceperint, cum ille ad obediendum paratus sit,
illis magis quam isti imputandum est. 'Non ignoramus', inquit
Apostolus, astutias Sathanae, nec eius nequitia hoc loco praetereunda
est qua nos ad peccatum impellit, et a confessione retrahit. Ad
peccatum quippe nos incitans, timore pariter ac uerecundia nos exuit
ut nihil iam restet quod nos a peccato reuocet. Multa namque timore
poenae committere non audemus, multa pro detrimento nostrae famae
aggredi erubescimus, etsi hoc impune possemus. His ergo duobus quasi
retinaculis male quilibet expeditus, praeceps ad quoduis perpetrandum
peccatum efficietur. Quo quidem pacto eadem quae prius ei abstulit ut
peccatum perficeret, postmodum reddit ut a confessione reuocet. Tunc
confiteri timet uel erubescit quod, cum oportuerit, primum non timuit
nec erubuit. Timet ne forte per confessionem cognitus puniatur ab
hominibus qui puniri non timuit a Deo. Erubescit ab hominibus sciri
quod non erubuit coram Deo committi, sed qui plagae quaerit
medicamentum, quantumcumque ipsa sordeat, quantumcumque oleat, medico
reuelanda est ut conpetens adhibeatur curatio. Medici uero locum
sacerdos tenet a quo, ut diximus, instituenda est satisfactio.

	       Quod nonnumquam confessio dimitti potest

Sciendum tamen nonnumquam salubri dispensatione confessionem uitari
posse, sicut de Petro credimus, cuius lacrimas de negatione sua
nouimus, satisfactionem uero aliam uel confessionemi non legimus. Unde
et Ambrosius super Lucam de hac ipsa Petri negatione ac fletu eius:

Non inuenio, inquit, quid dixerit, inuenio quod fleuerit. Lacrimas
eius lego, satisfactionem non lego. Lauant lacrimae delictum quod uoce
pudor est confiteri, et ueniae fletus consulunt et
uerecundiae. Lacrimae sine horrore culpam locuntur, sine offensione
uerecundiae confitentur. Lacrimae ueniam non postulant sed
merentur. Inuenio cur tacuerit Petrus, ne scilicet tam cito ueniae
petitio plus offenderet.

Quae uero ista sit uerecundia uel reuerentia confessionis, ut flendo
magis quam confitendo Petrus satisfecerit, uidendum est. Si enim
propter hoc unum confiteri uerecundabatur ne cognito peccato suo
uilior haberetur, profecto superbus erat, et honoris sui gloriae magis
quam animae suae saluti consulens, sin autem uerecundia non tam sua
quam aecclesiae retinebatur, non est hoc improbandum. Prouidebat se
fortassis super dominicam plebem a Domino constituendum esse
principem, et uerebatur ne si haec eius trina negatio per confessionem
eius cito in publicum prodiret, super hoc aecclesia grauiter
scandalizaretur et erubescentia uehementi confunderetur, quod tam
facilem ad negandum et tam pusillanimum Dominus ei praefecisset. Si
ergo non tam pro honore sibi conseruando quam pro hac communi
erubescentia aecclesiae confiteri distulit, prouide hoc non superbe
fecit. Timor quoque in causa rationabilis fuit de damno aecclesiae
magis quam de propriae detrimento famae. Sciebat quippe sibi
specialiter a Domino aecclesiam esse commissam cum ei diceret, 'et tu
aliquando conuersus confirma fratres tuos.' Si ergo eo propria
confessione conuicto ad aures aecclesiae perueniret hic eius tam
abhorrendus lapsus, quis non leuiter diceret, 'nolumus hunc regnare
super nos', et non facile dominicum improbaret consilium, quod ad
confirmandos fratres eum elegit qui primus defecit? Hac quoque
prouidentia multi confessionem differre uel omnino dimittere possent
sine peccato, si uidelicet plus illam nocere quam prodesse crederent,
quia nullam Dei offensam ex culpa incurrimus, in quo eum nequaquam
contemnimus. Distulit Petrus confiteri peccatum cum adhuc tenera in
fide atque infirma esset aecclesia, donec uirtus Petri praedicatione
ipsius uel miraculis esset probata. Postea uero cum de hoc iam
constaret, ipsemet Petrus sine ullo aecclesiae scandalo contra
desperationem lapsorum confiteri hoc potuit ut scriptum etiam
relinqueretur ab Euangelistis.

