Institutiones (Cassiodorus)
Institutionum liber I	 

Text edited by R.A.B. Mynors.

			     CASSIODORUS
	   INSTITUTIONES DIVINARUM ET HUMANARUM LITTERARUM

			       LIBER I

			    1.0 PRAEFATIO

[1.00.01] Cum studia saecularium litterarum magno desiderio feruere
cognoscerem, ita ut multa pars hominum per ipsa se mundi prudentiam
crederet adipisci, grauissimo sum, fateor, dolore permotus ut
scripturis diuinis magistri publici deessent, cum mundani auctores
celeberrima procul dubio traditione pollerent. Nisus sum cum
beatissimo Agapito papa urbis Romae ut, sicut apud Alexandriam multo
tempore fuisse traditur institutum, nunc etiam in Nisibi ciuitate
Syrorum Hebraeis sedulo fertur exponi, collatis expensis in urbe
Romana professos doctores scholae potius acciperent Christianae, unde
et anima susciperet aeternam salutem et casto atque purissimo eloquio
fidelium lingua comeretur. Sed cum per bella feruentia et turbulenta
nimis in Italico regno certamina desiderium meum nullatenus ualuisset
impleri, quoniam non habet locum res pacis temporibus inquietis, ad
hoc diuina caritate probor esse compulsus, ut ad uicem magistri
introductorios uobis libros istos domino praestante conficerem;
propter quos, sicut aestimo, et scripturarum diuinarum series et
saecularium litterarum compendiosa notitia domini munere panderetur,
minus fortasse disertos, quoniam in eis non affectata eloquentia sed
relatio necessaria reperitur. Utilitas uero inesse magna cognoscitur,
quando per eos discitur unde et salus animae et saecularis eruditio
prouenire monstratur. In quibus non propriam doctrinam sed priscorum
dicta commendo, quae posteris laudare fas est et praedicare gloriosum,
quoniam quicquid de priscis sub laude domini dicitur, odiosa iactantia
non putatur.  Huc accedit quod magistrum grauem pateris, si frequenter
interroges; ad istos autem quotiens redire uolueris, nulla asperitate
morderis.

[1.00.02] Quapropter, dilectissimi fratres, indubitanter ascendamus ad
diuinam scripturam per expositiones probabiles patrum uelut per
quandam scalam uisionis Iacob, ut eorum sensibus prouecti ad
contemplationem domini efficaciter peruenire mereamur. Ista est enim
fortasse scala Iacob, per quam angeli ascendunt atque descendunt, cui
dominus inititur, lassis porrigens manum et fessos ascendentium
gressus sui contemplatione sustentans.  Quocirca, si placet, hunc
debemus lectionis ordinem custodire, ut primum tyrones Christi,
postquam psalmos didicerint, auctoritatem diuinam in codicibus
emendatis iugi exercitatione meditentur, donec illis fiat domino
praestante notissima, ne uitia librariorum impolitis mentibus
inolescant, quia difficile potest erui, quod memoriae sinibus
radicatum constat infigi.  Felix quidem anima, quae tanti muneris
secretum memoriae sinibus domino largiente condiderit, sed multo
felicior qui uias intellegentiae uitali indagatione cognouerit, eoque
fit ut et humanas cogitationes a se nauanter expellat et diuinis
eloquiis salubriter occupetur. Multos enim nos uidisse retinemus,
memoriae firmitate pollentes, de locis obscurissimis inquisitos
exemplis tantum auctoritatis diuinae soluisse propositas quaestiones,
quoniam in alio libro clarius positum est, quod alibi dictum constat
obscurius. Testis est Paulus apostolus, qui ex maxima parte in
epistula quae scribitur ad Hebraeos testamenti ueteris scripturas
nouorum temporum perfectione dilucidat.

[1.0.03] Quapropter, carissimi fratres, postquam se milites Christi
diuina lectione compleuerint, et frequenti meditatione firmati
cognoscere coeperint loca librorum oportune nominata, tunc huius
operis instituta quispiam fortasse non inaniter transit, ubi quae
legenda sunt his duobus libris aptissime suis locis et breuiter
indicantur. Eoque prouenit ut studiosi cognoscant, a quibus latinis
expositoribus singula quaeque declarata sunt. Quod si aliquid in
eisdem neglegenter dictum reperit, tunc quibus lingua nota est a
Graecis explanatoribus quae sunt salubriter tractata perquirant,
quatenus in schola Christi neglegentiae tepore sublato uitalis agnitio
flammatis mentibus inquiratur.

[1.00.04] Ferunt itaque scripturas diuinas ueteris nouique testamenti
ab ipso principio usque ad finem graeco sermone declarasse Clementem
Alexandrinum cognomento Stromateum et Cyrillum eiusdem ciuitatis
episcopum et Iohannem Chrysostomum, Gregorium et Basilium, necnon et
alios studiosissimos uiros quos Graecia facunda concelebrat.  Sed nos
potius latinos scriptores domino iuuante sectamur, ut quoniam Italis
scribimus, Romanos quoque expositores commodissime indicasse
uideamur. Dulcius enim ab unoquoque suscipitur quod patrio sermone
narratur, unde fieri potest ut per magistros agatur antiquos quod
impleri non potuit per nouellos. Quapropter tractatores uobis
doctissimos indicasse sufficiet, quando ad tales misisse competens
plenitudo probatur esse doctrinae. Nam et uobis erit quoque
praestantius praesumpta nouitate non imbui sed priscorum fonte
satiari. Hinc consequitur ut otiose doceam et sine culpabili
praesumptione uos instruam; quod genus doctrinae et nobis arbitror
esse proficuum, sic alios imbuere ut insidias calumniantium
commodissime declinasse uideamur.

[1.00.05] Habetis igitur in primo uolumine antiqui saeculi magistros
praesentes semperque paratissimos, qui non uos doceant tam suis
linguis quam uestris potius oculis. Moderamini ergo, studiosi fratres,
sapienter desideria uestra, per ordinem quae sunt legenda dis centes,
imitantes scilicet eos qui corpoream habere desiderant sospitatem. Nam
qui sanari uolunt, a medicis quaerunt quas escas primum, quas secunda
refectione percipiant, ne tenuissimas uires debilium membrorum oneret
potius quam reficiat confusa uoracitas.

[1.00.06] In secundo uero libro de artibus ac disciplinis liberalium
litterarum pauca libanda sunt; ubi tamen minore periculo delinquitur,
si quid salua fidei stabilitate peccetur. Quicquid autem in scripturis
diuinis de talibus rebus inuentum fuerit, praecedenti notitia melius
probatur intellegi. Constat enim quasi in origine spiritalis
sapientiae rerum istarum indicia fuisse seminata, quae postea doctores
saecularium litterarum ad suas regulas prudentissime transtulerunt;
quod apto loco in expositione Psalterii fortasse probauimus.

[1.00.07] Quapropter domino supplicantes, a quo uenit omne quod
expedit, legite precor assidue, recurrite diligenter. Mater est enim
intellegentiae frequens et intenta meditatio. Nec me praeterit
eloquentissimum Cassianum in quinto Collationum dixisse uolumine
quendam senem et simplicem de obscurissimo loco scripturae diuinae
fuisse requisitum, eumque oratione creberrima superno lumine
cognouisse, ut quod ante per humanos magistros non didicerat, subito
diuina inspiratione completus quaerentibus res difficillimas
explanasset.  Simile est et illud sancti Augustini dictum, quod in
libris de doctrina christiana commemorat, quendam famulum barbarum
litteris imperitum orationibus crebris ita sibi traditum codicem
subito legisse, quasi in schola fuerit longis meditationibus
eruditus. De qua re sic ipse subsequens dicit: licet haec fuerint
stupenda miracula, et omnia possibilia credentibus approbentur, non
nos tamen debere talia frequenter expetere sed in usu communis
doctrinae satius permanere, ne cum illa quae sunt supra nos audacter
exquirimus, culpam temptationis contra praeceptum domini potius
incurrere uideamur, dicentis in Deuteronomio: Non temptabis dominum
deum tuum, et iterum in euangelio ait: Generatio mala et adultera
signum quaerit, et caetera. Quapropter oremus ut nobis aperiantur illa
quae clausa sunt, et ab studio legendi nullatenus abscidamur. Nam et
Dauid, cum esset in lege domini iugiter occupatus, tamen clamauit ad
dominum, dicens: Da mihi intellectum, ut discam mandata tua. Tale est
enim huius rei suauissimum donum, ut quanto plus accipitur, tanto
amplius expetatur.

[1.00.08] Sed quamuis omnis scriptura diuina superna luce resplendeat,
et in ea spiritus sancti uirtus euidenter irradiet, in Psalterio tamen
et prophetis et Epistulis Apostolorum maximum studium laboris impendi,
quoniam mihi uisi sunt profundiores abyssus commouere, et quasi arcem
totius scripturae diuinae atque altitudinem gloriosissimam
continere. Quos ego cunctos nouem codices auctoritatis diuinae, ut
senex potui, sub collatione priscorum codicum amicis ante me
legentibus sedula lectione transiui; ubi multum me laborasse domino
iuuante profiteor, quatenus nec eloquentiae modificatae deessem nec
libros sacros temeraria praesumptione lacerarem.

[1.00.09] Illud quoque credidimus commonendum, sanctum Hieronymum
simplicium fratrum consideratione pellectum in Prophetarum praefatione
dixisse, propter eos qui distinctiones non didicerant apud magistros
saecularium litterarum colis et commatibus translationem suam, sicut
hodie legitur, distinxisse. Quod nos quoque tanti uiri auctoritate
commoniti sequendum esse iudicauimus, ut caetera distinctionibus
ornentur. Ista uero sufficiant simplicissimae lectioni, quae
supradictus uir, sicut dictum est, ad uicem distincti onum colis et
commatibus ordinauit, ne supra iudicium tanti uiri uituperabili
praesumptione uenisse uideamur. Reliquos uero codices, qui non sunt
tali distinctione signati, notariis diligenti tamen cura sollicitis
relegendos atque emendandos reliqui; qui etsi non potuerint in totum
orthographiae minutias custodire, emendationem tamen codicum
antiquorum, ut opinor, adimplere modis omnibus festinabunt. Habent
enim scientiam notarum suarum, quae ex maxima parte hanc peritiam
tangere atque ammonere noscuntur. Sed ut error inolitus aliquatenus de
medio tolleretur, factum est ut in sequenti libro de orthographiae
regulis perstrictim pro captu ingenii nonnulla poneremus, ne
praecipitanter emendantium impolita praesumptio posteris carpenda
traderetur. Paraui quoque quantos potui priscos orthographos inuerire,
per quos etsi non omnino correcti, tamen ex magna parte meliorati esse
uideantur. Orthographia siquidem apud Graecos plerumque sine
ambiguitate probatur expressa. Inter Latinos uero sub ardua
difficultate relicta monstratur, unde etiam modo studium magnum
lectoris inquirit.

[1.00.10] Instituti operis ordine celebrato, nunc tempus est ut
ueniamus ad religiosae doctrinae saluberrimum decus, deuotarum lumen
animarum, caeleste donum et gaudium sine fine mansurum. Quod, ut ego
arbitror, duobus libris qui sequuntur est breuiter intimatum.

====================================================================

			  CAPITULA

1.00 PRAEFATIO
1.01 DE OCTATEUCHO
1.02 DE REGUM
1.03 DE PROPHETIS
1.04 DE PSALTERIO
1.05 DE SALOMONE
1.06 DE HAGIOGRAPHIS
1.07 DE EVANGELIIS
1.08 DE EPISTULIS APOSTOLORUM
1.09 DE ACTIBUS APOSTOLORUM ET APOCALYPSI
1.10 DE MODIS INTELLEGENTIAE
1.11 DE QUATTUOR SYNODIS RECEPTIS
1.12 DIVISIO SCRIPTURAE SECUNDUM SANCTUM HIERONYMUM
1.13 DIVISIO SCRIPTURAE DIVINAE SECUNDUM SANCTUM AUGUSTINUM
1.14 DIVISIO SCRIPTURAE DIVINAE SECUNDUM SEPTUAGINTA
1.15 SUB QUA CAUTELA RELEGI DEBEAT CAELESTIS AUCTORITAS
1.16 DE VIRTUTE SCRIPTURAE DIVINAE
1.17 DE HISTORICIS CHRISTIANIS
1.18 DE SANCTO HILARIO
1.19 DE SANCTO CYPRIANO
1.20 DE SANCTO AMBROSIO
1.21 DE SANCTO HIERONYMO
1.22 DE SANCTO AUGUSTINO
1.23 DE ABBA EUGIPPIO ET ABBA DIONISIO
1.24 RECAPITULATIO GENERALIS, QUO STUDIO SCRIPTURA SANCTA LEGENDA SI
1.25 COSMOGRAPHOS LEGENDOS A MONACHIS
1.36 DE NOTIS AFFIGENDIS
1.27 DE SCHEMATIBUS AC DISCIPLINIS
1.28 QUID LEGANT QUI SCRIPTURAS LOGICAS INTROIRE NON POSSUNT
1.29 DE POSITIONE MONASTERII VIUARIENSIS SIUE CASTELLENSIS
1.30 DE ANTIQUARIIS ET COMMEMORATIONE ORTHOGRAPHIAE
1.31 DE MEDICIS
1.32 COMMONITIO ABBAE CONGREGATIONISQUE MONACHORUM
1.33 ORATIO

2.00 PRAEFATIO
2.01 DE GRAMMATICA
2.02 DE RHETORICA
2.03 DE DIALECTICA
2.04 DE ARITHMETICA
2.05 DE MUSICA
2.06 DE GEOMETRICA
2.07 DE ASTRONOMIA

====================================================================

			  1.01 DE OCTATEUCHO

[1.01.01] Primus scripturarum diuinarum codex est Octateuchus, qui
initium illuminationis nostrae historica relatione fecit a
Genesi. Huius principia sanctus Basilius Attico sermone lucidauit,
quem Eustathius, uir disertissimus, ita transtulit in latinum ut
ingenium doctissimi uiri facundiae suae uiribus aequiperasse
uideatur. Qui usque ad hominis conditionem nouem libros tetendit, ubi
et caeli et terrae naturam, aeris et aquarum uel creaturarum paene
omnium qualitates aperuit, ut quod in auctoritate breuitatis stu dio
praetermissum est, tractatum latius minutissime atque clarissime
disceretur.

[1.01.02] Nam et pater Augustinus, contra Manicheos duobus libris
disputans, ita textum Genesis diligenter exposuit, ut paene nihil ibi
relinquere probaretur ambiguum; unde contigit ut nolens praestaret
nobis heresis confutata quatenus, cum illa fortiter uincitur,
catholici diligentius instruantur.  Quos libros in codice supradicti
Basilii, ut opinor, forsitan competenter adiunximus, ut textus
praedictae Genesis lucidius legentibus panderetur.

[1.01.03] Deinde sanctus Ambrosius, ut est planus atque suauissimus
doctor, exinde sex libros eloquentiae suae more confecit, quos
appellauit Hexameron.

[1.01.04] De isdem principiis sanctus quoque Augustinus, disertus
atque cautissimus disputator, duodecim uolumina conscripsit, quae
doctrinarum paene omnium decore uestiuit. Haec itaque uocauit de
Genesi ad litteram; qui quamuis de eadem re tractauerit, de qua beat
us Basilius et sanctus Ambrosius celeberrima laude fulserunt, tamen,
quod post disertos uiros difficile contingere solet, opus suum longe
in aliam summitatem domino largiente perduxit. Scripsit etiam contra
Manicheum Faustum triginta tres libros, ubi et eius nequissimam
prauitatem manifesta ratione conuicit, et de libro Genesis iterum
mirabiliter disputauit. Pari quoque modo duos libros uir praedictus
effecit, quibus titulum posuit `Contra inimicum legis et prophetarum',
ubi simili modo multa de legis diuinae quaestionibus enodauit; contra
quos ita feruore pietatis incanduit, ut diligentius atque uiuacius
aduersus eos dixerit quam contra hereses alias disputauit. In libris
quoque Confessionum posterioribus tribus uoluminibus de Genesis
explanatione disseruit, confessus altitudinem rei quam totiens
repetita expositione tractauit. Quaestiones etiam quae in uoluminibus
sacris ardua difficultate poterant operiri, libris septem necessaria
nimis et syllogistica probatione declarat, enisus magister optimus et
uir acer ingenio ut quod ad salutem animarum constat esse concessum
nequaquam indiscussum mortifera neglegentia linqueretur. Scripsit
etiam de modis locutionum septem alios mirabiles libros, ubi et
schemata saecularium litterarum et multas alias locutiones scripturae
diuinae proprias, id est, quas communis usus non haberet, expressit,
considerans ne compositionum nouitate reperta legentis animus
nonnullis offensionibus angeretur, simulque ut et illud ostenderet
magister egregius, generales locutiones, hoc est, schemata
grammaricorum atque rethorum, exinde fuisse progressa, et aliquid
tamen illis peculiariter esse derelictum, quod adhuc nemo doctorum
saecularium praeualuit imitari. Dicitur etiam et de septem diebus
Genesis septem fecisse sermones, quos sedula cura perquirimus et
inuenire desideranter optamus.

[1.01.05] Item sanctus Ambrosius de patriarchis septem libros edidit,
qui multa loca ueteris testamenti factis quaestionibus suauiter
enodauit.

[1.01.06] Sanctus etiam Hieronymus uno uolumine de libro Geneseos
Hebraicas soluit propositas quaestiones, quae per utriusque testamenti
scripturas diuinas tamquam linea uno calamo deducta parili nitore
descendunt. Haec a catholicis necessario perleguntur, quando tantis
quaestionibus resolutis textus planissimus relinquitur et clara luce
uulgatur. Explanationes quoque Hebraeorum nominum et locorum, quae ad
magnam intellegentiae partem in librorum ueterum auctoritate sunt
positae, uno uolumine sua nobis in latinum in terpretatione
lucidauit. De nouo quoque testamento fecit alterum librum, ubi
quaestiones ad eandem legem pertinentes diligentissimus doctor
enodauit.

[1.01.07] Sanctus quoque Prosper sedula cura legendus est, qui tres
libros totius auctoritatis diuinae in centum quinquaginta tribus
titulis comprehendit, ad instar piscium quos euangelica retia de huius
saeculi tempestuosa profunditate traxerunt.

[1.01.08] Item in Octateucho eloquentissimae nimis omeliae sunt
Origenis in codicibus tribus; quem multorum quidem patrum sententia
designat haereticum, sanctus uero Hieronymus eius aliqua opuscula
sermone disertissimo transtulit in latinum. Hunc licet tot patrum
impugn et auctoritas, praesenti tamen tempore et a Vigilio uiro
beatissimo papa denuo constat esse damnatum. Theophilus autem
Alexandrinae ecclesiae pontifex triginta quinque sensus eius haeretica
prauitate distortos catholica ueritate conuicit, necnon et Epiphanius
Cyprius Salaminae ecclesiae multa eum detestatione persequitur, cum
dolore maximo dicta ipsius iniquissima calliditate peruersa pontificis
auctoritate redarguens. Sed quemammodum legi debeat, in epistula quam
scripsit ad Tranquillinum sanctus Hieronym us probabiliter indicauit,
ut nec studiosos ab eius necessaria lectione remoueat, nec iterum
incautos praecipitet ad ruinam. Quem quidam non immerito more anethi
habendum esse dixerunt, qui dum sacrarum condiat pulmentaria
litterarum, ipse tamen decoctus exsucatusque proicitur. De quo
conclusiue dictum est `Ubi bene, nemo melius: ubi male, nemo peius',
et ideo caute sapienterque legendus est, ut sic inde sucos
saluberrimos assumamus, ne pariter eius uenena perfidiae uitae nost
rae contraria sorbeamus. Cui et illud conuenienter aptari potest quod
Vergilius, dum Ennium legeret, a quodam quid faceret inquisitus
respondit, `Aurum in stercore quaero.' Quapropter in operibus eiusdem
Origenis, quantum transiens inuenire praeualui, loca quae contra
regulas patrum dicta sunt achresimi repudiatione signaui, ut decipere
non praeualeat qui tali signo in prauis sensibus cauendus esse
monstratur. Posteriores autem in toto dicunt eum esse fugiendum,
propterea quia subtiliter decipit innocentes; sed si adiu torio domini
adhibeatur cautela, nequeunt eius nocere uenenosa.

