Theologia summi boni
LIBRORUM DE TRINITATE CAPITULA 

1. Primus liber continet quid uelit distinctio trium personarum in deo
uel guid sonent in ipso haec nomina pater, filius spiritus sanctus, et
testimonia tam prophetarum quam philosophorum in sancta trinitate,
necnon et quare sapientia dei uocetur uerbum aut benignitas ipsius
dicatur spiritus sanctus. In quo etiam ea quae de anima mundi a
philosophis uicta sunt, recte de spiritu sancto intelligi monstrantur.

2. Secundus liber proponit summam fidei circa unitatem ac trinitatem
et obiectiones aduersus proposita, et quot modis idem siue diuersum
accipiatur et quot modis persona dicatur.

3. Tertius continet solutiones aduersus obiecta, et generationem uerbi
ex patre, id est sapientiae ex potentia, et qua similitudine potentia
dicatur pater uel sapientia filius. Continet insuper processionem
spiritus, et quomodo Plato animam mundi, quam spiritum sanctum
intellexit, uult creatam esse, hoc est initium habere, et quod fidem
trinitatis omnes homines naturaliter habeant.

LIBER PRIMUS

		 1. Quid uelit distinctio personarum

[1.1] Summi boni perfectionem quod deus est, ipsa dei sapientia
incarnata Christus dominus describendo tribus nominibus diligenter
distinxit, cum unicam et singularem, indiuiduam penitus ac simplicem
substantiam diuinam patrem et filium et spiritum sanctum tribus de
causis appellauerit.

		   2. Quid sonent nomina personarum

Patrem quidem secundum illam unicam maiestatis suae potentiam, quae
est omnipotentia, qua scilicet efficere potest quicquid uult, cum
nihil ei resistere queat; filium autem eandem diuinam substantiam
dixit secundum proprie sapientiae discretionem, qua uidelicet cuncta
ueraciter diiudicare ac discernere potest, ut nihil eam latere possit
quo decipiatur; spiritum sanctum etiam uocauit ipsam secundum
benignitatis suae gratiam, qua scilicet nulli malum machinatur deus
sed paratus est cunctos saluare, nec ad merita prauitatis nostrae
respiciens, dona suae gratiae nobis distribuit, et quos non potest
iustitia, saluat misericordia.

[1.2] Tale est ergo deum esse tres personas, hoc est patrem et filium
et spiritum sanctum, ac si dicamus diuinam substantiam esse potentem,
sapientem, benignam, immo etiam esse ipsam potentiam, ipsam
sapientiam, ipsam benignitatem.

[1.3] ln his autem tribus, potentia scilicet, sapientia, benignitate,
tota boni perfectio consistit, ac parui pendendum est quodlibet horum
sine duobus aliis. Qui enim potens est, si id quod potest iuxta modum
rationis conducere nescit, exicialis est ac perniciosa eius potentia.
Si autem sapiens sit et discretus in agendo, sed minime possit,
efficacia caret. Quod si et potens sit et sapiens, sed nequaquam
benignus, tanto ad nocendum fit pronior, quanto ex potentia et astutia
sua ad efficiendum quod uult est securior; nec spem beneficiorum
suorum caeteris prestat, qui benignitatis affectu non commouetur. In
quo autem haec tria concurrunt, ut uidelicet et possit implere quod
uoluerit, et bene uelit utpote benignus, nec ex insipientia modum
rationis excedat; eum profecto uere bonum esse et in omnibus perfectum
constat.

[1.4] Nec solum haec trinitatis distinctio ad summi boni perfectionem
describendam conuenit, uerum et ad persuadendam hominibus diuini
cultus religionem plurimum proficit. Unde ipsa dei sapientia incarnata
in praedicatione sua eam potissimum assumpsit. Duo quippe sunt quae
nos omnino deo subiectos efficiunt, timor uidelicet atque amor.
Potentia quidem et sapientia maxime timorem incutiunt, cum eum et
posse punire errata et nihil latere cognoscimus. Benignitas autem eius
ad amorem pertinet, ut quem benignissimum habemus, potissimum
diligamus. Ex qua etiam certum est eum impietatem ulcisci uelle, quia
quo plus ei placet aequitas, magis displicet iniquitas, sicut scriptum
est:

     Dilexisti iustitiam et odisti iniquitatem.

[1.5] Nomine uero patris, ut diximus, potentia designatur, nomine
filii sapientia, nomine spiritus sanctus bonus affectus erga
creaturas. Causas autem horum nominum in sequentibus assignabimus,
quare uidelicet haec nomina ad haec distinguenda in deo translata sint
a consuetis significationibus suis. Sed prius hanc diuinae trinitatis
distinctionem non a Christo inceptam, sed ab ipso apertius ac
diligentius traditam esse ostendamus. Quam quidem diuina inspiratio et
per prophetas iudeis et per philosophos gentibus dignata est reuelare,
ut utrumque populum ad cultum unius dei ipsa summi boni perfectio
agnita inuitaret, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia; et
facilius haec fides trinitatis tempore gratiae susciperetur ab utroque
populo, cum eam a doctoribus quoque antiquis uiderent esse traditam.

[1.6] Primum ipsa legis exordia occurrant, ubi legislator Moyses fidem
catholicam de unitate pariter et trinitate tanquam omnium bonorum
fundamentum anteponit. Cum enim dicitur: In principio creauit deus
caelum et terram, pro eo quod apud nos dicitur deus, hebraica ueritas
habet heloym, quod est plurale huius singularis quod est hel. Quare
ergo non dictum est hel, quod est deus, sed heloym, quod apud hebraeos
dii siue iudices interpretatur, nisi hoc ad multitudinem diuinarum
personarum accomodetur, ut uidelicet eo modo insinuetllr pluralitas in
deo, quomodo <et> trinitas, et quodammodo multiplex dicatur deus,
quomodo et trinus, non secundum substantiae diuersitatem sed secundum
personarum proprietates? Nam et ibideln de unitate substantiae
demonstranda caute prouisum est cum dicitur creauit, non "creauerunt".

[1.7] Ubi et statim in sequentibus distinctionem personarum adnectit,
quasi ad determinandum quod ad hanc denotandum heloym dixerit.
Spiritus quippe sancti aeternitas patenter ostenditur cum dicitur:
Spiritus domini Ierebatur super aquas. Verbum uero, id est filius,
simul et pater insinuantur cum dicitur: Dixit deus: Fiat, hoc est in
coaeterna sapientia sua pater ordinauit facienda. Non enim de
corporali locutione hoc accipi potest, sicut postmodum conuincemus.

[1.8] In eo quoque quod scriptum est: Et uidit deus quod esset bonum,
bonitas dei, quam spiritum sanctum dicimus, insinuatur, sicut in eo
quod dicitur dixit deus intelligitur uerbum et pater. Tale est enim
quod dicitur: Vidit deus quod esset bonum, ac si dicatur: intelligendo
quia opus quod fecerat bonum esset, amauit illud eo ipso quod bonum
erat. Ex quo et ipse bonus <esse> liquide demonstratur.

[1.9] Bene autem ad astruendam fidem operum et ad commendationem eorum
commemoratio fit diuinarum personarum, hoc est omnipotentiae dei et
sapientiae eius et bonitatis, ut uidelicet, quia hoc potest et bonus
est, credatur ea fecisse quae et potuit et uoluit. Rursus elegantia
operum per sapientiam et bonitatem artificis ostenditur, ut quia summe
bonus est artifex et perfecte sollers, excellentissimum opus componat.

[1.10] Quid etiam apertius ad documentum trinitatis esse potest quam
illud quod postea in creatione hominis subiungitur dicente domino:
Faciamus hominem etc.? Quid enim pluraliter dictum est faciamus nisi
ut cooperatio totius trinitatis exprimatur? Quippe quos cohortaretur
deus ad creandum hominem aut ad se in aliquo iuualidum, cum ipse solus
eum creaturus sit? Scriptum praeterea est: Quis adiuuit spiritum
domini aut quis consiliarius eius fuit? Cum quo insit consilium etc.?

[1.11] Ad hanc quoque pluralitatem diuinarum personarum illud attinet
quod in sequentibus per serpentem dictum est: Eritis sicut dii, necnon
et illa dominita increpatio: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est;
et rursus illud quod dominus ait: Descendamus et confundamus linguam
eorum, cum hoc solus deos compleuerit; unde et subditur: Atque ita
diuisit eos.

[1.12] Nunc autem post legem ad prophetarum testimonia transeamus.

		      3. Testimonia prophetarum

[1.13] Ait itaque maximus ille prophetarum et regum Dauid, qui suam
caeteris intelligentiam preferens dicit: Super omnes docentes me
intellexi, super senes intellexi, ait, inquam, distinctionem
trinitatis patenter insinuans: Verbo domini caeli, firmati sunt et
spiritu oris eius omnis uirtus eorum. Qui et alibi unitatem pariter
cum trinitate insinuat dicens: Benedicat nos deus, deus noster,
benedicat nos deus et metuant eum omnesfines terre. Trina quippe
confessio dei trinitatem exprimit personarum, patris uidelicet et
filii et spiritus sancti. Bene autem filium designans addidit noster,
quasi eum a patre nobis esse datum ostendens, cum per incarnationem
uerbi diuina nos sapientia illuminauerit. De quo etiam uerbo apostolus
ait: Proprio filio suo non pepercit deus, sed pro nobis omnibus
tradidit illum. Unitatem uero diuinae substantiae psalmista in eodem
aperit, cum post trinam diuini nominis prolationem unum tantummodo
deum in tribus personis intelligens, non subiunxit "eos" pluraliter,
sed eum singulariter. Huic et illud consonat Isaie, quod dicit se
uidisse seraphin et audisse clamantia: Sanctus, sanctus, sanctus,
dominus deus sabaoth. Recte autem uocabulo "domini" usus est propheta
ad potentiam designandam, quia dominorum est praeesse. Quae uidelicet
potentia plerumque etiam hoc nomine "deus" assignatur, eo uidelicet
quod theos graece, id est deus, teste Isidoro timor interpretatur, et
potestas quaelibet timor est subiectorum.

		  4. Quare sapientia uocetur uerbum

[1.14] Verbum ideo sapientia uocatur quod maxime ex uerbis
uniuscuiusque intelligentia ipsius, et cuius scientiae ipse sit
manifestatur.

[1.15] Unde et Moyses, ut supra meminimus, cum in diuersis rerum
creationibus faciendis premittit: Dixit deus, et ad dictum statim
effectum adiungit dicens: et factum est ita, cuncta deum condidisse in
uerbo, hoc est in sapientia sua ostendit, id est omnia rationabiliter.
De quo et alibi psalmista: Dixit et facta sunt, id est ratione cuncta
creauit siue ordinauit. Qui etiam hoc uerbum alibi apertius
demonstrans non esse uerbum audibile et transitorium sed intelligibile
ac permanens ait: Qui feit caelos in intellectu.

[1.16] Hanc autem intellectualem dei locutionem, id est aeternam
sapientiae suae ordinationem, Augustinus describens: "Diuina", inquit,
"locutio est ipsa dei dispositio, non habens sonum strepentem et
transeuntem, sed uim in perpetuo manentem". De quo etiam uerbo in VIII
De Trinitate ait: "Verbum idcirco filium nuncupauit ut ostenderet de
se illum exstitisse".

	   5. Quare benignitas dei dicatur spiritus sanctus

[1.17] Nomine uero spiritus sancti affectus benignitatis et caritatis
exprimitur, eo uidelicet quod spiritu oris nostri, id est anhelitu,
maxime affectus animi patefiant, cum aut prae amore suspiramus, aut
prae laboris uel doloris angustia gemimus. Unde spiritus sanctus pro
affectu bono ponitur iuxta illud libri Sapientiae: Benignus est
spiritus sapientiae et non liberabit maledictum a labiis suis.

[1.18] Et est hoc loco nomen spiritus sancti proprium unius personae,
cum in alia significatione acceptum sit commune trium personarum,
secundum hoc scilicet quod diuina substantia spiritualis est, non
corporea, et etiam sancta.

[1.19] Frequenter autem contingit ut nomen commune multarum rerum ad
unam earum quasi proprium transferatur, et cum caetere res habeant
propria nomina, per quae scilicet ab inuicem distent, haec uero non
habeat nomen differentiae, fit huius proprium quod prius commune erat
omnium; ueluti cum clericos appellamus ad differentiam monachorum, cum
tamen et monachi clerici sint, et confessores dicimus ad differentiam
martyrum, cum praecipue martyres dicendi sint confessores.

[1.20] Multa quoque alia sunt prophetarum loca ex quibus aperte
trinitatis discretio traditur. Generationem quidem filii aeternam ex
patre ipse Dauid aperte docuit ubi personam filii introducit loquentis
sic: Dominus dixit ad me: filius meus es tu ego hodie genui te.
Postula a me et dabo tibi gentes haereditatem tuam etc. Tale est autem
quod ait ego hodie genui te ac si diceret: aeternaliter ex ipsa mea
substantia es. Nam quia in aeternitate nihil est praeteritum aut
futurum sed tantummodo praesens, idcirco aduerbio temporis praesentis
pro aeternitate usus est dicendo hodie pro "aeternaliter". Bene autem
ad hodie addidit genui quasi praesenti praeteritum, ut uidelicet ipsam
generationem per hodie praesentem semper, per genui perfectam semper
esse indicaret, numquam scilicet aut cessare aut inceptam esse. Quippe
quae praeterita sunt iam completa sunt et perfecta, ideoque
praeteritum quasi pro perfectione posuit, ostendens scilicet filium ex
patre et semper gigni et semper genitum esse. Qui et alibi apertius
aeternitatem filii protestatur dicens: Permanebit cum sole et ante
lunam in generatione et generationem; et rursum: Tecum principium in
die uirtutis tuae in splendoribus sanctorum: ex utero ante luciferum
genui te.

[1.21] De hac etiam ineffabili et aeterna generatione, siue etiam
temporali, quarum utraque mirabilis est, Isaias admirans ait:
Generationem eius quis enarrabit? ac si aperte diceret: non est hoc
disserere humani ingenii, sed solius dei cuius spilitus in llis
fidelibus quos uult loquitur, ipso attestante qui ait: Non enim uos
estis qui loquimini, sed spiritus patris uestri qui loquitur in uobis.

[1.22] Haec etiam sapientiae coaeternitas cum patre plane in
Prouerbiis monstratur his uerbis: Ego sapientia habito in consilio.
Dominus possedit me in initio uiarum suarum, antequam quicquam faceret
a principio. Ab aeterno ordinata sum et ex antiquis, antequam terra
fieret. Necdum erant abyssi et ego iam concepta eram, necdum fontes,
necdum montes; ante colles ego parturiebar. Adhuc terram non fecerat
et cardines orbis terrae. Quando preparabat caelos aderam, quando
appendebat fundamenta terrae. Cum eo eram cuncta componens et
delectabar per singulos dies, ludens coram eo omni tempore. Quid enim
apertius ad aeternam generationem uerbi quam id quod ipsa sapientia
perhibet se ante constitutionem mundi conceptam esse, et parturiri, et
se cum patre aeternaliter permanentem ludere coram eo semper? Quippe
quod conceptum parturitur, utique in ipso est a quo generatur. Et
sapientia in ipsa substantia siue essentia potentia est, cum ipsa
scilicet quaedam sit potentia, sicut posterius ostendemus.

[1.23] Tale est ergo sapientiam conceptam parturiri a deo, ac si
dictum sit ipsam sapientiam ex ipsa patris substantia, in qua est,
gigni. Tale est sapientiam ludere coram patre et cum ipso cuncta
componere, ac si dixerit ipsam diuinam potentiam omnia in sapientia
pro bonitatis suae arbitrio disponere, ut in ipso ludo ipsum bonitatis
affectum intelligamus. De quo scriptum est: Spiritu oris eius omnis
uirtus eorum. Quod uero ait sapientiam coram potentia, id est patre,
semper assistere, tale est ipsam potentiam nihil efficere nisi
praeeunte ratione et ducatu sapientiae.

[1.24] Micheas quoque de hac aeterna uerbi generatione ex patre,
necnon et de temporali ex matre ait: Et tu Bethlehem Effrata, paruulus
es in milibus luda: ex te mihi egredietur qui sit dominator in Israel,
et egressus eius ab initio, a diebus aeternitatis.

			  Inuectio in iudeos

Dicant rebelles et increduli iudei de quo nascituro in Bethlehem hoc
dictum sit, quod uidelicet egressus eius ab initio sit, a diebus
aeternitatis. "Aeternum quippe est quod origine caret." Quod si hoc
referant ad Messiam, illum scilicet maximum prophetam, ut aiunt, quem
exspectant, qui tamen secundum eos homo purus erit, non etiam deus,
ostendant quis egressus eius aeternus sit uel unde aeternaliter
egrediatur. Si autem dicant eum aeternaliter egredi ex Bethlehem, eo
quod eius natiuitas in eo loco futura ab aeterno prouisa sit a deo et
predestinata, hoc utique modo cuiuslibet hominis uel cuiuslibet rei
natiuitas aeterna est, quia uidelicet ab aeterno prouisa est. Discant
itaque aeternam generationem esse quam et scriptam legunt et legendo
profitentur et profitentes non credunt.

[1.25] Respondeant etiam mihi, cum audiunt prophetam dicentem: Verbo
domini caeli firmati sunt et spiritu oris eius omnis uirtus eorum,
quid per "uerbum domini", quid per uos eius" uel per "spiritum eius"
intelligant. Unum quippe omnium aliarum rerum principium deum esse
constat; et omne quod est aut deus est et ideo aeternum, aut ab
aeterno illo principio manat creatum. Scriptum praeterea est: In
principio creauit deus caelum et terram. Unde ante haec nihil creatum
esse uolunt. Verbum itaque illud quo caeli firmati sunt -- et ideo
prius est his quos constituit -- creatum non est, immo creator ipse
qui deus est, quo caeli firmati sunt. Si autem hoc "uerbum" locutionem
aliquam dei transitoriam appellent sicut et uerbum hominis, eo
uidelicet quod scriptum est:

     Dixit deus et facta sunt

atque ita deus quoque, sicut homo, modo loquatur cum ait fiat lux,
modo conticeat, profecto permutabilis est diuinitatis aeternitas, cum
non semper dicat fiat lux uel caetera quae iam condita sunt. Quid
etiam opus uerbo audibili fuit ante mundi constitutionem, cum nondum
esset cui loqueretur uel qui audiret? Numquid inane uerbum non
protulit, si opus uerbo non fuerit, presertim cum sola uoluntas
sufficeret nec adhuc aliquis esset qui audito uerbo instrueretur? Quo
etiam proferendo uerbum emitteret cum nullus adhuc locus creatus esset
nec aer adhuc conditus ex quo uerba formantur? Quibus etiam
instrumentis uerba formaret, cum nec os nec pars aliqua inesse possit
ei quod omnino simplex est et indiuisibile? Omne quippe quod partibus
constat, posterius est naturaliter his ex quibus constat et quorum
conuentu perficitur, cum ex ipsis esse suum contrahat ex quibus est
compositum.  "Omne etiam", inquit Plato, "quod iunctum est natura
dissolubile est".

[1.26] Quod si spiritum domini uentum intelligant, sicut ibi accipere
uolunt: Spiritus domini ferebatur super aquas, eo, ut aiunt, quod
uentus in aquis quas commouet maxime appareat, quomodo spiritus, id
est flatus, oris domini esse dicatur, cum uidelicet neque os neque
aliquam partem habeat? Quomodo ctiam per uentum uirtus caeli et terrae
subsistit?

[1.27] Intelligant ergo hunc esse illum spiritum domini de quo Isaias:
Et nunc dominus misit me et spiritus eius, et rursus: Spiritus domini
super me, eo quod unxerit me: ad annuntiandum mansuetis misit me. De
quo etiam supra meminimus: Benignus est enim spiritus sapientiae etc.

[1.28] Quem etiam Heliud creatorem esse profitetur dicens: Spiritus
domini fecit me et spiraculum omnipotentis uiuificauit me.

[1.29] Intelligant igitur hoc uerbum domini non transitorium, non
audibile, sed intellectuale, hoc est ipsam rationem siue sapientiam
coaeternam deo, quam dicit conuenit "omnisapientiam", sicut et dicimus
omnipotentiam. Unde et scriptum est: Omnis sapientia a domino deo est,
et cum illo fuit semper, et est ante euum.

		       Testimonia philosophorum

[1.30] Nunc autem post testimonia prophetarum de fide sanctae
trinitatis, libet etiam testimonia philosophorum supponere, quos ad
unius dei intelligentiam ipsa philosophiae ratio perduxit.

[1.31] Quos quidem unum tantummodo deum cognoscere unus ex ipsis
Tullius perhibet dicens: "Eos qui philosophiae dant operam, non
arbitrari deos esse", ac si aperte dicat: immo deum unum, non deos
plures.

[1.32] De quibus apostolus, teste Augustino, cum "Atheniensibus
loquens rem magnam dixisset et quae a paucis posset intelligi, quod in
illo uiuimus, mouemur et sumus, adiecit: sicut et quidam uestri
dixerunt". De quibus idem apostolus ad Romanos scribit: Quod notum est
dei, manifestum est illis. Deus enim illis manifestauit. Inuisibilia
enim ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta
conspiciuntur, sempiterna quoque uirtus <eius> ac diuinitas: ita ut
sint inexcusabiles, quia cum cognouissent deum, non sicut deum
glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus
suis.

[1.33] Nec mirum, cum Solomonis illa sapientia per concupiscentiam
carnalesque uoluptates deuicta idolatriae consenserit diuino cultu,
quem in scriptis suis et docebat et predicabat derelicto. Ad quem
etiam cultum dei magnificandum ipse iussu dei templum aedificauit, a
quo pater eius iustus inhibitus fuit. Deus autem reprobis etiam et
infidelibus nonnumquam maxima dona distribuit, quae aliorum doctrinae
uel usui necessaria fore uidet, necnon et per reprobos multa miracula
operatur. De quibus ueritas in euangelio: Multi dicent mihi in illa
die: domine, domine, domine, nonne in nomine tuo prophetauimus et in
nomine tuo demonia eiecimus, et in nomine tuo uirtutes multas fecimus?
Et tunc confitebor illis quia non noui uos: discedite a me qui
operamini iniquitatem.

[1.34] Cum autem <per> reprobos deus aut miracula ostendit aut
prophetias loquitur aut quaelibet magna operatur, non hoc ad
utilitatem ipsorum agitur, quibus utitur tanquam instrumentis, sed
potius aliorum quos instruere per istos intendit. Qui et per indignos
ministros gratiae suae dona non deserens, cotidie sacramenta
aecclesiae ad inuocationem sui nominis spiritualiter conficit in
salutem credentium. Bene autem et per indignos seu infideles maxima
deus operatur, qui uerbis asini prophetam docuit, ne si per magnos
tantum magna operaretur, uirtutibus meritisque hominum magis quam
diuinae gratiae haec tribuerentur.

[1.35] Primus autem nunc ille antiquissimus philosophorum et magni
nominis occurrat Mercurius, quem pre excellentia sua deum quoque
appellauerunt. Cuius quidem testimonium de generatione uerbi
Augustinus, contra quinque haereses disputans inducit dicens: "Hermes,
qui latine Mercurius dicitur, scripsit librum qui 'Logos tileos'
appellatur, id est 'uerbum perfectum'. Audiamus quid loquatur de uerbo
perfecto: 'Dominus', inquit, 'et omnium factor deorum secundum fecit
dominum. Hunc fecit primum et uerum et solum. Bonus autem ei uisus est
et plenissimus omnium bonorum. Laetatus est et ualde dilexit eum
tanquam unigenitum suum'. Item alio loco dicit: 'Filius benedicti dei
atque bonae uoluntatis, cuius nomen non potest humano ore narrari"'.
Augustinus: "Quem primo 'factum' dixit, postea 'unigenitum'
appellauit". "Quantum plenissimus sit, Iohannes euangelista dicit: de
plenitudine eius omnes accepimus".

[1.36] Reuoluatur et ille maximus philosophorum Plato, qui testimonia
sanctorum patrum prae caeteris gentium philosophis fidei christianae
accedens, totius trinitatis summam post prophetas patenter edocuit,
ubi uidelicet mentem, quam "noym" uocat, ex deo natum atque ipsi
coaeternam esse perhibuit, id est filium, quem sapientiam dicimus, ex
deo patre aeternaliter genitum.

			    De anima mundi

Qui nec spiritus sancti personam praetermisisse uidetur, cum animam
mundi esse astruxerit tertiam a deo et noy personam ubi uidelicet in
Timeo ait his uerbis: "Deus tam antiquitate quam uirtutibus praeire
animam naturae corporis iussit, dominamque eam et principale iure
uoluit esse circa id quod tueretur. Itaque tertium animae genus
excogitauit".

[1.37] De hac autem anima, si diligentius discutiuntur ea quae
dicuntur tam ab hoc philosopho quam a caeteris, nulli rei poterunt
aptari, nisi spiritui sancto per pulcherrimam inuolucri figuram
assignentur.

[1.38] Hoc quippe loquendi genus philosophis sicut prophetis
familialissimum est, ut uidelicet, cum ad arcana prophetiae
peruenerint, nihil uulgaribus uerbis efferant, sed comparationibus
similitudinem lectorem magis alliciant. Quae enim quasi fabulosa antea
uidebantur et ab omni utilitate remota secundum litterae superficiem,
gratiora sunt, cum, magnis plena misteriis postmodum reperta, magnam
in se doctrinae continent aedificationem. Ob hoc enim, teste
Augustino, teguntur ne uilescant.

[1.39] Quasi enim in latebris dominus quiescere gaudet ut, quo magis
se occultat, gratior fit illis quibus se manifestat, et quo magis ex
difficultate <scripturae> laboratur, meritum lectoris augeatur.

[1.40] De quo psalmista: Posuit, inquit, tenebras latibulum suum; et
rursum: Tenebrosa aqua in nubibus aeris. De quo etiam scriptum est in
lege: Accessit Moyses ad caliginem in qua erat deus. Et Solomon in
Paralipomenon ait: Dominus pollicitus est ut habitaret in caligine;
idem in Prouerbiis: Gloria dei est celare uerbum et gloria regum
inuestigare sermonem. Qui etiam ad scripturarum obscuritates quasi ad
latebras, in quibus inueniatur deus, perscrutandas inuitat nos in
Prouerbiis dicens: Sapiens animaduertet parabolam et interpretationem,
uerba sapientium et enigmata eorum. Quae quidem tanto cariora sunt
intellecta quanto in his intelligendis maior opere facta est impensa.