Sunt fortassis quibus uideatur Petrum, qui caeteris omnibus praeerat,
nec superiorem habebat cui anima eius esset commissa, nequaquam habere
necessarium homini confiteri peccatum, tamquam ab illo instituenda
esset ei satisfactio ac si praecepto eius quasi superioris
obediret. Sed si non pro satisfactione iniungenda confiteri alicui
debuerit, propter orationis suffragium non incongrue fieri potuit. De
quo quidem cum diceretur, 'confitemini alterutrum peccata uestra',
subiunctum est, 'et orate pro inuicem ut saluemini.' Nihil etiam
impedit ne praelati eligant subiectos ad confessionem faciendam uel ad
satisfactionem suscipiendam, ut quod agitur tanto Deo fiat acceptius
quanto ab illis geritur humilius. Quis etiam uetet quemlibet in
talibus personam religiosiorem uel magis discretam eligere, cuius
arbitrio satisfactionem suam committat, et orationibus eius plurimum
adiuuetur? Unde et cum praemissum sit: 'et orate pro inuicem ut
saluemini', statim adiunctum est, 'Multum enim ualet deprecatio iusti
assidua.' Sicut enim multi fiunt imperiti medici, quibus infirmos
committi periculosum est aut inutile, ita et in praelatis aecclesiae
multi reperiuntur nec religiosi nec discreti, atque insuper ad
detegendum confitentium peccata leues, ut confiteri eis non solum
inutile uerum etiam perniciosum uideatur. Tales quippe nec orare
intendunt nec in orationibus suis exaudiri merentur, et cum instituta
canonum ignorent, nec in statuendis satisfactionibus moderari sciant,
frequenter in talibus uanam securitatem promittunt, et spe cassa ipsos
confitentes decipiunt iuxta illud Veritatis:

     Caeci sunt duces caecorum

et rursum:

     Si caecus caeco ducatum praestet, ambo in foueam cadunt.

Qui cum etiam, ut diximus, leuiter confessiones quas suscipiunt
reuelant, paenitentes ad indignationem commouent, et qui curare
peccata debuerant nouas peccatorum plagas inferunt, et a confessione
audientes deterrent.

Non numquam etiam peccata uel ex ira uel ex leuitate reuelando
grauiter aecclesiam scandalizant, et eos qui confessi sunt in pericula
magna constituunt. Unde qui pro his incommoditatibus praelatos suos
uitare decreuerunt et alios in talibus eligere quos ad ista
commodiores credunt, nequaquam sunt improbandi, sed potius comprobandi
quod ad sollertiorem medicum declinant. In quo tamen faciendo si
assensum praelatorum impetrare possunt ut ab eis ad alios dirigantur,
tanto id conuenientius agunt quanto humllius per obedientiam hoc
faciunt. Sin autem praelati superbi hoc eis interdicunt, tamquam se
uiliores estimando si meliores medici requirantur, egrotus tamen de
salute sua sollicitus, quod mellus credit medicamentum maiori
sollicitudine requirat et mellori consllio cedat plurimum. Nemo enim
ducem sibi ab aliquo commissum, si eum caecum deprehenderit, in foueam
sequi debet, et melius est eligere eum uidentem ut quo tendit
perueniat, quam male sibi traditum male sequi ad praecipitium. Quippe
qui ei talem ducem tradidit tamquam uiam ostensurum, aut scienter hoc
fecit per malitiam aut innocenter per ignorantiam. Si per malitiam,
cauendum fuit ne malitia eius impleretur, si per ignorantiam,
nequaquam contra eius uoluntatem agitur si illum non sequimur ad
periculum quem ipse dederat nobis ad ducatum. Utile tamen est ut eos
primum consulamus quibus animas nostras committi scimus, et eorum
consilio audito, salubrius, si quod speramus medicamentum non
deserere, maxime cum eos legem ignorare credamus, ut non solum quid
agant curent, sed quid doleant ignorent, deteriores habendi his de
quibus Veritas ait:

     Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisei. Quaecumque
     ergo dixerint uobis seruate et facite, secundum autem opera
     eorum nolite facere.

Tamquam si diceret, Magisterium legis tales obtinent quorum opera cum
sint mala et ob hoc respuenda, uerba tamen Dei quae de cathedra Moysi,
hoc est, de magisterio legis, proferunt, suscipienda sunt ut simul
quae ipsorum sunt opera reitiamus, et quae Dei sunt uerba retineamus.