[1.01.09] Reliqui etiam uobis praestante domino, si legere uolueritis,
omelias praedicti Origenis, id est, in Genesi xvi, in Exodo xii, in
Leuitico xvi, in Numerorum xxviiii, in Deuteronomio sermones iiii in
quibus est minuta nimis et suptilis expositio, in Hiesu Naue xxvi, in
Iudicum viiii. In Ruth uero priscas explanationes nequaquam potui
reperire, nouellas autem uirum religiosissimum presbyterum Bellatorem
condere persuasi, qui multa de praeconiis huius feminae aliarumque
subsequentium duobus libris copiosa laude celebrauit; quos libros
expositionibus Origenis forsitan competenter adiunxi, ut explanatio
totius codicis Octateuchi consummato termino clauderetur.

[1.01.10] Sed ut textus memorati Octateuchi quodam nobis compendio
panderetur, in principiis librorum de uniuersa serie lectionis titulos
eis credidimus imprimendos, a maioribus nostris ordine currente
descriptos, ut lector utiliter ammonitus salubriter reddatur at
tentus, et facile unamquamque rem dum quaerit inueniat, quam sibi
cognoscit breuiter indicatam.

			    1.02 DE REGUM

[1.02.01] In secundo uero Regum codice, quoniam continui textus
expositionem reperire non potui, quaedam frusta disertissimorum
uirorum uelut in uno quodam uestimento contexui, ut membratim possit
adunata collectione cognosci, quod sub uno corpore nequaquam potuit
inueniri.

[1.02.02] Primi siquidem uoluminis quattuor omelias Origenis inueni.
De quo libro etiam beatus Augustinus, ad Simplicianum episcopum
Mediolanensem scribens, sex soluit propositas quaestiones, quarum
prima est de loco ubi ait, Et insiliuit spiritus domini malus in
Saul. Secunda uero quaestio est eiusdem libri, quomodo dictum sit,
Paenitet me quod ego constituerim regem Saul.  Tertia quoque utrum
spiritus immundus, qui erat in pythonissa, potuisset agere ut Samuhel
a Saule uideretur, ut cum ipso uerba misceret. Quarta est de secundo
libro Regum ubi ait, Intrauit rex Dauid et sedit ante dominum.  Quinta
est de tertio libro Regum, quod ait Helias, O domine, testis huius
uiduae cum qua ego habito apud ipsam, et tu male fecisti ut occideres
filium eius. Sexta est in eodem libro de spiritu mendacii per quem
deceptus est Achab rex.

[1.02.03] Inuenimus etiam in secundo libro eiusdem sancti Augustini
sermonem unum de Abessalon, qui patrem suum Dauid ob regni cupiditatem
decreuit extinguere.

[1.02.04] Repperi etiam de eodem codice beati Augustini tres
opinatissimas quaestiones, quarum ante omnes est de primo libro Regum,
ubi Dauid pugnauit cum Golia; secunda est tertii libri Regum de Helia
et uidua Sareptena; tertia est de quarto libro Regum, ubi Heliseus
fontem mortiferum benedixit.

[1.02.05] Nam et beatus Hieronymus ad Abundantium scribens
obscurissimas tres alias exposuit quaestiones, quarum prima est cur
Dauid, qui ad expugnandum Saul cum Achis Allophylorum rege ultroneus
ueniebat, hominem qui eiusdem Saulis mortem postea nuntiauit
occiderit. Secunda est cur Dauid moriens praecepit filio suo Salomoni
magistrum militiae suae Ioab interficere. Tertia uero quaestio est de
Semei, qui fugienti Dauid intolerabiles maledictionum iniurias missis
etiam lapidibus irrogauit.

[1.02.06] In secundo quoque uolumine codicis eiusdem Origenis unam
repperi nihilominus omeliam.

[1.02.07] In tertio igitur libro antefati codicis sanctus Ambrosius
Mediolanensis episcopus sermonem fecit de iudicio Salomonis; de quo
loco sanctus quoque Hieronymus dulcissima, sicuti solet, explanatione
disseruit; unde etiam et sanctum Augustinum disertissimum comperimus
edidisse sermonem, ut miraculum tale relatum dignis constaret
auctoribus.

[1.02.08] De quo libro etiam memoratus sanctus Hieronymus ad Vitalem
scripsit episcopum quomodo Salomon et Achaz, cum essent in undecenis
annorum curriculis constituti, filios genuisse dicantur, quod natura
minime probatur habere communis.

[1.02.09] Nam et sanctus Augustinus in libro ciuitatis dei septimo
decimo, titulo iiii, dum inter alia de Regum temporibus facundissimus
disputator eloquitur, canticum Annae dilucidauit ex ordine.

[1.02.10] In Paralipomenon autem libro secundo unam tantum omeliam
prolixam Origenis inueni.

[1.02.11] Quae tamen omnia in unius codicis corpore congregaui, ut in
uicem commentorum ad libros ipsos pertinentia domino praestante
relegatis. Cui codici puros etiam quaterniones adiunxi, ut quod de
praefato opere adhuc repertum fuerit praedictis expositionibus
aggregetur.

[1.02.12] In memoratis autem Paralipomenon libris duobus, quorum a
patribus magna praedicatur utilitas, qui rerum gestarum notitiam
breuiter quidem sed plenissime continere noscuntur, quoniam titulos
antiquos non repperi, ad praecedentium similitudinem locis singulis,
ut aestimo, consequenter impressi, ut qualicumque obsequio sermonis
deuotionis nostrae qualitas potuisset agnosci.

			  1.03 DE PROPHETIS

[1.03.01] Ex omni igitur Prophetarum codice quinto sanctus Hieronymus
primum annotationes faciens propter tyrones et paruulos competenter
eos et breuiter explanauit; quas uobis in annotato nuper codice domino
praestante dereliqui. In quo botrionum formulae ex ipsis
annotationibus forsitan competenter appositae sunt, quatenus uinea
domini caelesti ubertate completa suauissimos fructus intulisse
uideatur. Maturis autem et aliqua iam meditatione ualentibus
supradictus uir alias copiosas atque planissimas expositiones Christo
domino largiente profudit; qui prophetarum abstrusos et latebrosos
sermones modo per uarietates translationum, modo resolutis aenigmatum
nodis ita facit intellegi, ut magnum arcanum caelestis regis humanis
sensibus pius doctor aperiat.

[1.03.02] Nam Esaiam, qui aperte referendo Christi ecclesiaeque
mysteria `non tam propheta quam euangelista dicendus est', decem et
octo libris mirabiliter supradictus sanctus Hieronymus explanauit.

[1.03.03] Hieremiam uero, qui `ciuitatis suae ruinas quadruplici
fleuit alfabeto', quadraginta quinque omeliis Attico serrnone Origenes
exposuit; ex quibus xiiii translatas inueni uobisque dereliqui. Quem
etiam sanctus Hieronymus uiginti libris commentatus esse monstratur;
ex quibus sex tantum nos potuimus inuenire, residuos uero adhuc domino
iuuante perquirimus.

[1.03.04] Ezechielem uero, cuius in hebreo sermo `nec omnino disertus
nec ammodum rusticus est', xiiii libris sanctus Hieronymus explanauit;
idemque Danihel qui, licet apud Hebraeos nequaquam prophetico choro
recipitur, sed inter eos annumeratur qui Agiographa conscripserunt,
tribus libris a supra memorato sancto Hieronymo noscitur explanatus.

[1.03.05] Residuos uero xii Prophetas, quos sermo uulgus propter
breuitatem librorum suorum Minores appellat, xx libris supradictus
sanctus Hieronymus commentatus esse dinoscitur, id est: Osee libris
tribus, Abdiam libro uno, Amos libris tribus, Iohel libro uno, Ionam
libro uno, Naum libro uno, Abbacum libris duobus, Sofoniam libro uno,
Aggeum libro uno, Zachariam libris tribus, Micheam libris duobus,
Malachiam libro uno. De quibus ut nihil linqueretur ambiguum, nomina
quoque eorum quemammodum latina lingua intellegi debeant, etymologiis
propriis pulcherrimo decore patefecit. Sic nobis ager dominicus, quasi
quibusdam laboriosis mercennariis exaratus et caelesti rore complutus,
spiritales fructus domino largiente concessit.

[1.03.06] Dicitur etiam et sanctum Ambrosium Prophetarum commenta
eloquii soliti dulcedine confecisse; quae tamen adhuc nullatenus potui
reperire. Quae uobis magno studio quaerenda derelinquo, ut expositio
multiplicata peritorum copiosam uobis doctrinam et animae felicissimam
conferat sospitatem.

			  1.04 DE PSALTERIO

[1.04.01] Sequitur Psalterii codex tertius, qui nobis primus est in
commentorum labore, sed bis binum locum tenet in ordine. Hunc in
quibusdam psalmis et beatus Hilarius et beatus Ambrosius et beatus
Hieronymus, in omnibus tamen beatus Augustinus studiose nimis lat
iusque tractauit; ex quibus iam duas decadas domino praestante
collegi.

[1.04.02] A quo, ut fieri solet, mutuans lumen de lumine, aliqua de
ipso domino largiente conscripsi, ut illud in me dictum Mantuani uatis
ueraciter impleretur

     Et argutos inter strepere anser olores --

ubi nullam causam digressiua relatione miscuimus, sed in uicem
annotationum breuiter de singulis locis diximus, quod textus ipsius
qualitas expetebat.  Quem si aliquis dignatus fuerit post tales uiros
fortasse relegere, cognoscet, sicut et alii patres sent entia
indubitata dixerunt, de scripturis diuinis emanasse quod doctores
saecularium litterarum ad sua studia postea transtulerunt. Quae nos,
ut se locus attulit, domino iuuante quantum ualuimus (ni fallor)
ostendimus.

[1.04.03] Legendus est etiam libellus Athanasii, Alexandrinae
ciuitatis episcopi, quem Marcellino post aegritudinem in locum
refectionis dulcissimae destinauit, qui inscribitur de libro
Psalmorum; ubi diuersa commonens uirtutem operis ipsius munitissima
discussione patefecit, diuersos hominum casus cum suis remediis
suauiter introducens. Psalterium est enim quaedam caelestis sphera
stellis densa micantibus, et, ut ita dixerim, quidam pauo pulcherrimus
qui uelut oculorum orbibus et colorum multiplici et decora uarietate
depingitur; paradisus quin etiam animarum, poma continens innumera
quibus suauiter mens humana saginata pinguescat.

[1.04.05] Quod tamen psalmorum corpus uniuersum et in tribus codicibus
per quinquagenos psalmos iudicauimus conscribendum, ut iubelei anni
quantitas triplicata sanctae trinitatis uotiua nobis remissionis
beneficia nuntiaret, et, quoniam unus codex onerosus quibusdam
fratribus poterat inueniri, tali distributione completa spem pretiosae
salutis acciperent, et multi compendia lectionis praestante domino
salubriter inuenirent. Habeat ergo bibliotheca uestra unum ex eis
codicem, ad quem recurratis si uos mendositas fortassis offenderit;
fratrum uero curiositas partibus se expleat distributis.

			  1.05 DE SALOMONE

[1.05.01] Quartus codex est Salomonis, cuius primum librum qui
appellatur Prouerbia quadrifaria repperi diuisione partitum; de quibus
partibus in prologo eiusdem uoluminis aestimaui aliqua commonenda, ut
eius intentio praedictis complexionibus breuiter innotescat.

[1.05.02] In quo libro Didymum expositorem in graeca lingua
repperimus, qui ab amico nostro uiro disertissimo Epiphanio in latinum
sermonem diligentissime domino iuuante translatus est. Quem Didymum,
quamuis carne caecum, merito beatus Antonius pater monachorum pro
phetali lumine uocauit uidentem, quando perspicuo corde conspexit quod
corporeis aspectibus non ualet intueri. Mirum est enim dicere quantis
disciplinis atque artibus audiendo imbutus fuerit, qui ipsos quoque
apices litterarum priuatus carnali lumine nequibat inspicere. Quod
mihi paene impossibile, fateor, uidebatur esse cum legerem, nisi de
partibus Asiae quendam ad nos uenire Eusebium nomine contigisset, qui
se infantem quinque annorum sic caecatum esse narrabat, ut sinistrum
eius oculum fuisse excauatum orbis profundissimus indicaret; dexter
uero globus uitreo colore confusus sine uidendi gratia infructuosis
nisibus uoluebatur. Hic tantos auctores, tantos libros in memoriae
suae bibliotheca condiderat, ut legentes proba biliter ammoneret in
qua parte codicis quod praedixerat inuenirent. Disciplinas omnes et
animo retinebat et expositione planissima lucidabat. Commonuit etiam
tabernaculum templumque domini ad instar caeli fuisse formatum; quae
depicta subtiliter lineamentis propriis in pandecte latino corporis
grandioris competenter aptaui. De ueste quoque sacerdotali plurima
domini sacramenta texebat, asserens nihil otiose positum quod non
alicuius rei pulcherrimam portaret imaginem; haec etiam Ioseppum,
Origenem et Hier onymum commemorasse in suis opusculis asserebat. Quid
plura? Fecit credi de Didymo, quem suo praesentabat exemplo. Cuius
etiam instructione commonitus multos codices antiquos repperi, qui
apud me habebantur incogniti: quem tamen adhuc Nouatianae prauitati s
errore detentum, misericordia domini suffragante rectae fidei credimus
illuminatione complendum, ut quem scripturas suas animo fecit discere,
iubeat catholicae fidei integritate pollere.

[1.05.03] Secundus uero liber Salomonis, qui appellatur Ecclesiastes,
a beato Hieronymo potenter expositus est; quem latino sermone nuncupat
Contionatorem, quod loquatur ad populum et sermo eius non specialiter
ad unum sed ad uniuersos generaliter dirigatur. Eccles iastes autem
noster est dominus Christus, qui medio pariete destructo inimicitias
carnis euacuans fecit utrumque unum. Hic super omnia sequenda dicit
iussa diuina, cuncta mundi istius uanitatem uanitantium esse
commemorans. De quo libro et Victorinus, ex oratore episcopus,
nonnulla disseruit.

[1.05.04] In Cantico Canticorum duabus omeliis expositionem Origenis
idem sanctus Hieronymus, latinae linguae multiplicator egregius, sua
nobis ut consueuit probabili translatione prospexit. Quos item Rufinus
interpres eloquentissimus adiectis quibusdam locis, usque ad illud
praeceptum quod ait, Capite nobis uulpes pusillas exterminantes
uineas, tribus libris latius explanauit. Post quos Epiphanius antistes
Cyprius totum librum graeco sermone uno uolumine sub breuitate
complexus est. Hunc nos ut alios in latinam linguam per amicum nostrum
uirum disertissimum Epiphanium fecimus domino iuuante transferri.
Quapropter praedicti libri diligentissimos expositores sub uno codice
comprehendi, ut simul omnes legentibus offerantur qui tractatores
unius uoluminis extiterunt. Unde etiam et sanctus Ambrosius in libro
tertio Patriarcharum, ubi de persona Isaac loquitur, multa salubriter
luculenterque disseruit.

[1.05.05] Saepe dictus autem pater Hieronymus asserit Sapientiae
librum non a Salomone, ut usus habet, sed a Philone doctissimo quodam
Iudaeo fuisse conscriptum; quem pseudographum praenotauit, propterea
quod usurpationem nominis portat alterius. Cuius uoluminis ex
positionem presbyter Bellator octo libris se assumpsisse testatus est;
quem cum aliis opusculis eius pariter sustinemus. De quo et pater
Augustinus et sanctus Ambrosius omeliarum nomine nonulla dixerunt:
dictio nimis suauissima et re uera nominis sui dignitate resplendens.

[1.05.06] Ecclesiasticum uero librum supradictus Hieronymus Iesu filii
Sirac esse commemorat, qui Congregator latino potest sermone
uocitari. Sed inter Ecclesiasten et Ecclesiasticum istam patres
posuere distantiam, quod Ecclesiastes ad Christum dominum solummodo
debet referri; Ecclesiasticus uero cuicumque iusto praedicatori potest
absolute congruere, qui ecclesiam domini sanctissimis solet monitis
congregare. Quod librum utique praesentem fecisse manifestum est, quem
propter excellentiam uirtutum suarum panaretum appellat, id est,
uirtutum omnium capacem; cuius tanta claritas tantaque latinitas est,
ut sibi textus ipse commenta sint; atque utinam quam cito mente
capitur, tam facile actuum qualitate reddatur.

[1.05.07] Quibus libris iuuante domino capitula insignire curauimus,
ne in tam necessaria lectione, ut saepe dictum est, confusa tyronis
nouitas linqueretur.

			1.06 DE HAGIOGRAPHIS

[1.06.01] Sequitur Agiographorum codex sextus, habens libros octo, qui
in capite suo continet Iob, praeclarum patientiae gloriosumque
documentum. Quem labore beati Hieronymi latina lingua, sicut et alia
multa, cautissime translatum expositumque promeruit; cuius
explanationibus actum est ut, sicut dominus de ipso testari dignatus
est, inculpabiliter cuncta locutus fuisse doceatur.

[1.06.02] Quanta enim liber ille continet suauia sacramenta uerborum,
sicut beatus Hieronymus dicit in epistula quam dirigit ad Paulinum:
`Prosa incipit, uersu labitur, pedestri sermone finitur, omniaque
legis dialecticae propositione, assumptione, confirmatione,
conclusione determinat.' Quod si ita est, nec aliter esse potest quam
quod tanti uiri celebrat auctoritas, ubi sunt qui dicunt artem
dialecticam ab scripturis sanctissimis non coepisse? `Singula in eo
uerba plena sunt aenigmatibus, propositionibus et quaestionibus
sacris; et, ut de caeteris sileam, resurrectionem carnis sic
prophetat, ut nullus de ea uel manifestius uel cautius aliquid
scripsisse uideatur. Sic enim ait: Scio quod Redemptor meus uiuat, et
in nouissimo de terra surrecturus sim. Et rursus circumdabor pelle
mea, et in carne mea uidebo deum; quem uisurus sum ego ipse, et oculi
mei conspecturi sunt et non alius. Reposita est haec spes mea in sinu
meo.

[1.06.03] Sanctus quoque Augustinus, in eodem libro annotationes
faciens, eum solita curiositate tractauit. Quidam etiam est anonymus,
ex cuius stilo beatum esse suspicamur Hilarium, qui commenta libri
ipsius conscripsit in ordinem; quae si legatis attonite, poteru nt uos
diligenter instruere. Magnus plane liber Iob et in solamen humani
generis utilitatemque conscriptus, quando sanctus uir tanta et talia
pertulisse monstratus est, ut leuia sibi unusquisque peccator faciat,
quaecumque se sustinere cognoscit.

[1.06.04] Tobi autem in libris v, Hester in libris vi, Iudith in
libris vii et Machabaeorum in libris x expositio in latinum sermonem
praedicti Bellatoris presbyteri, ut praeualet, labore collecta est.

[1.06.05] Quorum tamen librorum titulos sub breuitate collegi, quando
instructionis non minimum creditur esse compendium, res fusas
latissime paucis sermonibus indicare; his enim remediis lectoris
animus introductus saluberrimam scripturarum seriem prouocatus
excurrit. Sed eos, licet historici sint et planissima relatione
fundantur, tamen propter uirtutes excellentissimas morum conscriptos
esse cognoscite, ut patientiam, ut spem, ut caritatem, ut etiam in
feminis fortitudinem, ut pro deo contemptam praesentis saeculi uitam,
uel caetera quae illic uirtutum genera domino praestante floruerunt,
nostris animis competenter infunderent.