[1.41] Quantum etiam semper philosophia arcana sua nudis publicari
uerbis dedignata sit, et maxime de anima et de diis per fabulosa
quaedam inuolucra loqui consueuerit, ille non mediocris philosophus et
magni philosophi Ciceronis expositor Macrobius diligentissime docet.
Remotis enim generibus figmentorum siue fabulosorum, quae philosophos
non decent, supposuit illud quod honestissime assumunt. Ait namque
quod, quando "sacrarum rerum notio sub pio figmentorum uelamine
honestis et tecta rebus et uestita nominibus enunciatur, hoc est solum
figmenti genus quod cautio de diuinis rebus philosophantis admittit".

[1.42] Idem post pauca: "Sciendum est", inquit, "non in omnem
disputationem philosophos admittere fabulosa, sed his uti solent <cum>
uel de anima uel de aethereis potestatibus loquuntur. Caeterum cum ad
summum deum et principem omnium, qui apud graecos thogaton, qui <et>
protopanton nuncupatur, tractatus se audet attollere, uel ad mentem,
quem graeci 'noim' appellant, originales rerum species, quae 'idee'
dictae sunt, continentem, ex summo natam et profectam deo -- cum de
his, inquam, loquuntur summo deo et mente, nihil fabulosum penitus
attingunt. Sed si quid <de his> assignare conantur quae non sermonem
tantummodo, sed cogitationem quoque superallt humanam, ad
similitudines et exempla confugiunt. Sic et Plato, cum de thogaton
loqui esset animatus, dicere quid <sit> non ausus est, hoc solum de eo
sciens quod sciri qualis sit ab hominibus non possit. Solum uero ei
simillimum solem de uisibilibus repperit et per eius similitudinem
uiam sermoni <suo> attollendi se ad non comprehensibilia patefecit.
Ideo et nullum eius simulacrum, cum diis aliis constituerentur, finxit
antiquitas; quia summus deus et nata ex eo mens, sicut ultra animam,
ita sunt supra naturam, quo nihil fas est de fabulosis peruenire. De
diis <autem>, ut dixi, caeteris et de anima non frustra se nec
oblectent, ad fabulosa conuertunt. Sed quia sciunt inimicam <esse>
naturae apertam nudamque expositionem sui, quae sicut uulgaribus
hominum sensibus intellectum sui uario <rerum) tegmine operimentoque
subtraxit, ita a prudentibus archalla sua uoluit per fabulosa
tractari. Sic ipsa misteria figurarum cuniculis operiuntur, ne uel
haec adeptis mldam rerum talium natura se prebeat; sed summatibus
tantum uiris sapientia interpraete sui arcani consciis, contenti sint
reliqui ad uenerationem figuris defendentibus a uilitate secretum".

[1.43] Ex hac itaque Macrobii traditione clarum est ea quae a
philosophis de anima mundi dicuntur, per inuolucrum accipienda esse.
Alioquin summum philosophorum Platonem summum stultorum esse
deprehenderemus. Quid enim magis ridiculosum quam mundum totum
arbitrari unum esse animal rationale, nisi hoc per integumentum sit
prolatum? Animal quippe esse non potest nisi sensibile sit, cum sit
nota definitio animalis: "substantia animata sensibilis". Quis autem
ex quinque sensibus mundo inesse poterit nisi forte tactus, qui
omnibus est communis animalibus? Desunt quippe ei caeterorum sensuum
instrumenta, ipso attestante Platone, ubi uidelicet ostendit quare ei
aut oculi <aut aures> aut caeterae partes humani corporis necessariae
non fuerint. Aut quae est pars corporis mundi qua ipse, si tangatur,
sentire queat magis quam arbores uel plantae quas terrae radicitus
affixas eadem anima uiuificari dicunt? Numquid ex effossione terrae
potius sentiet mundus quam arbores ex frondium auulsione uel totius
corporis sui abscisione? Arbores tamen et quaslibet plantas
insensibiles esse constat ideoque ad exclusione earum in definitio
animalis post "animatum" ponitur "sensibile".

[1.44] Praeterea cum dicant animam mundi, singulis infusam corporibus,
ea animare quae ad animandum apta repperit, quid opus erat creatione
nostrarum animarum, quas postea factas esse Plato commemorat? Aut quid
opus est animam mundi his corporibus inesse quae non animat? Quid enim
euidentius est quam corpora nostra ex propriis animabus humanis magis
quam ex anima mundi uitam animalem habere? His quippe animabus
praesentibus statim animata sunt et eisdem absentibus inanimata,
licet, ut aiunt, in eisdem anima mundi etiam post mortem perseueret,
quae in omnibus tota est corporibus. At uero quid est quod absentibus
humanis animabus anima mundi corpora nostra, licet eis insit, animare
non sufficit, cum ipsa, teste Platone, "cunctis inuisibilibus
prestantior a prestantissimo auctore facta" sit? Numquid minoris
efficacie est in nobis quam caetere animae, aut iam corpora <nostra>
defuncta non sunt idonea ad animandum sicut antea erant, praesentibus
humanis animabus? Potest ex uno corpore innumeros uermes uiuificare,
cum iam ipsum corpus non ualet animare? Quae deest aptitudo defuncto
corpori ne nunc quoque animaetur, nisi tantum praesentia humane
animae, quae et praesens corpus uiuificat et recedens ipsum
mortificat? Quod si ad inuolucrum deflectamus ea que de anima mundi
magnus philosophorum astruit, facile est rationabiliter cuncta accipi
nec a sacre fidei tenore exorbitare.

				  6

[1.45] Conferant humane animae corporibus nostris animalem uitam;
conferat anima mundi, quam spiritum sanctum intellexit, ipsis animabus
uitam spiritualem distributione suorum donorum, ut sint singulae
animae uita corporum, spiritus autem sanctus uita animarum, quas
uirtutibus uegetando ad bonorum <operum> profectum promouet. Quodam
itaque modo animae nostrae corpora quaedam spiritus sancti dicendae
sunt, quas ipse per aliquod gratiae suae donum inhabitat et uirtutibus
uiuificat.

[1.46] Sed et illud quod aiunt animam totam, singulis corporibus
infusam, omnia uiuificare, atque animare quae ad animandum idonea
repperit, nulla ipsorum duritia uel <densitatis> natura impediente,
pulchrum est inuolucrum, quia caritas dei, quam spiritum sanctum
diximus, cordibus humanis per fidei siue rationis donum primitus
infusa, quaedam uiuificat, ad bonorum fructum operum nos promouendo ut
uitam assequamur aeternam, et in quibusdam ipse spiritus uacare
dicitur, prauitatis eorum duritia repugnante.

[1.47] Illud quoque quod ait Plato animam locatam esse a deo in
medietate mundi eamque per omnem globum teretis orbis aequaliter
porrigi, pulchre designat gratiam dei omnibus communiter oblatam,
cuncta, prout salubre uel equum est, benigne in hac magna domo sua seu
templo disponere. His autem illud libri Sapientiae aperte concinit:
Spiritus domini repleuit orbem terrarum etc., atque illud psalmistae:
Spiritu oris eius omnis uirtus eorum.

[1.48] Quod uero totum mundum unum animal Plato dicit, maximam
concordiam uniuersorum operum dei demonstrat quasi membrorum
diuersorum in uno corpore animalis qulbus ommbus una preest anima,
singulis tota praesens et in diuersis una et eadem operans diuersa.
Sic et apostolus, cum unitatem aecclesiae demonstrat, eam unum corpus
Christi appellat per quosdam nexus et compagines fidei et caritatis ex
diuersis fidelibus coniunctum, ita sibi inuicem seruientibus uel
administrantlbus quasi diuersa membra in uno corpore, ex quibus
alterum alterius eget obsequio.

[1.49] Huic et inuolucro, de positione scilicet animae in medio mundi
locate, hoc est de diuina gratia omnibus communiter oblata, ipsa etiam
diuina facta manifeste concordant, cum uidelicet doctrinam suam et
uere religionis cultum propagaturus dominus in mundo, Ierusalem, quae
in medio terrae est, elegit quam <quasi> caput regni sui constituit,
in qua primum ad magnificandum cultum suum aedificari sibi templum
quasi regale palatium uoluit, ubi etiam uberrimam spiritus sancti
gratiam apostolis infudit, qua per eos totus spiritualiter uegetaretur
mundus. Unde scriptum est:

     Deus autem rex noster ante saecula operatus est salutem in medio
     terrae

et rursus:

     De Sion exibit lex et uerbum domini de Ierusalem.

[1.50] Hic plantata est uinea quae extendit palmites suos usque ad
mare cum hinc uitis uera Christus apostolis suis, quasi palmitibus per
uniuersum orbem directis, uniuersum mundum ubertate doctrinae
spiritualis inebriauit.

[1.51] Sed et illud aliud Platonis inuolucrum quod animam mundi
asserit ex diuidua et indiuidua constare substantia, siue ex eodem et
diuerso, diligenter spiritum sanctum describit tam secundum essentiam
suam qua unus est cum patre et filio, quam secundum diuersitatem
personae qua alius est a patre et filio, quam secundum multitudinem
operum suorum quae ipse multiplicia facit, simplex in se omnino
perseuerans. Quod enim ex indiuidua substantia et diuidua esse
dicitur, tale est quod, cum ipsa in se omnino sit simplex, multiplex
quodammodo est per diuersitatem operum.

[1.52] Unde et nonnumquam ipse septem spiritus appellatur secundum
septiformis gratiae dona. De quo etiam, cum laus sapientiae
describeretur, dictum est: Est in illa spiritus intellectus spiritus
unicus multiplex subtilis mobilis; et paulo post: humanus stabilis. Ex
eodem autem et diuerso spiritus esse dicitur, quia et idem est in
substantia cum patre et filio et diuersus in persona.

[1.53] Cui denique philosophus omnem numerorum consonantiam tribuit,
ut in diuinae gratiae bonitate uniuersarum rerum concordiam consistere
doceat. Omnis quippe ordo naturae et concinna dispositio numerorum
proportionibus uestigatur atque assignatur, et omnium perfectissimum
exemplar numerus occurrit, qui rebus congruit uniuersis. Quod quidem
eos non latet qui philosophiae rimantur arcana.

[1.54] Hinc est etiam quod arithmetica, quae tota circa proportiones
numerorum consistit, mater est magistra caeterarum artium dicitur,
quod uidelicet ex discretione numerorum caeterarum rerum uestigatio
doctrinaeque pendeat.

[1.55] Potest et aliter illud intelligi quod ait Plato animam mundi ex
diuidua et indiuidua constare substantia, et rursus ex eodem et
diuerso, ita quidem ut in his uerbis totam distinguat uim rationis
ipsius spiritus, ex qua ipse spiritus sapientiae siue intellectus aut
scientiae dictus est. Tota quippe deliberatio cuiuslibet rei
cognoscendae in his quatuor consistit, secundum quae integre quaeque
res tam in seipsa quidem, dum eam secundum propriam essentiam aut
simplicem aut compositam respicimus hoc est indiuiduam siue diuiduam;
et haec est prima naturaliter consideratio de quacumque re ad eius
naturam uestigandam, ut uidelicet primum ipsam in se consideremus, an
ipsa eius substantia simplex sit an non; deinde in comparatione
aliarum, in quo scilicet cum aliis rebus eadem sit uel diuersa, hoc
est similis uel dissimilis. Constat itaque anima ex diuidua et
indiuidua substantia uel ex eodem et diuerso, hoc est ualet
unamquamque rem ueraciter deliberare an simplex sit an composita in
se, et rursum, in quo cum alio eadem sit aut diuersa.

[1.56] Illud autem in quo non mediocriter errasse Plato et uidetur et
dicitur, illud, inquam, quod animam mundi factam esse dicit, hoc est
initium habuisse, cum constet apud omnes uere catholicos tres personas
in diuinitate per omnia sibi coequales et coaeternas esse, si
diligentius attendatur, a ueritate non exorbitat, sicut postmodum
ostendemus de processione spiritus disserentes.

[1.57] Non enim sine causa hic philosophus pre caeteris commendatur ab
omnibus, non solum a peritis saecularium artium, uerum etiam a
sanctis. De quo pater Augustinus in libro VIII De ciuitate dei:
"Mirantur", inquit, "quidam nobis in Christi gratia sociati cum
audiunt uel legunt Platonem, eum de deo ista sensisse quae multum
congruere ueritati nostrae religionis agnoscunt. Unde nonnulli
putauerunt eum, quando perrexit in Aegyptum, Ieremiam audisse uel
scripturas propheticas in eadem peregrinatione legisse. Sed diligenter
computata ternporum ratio, quae cronica historia continetur, Platonem
indicat tempore, quo prophetauit Ieremias, centum ferme annos postea
natum fuisse. Qui cum octoginta et unum uixisset, ab anno mortis eius
usque quo Ptolomeus rex Aegypti scripturas propheticas per septuaginta
hebreos, qui etiam graecam linguam nouerant, interpretandas
habendasque curauit, anni reperiuntur ferme sexaginta. Quapropter in
illa peregrinatione sua Plato nec Ieremiam uidere potuit, tanto ante
defunctum, nec easdem scripturas legit in graeco, quae nondum fuerant
in graecum translatae, nisi forte, quia fuit acerrimi studii, sicut
aegyptias ita et istas per interpretem didicit".

[1.58] Cum autem in omni doctrina philosophiae platonica secta
enituerit, iuuat etiam quorundam platonicorum testimonia inferre, quae
idem pater Augustinus in VII Confessionum commemorat in scripturis
eorum se repperisse; in quibus quidem tota fere fidei nostrae summa
circa diuinitatem uerbi apertissime continetur, sicut ipsa postmodum
tradita est a summis scriptoribus noui testamenti, Iohanne scilicet et
Paulo apostolis.

[1.59] Ait quippe Augustinus ibidem ad deum sermonem intendens:
"Procurasti mihi per quendam hominem inmanissimo tyfo turgidum quosdam
platonicorum libros ex graeca lingua in latinam uersos. Et ibi legi,
non quidem his uerbis, sed hoc idem omnino multis et multiplicibus
suaderi rationibus, quod in principio erat uerbum et uerbum erat apud
deum et deus erat uerbum. Hoc erat in principio apud deum. Omnia per
ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil. Quod factum est in
ipso uita erat et uita erat lux hominum et lux in te#ebris lucet et
tenebre eam non comprehendefunt. Et quia hominis anima, quamuis
testimonium perhibeat de lumine non est tamen ipsa lumen, sed uerbum
deus est lumen uerum. quod illuminat omnem uenientem in hunc mundum et
quia in hoc mundo erat et mundus per eum factus est et mundus eum non
cognouit. Quia uero in sua propria uenit et sui eum non receperunt
quotquot autem receperun! eum dedit eis potestatem filios dei fieri
credentibus in nomine eius non ibi legi. Item legi ibi quia uerbum
deus non ex carne, non ex sanguine non ex uoluntate uiri neque ex
uoluntate carnis sed ex deo natum est. Sed quia uerbum caro factum est
et habitauit in nobis non ibi legi. Indagaui in illis litteris multis
modis dictum quod sit filius in forma patris non rapinam arbitratus
esse aequalis deo quia naturaliter id ipsum est. Sed quia semetipsum
exinaniuit formam serui accipiens in similitudinem hominum factus et
habitu inuentus ut homo humiliauit semetipsum factus obediens usque ad
mortem mortem autem crucis propter quod et deus eum exaltauit a
mortuis et donauit ei nomen quod est super omne nomen ut in nomine
Iesu omne genu flectatur caelestium terrestrium et infernorum et omnis
lingua confiteatur quia dominus Iesus Christus in gloria est dei
patris non habent illi libri. Quod enim ante omnia tempora
incommutabiliter manet unigenitus filius tuus coaeternus tibi, et quia
de plenitudine eius accipiunt animae ut beate sint, et quia
participatione manentis in se sapientiae renouantur ut sapientes sint,
est ibi. Quod autem pro impiis mortuus est non est ibi".

[1.60] At uero ne aliquis sexus inter homines sapientiae fama caeteris
prestantes fidei nostrae testimoniis desit, illa etiam famosa Sibilla
inducatur, quae nec diuinitatem uerbi nec humanitatem nec utrumque
aduentum nec utrumque iudicium uerbi scribendo praetermisit: primum
quidem iudicium quo Christus iniuste iudicatus est in passione, et
secundum quo iuste iudicaturus est mundum in maiestate. De qua
Augustinus, Contra quinque haereses: "Audiamus quid etiam Sibilla
uates eorum de eodem dicat: 'Alium', inquit, 'dedit dominus hominibus
fidelibus colendum'; item: 'Ipse tuum cognosce dominum dei filium
esse'. 'Alio loco filium dei symbolon appellat, id est consiliarium
uel consilium. Et propheta dicit: Vocabitur nomen eius admirabilis
consiliarius.

[1.61] De qua rursus idem pater Augustinus in XVIII De ciuitate dei:
"Eo", inquit, "tempore nonnulli Sibillam Erictream uaticinatam
ferunt". "Quam quidam magis credunt esse Cumanam". Et sunt eius
uiginti et septem uersus, qui "sicut eos quidam latinis uersibus est
interpretatus, hoc continent:

     Iudicii signum, tellus sudore madescet;
     E caelo rex adueniet per saecla futurus,
     Scilicet in carne praesens ut iudicet orbem... etc.

Quorum quidem uersuum primae litterae in graeco coniunctae id sonant:
"Iesus Christus dei filius saluator. Infert etiam Lactentius quaedam
de Christo uaticinia Sibillae: 'In manus', inquit, 'infidelium postea
ueniet. Dabunt deo alapas manibus incestis et impurato ore exspuent
uenenatos sputos; dabit uero ad uerbera suppliciter sanctum dorsum. Et
colaphos accipiens tacebit ne quis agnoscat quod uerbum uel unde
uenit, ut inferis loquatur, et spinea corona coronetur. Ad cibum autem
fel et ad sitim acetum dederunt; inhospitalitatem hanc monstrabunt
mensam. Ipsa enim insipiens gens tuum deum non intellexisti ludentem
mortalium mentibus, sed spinis coronasti, fel miscuisti. Templi uelum
scindetur, et in medio die nox erit tribus horis, et morietur tribus
diebus somno suscepto. Et tunc ab inferis regressus ad lucem ueniet
primus resurrectionis principio ostensus"'.

[1.62] Quid etiam apertius illo testimonia Nabuchodonosor de filio
dei? Ecce, inquit, uideo uiros solutos quatuor ambulantes in medio
ignis, et species quarti similis filio dei.

[1.63] Cum itaque dominus et per prophetas iudeis et per praestantes
philosophos seu uates gentibus catholice fidei tenorem annunciauerit,
inexcusabiles redduntur tam iudei quam gentes si, cum hos in caeteris
doctores habeant, in salutem animae, cuius fundamentum est fides,
ipsos non audiant. Et quidem multi ex gentibus, nonnulli ex iudeis in
hoc quoque a doctoribus populi sui instructi fidem sancte trinitatis
recognouerunt, in uno corpore aecclesiae quasi duo parietes coniuncti.
Ex gentibus quidem primo graeci, ex quibus predicti philosophi
fuerunt. Post graecos latini, qui, sicut in disciplines saecularium
artium imitati sunt graecos, ita et in uera fidei doctrina ab ipsis
exempla sumpserunt, cum eos christianam fidem suscepisse audissent
quos ingeniorum subtilitate preditos omnibus philosophiae rationibus
armatos esse cognouerant.

[1.64] Bene autem dominus, ante scripte legis tradicionem uel
miraculorum ostensionem, quosdam in utroque populo in uirtutibus
imitandos dedit, ut uehementer per ipsos nostram impudentiam
increparet, qui per omnia instructi per omnia deteriores existimus.

[1.65] Fidem quippe ut diximus, philosophi predicant et immortalitatem
animae tradunt seu etiam corporum resurrectionem, quam omnibus
prophetis apertius Iob gentilis testatur dicens: Scio quod redemptor
meus uiuit, et in nouissimo die de terra surrecturus sum et rursum
circumdabor pelle mea, et in carne mea uidebo deum saluatorem meum.

[1.66] Qui etiam magis ad contemptum mundi tam scriptis quam factis
nos hortantur, qui, inquam, magis quam philosophi? Hi uere
immortalitatis instituta scribunt et scriptis obtemperant, ac
diligenter tam uitia quam uirtutes distinguunt, ac uiriliter in
correctione prauorum usque ad mortem perstiterunt sicut Socrates, qui
pro ueritate interemptus est ab his quorum uitia constanter arguebat.

[1.67] Quem Augustinus in VIII De ciuitate dei talibus effert
preconiis: "Socrates, magister Platonis, uniuersam philosophiam ad
corrigendos componendosque mores flexisse permemoratur. Hic animum
intendit ad hoc quod esset beate uitae necessarium, propter quam unam
omnium philosophorum inuigilasse ac laborasse uidetur industria.
Nolebat inmundos terrenis cupiditatibus animos se <extendere> in
diuina conari, quandoquidem ab eis causas rerum uidebat inquiri, quas
primas atque summas nonnisi in unius ueri ac summi dei uoluntate esse
credebat. Unde non eas putabat nisi mundata mente posse comprehendi;
et ideo purgandae bonis moribus uitae censebat instandum ut,
deprimentibus libidinibus exoneratus, animus naturali uigore in
aeterna se attolleret naturamque incorporei atque immutabilis luminis,
ubi causa omnium factarum naturarum stabiliter uiuunt, intelligentiae
puritate conspiceret".

[1.68] "Constat eum imperitorum stultitiam, scire se aliquid
opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus lepore mirabili et
acutissima urbanitate agitasse. Unde et concitatis inimiciciis
calumpniosa criminatione damnatus, morte multatus est. Sed eum postea
illa ipsa, quae publice damnauerat, Atheniensium ciuitas publice
luxit, in duos accusatores eius usque adeo populi indignatione
conuersa, ut unus eorum ipsius ui multitudinis interiret, exilio alter
uoluntario atque perpetuo penam similem euaderet. Tam preclara igitur
uitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae
sectatores quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium
disceptatione uersari, ubi agitur de summo bono, sine quo fieri beatus
nullus potest".

[1.69] Quod si post doctrinam philosophorum etiam uitam consideres tam
eorum quam caeterorum gentilium, poteris ex ipsis uere religionis
regulam colligere. Audi testimonium quod dominus ipse Iob perhibuit,
quod uidelicet non sit ei similis in terra, cum multi eo tempore de
filiis Abrahae superessent. Mirare illius uitam, mirare sapientiam ac
reliquas uirtutes. Quid etiam Socrates, quid Diogenes, quid multi alii
philosophorum? Socratem multosque alios omnia reliquisse sicut et
apostolos, Ieronimus perhibet. Quis in contemptu mundi Diogenem equet?
Cuius anachorite uitam eam quae de ipso scripta sunt non transcendant?
Quis fallaces diuitias, quis omnem superfluitatem adeo detestatus est?
Omitto philosophos quorum rationem assiduum studium litterarum ad
percipiendam ueritatem perduxit.

[1.70] Admiror uirtutem eorum quoque gentilium qui saecularibus et
maximis impliciti negotiis uerae disciplinae tramitem non sunt obliti.
Quorum unus ad medium deducatur cuius sollicitudo uere forma est
disciplinae. In cuius laudem excellentissimus doctor Ieronimus
prorumpens, ipsum ad nostrae negligentiae increpationem adducit
dicens: "Titus, filius Vespasiani qui ultionem sanguinis domini
subuersis Ierosolymis, Romam uictor ingressus est, tante dicitur
fuisse bonitatis ut, cum quadam nocte sero recordaretur in cena quod
nihil boni die illa fecisset, dixerit: 'Amici, hodie diem perdidi'.
Nos putamus nobis non perire horam, diem, momenta, tempus, aetates,
cum ociosum uerbum loquimur pro quo reddituri sumus rationem in die
iudicii, cum ille, sine euangelio, sine saluatoris et apostolorum
doctrina, naturaliter sic et dixit et fecit".

LIBER SECUNDUS

[2.1] Operis parte superiori testimonia quaedam tam prophetarum quam
philosophorum collegimus, quibus sancte trinitatis fidem astruximus.

[2.2] Omnis autem controuersia, Tullio docente, aut in scripto aut in
ratione uersatur et eisdem terminatur, si huiusmodi est quae finem
accipiat. Unde peropportunum nobis uisum est ex script is
praecellentium sapientium ad nostrae fidei firmamentum auctoritates
contulisse, et insuper ipsas auctoritate rationibus fulcire in his in
quibus non irrationabiliter uidentur oppugnari, maxime ideo ne
uerbositas inimicorum Christi nostrae insultet simplicitati. Qui cum
aliquos idiotas aut minus eruditos christianos inductionum suarum
laqueis prepedierint, summe id sibi gloriae ascribunt.

[2.3] Multi namque iam clamant magni antichristi precones, per quos
hostis humani generis fidem, "omnium bonorum fundamentum", labefactare
conatur. Talium ora quondam miraculis obstrusa sunt, cum illi uerbis,
sancti uero patres dimicarent factis. Praeterierunt miracula, creuit
malitia; fallacia membra sua aduersus ueritatem iam effrenis armat
atque unum iam superest ut qui non possumus factis, pugnemus uerbis,
in ipsa confisi ueritate quae nos confortat dicens: Ponite in cordibus
uestris non premeditari quemadmodum respondeatis: ego enim dabo uobis
os et sapientiam, cui non poterunt resistere et contradicere omnes
aduersarii uestri.

		    Inuectio in pseudodialecticos

[2.4] Supra uniuersos autem inimicos Christi, tam haereticos quam
iudeos siue gentiles, subtilius fidem sanctae trinitatis perquirunt et
acutius arguendo contendunt professores dialecticae seu importunitas
"sophistarum", quos "uerborum agmine atque sermonum inundatione
beatos" esse Plato irridendo iudicat. Hi argumentorum exercitio
confisi, quid murmurent scimus, ubi facultas aperte garriendi non
datur, hii, inquam, non utentes arte sed abutentes. Neque enim
scientiam dialecticae aut cuiuslibet liberalis artis, sed fallaciam
sophistice condemnamus, presertim cum sanctorum quoque patrum iudicio
haec ars maxime commendetur et caeteris preferatur.