Non est ergo talium doctrina contempnenda qui bene praedicant licet
male uiuant, et qui erudiunt uerbo licet non edificent exemplo, et
uiam ostendunt quam sequi nolunt, non tam de caecitate ignorantiae
quam de culpa negligentiae iudicandi. Qui uero nec uiam subiectis
ostendere ualent, qui ducatui eorum committere se debent et ab eis
requirere documentum qui docere nesciunt? Nec tamen desperandum est
subiectis a misericordia Dei, cum ad satisfactionem omnino parati
praelatorum suorum, quamuis caecorum, arbitrio se tradunt, et quod
illi per errorem minus instituunt, isti per obedientiam diligenter
exsecuntur. Non enim error praelatorum subiectos damnat, nec illorum
uitium istos accusat, nec iam in subiectis culpa remanet qua moriantur
quos iam antea paenitentia Deo, ut diximus, reconciliauerat priusquam
scilicet ad confessionem uenirent uel satisfactionis institutionem
susciperent. Siquid tamen de poena satisfactionis minus est institutum
quam oporteat, Deus qui nullum peccatum impunitum dimittit, et singula
quantum debet punit, pro quantitate peccati satisfactionis aequitatem
seruabit, ipsos uidelicet paenitentes non aeternis suppliciis
reseruando, sed in hac uita uel in futura poenis purgatoriis
affligendo, si nos, inquam, in nostra satisfactione negligentes
fuerimus. Unde Apostolus:

     Si nos, inquit, diiudicaremus, non utique diiudicaremur.

Quod est dicere, Si nos ipsi nostra puniremus uel corrigeremus
peccata, nequaquam ab ipso grauius essent punienda. Magna profecto
misericordia Dei cum nos nostro iuditio dimittit, ne ipse puniat
grauiori. Has autem poenas uitae praesentis quibus de peccatis
satisfacimus, ieiunando uel orando, uigilando uel quibuscumque modis
carnem macerando uel quae nobis subtrahimus egenis impendendo,
satisfactionem uocamus, quas alio nomine in Euangelio 'fructus
paenitentiae' nouimus appellari, ubi uidelicet ait, 'facite fructus
dignos paenitentiae'. Ac si aperte diceretur, Digna satisfactione quod
deliquistis emendando, ita hic reconciliamini Deo, ut deinceps quod
ipse puniat nequaquam inueniat et grauiores poenas mitioribus
praeuenite. Ut enim beatus asserit Augustinus:

     Poenae uitae futurae etsi purgatoriae sint, grauiores sunt
     istis omnibus uitae praesentis.

Magna itaque cautela est eis adhibenda, et magna opera danda ut
secundum instituta sanctorum patrum talis hic satisfactio suscipiatur,
ut nihil ibi purgandum restet. Cum ergo indiscreti fuerint sacerdotes
qui haec instituta canonum ignorant, ut minus de satisfactione quam
oportet iniungant, magnum hinc incommodum paenitentes incurrunt, cum
male de ipsis confisi grauioribus poenis postmodum plectentur, unde
hic per leuiores satisfacere potuerunt.

Sunt nonnulli sacerdotum, non tam per errorem quam cupiditatem
subiectos decipientes, ut pro nummorum oblatione satisfactionis
iniuncte poenas condonent uel relaxent, non tam attendentes quid uelit
Dominus, quam quid ualeat nummus. De quibus ipse Dominus per Prophetam
conquirens ait:

     Sacerdotes mei non dixerunt, ubi est Dominus?

tamquam si diceret, sed ubi est nummus? Nec solum sacerdotes uerum
etiam ipsos principes sacerdotum, hoc est, episcopos, ita impudenter
in hanc cupiditatem exardescere nouimus ut cum in dedicationibus
aecclesiarum uel in consecrationibus altarium uel benedictionibus
cymiteriorum uel in aliquibus sollempnitatibus populares habent
conuentus unde copiosam oblationem expectant, in relaxandis
paenitentiis prodigi sint, modo tertiam modo quartam paenitentiae
partem omnibus communiter indulgentes, sub quadam scilicet specie
caritatis, sed in ueritate summae cupiditatis. Qui de sua se iactantes
potestate quam, ut aiunt, in Petro uel apostolis susceperunt cum eis a
Domino diceretur, 'quorum remiseritis peccata remittentur eis', uel,
'quaecumque solueritis super terram erunt soluta et in caelis', tunc
maxime quod suum est agere gloriantur, cum hanc benignitatem subiectis
impendunt, atque utinam id saltem pro ipsis non pro nummis facerent,
ut qualiscumque benignitas potius quam cupiditas uideretur. Sed
profecto si hoc in laude benignitatis habendum est quod terciam uel
quartam paenitentiae partem relaxant, multo amplius eorum pietas
praedicanda erit si dimidiam uel totam ex integro paenitentiam
dimitterent, sicut licere sibi profitentur, et a Domino concessum
esse, et quasi in manibus eorum caelos esse positos, secundum
remissionis uel absolutionis peccatorum supra posita
testimonia. Magnae denique impietatis econtrario arguendi uidentur cur
non omnes subiectos ab omnibus absoluant peccatis, ut uidelicet
neminem illorum damnari permittant, si ita, inquam, in eorum potestate
constitutum est quae uoluerint peccata dimittere uel retinere, uel
caelos his quibus decreuerint aperire uel claudere. Quod utique
beatissimi praedicandi essent, si hos sibi, cum uellent, aperire
possent. Quod quidem si non possunt uel nesciunt, certe illud
poeticum, in quantum arbitror, incurrunt:

     Nec prosunt domino quae prosunt omnibus artes.

Appetat quislibet, non ego, potestatem illam qua potius aliis quam
sibi proficere possit, tamquam in potestate sua habeat alienas animas
saluare magis quam propriam, cum econtrario quislibet discretus
sentiat.

   Utrum generaliter ad omnes pertineat prelatos soluere et ligare

Cum ergo quaeritur quae sit illa potestas, uel claues regni caelorum
quas apostolis Dominus tradidit ac similiter eorum uicariis, scilicet
episcopis, concessisse legitur, non parua quaestio uidetur. Cum enim
multi sint episcopi nec religionem nec discretionem habentes, quamuis
episcopalem habeant potestatem, quomodo eis aeque ut apostolis
conuenire dicemus:

     Quorum remiseritis peccata remittentur eis, et quorum
     retinueritis retenta sunt?

Numquid si indiscrete uel supramodum uelit episcopus poenam peccati
augere uel relaxare, hoc in eius est potestate ut uidelicet secundum
eius arbitrium poenas Deus disponat, ut quod minus puniendum est ipse
magis puniat, uel e conuerso, cum aequitatem rei magis quam hominum
uoluntatem Deus attendere debeat? Numquid si episcopus per iram uel
odium quod habeat in aliquem tantundem eum paenitere decreuerit de
leuioribus peccatis quantum de grauioribus, uel poenam eius in
perpetuum extendere, uel numquam ei relaxare statuerit, quantumcumque
ille poeniteat? Numquid hanc eius sententiam Dominus confirmabit? Quod
itaque Dominus apostolis ait, 'quorum remiseritis peccata remittuntur
eis' etc., ad personas eorum, non generaliter ad omnes episcopos,
referendum uidetur, sicut et quod eis alibi ait:

     Vos estis lux mundi

et:

     Vos estis sal terrae

uel pleraque alia de personis eorum specialiter accipienda. Non enim
hanc discretionem uel sanctitatem quam apostolis Dominus dedit
successoribus eorum aequaliter concessit, nec omnibus aeque dixit:

     Beati oculi qui uident quae uos uidetis

et rursum:

     Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecumque audiui a Patre
     meo nota feci uobis.

Et iterum:

     Cum autem uenerit ille Spiritus ueritatis, docebit uos omnem
     ueritatem.

Quod si forte quis de Iuda obiciat, qui etiam cum haec dicerentur unus
ex apostolis erat, sciat Dominum non ignorasse ad quos id quod dicebat
deberet intendere, sicut et cum ait:

     Pater, ignosce his quia nesciunt quid faciunt

non de omnibus persequentibus eum haec eius oratio accipienda
censetur. Cum enim dicitur, 'his', uel 'uos', quae demonstratiua
pronomina sunt, pro intentione loquentis sermo dirigitur uel ad omnes
pariter qui assunt, uel ad aliquos ex illis quos decreuerit, sicut et
haec quae praedicta sunt non ad omnes generaliter apostolos, sed ad
solos electos referenda sunt. Sic et fortassis sentiendum uidetur de
illo quod ait:

    Quaecumque ligaueris super terram, erunt ligata et in caelis

in quo consimilis esse putatur sententia.