[1.06.06] In Hesdrae uero libris duobus graeco sermone singulas
omelias expositas Origenis inueni, quae eiusdem religiosi uiri
Bellatoris iabore translatae sunt. Nam et sanctus Ambrosius in libro
Patriarcharum, ubi de persona Ioseph loquitur, secundum librum Machab
aeorum exempli causa commemorat cuius maximam partem ad demonstrandam
tolerantiam eloquentiae suae dulcissimo liquore patefecit. Libri uero
Machabaeorum a supradicto amico nostro Bellatore sedula expositione
domino iuuante confecti sunt, ne tam magna lect io inexplanata
forsitan linqueretur, quae nobis tot uirtutum exempla declarauit.

			  1.07 DE EVANGELIIS

[1.07.01] Septimus igitur codex scripturae diuinae, qui est noui
testamenti primus, nobisque dedit adorabile principium ac uitale
remedium, quattuor euangelistarum superna luce resplendet. Quorum
omnium propria discutiens sanctus Hieronymus diligenti cura disseruit;
quae in uno uolumine comprehendi, ne legentis intentio diuisis
codicibus tardaretur. Mattheum beatus Hieronymus iterum bis binis
libris exposuit, quem etiam sanctus Hilarius uno uolumine declarauit,
de quo et Victorinus, ex oratore episcopus, nonnulla disseruit. Lucam
sanctus Ambrosius mirabiliter explanauit. Iohannem beatus Augustinus
copiosa et insigni expositione lucidauit, qui etiam de concordia
Euangelistarum quattuor libros subtilissima nimis et necessaria
disputatione complexus est.

[1.07.02] Eusebius quoque Caesariensis Canones euangelicos compendiosa
breuitate collegit, ut in quibus locis communia dicunt, in quibus
propria tangunt, uerissima distinctione monstraret; ubi quanta est
plenitudo fidei, tanto floret et diuersorum tractantium doctrina
mirabilis.

		    1.08 DE EPISTULIS APOSTOLORUM

[1.08.01] Octauus codex canonicas epistulas continet Apostolorum. Sed
in epistulis tredecim sancti Pauli annotationes conscriptas in ipso
initio meae lectionis inueni, quae in cunctorum manibus ita celebres
habebantur, ut eas a sancto Gelasio, papa urbis Romae, doc tissimi
uiri studio dicerent fuisse conscriptas: quod solent facere qui res
uitiosas cupiunt gloriosi nominis auctoritate defendere. Sed nobis ex
praecedentibus lectionibus diligenti retractatione patuerunt
subtilissimas quidem esse ac breuissimas dictiones, sed Pelagiani
erroris uenena illic esse seminata; et ut procul a uobis fieret error
hereticus, primam epistulam ad Romanos qua potui curiositate purgaui,
reliquas in chartacio codice conscriptas uobis emendandas reliqui.
Quod facile subiacebit, quando praecedenti exemplo audacior redditur
sequentis imitatio.

[1.08.02] Sed inter has sollicitudines grauiter aestuatus, quendam
anonymum codicem subnotatum diuina repperi prouisione collatum, qui
tredecim epistulas sancti Pauli non ignobili annotatione tractauit.
Hic diligenter excursus secundum uobis ac securum genus commentorum
domino largiente praestabit.

[1.08.03] Ad Hebraeos uero epistulam quam sanctus Iohannes
Constantinopolitanus episcopus triginta quattuor omelias Attico
sermone tractauit, Mutianum uirum disertissimum transferre fecimus in
latinum, ne epistularum ordo continuus indecoro termino subito
rumperetur.

[1.08.04] In epistulis autem canonicis Clemens Alexandrinus presbyter,
qui et Stromatheus uocatur, id est, in epistula sancti Petri prima,
sancti Iohannis prima et secunda, et Iacobi, quaedam Attico sermone
declarauit; ubi multa quidem suptiliter, sed aliqua incaute locutus
est. Quae nos ita transferri fecimus in latinum, ut exclusis quibusdam
offendiculis purificata doctrina eius securior potuisset auriri.

[1.08.05] Sanctus quoque Augustinus epistulam Iacobi apostoli solita
diligentiae suae curiositate tractauit; quam uobis in membranacio
codice scriptam reliqui.

[1.08.06] Sed cum de reliquis canonicis epistulis magna nos cogitatio
fatigaret, subito nobis codex Didymi graeco stilo conscriptus in
expositionem septem canonicarum epistularum domino largiente concessus
est; qui ab Epiphanio, uiro disertissimo, diuinitate iuuante
translatus est.

[1.08.07] In epistula uero prima beati Iohannis sanctus Augustinus
decem sermonibus multa et mirabiliter de caritate disseruit.

[1.08.08] Tertium uero codicem repperi epistularum sancti Pauli, qui a
nonnullis beati Hieronymi annotationes breuissimas dicitur continere;
quem uobis pariter Christo largiente dereliqui.

[1.08.09] Post haec uero tria paria quae diximus commentorum, Petrus
abbas Tripolitanae prouinciae sancti Pauli epistulas exemplis
opusculorum beati Augustini subnotasse narratur, ut per os alienum sui
cordis declararet arcanum; quae ita locis singulis competenter
aptauit, ut hoc magis studio beati Augustini credas esse perfectum.
Mirum est enim sic alterum ex altero dilucidasse, ut nulla uerborum
suorum adiectione permixta desiderium cordis proprii complesse
uideatur. Qui uobis inter alios codices diuina gratia suffragante de
Africana parte mittendus est.

[1.08.10] Sic totus ordo epistularum canonicarum tam sancti Pauli quam
diuersorum apostolorum domini fauore completus est. Dicitur enim et
beatum Ambrosium subnotatum codicem epistularum omnium sancti Pauli
reliquisse suauissima expositione completum; quem tamen ad huc inuenre
non potui, sed diligenti cura perquiro.

[1.08.11] Dictae sunt igitur annotationes epistularum a nonnullis
breuiter comprehensae. Nunc per ordinem dicamus, sicut et in Prophetis
factum est, qui eas latius exponere maluerunt; ut illud datum
inchoantibus, hoc reseruatum uideatur esse perfectis.

[1.08.12] Sancti Pauli prima omnium et ammirabilior destinata
cognoscitur ad Romanos, quam Origenes uiginti libris graeco sermone
declarauit; quos tamen supradictus Rufinus in decem libris redigens
adhuc copiose transtulit in latinum. Sanctus uero Augustinus ipsam
epistulam inchoauerat exponendam; in cuius tantum salutatione unum
librum se profudisse commemorat, et, ut eius uerbis utar, `operis
ipsius magnitudine ac labore deterritus in alia faciliora deflexus'
est. Qui etiam scribens ad Simplicianum, episcopum Mediolanensem,
sublimes et exquisitas de eadem epistula tractauit aliquas
quaestiones; quas nos praedicto codici iudicauimus inserendas ne, dum
expositio diuisa quaeritur, legentis intentio noxie differatur.

[1.08.13] Ad Galatas autem idem sanctus Augustinus latius explanauit,
de qua et sanctus Hieronymus tribus libris expositionem tetendit. Idem
pater Hieronymus aliis tribus libris epistulam ad Ephesios diligenter
aperuit. Ad Titum quoque expositionem uno uolumine com prehendit. Ad
Philemonem etiam uno libro patefecit.

[1.08.14] Residuas uero epistulas sancti Pauli, id est, ad Corinthios
duas, ad Thessalonicenses duas, ad Colosenses unam, ad Timotheum duas,
sanctus Hieronymus dicitur explanasse; unde multa pars scientiae
tribuitur, cum prouenerit ignorantibus nosse quod quaerant. Quas tamen
continuo de diuersis partibus, ubi direximus inquirendas, suscepturos
nos esse domini miseratione confidimus, et ideo studiose sustinere
debemus, quod nobis transmittendum esse cognouimus; eoque fiat ut si
cuicumque uestrum antequam ueniant aliquid eorum fortassis occurrerit,
studeat diligenti cura transscribere et praedictis expositoribus
aggregare, quatenus iuuante domino et labore uestro monasterii
bibliotheca proficiat, quibus tanta noscuntur esse praeparata.  Quod
si forsitan senectus nostra, priusquam haec compleantur, iussione
domini cum remissione peccatorum, sicut uos orare deprecor, uotiuo
fine transiuerit, ad uos, ut credere dignum est, quandoque res sperata
perueniet.

[1.08.15] Commemoratas tamen epistulas a Iohanne Chrysostomo expositas
Attico sermone in suprascripto octauo armario dereliqui, ubi sunt
graeci codices congregati; ut si latina non potuerint latiora commenta
procurari, de istis subinde transferatur quod plenissimam poterit
praestare notitiam, quatenus in omnibus lxx uno libris canonicis,
sicut a sancto patre Augustino noscitur comprehensum, antiquorum
expositiones domino largiente, uelut spiritalia poma paradisi, sumenda
uestris epulis offerantur.

[1.08.16] Quod si in his quae dicta sunt aliqua fortasse loca dubia
sunt relicta, nec explanatione plenissima satisfacere potuerunt,
nequaquam uobis modernos expositores interdico; caute tamen quaerendos
esse catholicos, quoniam accessu temporum multis nouiter gratia
diuinitatis infunditur, quae forsitan priscis doctoribus celata
monstratur.

	      1.09 DE ACTIBUS APOSTOLORUM ET APOCALYPSI

[1.09.01] Nonus igitur codex Actus Apostolorum et Apocalypsin noscitur
continere, quoniam et haec quoque Apocalypsis, id est, Reuelatio,
probatur Iohannis apostoli. Sed in Actibus Apostolorum sancti
Iohannis, episcopi Constantinopolitani, in graeco sermone commenta
repperimus; quae amici nostri in duobus codicibus lv omeliis iuuante
domino transtulerunt.

[1.09.02] Apocalypsis uero, quae studiose legentium animos ad supernam
contemplationem deducit, et facit mente cernere quod angeli uidendo
beati sunt, sancti Hieronymi expositione conspicua est. De quo libro
et Victorinus saepe dictus episcopus difficilia breuiter quaedam loca
tractauit. Vigilius quoque, Afer antistes, de mille annorum
intellegentia quae praedicta Apocalypsi continetur, unde magna
quaestio nonnullis oboritur, plenissima et diligenti naratione
disseruit.

[1.09.03] Ticonius etiam Donatista in eodem uolumine quaedam non
respuenda subiunxit, quaedam uero uenenosi dogmatis sui fecilenta
permiscuit; cui tantum in bonis dictis chresimon, in malis achriston
quantum transiens ualui reperire, ut arbitror, competenter
affixi. Quod et uobis similiter in suspectis expositoribus facere
suademus, ne lectoris animus fortasse turbetur nefandi dogmatis
permixtione confusus.

[1.09.04] De quo uolumine sanctus quoque Augustinus in libris
ciuitatis dei plura praestantius et diligenter aperuit. Nostris quoque
temporibus Apocalypsis praedicta beati episcopi Primasii, antistitis
Africani, studio minute ac diligenter quinque libris exposita est.
Quibus etiam liber unus, Quid faciat haereticum, cautissima
disputatione subiunctus est: quae in templo domini sacrata donaria
sanctis altaribus offerantur.

[1.09.05] Sed quoniam diximus expositores, quantos uel inuenire
priscos potuimus, uel nuper per amicos nostros de graeca lingua
transferri uel noua cudi fecimus, nunc de sex modis intellegentiae
aliquid disseramus, ut saepius illuc redeuntes pestiferos uitemus
errores.

		     1.10 DE MODIS INTELLEGENTIAE

[1.10.01] Primum est post huius operis instituta ut ad introductores
scripturae diuinae, quos postea repperimus, sollicita mente redeamus,
id est, Ticonium Donatistam, sanctum Augustinum de doctrina
christiana, Adrianum, Eucherium et Iunilium; quos sedula curiosita te
collegi, ut quibus erat similis intentio, in uno corpore adunati
codices clauderentur; qui modos elocutionum explanationis causa
formantes per exemplorum diuersas similitudines intellegi faciunt,
quae prius clausa manserunt.

[1.10.02] Quod si ab introductoribus fortasse praetermissa sunt, tunc
librorum expositores sedulo requiramus, et aperiri nobis incipiunt
quae prius clausa manserunt.

[1.10.03] Deinde studiosissime legamus catholicos magistros, qui
propositionibus factis soluunt obscurissimas quaestiones.

[1.10.04] Quinto per libros singulos atque epistulas diuersorum patrum
loca praecipua, quae exempli causa commemorant, diligenti cura notanda
sunt. Ita fit ut diuersorum catholi corum libri commodissime
perlegantur, quando et intentiones suas decenter aperiunt et ex
incidentibus apud illos quaestionibus nobis notitia magna praestatur.

[1.10.05] Postremo collocutio peritissimorum seniorum crebrius
appetatur, quorum confabulatione subito quod non opinabamur
aduertimus, dum nobis studiose referunt quod longis aetatibus suis
discere potuerunt. Utile est enim per istos sex modos intellegentiae
studiosa uoluntate discurrere, potius quam irreligioso stupore
torpere.

		  1.11 DE QUATTUOR SYNODIS RECEPTIS

[1.11.01] Dicamus nunc quemammodum uniuersalia sanctaque concilia
fidei nostrae salutaria sacramenta solidauerint, ut ibi cognoscentes
uerae religionis arcanum pestiferos uitemus errores. Primo loco
Nicaena synodus legitur constituta; deinde Constantinopolitana, tertia
Ephesena prior, quarta Calchedonensis, quas merito sancta probat
ecclesia: quae tanta fidei nostrae lumina praestiterunt, ut in nullum
peruersitatis scopulum, si tamen protegente domino custodimur,
caecatis mentibus incidere debeamus. Nam sanctissimi patres, iniuriam
rectae fidei non ferentes, regulas quoque ecclesiasticas ibidem
statuere maluerunt, et inuentores nouarum heresum pertinaces diuino
gladio perculerunt, decernentes nullum ulterius debere nouas incutere
quaestiones, sed probatorum ueterum auctoritate contentos sine dolo et
perfidia decretis salubribus oboedire. Sunt enim nonnulli qui putant
esse laudabile, si quid contra antiquos sapiant et aliquid noui, unde
periti uideantur, inueniant.

[1.11.02] Calchedonensis autem synodi testis est codex Encyclius, qui
eius reuerentiam tanta laude concelebrat, ut sanctae auctoritati
merito iudicet comparandam.  Quem codicem, id est, totius orbis
epistularum, a uiro disertissimo Epiphanio fecimus in latinum de
graeco sermone conuerti.

[1.11.03] Sed quoniam sacras litteras in nouem codicibus cum
introductoribus et paene cum omnibus latinis expositoribus suis, ut
datum est, domino iuuante collegimus, nunc uideamus quemammodum lex
diuina tribus generibus diuisionum a diuersis patribus fuerit
intimata; quam tamen ueneranter et concorditer suscipit uniuersarum
ecclesia regionum.

     1.12 DIVISIO SCRIPTURAE DIVINAE SECUNDUM SANCTUM HIERONYMUM

[1.12.01] Auctoritas diuina secundum sanctum Hieronymum in testamentis
duobus ita diuiditur, id est:

     In Vetus. In Lege, id est, in Genesim, Exodum, Leuiticum,
     Numerorum, Deuteronomium. In Prophetis: Iesu Naue, Iudicum, Ruth,
     Samuhel, Esaias, Hieremias, Ezechiel, Liber duodecim Prophetarum.
     In Agiographis: Iob, Dauid, Salomon, Prouerbia, Ecclesiasticum,
     Canticum Canticorum, Verba Dierum, id est, Paralipomenon, Ezras,
     Hester.

     In Nouum. In Euangeliis: Mattheus, Marcus, Lucas, Iohannes.
     Epistulis Apostolorum: Pauli xiiii, Petri ii, Iohannis iii,
     Iacobi i, Iudae i. In Actibus Apostolorum. In Apocalypsin liber
     unus.

[1.12.02] Sciendum est plane sanctum Hieronymum ideo diuersorum
translationes legisse atque correxisse, eo quod auctoritati Hebraicae
nequaquam eas perspiceret consonare. Unde factum est ut omnes libros
ueteris testamenti diligenti cura in latinum sermonem de Hebraeo fonte
transfunderet, et ad uiginti duarum litterarum modum qui apud Hebraeos
manet competenter adduceret, per quas omnis sapientia discitur et
memoria dictorum in aeuum scripta seruatur. Huic etiam adiecti sunt
noui testamenti libri uiginti septem; qui colliguntur simul
quadraginta nouem. Cui numero adde omnipotentem et indiuisibilem
trinitatem, per quam haec facta et propter quam ista praedicta sunt,
et quinquagenarius numerus indubitanter efficitur, quia ad instar
iubelei anni magna pietate beneficii d ebita relaxat et pure
paenitentium peccata dissoluit.

[1.12.03] Hunc autem pandectem propter copiam lectionis minutiore manu
in senionibus quinquaginta tribus aestimauimus conscribendum, ut quod
lectio copiosa tetendit scripturae densitas adunata contraheret.

[1.12.04] Meminisse autem debemus memoratum Hieronymum omnem
translationem suam in auctoritate diuina, sicut ipse testatur, propter
simplicitatem fratrum colis et commatibus ordinasse; ut qui
distinctiones saecularium litterarum comprehendere minime potuerunt,
hoc remedio suffulti inculpabiliter pronuntiarent sacratissimas
lectiones.

     1.13 DIVISIO SCRIPTURAE DIVINAE SECUNDUM SANCTUM AUGUSTINUM

[1.13.01] Scriptura diuina secundum beatum Augustinum in testamenta
duo ita diuiditur, id est, in uetus et in nouum.

     In Vetus: In Historia libri xxii, id est, Moysi libri v, Iesu
     Naue liber i, Iudicum liber i, Ruth liber i, Regum libri iiii,
     Paralipomenon libri ii, Iob liber i, Tobi liber i, Hester liber
     i, Iudith liber i, Esdrae libri ii, Machabeorum libri ii.  In
     Prophetis libri xxii: Dauid Psalterium liber i, Salomon libri
     iii, Iesu fili Sirac libri ii, Prophetas maiores iiii, id est,
     Esaias, Hieremias, Danihel, Ezechiel, et minores xii, id est,
     Osee, Iohel, Amos, Abdias, Ionas, Micheas, Naum, Abbacuc,
     Sofonias, Zacharias, Aggeus, Malachim.

     In Nouum: In Euangelia iiii, id est, secundum Mattheum, secundum
     Marcum, secundum Lucam, secundum Iohannem. In Epistulis
     Apostolorum, id est, Pauli Apostoli ad Romanos i, ad Corinthios
     ii, ad Galatas i, ad Ephesios i, ad Philippenses i, ad
     Thessalonicenses ii, ad Colosenses i, ad Timotheum ii, ad Titum
     i, ad Philemonem i, ad Hebraeos i, Petri ii, Iohannis iii, Iudae
     i, Iacobi i. In Actibus Apostolorum liber unus. In Apocalypsin
     liber unus.

[1.13.02] Beatus igitur Augustinus secundum praefatos nouem codices,
quos sancta meditatur ecclesia, secundo libro de doctrina christiana
scripturas diuinas lxxi librorum calculo comprehendit; quibus cum
sanctae trinitatis addideris unitatem, fit totius librae competens et
gloriosa perfectio.

	    1.14 DIVISIO SCRIPTURAE DIVINAE SECUNDUM LXX.

[1.14.01] Scriptura sancta secundum antiquam translationem in
testamenta duo ita diuiditur, id est:

     In Vetus: In Genesim, Exodum, Leuiticum, Numerorum,
     Deuteronomium, Iesu Naue, Iudicum, Ruth, Regum libri iiii,
     Paralipomenon libri ii, Psalterii libri v, Salomonis libri v, id
     est, Prouerbia, Sapientiae, Ecclesiasticum, Ecclesiastes,
     Canticum Canticorum, Prophetas, id est, Esaias, Hieremias,
     Ezechiel, Danihel, Osee, Amos, Micheas, Iohel, Abdias, Ionas,
     Naum, Abbacuc, Sofonias, Aggeus, Zacharias, Malachim, qui et
     Angelus Iob, Tobi, Hester, Iudith, Hesdrae ii, Machabeorum ii.

