Panegyricus Juliani Augusti


Textus
Mamertini Gratiarum Actio Juliano Augusto
 
I. Etsi scio te, imperator, et cunctos  [435] qui consilium
tuum participant posse mirari quod nunc demum
gratias agere exorsus sum, quasi beneficia in
me tua  [436] quod
ingenii (cujus me poenitet) conscius, etiam nunc tacere
voluissem, et prorumpens licet hujus muneris
gaudium intra arcanae laetitiae conscientiam coercere.
Sed sive errorem nostrum, sive consilium congesta
et coacervata in unum beneficia vicerunt; atque in
id redegerunt  [437] necessitatis ambiguum, ut mihi aut
indiserti, aut ingrati esset fama subeunda: malui eloquentiam
potius quam pietatem erga te officiumque
meum desiderari. Et sane in his honoribus quibus
me prius honestaras, minor esse causa ad agendas
gratias videbatur. Nam cum me  [438] aerarium publicum
curare voluisti, cum quaereres virum animi magni
adversus pecuniam, liberi adversus offensas, constantis
adversus invidiam, me,  [439] qui tibi viderer ejusmodi,
delegisti: idque eo tempore quo exhaustae
provinciae partim depraedatione barbarica, partim
non minus exitiabilibus quam pudendis praesidentium
rapinis ultro opem imperatoris exposcerent,
milites saepe anteactis temporibus ludo habiti cum
praesens stipendium flagitarent, quoquo modo videbar
honorem onere pensare. At cum me  [440] praetoriis praefecisti,
et provincias de te egregie meritas meae fidei
tutelaeque mandasti, ingens judicii tui fuit munus;
[441] sed in eo non mihi solum quem tanta potestate succinxeras,
verum etiam negotiis tuis commodasse
aliquatenus videbare.

II. Porro in decernendo consulatu remotis utilitatibus
tuis rationem meae solum dignitatis habuisti.
Nam in administrationibus labor honori adjungitur:
in consulatu honos sine labore suscipitur. In illis si
laeteris, cupidae ambitionis esse videaris; in hoc nisi
aperte et propalam laeteris, ingratus sis. Huc accedit
quod ipsa  [442] haec urbs, atque hoc augustissimum consilii
publici templum officium hujus orationis efflagitant.
Haec tibi, nominis novi, sed antiquissimae
nobilitatis, civitas est patria:  [443] hic primum editus,
hic quasi quoddam salutare humano generi sidus
exortus. Hi cives et populares tui silere me non sinunt,
nec patiuntur ut quisquam alius  [444] auspicatissimo
die apud te ac de te loquendi munus usurpet,
quam is qui amplissimo sit praeditus magistratu. Putant
aliquid adjicere ad splendorem laudum tuarum
consulis nomen, et recte putant. Adjicitur enim laudum
dignitati honore laudantis. Ac licet, maxime
imperator, publico judicio et nomine agere tibi gratias
debeam, tamen illa quae pro summa re domi
forisque gessisti, nunc ex parte maxima praetermittam,
ut  [445] quantocius ad ea quae propria sunt, perveniat
oratio.

III. An ego nunc  [446] barbariam
omnem subactam pergam quasi nova et inaudita
memorare, quae in hac Romani imperii parte
gloriosissima sint famae laude celebrata, in tantum
ut  [447] fratris imperatoris mererentur invidiam? Quid
enim a te aliud  [448] consortis imperatoris alienavit animum,
nisi gloriae tuae splendor? Testor immortalem
Deum, testor  [449] ad vicem numinis mihi sanctam conscientiam
meam, me multa constanter in hac urbe
fuisse dicturum de his quae adversus optimum imperatorem
inclementer et impie cogitata atque suscepta
sunt,  [450] si etiam nunc hominum coetus divus Constantius
frequentaret. Nunquam profecto liberi civis
et boni senatoris officio defuissem, quominus redarguerem
et convincerem eas illi in te odii fuisse causas,
[451] quae amoris inflammatrices et fidei obsides esse
debuerunt.

IV. Florentissimas quondam antiquissimasque  [452] urbes
barbari possidebant, Gallorum illa celebrata nobilitas
aut ferro occiderat, aut immitibus addicta
dominis serviebat. Porro aliae quas a vastitate barbarica
terrarum intervalla distulerant judicum nomine
a nefariis latronibus obtinebantur; ingenua  [453] indignis
cruciatibus corpora; nemo ab injuria liber, nemo intactus
a contumelia, nisi qui crudelitatem praedonis
[454] pretio mitigasset: ut jam barbari desiderarentur,
ut praeoptaretur a miseris fortuna captorum. In hoc
statu imperator noster Gallias nactus minimum habuit
adversus hostem laboris atque discriminis, una
acie Germania universa deleta est,  [455] uno praelio debellatum,
sed emendatio morum, judiciorumque correctio
et  [456] difficile luctamen, et periculi plenum negotium
fuit. Nam ut quisque improbissimus erat, ita
maxime Caesaris rebus inimicus, vitandis legum poenis
de novo scelere remedia quaerebat, et quia defendere
admissa flagitia non poterat, in  [457] ultorem juris
invidiam congerebat. Et cum sancti principis mores
atque instituta falsarum opinionum, vituperationum
licentiam submoverent, callido nocendi artificio accusatoriam
diritatem  [458]   [459] laudum titulis peragebant, in
omnibus conventiculis quasi per benevolentiam illa
jactantes, Julianus Alamanniam domuit, Julianus urbes
Galliae ex favillis et cineribus excitavit. Illae provinciae
obsessae, expugnatae, ferro ignique vastatae
beatiores sunt his oppidis quae habet sine hoste Constantius.
[460] Aestates omnes in castris, hiemes in tribunalibus
degit. Ita illi anni spatia divisa sunt, ut aut
barbaros domitet, aut civibus jura restituat, perpetuum
professus aut contra hostem, aut contra vitia
certamen.

V. Hae voces fuerunt ad inflammanda odia probris
omnibus potentiores. Si enim comminisci aliqua flagitia
tentassent, facile ipso splendore laudis et gloriae
refutarentur. Invenerunt accusandi genus quod nullus
refelleret. Sed quid, oro vos, principem nostrum
facere debuisse censetis? Romanas urbes hostibus
dederet, ne animum fratris offenderet? Provincias
firmissimas, utilissimasque reipublicae sub obtutibus
suis vexari ac diripi sineret, ne quid Augustus quod
nollet audiret? Flagitiis administrantium non modo
frena laxaret, sed etiam stimulator accenderet, ne
inter principes faceret morum dissimilitudo discordiam?
Nobilem  [461] Etruriae adolescentem ferunt, cum
propter eximiam formae dignitatem multarum in se
feminarum amores excitaret, faciem suam ad obliterandam
pulchritudinem vulneribus sauciasse. Sed
facile fuit juveni dignitati corporis decorem animi
praeponenti et candorem decolorare, et oris nitorem
alte impressis cicatricibus  [462] devenustare. Num aliquid
hujusmodi adversus amorem civium facere debuit
Julianus? Ac ne potuit quidem; nisi forte existimamus
patientes vulnerum formas esse virtutum. Scilicet
et candorem aequitatis potuit obumbrare, et a
temperantia  [463] purpuram sancti ruboris abolere,
[464] vicem fortitudinis indignis confodere vulneribus,
eruere oculos providentiae! Deinde nisi ille adolescens
severam manum propriis vultibus intulisset,
[465] dies et mora, non longa aetatis successio omnem
illum florem corporis peremisset.  [466] At in virtutibus
principis nostri quanto aetas prolixior, tanto pulchritudo
praestantior.

VI. Mitto cunctam barbariam adversus  [467] vindicem
Romanae libertatis in arma commotam, gentesque
[468] recens victas et adversus jugum nuper impositum
cervice dubia contumaces,  [469] in redivivum furorem
nefandis stimulis excitatas. Quae omnia obstinatam
et immobilem principis maximi tandem vicere patientiam.
Itaque cum  [470] in ipso molimine oppressisset
Alamanniam rebellantem, qui paulo ante  [471] inaudita
regionum, fluviorum, montium nomina exercitu victore
peragraverat, per ultima ferarum gentium
regna, calcata regum capita supervolans, in medio
Illyrici sinu improvisus apparuit. Vidimus felices
illius comites viae stupentes, urbium populos dubitasse
credere quae videbant. Non aliter consternatas
arbitror gentes quae prolapsum coelo excepere  [472] Palladium.
Virgines, pueri, feminae, tremulae anus, titubantes
senes  [473] non sine magno attoniti horrore cernebant
imperatorem longam viam sub gravium armorum
onere currentem, properantis anhelitum  [474] sine
sensu lassitudinis, crebriores sudorum rivos per
fortia colla manantes, et  [475] inter illum pulveris qui
barbam et capillum onerarat horrorem micantia sidereis
ignibus lumina. Voces gaudentium oppresserat
miraculi magnitudo. Cessabant officia laudandi
plus quam laudanda cernentibus.