Quod diligenter beatus attendens Hieronimus, cum ad haec uerba in
Matheo exponenda uenisset, ubi Dominus Petro ait:

     Quodcumque ligaueris super terram, istum, inquit, locum
     episcopi et praesbyteri non intelligentes aliquid sibi de
     Phariseorum assumunt supercilio, ut uel damnent innocentes,
     uel soluere se noxios arbitrentur, cum apud Deum non sententia
     sacerdotum, sed reorum uita quaeratur. Legimus in Leuitico de
     leprosis, ubi iubentur ut ostendant se sacerdotibus et si
     lepram habuerint tunc a sacerdote inmundi fiant, non quod
     sacerdotes mundos faciant uel immundos, sed quod habeant
     notitiam de leprosis et non leprosis, et possint discernere
     quis inmundus uel mundus sit. Quomodo ergo ibi leprosum
     sacerdos immundum facit, sic et hic alligat uel soluit
     episcopus uel praesbyter, non eos qui sontes sunt uel innoxii,
     sed pro offitio suo cum peccatorum audierit uarietates, scit
     qui ligandus uel qui soluendus sit.

Ex his, ni fallor, uerbis Hieronimi liquidum est illud quod Petro uel
caeteris similiter apostolis dictum est de ligandis uel soluendis
peccatorum uinculis, magis de personis eorum quam generaliter de
omnibus episcopis accipiendum esse, nisi forte, iuxta hoc quod ipse
ait Hieronimus, hanc ligationem uel absolutionem intelligamus
praedictum iudicium omnibus generaliter concessum, ut uidelicet qui
ligandi uel absoluendi sint a Deo, ipsi habeant iudicare et inter
mundum et immundum discernere. Hinc et illud Origenis super eundem
locum in Matheo electos episcopos qui hanc gratiam meruerint quae
Petro concessa est, a caeteris ita distinguentis:

     "Quaecumque ligaueris super terram". Quoniam, inquit, qui
     episcopatus uendicant locum utuntur hoc textu quemadmodum Petrus,
     et claues regni caelorum acceptas a Christo docent, qui ab eis
     ligati fuerint in caelo ligatos esse et qui ab eis soluti
     fuerint, id est, remissionem acceperint esse et in caelo solutos,
     dicendum est quia bene dicunt si opera habent illa propter quae
     dictum est illud Petro, tu es Petrus, et tales sunt ut super eos
     edificetur aecclesia Christi, si portae inferorum non praeualent
     eis. Alioquin ridiculum est ut dicamus eum qui uinculis
     peccatorum suorum ligatus est, et trahit peccata sua sicut funem
     longum et tamquam iuge lorum uitulae iniquitates suas, propter
     hoc solum quoniam dicitur episcopus habere huiusmodi potestatem
     ut soluti super terram ab eo sint soluti in caelo aut ligati in
     terris sint ligati in caelo. Sit ergo episcopus irreprehensibilis
     qui alterum ligat aut soluit, dignus ligare uel soluere in caelo,
     sit unius uxoris uir, sobrius, castus, ornatus, hospitalis,
     docibilis, non uinolentus, non percussor, sed modestus, non
     litigiosus, non concupitor pecuniarum, bene praesidens domui
     suae, filios habens subditos cum omni castitate. Si talis fuerit,
     non iniuste ligabit super terram et neque sine iuditio soluet.
     Propterea quaecumque soluerit qui eiusmodi est, soluta erunt et
     in caelo, et quaecumque ligauerit super terram ligata erunt et in
     caelo. Si enim fuerit quis, ut ita dicam, Petrus, et non habuerit
     quae in hoc loco dicuntur quasi ad Petrum, et putauerit se posse
     ligare ut sint ligata in caelo, et soluere ut sint soluta in
     caelo, ipse se fallit, non intelligens uoluntatem Scripturae et
     inflatus incidit in iudicium diaboli.

Patenter itaque Origenes ostendit, sicut et manifesta ratio habet,
quod in his quae diximus Petro concessa esse nequaquam omnibus
episcopis a Domino collata sunt, sed his solis qui Petrum non ex
sublimitate cathedrae sed meritorum imitantur dignitate. Non enim suam
uoluntatem sequentes et a uoluntate Dei se auertentes contra diuinae
rectitudinem iustitiae quicquam possunt, nec cum inique aliquid agunt
ad iniquitatem Deum inclinare possunt, ut eum quasi similem sui
effitiant. Quales quidem ipse uehementer arguens et grauiter eis
comminans ait:

     Existimasti iniquiae quod ero tui similis. Arguam te et
     statuam contra faciem tuam. Intelligite haec qui obliuiscimini
     Deum, etc.

