Noctes Atticae/Liber XIV


I.
Dissertatio Favorini philosophi adversus eos, qui Chaldaei appellantur
et ex coetu motibusque siderum et stellarum fata hominum dicturos 
pollicentur.
I. Adversum istos, qui sese Chaldaeos seu genethliacos appellant ac de motu 
deque positu stellarum dicere posse, quae futura sunt, profitentur, 
audivimus quondam Favorinum philosophum Romae Graece disserentem egregia 
atque inlustri oratione; 
II. exercendine aut ostentandi gratia ingenii, an quod ita serio 
iudicatoque existimaret, non habeo dicere. Capita autem locorum 
argumentorumque, quibus usus est, quod eius meminisse potui, egressus ibi 
ex auditione propere adnotavi, eaque fuerunt ad hanc ferme sententiam: 
disciplinam istam Chaldaeorum tantae vetustatis non esse, quantae videri 
volunt, neque eos principes eius auctoresque esse, quos ipsi ferant, sed id 
praestigiarum atque offuciarum genus commentos esse homines aeruscatores et 
cibum quaestumque ex mendaciis captantes. 
III. Atque eos, quoniam viderent terrena quaedam inter homines sita 
caelestium rerum sensu atque ductu moveri, quale est, quod oceanus quasi 
lunae comes cum ea simul senescit adolescitque, hinc videlicet sibi 
argumentum ad persuadendum paravisse, ut crederemus omnia rerum humanarum 
et parva et maxima tamquam stellis atque sideribus evincta duci et regi. 
IV. Esse autem nimis quam ineptum absurdumque, ut, quoniam aestus oceani 
cum lunae curriculo congruit, negotium quoque alicuius, quod ei forte de 
aquae ductu cum rivalibus aut de communi pariete cum vicino apud iudicem 
est, ut existimemus id negotium quasi habena quadam de caelo vinctum 
gubernari.
V. Quod etsi vi et ratione quapiam divina fieri potest, nequaquam id tamen 
censebat in tam brevi exiguoque vitae spatio quantovis hominis ingenio 
conprehendi posse et percipi, set coniectari pauca quaedam, ut verbo ipsius 
utar, pachymeresteron nullo scientiae fundo concepta, sed fusa et vaga et 
arbitraria, qualis longinqua oculorum acies est per intervalla media 
caligantium; 
VI. tolli enim, quod maxime inter deos atque homines differt, si homines 
quoque res omnis post futuras praenoscerent. 
VII. Ipsam deinde siderum stellarumque observationem, quam esse originem 
scientiae suae praedicarent, haudquaquam putabat liquide consistere.
VIII. "Nam si principes Chaldaei, qui in patentibus campis colebant, 
stellarum motus et vias et discessiones et coetus intuentes, quid ex his 
efficeretur, observaverunt, procedat" inquit "haec sane disciplina, set sub 
ea modo inclinatione caeli, sub qua tunc Chaldaei fuerunt; non enim potest" 
inquit "ratio Chaldaeorum observationis manere, si quis ea uti velit sub 
diversis caeli regionibus. Nam quanta" inquit "partium circulorumque caeli 
ex devergentia et convexionibus mundi varietas sit, quis non videt? 
IX. Eaedem igitur stellae, per quas omnia divina humanaque fieri 
contendunt, sicuti non usquequaque pruinas aut calores cient, sed mutant et 
variant tempestatesque eodem in tempore alibi placidas, alibi violentas 
movent, cur non eventa quoque rerum ac negotiorum alia efficiunt in 
Chaldaeis, alia in Gaetulis, alia aput Danuvium, alia aput Nilum? 
X. Per autem" inquit "inconsequens ipsum quidem corpus et habitum tam 
profundi aeris sub alio atque atio caeli curvamine non eundem manere, in 
hominum autem negotiis stellas istas opinari idem semper ostendere, si eas 
ex quacumque terra conspexeris". 
XI. Praeterea mirabatur id cuiquam pro percepto liquere stellas istas, quas 
a Chaldaeis et Babyloniis sive Aegyptiis observatas ferunt, quas multi 
"erraticas", Nigidius "errones" vocat, non esse plures quam volgo 
dicerentur; 
XII. posse enim fieri existimabat, ut et alii quidam planetes pari 
potestate essent, sine quibus recta atque perpetua observatio perfici non 
quiret, neque eos tamen cernere homines possent propter exsuperantiam vel
splendoris vel altitudinis. 
XIII. "Nam et quaedam" inquit "sidera e quibusdam terris conspiciuntur 
earumque terrarum hominibus nota sunt; sed eadem ipsa ex alia omni terra 
non videntur et sunt aliis omnino ignarissima. 
XIV. Atque uti demus" inquit "et has tantummodo stellas et ex una parte 
terrae observari debuisse, quae tandem finis observationis istius fuit et 
quae tempora satis esse visa sunt ad percipiendum, quid praemonstraret aut 
coetus stellarum aut circuitus aut transitus? 