     In Nouum: Euangelia iiii, id est, Mattheus, Marcus, Lucas,
     Iohannes, Actus Apostolorum, Epistulae Petri ad gentes, Iacobi,
     Iohannis ad Parthos, Epistulae Pauli ad Romanos i, ad Corinthios
     ii, ad Galatas i, ad Philippenses i, ad Colosenses i, ad Ephesios
     i, ad Thessalonicenses ii, ad Timotheum ii, ad Titum ii, ad
     Philemonem i, Apocalypsin Iohannis.

[1.14.02] Tertia uero diuisio est inter alias in codice grandiore
littera clariore conscripto, qui habet quaterniones nonaginta quinque,
in quo septuaginta interpretum translatio ueteris testamenti in libris
quadraginta quattuor continetur; cui subiuncti sunt noui testamenti
libri uiginti sex, fiuntque simul libri septuaginta, in illo palmarum
numero fortasse praesagati, quas in mansione Helim inuenit populus
Hebraeorum.

[1.14.03] Hic textus multorum translatione uariatus, sicut in prologo
Psalterii positum est, patris Hieronymi diligenti cura emendatus
compositusque relictus est, ubi nos omnia tria genera diuisionum
iudicauimus affigenda, ut inspecta diligenter atque tractata non
impugnare sed inuicem se potius exponere uideantur. Unde licet multi
patres, id est, sanctus Hilarius, Pictauiensis urbis antistes, et
Rufinus presbyter Aquileiensis et Epiphanius episcopus Cypri et
synodus Nicaena et Calchedonensis non contraria dixerint sed diuersa,
omnes tamen per diuisiones suas libros diuinos sacramentis
competentibus aptauerunt, sicut et in euangelistarum concordia
probatur effectum, ubi una quidem fides est rerum et ratio diuersa
sermonum.

[1.14.04] Sed quoniam praedictus pater Augustinus in libro secundo
memorati operis, id est, de doctrina christiana, commonet ita dicens,
`Latini codices, id est, ueteris nouique testamenti, si necesse
fuerit, graecorum auctoritate corrigendi sunt, unde ad nos post Heb
reum fontem translatio cuncta peruenit,' ideoque uobis et graecum
pandectem reliqui comprehensum in libris septuaginta quinque, qui
continet quaterniones ***, in armario supradicto octauo, ubi et alios
graecos diuersis opusculis necessario congregaui, ne quid sanctissimae
instructioni uestrae necessarium deesse uideretur. Qui numerus duobus
miraculis consecratur; nam et septuaginta quinque animae de terra
Canaan cum patriarcha Iacob fines Aegyptios intrauerunt, et
septuaginta quinque annorum Abraham fuit, quando promissionem domini
laetus accepit.

[1.14.05] Restat nunc ut dicere festinemus, quemammodum in scripturis
diuinis librariorum uitia corrigere debeamus. Nam quid prodest multas
transcurrere lectiones, et ea quae sunt probabiliter corrigenda
nescire?

       1.15 SUB QUA CAUTELA RELEGI DEBEAT CAELESTIS AUCTORITAS

[1.15.01] Vos igitur, qui diuinarum et saecularium litterarum
cognitione polletis, et scientia uobis est ab usu communi reperire
quod dissonat, tali modo sacras percurrite lectiones; a paucis enim
doctisque faciendum est, quod simplici et minus eruditae congregationi
noscitur esse praeparandum. Quapropter prius introite diligenter, et
sic scriptorum delicta corrigite, ne iuste arguamini si praecipitanter
alios emendare temptetis; istud enim genus emendationis, ut arbitror,
ualde pulcherrimum est et doctissimorum hominum negotium gloriosum.

[1.15.02] In primis igitur idiomata scripturae diuinae nulla
praesumptione temeretis, ne cum ad intellectum communem quae dicta
sunt trahere cupitis (quod absit) caelestium uerborum puritas
dissipetur. Idiomata enim legis diuinae dicuntur propriae locutiones,
quas communis usus non habere cognoscitur, ut est illud:

     Secundum innocentiam manuum mearum, uel
     De uultu tuo iudicium meum prodeat,
     Auribus percipe lacrimas meas, et
     Effundite coram illo corda uestra,
     Adhaesit anima mea post te,
     Multiplicasti locupletare eam,
     Ibi laetabimur in id ipsum, et
     Inclinauit ex hoc in hoc,
     Misit Moysen seruum suum et Aaron quem elegit ipsum,
     Defecerunt oculi mei in eloquium tuum,
     Fiat manus tua ut saluum me faciat.

Haec et his similia, quae nimis probantur esse numerosa, licet
communis usus refugiat, tamen ne dissipari liceat, auctoritas illa
procul dubio sancta commendat. Quod si ea latius nosse desideratis,
legite sancti Augustini septem libros de modis locutionum, quos fecit
de quinque libris Moysi et uno Iesu Naue et altero Iudicum, et tunc de
tali re poteritis abundantissima largitate satiari. In sequenti uero
auctoritate uobis similia reperire copiosissime subiacebit.

[1.15.03] Hebraea uero quaedam nomina hominum uel locorum nulla
declinatione frangatis; seruetur in eis linguae suae decora
sinceritas. Illas tantum litteras commutemus, quae uocabuli ipsius
possunt exprimere qualitatem, quoniam interpretatione nominis sui unum
quod que eorum magno sacramento rei alicuius constat appositum, ut est
Seth, Enoch, Lamech, Noe, Sem Cham et Iafeth, Aaron, Dauid et his
similia. Locorum autem nomina, ut est Sion, Choreb, Geon, Hermon uel
his similia, pari deuotione linquamus.

[1.15.04] Tertio res quae in bono et in malo ponuntur non sunt
ullatenus temerandae, ut mons, leo, cedrus, catulus leonis, clamor,
homo, fructus, calix, uitulus, pastor, thesaurus, uermis, canis et his
similia. Nec illa nomina mutanda sunt, quae pro aliis nominibus
apponuntur, ut:

     Satanas qui a recto calle discedit,
     manus lauare significat non esse participem,
     quod pedes pro actu ponuntur,
     quod frequenter expectationem pro spe ponit,
     semel pro incommutabili sententia denuntiatur,
     iurare deum pro confirmare dicitur.

Ista enim ab expositoribus nobis aperienda desideremus; non aliquid
eorum sacrilega uoluntate truncemus.

[1.15.05] Nec illa uerba tangenda sunt, quae interdum contra artem
quidem humanam posita reperiuntur, sed auctoritate multorum codicum
uindicantur. Corrumpi siquidem nequeunt, quae inspirante domino dicta
noscuntur, ut est:

     Obliti non sumus te, et illud
     Viri sanguinum et dolosi,
     Fabricatus est templum, et
     Radetur caput suum, et
     Inflabitur uentrem pro inflabitur uentre,
     Viri uiri si praeuaricata fuerit uxor eius, et
     Imponent super altare omnia uasa eius in quibus ministrant in ipsis,
     Terra in qua habitant in ea, et
     Protulerunt exploratores pauorem terrae quam explorauerant eam,
     De manu canis unicam meam, et
     Flumina plaudebunt manibus in se,
     Tunc exultabunt omnia ligna siluarum.

[1.15.06] Et quoniam interdum casus generaque nominum uel temporum
humanis regulis nequeunt conuenire, sed tamen eorum usum
ecclesiasticus consensus amplectitur, duorum uel trium priscorum
emendatorumque codicum auctoritas inquiratur. Scriptum est enim, In
ore duorum uel trium stabit omne uerbum, et praesumi non liceat, quod
diuino uindi catur eloquio; ut est in psalmo uigesimo primo, Populo
qui nascetur, quem fecit dominus, et illud Euangelii, Euntes docete
omnes gentes, baptizantes eos in nomine patris et filii et spiritus
sancti, similiter et in centesimo quadragesimo tertio psalmo, Beatus
populus, cuius est dominus deus eorum, et his similia.

[1.15.07] Regulas igitur elocutionum latinorum, id est, quadrigam
Messii, omnimodis non sequaris, ubi tamen priscorum codicum
auctoritate conuinceris; expedit enim interdum praetermittere
humanarum formulas dictionum, et diuini magis eloquii custodire
mensuram. In prosa caput uersus heroici finemque non corrigas; quinque
longas totidemque breues non audeas improbare; trocheum triplicem
laudabilis neglectus abscondat. Meotacismos et hiatus uocalium omnino
derelinque, quoniam hic locum habere non possunt quae doctores
litterarum liberalium regulariter custodire noscuntur. Istud enim
inter humanas dictiones conuenit praecaueri; in diuinis autem eloquiis
tales compositiones nullatenus accusantur. Maneat ubique incorrupta
locutio quae deo placuisse cognoscitur, ita ut fulgore suo niteat,
non humano desiderio carpienda subiaceat. Haec enim et simplices
suauiter instruit, et doctos pro sua reuerentia decenter oblectat.

[1.15.08] Post superiorem igitur diuisionem, ubi diximus idiomata
legis diuinae non esse tangenda, uel caetera quae sequuntur, locus
ammonet more maiorum hanc quoque ponere subdiuisionem, ut ad
particulas partium distinctius uenire debeamus. Unde enim doctissimus
Aristoteles Perihermenias suas ad liquidum perducere potuisset, nisi
diuisionum et subdiuisionum iterumque particularium diuisionum ordine
custodito cuncta tractasset? Quem secuti nunc dicimus in quibus
litteris sunt librariorum uitia corrigenda.

[1.15.09] In uerbis quae accusatiuis et ablatiuis praepositionibus
seruiunt, situm motumque diligenter obserua, quoniam librarii
grammaticae artis expertes ibi maxime probantur errare. Nam si M
litteram inconuenienter addas aut demas, dictio tota confusa
est. Casus uero nominum, exceptis monoptotis, declinationesque
uerborum quae defectiua non sunt, totasque partes orationis (ubi tamen
sacra non impugnat auctoritas), considera diligenter, suisque locis
aptata custodi, ne locutionis ordine permixto totum (quod absit)
possideat indecora confusio. B pro V, V pro B, O pro V, N pro M contra
orthographiae praecepta uitiose positas non relinquas; aspirationem
uero superfluam deme aut adice competenter. Casus nominum temporaque
uerborum, ubi tamen permitteris, custodi diligenter; reperies enim
frequenter in auctoritate consuetudini diss ona, quae tibi non liceat
immutare. Sed in his emendatorum codicum seruetur exemplum; caetera
uero quae sunt male praesumpta recorrige, quoniam antiquarii exinde
potius probantur offendere, dum elocutioni latinae linguae nesciunt
seruire disposite. A in fine aduerbii non relinquas; A iterum casui
genitiuo non subtrahas. Multa etiam respectu euphoniae propter
subsequentes litteras probabiliter immutamus, ut illuminatio, irrisio,
immutabilis, impius, improbus. R litteram narrationi tolle superfluam;
A gnaro enim, id est, scito seu perito, uenit nominis ista
compositio. Quod, cum pronomen est, per D non per T litteram; cum uero
aduerbium numeri est, per T non per D litteram scribendum est.
Quicquam C magis in prima syllaba ponendum est quam D propter
euphoniam, quam praecipimur sequi. Quid plura? Secundum regulas
artigraphorum quae tamen sunt emendanda percurre, ne articulatae uocis
pulchra modulatio peregrinis litteris maculata absona potius et
indecora reddatur.

[1.15.10] Orthographos priscos frequenter relege, quos ego inferius
titulo trigesimo, ubi de antiquariis legitur, propter notitiam
librariorum utiliter instruendam deflorandos esse iudicaui, et
extrinsecus huic libro de orthographia titulum dedi. Ita contingit ut
et istud studioso prosit legere, ubi cognoscit quae in scripturis
sanctis minime debeat uiolare, et illud necessario latius discitur,
ubi generaliter praesumpta uitia corrigantur.

[1.15.11] Quod si tamen aliqua uerba reperiuntur absurde posita, aut
ex his codicibus quos beatus Hieronymus in editione septuaginta
interpretum emendauit, uel quos ipse ex Hebraeo transtulit, intrepide
corrigenda sunt; aut, sicut beatus Augustinus ait, recurratur ad
graecum pandectem, qui omnem legem diuinam dinoscitur habere
collectam; uel, quibus possibile fuerit, Hebraeam scripturam uel eius
doctores requirere non detrectent. Decet enim ut, unde ad nos uenit
salutaris translatio, inde iterum redeat decora correctio.  Merito
enim patribus nostris de hac re maxima cura fuit, ne tunica domini
saluatoris, quam truculentis militibus scindere non licuit, lectoribus
subiaceat imperitis. Audiat spiritus sanctus sincerissima quae
donauit, recipiat illibata quae contulit; tunc nos fideles sibi esse
cognoscit, si dicta ipsius nulla praesumptione carpamus. Nam
quemammodum saluari uolumus, si (quod dictu nefas est) remedium
salutare pro nostra uoluntate rumpamus?

[1.15.12] Sed ut his omnibus addere uidearis ornatum, posituras, quas
Graeci thesis uocant, id est, puncta breuissima pariter et rotunda
(praeter translationem sancti Hieronymi, quae colis et commatibus
ordinata consistit, unde et in praefatione iam dictum est) singulis
quibusque pone capitibus, quoniam illustrem et planissimam faciunt
orationem quando, sicut inferius exponitur, suis locis aptata
resplendent. Quale est enim inoffenso gradu per sensus ire
sanctissimos, uenasque praeceptorum saluberrimas subtiliter introire;
terminos suos modulatae uoci competenter affigere, totamque dictionem
sic per membra diuidere ut suis partibus considerata pulchrescant! Nam
si corpus nostrum indiget per membra cognosci, cur lectio cum suis
partibus uideatur confusa derelinqui? Istae siquidem positurae seu
puncta quasi quaedam uiae sunt sensuum et lumina dictionum, quae sic
lectores dociles faciunt tamquam si clarissimis expositoribus
imbuantur. Prima est media, secunda subdistinctio, tertia plena; quas
a maioribus nostris ideo constat inuentas, ut spiritus longa dictione
fatigatus uires suas per spatia discreta resumeret. Quas si mauis
cupidus lector agnoscere, Donatum lege, qui te possit de hac re breui
compendio diligenter instruere. Has distinctiones in Psalterio
archetypo nos posuisse retinemus, cuius obscuritates talibus remediis
ex maxima parte domino praestante lucidauimus.

[1.15.13] Ita septenarius numerus ab utraque parte completus est, ut a
quibus rebus abstineamus et quas res emendare in auctoritate,
praesumamus, sicut opinor, euidenter appareat. Quod si tamen hoc
desiderium et alio modo potuerit adiuuari, adiciatur studiis uestris,
ne more humanitatis nos aliquid necessarium praetermisisse uideamur.

[1.15.14] Nunc quemammodum extra auctoritatem reliquas lectiones
debeamus emendare dicendum est. Commenta legis diuinae, epistulas,
sermones librosque priscorum unus quis emendator sic legat, ut
correctiones eorum magistris consociet saecularium litterarum, et
ubicumque paragrammata in disertis hominibus reperta fuerint,
intrepidus uitiosa recorrigat, quoniam uiri suprascripti sic dicta sua
composuisse credendi sunt, ut regulas artis grammaticae quas
didicerant custodisse iudicentur. Epistulae quoque patrum, sermon es
et libri diuersorum necnon et omeliae uel cum haereticis altercationes
fidelium, quoniam diuersa loca scripturae diuinae suauiter ac
diligenter aperiunt, magno studio relegantur, quatenus in ecclesia
domini quasi quibusdam lampadibus competenter accensis totum nitidum,
totum splendidum domino praestante colluceat. Si quid tamen in eis ad
scripturas diuinas exponendas conueniens inuenitur, non dubitetis
sociare uoluminibus diuinis, sicut et nos in libris Regum fecisse
cognoscimur. Multa enim reperiuntur a probatissimis hominibus per
occasionem alterius operis latius de libris dicta diuinis, quae
auctoritati uidelicet sacrae competenter aptantur. Unde supplico ut
quod nos parua legendo minus explicare potuimus, uos copiosissima
lectione saginati tam de istis codicibus quos relinquimus quam quos
potueritis feliciter inuenire perfectius in Christi nomine compleatis.

[1.15.15] Precor etiam uos, qui tamen emendare praesumitis, ut
superadiectas litteras ita pulcherrimas facere debeatis, ut potius ab
antiquariis scriptae fuisse iudicentur. Non enim in illo decore
quicquam turpe conuent inueniri, quod postea studiosorum oculos uide
atur offendere. Considerate igitur qualis uobis causa commissa sit,
utilitas christianorum, thesaurus ecclesiae, lumen animarum. Studete
ergo ne qua remaneat in ueritate mendositas, in puritate falsitas, in
integritate peruersitas litterarum.

[1.15.16] Sed quoniam nouem codices legis diuinae prima fronte
posminus eorumque introductores cum expositoribus suis iuuante domino
quanta ualuimus curiositate memorauimus, ad postremum tres diuisiones
a maioribus datas totius legis diuinae tetigimus, deinde adiec imus
quemammodum emendari caute debeat caelestis auctoritas ne
discerperetur praesumpta licentia aut traderetur sequentium manibus
indecora confusio, nunc de uirtute lectionis diuinae est omnimodis
disserendum, ut sua quaeque loca propria dulcedine farciantur.

		  1.16 DE VIRTUTE SCRIPTURAE DIVINAE

[1.16.01] Intuemini, sodales egregii, quam mirabilis, quam dulcis in
scripturis diuinis decurrit ordo dictorum, desiderium semper
excrescens, satietas sine fine, esuries gloriosa beatorum, ubi
nimietas non arguitur sed magis importunitas crebra laudatur. Merito,
qu ando et notitia rerum salutarium inde discitur, et credentibus
atque eadem operantibus aeterna uita praestatur. Praeterita sine
falsitate describunt, praesentia plus quam quod uidentur ostendunt,
futura quasi iam perfecta narrantur: ubique in eis ueritas regnat,
ubique diuina uirtus irradiat, ubique panduntur humano generi
profutura. Et dum haec ita se habeant in terris, nobis pro captu
ingenii parabolis et propositionbus sumptis caelestis ueritas
intimatur, sicut ipse in septuagesimo septimo psalmo testatur,
Aperiam in parabolis os meum, loquar propositiones ab initio. Tradunt
etiam nobis, ut munera cuncta uincantur, sanctae trinitatis adorabilem
cognitionem, quam per tot saeculorum tractus idolis dedita caeca et
flebilis ignorauit humanitas, patrem scilicet, filium et spiritum
sanctum, unum deum, creaturarum omnium conditorem atque rectorem,
facere quae uult in caelo et in terra. Cuius si pietatem quaeris, audi
breuiter comprehensum, Adiutor in opportunitatibus, in tribulatione:
si potentiam, ausculta, Et quis resistit potestati tuae? Si iustitiam,
lege Qui iudicabit orbem terrae in aequitate. Nam et ubique esse totum
deum manifestissime declaratur, dicente Psalmographo, Quo ibo ab
spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam? Si ascendero in caelum, tu
illic es.  Si descendero in infernum ades, et caetera quae de illa
maiestate sacris lectionibus continentur.

[1.16.02] Istas siquidem litteras non ratio humana repperit, sed
hominibus sanctis uirtus caelestis infudit; quas tunc bene datur
intellegi, quando eas uera et utilia praedicare mens deuota
crediderit. Quid enim in illis litteris utilitatis et suauitatis non
inueni es, si purissimo lumine mentis intendas?  Lectio cuncta
uirtutum est, uerbum non inaniter cadens, nec tardat effectus quod
promittit affatus, oboedientibus conferens aeternam salutem, superbis
restituens perenne supplicium. Atque ideo eam non solum audire sed
implere sanctis operibus commonemur; modo siquidem caritatem dei et
proximi monet, modo ut saeculi peritura contemnas insinuat, modo ut
illam patriam recorderis in qua es perpetue mansurus infundit,
patientiam monet, spem tribuit, humilitatem proficuam laudat,
superbiam ruinosam semper accusat, pias elemosinas creberrime fieri
persuadet. Tunc quod supra omnes pietates indulgentissimum est,
acceptam sibi paenitentiam iudex ipse testatur, quando etiam uerba
quibus rogetur clementissimus redemptor indulget, terret ut corrigat,
iudicium minatur ut parcat, et sic nos praecipit uiuere ut piis
angelis mereamur esse consortes, fiatque illud in nobis quod nimis
suaue atque perpetuum est, Ut sit deus omnia in omnibus; deinde ut Eum
uideamus sicuti est, et sic de gioriae ipsius copia compleamur, ut
nulla ulterius indigentiae sterilitate fatigemur. Talibus ergo iussis
quis parere non ambiat, nisi qui omnimodo in aeternum perire festinat?
Vltra omnes dementias est redemptoris sui iussa neglegere, et crude
lissimi hostis uota complere.  Quot uerba, tot praemia; quot
sententiae, totidem ultiones!  Nihil uacat ab utili doctrina, nisi cum
silet lingua magnalia. O si nunquam cessaretur a talibus! Peccatis
profecto tolleretur locus, si otiosum tempus non haberet mens inquieta
mortalium.