Quis enim magis Deum obliuisci et in reprobum sensum dari dicendus
est, quam qui hanc sibi arrogat potestatem, ut in subiectis pro
arbitrio suo ligandis atque soluendis diuinam sibi subiacere
sententiam dicat, ut quod etiam iniuste praesumpserit summam Dei
iustitiam peruertere queat, quasi reos uel innocentes facere possit
quos uoluerit? Quod ne umquam praesumant, magnus ille doctor
aecclesiae Augustinus et inter ipsos episcopos praeclarus occurrit
sexto decimo sermone de uerbis Domini dicens:

     Cepisti habere fratrem tuum tamquam publicanum, ligas eum in
     terra, sed ut iuste alliges uide. Nam iniusta uincula disrumpit
     iustitia.

Beatus quoque Gregorius patenter asserit et dominicis conuincit
exemplis nihil aecclesiasticam potestatem in ligando uel soluendo
posse si deuiet ab aequitate iustitiae, et non diuino concordet
iuditio. Unde illud est quod ait in Euangeliorum homelia uicesima
quinta:

     Plerumque contingit ut locum iudicis teneat, cuius ad locum uita
     minime concordat, ac saepe agitur ut uel damnet inmeritos, uel
     alios ipse ligatus soluat. Saepe in soluendis uel ligandis
     subditis suae uoluntatis motus, non autem causarum merita
     sequitur. Unde fit ut ipsa ligandi et soluendi potestate se
     priuet qui hanc pro suis uoluntatibus et non pro subditorum
     moribus exercet. Saepe fit ut erga quemlibet proximum, odio uel
     gratia moueatur pastor, iudicare autem digne de subditis
     nequeunt, qui in subditorum causis sua uel odia uel gratiam
     secuntur. Unde per Prophetam, "Mortificabant animas quae non
     moriuntur, et uiuificabant animas quae non uiuunt" Non morientem
     quippe mortificat qui iustum damnat, et non uicturum uiuificare
     nititur qui reum a supplitio absoluere conatur. Causae ergo
     pensandae sunt, ac tunc ligandi atque soluendi potestas exercenda
     est. Videndum quae culpa, aut quae sit paenitentia secuta post
     culpam, ut quos omnipotens per compunctionis gratiam uisitat,
     illos pastoris sententia absoluat. Tunc enim uera est absolutio
     praesidentis cum interni sequitur arbitrium iudicis. Quod bene
     quatriduani mortui resuscitatio illa significat quae uidelicet
     demonstrat quia prius Dominus mortuum uocauit et uiuificauit
     dicens, "Lazare, ueni foras", et postmodum is qui uiuus egressus
     fuerat, a discipulis est solutus.

Item:

     Ecce illum discipuli iam soluunt, quem magister suscitauerat
     mortuum. Si enim mortuum Lazarum discipuli soluerent, foetorem
     magis ostenderent quam uirtutem. Ex qua consideratione nobis
     intuendum est, quod illos debemus per pastoralem auctoritatem
     soluere, quos auctorem nostrum cognoscimus per resuscitationis
     gratiam uiuificare. Quae nimirum uiuificatio ante operationem
     rectitudinis in ipsa iam cognoscitur confessione peccatorum. Unde
     et ipsi mortuo nequaquam dicitur "reuiuisce", sed, "ueni foras".
     Ac si aperte cuilibet mortuo in culpa diceretur, foras iam per
     confessionem egredere, qui apud te interius per negligentiam
     lates. Veniat itaque foras, id est, culpam confiteatur peccator.
     Venientem uero foras soluant discipuli, ut pastores aecclesiae ei
     poenam relaxent qui non erubuit confiteri quod fecit.

Item:

     Sed utrum iuste an iniuste alliget pastor, pastoris tamen
     sententia gregi timenda est ne is qui subest, et cum iniuste
     forsitan ligatur, ipsam obligationis sententiam ex alia culpa
     mereatur.

Item:

     Qui sub manu pastoris est timeat ligari uel iuste uel iniuste,
     nec pastoris sui iudicium temere reprehendat, ne, etsi iniuste
     ligatus est, ex ipsa tumidae reprehensionis superbia, culpa, quae
     non erat, fiat.