XV. Nam si isto modo coepta fieri observatio est, ut animadverteretur, quo 
habitu quaque forma quaque positura stellarum aliquis nasceretur, tum 
deinceps ab ineunte vita fortuna eius et mores et ingenium et circumstantia 
rerum negotiorumque et ad postremum finis etiam vitae spectaretur eaque 
omnia, ut usu venerant, litteris mandarentur ac postea longis temporibus, 
cum ipsae illae eodem in loco eodemque habitu forent, eadem ceteris quoque 
eventura existimarentur, qui eodem illo tempore nati fuissent; 
XVI. si isto" inquit "modo observari coeptum et ex ea observatione 
conposita quaedam disciplina est, nullo id pacto potest procedere. 
XVII. Dicant enim, quot tandem annis vel potius quot saeculis orbis hic
observationis perfici quiverit". 
XVIII. Constare quippe inter astrologos dicebat stellas istas, quas 
erraticas dicerent, quae esse omnium rerum fatales viderentur, infinito 
prope et innumerabili numero annorum ad eundem locum cum eodem habitu simul 
omnes, unde profectae sunt, redire ut neque ullus observationis tenor 
neque memoriae, neque ulla effigies litterarum tanto aevo potuerint 
edurare. 
XIX. Atque illud etiam, cuimodi esset, considerandum putabat, quod aliud 
stellarum agmen foret, quo primum tempore conciperetur homo in utero 
matris, aliud postea, cum in decem mensibus proximis in lucem ederetur, 
quaerebatque, qui conveniret diversam super eodem fieri demonstrationem, 
si, ut ipsi putarent, alius atque alius earundem stellarum situs atque 
ductus alias atque alias fortunas daret. 
XX. Sed et nuptiarum tempore, ex quibus liberi quaererentur, atque ipso 
etiam illo maris ac feminae coitu iam declarari oportere dicebat certo 
quodam et necessario stellarum ordine, quales qualique fortuna homines 
gignerentur, ac multo etiam ante, cum pater ipse atque mater nascerentur, 
ex eorum genitura debuisse iam tunc prospici, quinam olim futuri essent, 
quos hi creaturi forent, et supra longe atque longe per infinitum, ut, si 
disciplina ista fundamento aliquo veritatis nixa est, centesimo usque 
abhinc saeculo vel magis primo caeli atque mundi exordio atque inde iam 
deinceps continua significatione, quotiens generis auctores eiusdem hominis 
nascerentur, stellae istae praemonstrare debuerint, qualis qualique fato 
futurus sit, quisquis hodie natus est. 
XXI. "Quo autem" inquit "pacto credi potest uniuscuiusque stellarum formae 
et positionis sortem atque fortunam uni omnino homini certam destinatamque 
esse eamque formam post longissima saeculorum spatia restitui, si vitae 
fortunarumque eiusdem hominis indicia in tam brevibus intervallis per 
singulos maiorum cius gradus perque infinitum successionum ordinem tam 
saepe ac tam multipliciter eadem ipsa non eadem stellarum facie denotantur? 
XXII. Quod si id fieri potest eaque diversitas atque varietas admittitur 
per omnis antiquitatis gradus ad significanda eorum hominum, qui post 
nascentur, exordia, imparilitas haec turbat observationem, omnisque ratio 
disciplinae confunditur". 
XXIII. Iam vero id minime ferundum censebat, quod non modo casus et eventa, 
quae evenirent extrinsecus, sed consilia quoque ipsa hominum et arbitria et 
varias voluntates adpetitionesque et declinationes et fortuitos 
repentinosque in levissimis rebus animorum impetus recessusque moveri 
agitarique desuper e caelo putarent: tamquam quod forte ire in balneas 
volueris ac deinde nolueris atque id rursum volueris, non ex aliqua dispari 
variaque animi agitatione, sed ex necessaria quadam errantium siderum 
reciprocatione contigerit, ut plane homines non, quod dicitur, logika zoa,
sed ludicra et ridenda quaedam neurospasta esse videantur, si nihil sua 
sponte, nihil arbitratu suo faciunt, sed ducentibus stellis et 
aurigantibus. 
XXIV. "Ac si" inquit "potuisse praedici adfirmant, Pyrrusne rex an Manius 
Curius proelio victurus esset, cur tandem non de alea quoque ac de calculis 
et alveolo audent dicere, quisnam ibi ludentium vincat? an videlicet magna 
sciunt, parva nesciunt, et minora maioribus inperceptiora sunt? 
XXV. Sed si magnitudines rerum sibi vindicant magisque esse perspicuas et 
facilius comprehendi posse dicunt, volo" inquit "mihi respondeant, quid in 
hac totius mundi contemplatione prae tantis naturae operibus in tam parvis 
atque brevibus negotiis fortunisque hominum magnum putent? atque id velim 
etiam," inquit "ut respondeant: 
XXVI. si tam parvum atque rapidum est momentum temporis, in quo homo 
nascens fatum accipit, ut in eodem illo puncto sub eodem circulo caeli 
plures simul ad eandem competentiam nasci non queant, et si idcirco gemini 
quoque non eadem vitae sorte sunt, quoniam non eodem temporis puncto editi 
sunt, peto" inquit "respondeant, cursum illum temporis transvolantis, qui 
vix cogitatione animi conprehendi potest, quonam pacto aut consulto adsequi 
queant aut ipsi perspicere et reprehendere, cum in tam praecipiti dierum 
noctiumque vertigine minima momenta ingentes facere dicant mutationes?" 