			   Laus dialecticae

[2.5] De cuius laude excellentissimus doctor Augustinus in libro De
ordine his uerbis scribit: "Disciplinam disciplinarum, quam
dialecticam uocant. Haec docet docere, haec docet discere. ln hac
seipsa ratio demonstrat atque aperit quid sit, quid uelit; scit scire,
sola scientes facere non solum uult, sed ctiam potest." Quam etiam
idem auctor in libro de doctrina christiana non solum caeteris
scripturis, uerum etiam sacris litteris maxime necessariam commendat
dicens: "Restant ea quae non ad corporis sensus, sed ad rationem
pertinent, ubi disputationis disciplina regnat et numeri. Sed
disputationis disciplina ad omnia genera quaestionum quae in sacris
litteris sunt penetranda ac discutienda, plurimum ualet. Tantum ibi
cauenda est libido rixandi et puerilis quaedam ostentatio decipiendi
aduersarium. Sunt enim multa quae uocantur sophismata, false
conclusiones rationum et plerumque ita ueras imitantes ut non solum
tardos sed ingeniosos etiam decipiant. Quod genus captiosarum
conciusionum scriptura detestatur eo loco ubi dicitur: Qui sophistice
loquitur odibilis est".

[2.6] Tenet itaque haec philosophia acutissimi gladii instar, quo
tirannus ad perniciem, princeps utitur ad defensionem, ac pro
intentione utentium, sicut plurimum prodesse, ita et plurimum nocere
potest. Scimus quidem a Peripateticis, quos nunc dialecticos
appellamus, nonnullas et maximas haereses tam Stoicorum quam
Epicureorum rectis rationibus esse repressas; sicut est illa qua
contra Stoicos disputant de libero arbitrio, et firmissimis astruunt
argumentis quod, licet deus ab aeterno cuncta prouiderit atque ipsius
prouidentiae omnino falli non possit, non tamen ideo cuncta ex
necessitate proueniunt, ut scilicet humani pereat libertas arbitrii.
Alioquin, inquit princeps Peripateticorum Aristoteles in I
Perihermeneias, "non oportebit consiliari neque negotiari". De libero
autem arbitrio conuenientius alibi disserendum nobis reseruamus.

[2.7] Sed neque ullam scientiam malam esse concedimus, etiam illam
quae de malo est; quae iusto homini deesse non potest, non ut malum
agat, sed ut a malo precogita sibi prouideat, quod nisi cognitum,
teste Boethio, uitare non posset. Non est enim malum scire, decipere
uel adulterari, sed ista committere, quia eius rei bona est cognitio
cuius pessima est actio; et nemo peccat cognoscendo peccatum, sed
committendo. Si qua autem scientia mala esset, utique malum esset
quaedam cognoscere ac iam absolui a malitia deus non posset, qui omnia
nouit. In ipso enim solo omnium plenitudo est scientiarum cuius donum
est omnis scientia. Scientia quippe est comprehensio ueritatis rerum
quae sunt, atque is cuncta ueraciter discernit cui ea quoque quae non
sunt quasi praesentia assistunt. Unde et enumeratis donis spiritus
eius, ipse spiritus scientiae esse dicitur. Sicut autem mali quoque
scientia bona est, ad euitandum malum necessaria, ita potestatem etiam
mali bonam esse constat et ad promerendum necessariam. Si enim peccare
non possemus, nihil non peccando promereremur; et ei qui liberum non
habet arbitrium, nullum ex his quae coactus agit debetur premium. At
uero econtra, ut ait propheta, qui potuit transgredi et non est
transgressus, facere mala et non fecit, iste merito in excelsis
habitabit.

[2.8] Ex his itaque liquidum est nullam aut scientiam aut potestatem
malam esse, quantumcumque mala sint exercitia ipsarum, cum et deus
omnem tribuat scientiam et omnem ordinet potestatem. Qui etiam de
potestate iniquissimi Pilati aduersus se ait: Non haberes in me
potestatem nisi datum libi esset desuper. Scientias itaque approbamus
sed fallaciis abutentium resistimus. Non enim, teste Tullio,
mediocriter errant qui ex uitio hominis scientiam culpant.

[2.9] Est autem familiarissimum semper scientiae uitium et quasi
naturaliter adherens ac proprium superbia, iuxta illud apostoli:
scientia inflat, caritas aedificat.

[2.10] Haec quidem, omnis peccati initium, angelum primum statim a
conditoris sui uisione, hoc est a uera beatitudine expulit: quae sicut
illum apostatare fecit, ita et multos ei adhuc per haeresim acquirit.
Non enim ignorantia haereticum facit sed superbia, cum quis uidelicet,
ex nouitate aliqua nomen sibi comparare desiderans, aliquid inusitatum
proferre gloriatur quod aduersus omnes defendere nititur, ut superior
omnibus uideatur, aut ne confutata sententia sua inferior caeteris
habeatur.

[2.11] Ad quod facillime professores dialecticae pertrahi solent, qui
quanto se magis rationibus armatos esse autumant, tanto securiores
liberius quidlibet aut defendere aut impugnare presumunt; quorum tanta
est arrogantia ut nihil esse opinentur quod eorum ratiunculis
comprehendi atque edisseri non queat.

[2.12] Quibus, quod mirum est, ex scientia ignorantia generatur ut
contrarium uitium uirtus pariat. Scientiam quippe superbia superbiam
caecitas comitatur, cum quis uidelicet donum maximum, quod a deo
accepit, sibi ascribit et non recognoscendo dantem amittit datum; et
tanto postmodum deterior fit quanto melior ante factus factori gratias
agere contempsit. Iustum quippe est ut cui plus committitur, plus ab
eo exigatur. Talium uero ius tam excecationem et sensus et uitae
reprobae ignominiam apostolus conspiciens ait: Qui cum cognouissent
deum, non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed
euanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor
eorum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Propter
quod tradidit illos deus in passiones ignominiae etc.

[2.13] Haec illi effrenes et indomiti certatores attendant qui
singulari superbie cornu erecti, in ipsum etiam conditorem irruentes,
posuerunt in caelum os suum. A fallaciis quorum simplicitatem fidelium
protegi precatur qui ait: Salua me ex ore leonis et a cornibus
unicornium humilitatem meam.

[2.14] De qualibus sponsa in Canticis: Capite, inquit, nobis uulpes
paruulas quae demoliuntur uineas.

[2.15] A quibus et summopere apostolus cauendum admonet, hoc est a
fallaciis ipsorum prouidendum, dicens: Cauete ne quis uos decipiat per
philosophiam inanem secundum elementa mundi, ac si diceret: prouidete
ab argumentis eorum qui de singulari et incorporea diuinitatis natura
ad similitudinem corporum ex elementis constantium ratiocinari
presumunt, non tam pro percipienda ueritate quam pro philosophiae suae
ostentatione; ideoque ad eius notitiam minime assurgunt qui superbis
resistit semper et humilibus dat gratiam.

[2.16] De talibus in Prouerbiis scriptum est: Abominatio domini est
omnis illusor et cum simplicibus sermocinatio eius. Illusores ipse
deludet et mansuetis dabit gratiam. Unde et ueritas ipsa: Confteor,
inquit, tibi pater, domine caeli et terre, quia abscondisti haec a
sapientibus et prudentibus, et reuelasti ea paruulis.

[2.17] Stulta quippe mundi et infirma elegit deus ut confunderet
quaecumque fortia, quia sapientia huius mundi stultitia est apud deum.

[2.18] Qui nisi mentem instruat interius, frustra qui docet aerem
uerberat exterius. Quid est enim quod, cum alicuius doctoris uerba
aequaliter ad aures diuersorum perferuntur, nec tamen aequaliter ab
eis intelliguntur, nisi quod quibusdam presto est interior magister,
quibusdam minime, qui quos uult etiam sine uerbo docet? De huius
quidem magistri sapientia scriptum est: In maliuolam animam non
introibit sapientia nec habitabit in corpore subdito peccatis.

[2.19] Quod nec ipsos latuit philosophos, qui notitiam dei non
ratiocinando, sed bene uiuendo acquirendam censebant et ad eam moribus
potius quam uerbis nitendum esse suadebant Unde Socrates, ut supra
meminimus, nolebat inmundos terrenis cupiditatibus animos se in diuina
conari et ideo purgandae bonis, moribus uitae censebat instandum.

[2.20] Audiant saltem philosophorum consilium hi qui se philosophos
profitentur. Audiant magistros suos, qui contempnunt sanctos, ut si
uidelicet deum cupiunt intelligere, uelint ad intelligendum se bene
uiuendo preparare et uiam humilitatis arripere, qua sola ad
celsitudinem illam intelligentiae acceditur, non quidem peruenitur,
quamdiu scilicet in hac mortali carne uiuitur. Corruptibile enim
corpus aggrauat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa
cogitantem. Unde et dominus Moysi querenti faciem eius uidere
respondit: Non uidebit me homo et uiuet. Ipsa quippe uisio diuinitatis
ipsa est futura beatitudo, de qua dicit apostolus: Nunc uidemus per
speculum in aenigmitate, tunc autem facie ad faciem; et alibi: In quem
desiderant angeli prospicere. Sed et cum dictum est: Tollatur impius
ne uideat gloriam dei, tale est: ne uidendo fruatur, quia uidere frui
est. Tanta est enim illius gloriae beatitudo ut nemo eam uidere queat
qui simul non senciat. Unde et psalmista: Saciabor, inquit, cum
apparuerit gloria tua. Tunc quidem implebitur quod ipsa sapientia dei
promittit dicens: Si quis diligit me, diligetur a patre meo, et ego
diligam eum et manifestabo ei meipsum. Nisi enim seipse deus
manifestet, nec tunc natura nostra eum uidere sufficiet, nedum nunc
mortales omni spurcitia peccatorum pleni ratiunculis suis
comprehendere incomprehensibilem nitantur, qui nec seipsos nec
quantulecumque naturam creaturae discutere ratione sufficiunt.

[2.21] Quae etiam maior indignatio fidelibus habenda esset quam eum se
habere deum profiteri quem ratiuncula humana possit comprehendere aut
mortalium lingua disserere? Hoc autem nec ipsos latuit philosophos,
quorum maximus in Timeo suo ait: "Opificem genitoremque uniuersitatis
tam inuenire diffficile est quam inuentum impossibile est profari
digne". Qui etiam, cum noym ex deo natam esse assereret, id explicare
non presumpsit quod inexplicabili modo esse cognouit, sed tantum de
ineffabili illa generatione dixit quantum uoluntas diuina permisit.
Qui etiam, teste Macrobio, "quid sit" deus, "dicere non est ausus, hoc
solum de eo sciens quod sciri qualis sit ab hominibus non possit", qui
nec ab ipsis spiritibus caelestibus maiori sapientia preditis plene
cognoscitur.

[2.22] Unde Augustinus in libro quaestionum ueteris et nouae legis:
"Cherubin", inquit, "et seraphin non comprehendunt penitus quid deus
sit, quia "nemo nouit patrem nisi filius". Hermes quoque, cum de filio
dei supra loqueretur, adiunxit "Cuius nomen non potest humano ore
narrari". Hinc est enim quod merito deum appellabant ignotum, quem
soli mundo corde conspicere possunt; cuius quidem ignoti dei aram
magnus ille philosophus Dionisius Ariopagita apostolo Paulo legitur
ostendisse.

[2.23] Quid ad hoc responsuri sunt professores dialecticae, si illud
ratione conantur discutere quod praecipui doctores eorum perhibent
explicari non posse?

[2.24] Credi tamen salubriter debet quod explicari non ualet, quia
auctore Gregorio, "fides non habet meritum, cui humana ratio prebet
experimentum". Ad hoc et illud Ambrosii occurrit consilium De fide ad
Gratianum imperatorem scribentis his uerbis: "Mihi impossibile est
generationis scire secretum. Supra potestates, supra angelos, supra
cherubin, supra seraphin, supra omnem sensum est. Scrutari non licet
superna misteria. Licet scire quod natus, non licet discutere
quemadmodum". Item idem: "Credere iussum est, non discutere
permissum". Ac rursus adiecit: "Misterium patris nec angeli potuerunt
comprehendere".

[2.25] At quoniam neque sanctorum neque philosophorum auctoritate
inportunitas argumentorum refelli potest, nisi humanis rationibus eis
obsistatur qui humanis rationibus inuehuntur decreuimus et stultis
secundum stultitiam suam respondere et eorum impugnationes ex ipsis
artibus quibus nos impugnant conquassare. Nam et diuino fretus auxilio
paruulus Dauid immensum et tumidum Goliam proprio ipsius gladio
iugulauit; et nos eodem dialecticae gladio, quo illi animati
simplicitatem nostram impugnare nituntur, in ipsos conuerso robur
eorum aciesque argumentorum suorum in domino dissipemus, ut iam minus
simplicitatem fidelium aggredi presumant, cum de his confutati fuerint
de quibus praecipue impossibile eis uidetur responderi: de diuersitate
scilicet personarum in una et indiuidua penitus ac simplici diuina
substantia et de generatione uerbi seu processione spiritus.

[2.26] De quo quidem nos docere ueritatem non promittimus, quam neque
nos neque aliquem mortalium scire constat, sed saltem aliquid
uerisimile atque humanae rationi uicinium nec sacrae scripturae
contrarium proponere libet aduersus eos qui humanis rationibus fidem
se impugnare gloriantur, nec nisi humanas curant rationes multosque
facile assentatores inueniunt, cum fere omnes animales sint homines ac
paucissimi spirituales. Sufficit autem nobis quocumque modo summorum
inimicorum sacre fidei robur dissipare, presertim cum alio modo non
possimus, nisi per humanas rationes satisfecerimus.

[2.27] Quicquid itaque de hac altissima philosophia disseremus,
umbram, non ueritatem esse profitemur, et quasi similitudinem quandam,
non rem. Quid uerum sit, nouerit dominus; quid uerisimile sit ac
maxime philosophicis consentaneum rationibus quibus impetimur,
dicturum me arbitror.

				  1

[2.28] Primum itaque ponendum est totius disputationis thema et summa
fidei breuiter concludenda, de unitate scilicet diuinae substantiae ac
trinitate personarum quae in deo sunt, immo deus sunt unus. Deinde
obiectiones aduersus positionem fidei, tandem solutiones subiciemus.

	       Summa fidei circa unitatem et trinitatem

[2.29] Tenet itaque christiane fidei religio unum tantummodo deum esse
ac nullo modo plures esse deos, unum dominum unum creatorem omnium tam
uisibilium quam inuisibilium unum aeternum, unum omnipotentem, unum
inmensum; ac per omnia solam praedicat et credit unitatem, excepto hoc
quod ad trium personarum attinet discretionem patris scilicet et filii
et spiritus sancti. Hae uero tres personae sibi per omnia coaequales
sicut et coaeternae sunt, quia nullam dignitatis differentiam habere
possunt quarum eadem penitus substantia est deitatis, unica
singularis, omnino simplex, hoc est ab omnino simplex, hoc est ab omni
penitus qualitate uel proprietate formae immunis, omnino
indiuisibilis, ut nullas scilicet partes in quantitate suae essentiae
possit habere.

[2.30] Sunt autem hae personae, quarum tantum eadem est penitus
singularis substantia, ita ab inuicem distinguendae ut patris proprium
sit a seipso tantum, non ab alio esse, et coaeternum sibi filium
aeternaliter gignere, filii autem proprium sit a solo patre
aeternaliter tam gigni quam genitum esse, non creatum, non factum, non
procedentem, sed tantummodo esse genitum. At uero spiritus sancti
proprium est a patre simul et filio procedere, non creatum esse, non
factum, non genitum, sed procedere tantum. Et haec quidem est trium
personarum ab inuicem discretio, quam plenius in sequentibus
expediemus.

[2.31] Quarum licet unaqueque sit deus siue dominus, non tamen plures
dii sunt aut domini, cum una sit penitus indiuidua ac singularis trium
personarum essentia siue substantia. Unde nec substantiae differentiam
ab inuicem habent hae personae, quia non est aliud pater quam filius
uel spiritus sanctus, uel filius quam spiritus sanctus. Non est,
inquam, aliud in natura, cum unaqueque trium personarum sit eadem
diuina substantia. Sed alius est in persona alter ab altero, ita
scilicet discretus personaliter pater a filio uel spiritu sancto ut
neque pater sit filius neque spiritus sanctus, quia licet alter sit
hoc idem quod alter est secundum naturam eiusdem diuinae substantiae,
tamen alius est hic quam ille, cum sit ab eo personaliter discretus.

[2.32] Nam et Socrates alius est personaliter a Platone, hoc est ita
ab eo in propria essentia discretus ut hic non sit ille; nec tamen
aliud est ab eo, hoc est substantialiter differens, cum ambo sint
penitus eiusdem naturae secundum eiusdem speciei conuenientiam, in eo
scilicet quod uterque ipsorum homo est; atque ideo nulla substantiali
differentia disiuncti sunt ut hic aliud sit quam ille ex diuersae
speciei substantia, sed alius, ut dictum est, in persona, ex
discretione scilicet proprie substantiae. Multo minus ergo aliqua
trium personarum quae in deo sunt dicenda est aliud ab alia, quarum
unica est penitus substantia singularis, nullam partium aut formarum
diuersitatem recipiens. Quippe quod partibus constat, ut diximus,
ipsis partibus naturaliter posterius est.

	   Quid sit simplex divina substantia siue informis

[2.33] Nulli etiam fidelium dubium esse arbitror diuinam substantiam,
sicut partium constitutione, ita etiam ab omni proprietatis
informatione esse alienam, ut uidelicet in ea nihil esse possit quod
non sit ipsa. Unde Augustinus in XI De ciuitate dei disputans de
simplicitate ac sinccritate diuinae substantiae ait: "Non propter hoc
naturam istam boni simplicem dicimus quia est pater in ea solus aut
filius solus aut spiritus, aut sola. est ista nominis trinitas sine
subsistentia personarum, sicut sabelliani putauerunt; sed ideo simplex
dicitur quia hoc est quod habet, excepto quod relatiue queque persona
ad alteram dicitur. Nam utique pater habet filium, nec tamen ipse est
filius, et filius patrem, nec tamen est pater. In quo uero ad
semetipsum dicitur, non ad alterum, hoc est quod habet; sicut ad
semetipsum dicitur uiuus, habendo utique uitam, et eadem uita ipse
est. Propter hoc utique natura haec dicitur simplex quod non sit aliud
habens, aliud quod habet, sicut in caeteris rebus." "Neque enim uas
habens liquorem liquor est nec corpus color; nec aer lux siue feruor,
nec anima sapientia est. Hinc est quod etiam priuari possunt rebus
quas habent, et in alios habitus uerti atque commutari". Idem in VII
Confessionum ad deum loquens ait: "Nec cogeris inuitus ad aliquid,
quia uoluntas tua non est maior quam potentia. Esset autem maior, si
teipso tu ipse maior esses". Item: "Voluntas et potentia dei deus ipse
est".

[2.34] Bene autem spiritualis doctor diuinam substantiam simplicem
astruit, hoc est ab omni accidente, ab omni formae participatione
inmunem, ut nihil scilicet in deo sit quod deus non sit. Omne quippe
quod subsistit aut aeternum sit, ut deus, aut cepit, ab eo summo
principio quod deus est ducens exordium. A se quippe nihil est,
praeter illud a quo sunt omnia.

[2.35] Si itaque potentia dei siue sapientia, aut etiam pars aliqua
seu aliud aliquid in deo sit quod deus non sit, utique ab ipso
incoepit a quo sunt omnia. Quod si incepit aut potentia eins aut
sapientia, profecto ipse qui aeternus est extitit absque istis, ut
uidelicet non semper aut potens fuerit aut sapiens, donec scilicet
ipse impotens in seipso potentiam creasset aut adhuc insipiens
sapientiam sibi condidisset. Quae cum fecerit absque discretione
sapientiae, quippe quam nondum habebat, utique nonnulla eius opera
irrationabilia sunt.

[2.36] Si quis autem dicat qualitates in deo sic esse ut nec deus sint
nec a deo facte, sed in deo aeternaliter permanentes atque ipsi
diuinae substantiae, in qua sunt, coaeternas esse, quaerendum restat
utrum ei substantialiter an accidentaliter insint. Si autem
substantialiter, ut scilicet diuinam substantiam conficiant, profecto
ipso deo naturaliter priores sunt, cui esse conferunt, sicut
rationalitas homine.

[2.37] Quod si per accidens insunt, posteriores sunt ipso, natura
saltem, si non tempore, ita scilicet ut ipsa diuina substantia sic eas
habeat ut tamen absque illis possit incorrupta permanere, cum eas
uidelicet ad subsistendum non requirat. Omne quippe accidens, teste
Porphyrio, tam adesse quam abesse potest subiecto in quo est praeter
corruptionem ipsius, etiam si numquam actualiter contingat ipsum a
subiecto recedere.

[2.38] Qui etiam proprium, quod in natura speciei insitum esse
uidetur, posterius specie naturaliter esse confirmat, eo scilicet quod
substantiam speciei non conficiat sicut substantiales, id est
specificae differentiae. Ait enim: "Species ante subsistit quam
proprium; proprium uero postea fit in specie. Oportet enim hominem
esse ut sit risibile".

[2.39] Si ergo sapientia forma sit in deo non substantialis ei, sed
magis accidentalis, utique ipse absque sapientia deus esse posset ac
similiter absque potentia, ut uidelicet deus esset, nec tamen potens
aut sapiens esset. Quod non solum catholicus, uerum etiam abhorret
haereticus.

[2.40] His itaque rationibus patet diuinam substantiam omnino
indiuiduam, omnino informaem perseuerare, atque ideo eam recte
perfectum bonum dici et nulla re alia indigens, sed a seipso habens,
non aliunde quod habet accipiens. Creaturae autem quantumlibet bonae
adiunctione egent alterius, ex qua quidem indigentia imperfectionem
suam profitentur. Virtutes quippe, quae animam bonam faciunt, subiecto
indigent quo sustententur, quia pietas esse non poterit, si non habeat
fundamentum in quo sit. Ipsa autem anima, ut bona sit, uirtutum
indiget ornamentis.

[2.41] Cum itaque diuina substantia singularis prorsus et unica sit,
in qua tres personae consistunt, ita ut unaqueque personarum sit eadem
penitus substantia quae est et altera, nec ulla sit partium aut
formarum diuersitas illius simplicis boni, multo minus haec persona
aliud ab illa dici potest quam Socrates a Platone, cum uidelicet trium
personarum una sit singularis essentia, Socratis uero et Platonis non
sit eadem essentialiter substantia, sed magis discrete eorum
substantiae, ita quidem ut haec essentia Socratis non sit illa
Platonis. At uero eadem essentia quae est patris, eadem penitus est
filii, eadem etiam prorsus est spiritus sancti. Nec minus tamen pater
alius est, id est diuersus in persona a filio siue a spiritu sancto,
necnon et filius a spiritu sancto, cum hic non sit ille, licet sit
illud quod ille.

[2.42] Magna autem et subtilissima discretio hic adhibenda est, ut nec
identitas singularis substantiae et indiuidua unitas essentiae
impedimento sit diuersitati personarum, nec diuersitas personarum
impedimento sit singularitati substantiae, sed simul et unus omnino in
singularitate substantiae sit deus, et trinus ipse sit in trium
personarum discretione.

[2.43] Quo in loco grauissime et difficillime dialecticorum
quaestiones occurrunt. Hi quippe ex unitate essentiae trinitatem
personarum impugnant ac rursus ex diuersitate personarum identitatem
essentiae oppugnare laborant. Horum itaque obiectiones primum ponamus,
postea dissoluamus.

		2. Prima obiectio aduersus trinitatem

[2.44] Aut enim, inquiunt, haec diuersitas personarum in solis
uocabulis consistit, non in re, ut uidelicet uocabula tantum diuersa
sint et nulla sit in deo rei diuersitas, aut in re sola et non in
uocabulis, aut simul et in re et in uocabulis. At uero si alterum
horum auferri poterit, non remanebit in utrumque. Quod si ad uocabula
respiciamus, iam non est trinitas personarum aeterna, cum ipsa
impositio nominum ab hominibus facta sit.

[2.45] II. Praeterea, si ad numerum uocabulorum haec distinctio
personarum sit accipienda, multo plures personas confiteri quam tres
nos oportet, quia multa sunt et alia diuinae substantiae nomina, sicut
hoc nomen "deus" uel "dominus" uel "aeternus" uel "inmensus" uel
"creator" et alia infinita nomina.

[2.46] III. Sin autem haec diuersitas personarum magis accipienda sit
in ipsa re quam in uocabulis, in deo autem nihil est in re praeter
singularem substantiam et indiuiduam et informem, quis dubitet
trinitatem accipi secundum substantiae unitatem, ut et trinus sit in
substantia dicendus deus?

[2.47] IIII. Aut si idem penitus in deo substantia sit et personae, ut
uidelicet nihil aliud substantia sit quam personae uel personae quam
substantia, numquid si unus est deus in substantia, unus est et in
personis? Aut si trinus est in personis, trinus est et in substantia?

[2.48] V. Quomodo etiam tres personae sunt, ubi nullo modo tria sunt?
Aut quomodo tria sunt, si multa non sunt? Aut quomodo multa esse
possunt, si nulla sit rerum multitudo? At uero multitudo rerum esse
non potest ex una tantum re, nisi uidelicet ex pluribus constet
partibus. Partes autem nulle in ipso esse possunt, ut supra
confirmauimus. Quomodo ergo trinitas ibi est ubi nulla est multitudo?
Aut quomodo tres sunt, si multi non sunt?

[2.49] VI. Praeterea, quomodo dicitis: "talis pater, qualis filius uel
spiritus sanctus", si nulla sit personarum similitudo, quarum nulla
est multitudo? Omne quippe simile in aliquo dissimile est, et nulla
est nisi in discretis rebus similitudo. Unde nemo hunc hominem et hunc
album similes dicit, cum non sint ab inuicem essentialiter discreti.

[2.50] VII. Amplius, cum unumquodque quod exsistit aut substantia sit
aut forma in substantia subsistens, sicut est albedo uel pictas aut
quaelibet res nouem predicamentorum, quomodo possunt esse aliqua
multa, nisi aut substantiae sint aut formae aut ex utrisque coniuncta?

[2.51] VIII. Aut et cum deus substantia sit et hoc nomen "deus"
substantiae sit, non personae, hoc est propter naturam substantiae non
propter personam distinguendam inuentum, sicut est "pater" uel
"filius", quomodo melius dicitur deus "trinus" quam substantia "trina"
uel quam pater "trinus"? Sicut enim una tantum substantia est et unus
pater, ita etiam unus tantum deus, non plures.

[2.52] VIIII. Trinus etiam deus uel trina substantia quid aliud sonat
quam tres dii uel tres substantiae? Quippe quid aliud est trina oratio
quam tres orationes, uel bina percussio quam duae percussiones?

[2.53] X. Quomodo etiam fieri potest ut tres personae ita ab inuicem
sint discrete ut haec non sit illa et unaqueque ipsarum personarum
substantia sit et deus, et non sint ideo plures substantiae uel dii?
Quippe quid aliud est dicere plures subslantiae quam dicere plura
quorum unumquodque est substantia? Ipsum nempe plurale uocabulum nihil
aliud est quam geminatio uel multiplicatio sui singularis, ut
uidelicet plurale multa simul nominet quibus singillatim conuenit
singulare.