Ex his Gregorii dictis et diuinae auctoritatis exemplis liquidum est
nihil episcoporum sententiam ualere si ab aequitate discrepat diuina,
iuxta illud propheticum, 'mortificare uel uiuificare uolentes quos non
possunt'. Qui episcoporum quoque sententia ab ipsorum communione
priuantur, cum subiectos iniuste a communione sua priuare
praesumpserint. Unde Africanum concilium ducentesimo decimo:

     Ut non temere quemquam communione priuet episcopus et quam diu
     excommunicato suus non communicaret episcopus eidem episcopo ab
     aliis non communicetur episcopis, ut magis episcopus caueat ne
     dicat in quemquam quod aliis documentis conuincere non potest.

Denique quod dictum est quia 'iniusta uincula disrumpit iustitia, et
'qui sub manu pastoris est, timeat ligari uel iuste uel iniuste, nec
pastoris iudicium temere reprehendat, ne, etsi iniuste ligatus est, ex
ipsa tumide reprehensionis superbia culpa, quae non erat, fiat' et
nonnihil affert quaestionis et uiam, ut arbitror, aperit
solutionis. Quis enim iniuste debeat timere ligari, si hoc iniuste
nullatenus possit fieri, cum 'iniusta uincula disrumpat iustitia'? Ut
ergo utraque salua conseruentur, ita iniuste ligari quis potest humana
sententia, ut haec tamen iniusta uincula disrumpat diuina
iustitia. Iniuste quidem ligatur cum quislibet excommunicationem quam
non meruit incurrens ab ecclesia religatur ut ei fidelium non
concedatur consorcium. Set haec anathematis uincula Deus disrumpit,
quia hanc pastoris sententiam irritam facit, ut non eum excludat a
gratia quem ille separauit ab ecclesia. Si quis igitur quod apostolis
dictum est, de potestate ligandi et soluendi uel de peccatis
remittendis seu retinendis, omnibus eorum uicariis, id est, episcopis,
concedi pariter uelit, ita mihi accipiendum uidetur, ut haec eorum
potestas in excommunicationis faciende uel relaxande arbitrio
consistat, ut uidelicet eis liceat quos uoluerint de subiectis ab
ecclesia praesenti, ut dictum est, religare uel in eam recipere. Cum
ergo apostolis dicitur, 'quaecumque ligaueritis super terram' etc., ut
generaliter hoc omnibus episcopis concedi concedamus ita intelligendum
arbitror, ut quos hic pastores aecclesiae quoquomodo, ut dictum est,
ligant uel absoluunt, caelestis potestas ita eorum sententiam iustam
uel iniustam confirmat, ut a subiectis eam per humilitatem conseruari
iubeat. Hinc quippe et illud est quod peruersis ait praelatis:

     Quae dixerint uobis seruate et facite.

Et beatus supra Gregorius, quamuis eum qui iniuste subiectos ligat
potestate ligandi et soluendi se priuare dicat, hoc est, ea se sic
indignum facere, praecipit tamen sententiam pastoris, quamuis
iniustam, a subiectis timendam nec esse uiolandam, ut nemo uidelicet
quacumque de causa per excommunicationem eliminatus ab ecclesia,
contra uoluntatem episcopi se in eam intrudere praesumat uel in hoc ei
contumaciter resistere audeat, ne per hoc culpam incurrat quam prius
non habebat. Claues itaque regni caelorum apostolis uel Petro traditas
potestatem accipimus aperiendi uel claudendi regnum caelorum, hoc est,
praesentem ecclesiam subiectis, ut diximus, suis tanquam una clauis
sit reserandi, altera obserandi. Id quoque in remittendis uel
retinendis peccatis intelligi fortassis potest quod in potestate
ligandi uel soluendi omnibus pariter concessum nunc dicimus, ut poenam
ex communicationis pro peccatis inferendam in arbitrio habeant
subiectis imponere uel relaxare. Cum enim Dominus ait, 'quaecumque
ligaueritis', non quoscumque, ligari uel solui peccata dixit, ut tale
sit peccata solui quantum ea remitti, et eadem ligari quantum ea
retineri uel imponi.

Si tamen diligenter huius et illius potestatis donum pensemus, sicut
diuersa in hiis fuerunt tempora, sic et diuersa earum uidebuntur
dona. Ante resurrectionem quippe illa concessa est potestas tam Petro
quam caeteris, sicut Matheus scribit. Haec uero in ipso die
resurrectionis, ut Iohannes meminit. Denique et ante resurrectionem,
ut Lucas refert, Dominus

     Discipulos uocauit et elegit duodecim ex ipsis quos et apostolos
     nominauit

quibus et dicebat:

     Vos estis sal terrae, uos estis lux mundi.