[1.16.03] His beneficiis larga pietate collatis, addita est nobis
sanctae trinitatis adorabilis et ueneranda cognitio: quod uitae genus
peccatis mortua gentilitas funditus ignorabat. Restat nunc ut memoriam
faciamus illorum qui libris suis aliquid uenerabiliter de sancta
trinitate dixerunt. Ad confirmationem igitur fidei nostrae et
haereticorum praecauendas insidias legendi sunt tredecim libri beati
Hilarii, quos de sancta trinitate profunda et disertissima nimis
oratione conscripsit. Sancti quoque Ambrosii quos de eadem re ad
Gratianum principem multo claros et uenuste compositos designauit,
deinde sancti Augustini quindecim libri, quos idem de trinitate
mirabili profunditate conscripsit, curiosa uobis intentione meditandi
sunt.  Si quis uero de patre et filio et spiritu sancto aliquid
summatim praeoptat attingere, nec se mauult longa lectione fatigare,
legat Nicetae episcopi librum quem de fide conscripsit, et doctrinae
caelestis claritate completus in contemplationem diuinam compendiosa
breuitate perducitur; qui uoluminibus sancti Ambrosii sociatus est,
quos ad Gratianum principem destinauit. O inaestimabilis pietas
uirtusque creatoris! Aperti sunt caeli, sancta trinitas cordibus
fidelium patefacta resplenduit, et paganitas, quae honorem occupauerat
alienum, a uero domino confutata discessit.

[1.16.04] Utiles etiam sunt ad instructionem ecclesiasticae
disciplinae memorati sancti Ambrosii de officiis melliflui libri tres,
necnon et beati Augustini de uera religione liber unus et de doctrina
hristiana libri quattuor; item eiusdem liber unus quem de agone
christiano composuit, maxime uobis necessarius qui calcato saeculo
desudatis in certamine christiano. Similiter etiam liber eiusdem quasi
philosophiae moralis, quem pro moribus instituendis atque corrigendis
ex diuina auctoritate collegit Speculumque nomi nauit, magna
intentione legendus est. Nam et sancti Augustini uiginti duos libros
quos de dei ciuitate confecit, infastidibili sedulitate curramus, ubi
et Babylonia confusa, ciuitas diaboli, et splendida Hierusalem, urbs
domini Christi, in hominum conuers atione competenti diuersitate
monstratae sunt. Scripsit etiam quinque quaestiones de nouo testamento
ad Honoratum presbyterum, et octoginta tres alias mirifica
deliberatione formatas. Si quis autem dicta sua diligenti cupit ex
aminatione purgare nec incauta temeritate delinquere, duos libros
Retractationum sancti Augustini studiosa lectione percurrat, unde et
se comat imitando, et agnoscit quantam sapientiae copiam beatissimo
patri indulgentia diuina contulerit, ut quem nemo poterat fortasse
reprehendere, ipse se uideatur cautissima retractatione
corrigere. Longum est illius uiri singula quaeque memorare, dum de
eius opusculis indicatis codex non paruus existat, qui quamlibet dicta
ipsius breuiter commemoret, tamen in nu merosas progressus est paginas
lectionum.

		    1.17 DE HISTORICIS CHRISTIANIS

[1.17.01] Habent etiam post tractatores diuersos relatores temporum et
studia christiana, qui ecclesiastica grauitate compositi per
uicissitudines rerum mutabilitatesque regnorum lacteo quidem sed
cautissimo nitore decurrunt. Qui cum res ecclesiasticas referant, et
uicissitudines accidentes per tempora diuersa describant, necesse est
ut sensus legentium rebus caelestibus semper erudiant, quando nihil ad
fortuitos casus, nihil ad deorum potestates infirmas, ut gentiles
fecerunt, sed arbitrio creatoris applicare ueraciter uniuersa
contendunt, ut est Ioseppus, paene secundus Liuius, in libris
Antiquitatum Iudaicorum late diffusus, quem pater Hieronymus, scribens
ad Lucinum Betticum, propter magnitudinem prolixi operis a se perhibet
non potuisse transferri. Hunc tamen ab amicis nostris, quoniam est
subtilis nimis et multiplex, magno labore in libris uiginti duobus
conuerti fecimus in latinum. Qui etiam et alios septem libros
Captiuitatis Iudaicae mirabili nitore conscripsit, quam translatio nem
alii Hieronymo, alii Ambrosio, alii deputant Rufino; quae dum talibus
uiris ascribitur, omnino dictionis eximia merita declarantur. Post
haec autem legenda est historia quae ab Eusebio quidem decem
uoluminibus Graeco sermone conscripta, a Rufino autem cum adiectione
temporum quae secuta sunt undecim libris monstratur explicita. Post
historiam uero Eusebii apud Graecos Socrates, Sozomenus et Theodoritus
sequentia conscripserunt; quos a uiro disertissimo Epiphanio in uno
corpore duodecim libris fecimus deo auxiliante transferri, ne insultet
habere se facunda Graecia necessarium, quod uobis iudicet esse
subtractum.  Orosius quoque, christianorum temporum paganorumque
collator, praesto uobis est, si eum legere uolueritis. Marcellinus
etiam, quattuor libros de temporum qualitatibus et positionibus
locorum pulcherrima proprietate conficiens, itineris sui tramitem
laudabiliter percurrit; quem uobis pariter dereliqui.

[1.17.02] Chronica uero, quae sunt imagines historiarum breuissimaeque
commemorationes temporum, scripsit graece Eusebius; quae transtulit
Hieronymus in latinum, et usque ad tempora sua deduxit eximie. Hunc
subsecutus est suprascriptus Marcellinus Illyricianus, qui adhuc
patricii Iustiniani fertur egisse cancellos, sed meliore conditione
deuotus a tempore Theodosii principis usque ad fores imperii
triumphalis Augusti Iustiniani opus suum domino iuuante perduxit, ut
qui ante fuit in obsequio suscepto gratus, postea ipsius imperio
copiose amantissimus appareret. Sanctus quoque Prosper chronica ab
Adam ad Gensirici tempora et urbis deredationem usque perduxit.  Forte
inueniatis et alios subsequentes, quia non desunt scriptores temporum,
cum saecula sibi iugiter peracta succedant. Sed cum te de memoratis
rebus, diligens lector, expleueris, ingeniumque tuum diuina fuerit
luce radiatum, lege librum de uiris illustribus sancti Hieronymi, ubi
diuersos patres atque opuscula eorum breuiter et honorauit et tetigit:
deinde alterum Gennadii Massiliensis, qui idem de scriptoribus legis
diuinae, quos studiose perquisiuerat, certissimus indicauit. Hos in
uno corpore sociatos dereliqui, ne per diuerso s codices cognoscendae
rei tarditas afferatur.

[1.17.03] Sequuntur enim multarum lectionum uenerabilium conditores.
Modo enim doctissimi uiri aut libros diuina inspiratione conficiunt,
aut inuicem se epistularum gratia consolantur, aut populos dulcissimo
sermone deliniunt, aut cum haereticis uiuacissima nimis altercatione
confligunt, ita ut quidam eorum singulari certamine controuersias
subeant, et iudicibus mediis gloriosa disceptatione confligant. Sic,
cum prauus quisque destruitur, praestante domino fidelissimus inde
solidatur. Tunc in illo choro sanctissimo atque facundissimo patrum
tibi eligere poteris, cum quo suauissime colloquaris. Difficile quoque
dictu est, quam frequenti occasione reperta scripturas sanctas locis
aptissimis potenter aperiant, ut subito transiens discas, quod te
neglegenter praeterisse cognoscis. Testes sunt doctissimi uiri diuersa
laude praecipui, quibus uelut stellis micantibus caelum fulget
ecclesiae.

			1.18 DE SANCTO HILARIO

[1.18.01] Inter quos sanctus Hilarius Pictauiensis episcopus nimia
profunditate subtilis et cautissimus disputator incedit altasque
diuinarum scripturarum abyssus in medium reuerenter adducens, facit
praestante deo illuminata mente conspici, quae prius parabolis ue
labantur obscuris.

		       1.19 DE SANCTO CYPRIANO

[1.19.01] Impossibile est omnino complecti, quantum inter alios
scriptores (praeter iterationem baptismatis, quam usus atque ratio
repudiauit ecclesiae) conferat beatissimus Cyprianus, uelut oleum
decurrens in omnem suauitatem, lingua composita declamator insignis
doctorque mirabilis. Quantos enim ille dubitantes non pertulit labi,
lapsos uero firmissima praedicatione solidauit, confessores ad
martyrium usque perduxit! Et ne minor esset praedicationibus suis,
ipse quoque martyrii corona domino praestante decoratus est. Nam inter
alia quae nobis facundiae suae clara monumenta dereliquit, in
expositione orationis dominicae, quae contra subripientia uitia uelut
inuictus clypeus semper opponitur, libellum declamatoria uenustate
conscripsit.

		       1.20 DE SANCTO AMBROSIO

[1.20.01] Sanctus quoque Ambrosius, lactei sermonis emanator, cum
grauitate acutus, inuiolenta persuasione dulcissimus, cui fuit
aequalis doctrina cum uita, quando ei non paruis miraculis gratia
diuinitatis arrisit.

		       1.21 DE SANCTO HIERONYMO

[1.21.01] Beatus etiam Hieronymus, latinae linguae dilatator eximius,
qui nobis in translatione diuinae scripturae tantum praestitit, ut ad
Hebraeum fontem paene non egeamus accedere, quando nos facundiae suae
multa cognoscitur ubertate satiasse, plurimis libris, copiosis
epistulis fecit beatos, quibus scribere domino praestante dignatus
est. Planus, doctus, dulcis parata copia sermonum ad quamcumque partem
conuertit ingenium: modo humilibus suauiter blanditur, modo superborum
colla confringit, modo derogatoribus suis uicem necessaria mordacitate
restituens, modo uirginitatem praedicans, modo matrimonia casta
defendens, modo uirtutum certamina gloriosa collaudans, modo lapsus in
clericis atque monachis prauitatis accusans. Sed tamen, ubicumque se
locus attulit, gent ilium exempla dulcissima uarietate permiscuit,
totum explicans, totum exornans, et per diuersa disputationum genera
disertus semper et aequalis incedens. Nam cum aliquos libros magna
ubertate protendat, tamen pro dulcedine dic torum finis eius semper
ingratus est. Quem in Bethleem habitasse, otiosum fuisse non arbitror,
nisi ut in terra illa miraculorum ad instar solis eius quoque ab
Oriente nobis lamparet eloquium.

[1.20.02] Is epistulam suam ad Paulinum ex senatore presbyterum
mirificam destinauit, docens quemammodum scripturas diuinas adhibita
cautela perlegeret, ubi breuiter uirtutem uniuscuiusque libri ueteris
et noui testamenti mirabiliter indicauit. Quem si ante repperissem,
eloquentiae ipsius cedens contentus fortasse fueram de eadem parte
nihil dicere. Sed quia et ille alia et nos diuersa in opere iam
confecto domino largiente conscripseramus, credo quod lector diligens
et in hoc opusculo non inutiliter occupetur. Ille enim scripsit ad
diuinae legis nouum lectorem, qui tamen erat litteris saecularibus
eruditus, ut etiam librum de Theodosio principe prudenter ornateque
confecerit; nec illa tempestate, ut datur intellegi, tantos scriptores
suae partis habuit, quos eum in ordinem legere commoneret, quoniam
illo tempore milites Christi in gymnasio legis diuinae salutari adhuc
sudore laborabant, inter quos et ipse postea multa conscripsit. Nobis
uero fuit causa diuersa, primum quod ad fratres simplices et impolitos
scripsimus instruendos, ut per multos auctores, qui iam nostra aetate
declarati sunt, caelestium scripturarum plenitudine compleantur, ut
non tam ex nobis, qui huius rei pauperes sumus, quam ex copiosis et
antiquis patribus laudabiliter imbuantur. Sed ne aliquid eis deesse
possit, qui ad studia huius saeculi non fuerunt, tam de artibus q uam
de disciplinis saecularium litterarum in secundo uolumine breuiter
credidimus ammonendos, ut simplicibus uiris famuletur et mundanarum
peritia litterarum, quae praeter additamenta quorundam doctorum ab
scripturis diuinis cognoscitur esse progressa. It a fit ut nec
uituperatio de noua praesumptione nos carpiat, et de paruulo nimis
obsequio gratiae forsitan momenta proueniant.

		       1.22 DE SANCTO AUGUSTINO

[1.22.01] Ipse etiam doctor eximius beatissimus Augustinus, debellator
haereticorum, defensor fidelium et famosorum palma certaminum, in
quibusdam libris nimia difficultate reconditus, in quibusdam sic est
planissimus, ut etiam paruulis probetur acceptus; cuius aperta suauia
sunt, obscura uero magnis utilitatibus farcita pinguescunt. Huius
autem ingenii uiuacitatem si quis nosse desiderat, libros ipsius
Confessionum legat, ubi se refert omnes mathematicas disciplinas sine
magistro comprehendisse, quas aliis sub doctis expositoribus uix datur
artingere. Symbolum quoque nostrum, uadem fidei, testimonium recti
cordis, promissionis insolubile sacramentum, frequenti expositione
patefecit, ut profundius intellegentes illa quae credere nos
profitemur, cautissime promissa seruemus. Legendus est etiam liber
eiusdem, ubi diuersas hereses post Epiphanium pontificem compendiosa
breuitate complexus est, quando nullius sanae mentis acquiescit
ingenium in illas cautes incedere in quas alterum cognouerint
pertulisse naufragium.  Illorum siquidem sensus omnino cauendus est,
quos prouida damnauit ecclesia, et si quid tale modo praesumitur,
cauta nimis obseruatione declinetur.

		1.23 DE ABBA EUGIPPIO ET ABBA DIONISIO

[1.23.01] Conuenit etiam ut presbyteri Eugippii opera necessaria
legere debeatis, quem nos quoque uidimus, uirum quidem non usque adeo
saecularibus litteris eruditum, sed scripturarum diuinarum lectione
plenissimum. Hic ad parentem nostram Probam, uirginem sacram, ex
operibus sancti Augustini ualde altissimas quaestiones ac sententias
diuersasque res deflorans, in uno corp ore necessaria nimis
dispensatione collegit et in trecentis triginta octo capitulis
collocauit. Qui codex, ut arbitror, utiliter legitur, quando in uno
corpore diligentia studiosi uiri potuit recondi, quod in magna
bibliotheca uix praeualet inueniri.

[1.23.02] Generat etiam hodieque catholica ecclesia uiros illustres
probabilium dogmatum decore fulgentes. Fuit enim nostris temporibus et
Dionisius monachus, Scytha natione sed moribus omnino Romanus, in
utraque lingua ualde doctissimus, reddens actionibus suis quam in
libris domini legerat aequitatem. Scripturas diuinas tanta curiositate
discusserat atque intellexerat, ut, undecumque interrogatus fuisset,
paratum haberet competens sine aliqua dilatione responsum. Qui mecum
dialecticam legit, et in exemplo gloriosi magisterii plurimos annos
uitam suam domino praestante transegit.  Pudet me de consorte dicere,
quod in me nequeo reperire. Fuit enim in illo cum sapientia magna
simplicitas, cum doctrina humilitas, cum facundia loquendi parcitas,
ut in nullo se uel extremis famulis anteferret, cum dignus esset regum
sine dubitatione colloquiis. Interueniat pro nobis qui nobiscum orare
consueuerat, ut cuius hic sumus oratione suffulti, eius possimus nunc
meritis adiuuari. Qui petitus ab Stephano, episcopo Salonitano, ex
graecis exemplaribus canones ecclesiasticos moribus suis pares, ut
erat planus atque disertus, magna eloquentiae luce composuit, quos
hodie usu celeberrimo ecclesia Romana complectitur. Hos etiam oportet
uos assidue legere, ne uideamini tam salutares ecclesiasticas regulas
cu lpabiliter ignorare. Alia quoque multa ex graeco transtulit in
latinum, quae utilitati possunt ecclesiasticae conuenire; qui tanta
latinitatis et graecitatis peritia fungebatur, ut quoscumque libros
graecos in manibus acciperet, latine sine offensione transcurreret,
iterumque latinos Attico sermone relegeret, ut crederes hoc esse
conscriptum, quod os eius inoffensa uelocitate fundebat.

[1.23.03] Longum est de illo uiro cuncta retexere. Qui inter reliquas
uirtutes hoc habuisse probatur eximium, ut, cum se totum deo
tradidisset, non aspernaretur saecularium conuersationibus interesse,
castus nimium cum alienas cotidie uideret uxores, mitis cum furentium
uaesano turbine pulsaretur. Fundebat lacrimas motus compunctione cum
audiret garrula uerba laetitiae, ieiunabat sine exprobratione
prandentium, et adeo conuiuiis gratanter intererat ut inter epulas
corporales inquisitus spiritales semper copias exhi beret. Quod si
tamen aliquando comederet, paruo quidem cibo sed tamen escis
communibus utebatur. Unde summum genus aestimo patientiae inter
humanas esse delicias et abstinentiae custodire mensuram. Sed ut bona
mentis eius infucata laude referamus, erat totus catholicus, totus
paternis regulis perseueranter adiunctus, et quicquid possunt legentes
per diuersos quaerere, in illius scientia cognoscebatur posse
fulgere. Cuius nomini glorioso aliqua praui homines calumniose
nituntur ingerere, unde sua uideantur errata aliquatenus excusare. Sed
ille iam saeculi peruersitate derelicta, praestante domino in
ecclesiae pace susceptus, inter dei famulos credendus est habere
consortium.

[1.23.04] Dicerem adhuc fortasse reliqua de sancto uiro, quae nobis
totius probationis ueritate comperta sunt. Sed necesse est ut
propositum nostrum potius exsequamur, ne, cum simus debitores alterius
promissionis, aliud diu referre importuna loquacitate uideamur. Et ut
uobis in regulis fidei nulla possit nocere subreptio, legite quas
habetis in promptu synodum Ephesenam et Calchedonensem necnon et
Encyclia, id est, epistulas confirmationis supradicti concilii; quae
si diligenter excurritis, uersutiae improborum nu lla uobis occasione
praeualebunt.

		    1.24 RECAPITULATIO GENERALIS:
	       QUO STUDIO SCRIPTURA SANCTA LEGENDA SIT

[1.24.01] Demus itaque operam, et post introductorios libros
auctoritatem cum expositoribus suis sedula intentione curramus,
uiasque intellegentiae patrum labore repertas pio studio subsequamur,
non ad quaestiones inanissimas auida superfluitate tendamus. Quod
dictum rationabiliter in tractatoribus probatissimis inuenitur, hoc
procul dubio credamus esse diuinum; si quid dissonum aut discordans
patrum regulis contigerit inueniri, uitandum esse iudicemus. Origo
enim saeuissimi erroris est in suspectis auctoribus amare totum, et
sine iudicio defendere uelle quod inuenis; scriptum est enim: Omnia
probate, quod bonum est tenete.