[2.54] XI. Qua etiam ratione melius dicuntur tres personae, quia
unaqueque ipsarum persona est, quam tres dii uel tres substantiae, cum
unaqueque ipsarum deus sit siue substantia?

[2.55] XII. Quod si ideo plures substantias uel plures deos dici
negemus, quia, licet unaqueque personarum substantia sit siue deus,
nulla est unius personae differentia ad aliam in eo quod substantia
est uel deus, profecto eadem ratione numquam dicendum est plures
homines nec etiam plures personas, cum uidelicet hic homo non differat
ab illo in eo quod homo est, aut haec persona ab illa in eo quod
persona est.

[2.56] XIII. Quomodo etiam uere dicimus "tres personae sunt", si multa
entia non sunt, hoc est multae essentiae? Ipsurm quippe participium
ubique in numero suum uerbum sequitur, ut uidelicet de quo dicimus
"ambulat" dicamus "est ambulans", et de quibus dicimus "ambulant"
dicamus "sunt ambulantia". Unde Aristoteles: "Nihil", inquit, "differt
dicere hominem ambulare et hominem ambulantem esse". Ex quo apparet
quod de quibuscumque dicimus "sunt", dici oportet "sunt entia", id est
essentiae.

[2.57] XIIII. Quomodo etiam hoc nomen "deus" singulare est et non
magis uniuersale, si plura sint personaliter discreta, hoc est numero
differentia, de quibus singulis predicetur, cum uidelicet et pater
deus sit et filius deus et spiritus deus, nec iste sit ille?

[2.58] XV. Quae etiam rerum differentia esse potest, ubi eadem est
singularis et indiuidua penitus essentia? Omnis quippe differentia aut
in rebus discretis accipitur, cum uidelicet haec essentia non est
illa, aut in eadem re secundum uariationem eius uel aliquam mutationem
per temporis successionem, ut si aliquis modo stet, modo sedeat.
Discretio autem rerum nulla est ubi unica est et indiuidua essentia.
Sed nec in deo ulla potest esse uariatio, cum scriptum sit: Apud quem
non est transmutatio nec uicissitudinis obumbratio. De quo etiam ille
philosophus ait:

	    		Qui tempus ab euo
     Ire iubes stabilisque manens das cuncta moueri

Cuius etiam uerum esse et incommutabile ipsemet dominus aperit dicens:

     Ego sum qui sum

et propheta:

     Qui est, misi me ad uos.

		   Prima obiectio aduersus unitatem

[2.59] Praeterea, cum pater sit deus, hoc est haec essentia diuina, et
deus sit filius, numquid et pater est filius? Quomodo enim ex eo quod
pater est deus et deus est aeternis, melius ostenditur pater esse
aeternus quam ex eo quod pater est deus et deus est filius siue
incarnatus, pater etiam esse filius siue incarnatus? Praesertim cum
hoc nomen "deus" singulare esse constet, sit ut hoc nomen "Socrates"
immo etiam magis singulare, hoc est indiuiduum uidetur, cum
indiuiduam, hoc est omnino indiuisibilem ac prorsus simplicem
unicamque substantiam significet?

[2.60] II. At uero cum hic sedens sit Socrates et Socrates sit albus,
constat etiam hunc sedentem esse album, cum eadem prorsus essentia sit
huius sedentis et huius albi; nec multa numero dicuntur hic sedens et
hic albus, cum eadem sit essentia huius et illius. Quae diuersis licet
occupata sit formis, non tamen aut multae personae aut multa numero
Socrates esse dicitur. Alioquin hoc nomen "Socrates" uniuersale esset
potius quam singulare, cum de differentibus mimero diceretur. III.
Multo autem minus multa numero in deo sunt ubi nec ulla est formarum
multitudo; et multo magis concedendum est in teo quod hic qui pater
est, filius est, quam in creaturis, in quibus est saltem formarum
diuersitas atque substantiae instabilitas assiduaque uariatio.

[2.61] IIII. Quomodo ergo, si concedamus in creaturis propter
identitatem essentiae quod hic sedens est hic albus, uel hic qui pater
est filius est, non hoc magis in deo recipiamus, ut is uidelicet qui
pater est, filius sit, cum sit utriusque unica et indiuldua prorsus ac
mera substantia, aut hic qui pater est, sit incarnatus sicut et
filius, cum eadem substantia quae pater est carnem susceperit, sicut
ea quae filius est, cum eadem penitus substantia sit utriusque
personae?

[2.62] V. Denique, cum nihil in deo sit praeter unicam essentiam
simplicis et indiuiduae omnino substantiae et deus deum generet, hoc
est pater filium, numquid substantia substantiam generat? Et cum eadem
sit penitus substantia quae generatur cum ea quae generat, numquid
idem seipsum generat? Quod autem eadem res seipsam gignat, non solum
omnium ratio, uerum etiam sanctorum patrum scripta detestantur, maxime
in hac ipsa generatione diuina, de qua Augustinus in I De trinitate
ait: "Qui putat eius potentiae deum ut seipsum ipse genuerit, eo plus
errat quod non solum deus ita non est, sed nec spiritualis creatura
nec corporalis. Nulla enim omnino res est quae seipsam gignat".

[2.63] His et consimilibus obiectis respondere non differamus, in ipso
confisi de quo loquimur, in ipso securi pro quo dimicamus. Summa, ut
arbitror, omnium quaestionum haec est: quomodo scilicet in tanta
unitate indiuidue ac penitus mere substantiae diuersitatem personarum
consideremus, cum nullus differentiae modus a philosophis distinctus
uideatur hic posse assignari secundum quem diuersitas personarum
ualeat ostendi.

				  3

[2.64] Ad quod illud primum respondendum esse arbitror quod mirabile
non debet uideri, si illa diuinitatis natura, sicut singularis est,
ita singularem modum loquendi habeat. Equum equidem est ut quod ab
omnibus creaturis longe remotum est, longe diuerso genere loquendi
efferatur, nec illa unica maiestas communi ac publica locutione
coerceatur; nec quod omnino incomprehensibile est atque ineffabile
ullis subiaceat regulis, cui sunt omnia subiecta, quod nec ab homine
intelligi potest, qui ad manifestandos intellectus suos uoces
instituit. Hoc autem nec philosophorum latuit reuerentiam, qui quantum
reueriti sint semper summum illud bonum uerbis etiam attingere quod
omnino incomprehensibile atque ineffabile profitentur, ex suprapositis
liquidum est, cum summus philosophorum "nec quid sit dicere ausus sit,
hoc solum de eo sciens quod sciri non possit ab homine". Hoc enim
docere recte sophiae ipsi incarnandae reseruandum erat ut ipse per
seipsum sui notitiam afferret deus, cum ad eius notitiam nulla
assurgere creatura sufficiat. Ipse itaque solus quid ipse sit
manifeste aperuit, cum gentili illi et samaritanae mulieri ait:
Spiritus est deus, hoc est diuinitas spiritualis substantia est, non
corporalis. At uero sicut in colporibus alia aliis subtiliora sunt,
utpote aqua quam terra, et aer quam aqua, et ignis quam aer, ita longe
et inexcogitabili modo omnium spirituum naturam ita proprie
sinceritatis subtilitate diuinitas transcendit, ut in comparatione
cius omnes alii spiritus quasi corpulenti seu corpora quaedam dicendi
sint.

[2.65] De qua si quid forte philosophi dicere animati sunt, ad
similitudines et exempla se contulerunt, quasi praesumptionem suam
uelantes, ne de ineffabili fari uiderentur, cuius gloriam in creaturis
quoquo modo, non in ipso, uestigabant atque per ipsas asslgnabant.

[2.66] Quod autem illi quoque doctores nostri qui maxime intendunt
logicae, illam summam maiestatem quam "ignotum deum" esse profitentur,
omnino ausi non sunt attingere aut in numero rerum comprehendere, ex
ipsorum scriptis liquidum est. Cum enim omnem rem aut substantiae aut
alicui aliorum generalissimorum subiciant, utique et deum, si inter
res ipsum comprehenderent, aut substantiis aut quantitatibus aut
caeterorum predicamentorum rebus connumerarent, quod nihil omnino esse
ex ipsis conuincitur. Omnes quippe res praeter substantias per se
existere non possunt, nisi scilicet subiectis substantiis sustinentur,
ut albedo nulla ratione esse potest nisi in subiecto corpore, aut
pietas nisi in anima, aut quaelibet res nouem predicamentorum nisi
subiectis substantiis insint. Substantiae uero in propria natura per
seipsas subsistere ac perseuerare possunt, omnibus etiam aliis rebus
destructis. Unde et substantiae quasi "subsistentiae" dictae sunt, et
caeteris rebus quae eis assistunt, non per se subsistunt, naturaliter
priores sunt. Unde liquidum est deum, qui omnium rerum est unicum et
singulare principium, nullo modo in eo rerum numero contineri quae
substantiae non sunt. Sed nec substantiae secundum eos supponitur
deus, licet ipse maxime sit res per se existens, et uerum et
incommutabile esse ipse solus a se habeat, a quo sunt omnia.

[2.67] Quod facile conuinci potest ex ipsis scriptis omnium
dialecticam tractantium quae nunc latinitas celebrat, Porphyrii
scilicet, Aristoteles et Boethii. Ait quippe Porphyrius in Isagogis
suis ad Categorias Aristotelis, ait, inquam: "Unamquamque substantiam
una specie participare, pluribus uero accidentibus et separabilibus et
inseparabilibus". Aristoteles quoque in Categoriis proprie proprium
substantiae assignans, inquit: "Maxime autem proprium substantiae
uidetur esse quod, cum sit unum et idem numero, contrariorum est
susceptibile". Item idem de eodem: "Quare proprium erit substantiae
quod, cum unum et idem numero sit, susceptibile est contrariorum".

[2.68] Cum itaque deo ista aptari omnino non possunt, cuius substantia
nec accidentibus uariari nec ullis omnino formis subiacere potest,
liquet nec inter substantias eum philosophos recepisse, ea profecto
ratione qua Plato "inter nullam et aliquam substantiam" ylem
collocauit, quam omnino adhuc "informem" conceperit. Neque enim
substantia non est deus, si uere subsistentiae naturam et
incommutabile esse in ipso attentamus. Nec rursus substantia est, si
usitatam nominis substantiae appellationem sequamur, cum uidelicet
accidentibus subiectus esse non possit. Unde et illo argumento non
esse substantia deus aperte ostenditur quo Boethius probat in II
Topicorum albedinem non esse substantiam his uerbis: "Substantia est
quod omnibus accidentibus possit esse subiectum, albedo autem nullis
accidentibus subiecta est; albedo igitur substantia non est".

[2.69] Patet itaque a tractatu peripateticorum illam summam maiestatem
omnino exclusam esse nec ullo modo regulas aut traditiones eorum ad
illam summam atque ineffabilem celsitudinem conscendere, sed
creaturarum naturis inquirendis eos esse contentos, quas nec adhuc
comprehendere ac ratione discutere sufficiunt.

[2.70] Quod uero omnis hominum locutio ad creaturarum status maxime
accomodata sit, ex ea praecipua parte orationis apparet sine qua,
teste Prisciano, nulla constat orationis perfectio, ex ea scilicet
quae dicitur "uerbum". Haec quippe dictio temporis designatiua est,
quod incoepit a mundo. Unde si huius partis significationem recte
attendamus, oportet per eam cuiusque constructionis sensum infra
ambitum temporum coerceri, hoc est ad eas res tantum inclinari quas
temporaliter contingere non aeternaliter subsistere uolumus
demonstrare. Unde cum dicimus deum priorem esse mundo siue exstitisse
ante tempora, quis sensus in his uerbis uerus esse potest de
praecessione dei ac successione istorum, si haec uerba ad hominum
institutionem accipiamus secundum ipsam temporis significationem, ut
uidelicet dicamus deum secundum tempus priorem esse mundo uel
exstitisse, hoc est in praeterito tempore fuisse antequam tempus
aliquod esset?

[2.71] Oportet itaque, cum ad singularem diuinitatis naturam
quascumque dictiones transferimus, eas inde quandam singularem
significationem seu etiam constructionem contrahere atque ipsas, per
hoc quod omnia excedit, necessario propriam institutionem excedere.
Constat quippe iuxta Boethium et Platonem "cognatos, de quibus
loquuntur, rebus oportere <esse> sermones". Quod recte Gregorius
attendens in prologo Moralium ait: "Indignum uehementer existimo ut
uerba caelestis oraculi restringam sub regulis Donati".

[2.72] Sed nec proprium et usitatum nomen dei ad illam unicam
diuinitatis maiestatem, quae excogitari non ualet nedum disseri, ipsi
magni philosophi nouerunt accommodare, qui cum deos in arte nominant,
quos animali rationali supponunt, planetas intelligunt, iuxta illud
Boethii, super Porphyrium: "Quandocumque deum supponimus animali,
secundum illam propositionem facimus quae solem, stellas atque hunc
totum mundum animatum esse confirmat; quos etiam deorum nomine
appellauerunt".

[2.73] Quid itaque mirum si, cum omnia ineffabiliter transcendat deus,
omnem institutionis humane sermonem excedat? Et cum eius excellentia
omnem longe exsuperet intellectum, propter intellectus autem uoces
institute sint, quid mirum si effectus transcendit qui transcendit et
causas? Multo quippe facilius res excogitari potest quam edisseri
ualet. Quid etiam mirum si in seipso deus philosophorum regulas
infringat, qui in factis suis eas frequenter quassat, cum uidelicet
aliqua noua contra naturam facit siue supra naturam, hoc est supra hoc
quod prima rerum institutio potest? Numquid enim in illuminatione
caeci nota illa philosophorum illorum regula infringitur qua ab
Aristotele dictum est: "Ab habitu in priuationem fit mutatio, a
priuatione uero in habitum impossibile est; neque caecus factus rursus
uidet" etc.?

[2.74] Quod si, ut philosophos salues, ea quae per miracula fiunt
excipias aut in his uocabula propriam significationem non obseruare
dicas, ut uidelicet improprie dicatur uisio quae per miraculum
contingit, quanto magis in ipso auctore miraculorum idem concedi
oportet.

		       Inuectio in dialecticos

[2.75] Responde tu mihi, astute dialectice seu uersipellis sophista,
qui auctoritate peripateticorum me arguere niteris de differentia
personarum quae in deo sunt, quomodo ipsos doctores tuos absoluis
secundum traditiones quorum ut iam ostendimus nec deum substantiam
esse nec aliquid aliud cogeris confiteri?

[2.76] Quod si uis conscendere ad illud quod ipsi ausi non sunt
attingere atque de illo ineffabili ac summo bono ratiocinari ac loqul
presumas, disce locutionum modos ab ipsa sapientia dei incarnata
traditos atque a sanctis patribus, quos spiritus sancti organum fuisse
uita ipsorum et miracula attestantur.

[2.77] Recogita tecum ac diligenter considera quoniam unaqueque
scientia atque cuiuslibet artis tractatus propriis utitur uerbis, et
unaqueque doctrina propriis locutionibus gaudet, et saepe eiusdem
artis tractatores uerba uariare delectat, quia semper "in omnibus",
teste Tullio, "identitas mater est satietatis", hoc est fastidium
generans. Quanto magis ergo illius singularis et summi boni
tractatores singularia uerba habere oportuit quibus id quod singulare
est singulariter efferretur, nec publicis et uulgaribus locutionibus
illud ineffabile, illud incomprehensibile coerceretur. De quo si quid
dicitur, aliqua similitudine de creaturis ad creatorem uocabula
transferimus; quae quidem uocabula hommes instituerunt ad creaturas
designandas, quas intelligere potuerunt, cum uidelicet per illa
uocabula suos intellectus manifestare uellent.

[2.78] Cum itaque homo uoces im1enelit ad suos intellectus
manifestandos, deum autem minime intelligere potuerit, recte illud
ineffabile bonum effari nomine non est ausus. Unde in deo nullum
propriam inuentionem uocabulum seruare uidetur, sed omnia quae de eo
dicuntur, translationibtis et parabolicis aenigmatibus inuoluta sunt
et per similitudinem aliquam uestigantur ex parte aliqua inductam, ut
aliguid de illa ineffabili maiestate suspicando potius quam
intelligendo degustemus. Et quoniam minus plenarias similitudines
inuenimus at illud quod singulare est inducendas, minus de eo
satisfacere possumus per similitudines.

[2.79] Quas tamen possumus aggrediemur, maxime ut pseudodialecticorum
inportunitatem refellamus, quorum disciplinas et nos paululum
attigimus atque adeo in studiis ipsorum profecimus, ut deo adiuuante,
ipsis in hac re per humanas rationes, quas solas desiderant,
satisfacere nos posse confidamus. Habet enim humanas etiam rationes
conditor ipse rationis, qui nos per sapientem illum admonet dicens:
Responde stulto iuxta stultitiam suam, ne sibi sapiens esse uideatur.

[2.80] Illud autem primum remoueamus obstaculum, quod de differentia
personarum unius penitus essentiae opponunt, cum hic differentiae
modus tam philosophis quam caeteris omnibus uideatur ignotus.

		      De differentia personarum

[2.81] Quod autem nobis Porphyrium opponunt, qui de differentiis
tractans modos differentiarum distinxit, sub quibus modus iste
differentiae personarum quae in deo sunt non cadit, nihil impedit. Ibi
quippe solummodo differentias tractat quae in formis consistunt,
quando uidelicet res discrete diuersis ab inuicem formis distant, uel
eadem res per formas sibi inuicem succedentes permutatur. In deo autem
mille formae sunt; nec tamen deo minus eum a creaturis differre
dicimus, licet Porphyrius in tractatu differentiae hanc differentiam
caeteris non connumeret. Multos etiam alios differentiae modos pretcr
hos quos Porphyrius distinguit, fateri cogimur. Quos omnes ut plenius
ac diligentius prosequamur, distinguendum est quot et quibus modis
"idem" accipiatur siue etiam "diuersum", praesertim cum totius
controuersie summa ex identitate diuinae substantiae et diuersitate
personarum pendeat, nec aliter ipsa queat terminari controuersla, nisi
ostendamus hanc identitatem illi diuersitati non esse contrariam. Quod
ut diligentius fiat, praemittendum est, ut diximus, quot modis dicatur
"idem" et quot "diuersum".

		      3. De "eodem" et "diuerso"

[2.82] Sex autem modis ac pluribus fortassis utrumque dicitur. "Idem"
namque siue "unum" aliquid cum aliquo dicitur secundum essentiam siue
secundum numerum, idem definitione, idem similitudine, idem pro
incommutato, idem effectu. Totidem modis e contrario dicimus
"diuersum" ac fortassis pluribus modis.

[2.83] Idem esse secundum essentiam dicimus quorumcumque eadem est
essentia, ita scilicet ut hoc sit illud, sicut idem est ensis quod
mucro, uel substantia quod corpus siue animal siue homo siue etiam
Socrates, et album idem quod durum, et omnia eadem essentialiter
dicuntur quaecumque praedicatione essentiae inuicem coniungi possunt,
quod tale est ac si diceremus idem praedicatione. II. Verum est enim
substantiam esse corpus siue animal, licet non omnem. Et haec quidem
omnia, quae uidelicet eadem sunt essentialiter, eadem numero esse
necesse est, sed non conuertitur. Nam fortassis haec manus idem est
numero cum homine isto cuius est pars, et nulla pars a suo toto
diuersa est numero; nec tamen essentialiter idem est pars quod totum,
cum ipsa essentia partis non sit essentia totius, nec sibi inuicem
praedicatione coniungi queant. Nulla itaque numero diuersa sunt nisi
quae tota essentia sua ita ab inuicem sunt discreta ut neque istud sit
illud, nec aliquid de isto sit de illo, hoc est nullam communicent
partem. Sola itaque illa numero diuersa sunt quorum diuersitas
numerando assignari ualet, cum uidelicet dicitur unum, duo, tria etc.
Nemo quippe pro homine toto dicit "unum", et postea quasi addendo
manum dicit "duo", quia cum manus cum caeteris membris in toto homine
iam sit comprehensa, non potest iam addi ad ipsum hominem manus; nec
numerus multiplicari ualet, nisi transeamus ad aliud quod antea non
comprehenderamus. Sunt itaque eadem numero, hoc est non diuersa
numero, quaecumque non tota quantitate essentiae suae discreta sunt,
si uidelicet uel hoc sit illud, uel quod est de isto sit de illo.

[2.84] III. Ex his autem quaedam definitione quoque eadem dicuntur,
sicut ensis et mucro, uel album et candidum, uel Marcus et Tullius et
quorumcumque eadem penitus est definitio, quia non solummodo ensis
mucro est et mucro ensis est, uerum etiam ex hoc quod ensis est, mucro
est, et e conuerso. Hoc autem modo Boethius idem accipit in I
Topicorum, ubi ait quaestionem de definitione esse de eodem, ueluti
cum quaeritur "utrum idem sit utile quod honestum", eo, inquit, quod
"quarum rerum eadem est definitio, ipsae res eaedem sunt, et quarum
rerum definitio est diuersa, ipsae res sunt diuersae".

[2.85] Definitionem autem hoc loco accipimus, quae ex integro uim et
proprietatem definiti exprimit et sententiam nominis in nullo excedit
nec ab eo exceditur, ut si quis definiens corpus, dicat ipsum esse
substantiam corpoream, non substantiam coloratam. Quamuis enim haec
definitio "substantia colorata" omnibus et solis corporibus conueniat
sicut illa, non tamen uim et sententiam huius nominis quod est corpus
aperit sicut facit illa, quia hoc nomen "corpus" colorem non
determinat, quod est accidens corpori, sicut determinat corporeitatem,
quae est ei substantialis. Nec ita haec definitio ostendit id quod
proprietas corporis exigit, ex eo scilicet quod corpus est, sicut illa
facit. Tale est ergo dicere quod ensis et mucro idem sunt definitione,
ac si diceretur eadem essentia ita esse ensis et mucro quod, ex eo
quod ensis est, necessario exigit ut mucro sit, et econuerso, ut
uidelicet non solum eadem essentia sit ensis et mucro, uerum etiam
idem sit penitus esse ensem quod mucronem. Eadem itaque definitione
dicuntur quae ita adiuncta sunt ut non solummodo hoc sit illud, uerum
etiam, eo eo quod est hoc, exigat ut sit illud, et econuerso. Et hoc
quidem modo non possunt dici idem substantia et corpus, uel album et
durum, licet sint idem essentialiter. Omnia ergo quae eadem sunt
definitione, eadem sunt numero siue essentialiter sed non conuertitur;
et omnia essentialiter eadem, numero quoque eadem sunt, sed non
conuertitur.

[2.86] IIII. Idem uero similitudine dicuntur quaelibet discreta
essentialiter, quae in aliquo inuicem similia sunt, ut species in
genere uel indiuidua in specie idem sunt siue unum, uel quaelibet in
aliqua proprietate conuenientia. Unde Porphyrius: "Participatione",
inquit, "speciei plures homines unus; unus autem et communis
particularibus plures".

[2.87] V. Dicimus etiam idem pro incommutato ut semper idem deus est,
hoc est non in aliquo alteratus uel permutatus, quia nihil umquam in
se habet quo aliquando careat, uel caret quod habeat.

[2.88] VI. Idem secundum effectum aut secundum pretium dicuntur quae
idem ualent ad efficiendum aliquid, sicut easdem dicimus uoces quae
idem ualent ad eundem manifestandum intellectum.

[2.89] "Idem" itaque siue "unum" sex modis dicitur, licet saepe eadem
res sub pluribus ex istis modis cadat, ut uidelicet tam hoc quam hoc
illo modo possit dici eadem cum aliquo. totidem etiam modis dicimus
"diuersum" siue "differens".

		 Primus modus quo dicitur "diuersum"

[2.90] Dicimus enim aliqua diuersa secundum essentiam, quotiens
uidelicet essentia unius non est essentia alterius. Quo quidem modo
pars etiam quaelibet a toto suo diuersa dicitur, ut paries a domo, cum
non sit paries id quod domus. Sed et cum dicimus rem aliam simplicem,
aliam compositam, aliam, id est diuersam essentialiter, accipimus, cum
uidelicet id quod simplex est, non sit ipsum compositum, licet sit de
composito. Omnia ergo essentialiter diuersa dicimus quae ita in
propriis essentiis sunt ab inuicem disparata ut hoc non sit illud;
quod est dicere diuersa oppositione siue diuersa praedicatione.

[2.91] Hanc uero differentiam ipse quoque Porphyrius in communitatibus
aperte insinuat, ubi uidelicet ostendit generalissimum et
specialissimum in eo differre quod neque generalissimum fiet umquam
specialissimum, neque specialissimum umquam generalissimum. Hoc etiam
modo quaelibet generalissima distare ab inuicem dic1mus, utpote
substantiam a qualitate, cum uidelicet substantia ipsa qualitas non
sit, uel e conuerso.

[2.92] II. Diuersa insuper numero dicimus quae adeo tota essentiae
suae quantitate siue continentia ab inuicem discreta sunt ut non solum
hoc non sit illud, uerum nulla pars huius sit illius. Haec itaque sola
et omnia numero sunt differentia quae tota quantitate suae essentiae
discreta sunt, siue sola numero ab inuicem distent ut Socrates et
Plato, siue etiam specie, ut hic homo et ille equus seu genere quoque,
ut hic homo et haec albedo, seu quacumque forma ab inuicem differant,
siue illa forma sit communis differentia, hoc est separabile accidens
sicut est sessio siue sit propria differentia, hoc est inseparabile
accidens ut nasi curuitas siue magis propria differentia, id est
substantialis sicut est rationalitas, quae non solum facit alterum, id
est quoquo modo diuersum, uerum etiam aliud, id est diuersum
substantialiter. Et haec sola proprie dicuntur plura siue multa, eo
quod plura et multa proprie ad numerum pertinent et secundum numerum
accipiuntur.

[2.93] Sunt itaque quaedam essentialiter diuersa quae non sunt numero
differentia, utpote domus et paries et quodlibet integrum totum cum
parte sua. Utroque autem praedicto modo ipse etiam deus differens
dicitur a creaturis, cum ipse seilicet creaturae non sint deus, aut
aliquid earum non sit de esselitia diuinae substantiae quae omni1lo
simplex est.