Quos etiam ad praedicationem mittens et eis potestatem ligandi et
soluendi committens, eos iam tunc episcopos sicut et apostolos
constituerat. Cum ergo post resurrectionem insufflans illis ait:

     Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata etc.

uidetur hoc donum Spiritus sancti quasi nouum esse et eis specialiter
concessum fuisse, uel hiis tantum ipsorum uicariis qui gratia ista non
fuerint indigni, spirituales potius quam animales dicendi et in hiis
quae faciunt discretionem illam quam supradiximus per Spiritum
aduerti. Unde nec Iudas proditor iam defunctus nec Thomas adhuc
incredulus huic gratiae tunc percipiende digni fuerunt
interesse. Siquis tamen secundum suprapositam expositionem omnibus
episcopis aeque ut apostolis hanc gratiam concessam esse contendat,
non inuidemus tante gratiae in omnes pariter dilatate, nec contentiose
resistimus eis qui se plenitudine potestatis aequari uolunt
apostolis. Sufficit mihi in omnibus quae scribo opinionem meam magis
exponere quam definitionem ueritatis promittere. Satis hoc tempore
manifesta quoque ratio ueritatis in inuidiam uel odium eos etiam qui
nomine religionis praeminent accendit.

LIBER SECUNDUS

Superior Ethicae nostrae libellus cognoscendis uel corrigendis
peccatis operam dedit et ipsa peccata distinxit a uitiis quae
uirtutibus dicuntur contraria. Nunc uero superest ut ordine congruo
iuxta illud Psalmiste:

     Declina a malo et fac bonum

postquam de malis egimus declinandis ad bona facienda doctrinae
nostrae stilum conuertamus.

Prudentia, id est, boni malique discretio, mater est uirtutum potius
quam uirtus. Ad hanc pertinet pro tempore uel loco et personarum
dignitate dispensationes facere.

Sicut autem uitia distinximus a peccatis, ita uirtutes illis
contrariae uitiis nonnullam differentiam habere uidentur ab hiis
quibus beatitudinem promeremur bonis, quae in bono consistunt
obedientiae. Sicut enim uirtutes uitiis contrariae sunt, ita peccatum,
quod proprie dicitur Dei contemptus, uidetur aduersum obedientiae
bonum, id est, uoluntas ad obediendum Deo parata. Quae fortassis
uoluntas nonnunquam esse poterit, si ad tempus habita nondum ita firma
sit ac difficile mobilis, ut uirtus dici possit. Ut enim philosophis
placuit, nequaquam uirtus in nobis dicenda est, nisi sit habitus
mentis optimus, siue habitus bene constitutae mentis. Quid uero
habitum uel dispositionem dixerint, Aristoteles in prima speciae
qualitatis diligenter distinxit, docendo uidelicet eas qualitates quae
non naturaliter nobis insunt, sed per applicationem nostram ueniunt,
habitus uel dispositiones uocari. Habitus quidem, si sint difficile
mobiles, quales, inquit, sunt scientiae uel uirtutes. Dispositiones
uero, si e contra fuerint facile mobiles. Si ergo secundum hoc habitus
sit dicenda quaelibet uirtus nostra, non absurde uidetur nonnunquam
uoluntas ad obediendum parata, cum sit facile mobilis, antequam
firmetur nequaquam dicenda uirtus, sicut nec habitus. Quicumque tamen
in huius uoluntatis proposito uitam finirent, nequaquam damnandi sunt
estimandi. De qualibus illud est quod in libro Sapientiae legimus:

Placens Deo factus dilectus et uiuens inter peccatores translatus est
Raptus est ne malitia mutaret intellectum eius, aut ne fictio
deciperet animam illius. Consummatus in breui, expleuit tempora
multa. Placita enim erat Deo anima eius. Propter hoc properauit
educere illum de medio iniquitatum.

Multi quippe sunt fidelium qui tantae constantiae non sunt, ut agones
martyrum sustinere possent, uel facile in aduersitatibus
deficerent. Quorum infirmitati Dominus prouidens non permittit eos
temptari supra id quod possunt, nec eos aduersis probat quos
pusillanimes uel imbecilles considerat. Qui huius quoque beneficii non
immemores et hinc non minimas Deo gratias agentes tanto humiliores
existunt quanto se debiliores recognoscunt, nec ab amore Dei possunt
esse alieni cuius beneficiis non permanent ingrati, et cui se plus
debere fatentur a quo plus in talibus accepisse uidentur.

EXPLICIT IUXTA EXEMPLAR