VII. Sufficeret quidem ad expeditionem praesentium
negotiorum sola properatio, sed non sufficit
principi nostro reipublicae una ratione consulere.
Multa pariter aggreditur pectus  [476] nullis unquam laboribus
fatigatum. Ut uno eodemque tempore et
componeret fidissimarum provinciarum statum, et
barbariam omnem admoto propius terrore percelleret,
longissimo cursu Istrum placuit navigari.  [477] Proh
sancta divinitas! Quae navigationis illius fuit pompa,
cum dexteriorem inclyti fluminis ripam utriusque
sexus, omnium ordinum, armatorum atque inermium
perpetuus ordo praetexeret, despiceretur ad laevam
in miserabiles preces genu nixa barbaria? Omnes
urbes quae Danubium incolunt aditae, omnium audita
decreta, levati status,  [478] instaurataeque fortunae,  [479] innumerabilibus
barbaris data venia, et munus pacis
indultum. Qui properationem illam contemplabitur,
nihil legisse praeter viam imperatorem putabit; qui
gestarum rerum multitudinem considerabit, properasse
non credet.

VIII. O facundia potens Graecia, omnium tuorum
principum gesta in majus extollere sola potuisti,
[480] sola factorum glorias ad verborum copiam tetendisti.
Tu  [481] navem unam propter aurati velleris furtum,
et  [482] virginis raptum in coelum usque sublatam
sideribus consecrasti. Tu puerum  [483] inventorem serendi,
draconum alitum curru volantem semina in
terras sparsisse jactasti. Quid tu si ad scribendas
celebrandasque res principis nostri animum adjeceris,
de Juliani  [484] lembis liburnisque factura es? quae
non modo nihil cuiquam adimunt, neque urbes hospitas
populant, sed ultro omnibus populis immunitates,
privilegia, pecunias largiuntur. Qua dignitate describes
classem, per maximi fluminis tractum remis
ventisque volitantem, tum principem nostrum alta
puppe sublimem: non per cujuscemodi agros frumenta
spargentem, sed Romanis oppidis bonas spes,
libertatem, divitias dividentem, tum ex parte altera
in barbaricum solum terrorem bellicum, trepidationes,
fugas, formidines obserentem?

IX. Jam quale illud fuit, quod  [485] Istrum adhuc navigans
beneficia tua usque  [486] ad Adriam, Tyrrhenum,
Maeotidem porrigebas? Ipso enim tempore levati
equorum pretiis enormibus  [487]   [488] ad
incitas intolerandi tributi mole depressi, providentia,
imperator, tua, non modo miserias exuerunt,
sed amplam etiam atque opulentam  [489] revexerunt fortunam.
Urbs  [490] Nicopolis, quam divus Augustus in
monumentum Actiacae victoriae tropaei instar exstruxerat,
in ruinas lacrymabiles prope tota conciderat,
lacerae nobilium domus, sine tectis fora, jamdudum
aquarum ductibus pessundatis plena cuncta
squaloris et pulveris. Certamen ludicrum, lustris
omnibus solitum frequentari, intermiserat temporis
moesti deforme  [491] justitium. Ipsae illae bonarum artium
magistrae et inventrices  [492] Athenae, omnem cultum
publice privatimque perdiderant. In miserandam ruinam
conciderat  [493] Eleusina. Sed universas urbes ope
imperatoris  [494] refotas enumerare perlongum est: scire
satis est cunctas  [495] Macedoniae, Illyrici,  [496] Peloponnesi
civitates unis aut binis epistolis maximi imperatoris
[497] repentinam induisse novatis moenibus juventutem,
aquas omnibus locis scatere: quae paulo ante arida
et siti anhelantia visebantur, ea nunc perlui, mundari,
madere; fora, deambulacra, gymnasia laetis et
gaudentibus populis frequentari, dies festos et celebrari
veteres, et novos in honorem principis consecrari.

X. Si quis mortalium in aliquam coelestem speculam
nube sublatus, paulo ante vidisset moesta omnia,
semiruta oppida, desolata moenia, ab indigenis solitudinem,
exulum turbam; is si nunc in illud idem
editum reponatur, ac despiciat cuncta laetantia, agros
consitos, urbes frequentes, aquas oppidis influentes,
magnifico cultu  [498] non privatas aedes, sed publica
tecta surgentia, dites pro terrarum ingeniis messibus
segetes, vincentes agricolarum vota vindemias, arduos
colles, profundasque valles, et  [499] lata camporum
balatu, hinnitu, mugitibus persona, profecto mirabitur
tam brevi cuncta mutata, desiliet e nubibus, et
viciniam coeli cupide derelinquet, ut tuis, imperator,
terris fruatur. Illud vero cujus miraculi est,  [500] neminem
ullum in tanto rerum paratu sensisse dispendium,
in omnia pecuniam ab imperatore depromi, et
quoddam versa vice provinciis pendi tributum,  [501] illinc
ad universos fluere divitias quo prius undique
confluebant? Ut in maxima quaestione sit a quo accipias,
imperator, qui sic omnibus largiaris. Sed qui
vitae tuae instituta rationemque cognoverit, facile fontem
copiae hujus inveniet. Maximum tibi praebet parcimonia
tua, Auguste, vectigal: quidquid enim alii
in prodigas cupiditates prodigebant, id omne nunc
in usus publicos reservatur.

XI. Hucusque solus hic fructus imperii putabatur,
ut imperator a caeteris civibus non fortibus factis,
nec splendore gloriae, sed magnitudine sumptuum
[502] separaretur. Inde nihil necessariae  [503] substructionum
in aedibus moles, ingentes aulicorum catervae legionum
sumptum facile vincebant. Quin etiam prandiorum
et coenarum laboratas magnitudines Romanus
populus sentiebat; cum  [504] quaesitissimae dapes non
gustu, sed difficultatibus aestimarentur, miracula
avium, longinqui maris pisces, alieni temporis poma,
[505] aestivae nives, hibernae rosae. Haec cuncta animus voluptatum
omnium victor abjecit. Neque enim comparandae
sunt picturatae marmorum crustae, et solido
auro tecta laquearia, qui majorem anni partem in
nuda humo cubet, et coelo tantum tegatur; neque
turbae institutorum ad delicias ministrorum, cui tam
pauca sint ministranda; neque tempus epulatum ei
qui saepius statarium prandium ad necessitatem humani
corporis capiat, gaudens castrensi cibo, ministro
obvio et poculo  [506] fortuito.

XII. Sed inter haec mirari satis nequeo quod tam
severe parcus in semet, in cives suos tam liberalis
est ac remissus; laborum asperrima sibi sumens,
ut nos quietis rebus agitemus, cum id usu venire
animadvertamus, ut qui remotam a voluptatibus
vitam sequantur difficiles et morosi sint, sibi parum
laeti, sed aliis tristiores, moestas atque sollicitas
etiam privatas domos faciant. At sanctissimus imperator
impense studet ut nos pro dignitate habitemus,
ut commodis affluamus, ut castam quidem, sed
hilarem ducamus aetatem; cum alios principes labor
truces, remissos desidia reddiderit, semperque  [507] seriis
imperatoribus gratia,  [508] communibus defuerit
industria. Neque quisquam sibi molestus ita se facilem
caeteris praebuit, ut non ad suum exemplum
alios coerceret. Noster imperator nihil sibi veniae,
nihil caeteris molestiae ac laboris impartiens, suo negotio
omnibus otium praestat,  [509] divitiarum largitor,
curarum avarus, laboriosissima negotiorum praeoptans
ipse agere quam aliis imperare.
XIII. Multi post exactos reges  [510] imperium universae
reipublicae solitarium cupierunt. Nota sunt recordantibus
nomina eorum videlicet qui in propria
furentes,  [511] affectati regni supplicia pependerunt.
Mitto veteres qui saxo praecipites dati, quorum bona
publicata,  [512] domus erutae, interdicta posteris  [513] nomina;
non paucos hujusmodi furore vecordes et nostra
aetas tulit, qui propter caecam imperandi cupidinem
in ferrum ruerunt. Si hos deus paulisper vitae
redditos alloquatur; heus, verbi gratia,  [514] Nepotiane
atque  [515] Sylvane, per infestos gladios,
praesentesque mortes imperium petivistis. At nunc
ultro vobis potestas regnandi datur, ut ea, qua Julianus,
conditione regnetis, ut pro omnium otio die
noctuque vigiletis, et cum domini vocemini, libertati
civium serviatis, saepius praelium quam prandium
capessatis, nihil cuiquam auferatis, et ultro omnibus
largiamini, nulli gratificemini, in neminem saeviatis;
toto in orbe terrarum nullius virginis fama violetur,
sit lectulus etiam sine concessis,  [516] sed legitimus voluptatibus:
[517] Vestalium toris purior; aestate Alamannicum
pulverem, hieme pruinam Thraciae intectis
verticibus perferatis. Profecto verborum ipsorum
molestiam delicatae aures non poterunt sustinere,
tantis negotiis territi, non modo imperium, sed
etiam vitam perosi, ad inferiores aliquos inferos redire
properabunt. Videbunt enim justum principatum
laboribus, curis, vigiliis inquietum: cujus illi
faciem amoenam et amabilem contemplantes laborum
aspera non videbant.