[2.94] Hoc etiam modo diuersa sumimus, quando negamus in uno ternario
diuersos esse binarios. Nam licet tertia unitas cum unaquaque aliarum
duarum unitatum unum binarium efficiat et hic binarius non sit ille,
diuersos tamen binarios dici negamus, cum non sint tota capacitate uel
continentia suae essentiae discreti, cum eandem scilicet unitatem
communicent. Sed et cum dicimus aliquem solam domum possidere, hoc est
domum et nihil aliud diuersum a domo, diuersum numero potius quam
essentialiter intelligimus. Qui enim domum possidet, etiam parietem,
qui non est domus, in possessione habet. Sed cum sit paries
essentialiter diuersus a domo in qua est, non est diuersus numero, cum
uidelicet in ipsa quantitate domus comprehendatur.

[2.95] Ipse etiam Aristoteles de septem compositis quantitatibus
locutus, cum ait eas solas proprie dici quantitates et non alia,
"alia" numero intellexit, cum etiam simplices quantitates dici
censeantur. Loca etiam diuersa solemus assignare non solum secundum
essentiam uel numerum, uerum magis secundum continentiam rerum
localiter in ipsis inclusarum. Verbi gratia, cum dicimus nullum corpus
esse in diuersis locis eodem tempore, nec tamen negamus idem simul
contineri in arca et in domo; loca diuersa intelligimus, quae tamen
diuersas res includunt et et non eandem, ut uidelicet sicuti locus ex
continentia rerum quas ambit dicitur, ita diuersa loca ex ambitu
diuersorum.

[2.96] III. Diuersa autem definitione sunt quae eadem definitione
sententiae terminari non possunt, hoc est quae talia sunt ut sese
mutuo non exigant, licet eadem res sit utrumque, sicut est substantia
et corpus, uel album et durum. Non enim ex eo quod substantia est
corpus est, uel eo ex quod album est durum est cum hoc sine illo queat
esse neque ex se illud exigat. Et hanc quidem differentiam Boethius in
I Topicorum nos docet, ubi cum dicat idem esse propositionem,
quaestionem, conclusionem, dicit tamen ea differre, cum uidelicet
propositio possit esse si non sit quaestio siue conclusio, et quaestio
si non sit conclusio, cum hoc non exigat illud et singula propriis
definitionibus terminentur. Qui etiam in Diuisionibus hoc modo
"rationale" et "bipes" differre dicit, licet, inquit, "nulla ab
inuicem oppositione disiungantur". Porphyrius quoque in Isagogis suis
huiusmodi differentiam, secundum definitionem scilicet, non
praetermisit cum ait "Quorum termini", id est definitiones, "sunt
differentes, ipsa quoque sunt differentia".

[2.97] Certum quippe est omnia quae quoquo modo affirmatione et
negatione disiungi possunt, differre ab inuicem. Verbi gratia, si de
aliquibus ostendere possumus quod istud sit animal et illud non sit
animal, clarum est ea differre. Unde etiam oportet concedi quaelibet
definitionibus diuersa, etiam si sint sibi per praedicationem
coherentia, sicut animal et homo uel album et durum, differre
quodammodo ab inuicem cum ea quoque quodammodo affirmatione et
negatione ab inuicem separentur. Animal quippe esse potest ita quod
non sit homo, sed homo non potest esse ita quod non sit animal; et
animal hoc tantum exigit ut sit animatum et sensibile, homo uero non
hoc tantummodo sed insuper ut sit rationale ac mortale. Eodem modo
phoenix et hic phoenix, et hoc corpus et hoc animal, siue hic homo
siue hoc corpus album diuersa esse possunt ostendi, licet eiusdem
essentiae sint.

[2.98] Ad hanc quoque diuersitatem illud pertinere uidetur quod ait
Porphyrius differentiarum alias esse diuisiuas generum, alia
constitutiuas specierum. Nam licet eaedem penitus diuisiuae sint et
constitutiuae, aliunde tamen constitutiuae sunt, ex eo scilicet quod
constituunt, aliunde diuisiuae, ex eo scilicet quod diuidunt ab
inuicem, hoc est diuersificant species. Et ideo alia est proprietas
siue definitio constitutiui, alia diuisiui. Sic et cum dicimus
infinitum aliud secundum tempus, aliud secundum mensuram, aliud
secundum multitudinem et caetera, "aliud" definitione accipimus.

[2.99] IIII. Diuersa secundum similitudinem dicuntur quaecumque in
aliquo dissimilia sunt.

[2.100] V. Diuersum mutatione dicimus quod in aliquo est permutatum,
hoc est diuersificatum ab eo quod prius erat, ut si modo stet
Socrates, modo sedeat.

[2.101] VI. Diuersa effectu sunt quae uel diuersa agunt uel ad agendum
diuersa ualent. Cum enim Lucanus ait: "Omnia Caesar erat", secundum
hoc dixit quod omnia in urbe administ1abat uel disponebat. Ad quod et
illud apostoli pertinet quod dicit deum omnia in omnibus esse. Tale
est etiam quod spiritus sanctus septem spiritibus comparatur et septem
spiritus esse dicitur, secundum distributionem scilicet septiformis
gratiae sue, quibus eum multiplicem dici supra meminimus. Iuxta quod
et illud accipitur quod ueritas ait: Alium paraclitum dabo uobis, hoc
est ad aliud efficiendum in uobis, hoc est eundem quem iam accepistis.
ad alia dona uobis conferenda.

[2.102] Sed et cum dicimus: opifex alius pistor, alius faber et
caetera, "alium" secundum effecta accipimus, non secundum personas,
cum saepe eadem persona utriusque officii sit. Sed cum Aristoteles
uester dicit in I Perihermeneias uoces et litteras non easdem omnibus
esse sed diuersas diuersis, secundum officium significandi id dixit,
non secundum prolationem, quia cum sit prolatio uocum naturalis
omnibus, significandi officium apud omnes non tenetur sed apud eos
solummodo qui earum impositionem non ignorant. Qui etiam postmodum,
cum in II Perihermeneias ait uocem esse unam et affirmationes multas,
aut cum Priscianus dicit multa nomina incidere in unam uocem, "multa"
seu "diuersa" accipiuntur secundum hoc quod diuersos intellectus
efficere ualent.

[2.103] Puto me diligenter distinxisse quot modis "idem" siue
"diuersumn accipiatur, ut facile postmodum discutiatur in quo
consistat diuersitas personarum quae in deo sunt, quarum eadem penitus
est substantia; eadem, inquam, essentialiter, sicut eadem est
substantia ensis et gladii uel huius hominis et huius animalis. Sunt
tamen ab inuicem diuersae personae, id est pater et filius et spiritus
sanctus, ad similitudinem eorum quae diuersa sunt secundum
definitiones, eo uidelicet quod, cum eadem penitus essentia sit pater
quae est filius uel spiritus sanctus, aliud tamen proprium est patris,
in eo scilicet quod pater est, et aliud filii et aliud spiritus
sancti, quia cum pater ex eo tantum dicatur quod potens est, filius ex
eo quod discretus, id est potens discernere, spiritus sanctus ex eo
quod benignus est, proprium est patris posse, filii discernere,
spiritus sancti benignum esse.

[2.104] Proprium etiam patris est a seipso esse, ut diximus, et
coaeternum sibi filium aeternaliter gignere, filii gigni a solo patre,
spiritus sancti procedere tantum ab utroque. Unde sancti patres has
personas ab inuicem quasi proprietatibus differre dixerunt, iuxta
illud Gregorii: "Et in personis proprietas et in essentia unitas",
etc. Sed et Ieronimus in epistola De explanatione fidei Augustino et
Alypio episcopis missa, personas ipsas proprietates appellat dicens:
"Non enim nomina tantummodo sed etiam nominum proprietates, id est
personas uel, ut graeci exprimunt, hypostases, hoc est subsistentias
confitemur".

[2.105] Non tamen, cum proprietates dici audimus, ita intelligendum
est ut formas aliquas in deo opinemur, sed proprietates quasi propria
dicimus, eo scilicet modo quo dicit Aristoteles omni substantiae
commune esse non esse in sublecto, uel non suscipere magis et minus,
siue nihil esse ei contrarium. Nec in his tamen communitatibus quas
assignat, ullas intelligit formas, quas scilicet communitates potius
remouendo aliquid quam ponendo assignat. Et quemadmodum dicimus
substantiae proprium esse quod per se subsistit, quia uidelicet ex eo
quod substantia est hoc solummodo exigit, et rei informis dicinms
proprium esse quod formas non habet uel rei simplicis quod partibus
caret, nullasque per hoc formas intelligimus, ita et patris istud esse
proprium dicimus, illud filii uel spiritus sancti, quia uidelicet ex
eo quod pater est, hoc solum exigit ut sit potens siue etiam
omnipotens, hoc est ut nihil ei resistere queat, et ex eo quod filius
est, illud tantum ut sit discretus in ommbus, hoc est ut nihil eum
latere queat, et ex eo quod spiritus sanctus est, illud aliud, ut
uidelicet benignus sit, quasi pronus ad adiuuandam et nullum machinans
incommodum, sed gratis etiam bona sua largiri paratus aut largiens.

[2.106] Personam itaque hoc loco diuersam ab altera dicimus eo quod
definitione ab ea disiungatur, hoc est proprietatis suae
singularitate, ut uidelicet hoc sit huius proprium quod non sit illius
proprium. Quippe deus pater, qui est una persona secundum ipsam
nominis sententiam, recte definiendus est diuina potentia, hoc est
deus potens, et deus filius diuina sapientia, et spiritus dei diuina
benignitas. Et ita pater a filio proprietate siue definitione diuersus
est, hoc est alius, et similiter uterque a spiritu sancto.

		   5. Quot modis "persona" dicitur

Ad hanc quidem diuersitatem propriorum siue definitionum illud
Augustini spectat quod in VII De trinitate sic ait: "Aliud est deo
esse, aliud patrem esse", cum tamen idem numero sit in deo ipsum ens
et pater.

[2.107] Quod si expressius prosequi uelimus quid sonet persona in deo,
tantumdem ualet quantum si dicamus eum esse uel patrem, hoc est
potentem, uel filium hoc est sapientem, uel spiritum sanctum, hoc est
benignum. Et deum esse tres personas tantumdem ualet ac si dicamus eum
esse patrem simul et filium et spiritum sanctum. Tale est etiam patrem
et filium et spiritum sanctum esse tres personas ab inuicem discretas,
tanquam si dicamus nullas harum mutuo sese exigere, ita scilicet ut
uel ex eo quod pater est, id est potens, sit filius, hoc est
discretus, et econuelso, uel ex eo quod pater est sit spiritus
sanctus, id est benignus, et econuerso, uel ex eo quod est filius sit
spiritus sanctus, et e conuerso.

[2.108] Ne mireris in eadem diuina substantia tres personas distingui
secundum expositam rationem, cum etiam secundum grammaticam
institutionem eundem hominem tres personas esse concedamus, primam
uidelicet secundum hoc quod loquitur, et secundam in eo quod ad ipsum
sermo dirigitur, necnon et tertiam cum de ipso alter ad alterum
loquitur. Quarum quidem personarum diuersitas, cum eadem sit ipsarum
substantia, non aliter distingui potest quam secundum propria earum
quae definitionibus exprimuntur, cum uidelicet aliud sit proprium
loquentis, in eo scilicet quod loquitur, aliud audientis, uel de quo
locutionem alter habet ad alterum, sicut et diuinarum personarum
diuersitas secundum proprias ipsarum definitiones est assignata.

[2.109] Praeterea, sicut in grammatica, cum dicimus tres personas
determinate intelligimus loquentem et ad quem loquitur et de quo
loquitur, ut supra meminimus, ita cum dicimus in diuinitate tres esse
personas, determinate intelligi conuenit patrem et filium et spiritum
sanctum, ut supra quoque astruximus. Alioquin fortasse plures personas
quam tres in deo confiteri cogeremur.

[2.110] Rhetores quoque alio modo quam diuini siue grammatici personam
accipiunt, pro substantia scilicet rationali, ubi uidelicet de persona
et negotio agunt et locos rhetoricos per attributa personae et
attributa negotio distinguunt. Quam quidem significationem Boethius
exsecutus in IIII Topicorum ait: "Purgas, cum facti culpa his
asscribitur quibus obsisti obuiarique non possit, nec tamen personae
sunt. Id enim in aliam constitutionem cadit".

[2.111] Sic et personas comediarum dicimus, ipsos uidelicet homines
qui per gestus suos aliqua nobis facta uel dicta repraesentant.

[2.112] Tribus itaque modis ac pluribus fortassis hoc nomen "persona"
sumitur, aliter uidelicet a diuinis, aliter a grammaticis, aliter a
rhetoricis, ut supra determinatum est.

[2.113] Cum autem, sicut in principio operis assignauimus, in tribus
diuinis personis, patre uidelicet, filio, spiritu sancto, tota boni
perfectio consistit et omnia quae ad boni perfectionem pertinent in
his tribus comprehenduntur, bene hae solae tres personae distinctae
sunt, cum haec tria nomina, secundum uim suae significationis, caetera
omnia in se concludant quae ad commendationem boni sunt idonea. Quod
enim aeternus est deus, potentiae est, ut uidelicet aliquo non eguerit
principio per quod subsisteret; quod uero iustus est siue misericors,
benignitatis est. Iustitia namque est quae unicuique reddit quod suum
est, siue penam siue gloriam pro meritis retribuendo. Hoc autem ex
benignitatis affectu descendit, quia sicut impium est non uindicare
mala, ita econtrario pium est illatas ulcisci iniurias. Unde et
uindicta benignitati adscribenda est, quae scilicet benignitas nomine
spiritus designatur, sicut scriptum est: spiritu oris sui interficiet
impium. Similiter caetera nomina dei, quae ad perfectionem illius
summi boni determinandam conueniunt, ad haec tria retorquentur.

[2.114] Sed huic loco grauissima occurrit obiectio. Cum uidelicet
potens et sapiens, id est pater et filius, ex potentia dicantur, ut
supra determinauimus, quomodo melius per sapientiam una est persona
distincta quam per aeternitatem, cum similiter aeternitas ad potentiam
pertineat sicut et sapientia?

[2.115] Numquid hac ratione multas et innumeras personas in deo
conuenit confiteri? Quippe sicut potentia dei sese habet tam ad
agendum quam ad discernendum, ita et benignitas ipsius tam ad
remuneranduln uel gratis largiendum quam ad uindicandum, ut iam tam
secundum benignitatem diuersae personae distingui possint quam
secundum potentiam. Quod si ideo non oportuit secundum haec effecta
benignitatis personas distingui cum haec omnia in benignitate
concludantur, eadem ratione nec per potentiam discernendi, hoc est
sapientiam, conuenienter distincta est persona filii a persona patris,
cum uidelicet in ipsa potentia, ex qua pater dictus est, sapientia sit
inclusa. Numquid etiam rationabilius uidetur ut discretio personarum
magis acciperetur secundum diuersa penitus quam secundum idem, ut
uidelicet, cum sint septem diuersa omnino spiritus dona unde ipse
"septem spiritus" dicitur, secundum haec diuersa dona idem spiritus
diuersae personae diceretur, cum nos secundum potentiam simpliciter et
secundum potentiam discernendi, quae est sapientia, duas personas
accipiamus?

[2.116] Ad quod respondendum est non hoc nos suscepisse negotium cur
hoc potius modo quam alio personae diuinae distinctae sit, sed eas, eo
modo quo distinctae sunt, conuenienter accipi posse et fidem nostram
tueri, si quis non ita ut credimus posse stare arguat. Hoc autem
discutere penes ipsum est deum, a quo haec fides tradita est, in cuius
uoluntate omnium rerum causae incommutabiliter consistunt, quarum
minimam nulla ualet humana ratio comprehendere. Plures autem personas
quam tres siue pauciores nullo modo in deo esse concedimus, cum
persona in deo tantumdem sonet quantum uel pater uel filius uel
spiritus sanctus, ut iam supra definiuimus. Multa autem tradunt
philosophi, quae eo solummodo tenentur quia auctoritate philosophorum
confirmantur, non ratione aliqua quae appareat. Quanto magis ea quae
deus tradit, praesertim cum praesto sit ratio, quare uidelicet dicta
sit haec trina personarum distinctio -- ad commendationem scilicet uel
descriptionem summi boni, siue ad maiorem, ut supra quoque meminimus,
diuini cultus persuasionem -- licet haec nobis ratio desit quare hoc
modo potius quam alio summi boni descripta sit perfectio, quae et
aliis fortasse multis modis aeque describi aut doceri posset.

[2.117] His de identitate aut diuersitate rerum prelibatis atque
insuper assignato in quo unitas dei, in quo trinitas personarum sit
accipienda, ad suprapositas quaestiones atque obiectiones redeamus,
singulis ordine, prout dominus annuerit, satisfacientes. Quarum primam
primum soluamus.

LIBER TERTIUS

[3.1] Quaesitum primum est an trinitas personarum que in deo sunt, in
uocabulis an in re potius sit accipienda. Nos autem in re ipsa ita eam
accipi debere predicamus ut ab aeterno res illa unica, simplex omnino
et indiuidua, quae deus est, tres personae sit, ut supra determinatum
est, hoc est pater et filius et spiritus sanctus. Tres quidem, ut
diximus, secundum definitiones aut proprietates, non secundum numerum.
Nam et haec anima et quaelibet res multa est et infinita secundum
definitionem proprietates, non secundum numeri discretionem, eo
uidelicet quod huiusmodi sit res quae sub diuersis definitionibus
cadat, hoc est cui diuersae applicari definitiones queant; diuersae,
inquam, in sententia, non in rerum continentia. Haec quippe anima et
sapiens est et iusta, sed non idem est sensus siue intellectus
definitionis huius qui est illius. Sicut ergo dicimus hanc animam esse
diuersam definitionibus, secundum hoc scilicet quod est sapiens et
iusta, ita deum concedimus esse diuersas definitionibus personas,
secundum hoc scilicet quod est potens et sapiens et benignus, ut supra
determinauimus.

[3.2] Et licet idem numero sit in deo essentia quod personae, non
tamen ideo, si est trinus deus in personis, est trinus in essentia,
uel si est unus in essentia, est unus in personis. Quod est dicere: si
sunt tres personae, sunt tres essentiae, uel si est una tantum
essentia, est una persona. Quippe cum dicimus "trinus in personis",
hoc est tres personae, "tres" secundum definitiones accipimus. Cum
uero dicimus "tribus in essentia", hoc est tres essentias, "tres"
essentialiter siue numero intelligimus.

[3.3] Possumus etiam ita accipere deum esse trinum in personis et unum
in essentia tanquam si dicamus ipsum esse trium definitionum siue
proprietatum, ut supra determinatum est, ex personis ipsis quae ipse
est; in eo, inquam, trium definitionum quod ipse est ille personae, et
rursus eundem esse unius definitionis ex essentia, quae ipse est, in
eo scilicet quod est illa essentia. Si autem idem esset definitione
essentia quod personae, ut uidelicet idem penitus sonaret essentia
quod personae, tunc fortassis necesse esset deum esse trinum in
essentia sicut est in personis, aut unum esse in personis sicut est in
essentia, in hoc uidelicet sensu ut si trium definitionum uel
proprietatum esset ex personis, et ex essentia similiter, aut si ex
essentia unum esset, et ex personis unum. Cum uero non sint idem
definitione essentia et personae, non est necesse hoc. Nam et cum homo
idem sit numero cum risibile et nauigabili, uel Socrates cum loquente
et audiente et de quo alter ad alterum loquitur, non tamen, si homo
est multa definitione in eo quod est risibilis et nauigabilis, ideo in
eo quod est homo, uel si est unum definitione in eo quod est homo,
ideo in eo quod est risibilis et nauigabilis. Similiter et Socrates
cum sit tres personae secundum grammaticos, in eo scilicet quod est
loquens et audiens et de quo alter ad alterum loquitur, non tamen in
eo quod est Socrates uel quod est substantia; immo ipse unus est in
substantia et trinus in personis secundum grammaticos acceptis. Sic et
deus unus omnino est in essentia et trinus in personis quia et in
essentia unus tantum est numero et in personis tria definitionibus.

[3.4] Trinitas itaque ista ad diuersitatem definitionum uel
proprietatum, ut dictum est, spectat, unitas ad essentiam; ideoque
sibi minime aduersantur, cum secundum diuersa, ut dictum est, trinitas
ipsa et unitas accipiantur, illa uidelicet secundum proprietates
definitionum, haec secundum numerum.

[3.5] II. Quod autem opponitur deum non esse tres personas nisi etiam
sit tria, et per hoc multitudo sit in deo ex partibus iuncta, friuolum
est. Tres enim personas dici concedimus et multas personas, sed non
ideo tria per se uel multa simpliciter dici conuenit. Accidentaliter
enim "tres" addimus ad personas cum dicimus "tres personas", ideoque
non est necesse ut tria per se dicamus. Quae enim accidentali
praedicatione sibi coniunguntur, non est necesse singillatim dici,
quamuis coniunctim dicantur, ut scilicet si quid sit uisum fractum,
ideo sit fractum, uel si quis sit uicesimus primus, ideo sit uicesimus
siue primus; uel si haec sunt uiginti unum, ideo sint uiginti siue
unum; uel si sit dimidia domus siue imperfecta domus, ideo sit domus;
uel si hoc corpus sit pratum ridens, ideo sit ridens; uel si sit
magnus latro, ideo sit magnus; uel si aliquis sit <citharedus> bonus
secundum existimationem, ideo sit bonus; aut si uerbum sit factum
caro, id est incarnatum, ideo sit factum; uel si deus sit factus
adiutor, ideo sit factus; uel si sit propositio simplex, hoc est non
habens propositiones in terminis, ideo sit simplex, id est non
constitutum omnino ex aliquibus partibus; uel si haec dispersa sint
una multitudo, ideo sint unum; uel si haec anima sit multae personae
uel multi loci secundum dialecticos, ideo sit multa, hoc est multae
res ab inuicem discrete. Est autem haec anima multae personae secundum
grammaticos, cum scilicet aliquis ad eam loquitur uel de ea; et de
eadem anima diuersa argumenta fieri possunt, uel secundum hoc scilicet
quod est opposita alicui uel quod est similis, uel secundum alias
habitudines ex quibus ipsa est diuersi loci. Nec tamen ideo quod anima
est multi loci secundum dialecticos, eo scilicet quod diuersas uires
probandi habet, ideo concedi oportet eam simpliciter esse multa.
Similiter et deum, licet sit multae personae, hoc est pater et filius
et spiritus sanctus, non ideo concedendum est eum esse multa, hoc est
multas res siue multas essentias, cum eadem penitus essentia quae
pater est, sit filius, sit et spiritus sanctus. Quippe "multa" hoc
nomen siue "tria" et quaelibet numeralia nomina proprie ad numerum
pertinent, ideoque in rebus tantum numero diuersis recte sunt per se
accipienda.

[3.6] Poterit et fortasse non incongrue deus et tria et multa dici si
uidelicet "tria" uel "multa" definitione, non numero, intelligamus.
Ipse quippe aeternus est, inmensus, creator, omnipotens et alia multa
definitionibus diuersa, et ita quodammodo multitudinem in eo attendi
licet, secundum uidelicet diuersitatem definitionum uel proprietatum,
non numeri. Iuxta quam diuersitatem apostolus ait: Et tres sunt qui
testimonium dant in caelo et tres unum sunt, nihil uidelicet addens ad
hoc nomen "tres" neque "personas", neque aliud. Hoc etiam Augustinus
VII De trinitate confirmat his uerbis: "Cum conaretur humana inopia
loquendo proferre quod tenet de domino deo, timuit dicere tres
essentias, ne intelligeretur in illa summa aequalitate ulla
diuersitas. Rursus non esse tria non poterat dicere quod Sabellius
dixit'.

[3.7] At si quis multitudinem personarum etiam per se multitudinem
dici annuat, cum omnis multitudo ex multis colligatur partibus,
numquid et multitudo personarum quae in deo sunt partes habebit? Pars
autem, teste Boethio, prior est ab eo cuius pars est, et totius
constitutiui diuisio in priora fit, sicut generis in posteriora.
Oportebit itaque quamlibet trium personarum ipsa trinitate quam
constituunt, priorem esse, et ipsam trinitatem posteriorem esse
singulis illis, si non tempore, saltem natura, sicut est rationalitas
rationali animali uel corporeitas corpore et quaelibet differentia,
teste Porphyrio, prior propria specie, quam uidelicet constituit. Sed
et cum rationalitas et rationale quaedam sit multitudo discretarum
essentiarum, dicitur tam rationalitas quam rationale prius esse ipsa
multitudine in eo quod ipsam constituunt et constituendo ad esse
perducunt, licet rationalitas non queat esse nisi etiam sit rationalis
uel nisi etiam sit animal rationale, cum omnino non nisi in animali
ualeat consistere.

[3.8] At uero quis non abhorreat in deitate aliquid posterius esse uel
prius aliquo quod ibidem sit? Ad quod responderi potest, quod cum ait
philosophica auctoritas partem priorem esse toto uel totum
constitutiuum resolui in priora cum diuiditur in partes, partes in
quantitate accepit, quae nullo modo in deo sunt, ut supra astruximus,
quando uidelicet plura numero ita in aliquo toto conueniunt quod ipsum
totum est omnia illa simul, sicut domus est paries, tectum,
fundamentum, hoc est haec tria simul numero ab inuicem discreta. Quod
nulla ratione in deo considerari ualet, cuius simplex est omnino
substantia. Nam cum in diuisione "totius" ait Boethius: "Non idem esse
partem quod totum" hoc est essentiam partis non esse essentiam totius
aperte docuit se non intelligere partem nisi quae a toto suo diuersa
est essentialiter, ita uidelicet ut ipsa essentia partis non sit
essentia totius. Quod nullo modo in trinitate potest assignari, cum
uidelicet unica et eadem prorsus essentia sit totius trinitatis et
uniuscuiusque personae.

[3.9] Nullo itaque modo philosophica nos cogit auctoritas aut
trinitatem confiteri totum esse aut aliquid in deo prius uel posterius
esse, presertim in his quae ad aeternitatem atque ad necessitatem
pertinent, cum uidelicet aeterna sit atque ex necessitate ipsa
trinitas, sicut sunt et singulae personae, ita quidem ut nullo modo
non esse trinitas queat magis quam singulae personae. Quod uero
aeternum est ac necessarium nihil naturaliter prius se habere potest,
cum a nullo ducat esse quod necesse est esse. Quippe id quod ad
aliquod esse perducitur, utique illud fit ad quod perducitur, dum
uidelicet ad illud esse preparatur quod nondum habet. Si quid enim,
teste Aristotele, fit aliquid, nondum est illud quod fit et quod esse
incipit. Si uero incipit, aeternum non est, quia, teste Boethio,
"aeternum est quod origine caret". Trinitas uero, ut diximus, omnino
aeterna est, sicut et singulae personae, ideoque trinitas neque ex
personis, neque ex aliquo ducit exordium, hoc est esse trahit, licet
in tribus personis simul consistat. "In" tribus magis quam "ex" tribus
dico, quia fortasse "ex" prepositio materialis quoddam materiale
principium uidetur notare, "in" uero continentiam personarum in
trinitate demonstrat, hoc est ipsam trinitatem in illis simul
consistere, ita ut idem penitus trinitas sonet quod tres personae.