XXVII. Ad postremum autem ecquid esset, quod adversum hoc dici posset, 
requirebat, quod homines utriusque sexus, omnium aetatum, diversis 
stellarum motibus in vitam editi, regionibus, sub quibus geniti sunt, longe 
distantibus, omnes tamen isti aut hiantibus terris aut labentibus tectis 
aut oppidorum expugnationibus aut eadem in navi fluctu obruti eodem genere 
mortis eodemque ictu temporis universi simul interirent. 
XXVIII. "Quod scilicet" inquit "numquam eveniret, si momenta nascendi 
singulis adtributa suas unumquidque leges haberent. 
XXIX. Quod si quaedam" inquit "in hominum morte atque vita etiam diversis 
temporibus editorum per stellarum pares quosdam postea conventus paria 
nonnulla et consimilia posse dicunt optingere, cur non aliquando possint 
omnia quoque paria usu venire, ut existant per huiuscemodi stellarum 
concursiones et similitudines Socratae simul et Antisthenae et Platones 
multi genere, forma, ingenio, moribus, vita omni et morte pari? quod 
nequaquam" inquit "prorsus fieri potest. 
XXX. Non igitur hac causa probe uti queunt adversum hominum impares ortus, 
interitus pares". 
XXXI. Illud autem condonare se his dicebat, quod non id quoque requireret, 
si vitae mortisque hominum rerumque humanarum omnium tempus et ratio et 
causa in caelo et apud stellas foret, quid de muscis aut vermiculis aut 
echinis, multis aliis minutissimis terra marique animantibus dicerent? an 
istaec quoque isdem, quibus homines, legibus nascerentur isdemque itidem 
exstinguerentur? ut aut ranunculis quoque et culicibus nascendi fata sint 
de caelestium siderum motibus adtributa aut, si id non putarent, nulla 
ratio videretur, cur ea siderum vis in hominibus valeret, deficeret in 
ceteris.
XXXII. Haec nos sicca et incondita et propemodum ieiuna oratione 
adtingimus. Set Favorinus, ut hominis ingenium fuit utque est Graecae 
facundiae copia simul et venustas, latius ea et amoenius et splendidius et 
profluentius exsequebatur atque identidem commonebat, ut caveremus, ne qua 
nobis isti sycophantae ad faciendam fidem inreperent, quod viderentur 
quaedam interdum vera effutire aut spargere. 
XXXIII. "Non enim comprehensa" inquit "neque definita neque percepta 
dicunt, sed lubrica atque ambagiosa coniectatione nitentes inter falsa 
atque vera pedetemptim quasi per tenebras ingredientes eunt et aut multa 
temptando incidunt repente inprudentes in veritatem aut ipsorum, qui eos 
consulunt, multa credulitate ducente perveniunt callide ad ea, quae vera 
sunt, et idcirco videntur in praeteritis rebus quam in futuris veritatem 
facilius imitari. Ista tamen omnia, quae aut temere aut astute vera dicunt, 
prae ceteris," inquit "quae mentiuntur, pars ea non sit millesima".
XXXIV. Praeter haec autem, quae dicentem Favorinum audivimus, multa etiam 
memini poetarum veterum testimonia, quibus huiuscemodi ambages fallaciosae 
confutantur. Ex quibus est Pacuvianum illud:
nam si, quae eventura sunt, provideant, aequiperent Iovi,
item Accianum illud:
"nil" inquit "credo auguribus, qui aures verbis divitant
alienas, suas ut auro locupletent domus".
XXXV. Idem Favorinus deterrere volens ac depellere adulescentes a 
genethliacis istis et quibusdam aliis id genus, qui prodigiosis artibus 
futura omnia dicturos pollicentur, nullo pacto adeundos eos esse 
consulendosque huiuscemodi argumentis concludebat: 
XXXVI. "Aut adversa" inquit "eventura dicunt alit prospera. Si dicunt 
prospera et fallunt, miser fies frustra exspectando; si adversa dicunt et 
mentiuntur, miser fies frustra timendo; sin vera respondent eaque sunt non 
prospera, iam inde ex animo miser fies, antequam e fato fias; si felicia 
promittunt eaque eventura sunt, tum plane duo erunt incommoda: et 
exspectatio te spei suspensum fatigabit, et futurum gaudii fructum spes 
tibi iam praefloraverit. Nullo igitur pacto utendum est istiusmodi 
hominibus res futuras praesagientibus".

II.
Quem in modum disseruerit Favorinus consultus a me super officio iudicis.