[1.24.02] Sed ut in summam quae sunt dicenda complectar, cuncta quae
antiqui expositores probabiliter dixerunt, sollicita mente tenenda
sunt; illa uero quae ab eis intractata relicta sunt, ne infructuoso
labore fatigemur, primum rimanda sunt, quas uirtutes habeant aut ad
quae nos instituta perducant, deinde quid nos uelint de se legendo
contrahere. Nam licet textus planissimus esse uideatur et historica
relatione reluceat, modo tamen aut iustitiam persuadet, aut impietatem
redarguit, aut tolerantiam praedicat, aut uitia mobilitatis accusat,
aut superbiam damnat, aut bona humilitatis exaltat, aut impacatos
reprimit, aut caritate plenissimos consolatur, aut aliquid tale
commemorat quo ad probos mores incitet et a nefariis cogitationibus
respectu pietatis abducat. Deu s enim si solis bonis praemia
polliceretur, benignitas ipsius neglecta tepesceret; si uero malis
iugiter minaretur exitium, desperatio salutis praecipitaret ad
uitia. Et ideo pius redemptor pro salute nostra utrumque moderatus
est, ut et peccatores denuntiata poena terreat et bonis digna praemia
compromittat.

[1.24.03] Quapropter ad intentiones librorum generaliter semper animus
erigatur, mentemque nostram in illa contemplatione defigamus, quae non
tantum auribus sonat sed oculis interioribus elucescit. Nam etsi
simplex uideatur esse relatio, nihil uacuum nihil otiosum diuinis
litteris continetur, sed semper ad utilitatem aliquam dicitur, quae
rectissimis sensibus salubriter auriatur. Et ideo quando bona
referuntur, ad imitationem protinus erigamur; quando facinora punienda
narantur, operari talia formidemus. Ita fit ut semper aliquid
utilitatis adquiramus, si quapropter referuntur aduertimus.

		1.25 COSMOGRAPHOS LEGENDOS A MONACHIS

[1.25.01] Cosmographiae quoque notitiam uobis percurrendam esse non
immerito suademus, ut loca singula, quae in libris sanctis legitis, in
qua parte mundi sint posita euidenter cognoscere debeatis. Quod uobis
proueniet absolute, si libellum Iulii oratoris, quem uobis reliqui,
studiose legere festinetis, qui maria, insulas, montes famosos,
prouincias, ciuitates, flumina, gentes ita quadrifaria distinctione
complexus est, ut paene nihil libro ipsi desit, quod ad cosmographiae
notitiam cognoscitur pertinere. Marcellinus quoque, de quo iam dixi,
pari cura legendus est; qui Constantinopolitanam ciuitatem et urbem
Hierosolimorum quattuor libellis minutissima ratione descripsit.

[1.25.02] Deinde Penacem Dionisii discite breuiter comprehensum, ut
quod auribus in supradicto libro percipitis, paene oculis intuentibus
uidere possitis. Tum si uos notitiae nobilis cura flammauerit, habetis
Ptolomei codicem, qui sic omnia loca euidenter expressit, ut eum
cunctarum regionum paene incolam fuisse iudicetis, eoque fiat ut uno
loco positi, sicut monachos decet, animo percurratis quod aliquorum
peregrinatio plurimo labore collegit.

		       1.26 DE NOTIS AFFIGENDIS

[1.26.01] Illud etiam indicandum esse curauimus, ut uos labor noster
instrueret et qualicumque munusculo studium uestrae sanctitatis
ornaret: praestante domino quantum aut senes aut longa peregrinatione
fatigatus relegere praeualui, quibusdam codicibus patrum praesentes
notas minio designatas, quae sunt indices codicum, singulis quibusque
locis, ut arbitror, competenter impressi. Nam expositionibus
Octateuchi hanc dedimus notam oct, alteram Regum reg, tertiam
Psalterii psl, quartam Salomonis sal, quintam Prophetarum prop, sextam
Agiographorum agi, septimam Euangeliorum ev, octauam Epistulis
Apostolorum ap, nonam Actibus Apostolorum et Apocalypsi aaa. Quas in
primordiis codicum, quos tamen sub ipso studio transire praeualui,
semper ascripsi, ut uos illas in textu positas sine ambiguitate
possitis agnoscere, si paginas singulas studiosa mente curratis.

[1.26.02] Tunc si placet, qui tamen plurima lectione praesumitis, per
tractatores probatissimos imitatio uobis facilis subiacebit. Ita fiet
ut aliud inde genus expositionis acutissimum pulcherrimumque nascatur,
et quod forsitan priores nostri in commentis suis mini me
dilucidauerunt, ibi aliquatenus reperiatur esse declaratum. Idiomata
quoque legis diuinae, id est, proprias dictiones, tali pp caractere
signauimus, ut ubicumque reperta fuerint, uerba ipsa nulla
praesumptione uiolentur.

		  1.27 DE SCHEMATIBUS AC DISCIPLINIS

[1.27.01] Illud quoque commonendum esse credidimus: quoniam tam in
litteris sacris quam in expositoribus doctissimis multa per schemata,
multa per definitiones, multa per artem grammaticam, multa per artem
rhetoricam, multa per dialecticam, multa per disciplinam arithmeticam,
multa per musicam, multa per disciplinam geometricam, multa per
astronomicam intellegere possumus, non ab re est instituta saecularium
magistrorum, artes scilicet ac disciplinas cum suis diuisionibus, in
sequenti libro paucis attingere, quatenus et qui talia didicerunt
breuiter ammoneantur, et qui latius legere fortasse minime potuerunt,
aliquid exinde compendiosa breuitate cognoscant.  Est enim rerum
istarum procul dubio, sicut et patribus nostris uisum est, utilis et
non refugienda co gnitio, quando eam in litteris sacris, tamquam in
origine generalis perfectaeque sapientiae, ubique reperis esse
diffusam.  Nam cum ibi reddita fuerint atque monstrata, sensus noster
ad intellegendum modis omnibus adiuuatur.

[1.27.02] Sit ergo antiquorum labor opus nostrum, ut, quae illi latius
plurimis codicibus ediderunt, nos breuissime, sicut iam dictum est,
secundo uolumine collecta pandamus, et quod illi ad exercendas
uersutias diriuauerunt, nos ad ueritatis obsequia laudabili deu otione
reuocemus; quatenus quae inde furtiue sublata sunt, in obsequium
rectae intellegentiae honesta conditione reddantur. Opus quidem, ut
arbitror, necessarium, sed considerata difficultate perarduum, in
duobus libris comprehendere uelle diuinarum et hu manarum fontes
copiosissimos litterarum, ubi Sedulii uersus illi dicendi sunt:

     Grandia posco quidem, sed tu dare grandia nosti,
     quem magis offendit, quisquis sperando tepescit.

     1.28 QUID LEGANT QUI SCRIPTURAS LOGICAS INTROIRE NON POSSUNT

[1.28.01] Quod si quorundam simplicitas fratrum non potuerit quae sunt
in sequenti libro deflorata cognoscere, quia paene breuitas omnis
obscura est, sufficiat eis summatim earum rerum diuisiones, utilitates
uirtutesque perpendere, ut ad agnoscendam legem diuinam feruida mentis
intentione rapiantur. Per diuersos enim sanctissimos patres inuenient,
unde desiderium suum plenissima possint ubertate satiare. Tantum sit
legendi sincerus affectus et intellegendi sobrium uotum; tunc
salutaris assiduitas eruditos efficiat, quos in prima fronte
profunditas lectionis exterruit.

[1.28.02] Sciamus tamen non in solis litteris positam esse prudentiam,
sed perfectam sapientiam dare deum unicuique prout uult. Nam si tantum
in litteris esset scientia rerum bonarum, qui litteras nesciunt utique
rectam sapientiam non haberent. Sed cum multi agrammati ad uerum
intellectum perueniant rectamque fidem percipiant caelitus aspiratam,
dubium non est puris ac deuotis sensibus deum concedere, quod eis
iudicat expedire. Scriptum est enim, Beatus homo quem tu erudieris,
domine, et de lege tua docueris eum.  Quapropter actibus bonis et
orationibus assiduis expetendum est, ut ad ueram fidem operasque
sanctissimas, ubi est uita nostra perpetua, domino comitante
ueniamus. Legitur enim: Nisi dominus aedificauerit domum, in uano
laborant qui aedificant eam.

[1.28.03] Verumtamen nec illud patres sanctissimi decreuerunt, ut
saecularium litterarum studia respuantur, quia non exinde minimum ad
sacras scripturas intellegendas sensus noster instruitur. Si tamen,
diuina gratia suffragante, notitia ipsarum rerum sobrie ac rat
ionabiliter inquiratur, non ut in ipsis habeamus spem prouectus
nostri, sed per ipsa transeuntes desideremus nobis a patre luminum
proficuam salutaremque sapientiam debere concedi. Quanti enim
philosophi haec solummodo lectitantes ad fontem sapientiae non
uenerunt, et uero lumine priuati ignorantiae caecitate demersi sunt!
Quoniam, sicut a quodam dictum est, numquam potest plenissime
inuestigari, quod non per uiam suam quaeritur.

[1.28.04] Multi iterum patres nostri talibus litteris eruditi et in
lege domini permanentes ad ueram sapientiam peruenerunt, sicut beatus
Augustinus in libro de doctrina christiana meminit, dicens: `Nonne
aspicimus quanto auro et argento et ueste suffarcinatus exierit de
Aegypto Cyprianus, et doctor suauissimus et martyr beatissimus? Quanto
Lactantius, quanto Victorinus, Optatus, Hilarius?' Nos addimus
Ambrosium ipsumque Augustinum atque Hieronymum multosque alios
`innumerabiles Graecos'. Hoc etiam `ipse fidelissimus dei famulus
Moyses fecit, de quo scriptum est quod eruditus fuerit omni sapientia
Aegyptiorum'. Quos nos imitantes cautissime quidem sed incunctanter
utrasque doctrinas, si possumus, legere festinemus. Quis enim audeat
habere dubium, ubi uirorum talium multiplex praecedit exemplum?
Scientes plane, sicut saepe iam dictum est, rectam ueramque sapient
iam dominum posse concedere, sicut ait liber Sapientiae, Sapientia a
domino deo est et cum ipso fuit semper et permanet in aeternum.

[1.28.05] Quapropter toto nisu, toto labore, totis desideriis
exquiramus, ut ad tale tantumque munus domino largiente peruenire
mereamur. Hoc enim nobis est salutare, proficuum, gloriosum,
perpetuum, quod nulla mors, nulla mobilitas, nulla separare possit
obliuio, sed in illa suauitate patriae cum domino faciet aeterna
exultatione gaudere. Quod si alicui fratrum, ut meminit Vergilius,

     Frigidus obstiterit circum praecordia sanguis,

ut nec humanis nec diuinis litteris perfecte possit erudiri, aliqua
tamen scientiae mediocritate suffultus eligat certe quod sequitur:

     Rura mihi et rigui placeant in uallibus amnes,

quia nec ipsum est a monachis alienum hortos colere, agros exercere et
pomorum fecunditate gratulari. Legitur enim in psalmo cxxvii:
Labores fructuum tuorum manducabis; beatus es et bene tibi erit.

[1.28.06] Quod si huius studii requirantur auctores, de hortis
scripsit pulcherrime Gargilius Martialis, qui et nutrimenta holerum et
uirtutes eorum diligenter exposuit, ut ex illius commentarii lectione
praestante domino unusquisque et saturari ualeat et sanari; quem uobis
inter alios codices reliqui. Pari etiam modo in agris colendis, in
apibus, in columbis necnon et piscibus alendis inter caeteros
Columella et Aemilianus auctores probabiles extiterunt.  Sed Columella
sedecim libris per diuersas agriculturae species eloquens ac facundus
illabitur, disertis potius quam imperitis accommodus, ut operis eius
studiosi non solum communi fructu, sed etiam gratissimis epulis
expleantur. Aemilianus autem facundissimus explanator duodecim libris
de hortis uel pecoribus aliisque rebus planissima lucidatione
disseruit, quem uobis inter alios lectitandum domino praestante
dereliqui.

[1.28.07] Haec tamen cum peregrinis atque aegrotantibus praeparantur,
fiunt caelestia, quamuis uideantur esse terrena. Quale est enim
languentes aut dulcibus pomis reficere aut columborum fetibus
enutrire, aut piscibus alere aut mellis suauitate mulcere! Nam cum uel
aquam frigidam in nomine suo dominus pauperi praecipiat offerri,
quanto gratius erit diuersis egentibus escas suauissimas dare, pro
quibus in illo iudicio fructum multiplicata possitis mercede recipere!
Non debet neglegi, undecumque potest homini probabiliter subueniri.

      1.29 DE POSITIONE MONASTERII VIVARIENSIS SIVE CASTELLENSIS

[1.29.01] Inuitat siquidem uos locus Viuariensis monasterii ad multa
peregrinis et egentibus praeparanda, quando habetis hortos irriguos et
piscosi amnis Pellenae fluenta uicina, qui nec magnitudine undarum
suspectus habeatur nec exiguitate temnibilis. Influit uobis arte
moderatus, ubicumque necessarius iudicatur, et hortis uestris
sufficiens et molinis. Adest enim cum desideratur, et cum uota
compleuerit remotus abscedit; sic quodam ministerio deuotus existens,
nec horret importunus nec potest deesse cum quaeritur.  Maria quoque
uobis ita subiacent, ut piscationibus uariis pateant et captus piscis
cum libuerit uiuariis possit includi. Fecimus enim illic iuuante
domino grata receptacula, ubi sub claustro fideli uagetur piscium
multitudo, ita consentaneum montium spe luncis ut nullatenus se
sentiat captum, cui libertas est et escas sumere et per solitas se
cauernas abscondere. Balnea quoque congruenter aegris praeparata
corporibus iussimus aedificari, ubi fontium perspicuitas decenter
illabitur, quae et potui gratissima cognoscitur et lauacris. Ita fit
ut monasterium uestrum potius quaeratur ab aliis, quam uos extranea
loca iuste desiderare possitis. Verum haec, ut scitis, oblectamenta
sunt praesentium rerum, non spes futura fidelium: istud transiturum,
illud est sine fine mansurum. Sed illic positi, ad illa potius
desideria transferamur, quae nos faciant regnare cum Christo.

[1.29.02] Cassianum presbyterum, qui conscripsit de institutione
fidelium monachorum, sedule legite et libenter audite, qui inter ipsa
initia sancti propositi octo principalia uitia dicit esse
fugienda. Hic noxios motus animorum ita competenter insinuat, ut
excessus suos ho minem paene uidere faciat et uitare compellat, quos
antea confusione caliginis ignorabat. Qui tamen de libero arbitrio a
beato Prospero iure culpatus est, unde monemus ut in rebus talibus
excedentem sub cautela legere debeatis. Cuius dicta Victor
Mattaritanus, episcopus Afer, ita domino iuuante purgauit, et quae
minus erant addidit, ut ei rerum istarum palma merito conferatur; quem
inter alios de Africae partibus cito nobis credimus esse dirigendum.
Caetera uero genera monachorum uehementer accusat. Sed uos, carissimi
fratres, deo iuuante eas partes elegite, quas salubriter cognoscitur
ille laudasse.

[1.29.03] Nam si uos in monasterio Viuariensi, sicut credere dignum
est, diuina gratia suffragante coenobiorum consuetudo competenter
erudiat, et aliquid sublimius defecatos animos optare contingat,
habetis montis Castelli secreta suauia, ubi uelut anachoritae prae
stante domino feliciter esse possitis. Sunt enim remota et emitantia
heremi loca, quando muris pristinis ambientibus probantur inclusa.
Quapropter aptum uobis erit elegere exercitatis iam atque
probatissimis illud habitaculum, si prius in corde uestro fuerit
praeparatus ascensus. Legendo enim cognoscitis unum de duobus, quid
aut desiderare aut tolerare possitis. Tantum est ut conuersationis
probitate seruata, qui non ualet sermonibus alios docere, morum
uidelicet instruat sanctitate.

	  1.30 DE ANTIQUARIIS ET COMMEMORATIONE ORTHOGRAPHI

[1.30.01] Ego tamen fateor uotum meum, quod inter uos quaecumque
possunt corporeo labore compleri, antiquariorum mihi studia, si tamen
ueraciter scribant, non immerito forsitan plus placere, quod et mentem
suam relegendo scripturas diuinas salutariter instruunt et domini
praecepta scribendo longe lateque disseminant. Felix intentio,
laudanda sedulitas, manu hominibus praedicare, digitis linguas
aperire, salutem mortalibus tacitum dare, et contra diaboli
subreptiones illicitas calamo atramentoque pugnare. Tot enim uulnera
Satanas accipit, quot antiquarius domini uerba describit. Uno itaque
loco situs, operis sui disseminatione per diuersas prouincias uadit;
in locis sanctis legitur labor ipsius; audiunt populi unde se a praua
uoluntate conuertant, et domino pura men te deseruiaint; operatur
absens de opere suo.  Nequeo dicere uicissitudinem illum de tot bonis
non posse percipere, si tamen non cupiditatis ambitu sed recto studio
talia noscatur efficere. Verba caelestia multiplicat homo, et quadam
significatione contropabili, si fas est dicere, tribus digitis
scribitur quod uirtus sanctae trinitatis effatur. O spectaculum bene
considerantibus gloriosum! Arundine currente uerba caelestia
describuntur ut, unde diabolus caput domini in passione fecit percuti,
inde eius calliditas possit extingui. Accidit etiam laudibus eorum,
quod factum domini aliquo modo uidentur emitari, qui legem suam, licet
figuraliter sit dictum, omnipotentis digiti operatione conscripsit.
Multa sunt quidem quae de tam insigni arte referantur, sed sufficit
eos dici librarios, qui librae domini iustitiaeque deseruiunt.

[1.30.02] Sed ne tanto bono mutatis litteris scriptores uerba uitiosa
permisceant aut ineruditus emendator nesciat errata corrigere,
orthographos antiquos legant, id est, Velium Longum, Curtium
Valerianum, Papirianum, Adamantium Martyrium de V et B, eiusdem de
primis mediis atque ultimis syllabis, eiusdem de B littera trifariam
in nomine posita, et Eutychen de aspiratione, sed et Focam de
differentia generis; quos ego quantos potui studiosa curiositate
collegi.  Et ne quempiam memoratorum codicum obscuritas derelicta
turbaret, quoniam antiquarum declinationum permixtione pro maxima
parte confusi sunt, magno studio laboris incubui, ut in libro
sequestrato atque composito, qui inscribitur de orthographia, ad uos
defloratae regulae peruenirent, et dubietate sublata liberior animus
uiam emendationis incederet. Diomedem quoque et Theoctistum aliqua de
tali arte scripsisse comperimus; qui si inuenti fuerint, uos quoque
eorum deflorata colligite. Forte et alios inuenire possitis, per quos
notitia uestra potius instruatur. Isti tamen qui memorati sunt, si
assiduo studio relegantur, omnem uobis caliginem ignorationis
abscidunt, ut quod hactenus ignoratum est habeatur ex maxima parte
notissimum.

[1.30.03] His etiam addidimus in codicibus cooperiendis doctos
artifices, ut litterarum sacrarum pulchritudinem facies desuper decora
uestiret, exemplum illud dominicae figurationis ex aliqua parte
forsitan imitantes, qui eos quos ad cenam aestimat imitandos in glo
ria caelestis conuiuii stolis nuptialibus operuit. Quibus multiplices
species facturarum in uno codice depictas, ni fallor, decenter
expressimus, ut qualem maluerit studiosus tegumenti formam ipse sibi
possit elegere.

[1.30.04] Parauimus etiam nocturnis uigiliis mechanicas lucernas
conseruatrices illuminantium flammarum, ipsas sibi nutrientes
incendium, quae humano ministerio cessante prolixe custodiant uberrimi
luminis abundantissimam claritatem; ubi olei pinguedo non deficit,
quamuis flammis ardentibus iugiter torreatur.