XIV. Cum igitur inter egregia negotia itinere confecto
usque ad Thraciae fines perventum foret, cursim
disposito exercitus commeatu, ad Romanam urbem,
annonae vacuam, mentem reflexit. Quemlibet
alium a subveniendi conatibus gravissima fames, et
tristissimum reipublicae periculum deterruisset. Sed
stipendiis provinciarum, et patrimonii sui fructibus,
tum undique frumentis coemptis usque ad opulentiam
abundantiamque esurientem jam Urbem refersit.
Dicet aliquis, quomodo tam multa tam brevi
tempore? Et recte. Sed imperator noster addit ad
tempus quod otio suo detrahit. Nihil somno, nihil
epulis, nihil otio tribuit,  [518] ipsa se naturalium necessariarumque
rerum usurpatione defraudat, totus
commodis publicis vacat. Itaque grandaevum jam imperium
videbitur his qui non ratione dierum,  [519] aut
mensium, sed operum multitudine, et effectarum
rerum modo Juliani tempora metientur. Cum Romani
populi victus, et exercitus commeatus esset in
manibus, in media expediendae annonae trepidatione,
nuntius venit plurimas naves Africano tritico graves
[520] littus Achaicum praetervectas  [521] Constantinopolim
pervolasse. Permoti omnes, et adversus eos qui
oram maritimam tuebantur irati, venimus ad principem,
desidia judicum tantum perisse frumenti certatim
pro se quisque conquerimur. At maximus imperator
serenum renidens, nihil esse peccatum, non
sibi perisse, quae ad hanc urbem frumenta venissent.
Nos vocem illam noti amoris in patriam putabamus,
cum proditionem futuri verborum ambago celaret:
jam tum enim venturae felicitatis eventum conscius
divini animus praevidebat.

XV. Cis pauculos dies in novum ac florentem statum
republica restituta, sacra mens ad honorum et
magistratuum ornamenta respexit. Versari coepit  [522] in
sacri pectoris comitio consulatus. Quid secutus sit
ipse scit, et quaecunque consilia ejus gaudet formare
divinitas. De omnibus Romani imperii viris primus
electus sum, cum honorem meum adoreis militaribus
gloriosus  [523] collega cumularet. Gratias tibi, gratias,
imperator, si mereri me credidisti, et plures gratias,
imperator, si tantum amasti, ut me consulem faceres
etiam non merentem. Nec ignoro maximos honores
ad parum dignos penuria meliorum solere deferri,
sed non vereor ne quis malevolorum in consulatu
meo id autumet accidisse. Si quis hoc lividus jactitat,
ipso tempore refutatur, adversus quem dixisse satis
est, jam tum principi nostro Roma parebat. Quid
quod nihil speranti mihi de honoris augmento, neque
enim ultra praefecturam se votorum meorum modestia
porrigebat, praefertur nuntius consulem me creatum
sine impendio, quod jam diu paucis; sine labore,
quod nunquam; sine petitione, quod nemini?

XVI. Quis ignorat tum quoque cum honores populi
Romani suffragiis mandabantur multos fuisse candidatorum
labores? Ediscenda omnium nomina tribuum,
[524] homines, atque etiam singuli salutandi, prehensandae
obviorum manus, omnibus arridendum;
non solum cum infimis, sed etiam cum ignotis familiaritatis
imago simulanda, multaque alia propter honorem
agenda, quae alias virum honore dignum facere
non deceret. Unde illud Crassi celebre dictum,
cum peteret consulatum, et forte cum Scaevola socero
per vias Urbis incederet, nec praesente gravissimo
et severissimo viro blandiri populo, palpare
obvios, et artes petitorias auderet exercere. Quaeso,
inquit, Muci, paulisper abscedas, nec comitatu
tuo honestari putes: impedis honorem meum; te
spectante ineptus  [525] esse non possum. At vero ego
nullius favorem turpi assentatione promerui, nihil
feci ineptum, nihil egi quod spectare Mucium nollem.
Non modo nullum popularium deprecatus sum, sed
ne te quidem ipsum, imperator, quem orare praeclarum,
cui preces adhibere plenissimum dignitatis est,
verbo saltem adii. Sponte in familiam divinum istud
a te munus infusum est.

XVII. Fatebor autem tibi, maxime imperator, et
tuto apud te omnia  [526] animi operta reserabo. Nunquam
[527] in capita civium potestatem, nunquam provincias
concupivi, sed quia juvanda etiam a me videbatur
[528] pro virili portione respublica, cum ad magistratum
vocarer, propter opinionem desidiae non refugi.
Negotium publicum neque ambitu appetii, neque
per timiditatem, aut ignaviam recusavi, sed a teneris
annis ab aetate puerili  [529] ad hanc usque canitiem consulatus
amore flagravi.  [530] Secundum etiam tibi confessionis
gradum debeo. Cum in aliorum principum
esset potestate respublica, diu inanem cupiditatem
sine spei solatiis fovi. Unde enim mihi aspirandi ad
hoc nomen esset amentia,  [531] opum vacuo et ignaro
ambiendi? Nam primum cum Caesar esses, marcentem
jam cupiditatis meae flammam spei bonae flatibus
excitasti. Cum vero te, Auguste, mirificum innocentiae
ac virtutum spectatorem viderem, tunc mecum,
Claudi Mamertine, hucusque non frustra vixisti. Habes
idoneum fidei ac industriae judicem. Memento in
magno res tuas esse discrimine. Scietur non meruisse
te consulatum, si tibi non detulerit hic imperator.

XVIII.  [532] Habes, Auguste, proditionem silentii
mei, et rem a me non brevis aevi taciturnitate celatam.
Nondum tamen cuncta prodidimus. Nullum
hinc jam mecum volo referre secretum, omnia pectoris
arcana vacuabo.  [533] Suspendisses benevolentiam
tuam, et tuae isti in me liberalitati contra mores
tuos artificii aliquid addidisses, forsitan rogassem.
Parvi autem, imperator, putas esse beneficii
quod rogandi mihi periculum remisisti? periculum
inquam, sanctissime imperator, si praestare dubitasses,
si in posterum distulisses, quid me fieret post
repulsam? In levissimis quoque beneficiis petitis,
nec impetratis, amicitia dissolvitur. Namque  [534] is
quo amicitia continetur amor, apud utrumque polluitur.
Alter amari se quia non praestitit non putat,
alter odio se esse quia non obtinuit arbitratur. Nec
sane mihi consul gratuito factus viderer, si honorem
precibus emissem. Miserum enim et laboriosum subiissem
meliore aevi parte transacta tirocinium rogandi.
Neque enim existimo molestius esse pecuniam
quam preces fundere. Denique omnes in emendo videmus
[535] repensandi fiducia magno erectoque animo
aurum argentumque depromere; eos vero qui preces
allegant humiles atque demissos vix cunctabunda
atque titubantia verba proferre, neque orationem
solum inclinare, sed totis corporibus in genua submitti.
Prorsus, ut ex animi sententia loquar, maximo
vendit beneficium qui preces accipit.