[3.10] Sed etiam in creaturis quaedam accipi multitudo potest quae
partibus suis prior nullo modo uidetur, cum necessario simul sit cum
illis, ita scilicet ut nec totum sine parte nec pars sine toto
permanere queat, sicut in relatiuis apparet. Verbi gratia, ponamus
unum totum multitudinem duorum relatiuorum ad singula, sicut
multitudinem domini et serui ad dominum siue ad seruum. Nullo modo aut
dominus aut seruus prior uidetur ipsa multitudine cum qua simul
necessario habet esse. Dominus quippe esse non potest nisi et seruus
simul cum ipso sit, et ita existente domino necesse est utrumque simul
esse; quod est ipsam multitudinem esse. Sed et cum diuersa sint
praedicatione siue oppositione iste digitus et multitudo constans ex
hoc digito et altero digito, numquid rationabilius unam iterum
multitudinem reddent iste digitus et multitudo constans ex hoc digito
et altero quam pater et filius et spiritus sanctus, qui eiusdem
penitus sunt essentiae, ita quidem ut essentia patris sit prorsus
essentia filii et essentia spiritus sancti, id est hoc idem quod pater
est, sit tam filius quam spiritus sanctus? Quippe quo magis diuersa
sunt aliqua, <eo> rectius in illis multitudo accipi uidetur. At uero
hic digitus et multitudo horum duorum digitorum non solum definitione,
uerum etiam essentialiter disiuncta sunt, ita uidelicet ut essentia
unius digiti non sit essentia duorum digitorum. Quod si dicamus
multitudinem quandam constare ex hoc digito et ex multitudille
constante ex hoc digito et altero, quomodo dicemus multitudinem quae
pars est, esse priorem multitudine quae totum est, cum mlllo modo illa
quae pars est, sine illa quae totum est, esse queat? Nulla quippe
ratione multitudo quae pars est, potest esse nisi etiam hic digitus
sit ex quo ipsa constat; et ita non potest esse, nisi et multitudo
alia sit, quae totum est ad ipsam.

[3.11] Sicut ergo in istis ipsa pars non est prior toto, quam necesse
est simul esse cum toto, ut dictum est, ita quaelibet trium personarum
non est prior trinitate, immo naturaliter simul cum ea, cum uidelicet
alia personarum sine aliis esse nullatenus queat, ac per hoc nec sine
trinitate, cum uidelicet tota trinitas atque unaqueque trinitatis
persona aeterna sit atque ex necessitate.

[3.12] Quod autem diximus in his quae ad aeternitatem atque ad
necessitatem pertinent, ad hoc spectat quod etiam in deo uidentur
quaedam non ad aeternitatem attinere, quae uidelicet magis secundum
opera eius quam secundum incommutabilitatem ipsius accipiuntur utpote
quod creator est uel rector uel miserator uel iudex uei dominus uel
incarnatus. Non enim ab aeterno deus ita exstitisse uidetur, ut
uidelicet aut creator aut dominus aeternaliter esset aut rector etc.,
cum uidelicet ab aeterno non sint quae creata sunt, respectu quorum
creator dictus est, neque ab aeterno seruus, cuius ipse dominus esset
uel ea quibus ipse regendo praeesset. Haec fortasse non incommodo
posteriora esse deo siue ipsa trinitas licet confiteri, sicut hoc
corpus prius est hoc homine cum idem tamen numero sit hoc corpus et
hic homo; prius, inquam, hoc modo quod, sicut ipsa substantia prius
fuit hoc corpus quam ipsa esset hic homo, ita et deus prius exstitit
quam ipse esset creator aut dominus, hoc est non ab aeterno fuit aut
creator aut dominus sicut est ab aeterno deus.

[3.13] Quodam itaque modo concedendum uidetur deum non semper fuisse
dominum aut creatorem, si uidelicet "semper" pro "aeternaliter"
ponamus, non designatiuum temporis quod a mundo incepit uel quod
planetis distinguitur iuxta illud Geneseos: Fiant luminaria in
firmamento caeli et diuidant noctem et diem, et sint in signa et
tempora et annos.

[3.14] Mouet fortassis aliquem quod dicimus deum aliquando esse quod
aliquando non fuerit, utpote dominum uel incarnatum, cum nulla sit in
ipso uariatio uel mutabilitas, ut supra testati sumus. Ad quod
respondendum uidetur quod sicut spiritum sanctum multiplicem dicimus
secundum effecta, non secundum se, sic et deum dicimus quodammodo in
effectis uariari, in seipso autem omnino incommutabilem permanere, ita
scilicet ut nihil in ipsa diuinitatis substantia aliquando partes sunt
quae aliquando in ipso non sunt, et frequenter accidentia admittit et
amittit.

[3.15] III. Quod autem in eo quod dicitur: "talis pater, qualis filius
et spiritus sanctus" quaedam similitudo innuitur, ut scilicet pater
sit similis filio uel spiritui sancto, tale est ac si dicatur: non est
in aliquo maiestatis bono ab eo diuersus, ut uidelicet negatiue magis
quam affirmatiue intelligatur. Et similiter cum dicitur aequalis esse,
tale est ac si dicatur in nullo minor secundum diuinitatem, cum sint
eiusdem penitus essentiae. Sed et cum Athanasius, praemisso "qualis
pater, talis filius et spiritus sanctus", statim adiecerit quasi ad
determinandum in quo sint similes, hoc est non diuersi, dicens:
"inmensus pater, inmensus filius" etc., aperte declarauit quomodo id
quod praemiserat intelligendum esset, ut uidelicet idem quod uni
personae conuenit, et alteri, de his scilicet quae statim adiungit.

[3.16] Nec fortassis incongruum est, si similia dicamus non sohlm ea
quae essentialiter uel numero diuersa sunt, uerum etiam quae
proprietatibus disiunguntur. Sic propositionem et conclusionem
conuenire dicimus in terminis et in aliis multis, cum non sint tamen
ab inuicem numero uel essentialiter disiunctae propositio et
conclusio. Sic etiam personas non est incongruum similes ad inuicem
dici. "Simile" etiam quandoque pro "eodem" ponitur sicut in III
Topicorum, ubi ait Boethius quod "locus a contrario et a repugnantibus
uidetur esse similis", hoc est "idem".

[3.17] Et in hac quoque acceptatione potest dici pater similis filio
uel spiritui sancto, hoc est idem penitus cum illis in substantia siue
in his quae statim Athanasius determinauit, cum uidelicet illud idem
immensum quod est pater sit et filius etc.

[3.18] IIII. Sed et illud quod opponitur -- cum unumquodque quod
exsistit, sit uel substantia uel forma, quomodo multa dici possunt si
non sint multae substantiae uel multae formae uel multa ex utrisque
coniuncta? -- iam iugulatum est secundum illud quod iam negauimus
omnino deum esse multa, quia licet sit multae personae, non ideo
fortassis est multa simpliciter, cum uidelicet multitudo, ut dictum
est, recte non sumatur nisi in discretis essentiis ac numero diuersis.
Secundum uero illud quod quis receperit deum esse multa, quantum ad
diuersitatem proprietatum, ut expositum est, seu definitionum, non
procedit diuisio, ut uidelicet si deus sit hoc modo mulla, ideo sit
aut multae substantiae, quod sonat numero diuersae, aut multae formae
etc. Eadem quippe anima seu quaelibet substantia est multa
definitionibus, nec tamen ideo multae substantiae uel caetera. Quod si
esset multa numero, tunc indubitanter diuisio premissa procederet.

[3.19] V. Illud autem quod quaesitum est, quare uidelicet magis
dicatur deus "trinus" quam substantia "trina", rationabiliter
interrogatur; et magis oportet dici deum esse trinitatem quam deum
esse trinum, quia licet sincera et sana intelligentia esse possit si
dicamus deum "trinum", non tamen ratio uidetur quare magis dicamus
deum "trinum" quam substantiam "trinam".

[3.20] VI. Illud uero multis modis refellitur quod, cum unaqueque
trium personarum sit deus siue substantia, non tamen ideo plures dii
sunt siue substantiae. Cum enim, duobus hominibus assistentibus mihi,
profero hanc uocem "homo", per quam uterque intelligit "animal
rationale mortale", alia quidem est essentia huius intellectus et
essentia illius, quarum unaqueque est intellectus, nec tamen ideo
multos intellectus dicimus, cum diuersi non sint modi concipiendi, ut
iam supra determinauimus. Et cum multa nomina uel multae affirmationes
incidunt in unam uocem, omnis autem affirmatio et omne nomen sit uox
siue essentia, non tamen ideo multas uoces dicimus siue multas
essentias -- de quo etiam satis supra docuimus.

[3.21] Praeterea, in uno homine multae sunt partes ita ab inuicem
diuersae ut haec non sit illa, uel in uno ligno uel in una margarita,
quae caeteris partibus abscisis uel remotis homines uel ligna seu
margarite dicuntur, quarum etiam partium unaqueque ante abscisionem
homo erat siue lignum seu margarita. Non enim separatio nostra
quicquam in substantia confert ei quod remanet uel id quod remotum
est, quod prius non haberet, quia abscisa manu id quod nunc homo
permanet et ante abscisionem homo permanebat, quaedam pars latens in
homine, qui integer erat. Similiter postea, si pes abscidatur,
residuum homo est, quod etiam homo erat ante ipsam abscisionem, cum
tunc quoque hominis definitionem haberet, cum tunc etiam animal esset
quod erat animatum et sensibile, et eodem modo rationale et mortale
quomodo et nunc. Cum itaque ante omnem abscisionem multae partes
essent in homine uno, quarum unaqueque esset homo, non tamen ideo
multi homines in uno homine erant, quia multos homines non dicimus
nisi multis animabus uegetatos.

[3.22] Si autem cum essentialiter diuersae res sunt quarum unaqueque
est intellectus siue homo, non ideo tamen dicimus multos intellectus
uel multos homines, quanto magis non oportet dici multos deos uel
multas substantias, quamuis unaqueque personarum deus est siue
substantia, quarum eadem penitus est essentia? Cum enim trium
personarum secundum grammaticos quae in Socrate sunt, unaqueque sit
Socrates siue homo, cum uidelicet ipse loquens sit homo siue Socrates
et ipse ad quem aliquis loquitur uel de quo loquitur, non ideo tres
Socrates uel tres homines dicimus, cum sit trium personarum eadem
essentia, hoc est eius qui loquitur et ad quem aliquis loquitur uel de
quo loquitur. Eadem de causa et trium personarum quae in deo sunt, cum
sit una essentia, licet unaqueque ipsarum sit deus siue substantia,
non ideo oportet tres deos dici siue tres substantias, cum saepe, ut
supra meminimus, uoces ex adiunctis significationem suam uarient,
utpote haec dictio "tres" et aliae multae. Eundem quippe hominem tres
opifices dicimus esse secundum trium officiorum scientiam, non tamen
ideo tres homines.

[3.23] Graeci tamen, teste Augustino, non reuerentur tres substantias
dicere magis quam tres personas. Unde in VII De trinitate ait ipse:

     Dictum est a nostris graecis una essentia, tres substantiae; a
     latinis una substantia uel essentia, tres personae.

[3.24] Non est autem nunc nobis sermo aduersus graecos; nec fortassis
a nobis in sensu diuersi sunt, sed in uerbis tantum, abutentes nomine
"substantiae" pro "persona".

[3.25] VII. Quod autem opponitur quare potius tres personas dicimus
quam tres dominos aut tres essentias, iam arbitror ex suprapositis
esse manifestum, quia diuersitas personarum ad distinctionem
proprietatum pertinet, non ad discretionem essentiarum. Ideoque tres
sunt personae, quia diuersa insunt propria eidem essentiae, cum ex eo
quod pater est, aliud proprium habeat, et aliud exigat ex eo quod
filius est uel spiritus sanctus. Tale est ergo deum esse tres personas
ac si dicamus sicut plures homines, discretionem rerum essentialiter
demonstramus, quarum unaqueque sit deus. Sic et Socratem secundum
grammaticos plures personas dicimus, sed non plures homines.

[3.26] VIII. Obiectum est quoque quomodo dicimus "personae sunt" nisi
dicamus "entia", id est essentiae, "sunt"? Sed hoc modo dictum est quo
dicimus "Athenae sunt" uel "hic albus et hic sedens idem sunt". Non
enim semper pluralitas uel singularitas uocis ad significationem
respicit, sed quandoque ad determinationem uocis, cum dicimus "numerus
est", hoc est unitates sunt, et "Athenae sunt", hoc est haec ciuitas
est. Quandoque etiam secundum solam pluralitatem uocum plurale uerbum
figurate proferimus siue etiam plurale nomen, etiam quando eadem est
penitus uocabulorum intelligentia, non tamen eadem essentia, ueluti
cum dicimus ensem et gladium esse multiuoca. Unde Boethius in I
Topicorum: "Quarum rerum", inquit, "eadem est definitio, ipse quoque
res sunt eaedem". Cum autem figurate dicimus "sunt", ubicumque
scilicet una tantum res est subiecta, non est necesse dici entia uel
essentias, quia saepe, cum eaedem sint uoces in significatione per se
acceptae, una earum constructionem habere potest per figuram in uno
sensu quam non habet alia.

[3.27] VIIII. De eo etiam arbitror esse discussum quod dictum est hoc
nomen "deus" magis uniuersale quam singulare dicendum esse, cum de
diuersis personis dicatur. Quippe diuersitas illa personarum non in
discretione essentiae constat, sed magis in diuersitate propriorum, ut
diximus, sicut et diuersitas personarum secundum grammaticos quae
scilicet personae insunt Socrati, propter quas tamen non minus hoc
nomen "Socrates" singulare est.

[3.28] X. Sed illud hoc loco maximum impedimentum occurrit quod
essentialiter quoque ab inuicem personae quae in deo sunt, discretae
sunt, cum haec scilicet non sit illa; quod non est in grammaticis
personis. Ad quod respondendum est quod non magis iste personae
essentialiter discretae sunt quam ille, cum sit harum quoque illarum
una eademque penitus essentia; ad comparationem unitatis cuius, hoc
est diuinae essentiae, nulla corporea uel spiritualis creatura dicenda
est una.

[3.29] Unde bene eam philosophi monadem, id est unitatem, magis quam
unam uocare uoluerunt. Cum autem nulla sit in personis discretio
essentiae ab inuicem, non tamen oportet dici: pater est filius uel
spiritus sanctus, uel filius est spiritus sanctus, quia etsi quis
sanum sensum in his uerbis habere queat, eo scilicet quod eadem
essentia quae pater est, sit et filius et spiritus sanctus, sensus
omnino falsus est secundum sanctorum patrum acceptationem quae est
huiusmodi ac si dicamus idem esse proprium patris et filii, in eo
scilicet quod pater est et quod filius est, hoc est idem esse
definitione patrem quod filium.

[3.30] Nam et sic solemus dicere non idem esse grammaticum et
oratorem, cum scilicet aliud sit proprium huius, aliud illius, quia
licet eadem essentia sit grammatici et oratoris, aliud est esse
grammaticum, aliud esse oratorem. Sic etiam, licet eadem sit patris et
filii substantia, diuersum est tamen esse patrem et esse filium. Unde
Augustinus libro V De trinitate: "Quamuis", inquit, "diuersum sit
patrem esse et filium, non est tamen diuersa substantia". Idem in VII:
"Aliud est deum esse, aliud patrem esse".

[3.31] Tullius quoque in I Rhetoricae contra Hermagoram disputans, cum
deliberationem et demonstrationem constituat genera constitutionum ac
postmodum neget deliberationem ac demonstrationem esse uel
constitutionem uel partem, id est speciem aliquam constitutionis, non
aliter hanc negationem accipere potest nisi quantum ad diuersitatem
proprietatum. Idem quippe essentialiter est deliberatio quod
constitutio, uel demonstratio quod constitutio, sed aliud habet ex eo
quod ex eo quod deliberatio est, aliud ex eo quod est constitutio. Ac
similiter aliud exigit ex eo quod est demonstratio, aliud ex eo quod
est constitutio. Sunt autem uerba illa Tullii huiusmodi: "Deinde si
constitutio et ipsa et pars eius quaelibet intentionis depulsio est"
etc. usque illuc: "Placet autem ipsi" etc.

[3.32] Sed et cum eadem uox sit quandoque nomen et uerbum, uel dictio
simul et oratio, nomen tamen non esse uerbum concedimus, cum hoc sine
tempore sit, illud cum tempore, et dictionem non esse orationem, cum
partes dictionis in ea significatiue non sint sicut sunt orationis.

[3.33] Sed dicit mihi aliquis: dicam "pater est filius" et sane
intelligam ita scilicet quod eadem essentia quae est pater est etiam
filius. Nam et ipsius Augustini testimonio in libro De duabus
animabus: "De uerbis, cum res constet, controuersia facienda non est";
idem in IV Super Genesim: "Dum intelligatur", inquit, "quod
intelligendum est, non magno opere curandum est quid uocetur"; et post
pauca: "Hoc est", inquit, "quod dixi: dum res conceditur, non esse de
uocabulis laborandum". Ad quod respondeo quod placet mihi sana
intelligentia, sed requiro etiam uerba catholica, quia non sine causa
apostolus nouitates uerborum nos uitare admonet, tum ideo ne
contemptores sanctorum uideamur et spiritus sancti qui loquitur in
eis, tum etiam magis ne situ in uerbis tuis sanum sensum haberes,
alius in eis offenderetur qui sensum tuum non intelligeret et
scandalum erroris inde sumeret. Habe itaque etiam cum sensu uerba
idonea ad aedificationem, non ad scandalum, et dicas ad hunc sensum
manifestandum, non "pater est filius", sed "hoc quod est pater, filius
est", hoc est eadem est utrorumque essentia siue substantia. Nec dicas
hanc personam esse illam, quod est dicere idem esse proprium
utriusque, sed hanc personam idem esse quod illa est, hoc est eiusdem
substantiae esse.

[3.34] In quanta autem ueneratione etiam uerba diuina habenda sint,
uis ipsorum admonet, quae cotidie sacramenta aecclesiae conficit, cum
ad inuocationem sui nominis mira deus operatur, etiam per
immundissimos ministros.

[3.35] Ipse etiam Priscianus, doctor et scriptor loquendi, in
locutionibus maxime usum emulandum esse admonet. Bene equidem, cum
locutio significationem non ex natura sed ex placito hominum habeat.
Quod uero ait Augustinus in libro De duabus animabus: "De uerbis, cum
res constet, controuersia facienda non est", ibi sane intelligendum
est ubi de rebus uel de sensu uerborum potius quam de proprietate
uerborum contentio orta est. Rem etiam, hoc est significationem
ipsorum uerborum intellexit, ad quam uidelicet significationem uerba
illa sunt instituta. Cum itaque nouerimus ita esse ut uerba ipsa
habent dicere, non est curandum quo genere uerborum ad doctrinam illud
efferatur quod iam docendum non est, cum de illo constet.

[3.36] Dicit fortasse aliquis quod secundum propositam expositionem in
qua dicitur "pater non est filius", hoc scilicet modo quod non est
idem proprium utriusque, licet etiam dicere "pater non est deus" uel
"homo non est animal", cum uidelicet non sit ident proprium istorum
sicut nec illorum. -- Ad quod respondendum est quod uerba nostra ad
deum translata, ut iam supra meminimus, ex ipsa singularitate diuinae
substantiae sicut singularem significationem ita et singularem
nonnumquam in constructione contrahunt sensum. Praeterea, non oportet
figuratiuas et improprias locutiones porrigi ultra hoc quod auctoritas
uel usus habet, si ad doctrinam et intelligentiae facilitatem loqui
intendimus.

[3.37] Nec fas est cuiquam a consueta significatione sermonem
commutare, nisi ei cuius grauissima uidetur auctoritas aut aliqua
ornatus hoc commendet gratia.

[3.38] XI. Illud autem Athanasii quod ait: "omnipotenms pater,
omnipotens filius, omnipotens spiritus sanctus", maxime confirmare
uidetur ut concedamus filium siue spiritum sanctum esse patrem, cum
scilicet, ut supra saepe diximus, pater ex potentia sit dictus. Quis
etiam negare queat quin unaqueque personarum potens sit et sapiens et
benigna? Cum itaque filius sit potens et tantumdem ualeat dicere
potentem quantum dicere patrem, numquid et filius est pater? Ad quod
respondendum est quod saepe, ut diximus, uoces per se accepte eandem
uim pellitus habent atque equipollentiam iuxta aliquam
significationem, quae tamen eandem uim non custodiunt in
constructione. Nam, teste Prisciano, "amans" et "qui amat" idem
ualent; non tamen sicuti de eo qui modo non amat uerum est dicere quod
"erit amans", ita uerum est dicere quod "erit qui amat". Similiter
licet "potens" et "pater" per se dicta eiusdem significationis in deo
sint, in contextu tamen orationis non eandem uim penitus habent
secundum sensum, cum uidelicet haec enuntiatio "pater est potens siue
benignus" ad identitatem tantum essentiae sit accommodata, ac si
dicatur quod id quod pater est sit potens siue benignum. Haec autem
enuntiatio "pater est filius siue spiritus sanctus" ad identitatem, ut
dictum est, proprietatis tantummodo spectat, ut uidelicet idem sit
utriusque proprium, ut expositum est, ideoque tantummodo falsa est.

[3.39] Magna itaque discretio adhibenda est in his enuntiationibus
quae de deo fiunt, quae uidelicet tantum ad identitatem essentiae,
quae ad identitatem quoque proprietatis sint accommodate. Ad
identitatem quidem essentiae tantum hae spectant: "pater est deus",
"filius est deus", "spiritus sanctus est deus", uel aeternus uel
dominus uel creator uel omnipotens uel inmensus seu iustus siue
misericors et aliae multe, ideoque uerae sunt. Hae uero enuntiationes:
"pater est filius uel spiritus sanctus" uel "pater est genitus siue
procedens", ad identitatem proprietatis aspiciunt, ideoque omnino
falsae sunt.

[3.40] Ut itaque iuxta Athanasium neque confundamus personas, hoc est
permisceamus eas, alteram scilicet in proprietate alterius, neque
separemus unitatem substantiae, oportet diligenter uim singularum
enuntiationum distinguere quae uidelicet ad identitatem substantiae,
quae ad identitatem proprietatis sint accommodate.

[3.41] Apparet et ex his quae dicta sunt, de discretione scilicet
enuntiationum, illud refelli quod supra opponebatur, cum uidelicet
opponeretur quod, sicut ostenditur per hoc quod pater est deus et deus
est aeternus, pater esse aeternus, ita etiam ostendi possit per hoc
quod pater est deus et deus est filius, pater esse filius. Ibi quippe
ea propositio quae consequitur ex duabus premissis, quae uidelicet ait
"pater est aeternus", ad solam identitatem essentiae spectat, sicut et
premisse, ut supra iam determinauimus, ideoque ex ipsis conuenienter
infertur. Quae uero ait "pater est filius", non solum essentiae, uerum
insuper proprietatis identitatem ostendit, ideoque ex premissis non
procedit, quae simpliciter ad identitatem essentiae spectant; immo
apertissime falsum esse liquet, ideo quod pater est deus et deus est
filius, oportere concedi patrem esse filium. Quod est dicere, ut supra
iam exposuimus, idem esse proprium patris et filii, in eo scilicet
quod pater est et filius.

[3.42] Quod si ad hanc quoque complexionem comprobandam illa inducatur
dialecticorum regula quae ait: "Quotiens aliquid praedicatur de
aliquo, quicquid praedicatur de illo praedicato, et de subiecto", hoc
est quotiens aliqua res est aliquid et illud idem rursus est aliquid,
primum est ultimum -- facile deprehendi potest nihil ad hanc
complexionem regulam attinere nec eam ex regula monstrari posse, cum
uidelicet regula illa ad enuntiationes illas tantum attineat quae ad
identitatem solam essentiae spectant, non etiam ad identitatem
proprietatis, sicut haec facit quae ait "pater est filius". Immo si
uim uerborum ipsius argumentationis diligenter attendamus, talis
potius ei regula inducenda esset, si uera esset: "Quotiens aliquid
praedicatur de aliquo et aliquid praedicatur de praedicato, idem est
proprium primi subiecti et ultimi praedicati". Quod cum aperte falsum
sit, non est pro regula habendum.

[3.43] Sunt et aliae consimilis disputationis argumentationes, quibus
propter terminorum dispositionem premissa regula competere uidetur,
cum a sensu uerborum longe sit. Quales sunt huiusmodi complexiones:
"Hic homo est hoc corpus, sed hoc corpus semper est, ergo hic homo est
semper"; item: "Hic homo est hoc corpus et hoc corpus est materia
huius hominis, uel factum est hic homo uel prius est hoc homine, ergo
hic homo est materia huius hominis uel factus est hic homo uel prior
est hoc homine", item: "Hic miles est hic citharedus et hic citharedus
bonus est uel laudandus, ergo hic miles". Sed de his in Dialectica
nostra latius prosecuti sumus.

[3.44] <XII.> Quod autem solus filius, non etiam pater uel spiritus
sanctus, incarnatus dicitur, cum tamen eadem essentia quae pater est
siue filius uel spiritus, sit incarnata, non sine magna ratione
traditum est. Hoc enim his uerbis ostenditur cum dicitur "filius dei
est incarnatus", lumen diuinae sapientiae per hanc incarnationem
carnalibus effulsisse. Quod innuens Iohannes euangelista: Vita,
inquit, erat lux hominum et lux in tenebris lucet et tenebrae eam non
comprehenderunt. De qua etiam illuminatione scriptum est: Surge
illuminare, Ierusalem, quia uenit lumen tuum et gloria; et iterum:
Ambulabunt gentes in lumine tuo; et psalmista: In lumine tuo uidebimus
lumen; et Simeon: Lumen ad reuelationem gentium; et platonici "Verbum
deus est lumen uerum" etc.

[3.45] Tale est ergo sapientiam dei esse incarnatam, ac si dicatur ad
hoc deum incarnatum esse ut uere doctrina iustitiae nos instrueret,
tum praedicatione, tum etiam exemplo corporalis conuersationis suae.

[3.46] Sapientiam itaque dei in carne esse, tale est: carnales, id est
homines, hac incarnatione uere sapientiae lumen suscepisse.