I. Quo primum tempore a praetoribus lectus in iudices sum, ut iudicia quae 
appellantur privata susciperem, libros utriusque linguae de officio iudicis 
scriptos conquisivi, ut homo adulescens a poetarum fabulis et a rhetorum 
epilogis ad iudicandas lites vocatus rem iudiciariam, quoniam vocis, ut 
dicitur, vivae penuria erat, ex mutis, quod aiunt, magistris cognoscerem. 
Atque in dierum quidem diffissionibus conperendinationibusque et aliis 
quibusdam legitimis ritibus ex ipsa lege Iulia et ex Sabini Masurii et 
quorundam aliorum iurisperitorum commentariis commoniti et adminiculati 
sumus. 
II. In his autem, quae existere solent, negotiorum ambagibus et in ancipiti 
rationum diversarum circumstantia nihil quicquam nos huiuscemodi libri 
iuverunt.
III. Nam etsi consilia iudicibus ex praesentium causarum statu capienda 
sunt, generalia tamen quaedam praemonita et praecepta sunt, quibus ante 
causam praemuniri iudex praepararique ad incertos casus futurarum 
difficultatum debeat, sicut illa mihi tunc accidit inexplicabilis 
reperiendae sententiae ambiguitas.
IV. Petebatur apud me pecunia, quae dicebatur data numerataque; sed qui 
petebat, neque tabulis neque testibus id factum docebat et argumentis 
admodum exilibus nitebatur.
V. Sed eum constabat virum esse firme bonum notaeque et expertae fidei et 
vitae inculpatissimae, multaque et inlustria exempla probitatis 
sinceritatisque eius expromebantur; 
VI. illum autem, unde petebatur, hominem esse non bonae rei vitaque turpi 
et sordida convictumque volgo in mendaciis plenumque esse perfidiarum et 
fraudum ostendebatur. 
VII. Is tamen cum suis multis patronis clamitabat probari apud me debere 
pecuniam datam consuetis modis: expensi latione, mensae rationibus, 
chirographi exhibitione, tabularum obsignatione, testium intercessione; 
VIII. ex quibus omnibus si nulla re probaretur, dimitti iam se oportere et 
adversarium de calumnia damnari; quod de utriusque autem vita atque factis 
diceretur, frustra id fieri atque dici; rem enim de petenda pecunia apud 
iudicem privatum agi, non apud censores de moribus.
IX. Tunc ibi amici mei, quos rogaveram in consilium, viri exercitati atque 
in patrociniis et in operis fori celebres semperque se circumundique 
distrahentibus causis festinantes, non sedendum diutius ac nihil esse 
dubium dicebant, quin absolvendus foret, quem accepisse pecuniam nulla 
probatione sollemni docebatur.
X. Sed enim ego homines cum considerabam, alterum fidei, alterum probri 
plenum spurcissimaeque vitae ac defamatissimae, nequaquam adduci potui ad 
absolvendum.
XI. Iussi igitur diem diffindi atque inde a subselliis pergo ire ad 
Favorinum philosophum, quem in eo tempore Romae plurimum sectabar, atque ei 
de causa ac de hominibus quae apud me dicta fuerant, uti res erat, narro 
omnia ac peto, ut et ipsum illud, in quo haerebam, et cetera etiam, quae 
observanda mihi forent in officio iudicis, faceret me, ut earum rerum essem 
prudentior.
XII. Tum Favorinus religione illa cunctationis et sollicitudinis nostrae 
conprobata: "id quidem," inquit "super quo nunc deliberas, videri potest 
specie tenui parvaque esse. Sed si de omni quoque officio iudicis praeire 
tibi me vis, nequaquam est vel loci huius vel temporis;
XIII. est enim disceptatio ista multiiugae et sinuosae quaestionis multaque 
et anxia cura et circumspicientia indigens. 
XIV. Namque ut pauca tibi nunc quaestionum capita adtingam, iam omnium 
primum hoc de iudicis officio quaeritur: si iudex forte id sciat, super qua 
re apud eum litigatur, eaque res uni ei, priusquam agi coepta aut in 
iudicium deducta sit, ex alio quodam negotio casuve aliquo cognita liquido 
et comperta sit neque id tamen in agenda causa probetur, oporteatne eum 
secundum ea, quae sciens venit, iudicare an secundum ea, quae aguntur? 
XV. Id etiam" inquit "quaeri solet, an deceat atque conveniat iudici causa 
iam cognita, si facultas esse videatur conponendi negotii, officio 
paulisper iudicis dilato communis amicitiae et quasi pacificatoris partes 
recipere? 
XVI. Atque illud amplius ambigi ac dubitari scio, debeatne iudex inter 
cognoscendum ea, quae dicto quaesitoque opus est, dicere et quaerere, 
etiamsi, cuius ea dici quaerique interest, neque dicat neque postulet? 
Patrocinari enim prorsus hoc esse aiunt, non iudicare.