[1.30.05] Sed nec horarum modulos passi sumus uos ullatenus ignorare,
qui ad magnas utilitates humani generis noscuntur inuenti. Quapropter
horologium uobis unum, quod solis claritas indicet, praeparasse
cognoscor; alterum uero aquatile, quod dic noctuque horarum iugiter
indicat quantitatem, quia frequenter nonnullis diebus solis claritas
abesse cognoscitur, miroque modo in terris aqua peragit, quod solis
flammeus uigor desuper modulatus excurrit. Ita quae natura diuisa
sunt, ars hominum fecit ire concorditer; in quibus fides rerum tanta
ueritate consistit, ut quod ab utrisque geritur per internuntios
aestime s constitutum. Haec ergo procurata sunt, ut milites Christi
certissimis signis ammoniti ad opus exercendum diuinum quasi tubis
clangentibus euocentur.

			   1.31 DE MEDICIS

[1.31.01] Sed et uos alloquor fratres egregios, qui humani corporis
salutem sedula curiositate tractatis, et confugientibus ad loca
sanctorum officia beatae pietatis impenditis, tristes passionibus
alienis, de periclitantibus maesti, susceptorum dolore confixi, et in
alienis calamitatibus merore proprio semper attoniti; ut, sicut artis
uestrae peritia docet, languentibus sincero studio seruiatis, ab illo
mercedem recepturi, a quo possunt pro temporalibus aeterna
retribui. Et ideo discite quidem naturas herbarum com mixtionesque
specierum sollicita mente tractate, sed non ponatis in herbis spem,
non in humanis consiliis sospitatem. Nam quamuis medicina legatur a
domino constituta, ipse tamen sanos efficit, qui uitam sine
dubitatione concedit.  Scriptum est enim Omne quod facitis in uerbo
aut opere, in nomine domini Iesu facite, gratias agentes deo et patri
per ipsum.

[1.31.02] Quod si uobis non fuerit graecarum litterarum nota facundia,
in primis habetis Herbarium Dioscoridis, qui herbas agrorum mirabili
proprietate disseruit atque depinxit. Post haec legite Hippocratem
atque Galienum latina lingua conuersos, id est, Therapeutica Galieni
ad philosophum Glauconem destinata, et anonymum quendam, qui ex
diuersis auctoribus probatur esse collectus. Deinde Caeli Aureli de
medicina et Hippocratis de morbis et curis diuersosque alios medendi
arte compositos, quos uobis in bibliothecae nostrae sinibus reconditos
deo auxiliante dereliqui.

	 1.32 COMMONITIO ABBATIS CONGREGATIONISQUE MONACHORUM

[1.32.01] Quapropter omnes, quos monasterii saepta concludunt, tam
patrum regulas quam praeceptoris proprii iussa seruate, et libenter
quae uobis salubriter imperantur efficite, quia magnae remunerationis
est praemium sine aliquo murmure praeceptis salutaribus oboedire. Vos
autem sanctissimos uiros abbates Calchedonium et Gerontium deprecor ut
sic cuncta disponatis, quatenus gregem uobis creditum praestante
domino ad beatitudinis dona perducere debeatis. Peregrinum igitur ante
omnia suscipite, elemosinam date, nudum uestite, esurienti panem
frangite, quoniam iste uere dicendus est consolatus, qui miseros
consolatur.

[1.32.02] Ipsos autem rusticos, qui ad uestrum monasterium pertinent,
bonis moribus erudite; quos adiectarum pensionum pondere non
grauetis. Scriptum est enim Iugum meum suaue est et onus meum leue
est. Illud uero quod familiare rusticis comprobatur, furta nesciant,
lucos colere prorsus ignorent, uiuant innoxio proposito et
simplicitate felici. Secundus illis ordo conuersationis purissimus
imponatur; frequenter ad monasteria sancta conueniant, ut erubes cant
uestros se dici et non de uestra institutione cognosci. Sciant etiam
deum ubertatem agris eorum dignanter infundere, si eum fideliter
consueuerint inuocare.

[1.32.03] Data est itaque uobis quaedam urbs propria, ciues religiosi,
in qua si concorditer et spiritaliter domino praestante transigitis,
caelestis iam patriae praefiguratione gaudetis. Nolite amare desidiam,
quam domino cognoscitis odiosam. Praesto uobis sunt sanctarum
scripturarum instrumenta dogmatica cum expositoribus suis, qui uere
sunt floriferi campi, caelestis paradisi poma suauia, unde et fideles
animae salubriter imbuantur et linguae uestrae non caduco sed
fructifero nimis instruantur eloquio. Quapropter desideranter
introite mysteria domini ut sequentibus iter indicare possitis, quia
magnae uerecundiae pondus est habere quod legas et ignorare quod
doceas.

[1.32.04] Et ideo futurae beatitudinis memores, uitas patrum,
confessiones fidelium, passiones martyrum legite constanter, quas
inter alia in epistula sancti Hieronymi ad Chromatium et Heliodorum
destinata procul dubio reperitis, quae per totum orbem terrarum floru
ere, ut sancta imitatio uos prouocans ad caelestia regna perducat;
scientes quia non solum in agone sanguinis aut in uirginitate carnis
positae sint coronae, sed et omnes qui iuuante deo uitia sui corporis
uincunt recteque credunt, palmam sanctae remunerationis accipiunt. Sed
quo facilius, sicut dictum est, mortiferas mundi delectationes
noxiaque blandimenta domino praestante uincatis et sitis huius
saeculi, sicut de beatis legitur, transeuntes, ad illud semper primi
psalmi festinate salutare remedium, ut legem domini diebus noctibusque
meditemini.  Tunc non inueniet inimicus proteruus locum, cum totum
Christus occupauerit animum. Nam et pater Hieronymus pulchre complexus
est, dicens:

     Ama scientiam scripturarum, et carnis uitia non amabis.

[1.32.05] Dicite mihi, uiri prudentissimi, quid beatius quam illum
habere propitium, quem iratum non ualemus effugere? Nam si praefectum
uox praeconis enuntiet, si carpentum ipsius strepentibus rotis
transire noscamus, nonne omnes uoluptates cordis abicimus, dum co
nspectus ipsius reuerentiamque metuimus?  Deus intonat per conuexa
caeli, fulgora demonstrat in nubibus, frequenter commouet fundamenta
terrarum, et (proh dolor!) praesentia ipsius non timetur, qui ubique
totus et omnipotens esse cognoscitur. Quapropter ab sentem iudicem non
credamus, et rei ad ipsius tribunalia non uenimus. Qui minus peccat,
gratias agat, quoniam desertus non est a domini misericordia, ut
praeceps laberetur ad uitia; qui plurimum deliquit, incessanter
exoret.  Nemo se ad excusationes perfid as et subdola uota conuertat.
Reos nos fateamur, qui absolute delinquimus. Nihil est stultius quam
illi uelle mentiri, cui nullatenus probatur illudi.  Parata est enim
misericordia, si petatur mente purissima. Nulla est causa deterior
apud pium iudicem, nisi quando subiectus suam neglegit sospitatem.

[1.32.06] Oremus ergo, fratres carissimi, quatenus qui humano generi
tam magna largitus est, ut ouem perditam reportare suis humeris
dignaretur et per incorporationis beneficium rumperet uincula
peccatorum, ut ignaris atque alienatis fidei arcana patefaceret,
baptisma donaret, martyrium concederet, elemosinas fieri suaderet,
sancta quoque nos orationis institutione purgaret, remittere nos
fratribus peccata praeciperet, ut ipse quoque similiter debita nostra
laxaret: ut conuerteremus errantem, quatenus erroris nostri ligamina
soluerentur: ut paenitentiam summo studio quaereremus: ut haberemus
abundantiam caritatis circa deum et proximum nostrum.

[1.32.07] Super haec etiam communicationem corporis et sanguinis sui
clementissimus redemptor indulsit, quatenus pietas creatoris hinc
maxime possit intellegi, cum nos tantis beneficiis, si tamen eum puro
corde quaeramus, fecisset absolui. Addat ipse nunc quoque cumulum
muneribus suis, sensus nostros illuminet, corda nostra purificet, ut
scripturas sanctas mente purissima cognoscere mereamur et mandata
ipsius suffragante nobis eius gratia compleamus.

			     1.33 ORATIO

[1.33.01] Praesta, domine, legentibus prouectum, quaerentibus legem
tuam peccatorum omnium remissionem, ut qui desiderio magno ad lumen
scripturarum tuarum peruenire cupimus, nullis peccatis caligantibus
obscuremur. Attrahe nos ad te uirtute omnipotentiae tuae; non
relinquas sua uoluntate uagari `quos pretioso sanguine redemisti';
imaginem tuam in nobis non sinas obscurari, quae si te praestante
defendatur, semper egregia est. Non diabolo, non nobis liceat tua dona
subuertere, quia totum fragile est, quicquid tibi nititur obuiare.
Audi nos, pie rex, contra peccata nostra, et prius illa a nobis
remoue, antequam nos per ea iuste possis in tua examinatione damnare.

[1.33.02] Quid nobis nostra insidiatur iniquitas? Quid contra nos
delicta confligunt, creaturam tuam euertere cupiunt, quae nulla
substantiae firmitate consistunt? Dicat certe diabolus, cur nos
insaturabili dolore persequitur.  Numquid nos illi consilium dedimus,
ut tibi domino superbus existeret et de beatitudine collata caderet,
cum tantae per te uirtutis insignia possideret?  Sufficiat quod nos in
Adam perculit: quare nos cotidianis deceptionibus impius calumniator
insequitur, et sicut ille a gratia tua per culpam suam cecidit, nos
quoque ut ab eadem separemur exquirit?

[1.33.03] Concede, domine, contra hostem crudelissimum pium tuae
defensionis auxilium, ut sicut ille fragilitatem nostram non desinit
impetere, ita tuis possit uiribus confusus abscedere. Non permittas,
bone rex, in nobis saeuissimum hostem sua uota complere. Qui te
grauiter elegit offendere, quid nos sicut leo rugiens circuit? Quid
deuorare contendit? Semel illi in baptismate sacro renuntiauimus;
semel tibi, domine, credere professi sumus. Tales nos per tuam
defensionem concede seruari, quales nos fieri per aquam
regenerationis, creator altissime, praestitisti. Qui tui esse co
epimus, alium dominum nesciamus. Tua gratia redempti sumus; tua
mandata te donante faciamus. Si nos relinquis, ille nos tergiuersator
inuadit; indefectus atque impudens semper adstitit, lucra sua
computans humanas ruinas. Blanditur ut decipiat; instigat ut
perimat. Maxime per corpus nostrum animas decipit, et ita labilis per
desideria humana diffunditur, ut nulla paene, prouidentia, nullo
prorsus consilio sentiatur. Longum est per cuncta discurrere. Tali
quis possit obsistere, nisi tu, domine, illi decreueris obuiare? Quid
enim de nobis possit facere, qui te in nostro corpore ausus fuit per
subdola machinamenta temptare? Exaudi nos, o custos hominum. Hic nos
ab illo indulgentia tua libera, qui nos trahere nititur ad Gehennam.
Cum illo sortem non habeamus, ut tecum, domine, habere
possimus. Vindica fabricam tuam ab illo qui destruit. Damnari alios
non faciat, qui se ipse damnauit, sed potius ille cum suis pereat, qui
perdere cuncta festinat.

[1.33.04] Heia nunc, carissimi fratres, festinate in scripturis
sanctis proficere, quando me cognoscitis pro doctrinae uestrae copia
adiutorio dominicae gratiae tanta uobis et talia congregasse. Conferte
nunc legentes uicissitudinem rerum, ut pro me iugiter domino
supplicare dignemini, quoniam scriptum est, Orate pro inuicem, ut
saluemini. O inaestimabilis pietas uirtusque creatoris, quando in
commune utile esse promittitur, si pro nobis inuicem pio domino
supplicemus!

2
			    INSTITUTIONES
			       LIBER II

			    2.0 PRAEFATIO

[2.00.01] Superior liber, domino praestante completus, institutionem
uidelicet diuinarum continet lectionum. Hic triginta tribus titulis
noscitur comprehensus, qui numerus aetati dominicae probatur
accommodus, quando mundo peccatis mortuo aeternam uitam praestitit et
praemia credentibus sine fine concessit. Nunc tempus est ut aliis
septem titulis saecularium lectionum praesentis libri textum
percurrere debeamus; qui tamen calculus, per septimanas sibimet
succedentes in se continue reuolutus, usque ad totius orbis finem
semper extenditur.

[2.00.02] Sciendum est plane quoniam frequenter, quicquid continuum
atque perpetuum scriptura sancta uult intellegi, sub isto numero
comprehendit, sicut dicit Dauid, Septies in die laudem dixi tibi, cum
tamen alibi profiteatur, Benedicam dominum in omni tempore, semper
laus eius in ore meo, et Salomon, Sapientia aedificauit sibi domum,
excidit columnas septem. In Exodo quoque dixit dominus ad Moysen:
Facies lucernas septem, et pones eas ut luceant ex aduerso. Quem
numerum Apocalypsis in diuersis rebus omnino commemorat. Qui tamen
calculus ad illud nos aeternum tempus trahit, quod non potest habere
defectum. Merito ergo ibi semper commemoratur, ubi perpetuum tempus
ostenditur.

[2.00.03] Sic arithmetica disciplina magna laude dotata est, quando et
rerum opifex deus dispositiones suas sub numeri, ponderis et mensurae
quantitate constituit, sicut ait Salomon, Omnia in numero, mensura et
pondere fecisti.  Creatura siquidem dei sic in numero facta
cognoscitur, quando ipse in Euangelio dicit, Vestri autem et capilli
capitis omnes numerati sunt. Item creatura dei constituta est in
mensura, sicut ipse in Euangelio testatur, Quis autem uestrum cogitans
potest adicere ad staturam suam cubitum unum?  Item Esaias propheta
dicit, Qui caelum metitur palmo, et terram tenet clausam manu. Rursus
creatura dei probatur facta sub pondere, sicut ait in Prouerbiis
Salomonis, Et librabat fontes aquarum, et paulo post, Quando
appendebat fundamenta terrae, cum eo eram. Quapropter operae dei
singulares atque magnificae necessaria definitione conclusae sunt, ut,
sicut eum omnia condidisse credimus, ita et quemammodum facta sunt
aliquatenus disceremus.  Unde datur intellegi malas operas diaboli nec
pondere nec mensura nec numero contineri, quoniam quicquid agit
iniquitas, iustitiae semper aduersum est, sicut et tertius decimus
Psalmus meminit, dicens, Contritio et infelicitas in uiis eorum, et
uiam pacis non cognouerunt. Esaias quoque dicit, Dereliquerunt dominum
Sabaoth et ambulauerunt per uias distortas. Re uera mirabilis et summe
sapiens deus, qui omnes creaturas suas singulari moderatione
distinxit, ne aliquid eorum foeda confusio possideret, unde pater
Augustinus in libro quarto de Genesi ad litteram minutissime
disputauit.

[2.00.04] Modo iam secundi uoluminis intremus initia, quae paulo
diligentius audiamus.  Sunt enim etymologiis densa et definitionum
plena tractatibus. In quo libro primum nobis dicendum est de arte
grammatica, quae est uidelicet origo et fundamentum liberalium
litterarum. Liber autem dictus est a libro, id est, arboris cortice
dempto atque liberato, ubi ante inuentionem cartarum antiqui carmina
describebant. Ideoque licentia est nunc et breues libros facere et
prolixiores extendere, quoniam, sicut cortex et uirgulta comp lectitur
et uastas arbores claudit, ita pro rerum qualitate permissum est modum
libris imponere. Scire autem debemus, sicut Varro dicit, utilitatis
alicuius causa omnium artium extitisse principia. Ars uero dicta est,
quod nos suis regulis artet atque con stringat: alii dicunt a Graecis
hoc tractum esse uocabulum, apo tes aretes, id est, a uirtute, quam
diserti uiri unuscuiusque rei scientiam uocant. Secundo de arte
rethorica, quae propter nitorem et copiam eloquentiae suae maxime in
ciuilibus quaestionibus necessaria nimis et honorabilis
aestimatur. Tertio de logica, quae dialec tica nuncupatur; haec,
quantum magistri saeculares dicunt, disputationibus subtilissimis ac
breuibus uera sequestrat a falsis. Quarto de mathematica, quae
quattuor complectitur disciplinas, id est, arithmeticam, geometricam,
musicam et astronomicam. Mathematic am uero latino sermone doctrinalem
possumus appellare; quo nomine licet omnia doctrinalia dicere possimus
quaecumque docent, haec sibi tamen commune uocabulum propter suam
excellentiam proprie uindicauit, ut poeta dictus intellegitur apud
Graecos Homerus, apud Latinos Vergilius, orator enuntiatus apud
Graecos Demosthenes, apud Latinos Cicero declaratur, quamuis multi et
poetae et oratores in utraque lingua esse doceantur. Mathematica uero
est scientia quae abstractam considerat quantitatem. Abstracta enim
quantitas dicitur, quam intellectu a materia separantes uel ab aliis
accidentibus, sola ratiocinatione tractamus.

[2.00.05] Sic totius uoluminis ordo quasi quodam uade promissus
est. Nunc quemammodum pollicita sunt, per diuisiones definitionesque
suas singula domino iuuante reddamus, quia duplex quodammodo discendi
genus est, quando et linealis descriptio imbuit diligenter asp ectum,
et post aurium praeparatus intrat auditus. Nec illud quoque tacebimus,
quibus auctoribus tam graecis quam latinis quae dicimus exposita
claruerunt, ut qui studiose legere uoluerint, quibusdam compendiis
introducti lucidius maiorum dicta percipiant.

			 2.01 DE GRAMMATICA

[2.01.01] Grammatica a litteris nomen accepit, sicut uocabuli ipsius
deriuatus sonus ostendit. Quas primus omnium Cadmus sedecim tantum
legitur inuenisse, eas graecis studiosissimis tradens; reliquas ipsi
uiuacitate animi suppleuerunt.  De quarum positionibus atque
uirtutibus graece Helenus, latine Priscianus subtiliter tractauerunt.
Grammatica uero est peritia pulchre loquendi ex poetis illustribus
auctoribusque collecta; officium eius est sine uitio dictionem
prosalem metricamque componere; finis uero elimatae locutionis uel
scripturae inculpabili placere peritia. Sed quamuis auctores temporum
superiorum de arte grammatica ordine diuerso tractauerint, suisque
saeculis honoris decus habuerint, ut Palemon, Phocas, Probus et
Censorinus, nobis tamen placet in medium Donatum deducere, qui et
pueris specialiter aptus et tyronibus probatur accommodus; cuius
gemina commenta reliquimus, ut, supra quod ipse planus est, fiat
clarior dupliciter explanatus. Sed et sanctum Augustinum propter
simplic itatem fratrum breuiter instruendam aliqua de eodem titulo
scripsisse repperimus, quae uobis lectitanda reliquimus, ne quid
rudibus deesse uideatur, qui ad tantae scientiae culmina praeparantur.

[2.01.02] Donatus igitur in secunda parte ita disceptat: de uoce
articulata, de littera, de syllaba, de pedibus, de accentibus, de
posituris siue distinctionibus, et iterum de partibus orationis viii,
de schematibus, de etymologiis, de ortho graphia. Vox articulata est
aer percussus sensibilis auditu, quantum in ipso est. Littera est pars
minima uocis articulatae.  Syllaba est comprehensio litterarum, uel
unius uocalis enuntiatio, temporum capax. Pes est syllabarum et
temporum certa dinumeratio. Accentus est uitio carens uocis
artificiosa pronuntiatio. Positura siue distinctio est moderatae
pronuntiationis aperta repausatio. Partes autem orationis sunt octo:
nomen, pronomen, uerbum, aduerbium, participium, coniunctio,
praepositio, interiectio. Nomen est pars orationis cum casu, corpus
aut rem proprie communiterue significans: proprie, ut `Roma Tiberis',
communiter ut `urbs flumen'. Pronomen est pars orationis quae pro
nomine posita tantundem paene significat personamque interdum
recipit. Verb um est pars orationis cum tempore et persona sine
casu. Aduerbium est pars orationis quae adiecta uerbo significationem
eius explanat atque implet, ut iam faciam uel non faciam. Participium
est pars orationis dicta quod partem capiat nominis, partem
uerbi. Recipit enim a nomine genera et casus, a uerbo tempora et
significationes, ab utroque numeros et figuras. Coniunctio est pars
orationis adnectens ordinansque sententiam. Praepositio est pars
orationis quae praeposita aliis p artibus orationis significationem
eius aut mutat aut complet aut minuit. Interiectio est pars orationis
significans mentis affectum uoce incondita. Schemata sunt
transformationes sermonum uel sententiarum, ornatus causa polita, quae
ab artigrapho nomine Sacerdote collecta fiunt numero nonaginta et
octo. Ita tamen ut quae a Donato inter uitia posit a sunt, in ipso
numero collecta claudantur. Quod et mihi quoque durum uidetur, uitia
dicere, quae auctorum exemplis et maxime legis diuinae auctoritate
firmantur. Haec grammaticis oratoribusque communia sunt, quae tamen in
utraque parte probabiliter reper iuntur aptata. Addendum est etiam de
etymologiis et orthographia, de quibus nonnullos scripsisse
certissimum est. Etymologia uero est aut uera aut uerisimilis
demonstratio, declarans ex qua origine uerba descendant. Orthographia
est rectitudo scribendi nu llo errore uitiata, quae manum componit et
linguam.