XIX. An vero si centuriatis comitiis consul creatus
essem, gloriosius mihi universi populi suffragiis
declaratus viderer? Minime: siquidem etiam illis
priscis temporibus, multorum ambitu fuit campus
infamis. Nota divisorum flagitia, notae  [536] loculorum
praestigiae, tum operarum ad vim et seditionem manus
emptae. Nec sane potest in confusa imperitorum
multitudine  [537] quidquam esse perpensum. Nam cum
boni rari sint, improborum vulgus immensum, in
campo autem numerus et turba praepolleat, sine dubio
intelligitur eum suffragiis populi magistratum
capere, quem plures, id est, quem pejores probarunt.
Unde factum est ut majores nostri viderent
[538] Gabinios designatos et repulsos Catones. Sed haec
vetusta  [539] dent recordari quemadmodum paulo ante
honor petitus sit. Vix pauci exstiterunt quorum virtutibus
deferretur: cum quidem ipsis illis tarda industriae
ac probitatis merces veniret. Caeteri vero perditissimum
quemque ex aulicis frequentabant, uti
quispiam per artes turpissimas imperatori acceptissimus
videbatur, eum assiduis obsequiis emerebantur,
donisque captabant. Nec viros quidem, sed mulierculas
exambibant, nec feminas tantum, sed spadones
quoque, quos quasi a consortio humani generis
extorres ab utroque sexu aut naturae origo, aut clades
corporis separavit. Ita praeclara illa veterum nomina
sordidissimum quemque ex cohorte imperatoria
et probrosissimum  [540] adulabant. Hi cum in provincias
immissi erant, qua sacra, qua profana rapiebant,
iter sibi ad consulatum pecunia munientes. Itaque
nullum jam erat bonarum artium studium.

XX. Militiae labor a nobilissimo quoque pro sordido
et illiberali rejiciebatur. Juris civilis scientia,
quae  [541] Manlios,  [542] Scaevolas,  [543] Servios in amplissimum [544]
gradum dignitatis evexerit, libertorum artificium dicebatur.
Oratoriam dicendi facultatem, multi laboris
et minimi usus negotium, nostri proceres respuebant,
dum homines noluisse videri volunt, quod assequi
nequiverunt. Et vere tantum laboris vigiliarumque
suscipere ad adipiscendum cujus usus agendae vitae
ornamenta non adjuvaret, dementia ducebatur. Itaque
omne studium pecuniae coacervandae.  [545] Tanto
enim vir quisque melior, quanto pecuniosior habebatur.
Jam serviendi miseranda patientia, assentandi
mira calliditas. Ministrorum aulae quotidie limina
terebantur. Ad fores eorum qui regiis cupiditatibus
serviebant  [546] ternos patriciae gentis viros cerneres ab
hujusmodi dedecore non imbri, non gelu, non amaritudine
ipsius injuriae deterreri. Demissi, jacentesque
vix capita supra eorum quos precabantur genua
tollebant. Ad postremum, honores non judicio, aut
benevolentia superborum, sed misericordia merebantur.

XXI. At nunc quisquis provincias, tribunatus,
praefecturas, consulatus cupit, nihil necesse est pecuniam
per fas et nefas quaerat, ac libertatem suam
salutator vilis imminuat. Quanto fuerit paratior servituti
tanto honore indignior  [547] vocabitur. Tum aliud
quoddam hominum genus est in amicitia principis
nostri, rude, ut urbanis istis videtur, parum come,
subrusticum; blandimentis adulantium repugnat,
pecuniae vero alienae tanquam rei noxiae tactum reformidat,
maximas opes in reipublicae salute et
gloriosa imperatoris sui laude constituit. Jam ipse
[548] ingenti divinaque providentia adversus omnes assentatorum
illecebras captionesque munitus est.
[549] Quippe ei a fucatis adulantium venenis quod periculum
est, qui aures etiam veris laudibus gravatus
impertiat? Sed multo multoque nunc facilior est
ratio honorum petendorum. Quisquis, inquam, capere
magistratum voles, auri atque argenti negligens
esto; nullas ostiatim potentium aedes obito,
nullius pedes, nullius genua complectitor. Adhibeto
tantum tibi gratuitas et paratu facillimas comites,
justitiam, fortitudinem, temperantiam, atque prudentiam;
ultro ad te maximus imperator accedet,
et ut capessas rempublicam flagitabit. Otioso tibi
atque alia curanti provinciae, praefecturae,  [550] fasces,
sella curulis, atque insignia omnia magistratuum
perferentur. Quid enim sibi verae vir perfectaeque
virtutis non constanter de honore promittat, cum me
propter tantillum innocentiae meritum uno in anno
[551] ter videat honoratum?

XXII. Ecquis deus uno in anno multiplices fructus
agro uni dedit? Num quisquam  [552] in eadem novali
aestate una amplius quam semel messuit? Num cui
uno autumno, unoque vineto vindemia triplex fluxit?
Una certe unius est hiemis  [553] olivitas. Sed in nostri
principis beneficiis miraculo caret multiplicata fecunditas.
Ut de aliis optimis vitis taceam, qui a
priore in proximum autumnum fructus honorum
multipliciter messuerunt, mihi certe tertia unius
anni ubertas est consulatus. Primum thesaurorum
omnium mandata custodia, et dispensatio largiendi.
Secundum locum tenet in honorum meorum fructibus
praefectura. Additus his, quo vel solo cujuslibet
aviditas vinceretur, proventuum tuorum tertius, consulatus.
Dein cum ager assiduitate fructuum  [554] in
maciem decoquatur: imperatoris nostri posterior
liberalitas vincit priorem, nec fit effeta gignendo, sed
per vices fructuum fecundatur. Nova prorsus fuit
honorum deferendorum et insperata congestio. Nondum
statum suum siderum curricula mutaverant,
[555] jam princeps cursum dignitatis alterius commovebat;
et jam tum sol ab eorumdem astrorum regione
radiabat, jam Augustus tertia magistratus mei signa
transcenderat. Quaeso, non vobis inanis gloriae cupidissimus,
non flagrans ambitione notabili videretur, si
quis in se tanta pariter optasset, quanta in me uno
tempore Augustus ingessit?

XXIII. Habitari ab justis viris terras in Oceano
ferunt, quas  [556] Fortunatorum insulas vocant, quod per
eas non arato solo frumenta nascuntur, fortuitis vitibus
juga collium vestiuntur, sponte pomis arbor
gravatur, ad herbarum vicem olus vulgo est. Quantula
ista sunt, si deum auctorem consideres, munera?
Nempe nobis quoque, cum agrum non nostris manibus
excolamus, haec illaborata nascuntur. Quanto
felicior nostra conditio, quanto beatitudo praestantior?
Non  [557] spica triticea, non viles uvarum racemi; sed
opes atque divitiae nihil laborantibus ingeruntur;
provinciae, praefecturae, fasces sponte proveniunt.
Tu tu, inquam, maxime imperator, exsulantes relegatasque
virtutes ad rempublicam quodam  [558] postliminio
reduxisti: tu exstincta jam litterarum studia
[559] flammasti:  [560] tu philosophiam paulo ante suspectam,
ac  [561] nedum spoliatam honoribus, sed accusatam ac
ream non modo judicio liberasti, sed amictam purpura,
auro gemmisque redimitam  [562] in regali solio
collocasti. Suspicere jam in coelum licet, et securis
contemplari astra luminibus, qui paulo ante pecorum
atque quadrupedum animantium ritu in humum visus
trepidos figebamus. Quis enim spectare auderet ortum
sideris, quis occasum? Ne agricolae quidem,
quorum opera ad motum signorum coelestium temperanda
sunt, tempestatum praesagia rimabantur.
Ipsi nautae, qui nocturnos cursus ad astra moderantur,
stellarum nominibus abstinebant. Prorsus
terra marique non ratione coelesti, sed casu ac temere
vivebatur.

XXIV. Nihil igitur mirum est, imperator, si tantus
amor, et tam verus in te civium fervet. Neque
enim ullum puto post homines natos tanto generis
humani ardore dilectum. Caeterorum regum atque
imperatorum charitates admodum rarae, nec unquam
diuturnae fuerunt.  [563] In summis enim hominum habitavere
pectoribus, subita et fortunata benevolentia
provocatae, non virtutum admiratione devinctae. At
vero noster affectus veri certique judicii est, imis
mentis sedibus alligatus animus, et vitae immixtus et
unitus, resolutis etiam morte corporibus cum immortali
mente victurus. Arma igitur, et juvenes cum
gladiis atque pilis non custodiae corporis sunt, sed
quidam imperatoriae majestatis solemnis ornatus.
Quid enim istis opus est, cum firmissimo sis muro
civici amoris obseptus? An metuenda tibi  [564] curia est,
cum senatui non solum veterem reddideris dignitatem,
sed plurimum etiam novi honoris adjeceris? An
populus est timendus  [565] procuratori alimentorum suorum,
vitae vindici, libertatis auctori? Nam quid de
militibus loquar?  [566] Duo, aut tria ferme ex vetere
memoria amicorum paria proferuntur. Nego quempiam
ab uno amico plus dilectum quam tu, imperator,
non modo a  [567] comitibus, tribunis tuis, sed a legionibus
cunctis, equitibus ac peditibus,  [568] gregariis
etiam militibus diligaris. Itaque, quod ad te attinet,
cuncta jam a custodia tui arma removeres, sed quando
hoc potes persuadere militibus? Anxia est fidelium
diligentia.  [569] Maximo amori maximus timor junctus
est. Non nobis sufficit quod obtinuisti ut nemo
te velit laedere, nisi nos curamus ut nemo possit.