XVII. "Praeter haec super ea quoque re dissentitur, ati ex usu exque 
officio sit iudicis rem causamque, de qua cognoscit, interlocutionibus suis 
ita exprimere consignareque, ut ante sententiae tempus ex his, quae apud 
eum in praesens confuse varieque dicuntur, proinde, ut quoquo in loco ac 
tempore movetur, signa et indicia faciat motus atque sensus sui. 
XVIII. Nam qui iudices" inquit "acres atque celeres videntur, non aliter 
existimant rem, qua de agitur, indagari conprehendique posse, nisi is, qui 
iudicat, crebris interrogationibus necessariisque interlocutionibus et suos 
sensus aperiat et litigantium deprehendat. 
XIX. Contra autem, qui sedatiores et graviores putantur, negant iudicem 
debere ante sententiam, dum causa utrimque agitatur, quotiens aliqua re 
proposita motus est, totiens significare quid sentiat. Eventurum enim 
aiunt, ut, quia pro varietate propositionum argumentorumque alius atque 
alius motus animi patiendus est, aliter atque aliter eadem in causa 
eodemque in tempore sentire et interloqui videantur.
XX. "Sed de his" inquit "et ceteris huiuscemodi iudicialis officii 
tractatibus et nos posthac, cum erit otium, dicere, quid sentiamus, 
conabimur et praecepta Aelii Tuberonis super officio iudicis, quae 
nuperrime legi, recensebimus. 
XXI. Quod autem ad pecuniam pertinet, quam apud iudicem peti dixisti, 
suadeo hercle tibi, utare M. Catonis, prudentissimi viri, consilio, qui in 
oratione, quam pro L. Turio contra Cn. Gellium dixit, ita esse a maioribus 
traditum observatumque ait, ut si, quod inter duos actum est, neque tabulis 
neque testibus planum fieri possit, tum apud iudicem, qui de ea re 
cognosceret, uter ex his vir melior esset, quaereretur et, si pares essent 
seu boni pariter seu mali, tum illi, unde petitur, crederetur ac secundum 
eum iudicaretur. 
XXII. In hac autem causa, de qua tu ambigis, optimus est qui petit, unde 
petitur deterrimus, et res est inter duos acta sine testibus. 
XXIII. Eas igitur et credas ei qui petit, condemnesque eum de quo petitur? 
quoniam, sicuti dicis, duo pares non sunt et qui petit melior est".
XXIV. Hoc quidem mihi, tum Favorinus, ut virum philosophum decuit, suasit. 
XXV. Sed maius ego altiusque id esse existimavi, quam quod meae aetati et 
mediocritati conveniret, ut cognovisse et condemnasse de moribus, non de 
probationibus rei gestae viderer; ut absolverem tamen, inducere in animum 
non quivi et propterea iuravi mihi non liquere atque ita iudicatu illo 
solutus sum.
XXVI. Verba ex oratione M. Catonis, cuius commeminit Favorinus, haec sunt:
"Atque ego a maioribus memoria sic accepi: si quis quid alter ab altero 
peterent, si ambo pares essent, sive boni sive mali essent, quod duo res 
gessissent, uti testes non interessent, illi, unde petitur, ei potius 
credendum esse. Nunc si sponsionem fecisset Gellius cum Turio, ni vir 
melior esset Gellius quam Turius, nemo, opinor, tam insanus esset, qui
iudicaret meliorem esse Gellium quam Turium: si non melior Gellius est 
Turio, potius oportet credi, unde petitur".

III.
An aemuli offensique inter sese fuerint Xenophon et Plato.
I. Qui de Xenophontis Platonisque vita et moribus pleraque omnia 
exquisitissime scripsere, non afuisse ab eis motus quosdam tacitos et 
occultos simultatis aemulationisque mutuae putaverunt et eius rei argumenta 
quaedam coniectatoria ex eorum scriptis protulerunt.
II. Ea sunt profecto huiuscemodi: quod neque a Platone in tot numero libris 
mentio usquam facta sit Xenophontis neque item contra ab eo in suis libris 
Platonis, quamquam uterque ac maxime Plato complurium Socratis sectatorum 
in sermonibus, quos scripsit, commeminerit.
III. Id etiam esse non sincerae neque amicae voluntatis indicium 
crediderunt, quod Xenophon inclito illi operi Platonos, quod de optimo 
statu reipublicae civitatisque administrandae scriptum est, lectis ex eo 
duobus fere libris, qui primi in volgus exierant, opposuit contra 
conscripsitque diversum regiae administrationis genus, quod paideias Kyrou
inscriptum est. 
IV. Eo facto scriptoque eius usque adeo permotum esse Platonem ferunt, ut 
quodam in libro mentione Cyri regis habita detractandi levandique eius 
operis gratia virum quidem Cyrum gnavum et strenuum fuisse dixerit, 
paideias de ouk orthos hephsthai to parapan; haec enim verba sunt de Cyro
Platonis.