[3.47] Sed dicit mihi aliquis quod haec incarnatio, cum ex summa et
sola misericordiae diuinae gratia, non ex meritis <nostris> facta sit,
maxime spiritui tribuenda est, ut scilicet spiritus potius quam filius
incarnari diceretur. Unde et scriptum est: "Conceptus ex spiritu
sancto", hoc est ex sola benignitate misericordie suae incarnatus. --
Ad quod respondendum est quod aliud est "concipi ex spiritu", aliud
"spiritum concipi", hoc est incarnari, sicut aliud est ex aqua et
spiritu regenerari, aliud aquam et spiritum regenerari. Si quis itaque
uim enuntiationis attendat "filius est incarnatus" ad quam eam
sanctorum auctoritas instituit, solus est filius incarnatus, non etiam
pater uel spiritus, quia hic est sensus ac si dicamus quod ad hoc
maxime deus incarnatus est ut suos predestinatos uere sapientiae luce
illustraret.

[3.48] Cum itaque sint indiuisa opera trium personarum, quarum nullo
modo diuersa est essentia, pro diuersitate tamen personarum et operum
quaedam specialiter opera uni personae tanquam propria tribuuntur,
quaedam alii. Patri quidem proprie tribuuntur ea quae ad potentiam
pertinent, sicut est creasse cuncta ex nihilo, uel disponere omnia pro
arbitrio suo, uel imperare, uel dare potestates, uel mittere filium in
mundum, uel obedientiam impendi, unde scriptum est: obediens patri. Et
postremo omnia quae ad potentiam ac reuerentiam maiestatis pertinent,
patri tribuuntur. Quod etiam ipsa uerba Christi aperte insinuant, cum
uidelicet humanitas eius in anxietate posita quotiens a diuinitate in
unam personam sibi unita opem uirtutis postulat aut quascumque preces
ei fundit, solo uocabulo "patris" usus est, ipsam scilicet
commemorando potentiam qua potens est efficere quod rogatur. Quod et
adhuc mos aecclesiasticus obseruat, maxime in specialibus orationibus
suis quae in sollemniis missarum ad altare fiunt, quae scilicet ad
solum intenduntur patrem.

[3.49] Filio autem ea maxime ascribuntur quae ad sapientiam attinent,
sicut est iudicare, quod discretionis est. Unde scriptum est: Pater
omne iudicium definitio, quia potentia sapientiae cedit in discussione
iudicii, ubi aequitas magis examinanda est quam uis potentiae
exercenda. Ad hoc etiam illa inscriptio psalmi non pertinet, quae ait:
pro occultis filii, scilicet iudiciis. Qui et bene mens patris seu
ratio siue "angelus consilii" dictus est, quia omnia in hac sapientia
rationabiliter pater disponit, siue creando mundum, siue eundem
reparando post lapsum. Et in hoc pater uerum consilium nostrae
ignorantiae dedit, cum eo incarnato nos uisitauerit.

[3.50] Spiritus autem ea proprie sunt quae ad operationem diuinae
gratiae attinent, sicut est remissio peccatorum et quorumcumque
donorum distributio ex sola bonitate eius non ex meritis nostris
proueniens; qualis est regeneratio in baptismo ad dimittenda peccata,
confirmatio per impositionem manus episcopi ad dandam armaturam
uirtutum, quibus scilicet uirtutibus post remissionem peccatorum
perceptam resistere ualeamus inimico tunc uehementius insurgenti. Sic
et caetera sacramenta, quae in aecclesia conficiuntur ex bonitate dei,
spiritui tribuenda sunt. Nam etsi idem sit dialecticus quod orator,
aliud tamen oratori tribuendum est secundum officii sui proprietatem,
aliud dialectico.

[3.51] XIII. Superest autem extrema obiectio, qua scilicet opponitur
idem a seipso nasci uel a se procedere. Quae recte discuti non ualet
nisi prius quae sit huiusmodi generatio uel processio terminetur.

		    2. De generatione uerbi diuina

[3.52] Ac primum de generatione disseramus. De qua id considerandum
est quod, si per hoc nomen "pater" non simpliciter diuinam potentiam,
sed omnipotentiam exprimamus, ut uidelicet non sonet hoc tantum quod
"deus potens", sed etiam quod "deus omnipotens", dictum est sapientiam
gigni ex omnipotentia, hoc est filium a patre, ad eam similitudinem
qua is qui ex alio natus est, sic ex ipsa genitoris substantia esse
dicitur quasi quaedam sit paterne substantiae portio. Ipsa quippe
sapientia quaedam est potentia atque aptitudo discernendi, et sapiens
dicitur qui plurimum discernere ualet, etsi actu non discernat.

	Qua itaque similitudine deus dicatur pater siue filius

Cum itaque sapientia, id est potentia discernendi, quasi quaedam, ut
ita dicam, pars sit omnipotentiae diuinae, sicut et quilibet filius
quaedam portio dicitur patris, ex cuius substantia est, non incongrue
secundum expositam similitudinem dicta est sapientia ex omnipotentia
gigni, quasi quoddam esse ex omnipotentia, cum sit ipsa quaedam
potentia. Cum enim deus ex omnipotentia sua ad infinita agenda se
habeat, hoc est ad omnia quaecumque efficcre potest, ex sapientia, hoc
est potentia discernendi, ad unum tantum, hoc est ad discernendum, se
habet.

[3.53] Nemo tamen hoc loco me mihi contrarium autumat quod nunc
sapientiam quasi partem omnipotentiae dico, cum superius omnino
negauerim partes in deo esse atque id necessario confirmauerim. Ibi
enim partes in quantitate diuinae essentiae esse anathematizaui. Hic
uero dico sapientiam quasi partem omnipotentiae, non secundum
quantitatem alicuius compactae rei, sed magis secundum uim efficaciae
quod ex eo uidelicet quod est omnipotens, aeque omnia efficere potest
-- ex eo uero quod est sapiens, discernere tantum ualet et iudicare
aeque omnia. Hoc autem modo et spiritus sanctus multiplex dicitur
quantum ad effecta non quantum ad quantitatem essentiae sue, et
unusquisque septem spirituum. Verbi gratia, spiritus sapientiae et
intellectus quodammodo pars septiformis spiritus dicitur quantum ad
effecta, quia et haec multiplicitas tota ad effecta respicit.

[3.54] Quod si hoc nomen "pater" dicat simpliciter "potens", non etiam
"omnipotens", tunc quoque non incongrue dicimus sapientiam gigni ex
potentia, hoc est sapientem esse ex potente, ad illum scilicet modum
quo dicimus ceream imaginem esse ex cera, cum tamen idem sit in
essentia cera ipsa et cerea imago et eo locutionis modo quo philosophi
dicunt speciem ex genere gigni, utpote hominem ex animali, cum idem
tamen sit "homo" quod "animal", nec umquam prius animalis natura in
homine fuerit quam hominis, cum ipse numquam prius animal fuerit quam
homo.

[3.55] Hanc autem generationem speciei, scilicet ex genere, Boethius
in libro Diuisionum aperit, dicens genus diuidi "in quasdam a se
creationes quodam modo". Quo etiam modo supra Mercurius ait quod "deus
secundum fecit dominum", hoc est pater genuit filium. Qui, scilicet
Mercurius, postea quasi corrigendo boc quod dixit "fecit" et non dixit
"genuit", adiecit: "Dilexit eum tanquam unigenitum suum" -- et alibi:
"Filius" inquit, "benedicti dei". Non enim proprie "creari" uel
"fieri' dicitur nisi id quod incepit atque ab alio factum est, cum
prius non esset. Ideo autem quasi ad determinationem "proprie"
apposuimus, quia fortassis indifferenter et "creari" pro "gigni" et
"gigni" pro "creari" scriptura abutitur, ut "genitore" pro "creatore"
et econuerso. Cum enim Plato "genitorem uniuersitatis" deum nominat
aut cum dicimus librum "Geneseos", id est de genitura, hoc est de
creatione, per "genitorem" creatorem, per "genituram" creationem
accipimus. E conuerso autem, cum in Prouerbiis sapientia dicit:
Dominus creauit me principium uiarum suarum, et rursus in
Ecclesiastico scriptum est: Prior omnium creata est sapientia et
intellectus prudentiae ab aeuo, et iterum: Ipsemet creauit illam in
spiritu sancto, "creari" pro "gigni" dictum puto. Cui et illud Boethii
concinit cum in Topicis ait "recte uideri proprium patris procreatorem
esse, quia filii procreatum esse". Sed et Mercurius cum ait "secundum
fecit dominum", "fieri" pro "gigni" abusus est, quia recte, ut
diximus, "creari" uel "fieri" non dicitur nisi id quod de non esse ad
esse perductum est, solique deo proprie tribuenda est creatio.
"Generatio" uero recte dicitur ubicumque aliquid ex substantia
alterius est, siue illa simul sunt, siue alterum sit prius altero. Ita
namque inanimatum corpus ex corpore est et splendor ex sole ut simul
semper fuerint; cerea uero imago posterior est quam cera.

[3.56] Sic autem dicimus inanimatum corpus esse ex corpore uel hominem
ex animali et ceream imaginem esse ex cera, ac si diceremus id quod
est inanimatum corpus ita esse corpus <quod> ex eo quod inanimatum
corpus est, exigit quod sit corpus, sed non conuertitur. Atque ad hunc
modum sapientiam dicimus esse ex potentia, hoc est filium gigni ex
substantia patris, cum uidelicet ipsa sapientia ita sit potentia, id
est hoc ipsum quod est filius sit pater, quod ex eo quod sapientia
est, id est potentia discernendi, exigit quod sit potentia, sed non e
conuerso.

[3.57] Attende itaque ad hanc similitudinem qua dicunt philosophi
speciem ex genere gigni, illum summum philosopilorum Platonem mentem,
"noym" appellat, ex deo natam esse asserere, hoc est filium ex ipsa
patris substantia esse, cum uidelicet ipsius sapientiae hoc ipsum esse
sit quod est potentia, cum ipsa scilicet sapientia quaedam, ut dictum
est, potentia sit: sicut homini hoc ipsum esse est quod animal est,
cum ipse homo quoddam animal sit, atque ex hoc ipso quod homo est,
exigat ut animal sit, sed non e conuerso. Quod autem ex hoc quod homo
est, exigat quod ammal sit, sed non e conuerso, ipsorum nominum uis
ipsa sententiae protestatur, cum hoc nomen "homo", quod sonat "animal
rationale mortale", totam animalis naturam demonstret et insuper
rationale et mortale determinet, "animal" uero hoc nomen simpliciter
naturam animalis assignet, hoc est "substantiam animatam sensibilem",
non etiam rationabilitatem et mortalitatem determinet. Sic et "filius"
hoc nomen, quod sonat "sapientiam", id est potentiam discernendi, cum
"pater" hoc nomen simpliciter "potentiam" sonet, ex ipsa ui sententiae
suae monstrat filium ex ipsa patris substantia esse, modo iam supra
exposito.

[3.58] Cum autem ad generationem speciei duo conueniant, genus quidem
tanquam materia et differentia tanquam forma -- utpote in homine
animal ipsum et rationalitas siue mortalitas -- ex substantia, <id>
est essentia generis, non ex substantia differentiae, species esse
recte perhibetur, cum ipsa generis essentia sit essentia speciei, quia
hoc ipsum homo est quod animal est, sed non id ipsum horno est quod
est rationalitas siue mortalitas. Atque in hunc modum filius ex ipsa
substantia patris esse asseritur, hoc est sapientia ex potentia, cum
uidelicet hoc ipsum quod potentia est, sit sapientia, cum ipsa, ut
dictum est, sapientia quaedam sit potentia atque ipsi sapientiae hoc
etiam ipsum esse sit quod est potentia, cum ipsa, ut dictum est,
sapientia eo ipso quod sapientia est, quaedam sit potentia.

[3.59] Et attende quod, licet in homine eadem essentia sit homo et
animal, uel in cerea imagine idem sit cerea imago quod cera ipsa, homo
tamen ex animali est, ut supra expositum est, et cerea imago ex cera,
non animal ex homine uel cera ex cerea imagine, neque animal ex
animali uel cera ex cerea imagine neque homo ex homine uel cerea imago
ex cerea imagine, sed homo tantum ex animali et imago cerca ex cera.
Sic et licet idem sit numero siue essentialiter sapientia quod
potentia, hoc est filius quod pater, sapientia tamen ex potentia est,
modo superius exposito, quod est filium gigni ex patre, non potentiam
ex sapientia, quod esset patrem gigni ex filio uel potentiam ex
potentia uel sapientiam ex sapientia, quod esset idem ex seipso gigni.

[3.60] At uero, si idem essent definitione sapientia et potentia, uel
homo et animal, uel cerea imago et cera, uel stilus et ferrum, tunc
fortassis concedi oporteret quod, si sapientia esset ex potentia, uel
homo ex animali, uel cerea imago ex cera, uel stilus ex ferro, idem
esset ex seipso atque per hoc ex seipso gigneretur, ut supra expositum
est. Alioquin nullo modo uerum est immo falsum est quod idem ex se sit
uel ex se gigneretur, quia tale est dicere idem ex seipso esse uel ex
se gigni, hoc est ex ipsa propria substantia esse, ac si dicatur
aliquam rem ita seipsam esse quod, ex eo quod ipsa est, exigit quod
ipsa sit, sed non econuerso, hoc est, non ex eo quod exigit quod ipsa
sit, <ipsa est>; quod omnino falsum est.

[3.61] Nullo itaque modo aliquid ex seipso gignitur, licet idem sit
numero generans et generatum, sicut materia et materiatum. Quippe qui
dicit aliquid ex se esse, nihil his uerbis diuersum definitione
innuit, sicut cum dicitur homo ex animali esse. Non enim sicut "homo"
et "animal" definitione diuersa assignant, ita etiam faciunt pronomina
subiuncta nominibus, cum dicitur aliquid esse ex se uel eandem rem ex
se esse, cum uidelicet ipsa quoque prollomiliab sicut premissa nomina
ad quae referuntur, ipsam similiter essentiam demonstrent, cum omne
pronomen proprie essentiam meram significet, hoc est non proprietatem
et iam determinet aliquam.

[3.62] Sed dicis mihi quod secundum hanc rationem non conuenit dici
"deum de deo, lumen de lumine", propter filium, qui ex patre est, cum
uidelicet "deus" et "deus" et "lumen" et "lumen" idem sunt etiam
definitione. -- Ad quod respondemus quod cum dicimus deum esse de deo
uel lumen de lumine, "deus" et "deus" et "lumen" et "lumen"
determinate ad personas mittunt tanquam definitionibus diuersa sint,
pro deo filio scilicet et pro deo patre accepta. Et cum dicimus "de
deo" uel "de lumine", in ipsis praepositionibus diuersa sint, pro deo
filio scilicet et pro deo patre accepta. Et cum dicimus "de deo" uel
"de lumine", in ipsis praepositionibus ipsa relatio ostenditur inter
generatum et generantem, hoc est filium et patrem, ideoque per
appositas prepositiones "deus" et "deus" siue "lumen" et "lumen" ad
personas magis quam ad substantiam sunt accomodata hoc loco. Saepe
autem uoces ex adiunctis a propria significatione euocantur ad aliam,
sicut alias de translationibus tractantes ostendimus.

[3.63] Et hic quoque pluribus confirmauimus exemplis quod nomen ex
adiuncto significationem commutat. Cum dicimus "homo mortuus", quia
tale est "homo" ac si diceretur "quod fuit homo" aut cum dicimus
"auriga nauis" pro "remige", uel cum dicit Aristoteles in II
Perihermeneias utrum contraria est affirmatio negationi aut oratio
orationi, et Boethius in Hypotheticis quod propositionem conditio
sequatur uel conditionem propositio, per generale nomen speciem
accipimus, hoc est per orationem affirmationem, per propositionem
categoricam propositionem. Sed et cum dicimus "deus creauit omnia" et
"Achilles superat omnes graecos", <omnia> praeter <deum> et omnes
graecos praeter Achillem intelligimus. Et cum dicimus rem simplicem et
propositionem simplicem, diuersas significationes ex adiunctis
contrahit "simplex"; res quippe simplex est quae ex pluribus non
constat rebus, et propositio quae non ex diuersis propositionibus, et
dictio quae non ex diuersis dictionibus. Et cum dicimus: Bonum est
sperare in domine quam in homine, ipsa comparatiui aduerbii suppositio
"bonum" pro "melius" poni exigit. Sed et cum dicit Aristoteles eorum
quae in subiecto sunt rationem non predicari quidem de subiecto, per
hoc quod premissum est "in subiecto", eodem modo accipitur "subiectum"
cum subditur "de subiecto", cum antea idem Aristoteles, cum diceret
"in subiecto" et "de subiecto", diuerso modo "subiectum" acciperet,
pro fundamento scilicet et supposito in substantia.

[3.64] Nec solum nomina, uerum etiam caeterae partes ex adiunctis
significationes uariant, ut cum dicimus "prata rident", id est
florent, uel "facio domum", id est compono, uel "rideo illum", id est
derideo, uel cum dicimus de eo qui modo stat quod aliquando sedit. Sed
et cum dicimus de stante modo quod fuit sedens, participium "sedens"
praesentis temporis significationem deponit. Et cum dicimus "hoc
corpus erit semper", hoc aduerbium "semper" ad futurum tantum aspicit;
aut cum dicimus "in urbe" et "in urbem" uel "super Hectorem" et "super
Hectore", pro diuersitate casuum uariatur significatio praepositionum.
Quis etiam nescit singulas dictiones ad interrogationem redditas ex
subintellectu preccdentium uim enuntiationis implere, ut cum quaerimus
"quis legit?" et respondetur "Socrates" uel cum quaerimus "quid agit
Socrates?" et respondetur "legit"? Cum itaque ex adiunctis uoces
significationem uarient, recte Tullius sensum scripturae ex
praecedentibus uel subsequentibus diiudicari indicat.

[3.65] Quid ergo mirum si in simbolo fidei commune nomen trium
personarum, quod est deus uel lumen, ex appositis transeat in
significationem personalium nominum, ut cum premissum sit de filio "ex
patre natum ante omnia saecula", et statim adiungitur "deum de deo,
lumen de lumine", licet ex adiunctis siue praepositis orationibus siue
interpositis praepositionibus "deum" et "deum","lumen" et "lumen"
determinate pro patre et filio, cum dicimus "deum de deo, lumen de
lumine"?

[3.66] Notandum uero quod, cum tam prophetae quam philosophi diuinam
generationem attingere ausi sunt, multo apertius philosophi hanc
designauerint dicendo "natum ex deo" siue "filium dei" quam prophetae
dicendo uerbum domini. Et conuenientius Plato ipsam rationem siue
sapientiam dei uocauit "mentem" quam illi uerbum, et commodius patrem
appellauit "deum" quatil illi dominum, ne forte si diceret "mentem
domini" sicut "mentem dei", quandam prolationis dignitatem uideretur
tribuere patri, quem dominum appellaret. Cum uero dicit "filium" ac
per hoc ipsum de substantia patris ostendit, per ipsam substantiae
unitatem indicat dignitatis aequalitatem. Bene itaque Christus
dominus, uerbis philosophorum maxime assentiens, se filium dei magis
quam uerbum appellat dicens: Pater, clarifica filum tuum; non solum
ideo quod apertius philosophi quam prophetae hanc generationem
distinxerunt, uerum etiam quia hanc fidem in gentibus maxime
fructificaturam nouerat, quae facilius a gentibus susciperetur, si
aperte testimonio suorum doctorum, id est philosophorum,
commendaretur.

[3.67] Haec autem fides temporibus rudis populi a prophetis occultanda
fuit; tempore uero philosophorum, multiplicato studio inquirendae
ueritatis, una cum creaturarum doctrina creuit et creatoris
intelligentia. Unde apostolus: Inuisibilia, inquit, ipsius a creatura
mundi, per ea quae facta sunt. intellecta conspiciuntur, quia omnis
notitia humana a sensibus surgat, ex rerum uisibilium similitudine
inuisibilium naturam ratio uestigauit; uerbi gratia, ex generatione
uisibilis rel et corporeae, sicuti cereae imaginis ex cera uel hominis
ex animali, generationem uerbi ex patre. Quod autem per successionem
tum studio tum ingenio scientiae conualuerunt, considerabat Daniel,
cum dicebat: Pertransibunt plurimi et multiplex erit scientia; et
psalmista, teste Gregorio, ubi ait: "Deus in gradibus dignoscetur".

[3.68] Hic quidem de generatione uerbi ex deo patre breuiter
perstrinximus, hoc est diuinae sapientiae ex diuina potentia siue ex
omnipotentia.

[3.69] Sed dum quaerimus quaestiones expedire difficiliores fortassis
incurrimus controuersias; et dum quosdam dissoluimus nodos, aliis
fortioribus nos alligamus. Ecce enim secundum priorem rationem de
generatione uerbi ex patre, hoc est sapientiae ex omnipotentia, si
uidelicet uocabulo "patris" non simpliciter potentiam sed etiam
omnipotentiam exprimamus uidemur cogi concedere filium esse
naturaliter priorem patre cum scilicet ipsa sapientia, hoc est
potentia discernendi, ut dictum est, quasi quaedam pars constitutiua
sit omnipotentiae. Secundum uero eam rationem qua per nomen "patris"
non omnipotentiam, sed simpliciter diuinam potentiam intelligimus, e
conuerso uidetur, ut uidelicet pater potius filio prior sit quam
filius patre, hoc est diuina potentia prior sit quam diuina sapientia,
sicut animal homine et quaelibet materia materiato de quibus superius
inducta <est> similitudo ad proposite generationis modum disserendum.
Sed et iuxta Aristotelem qui in tractatu prioris, ubi uidelicet
secundum modum prioris exsequitur, docet illud naturaliter prius esse
altero quod necessario consequitur ad illud, sed non conuertitur, ut
uidelicet econuerso antecedat, sicut unum duobus prius est et
quodlibet superius inferiori, quis dubitat patrem priorem esse filio,
hoc est potentiam sapientia, cum sapientia, hoc est potentia
discernendi, quoddam sit inferius, id est species potentiae, sicut est
homo animal, ac per hoc, ut dictum est, posterior illa?

[3.70] Quod si quis forte hunc modum prioris a deo patre per hoc
remouere nitatur, quod dicat potius diuinam potentiam et diuinam
sapientiam a se mutuo conuerti, cum uidelicet neutra absque altera
possit esse; tunc quoque obicietur quod sit pater prior filio secundum
quintum prioris modum, quemque ipse Aristoteles ex sua parte addidisse
uidetur et maxime commendasse, ut uidelicet digne prius dicatur sic:
"Videtur autem praeter eos qui dicti sunt, alter esse prioris modus;
eorum enim quae conuertuntur secundum essentiae consequentiam, id quod
alteri quolibet modo causa est, digne prius natura dicatur". Quis
patrem ueram esse causam filii neget, cum ex ipso sit filius, non
patcr ex filio, immo nec ab aliquo pater sit, sed a seipso tantum?
Quis etiam dubitet omne generans esse principium generati, cum
uidelicet ei quod generat, esse conferat? Unde etiam dicimus patrem
"principium sine principio", filium "principium de principio", hoc est
de patre.

[3.71] Sed ab his quoque obiectis, si diligentius inspiciamus quae dicta
sunt et quae opposita, facile nos expediemus, nec ullum inconueniens
ex superius inductis incurremus similitudinibus, si uidelicet in eo
tantum accipiuntur similitudines in quo sunt inductae. Omnis quippe
similitudo aliqua ex parte inducitur et nulla similitudo per omnia
discurrit, quia omne simile in aliquo dissimile esse necesse est. Si
qua ergo similitudo in eo tantum est accipienda ad quod affertur,
maxime in deo, ad quem, ut dictum est, minus plene similitudines
inueniuntur, cum longe a creaturis suis natura diuinitatis diuersa
sit. Quas tamen deus ex aliqua respicit similitudine, cum in pluribus
ex eis disiuncta sit, et frequenter etiam ex his similitudines ad eum
inducuntur, in quibus est uitium manifestum: ueluti cum eum dicimus
penitere uel iram aut furorem habere uel obliuisci uel ignorare
patrata, cum uidelicet penitentia semper ad correptionem culpe soleat
aspicere, et ira aut furor tormenta sint animi, uel ignorantia siue
obliuio aperte sit uitium, sicut eorum contraria uirtutes sunt.

[3.72] Quid ergo mirum si, cum ad omnes creaturas aliquam habeat deus
similitudinem atque ex his quoque inducatur similitudo quae aperte ad
uitium spectant, ipsum in aliquo tanquam partem constitutiuam, in
aliquo tanquam materiam consideremus, hoc est similem in aliqua re
parti uel materiae cum tamen ipse non sit in eo quod simile est parti
uel materiae uel pars uel materia dicendus? Pars quippe constitutiua
alicuius recte non dicitur nisi quod alicui esse conferat,
constituendo ipsum. Quod uero necesse est esse atque ideo aeternum,
omnino caret principio a quo esse contrahat, ut iam ex supra expositis
manifestum est. Unde nec omnipotentia dei aut sapientiam eius aut
aliquid aliud principium habere potest. Quam tamen quodammodo similem
esse toti constitutiuo monstrauimus, ita quidem quod, quemadmodum
totum ad plures partes quas continet se habet, eas scilicet
comprehendendo, ita omnipotentia ad sapientiam, in se ita comprehensam
quantum ad effecta quod dous ex omnipotentia sua eque omnia efficere
potest, ex sapientia uero tantum discernere ualet.

[3.73] Quis etiam neget filium quasi partem patris dici, quem constat
dexteram patris seu brachium appellari? Aut quis neget deum quasi
totum accipi cum sub quodam similitudinis typo modo oculos uel aures
modo manus uel pedes seu etiam caput ac caeterorum quoque membrorum
officia <ei> solent assignari? Quippe nisi de ipso more creaturarum
loquimur, quid est quod de ipso demonstrari possimus? Unde et
nonnumquam bestiarum quoque et auium seu reptilium necnon materiarum
uocabula similitudine aliqua congrue ad ipsum translata sunt, et fere
rerum omnium nominibus non incongrue designatur, qui uniuersis quae
condidit aliquam sui reliquit imaginem, ut ex operibus suis artifex
ipse mnotesceret, et per similitudinem creaturarum, quod de eo recte
creditur, defendi atque assignari ualeret. Quis etiam nesciat ipsius
quoque diuinitatis nomen ad ministros eius translatum esse, cum
scriptum sit: Ego dixi: dii estis, et rursus: Deus deorum dominus
locutus est; et in Moyse legattir: Si dixerit seruus: diligo dominum
meum et uxorem ac liberos, non egrediar liber; offeret eum dominus
diis etc.