XXV. Habuerunt nonnulli alii principes devotam
et amantem sui cohortem, sed alio quodam modo;
primum quod  [570] imperiti ac rudes indoctissimum
quemque in consilium deligebant, scilicet ut ipsorum
prudentia vulgo suo aliquatenus eminerent. Ita cum
vilissimus quisque honorum et divitiarum potitus
foret; sua commoda, et vitia principum diligebant.
Ab his optimus quisque abigebatur procul, cum
suspecta esset probitas et invisa; et quanto quisque
honestior,  [571] tanto importunior turpium arbiter vitaretur.
At tu, Auguste, omnibus nugis remotis, optimum
et doctissimum quemque perquiris. Si quis
praestat virtutibus bellicis et laude militiae, in amicis
habetur; qui in oratoria facultate, qui in scientia
juris civilis excellit, ultro ad familiaritatem vocatur.
Quicunque in administratione reipublicae innocentem
se unquam et strenuum praebuit, in consortium munerum
receptatur. Regendis provinciis non familiarissimum
quemque, sed innocentissimum legis. Omnes
a te augentur pecunia, locupletantur divitiis, honoribus
honestantur.

XXVI. Prorsus amicitias tueris privati fide, imperatoris
opulentia, quae perpetuae et constantis benevolentiae
prima fiducia est, certissima virtutum, et
princeps veritas.  [572] Num quem in animo esse suspicatum
audivi? Nemo simulatis blanditiis, nemo falsa
pollicitatione deceptus est. Quis nescit aliorum imperatorum
hilarem diritatem,  [573] cachinnantemque saevitiam;
a quibus ingenita crudelitas figmento laetitiae
tegebatur? Mira est in principe nostro mentis linguaeque
concordia. Non modo humilis et parvi animi,
sed  [574] servile vitium scit esse mendacium. Et vere,
cum mendaces homines aut inopia, aut timor faciat,
magnitudinem fortunae suae imperator qui mentitur
ignorat. Quis, oro vos, plura praebuit fidei constantiaeque
documenta? Omnes quos privatus in familiaritatem
recepit, eodem habet imperator affectu. Nemo
gradu pulsus, nemo aditu prohibitus, nulli palatii
fores clausae sunt.  [575] Omnes bonos habet. In recipiendis
amicis optimus judex est. Si aliqui sunt improbi
tolerandi, familiarium vitiis immutabilis est amicus.

XXVII. At mutant secundae res animos? Nostrum
principem si nondum mutaverint, quando mutabunt?
Cujus unquam divinior felicitas fuit? Paulo ante  [576] in
laceratis Galliae provinciis lapsus  [577] inimicorum capitalium
apertis armis, et occultis insidiis petebatur;
in pauculis mensibus divino munere Libyae, Europae,
Asiaeque regnator est. Quae majora exspectabimus
dei praemia, quaeve uberiora dona fortunae? Videte
num secundis rebus elatus aliquid de prioris vitae
mansuetudine et moderatione mutaverit. Mutavit
plane, mutavit. Nam civilior factus prosperorum infregit
invidiam. Cui non vel illud tempus sedatae
praebuit mentis indicium, quo horrendi belli metu
republica liberata, elati sumus cuncti gestiente laetitia?
Sed imperator, quanquam coelesti ope salutem
reipublicae propagatam videret, et conditionem doluit
humanam, et, offensarum gratiam faciens, induit
fratrem, et cujus armis  [578] vitam impugnatam sciebat;
mortem ejus ornavit, ac postea ipse justa persolvit.
Et memoria, et oblivione mirabilis,  [579] oblitus inimici,
meminit haeredis.

XXVIII. Sed quid ego longius indicia mitis et
mansuetae mentis accerso? Hic ipse, hic inquam ipse
dies praebuit civilis animi satis clara documenta.
Ego et  [580] collega meus, ne quid maximus imperator
propensius humanitatis studio faceret verebamur.
Itaque matutino crepusculo palatium petimus. Adventare
nos principi, forte tum danti operam  [581] salutatoribus,
nuntiatur. Statim e solio  [582] tanquam praeceptus
exsiluit, vultu trepido atque satagente, qualis
mens mea esse potuisset, si principi serus occurrerem.
Aegre remotis populi qui nos praegrediebatur
agminibus, ut quam longissime nobis obviam procederet
laboravit. Illic, proh sancta divinitas! gaudentibus
cunctis, quo ore? qua voce? inquit. Ave,  [583] consul
amplissime. Dignatus osculo oris illius divinis
affatibus consecrati dexteram dedit, illam dexteram,
immortale pignus virtutis, et fidei. Poetae ferunt
altissimum illum, et cuncta potestate cohibentem
deum, qui ditione perpetua divina atque humana
moderatur, cum despiciat in terras  [584] habitu oris tempestatum
incerta mutare, ejus nutu mundum tremiscere,
illius hilaritate turbines abigi, nubes fugari,
nitentia per orbem serena refundi.

XXIX. Hoc ita esse, paulo ante oculis licuit experiri.
[585] In quantam laxatus est populus te consulibus
tuis arridente laetitiam? Vidimus attonitos admirantium
vultus, multiformes laetantium status, varios
corporum motus. Clamores inconditos profundebat
laudandi effusa libertas. Tripudiabat crebris saltibus
multitudo. Nimiae laetitiae decoris sunt et gravitatis
immemores. Illa jactatio togarum, illa exsultatio
corporum nescientibus pene hominibus excitabatur.
Omnem modestiam populi, omnem verecundiam tui
gaudia effrena superaverant. Ave, consul amplissime.
Aveo plane, imperator, et avebo.  [586] Neque
enim eventus esse potest optati hujus ambiguus;
cum is avere jubeat, qui jam fecit ut averem. Consul
amplissime. Sum plane et consul, et amplissimus
consul. Quis enim me fuit amplior consul, quem  [587] sublimat
et illustrat consulatus, quem tribuisti: amplitudo,
quam tribuis. Post primae salutationis fausta
colloquia, quid pro jure consulari agere nobis placeat
sciscitatur, senatorium impleturus officium si libeat
[588] tribunal petere, si concionem advocare, si rostra
conscendere. Sed nos ad curiam solemnia hujus diei
senatusconsulta ducebant. Itaque se comitem statim
praebet, et utrumque latus consulatus praetextatis
tectus incedit, non multum differens a magistratibus
suis et genere et colore vestitus.

XXX. Superfluum forte videatur quae vosmetipsi
vidistis iterare, neque enim auribus expetuntur quae
fuerint usurpata luminibus, sed mandanda sunt litteris,
inserenda monumentis, mittenda in posteros venturis
saeculis vix credenda miracula. Pene intra ipsas palatinae
domus valvas, lecticas consulares jussit inferri;
et cum, honori ejus venerationique cedentes,
sedile illud dignitatis amplissimae recusaremus, suis
nos prope manibus impositos mixtus agmini togatorum
praeire coepit pedes, gradum moderans pene ad
lictoris nutum, et viatoris imperium. Credet hoc aliquis
qui illa purpuratorum vidit paulo ante fastidia,
qui ideo tantum honorem in suos, ne inhonoros
contemnerent, conferebant? Credet aliquis tanto post
veterem illam priscorum temporum libertatem reipublicae
redditam? Neque enim ego  [589] Lucii Bruti, et
Publii Valerii, qui primi exactis regibus potestate
annua civibus praefuerunt, consulatum nostro anteponendum
puto. Uterque bono publico, uterque Romanae
reipublicae salutaris, uterque insignis principiis
commodorum; sed habet aliquid unusquisque
praecipuum. Illi potestatem consularem per populum
acceperunt, nos per Julianum recepimus. Illorum
anno libertas orta est, nostro restituta.