V. Praeterea putant id quoque ad ista, quae dixi, accedere, quod Xenophon 
in libris, quos dictorum atque factorum Socratis commentarios composuit, 
negat Socraten de caeli atque naturae causis rationibusque umquam 
disputavisse, ac ne disciplinas quidem ceteras, quae mathemata Graeci 
appellant, quae ad bene beateque vivendum non pergerent, aut attigisse aut 
comprobasse, idcircoque turpiter eos mentiri dicit, qui dissertationes 
istiusmodi Socrati adtribuerent. 
VI. "Hoc autem" inquiunt "Xenophon cum scripsit, Platonem videlicet notat, 
in cuius libris Socrates physica et musica et geometrica disserit". 
VII. Sed enim de viris optimis et gravissimis si credendum hoc aut 
suspicandum fuit, causam equidem esse arbitror non obtrectationis nec 
invidiae neque de gloria maiore parienda certationis; haec enim procul a 
moribus philosophiae absunt, in quibus illi duo omnium iudicio 
excelluerunt. 
VIII. Quae igitur est opinionis istius ratio? Haec profecto est: 
aequiperatio ipsa plerumque et parilitas virtutum inter sese consimilium, 
etiamsi contentionis studium et voluntas abest, speciem tamen aemulationis 
creat. 
IX. Nam cum ingenia quaedam magna duorum pluriumve in eiusdem rei studio 
inlustrium aut pari sunt fama aut proxima, oritur apud diversos favisores 
eorum industriae laudisque aestumandae contentio. 
X. Tum postea ex alieno certamine ad eos quoque ipsos contagium certationis 
adspirat, cursusque eorum ad eandem virtutis calcem pergentium, quando est 
compar vel ambiguus, in aemulandi suspiciones non suo, sed faventium studio 
delabitur. 
XI. Proinde igitur et Xenophon et Plato, Socraticae amoenitatis duo lumina, 
certare aemularique inter sese existimati sunt, quia de his apud alios, 
uter esset exsuperantior, certabatur et quia duae eminentiae, cum simul 
iunctae in arduum nituntur, simulacrum quoddam contentionis aemulae 
pariunt.

IV.
Quod apte Chrysippus et graphice imaginem Iustitiae modulis coloribusque 
verborum depinxit.
I. Condigne mehercule et condecore Chrysippus in librorum, qui inscribuntur 
peri kalou kai hedones, primo os et oculos Iustitiae vultumque eius severis
atque venerandis verborum coloribus depinxit. 
II. Facit quippe imaginem Iustitiae fierique solitam esse dicit a 
pictoribus rhetoribusque antiquioribus ad hunc ferme modum: "forma atque 
filo virginali, aspectu vehementi et formidabili, luminibus oculorum 
acribus, neque humilis neque atrocis, sed reverendae cuiusdam tristitiae 
dignitate". 
III. Ex imaginis autem istius significatione intellegi voluit iudicem, qui 
Iustitiae antistes est, oportere esse gravem, sanctum, severum, 
incorruptum, inadulabilem contraque improbos nocentesque inmisericordem 
atque inexorabilem erectumque et arduum ac potentem, vi et maiestate 
aequitatis veritatisque terrificum.
IV. Verba ipsa Chrysippi de Iustitia scripta haec sunt: Parthenos de einai 
legetai kata symbolon tou adiaphthoros einai kai medamos endidonai tois 
kakourgois mede prosiesthai mete tous epieikeis logous mete paraitesin kai
deesin mete kolakeian mete allo meden ton toiouton; hois akolouthos kai
skythrope graphetai kai synestekos echousa to prosopon kai entonon kai
dedorkos blepousa, hoste tois men adikois phobon empoiein, tois de dikaiois
tharsos, tois men prosphilous ontos tou toioutou prosepou, tois de eterois 
prosantous.
V. Haec verba Chrysippi eo etiam magis ponenda existimavi, ut prompta ad 
considerandum iudicandumque sint, quoniam legentibus ea nobis delicatiorum 
quidam disciplinarum philosophi Saevitiae imaginem istam esse, non 
Iustitiae, dixerunt.

V.
Lis atque contentio grammaticorum Romae inlustrium enarrata super casu 
vocativo vocabuli, quod est "egregius".
I. Defessus ego quondam diutina commentatione laxandi levandique animi 
gratia in Agrippae campo deambulabam. Atque ibi duos forte grammaticos 
conspicatus non parvi in urbe Roma nominis certationi eorum acerrimae 
adfui, cum alter in casu vocativo "vir egregi" dicendum contenderet, alter
"vir egregie".
II. Ratio autem eius, qui "egregi" oportere dici censebat, huiuscemodi 
fuit: "Quaecumque" inquit "nomina seu vocabula recto casu numero singulari 
"us" syllaba finiuntur, in quibus ante ultimam syllabam posita est "i" 
littera, ea omnia casu vocativo "i" littera terminantur, ut "Caelius 
Caeli", "modius modi", "tertius terti", "Accius Acci", "Titius Titi" et 
similia omnia; sic igitur "egregius", quoniam "us" syllaba in casu 
nominandi finitur eamque syllabam praecedit "i" littera, habere debebit in 
casu vocandi "i" litteram extremam, et idcirco "egregi", non "egregie", 
rectius dicetur. Nam "divus" et "rivus" et "clivus" non "us" syllaba 
terminantur, sed ea, quae per duo "u" scribenda est, propter cuius syllabae 
sonum declarandum reperta erat nova littera, quae digamma appellabatur".