[3.74] Cum itaque oulilia ex aliqua similitudine summum principium,
quod deus <est>, aspiciant ideoque mutuo ipsorum uocabula ad
alterutrum transferantur, quis abhorreat diuinam potentiam aut
sapientiam quadam similitudine totius et partis superius assignata se
habere, cum tamen ideo neutram alterius aut totum aut partem dici
conueniat?

[3.75] Nec minus abhorrendum atque omnibus modis anathematizandum est
diuinam potentiam esse materiam diuinae sapientiae, quamuis quandam
similitudinem ad ipsam habeat, ut supra quoque docuimus, secundum,
inquam generationis naturam expositam, non secundum materiae
proprietatem. Materias quippe in II Topicorum definiens, Boethius
dicit eas esse "quae specierum formas subiectas suscipiunt", hoc est
quibus adueniunt formae, per quas scilicet formas species, id est
materiatum aliquod, subsistit. At uero in deo nullae formae penitus
sunt ideoque nec materia aliqua nec materiatum in ipso est, sed tamen
simile materiae siue materiato, non in proprietate materiae siue
materiati, sed in natura generationis superius exposita; quod
uidelicet quemadmodum materiatum ex materia est, utpote stilus ex
substantia ferri uel homo ex animali, ita sapientia ex potentia, hoc
est filius ex patre, cum uidelicet id quod sapientia est, necessario
exigit ut sit potentia, sed non e conuerso.

[3.76] Quod uero obiectum est iuxta Aristotelis rationem, diuinam
potentiam naturaliter priorem esse diuina sapientia, hoc est patrem
filio, siue illo modo prioris quem Aristoteles secundum ponit, siue
quem ipse quintum adiungit, pluribus fortassis modis refelli potest.
Primo quidem in eo quod, ut supra meminimus, constat a regulis seu
tractatu Aristotelis aut caeterorum philosophorum maxime deum exclusum
et eos doctrina creaturarum contentos esse. Sed et si diligentius
utrumque modum prioris consideremus, neuter poterit hic aptari. Cum
enim Aristoteles "prius" secundum non-conuersionem describit,
conuersionem consequentiae subsistendi determinat, ita quidem ut
aliquo necesse sit aliud subsistere, quod scilicet secundo subsistente
necesse sit primum esse; uerbi gratia, "ut unum", inquit, "duobus
prior est, duobus enim existentibus mox consequens est unum esse, uno
autem existente non necessarium est duo esse". Quod est dicere:
impossibile est duo esse ita quod non sit unum, sed unum possibile est
esse ita <quod> non sint duo. Ideoque unum naturaliter prius est
duobus, cum uidelicet unum possit esse absque duobus, duo uero
nequaquam absque uno. Haec autem ratio prioris uel posterioris omnino
a potentia dei uel sapientia disiuncta est. Cum enim aequaliter tam
sapientiam dei quam potentiam necesse sit esse, nullo modo alteram
possibile est esse ita quod altera non sit; atque ideo modus
suprapositus prioris, quem Aristoteles secundum constituit, a diuina
generatione penitus absistit.

[3.77] Nec minus quintus prioris modus a deo patre remouetur, quando
uidelicet aliquid ad alterum mutuam conuersionem habet et causa illius
est. Non enim recte dici causa potest alicuius, nisi ipsi cuius causa
est esse conferat. Ei autem quod necesse est esse, nihil est quod
conferat esse, uel quod recte pnncipium esse dicatur eius quod
aeternum est cum aeternum sit quod origine caret, hoc est principio.
Nihil etiam naturaliter prius est altero nisi possit esse absque eo
quod prius est, hoc est ita existere quod non sit illud. Potentia
autem diuina nullo modo absque sapientia potest esse, cum nec deus
ipse existere possit <absque> sapientia, cum aeque sapientiam ipsam
necesse sit esse sicut et deum. Non itaque recte dicimus filium
contrahere ex patre esse suum, hoc est ab ipso accipere quod
aeternaliter habet; sed potius dicendum est ab ipso "habere" esse suum
quam "accipere" esse suum. Nemo enim recte accipere dicitur hoc quod
iam habet, nec conferri aliquid dicitur quod iam habetur. Nascitur
itque filius ex patre, non ex ipso contrahendo uel accipiendo esse,
sed potius aeternaliter habendo. Qui et semper ex ipso gignitur et
semper ex ipso genitus est, quia et semper est ex patre et numquam
incepit esse ex patre, sed plenum et perfectum esse semper habet ex
patre.

[3.78] Cum itaque pater proprie dici non possit conferre filio esse,
non est recte inter principia uel causas enumerandis ex hac
generatione sempiterna. Quod uero dicitur filius esse "principium de
principio", non additur "suo", ideoque per hoc non cogimur confiteri
patrem esse principium filii, sed tantummodo principium omnium quae
inceperunt esse, non filii sicut et ipse filius est.

[3.79] Quod si quis dicat sane intelligi posse patrem principium filii
esse secundum naturam, non secundum successionem existentiae, eo
uidelicet quod ex patre filius nascitur, non possumus huiusmodi sensum
refellere. Verbis tamen omnino supersedendum esse censemus, quia
quocumque modo intelligamus filium dei habere principium, hoc est
incipere siue incepisse, uidemur ei aeternitatem auferre. Et
quantumcumque sanum sensum habet in uerbis his qui hoc dicit, facile
in ipsis scandalum gignere poterit, cum in usu non dicatur aliquid
habere principium siue incepisse, nisi quod de non-esse ad esse
perductum est. Sed neque omnia quae uera sunt dici conuenit, cum
honestatis reuerentia, non solum factorum, uerum etiam uerborum
obscenitatem effugiens, pro uerbis propriis saepe translationibus
utatur in eodem sensu, quando uidelicet in uulgaribus uerbis aliquid
inest turpitudinis quod auditores offendat, co quod turpitudinem nimis
aperte loquantur, ut si "concumbere" dicamus "cognoscere" sicut est
illud prophetae: Cognouit Adam uxorem suam, aut si "digerere", id est
purgare uentrem, dicamus "exire". Quod si propria uerba tunc
commutamus cum ex aliqua offenduntur turpitudine etiam in creaturis,
quanto magis id abhorrendum est in deo, cum eius ineffabili dignitati
derogare in aliquo uerba uidentur. Unde cum deum ubique esse et
credamus et praedicemus, nemo tamen dicere presumat eum in immundo
loco esse, ita ut locum ipsum aut latrinam nominet aut aliquo nomine
alio determinate spurcitiae ipsum assignet. Sed et "Platone
santiente", ut ait Boethius, didicimus "cognatos, de quibus loquuntur,
rebus oportere <esse> sermones", ut uidelicet pro dignitate rei uerba
excogitentur idonea, maxime in deo, in nullo excellentiae eius
derogantia. Unde nec ei aliquid assignari principium conuenit nec
aliquid eo prius dici, quod solum uniuersis rebus prius est et
supremum principium.

[3.80] Sed rursus opponitur quod eo modo diuina potentia prior sit
diuina sapientia, id est pater filio, quo dicunt philosophi omne
superius esse prius inferiori secundum non-conuersionem cum uidelicet,
ut supra astruximus, diuina sapientia sit quaedam diuina potentia. Sed
numquid hac ratione oporteret concedi substantiam esse priorem deo,
cum ipse deus, hoc est diuina substantia, quaedam sit substantia? Cum
autem, ut iam supra diximus, constet philosophicas traditiones deum
omnino praetermisisse, nihil est quod secundum philosophos hoc loco de
deo opponitur. Sed neque generaliter accipiendum est quod dicunt
philosophi superiora naturaliter inferioribus esse priora, qula nec
res prior est naturaliter re per se existente, hoc est substantia,
quae tamen substantia quaedam sit inferius rei, nec numerus binario,
nec homines duobus hominibus, nec corpus corpore simplici, cum nullo
modo haec superiora absque his inferioribus esse queant, immo simul
sint naturaliter cum illis. Sic et deus et substantia naturaliter
simul sunt, et rursus diuina potentia ac diuina sapientia, cum
uidelicet neuter absque altero queat existere. Sed et cum diuina
potentia singulare sit, sicut et dhlina sapientia, cum haec de
differentibus numero dici non possit, sicut nec illa, neutra tanquam
superius ad alteram ponenda est, cum eque utraque sit singularis.
Poterit et fortassis conuenientius in uocibus accipi "prius secundum
non-conuersionem" quam in rebus, quia conuersio proprie terminorum est
qui transponuntur, non rerum, et proprie secundum Aristotelem. Si quis
itaque hoc nomen "substantia" prius esse hoc nomine "deus" recipiat
secundum non-conuersionem, eo fortassis quod, cum necessario sequatur:
"Si deus est, substantia est", non e conuerso recipiat: "Si substantia
est, deus est"; non ideo cogendus erit ut ullo modo rem ipsam quae
substantia est, re, quae deus est, priorem esse annuat.

[3.81] Parum etiam fidelibus debet esse quicquam de auctoritate
infidelium contra fidem opponitur, siue philosophorum siue aliorum,
cum secundum uere fidei tenorem constet eos errasse in multis, non
solum in his quae ad Deum, uerum etiam quae ad creaturas attinent.
Unde et saepe alii in alios inuehuntur, non mcdiocriter eos arguendo
et proprio ipsi iudicio auctoritates suas dissipant.

[3.82] Sed rursus obicis mihi ex his quae ipsemet posui quod sicut
dico sapientiam ex potentia nasci, hoc est filium ex patre, ad eam
scilicet similitudinem qua dicimus speciem ex genere nasci, ita etiam
dici conuenit diuinam substantiam, hoc est deum patrem, ex deo et
spiritum sapientiae ex spiritu, cum tamen pater omnino ingenitus sit
nec ullo modo spiritus sit genitus -- Ad quod respondendum est quod,
etsi proposita similitudo in his quoque aptari possit et causa eadem
assignari pro qua filius dicitur gigni, non tamen ideo, nisi nouam
faciamus impositionem de nomine patris aut filii, aut pater aut
spiritus dicendus est filius, hoc est genitus, aut substantia dicenda
pater dei. Nam et cum homo dictus sit ab "humo", eo uidelicet quod
ille qui hoc nomen "homo" composuit secundum similitudinem huius
nominis quod est "humus", propter hoc fecit quod homo ex humo constat,
non tamen omnia quibus causa nominis conuenit, hoc est quae ex humo
constat, oportet ideo uocari homines. Nam et ille homo qui hoc nomen
"homo" imposuit et fecit ipsum secundum similitudinem huius nominis
"humus", pro eo quod homo ex humo constat, non tamen "humus", per hoc
nomen "homo" notare uoluit, quod ex humo constet, sed tantum "animal
rationale mortale". Alia itaque causa est de forma et composltione
nominis, alia de significationis eius intelligentia quam per ipsum
efficere uolumus.

[3.83] Saepe etiam causa eadem aeque pluribus communis est, quae tamen
in uno eorum ad hoc ualet ad quod in altero non ualet, hoc est id
efficit in uno quod non in altero, ut cum plures idem furtum fecerint,
alius detentus propter furtum suspenditur, alius euadit; et cum plures
de genere Cornelii sint, alius "Cornelius" cognomine dicitur quia de
genere illo est, alius minime. Sic et licet supraposita similitudo
inducta ad generationem filii ex patre possit caeteris quae dicta sunt
assignari, non ideo tamen in illis aut patrem aut filium oportet dici
<nisi> noua nominum impositio fiat, cum "pater" hoc nomen in deo
proprium sit unius personae et tantumdem sonet quantum "diuina
potentia", et "filius" proprium alterius personae tantumdem sonans
quantum "diuina sapientia". Neque enim unusquisque de genere Cornclii
proprio nomine dictus est Cornelius sicut iste cui placuit ab
impositore hoc proprium nomen aptari, quia de genere Cornelii erat,
non caeteris de eodem genere, licet eadem causa eis conueniret. Sic et
licet assignata ratio de generatione uerbi ex patre multis aliis
possit aptari non tamen ideo aut nomen "patris" proprium aut nomen
"filii' ad ea translatum est.

[3.84] Sed dicis mihi: non curo de nominibus, sed ueritatem sententiae
insisto, tenendo scilicet quod deus pater ex deo genitus est, sicut
uerbum ex patre. -- Ad quod respondeo: sentire quidem sane sane potes,
existimando scilicet quod eodem modo se habeat deus pater ad deum
quomodo uerbum ad patrem. Sed quod dicis deum patrem esse genitum ex
deo, omnino falsum est, cum uidelicet haec enuntiatio ad nullum sanum
sit accommodata sensum, quia "genitus", id est "filius", eam communem
significationem non tenet quam existimas, qua uidelicet unamquamque
rem genitam dicas, quae ita ex alia est sicut est uerbum ex patre;
immo et "filius" siue "genitus" et "pater" siue "ingenitus" propria
nomina sunt in deo singularum personarum, sicut et "spiritus sanctus",
ut uidelicet tantumdem determinet "filius" siue genitus quantum
"diuina sapientia", et "pater" siue "ingenitus" quantum "diuina
potentia"; nam et solum patrem ingenitum Augustinus ad Orosium
scribens docet. Sicut ergo non dlcis hominem unamquamque rem quae ex
humo constat, nec Cornelium proprio nomine unumquemque de genere
Cornelii licet aeque omnes in causa nominis imponendi conueniant ita
non est necesse in his quae obiecta sunt aut patrem aut fiiium dici.
Dicamus itaque patrem omnino et spiritum non esse genitum, remouentes
ab utroque personam uerbi, cuius est proprium nomen "genitus" siue
"filius".

[3.85] Pulsat fortassis animum alicuius an pater aliqua dignitate
precedat filium, cum filius ex patre sit, non pater ex filio, ac per
hoc filius quodammodo obnoxius sit patri, non pater filio, cum filius
patri hoc ipsum quod est debeat, non pater filio. Cui etiam rationi
illud Mercurii assentire uidetur, qui filium uocat "secundum dominum".
Qui cum tempore secundus non sit, uidetur dignitate "secundus" dici.
Sed profecto hoc modo animal dignius est homine cum magis natura
hominis naturam animalis praecellere uideatu;, cum homo ex se
rationalis sit, quod non habet animal ex se. Nullo itaque modo aliquid
dignius est alio cum quo penitus eiusdem essentiae est, quia non
potest dignitatis differentia esse ubi nulla est essentiae diuersitas;
nec dispar potest esse gloria ubi eadem est penitus substantia, quia
non potest essentia sibi ipsi in aliquo preferri, cum idem bonum ipsa
<non> simul <habere> et non habere possit. Quod itaque ait Mercurius
"secundum dominum", "secundum" dixit quasi alium, id est personaliter
diuersum.

[3.86] Notandum quoque quod, <cum> relatiue pater et filius dicuntur
ad inuicem, uidetur hoc nomen "pater" et hoc nomen "filius" diuinam
potentiam et diuinam sapientiam non in eo tantum significare quod sunt
diuina potentia uel diuina sapientia, uerum etiam in eo quod haec ex
illa est et gignitur. Alioquin non magis relatiue dicerentur quam
potentia diuina et sapientia diuina.

[3.87] Haec de generatione uerbi dicta terminemus. Nunc de processione
spiritus sancti ipso inspirante dicamus.

		      3. De processione spiritus

[3.88] Spiritus quasi a "spirando" dictus est. Unde ueritas: Spiritus,
inquit, ubi uult spirat. Ideoque ipso nomine suo procedere ex patre et
filio potius quam gigni perhibetur. Benignitas quippe, quae hoc nomine
demonstratur, non est aliqua potentia siue sapientia, immo caritatis
affectus siue effectus. Caritas autem, teste Gregorio, "minus quam
inter quos haberi non potest. "Nemo enim", inquit, "ad semetipsum
habere caritatem dicitur, sed dilectione in alterum tendit ut esse
caritas possit". Procedere itaque dei est se ad creaturas per affectum
caritatis quodammodo extendere, ut eis gratiae suae dona largiatur.

[3.89] Sed notandum quod duobus modis "procedere" dicimus, uel
natiuitate scilicet uel affectu. Quod enim ex alio nascitur, non
incongrue ex ipso procedere dicitur, iuxta illud psalmistae: Procedens
de thalamo, et illud Micheae: Et egressus eius ab initio a diebus
aeternitatis. Hoc itaque modo filius quoque ex patre procedere
dicitur, secundum hoc scilicet quod ex ipso nascendo generatur. Ille
autem alius modus procedendi, per affectum scllicet benignitatis suae,
proprius est spiritus sancti. Et hunc quidem modum procedendi
Athanasius in Simbolo fidei tam a patre quam a filio remouet. Tale est
autem spiritum a patre et a filio procedere ac si dicamus ipsum
affectum benignitatis dei in effectum prodire ex potentia moderante
ratione. Si enim potentia quae efficiat desit, nullus effectus
sequetur affectum. Quod si affectum nulla prouidentia sapientiae gerat
atque conducat, non est rationalis effectus. Neque ei quod indiscrete
geritur ulle sunt referendae gratiae, nec pro gratia nec pro bono
reputandum est quod nulla agitur discretione.

[3.90] Graeci tamen ex solo patre, non etiam ex filio, spiritum
sanctum procedere confitentur, eo scilicet quod ueritas in euangelio
de processlone spiritus loquens, solum patrem commemorat dicens:
Spiritus qui a patre procedit. Sed et Ieronimus, scribens De fide
Augustino et Alypio episcopis, solum patrem commemorat, sicut et
simbolum Niceni concilii habet. At uero cum etiam spiritus sapientiae
dicatur sicut et spiritus patris, profecto ex filio sicut ex patre
procedere monstratur. Unde et apostolus dicit quod misit deus spiritum
filii sui in nos clamantem: abba, pater. Sed et ipse se daturum
discipulis et missurum spiritum sanctum promittit tanquam suum. Quod
etiam argumentum apertius esse potest, ad hoc conuincendum quod
spiritus sanctus ex filio quoque procedat, quam id quod incarnata
sapientia discipulis insufflans ait: Accipile spiritum sanctum? Quo
enim facto apertius docere potuit spiritum ex se procedere quam
insufflando?

[3.91] Sed et si quis illam philosophicam platonice rationis
considerationem altius inspiciat, qua uidelicet de deo opifice ad
similitudinem quandam sollertis opificis agit, praemeditantis scllicet
et deliberantis ea quae facturus est ne quid inconuenienter componat
et prius singula ratione quam opere formantis -- ad hunc quippe modum
Plato formas exemplares in mente diuina considerat, quas ideas
appellat, ad quas postmodum quasi ad exemplar quoddam summi artificis
prouidentia operata est -- uidebit spiritum ex filio quoque recte
procedere, cum ex ratione sapientiae uniuersa dei opera administrentur
et ita quodammodo conceptus diuinae mentis in eflectum per operationem
prodeat. Effectus autem ad spiritum pertinent, qui ex bonitate
conditoris eueniunt, quia spiritus ipse bonitas est. Unde et
Gregorius: "Spiritus ipse", inquit, "amor est"; et apostolus: Deus
caritas est.

[3.92] Dicamus itaque spiritum ex filio quoque recte procedere, cum
ratio diuinae prouidentiae ad effectum benignitatis perducitur, et
quod ab aeterno faciendum prouiderit, temporaliter quando uult facit.
Hanc autem processionem, qua scilicet conceptus mentis in effectum
operando prodit, Priscianus in I Constructionum diligenter aperit,
dicens "generales et speciales formas rerum intelligibiliter in mente
diuina constitisse antequam in corpora prodirent", hoc est in effecta
per operationem. Quod est dicere: antea prouidit deus quid et qualiter
ageret quam illud opere compleret, ac si diceret: nihil impraemeditate
siue indiscrete egit.

[3.93] Et notandum quod, sicut non est necesse idem ex se gigni, cum
filius ex patre gignatur. quia licet sit utriusque eadem substantia,
non est eadem secundum definitionem proprietas, eadem ratione nec
spiritus ex se procedit.

	4. Quomodo Plato animam mundi creatam esse intelligit

[3.94] Occurrit hoc loco illud determinandum quod Plato animam mundi
incepisse uoluerit nec coaeternam esse deo et menti. Quod si
diligenter consideretur, non est abhorrendum. Cum emm spiritum sanctum
animam magis quam spiritum appellauerit quasi ab "animando", hoc est
uiuificando nos donis suae gratiae per incrementa uirtutum, non semper
anima, id est uiuificans, spiritus fuit, quia dum nondum creaturae
essent quibus dona sua distribueret, nullam donorum distributionem
exercebat. Sicut ergo spiritum sanctum, qui in se est omnino simplex,
multiplicem tamen dicimus et septem spiritus appellamus secundum
diuersitatem donorum, ita etiam philosophus eundem, qui <in> essentia
propria aeternaliter subsistit incepisse quantum ad effecta sua
uoluit, ex quibus eum animam magis quam spiritum appellauit.
"Spiritus" quippe nomen est naturae, "anima" uero officii, ab
"animando" scilicet.

[3.95] Sicut ergo Christum secundum humanitatem incepisse, secundum
uero diuinitatem aeternum esse predicamus, ita et spiritum sanctum
secundum subsistentiam essentiae suae aeternum, secundum effecta uero
incepisse dicamus; quod est dicere effecta potius quam ipsum
incepisse. Et hunc quidem philosophi sensum esse arbitror sub illo
animae typo quo eam creatam esse, id est incepisse, perhibet.

[3.96] Vocet itaque spiritum sanctum Plato animam secundum effectum
operum; nos uero dicamus spiritum secundum naturalem suae bonitatis
affectum. quem ita ab aeterno habuit ut tunc opere eum impleret quando
implendum esse prouiderit. Dicat ille animam incepisse secundum
effecta, nos uero spiritum in affectu suae bonitatis aeternaliter
perseuerare. Dicat ille animam incepisse, nos spiritum omnino aeternum
esse. Sit processio spiritus secundum affectum aeterna, quia scilicet
ab aeterno sic uoluit; sit processio animae secundum effectum
temporalis.

[3.97] Videtur etiam Augustinus libro V De trinitate spiritum secundum
effecta appellare, secundum quae etiam principium ei assignat et eum
donum dei uocat, quod esse non potest nisi sit cui detur. Ait quidem
sic: "Spiritus sanctus et patris et filii spiritus est. Sed ipsa
relatio non apparet in hoc nomine. Apparet autem cum dicitur donum
dei': donum est enim patris et iilii. Donum ergo donatoris et donator
doni cum dicimus, relatiue dicimus". Item: "Quid tam manifeste
relatiue dicitur quam pignus? Ad hoc quippe refertur ad quod pignus
dicitur". Ubi et post aliqua adiecit: "Datum et ad eum qui dedit et ad
eos quibus dedit refertur". Item in eodem: "Fatendum est patrem et
filium principium esse spiritus sancti".

[3.98] Liquet itaque Augustinum hoc loco spiritum accepisse secundum
effecta magis quam secundum naturalem suae benignitatis affectum. Unde
bene secundum effecta pater et filius priores spiritu dicuntur et
quasi principium eius, quia ex potentia moderante sapientia effectus
descendit, ex quo spiritus appellatur, et prius potentiam et
sapientiam esse oportet, ut postea aliquid per eas in effectum
ducatur. Tale est ergo patrem et filium esse principium spiritus
sancti ac si dicamus spiritum ex ambobus procedere, hoc est potentiam,
moderante ratione, ad actum perduci.

[3.99] Et hoc quidem modo si quis nomen "spiritus" accipiat secundum
scilicet suae gratiae effecta, non recte dicitur spiritus aeternus,
quia, ut diximus, non semper spiritus exstitit. Unde et bene
euangelista Iohannes ab aeternitate dei inchoans, cum uerbum apud deum
aeternaliter esse ostenderet, dicens: In principio erat uerbum et
uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. Hoc erat in principio apud
deum. Omnia per ipsum facta sunt etc. nullam spiritus mentionem
habuisse uidetur qua eum aeternum esse astrueret, cum de deo et uerbo
eius loquens, patri et uerbo solummodo aeternitatem ascribit, dicens:
Hoc erat in principio apud deum. Qui in eo fortasse quod subiunxit de
effectu operum dicens: Omnia per ipsum lacta sunt, spiritum designasse
uidetur secundum effecta, <secundum> quae, ut diximus, aeternus non
est, sicut nec anima mundi quam Plato ponit. Nec mirum hunc locum
euangeliste maxime cum Platone conuenire, cum totam uerborum istorum
sententiam in libris platonicorum Augustinus, ut supra meminimus,
inuenerit.

      5. Quod fidem trinitatis omnes homines naturaliter habeant

[3.100] Superest autem nouissima quaestio, quomodo scilicet hanc fidem
trinitatis soli christiani teneant et non <etiam> uel iudei uel
gentes. Cum enim deum esse patrem et filium et spiritum sanctum tale
sit, ut diximus, deum esse potentem et sapientem et benignum, cum
istud nemo discretus ambigat, siue iudeus siue gentilis, nemini haec
fides deesse uidetur. Quod et nos quidem concedimus sequentes
apostolum qui ait: Quod notum est dei manifestum est illis, ac si
diceret: quod ad diuinitatem pertinet ratione perceperunt, quia haec
de deo naturaliter ratio unumquemque edocet. Unde et superius cum
platonicorum sententias de uerbo dei Augustinus presentaret, solum
quod ad diuinitatem pertinet uerbi se in eis repperisse confirmauit et
nihil de incarnationis mysterio, in quo totam humanae salutis summam
consistere certum est, sine quo frustra caetera creduntur.

[3.101] Haec nos de altissima et incomprehensibili philosophia
diuinitatis, coacti frequenter et prouocati ab importunitate
infidelium, scribere ausi sumus, nihil asserentes de eis quae dicimus,
nec ueritatem <docere> intendentes, quam neque nos posse scire
profitemur. Sed neque hi qui fidem nostram impugnare gloriantur,
ueritatem quaerunt sed pugnam. Quibus, si resistere possumus
lacessiti, satis esse debet quod nos defendimus. Hi uero qui impetunt,
nisi uicerint, a proposito cadunt atque deficiunt. Et quoniam
philosophicis maxime rationibus nos aggrediuntur, et nos eas praecipue
prosecuti sumus quas credo ad plenum nemo intelligere ualet nisi qui
philosophicis et maxime dialecticis studiis inuigilauerit. Necesse
autem erat ut aduersariis nostris ex his quoque quae recipiunt,
resisteremus, cum nemo nisi ex his quae concesserit, arguendus sit aut
refellendus, ut illud ueritatis iudicium in eis compleatur quo
dicitur: Ex ore tuo te iudicio, serue nequam.

Saeculi duodecimi opera
Theologia