XXXI. Sed sint, sanctissime imperator, ea quae tu
juste, moderate, civiliter facis aliis forte miraculo;
mihi esse non possunt, qui te omnibus  [590] humanis
vitiis absolutum et liberum, sciam solo immortalitatis
amore flagrare, dirigere omnes opes et cogitationes
tuas ad memoriam posteritatis aeternam, atque his
maxime servire judicibus qui de rebus gestis tuis
sine odio et gratia venturis saeculis judicabunt. Non
potest quidquam abjectum et humile cogitare, qui
scit de se semper loquendum. Nunc si tibi, imperator,
parum ampla, nec respondente meritis tuis oratione
usus videbor, quaeso obtestorque te, meae id naturae
potius quam magnitudini beneficiorum tuorum
putes esse tribuendum. Nemo unquam post homines
natos ampliora praemia a regibus atque imperatoribus
consecutus est; nulli plus oneris impositum. Non
abnuam praefecturas, et consulatus multis esse delatos,
sed his post immensos labores, honos quasi
debitus restitutus est: mihi cum jam honorem adeptus
sim, nunc demum ut merear laborandum est.
Versa ratione temporum, permutata munerum vice
modo enitendum est ut praemio dignus existimer, cum
jam praemium ceperim. O mihi festinae tuae benevolentiae
gravissimum pondus! Vereor ut aperte exprimere
difficultatum mearum ordinem valeam. Facilius
est, imperator, bonis artibus mereri consulem fieri,
quam industria et labore perficere ut videaris meruisse
cum factus sis.
 
XXXII. Absit, Auguste, et istud sancta divinitas
omen avertat, ut tu a quoquam mortalium exspectes
vicem beneficii! Verumtamen, quod solum vel accipere
potest ista fortuna, vel a nobis opibus tuis tribui,
immortalitatem munerum tuorum colam officiis sempiternis.
Omne negotium, omne otium meum in ornandis
rebus tuis celebrandisque ponetur; neque solum
vivente me ac vigente grati animi benevolentia
declarabitur; sed etiam  [591] cum anima defecerit, monumenta
tui in me beneficii permanebunt.  [592] In referenda
autem gratia, sanctissime imperator, hoc tibi
polliceor, semperque praestabo, mihi neque in suggerendis
consiliis veritatem, neque in adeundis, si
res poposcerit, periculis animum, neque in sententia
simpliciter ferenda fidem, neque in hominum voluntatibus
pro republica teque laedendis libertatem, neque
in laboribus perferendis industriam, neque in augendis
imperii tui commodis grati animi benevolentiam
defuturam; idque omni vitae meae tempore summis
opibus enixurum, elaboraturum, effecturum, ut honores
in me tui non quia necesse fuerit ad quemcunque
delati, sed quia oportuerit recte positi et ratione collocati
esse videantur.

Vide etiam
 De Auctore Panegyrici, Synopsis Panegyrici, et Vita F. Claudii Juliani ex Patrologia Latina, Tomo XVIII

Glosa
[435] Qui tibi sunt a consiliis.  

[436] Jam Mamertinus aerarii praefecturam a Juliano Augusto acceperat, jam praetorio per Illyricum praefectus fuerat, cum consulatus veluti tot honorum cumulus accessit. Quare infra, num. 21: Cum me propter tantillum innocentiae meritum uno in anno ter videat honoratum.] coeperint a consulatu, fatebor tamen   [Note: Quod conscius tenuitatis ingenii mei cujus me piget.]

[437] Necessitatis angustias.  

[438] Id est, publicam pecuniam in Saturni templo repositam. Aerarii praefectos ab Augusto primum institutos addunt, Suetonius in Augusto, cap. 49, et Dio. lib. LV.  

[439] Vere, an injuria? haud scio Mamertinum peculatus reum ab Avitiano delatum tradit Ammianus lib. XXVII.  

[440] Ante Constantini tempora praefectus praetorio dicebatur, qui militibus iis praeerat, quos imperator in sui custodiam allegerat. Postquam vero praetoriae cohortes pro Maxentio turbas excitassent, post caesum tyrannum, haec dignitas penitus a Constantino sublata est, et orbe Romano in quatuor partes seu dioeceses diviso, quatuor praefecti praetorio creati, qui singulis praeessent: quorum unus praetorio Galliarum, alter praetorio Italiae, tertius praetorio Illyrici, quartus praetorio Orientis praefectus dicebatur. Mamertinum praefectum praetorio per Illyricum fuisse ait Ammianus lib. XXII.  

[441] Sed ea in re non mihi tantum, quem tanta praefectura cohonestaras, sed etiam rebus tuis serviisse aliquo modo videbaris.  

[442] Constantinopolis novo nomine appellata, quae olim Byzantium dicebatur.  

[443] Julianus Augustus Constantinopoli natus est anno Christi 331, octavo idus Novembres.  

[444] Cal. Januarii, quibus Mamertinus una cum Nevita collega consulatum auspicabatur.  

[445] Citissime.  

[446] Ereptas ex barbaris, qui a Constantio Augusto contra Magnentium evocati, cum nulli usui ad eam rem esse se viderent, Gallias populabantur. Sozomen. lib. V, cap. 2. Jamque oppida ferme 45 ceperant, inquit Julianus.] receptas virtute tua Gallias,  [Note: Francos in primis ac Germanos omnes.]

[447] Constantii Augusti, quem Juliani fratrem vocat, seu quod patrueles essent, id est, eumdem haberent avum Constantium, seu quod Julianus Helenam Constantii sororem duxisset.  

[448] Constantii.  

[449] Et dei loco.  

[450] Si viveret adhuc Constantius. Is autem ante annum obierat tertio nonas Octob., prope Tarsum, cum adversus Persas proficisceretur.  

[451] Quae ad amorem et fidem obstringere te debuissent.  

[452] Quadraginta quinque, si Juliano credimus, atque adeo burgis et castellis minoribus omissis. Reliqua vero Gallia barbarorum populationibus et excursionibus vastata erat et inculta.  

[453] Adde suberant, vel lacerabantur: quam ultimam vocem excidisse suspicatur Livincius. Aut lege cum Acidalio, ingenui indignis oneribus correpti.  

[454] Data pecunia leniisset, ita ut optarent se in barbarorum servitute esse, et miseriae suae praeponerent captivorum sortem.  

[455] In campis Argentoratensibus dato, ubi Julianus cum paucis militibus septem totius Germaniae potentissimos reges cum numerosissimo eorum exercitu plane profligavit. Ex barbaris caesa sunt 6, ut vulgo aiunt, aut ut asserit Zosimus 60 millia; captus Francorum rex Chodonomarius, et cum innumera captivorum manu ad Constantium abductus est.  

[456] Arduum opus.  

[457] Invidiam conflabat huic aequitatis vindici.  

[458] Laudandi specie obtegebant  

[459] Quasi amoris specie laudabant Julianum, sed revera ut bilem moverent Constantio, quo obtrectatorum genere nullum est malevolentius.  

[460] Id de Juliano asserit Ammianus.  

[461] Is Spurina fuit, ut margini adscriptum reperio in Viennensi editione. Quam historiam fuse refert Valer. Maximus lib. IV, cap. 5.  

[462] Vox a Cellio usurpata pro eo quod est deturpare.  

[463] Ruborem castae verecundiae.  

[464] Lege cum Lipsio cervicem fortitudinis: nam ut ait ille lib. III Epistol., quaest. 24, in cervice vis ferendi et nervorum conventus. Mamertinus, supra, num. 5, nisi forte existimamus patientes vulnerum formas esse virtutum.  

[465] Quid si legamus cum Acidalio: Dies et mora non longa, aetatis successione.  

[466] At enim in virtutibus. Acidal.  

[467] Julianum.  

[468] Constantio et Constantino magno ejus filio domitas et a Francorum incursionibus liberatas.  

[469] Actas in novum furorem.  

[470] Id est, tum, cum prope abesse crederet, ut Gallias invaderet.  

[471] Victorem exercitum traduxerat trans regiones, fluvios, montes ne notos quidem de nomine.  

[472] Palladis simulacrum fuit, quod eo tempore quo ara et templum Minervae struebatur, de coelo lapsum sibi in templo legit. Quia autem erat in fatis tandiu Trojam incolumem fore, quandiu intra ejus moenia simulacrum illud servaretur, Diomedes et Ulysses fatale illud signum sustulerunt. Nec multo post Graeci Trojam post decem annorum obsidionem tutelari hoc numine spoliatam subverterunt. Aeneid. II, 163.  

[473] Forte inducenda haec postrema vox attoniti.  