III. Hoc ubi ille alter audivit: "o" inquit "egregie grammatice vel, si id 
mavis, egregissime, dic, oro te, "inscius" et "impius" et "sobrius" et
"ebrius" et "proprius" et "propitius" et "anxius" et "contrarius", quae 
"us" syllaba finiuntur, in quibus ante ultimam syllabam "i" littera est, 
quem casum vocandi habent? me enim pudor et verecundia tenet pronuntiare ea 
secundum tuam definitionem". 
IV. Sed cum ille paulisper oppositu horum vocabulorum commotus reticuisset 
et mox tamen se conlegisset eandemque illam, quam definierat, regulam 
retineret et propugnaret diceretque et "proprium" et "propitium" et 
"anxium" et "contrarium" itidem in casu vocativo dicendum, ut "adversarius" 
et "extrarius" diceretur, "inscium" quoque et "impium" et "ebrium" et 
"sobrium" insolentius quidem paulo, sed rectius per "i" litteram, non per 
"e", in eodem casu pronuntiandum eaque inter eos contentio longius 
duceretur, non arbitratus ego operae pretium esse eadem istaec diutius 
audire clamantes conpugnantesque illos reliqui.

VI.
Cuimodi sint, quae speciem doctrinarum habeant, sed neque delectent neque 
utilia sint; atque inibi de vocabulis singularum urbium regionumque 
inmutatis.
I. Homo nobis familiaris, in litterarum cultu non ignobilis magnamque 
aetatis partem in libris versatus, "adiutum" inquit "ornatumque volo ire 
noctes tuas" et simul dat mihi librum grandi volumine doctrinae omnigenus, 
ut ipse dicebat, praescatentem, quem sibi elaboratum esse ait ex multis et 
variis et remotis lectionibus, ut ex eo sumerem, quantum liberet rerum 
memoria dignarum.
II. Accipio cupidus et libens, tamquam si Copiae cornum nactus essem, et 
recondo me penitus, ut sine arbitris legam.
III. Atque ibi scripta erant, pro Iuppiter, mera miracula: quo nomine 
fuerit, qui primus "grammaticus" appellatus est; et quot fuerint Pythagorae 
nobiles, quot Hippocratae; et cuiusmodi fuisse Homerus dicat in Vlixis domo 
lauren; et quam ob causam Telemachus cubans iunctim sibi cubantem 
Pisistratum non manu adtigerit, sed pedis ictu excitarit; et Euryclia 
Telemachum quo genere claustri incluserit; et quapropter idem poeta rosam 
non norit, oleum ex rosa norit. Atque illud etiam scriptum fuit, quae 
nomina fuerint sociorum Vlixis, qui a Scylla rapti laceratique sunt; utrum 
en tei eso thalassei Vlixes erraverit kat'Aristarchon an en tei exo kata 
Krateta.
IV. Item etiam istic scriptum fuit, qui sint apud Homerum versus isopsephi; 
et quorum ibi nominum parastichis reperiatur; et quis adeo versus sit, qui 
per singula vocabula singulis syllabis increscat; ac deinde qua ratione 
dixerit singulas pecudes in singulos annos terna parere; et ex quinque 
operimentis, quibus Achillis clipeus munitus est, quod factum ex auro est, 
summum sit an medium; et praeterea quibus urbibus regionibusque vocabula 
iam mutata sint, quod Boeotia ante appellata fuerit "Aonia", quod Aegyptus 
"Aeria", quod Creta quoque eodem nomine "Aeria" dicta sit, quod Attice 
"Akte", quod Corinthus "Ephyre", quod Macedonis "Emathia", quod Thessalia
"Haimonia", quod Tyros "Sarra", quod Thracia ante "Sithonia" dicta sit, quod
Paestum "Poseidonion".
V. Haec atque item alia multa istiusmodi scripta in eo libro fuerunt.
Quem cum statim properans redderem, "onaio sou", inquam "doctissime 
virorum, tautes tes polymathias et librum hunc opulentissimum recipe nil 
prosus ad nostras paupertinas litteras congruentem. Nam meae noctes, quas 
instructum ornatumque isti, de uno maxime illo versu Homeri quaerunt, quem 
Socrates prae omnibus semper rebus sibi esse cordi dicebat:
hotti toi en megaroisi kakon t'agathon te tetyktai."

VII.
Quod M. Varro Cn. Pompeio, consuli primum designato, commentarium dedit, 
quem appellavit ipse eisagogikon, de officio senatus habendi.