[474] Ita ut defatigationem sentire non videretur.  

[475] Cum barba et capillus squaleret pulvere, et oculi coelesti flamma fulgerent.  

[476] Julianum laboris bellici patientissimum fuisse testantur ejus vitae scriptores, imprimisque Ammianus.  

[477] Infra, num. 28: Illic, proh sancta divinitas! gaudentibus cunctis; quo ore? qua voce? inquit; ave, consul amplissime.  

[478] Auctae opes.  

[479] Forte Quadis et Saxonibus quos Julianus Chariettonis cujusdam transfugae opera delevit, et ea conditione ad pacem admisit, ut nunquam contra Romanos arma ferrent.  

[480] Sola rerum gestarum gloriam exaggerasti, quantum satis est ad orationem amplificandam.  

[481] Cui Argo nomen: unde Argonautae dicti sunt, qui in ea ad vellus aureum asportandum Colchida navigarunt. Virg. eclog. IV, 34. Alter erit tum Tiphys, et altera quae vehat Argo    Delectos heroas. Piget referre quaecunque de ea apud poetas referuntur: ut fatidicam illam fuisse coelo consecratam, etc.  

[482] Medeae.  

[483] Triptolemum. Ovid. Trist. lib. III, eleg. 8. Nunc ergo Triptolemi cuperem conscendere currus:    Misit in ignotam qui rude semen humum. Nota ex poetis omnibus fabula.  

[484] Naviculae exiguae genus, mirae velocitatis.  

[485] De Istro, seu Danubio fluvio.  

[486] Id est, ad mare Adriaticum. Tyrrhenum, id est, mare Tyrrhenum, quod et Tuscum, et Etruscum dicitur, la mer de Toscane. Maeotidem.  

[487] Populi Illyrici ad oram maris Adriatici. Epirotae, Graeciae populi, ad mare lonium, quorum regio nunc Albania dicitur.] Dalmatae, Epirotae  [Note: Ad extremas angustias redacti.]

[488] Metaphora ducta a ludo calculorum, in quo unus certus calculus, quem Regillin vocant, in sua linea immotus asservatur, neque inde movetur nisi in extremo discrimine. Cum ergo significatur aliquis adductus in summas angustias, tunc dicitur redactus ad incitas. Nam incitae, lineae sunt, unde cieri calculi non poterant. Ita Erasmus. Atque hoc proverbio saepe utitur Plautus.  

[489] Receperunt.  

[490] Apud Actium: condita est ab Augusto in Actiacae victoriae memoriam.  

[491] Quasi juris statio, seu juris dicendi in publico aliquo luctu intermissio. Livius. Dictator justitium edicit, claudi tabernas tota urbe jubet, vetat quemquam privatae quidquam rei agere. Justitium etiam interdum sumitur pro cessatione exigendi aeris 30 dies.  

[492] Urbs ad fluvium Ilissum sita in ea Achaiae parte quae Attica dicitur, totius Graeciae caput et disciplinarum omnium parens. Hodie Setines.  

[493] Oppidum Atticae maritimum inter Megaram et Pyraeum portum Atheniensium.  

[494] Reformatas.  

[495] Graeciae celeberrima regio inter Aegaeum et Adriaticum, nunc angustioribus quam olim terminis definita.  

[496] Graeciae peninsula, quae hod e Morea dicitur, Lacedaemone famosa.  

[497] Repente instauratis muris firmas constitisse.  

[498] Pro non privatas modo aedes, sed etiam, etc. Sic infra num. 19: Nec viros quidem, sed mulierculas, id est, non viros modo.  

[499] Pro latos campos, ut apud Virgilium, angusta viarum, etc.  

[500] Cum tot opes undecunque colligerentur, neminem damnum sensisse.  

[501] Id est, ab aerario principis ad populos unde affluxerat confluere.  

[502] Differret.  

[503] Ingentium aedificiorum. Tullius pro Mil. num. 53: Quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur. Et num. 85: Arae quas substructionum insanis molibus oppresserat.  

[504] Similem locum habet Pacatus num. 13 et 14, ubi plura videri possunt de Romanorum luxu in conviviis.  

[505] Ut in L. Veri imperatoris convivio contigisse ait Capitolinus.  

[506] Nec fortuitum spernere cespitem leges sinebant, id est obvium. Juliani abstinentiam et temperantiam mirifice laudant etiam qui caetera ejus vitia acerrime carpunt.  

[507] Qui aegre sui copiam faciunt.  

[508] Popularibus.] [Note: Acidalius legit comibus. Utrumvis elige.]

[509] Opes dat larga manu, sollicitudinem vero parce, quod difficillimum est mavult ipse exsequi, quam aliis praecipere exsequendum.  

[510] Totam rempublicam soli regere peroptarunt.  

[511] Alludit ad id quod de Manlio Capitolino refert Livius lib. VI, cap. 20, qui affectati imperii damnatus de saxo Tarpeto in praeceps dejectus est. Insuper eversa ejus domus, addita lege ut ne quis patricius deinceps in arce, aut in Capitolio habitaret. Item gentis Manliae decreto cautum est ne quis deinde M. Manlius vocaretur.  

[512] Lege dirutae, ut Juretus suspicatur.  

[513] Potius praenomina: nam ab eo tempore exstitere qui Manlii dicerentur, nemo plane qui Marcus Manlius.  

[514] Is ex Tristani numismate Flavius Nepotianus Constantinus. Ex Goltzio vero et Occone Flavius Popilius Nepotianus. Ex Eutropia Constantini Magni sorore, et Popilio Nepotiano viro consulari natus; qui cum caeso Magnentii exercitu Urbem simul et imperium invasisset, ipse vicissim a Maxentio deletus, caesusque est.  

[515] Sylvanus in Galliis ortus, Boniti cujusdam natione Franci, hominis bello clarissimi filius; qui cum a rebelli Magnentio transfugisset ad Constantium, ideoque pedestri magisterio donatus fuisset, tandem purpuram sumpsit Coloniae Agrippinae. Quod fecit ex necessitate potius quam ex tyrannidis cupiditate: affectati enim imperii suspectus morti a Constantio destinabatur; quam tamen non effugit, nam in eadem urbe a Constantianis oppressus est. Ammian. lib. IV, A. Victor.  

[516] Alii legunt, et legitimis.  

[517] Vestales virgines Vestae sacris perpetuique ignis custodiae dicatae, a Numa Pompilio primum institutae. Ovid. Tristium lib. IV, el. 2. Quae . . .    Castos Perpetua servant virginitate focos  

[518] Eorum, quae necessaria sunt ad vitam, usum sibi decidit.  

[519] Habita est enim haec oratio altero postquam imperator acclamatus esset anno.  

[520] Achaia, quae et Graecia dicitur, ex una parte mari circunflua, ex altera Thessaliae et Epiro terminata. Achaia tamen proprie dicta, regio Peloponnesi inter Corinthum et Patras.  

[521] Urbs ad Bosphorum Thracium sita ac Thraciae caput, olim Byzantium.  

[522] Sic enim qui secum ipse de aliqua re deliberat, et rationum in utramque partem momenta expendit, quasi comitia habet apud se et in animo suo. Sic Plautus, Epidic. sc. 2, act. 1:    Jam senatum convocabo in corde consiliorum Idem in Mostel:    Dum mihi senatum consilii in corde convoco.  

[523] Flavius Nevita, qui, ut ait Ammianus lib. XXII, ut primum augendae barbaricae vilitatis auctorem, immoderate notaverat Constantinum.  

[524] Id est, ipsi adeo singuli homines salutandi. Acidalius legit omnes, atque etiam singuli, etc. In veteri vero codice est, ediscenda omnium nomina: tributim omnes atque etiam singuli salutandi.  

[525] Sumptum illud e Tullii lib. I de Orat., num. 112: Equidem cum peterem magistratus, etc.  

[526] Pectoris arcana.  

[527] Id est, nunquam praeturam, nunquam consulatum appetavi, utrique enim pro suo magistratu jus habent in civium vitam.  

[528] Id est, pro viribus. Tacitus in Julii Agricolae Vita: Tanquam pro virili portione innocentiam principi (nempe Domitiano) donares. Quod etsi apud Tullium quod quidem sciam, non legitur, non alienum tamen est illud Tull. pro Sextio: Haec qui pro virili parte defendunt, optimates sunt.  

[529] Mamertinus igitur senex fuit, cum hanc orationem habuit.  

[530] Hoc quoque alterum tibi fateri debeo.  

[531] Cum neque suppeterent opes, neque ambiendi artem tenerem.  