I. Gnaeo Pompeio consulatus primus cum M. Crasso designatus est.
II. Eum magistratum Pompeius cum initurus foret, quoniam per militiae 
tempora senatus habendi consulendique, rerum expers urbanarum fuit, M. 
Varronem familiarem suum rogavit, uti commentarium faceret eisagogikon -
sic enim Varro ipse appellat -, ex quo disceret, quid facere dicereque 
deberet, cum senatum consuleret. 
III. Eum librum commentarium, quem super ea re Pompeio fecerat, perisse 
Varro ait in litteris quas ad Oppianum dedit, quae sunt in libro 
epistolicarum quaestionum quarto, in quibus litteris, quoniam quae ante 
scripserat non comparebant, docet rursum multa ad eam rem ducentia.
IV. Primum ibi ponit, qui fuerint, per quos more maiorum senatus haberi 
soleret, eosque nominat: dictatorem, consules, praetores, tribunos plebi, 
interregem, praefectum urbi; neque alii praeter hos ius fuisse dixit facere 
senatusconsultum, quotiensque usus venisset, ut omnes isti magistratus 
eodem tempore Romae essent, tum quo supra ordine scripti essent, qui eorum 
prior aliis esset, ei potissimum senatus consulendi ius fuisse ait, 
V. deinde extraordinario iure tribunos quoque militares, qui pro consulibus 
fuissent, item decemviros, quibus imperium consulare tum esset, item 
triumviros reipublicae constituendae causa creatos ius consulendi senatum 
habuisse.
VI. Postea scripsit de intercessionibus dixitque intercedendi, ne 
senatusconsultum fieret, ius fuisse iis solis, qui eadem potestate qua ii, 
qui senatusconsultum facere vellent, maioreve essent.
VII. Tum adscripsit de locis, in quibus senatusconsultum fieri iure posset, 
docuitque confirmavitque, nisi in loco per augures constituto, quod 
"templum" appellaretur, senatusconsultum factum esset, iustum id non 
fuisse. Propterea et in curia Hostilia et in Pompeia et post in Iulia, cum 
profana ea loca fuissent, templa esse per augures constituta, ut in iis 
senatusconsulta more maiorum iusta fieri possent. Inter quae id quoque 
scriptum reliquit non omnes aedes sacras templa esse ac ne aedem quidem 
Vestae templum esse.
VIII. Post haec deinceps dicit senatusconsultum ante exortum aut post 
occasum solem factum ratum non fuisse; opus etiam censorium fecisse 
existimatos, per quos eo tempore senatusconsultum factum esset.
IX. Docet deinde inibi multa: quibus diebus haberi senatum ius non sit; 
immolareque hostiam prius auspicarique debere, qui senatum habiturus esset, 
de rebusque divinis prius quam humanis ad senatum referendum esse; tum 
porro referri oportere aut infinite de republica aut de singulis rebus 
finite; senatusque consultum fieri duobus modis, aut per discessionem, si 
consentiretur, aut, si res dubia esset, per singulorum sententias 
exquisitas; singulos autem debere consuli gradatim incipique a consulari 
gradu. Ex quo gradu semper quidem antea primum rogari solitum, qui princeps 
in senatum lectus esset; tum autem, cum haec scriberet, novum morem 
institutum refert per ambitionem gratiamque, ut is primus rogaretur, quem 
rogare vellet, qui haberet senatum, dum is tamen ex gradu consulari esset. 
X. Praeter haec de pignore quoque capiendo disserit deque multa dicenda 
senatori, qui, cum in senatum venire deberet, non adesset.
XI. Haec et alia quaedam id genus in libro, quo supra dixi, M. Varro 
epistula ad Oppianum scripta exsecutus est.
XII. Sed quod ait senatusconsultum duobus modis fieri solere aut 
conquisitis sententiis aut per discessionem, parum convenire videtur cum 
eo, quod Ateius Capito in coniectaneis scriptum reliquit.
XIII. Nam in libro con. IIII Tuberonem dicere ait nullum senatusconsultum
fieri posse non discessione facta, quia in omnibus senatusconsultis, etiam 
in iis, quae per relationem fierent, discessio esset necessaria, idque ipse 
Capito verum esse adfirmat. Sed de hac omni re alio in loco plenius 
accuratiusque nos memini scribere.

VIII.
Quaesitum esse dissensumque, an praefectus Latinarum causa creatus ius 
senatus convocandi consulendique habeat.
I. Praefectum urbi Latinarum causa relictum senatum habere posse Iunius 
negat, quoniam ne senator quidem sit neque ius habeat sententiae dicendae, 
cum ex ea aetate praefectus fiat, quae non sit senatoria. 
II. M. autem Varro in IIII epistolicarum quaestionum et Ateius Capito in 
coniectaneorum IIII ius esse praefecto senatus habendi dicunt; deque ea re 
adsensum esse se Capito Tuberoni contra sententiam Iunii refert: "Nam et 
tribunis" inquit "plebis senatus habendi ius erat, quamquam senatores non 
essent ante Atinium plebiscitum".