[532] Habes explicationem silentii mei et rem quam audum silentio presseram.  

[533] Hoc est, si suspendisses benevolentiam, quo loquendi modo nihil apud bonos scriptores frequentius.  

[534] Is affectus, quo amicitia sustentatur.  

[535] Compensandi.  

[536] Haud absimile illud Ausonii paneg. ad Gratianum: Consul ego, imperator Auguste, munere tuo non passus septa, neque campum, non suffragia, non puncta, non loculos.  

[537] Aliquid esse consideratum.  

[538] An potius Vatinios, ut observat Lipsius ep. 24, lib. III. Cato enim in petitione consulatus posthabitus est Vatinio, non Gabinio. Idipsum refert Seneca libello, Quod in sapientem non cudit injuria. Idem de divina Providentia, et Valer. Maxim. lib. VII, cap. 5.  

[539] Revocent in memoriam  

[540] Hac voce usus Lucretius lib. V: Gannitu vocis adulant; et Ausonius in gratiarum Actione ad Gratianum: Centurias non adulavi.  

[541] T. Manlium intelligit quem Valer. Maximus lib. V, cap. 8, Juris civilis et sacrorum pontificalium peritissimum fuisse tradit. Acidalius pro Manlios legit Manilios. Manilius quidem cum se a re militari ad forensem vitam contulisset, tres libros de Jure civili scripsit.  

[542] P. Mutius Scaevola anno U. C. 617 consul cum L. Calphurnio Pisone fuit, et pontifex maximus. Hunc de Jure civili decem libros scripsisse tradit Plutarchus in Sylla. Hujus filius Q. Mutius Scaevola, primus jus civile genera im in libros 18 digessit: plurimos habuit auditores clarissimos; ab eo multa didicisse se ait Tullius. Eumdem Crassus jurisperitorum eloquentissimum, et eloquentium jurisperitissimum apud Tullium appellabat. Fuit praeterea alter Q. Mutius Scaevola Augur, quem Cicero disserentem in libro de Amicitia introducit, a quo jus civile didicisse se profitetur. Erat is Laetii gener, Crassi socer.  

[543] P. Servium Sulpitium pura qui an. U. C. 703 consul fuit. Is magnus Q. Mutii Scaevolae imitator fuit, a quo ad juris civilis scientiam excitatur nis verbis: Turpe est Patricio causas oranti, jus in quo versatur ignorare. Omnium primus dialecticam juri adhibuit, et ordine quodam tractare coepit. Ciceroni fuit familiarissimus, qui et ipsi ad Mutinam, quo ad placandum eloquentia sua Antonium a senatu missus erat, mortuo statuam aeream pedestrem in rostris posuit. De hoc saepe apud Tullium mentio est.  

[544] Mos erat apud Romanos ut magistratus qui peterent, pecunia largitioneque suffragatorum studia sibi conciliarent: qui autem pecuniis tributim distribuendis praecerant, divisores dicebantur.  

[545] Juvenalis, sat. 3, 143. Quantum quisque sua nummorum servat in arca Tantum habet et fidei.  

[546] Lege cernuos, ut observat Lipsius, Epistol., quaest. 3, ep. 24.  

[547] Bongarsius et Gruterus legunt judicabitur: itaque est in editione Viennensi.  

[548] Acidalius legit ingenti diutinaque providentia.  

[549] Neque enim metuendum est ne falsis assentatorum sermonibus capi se sinat is qui etiam aegre aures praebeat veris laudationibus.  

[550] Duodem a lictoribus ante consulem praeferebantur.  

[551] De tribus Mamertini magistratibus initio hujus orationis dictum est.  

[552] Novalis vel novale terra est quae alternis annis quiescit ac seritur, quo sensu Virgil. Georg., lib. I, 7: Alternis idem tonsas cessare novales. Hoc loco pro terra simpliciter sumitur.  

[553] Vox a Catone, Varrone et Columella usurpata pro tempore colligendarum olivarum.  

[554] Macilentus reddatur.  

[555] Jam imperator novam dignitatem mihi destinabat.  

[556] De his passim apud poetas. Horat., epod. 16: Beata petamus arva, divites Et insulas, reddit ubi Cererem    Tellus inarata quotannis,    Et imputata floret usque Vinea, etc.  

[557] A nominativo spicum, quo usus est Tullius in Arato, spicum illustre ferens.  

[558] Postliminio redeunt, quicunque eodem, seu ad idem limen revertuntur, unde exierant.  

[559] Vox non semel Tacito usurpata, pro inflammasti.  

[560] Melior fortasse fuisset Julianus, si naturae arcanis perscrutandis minus se dedisset.  

[561] Id est, non modo spoliatam.  

[562] Sic Pacatus in Theodos. Pan. num. 16: Tu amicitiam non solum intra aulam vocasti, sed indutam purpura, auro gemmisque redimitam solio recepisti.  

[563] Id est, in intima parte pectoris, ut fit oppositio cum iis quae mox sequuntur: At vero noster affectus imis mentis sedibus alligatus. Expungenda videtur Acidalio vox quae sequitur, nempe animus.  

[564] Locus ubi de rebus publicis agebatur.  

[565] Julianus enim Romam propter diuturna bella fame afflictam suppeditatis alimentis sustentarat.  

[566] Nota est Thesei et Pirithoi, Damonis et Pythiae, C. Laelii et Africani Scipionis amicitia. Plura ejus generis exempla passim vide apud auctores.  

[567] De tribus comitum ordinibus a Constantino introductis: quid singulis pro ratione sui ordinis conveniret: de comitibus provinciarum, de comite divinae domus, largitionum, etc. Vide Grutherium de Officiis domus Augustae.  

[568] Gregarius miles dicitur unus e grege, et tumultuarie undecunque collectus.  

[569] Ejus causa, quem multum diligis, plurimum times.  

[570] Ita restituendum fuit ex Cuspiniani codice, cum in plerisque libris legatur imperitia rudes. Similiter pro primum, aliqui legunt plerique.  

[571] Tanto molestior testis fugeretur eorum quae agerentur turpiter.  

[572] Fortasse num quis maligne de se suspicatum audivit? Ita Livinelo videtur.  

[573] Id est, quam cachinno seu effuso risu dissimulabat. Domitianum notat, qui, quotiescunque saevire in quempiam destinabat, composito ad risus et jocos vultu, iracundiam tegebat.  

[574] Sumptum illud ex Plutarcho de Institutione puerorum,     

[575] An amat: nisi habet id significat, quod apud Graecos  pro tenet, retinet.  

[576] Acidalius legit, in laceratas Galliae provincias.  

[577] Nempe Constantii, ejusque factionis.  

[578] Rittershusius legit, vitam suam impugnatam.  

[579] Oblitus se inimicum fuisse, meminit se haeredem ejus esse imperii.  

[580] Nevita, de quo non uno in loco Ammianus.  

[581] Nam moris erat apud Romanos, ut viri principes seu qui supra caeteros potentia eminerent, prima et secunda hora matutina salutarentur. Martialis, lib. IV, ep. 8: Prima salutantes atque altera conterit hora.  

[582] Id est, praeventus, ut Virgil. Aeneid. VI, 105: Omnia praecepi, atque animo mecum ante peregi.  

[583] Utrum hoc honoris titulo cohonestabantur consules, ut ad epigr. 9, lib. I Apollinaris Sidonii observat Joan. Savaro? an quod Mamertinus ad consulatum virtute sua pervenisset? Is enim, inquit Tullius pro Roscio Amerino, num. 85: Mihi videtur amplissimus, qui sua virtute in altiorem locum pervenit.  

[584] An halitu? Quanquam et habitus oris apud Lucanum dicitur.  

[585] In quantum gaudium effusus est populus, dum tuis consulibus adblandireris.  

[586] Neque enim potest dubius esse successus hujus voti tui.  

[587] Extollit. Vox Ennii et Nonii.  

[588] Nota varia consulum officia, tribunal petere, concionem advocare, rostra conscendere, in curia senatusconsulta proferre. Hoc passim videre est apud historiae Romanae scriptores.  

[589] De his primis Romanorum consulibus abstineo referre, quae habent fuse historiae Romanae scriptores.  

[590] Haud ita esse ad Juliani vitae finem observabo.  

[591] In editione Puteana est a me anima defecerit. Duas voculas expunxi cum Acidalio. In aliis est cum me anima defecerit.  

[592] Sumptum illud, ut vel omnium minime oculatis patet, ex Ciceroniana oratione post reditum ad Quirites, sub finem. 

Patrologiae Cursus Completus