[2.01.03] Haec breuiter de definitionibus tantummodo dicta sufficiant.
Ceterum qui ea uoluerit latius pleniusque cognoscere, cum praefatione
sua codicem legat, quem de grammatica feci arte conscribi, quatenus
diligens lector inuenire possit, quod illi proposito deputatum esse
cognoscit. Nunc ad artis rethoricae diuisiones definitionesque
ueniamus, quae sicut extensa atque copiosa est, ita a multis et
claris scriptoribus tractata dilatatur.

			  2.02. DE RHETORICA

[2.02.01] Rhetorica dicitur *apo tu rhetoreuin*, id est, copia
deductae locutionis, infiuere. Ars autem rhetorica est, sicut magistri
tradunt saecularium litterarum, bene dicendi scientia in ciuilibus
quaestionibus.  Orator igitur est uir bonus dicendi peritus, ut dictum
est, in ciuilibus quaestionbus.  Oratoris autem officium est apposite
dicere ad persuadendum. Finis persuadere dictione, quatenus rerum et
personarum condicio uidetur ammittere, in ciuilibus quaestionbus. Unde
nunc aliqua breuiter assumemus, ut nonnullis partibus indicatis paene
totius a rtis ipsius summam uirtutemque intellegere debeamus. Ciuiles
quaestiones sunt, secundum Fortunatianum, artigraphum nouellum, `quae
in communem animi conceptionem possunt cadere, id est, quas
unusquisque potest intellegere, cum de aequo quaeritur et bono.'

[2.02.02] Partes igitur rhetoricae sunt quinque: inuentio, dispositio,
elocutio, memoria, pronuntiatio. Inuentio est excogitatio rerum
uerarum aut uerisimilium, quae causam probabilem reddunt. Dispositio
est rerum inuentarum in ordinem pulchra distributio. Elocutio est
idoneorum uerborum ad inuentionem accommodata perceptio. Memoria est
rerum et uerborum animi firma perceptio.  Pronuntiatio est ex rerum et
uerborum dignitate uocis et corporis decora moderatio.

[2.02.03] Genera causarum rhetoricae sunt tria principalia:

   demonstratiuum                       deliberatiuum
   /            \                       /           \
in laude  in uituperatione      in suasione     in dissuasione

                         iudiciale
                       /           \
               in accusatione    in praemii acceptione
                et defensione       et negatione

Demonstratiuum genus est cum aliquid demonstramus, in quo est laus et
uituperatio. Deliberatiuum genus est in quo est suasio et dissuasio.
Iudiciale genus est in quo est accusatio et defensio, uel praemii
petitio et negatio.

[2.02.04] Status uero dicitur ea res in qua causa consistit. Fit autem
ex intentione et depulsione. Status causarum aut rationales sunt aut
legales. Rationales secundum generales quaestiones sunt quattuor:

DIAGRAM

Sed, quemammodum ipse se Cicero emendans in libris de oratore dicit,
translatio inter legales accipi debet status, nam et Fortunatianus
ait: Nos `translationem tantummodo legalem accipimus. Cur ita? Quoniam
nulla translatio, id est, per scriptio, potest esse sine lege.'
Legales sunt quinque: scriptum et uoluntas, leges contrariae,
ambiguitas, collectio siue ratiocinatio, definitio legalis.

[2.02.05] Coniecturalis status est cum factum, quod ab alio obicitur,
ab aduersario pernegatur. Definitiuus status est cum id, quod
obicitur, non hoc esse contendimus, sed quid illud sit adhibitis
definitionibus approbamus.  Qualitas est cum qualis res sit quaeritur,
et quia de ui et genere negotii controuersia est, constitutio
generalis uocatur. Cum causa ex eo pendet, quod non aut is agere
uidetur quem oportet, aut non cum eo quicum oportet, aut non apud
quos, quo tempore, qua lege, quo crimine, qua poena oporteat,
translatiua dicitur constitutio, quod actio translationis et
commmutationis indigere uidetur. Iuridicialis est in qua aequi et
recti natura et praemii aut poenae ratio quaeritur. Negotialis est in
qua quid iuris ex ciuili more et aequitate sit consideratur. Absoluta
est quae ipsa in se continet iuris et iniuriae quaestionem.
Assumptiua est quae ipsa ex se nihil dat firmi ad recusationem, foris
autem aliquid defensionis assumit. Concessio est cum reus non id quod
factum es t defendit, sed ut ignoscatur postulat, quod nos ad
paenitentes probauimus pertinere. Remotio criminis est cum id crimen,
quod infertur, ab se et ab sua culpa, ui et potestate in alium reus
demouere conatur. Relatio criminis est cum ideo iure factum dicitur,
quod aliquis ante iniuria lacessitus sit. Comparatio est cum aliud
aliquod alterius factum honestum aut utile contenditur, quod ut
fieret, illud quod arguitur dicitur esse commissum. Purgatio est cum
factum quidem conceditur, sed culpa remouetur. Haec partes habet tres:
imprudentiam, casum, necessitatem.  Deprecatio est cum et peccasse et
consulto peccasse reus confitetur, et tamen ut ignoscatur postulat,
quod genus perraro potest accidere.

[2.02.06] Scriptum et uoluntas est, quando uerba ipsa uidentur cum
sententia scriptoris dissidere. Legis contrariae status est, quando
inter se duae leges aut plures discrepare noscuntur. Ambiguitas est,
cum id quod scriptum est duas aut plures res significare
uidetur. Collectio est, quae ratiocinatio nuncupatur, quando ex eo
quod scriptum est aliud quoque quod non scriptum est inuenitur.
Definitio legalis est, cum uis uerbi quasi in definitiua constitutione
in qua posita sit quaeritur. Status ergo tam rationales quam legales a
quibusdam certius xviii connumerati sunt. Ceterum secundum rhetoricos
Tullii xviiii reperiuntur, propterea quia translationem inter
rationales principaliter affixit status. Unde se ipse etiam Cicero,
sicut superius dictum est, reprehendens translationem legalibus
statubus applicauit.

[2.02.07] Omnis controuersia, sicut ait Cicero, aut simplex est aut
iuncta, et si iuncta erit, considerandum est utrum ex pluribus
quaestionibus iuncta sit, an ex aliqua comparatione. Simplex est quae
absolutam continet unam quaestionem, hoc modo: `Corinthiis bellum
indicamus an non?' Iuncta est ex pluribus quaestionibus, in qua plura
quaeruntur, hoc pacto: utrum Carthago diruatur, an Carthaginensibus
reddatur, an eo colonia deducatur. Ex comparatione utrum potius aut
quid potissimum quaeritur, ad hunc modum: utrum exercitus in
Macedoniam contra Philippum mittatur, qui sociis sit auxilio, an
teneatur in Italia, ut quam maximae contra Hannibalem copiae sint.

[2.02.08] Genera causarum sunt quinque: honestum, ammirabile, humile,
anceps, obscurum. Honestum causae genus est, cui statim sine oratione
nostra fauet auditoris animus. Ammirabile, a quo est alienatus animus
eorum qui audituri sunt. Humile est quod negleditur ab auditore, et
non magnopere attendendum uidetur. Anceps est in quo aut iudicatio
dubia est, aut causa et honestatis et turpitudinis particeps, ut
beniuolentiam pariat et offensionem. Obscurum in quo aut tardi
auditores sunt, a ut difficilioribus ad cognoscendum negotiis causa
cernitur implicata.

[2.02.09] Partes orationis rhetoricae sunt sex: exordium, narratio,
partitio, confirmatio, reprehensio, conclusio. Exordium est oratio
animum auditoris idonee comparans ad reliquam dictionem. Naratio est
rerum gestarum aut ut gestarum expositio. Partitio est quae, si recte
habita fuerit, illustrem et perspicuam totam efficit orationem.
Confirmatio est per quam argumentando nostrae causae fidem et
auctoritatem et firmamentum adiungit oratio.  Reprehensio est per quam
argumentando aduersariorum confirmario diluitur aut
eleuatur. Conclusio est exitus et determinatio totius orationis, ubi
interdum et epilogorum allegatio flebilis adhibetur.

[2.02.10] Haec licet Cicero, latinae eloquentiae lumen eximium, per
uaria uolumina copiose nimis et diligenter effuderit, et in arte
rhetorica duobus libris uideatur amplexus, quorum commenta a Mario
Victorino composita in bibliotheca mea uobis reliquisse cognoscor:
Quintilianus tamen, doctor egregius, qui post fluuios Tullianos
singulariter ualuit implere quae docuit, uirum bonum dicendi peritum a
prima aetate suscipiens, per cunctas artes ac disciplinas nobilium
litterarum erudiendum esse monstrauit, quem merito ad defendendum
totius ciuitatis uota requirerent. Libros autem duos Ciceronis de arte
rhetorica et Quintiliani duodecim Institutionum iudicauimus esse
iungendos, ut nec codicis excresceret magnitudo et utrique, dum
necessarii fuerint, parati semper occurrant. Fortunatianum uero,
doctorem nouellum, qui tribus uoluminibus de hac re subtiliter minute
que tractauit, in pugillari codice apte forsitan congruenterque
redegimus, ut et fastidium lectori tollat et quae sunt necessaria
competenter insinuet. Hunc legat qui breuitatis amator est. Nam cum
opus suum in multos libros non tetenderit, plurima tamen acutissima
ratiocinatione disseruit. Quos codices cum praefatione sua in uno
corpore reperieris esse collectos.

[2.02.11] Rhetorica argumentatio ita tractatur:

DIAGRAM

Argumentatio dicta est quasi argutae mentis oratio. Argumentatio est
enim oratio ipsa, qua inuentum probabile exsequimur argumentum.
Inductio est oratio quae rebus non dubiis captat assensionem eius cum
quo instituta est, siue inter philosophos siue inter rhetores siue
inter sermocinantes.  Propositio inductionis est quae similitudines
concedendae rei necessario unius inducit aut plurium. Illatio
inductionis est, quae et assumptio dicitur, quae rem de qua
contenditur, et cuius causa similitudines habitae sunt, introducit.
Conclusio inductionis est quae aut concessionem illationis confirmat,
aut quid ex ea conficiatur ostendit.

[2.02.12] Ratiocinatio est oratio, qua id de quo est quaestio
comprobamus. Enthymema igitur est quod latine interpretatur mentis
conceptio, quam imperfectum syllogismum solent artigraphi
nuncupare. Nam in duabus partibus haec argumenti forma consistit,
quando id qu od ad fidem pertinet faciendam utitur, syllogismorum lege
praeterita, ut est illud: `Si tempestas uitanda est, non est igitur
nauigandum.' Ex sola enim propositione et conclusione constat esse
perfectum, unde magis oratoribus quam dialecticis conu enire iudicatum
est. De dialecticis autem syllogismis suo loco dicemus.

[2.02.13] Conuincibile est quod euidenti ratione conuincit, sicut
fecit Cicero pro Milone, `Eius igitur mortis sedetis ultores, cuius
uitam si putetis per uos restitui posse, nolitis. Ostentabile est quod
certa rei demonstratione constringit, sicut Cicero in Catilinam, `Hic
ta men uiuit. Viuit? Immo etiam in senatum uenit.' Sententiale est
quod sententia generalis adicit, ut apud Terentium, `Obsequium amicos,
ueritas odium parit.' Exemplabile est quod alicuius exempli
comparatione euentum simile comminatur, sicut Cicero in Phil ippicis,
`Te miror, Antoni, quorum exempla imitaris, eorum exitus non
pertimescere.' Collectiuum est cum in unum quae argumentata sunt
colliguntur, sicut ait Cicero pro Milone, `Quem igitur cum gratia
noluit, hunc uoluit cum aliquorum querella, qu em iure, quem loco,
quem tempore non est ausus, hunc iniuria, alieno tempore, cum periculo
capitis non dubitauit occidere?'

[2.02.14] Praeterea secundum Victorinum enthymematis est altera
definitio. Ex sola propositione, sicut iam dictum est, ita constat
enthymema ut est illud: `Si tempestas uitanda est, non est nauigatio
requirenda.' Ex sola assumptione, ut est illud, `Sunt autem qui mundum
dicant sine diuina amministratione discurrere', ex sola conclusione,
ut est illud, `Vera est igitur diuina sententia.' Ex propositione et
assumptione, ut est illud, `Si inimicus est, occidit, inimicus autem
est', et quia illi deest conclusio, enthymema uocatur.

[2.02.15] Sequitur epichirema. Epichirema est, quod superius diximus,
descendens de ratiocinatione latior exsecutio rhetorici syllogismi,
latitudine distans et productione sermonis a dialecticis syllogismis,
propter quod rhetoribus datur. Tripertitus epichirematicus
syllogismus est qui constat membris tribus, id est, propositione,
assumptione, conclusione. Quadripertitus est qui constat ex membris
quattuor, propositione, assumptione et una propositionis siue
assumptionis conuncta probatione, et conclusione. Quinque pertitus est
itaque qui constat ex membris quinque, id est, propositione et eius
probatione, assumptione eiusque probatione, et conclusione. Hunc
Cicero ita facit in arte rhetorica: `Si deliberatio et demonstratio
genera sunt causarum, non possunt recte partes alicuius generis
causae putari. Eadem enim res alii genus, alii pars esse potest, eidem
genus et pars non potest' uel caetera, quousque syllogismi huius
membra claudantur. Sed uidero quantum aliis partibus lector suum
exercere possit ingenium.

[2.02.16] Memoratus autem Fortunatianus in tertio libro meminit de
oratoris memoria, de pronuntiatione et uoce, unde tamen monachus cum
aliqua utilitate discedit, quando ad suas partes non improbe uidetur
attrahere, quod illi ad exercendas controuersias utiliter aptauerunt.
Memoriam siquidem lectionis diuinae recognita cautela seruabit, cum in
supradicto libro eius uim qualitatemque cognouerit. Artem uero
pronuntiationis in diuinae legi effatione concipiet. Vocis autem
diligentiam in psalmodiae cantatione custodit. Sic instructus in opere
sancto redditur, quamuis aliquantulum libris saecularibus occupetur.

[2.02.17] Nunc ad logicam, quae et dialectica dicitur, sequenti ordine
ueniamus. Quam quidam disciplinam, quidam artem appellare maluerunt,
dicentes, quando apodicticis, id est, ueris disputationibus aliquid
disserit, disciplina debeat nuncupari. Quando autem quid uerisimile
atque opinabile tractat, nomen artis accipiat. Ita utrumque uocabulum
argumentationis suae qualitate promeretur. Nam et pater Augustinus,
hac credo ratione commonitus, grammaticam atque rhetoricam disciplinae
nomine uocitauit, Varronem secutus.  Felix etiam Capella operi suo de
septem disciplinis titulum dedit.  Disciplina enim dicta est, quia
discitur plena, quae merito tali nomine nuncupatur, quoniam
incommutabilis illis semper regula ueritatis obsequitur.

			 2.03 DE DIALECTICA

[2.03.01] Dialecticam primi philosophi in suis quidem dictionibus
habuerunt, non tamen ad artis redigere peritiam. Post quos
Aristoteles, ut fuit disciplinarum omnium diligens explanator, ad
quasdam regulas doctrinae huius argumenta perduxit, quae prius sub
certis praeceptionibus non fuerunt. Is libros faciens exquisitos
Graecorum scholam multiplici laude decorauit, quem nostri non
perferentes diutius alienum, translatum expositumque Romanae
eloquentiae contulerunt.

[2.03.02] Dialecticam uero et rhetoricam Varro in nouem Disciplinarum
libris tali similitudine definiuit: `Dialectica et rhetorica est quod
in manu hominis pugnus astrictus et palma distensa,' illa breui
oratione arguenta concludens, ista facundiae campos copio so sermone
discurrens, illi uerba contrahens, ista distendens. Dialectica
siquidem ad disserendas res acutior, rhetorica ad illa quae nititur
docenda facundior. Illa ad scholas nonnunquam uenit, ista iugiter
procedit in forum. Illa requirit rarissimos studiosos, haec frequenter
et populos.

[2.03.03] Sed priusquam de syllogismis dicamus, ubi totius dialecticae
utilitas et uirtus ostenditur, oportet de eius initiis quasi quibusdam
elementis pauca disserere, ut sicut est a maioribus distinctus ordo,
ita et nostrae dispositionis currat intentio. Consuetudo itaque est
doctoribus philosophiae, antequam ad Isagogem ueniant exponendam,
diuisionem philosophiae paucis attingere, quam nos quoque seruantes
praesenti tempore non immerito credimus intimandam.

[2.03.04] Philosophia diuiditur:

DIAGRAM

[2.03.05] Philosophia est diuinarum humanarumque rerum, in quantum
homini possibile est, probabilis scientia. Aliter, philosophia est ars
artium et disciplina disciplinarum. Rursus, philosophia est meditatio
mortis, quod magis conuenit Christianis qui, saeculi ambi tione
calcata, conuersatione disciplinabili similitudine futurae patriae
uiuunt, sicut dicit Apostolus, In carne enim ambulantes, non secundum
carnem militamus, et alibi, Conuersatio nostra in caelis est.

[2.03.06] Inspectiua dicitur, qua supergressi uisibilia de diuinis
aliquid et caelestibus contemplamur, eaque mente solummodo contuemur,
quoniam corporeum supergrediuntur aspectum. Naturalis dicitur, ubi
unuscuiusque rei natura discutitur, qua nihil generatur inuit a, sed
unumquodque his usibus deputatur, in quibus a creatore definitum est,
nisi forte cum uoluntate dei aliquod miraculum prouenire
monstretur. Doctrinalis dicitur scientia quae abstractam considerat
quantitatem. Abstracta enim quantitas dicitur, quam intellectu a
materia separantes uel ab aliis accidentibus, ut est par, impar uel
alia huiuscemodi, in sola ratiocinatione tractamus. Diuinalis dicitur,
quando aut ineffabilem naturam dei aut spiritales creaturas ex aliqua
parte profundissima qualitate diss erimus. Arithmetica est disciplina
quantitatis numerabilis secundum se. Musica est disciplina quae de
numeris loquitur, qui ad aliquid sunt his qui inueniuntur in
sonis. Geometrica est disciplina magnitudinis immobilis et form
arum. Astronomia est disciplina cursus caelestium siderum, quae
figuras contemplatur omnes et habitudines stellarum circa se et circa
terram indagabili ratione percurrit.

[2.03.07] Actualis dicitur, quae res praepositas operationibus suis
explicare contendit. Moralis dicitur, per quam mos uiuendi honestus
appetitur, et instituta ad uirtutem tendentia praeparantur.
Dispensatiua dicitur domesticarum rerum sapienter ordo dispositus.
Ciuilis dicitur, per quam totius ciuitatis amministratur utilitas.

[2.03.08] Philosophiae diuisionibus definitionibusque tractatis, in
quibus generaliter omnia continentur, nunc ad Porphyrii librum qui
Isagoges scribitur accedamus. Isagoges Porphyrii tractat de partibus
quinque: de genere, de specie, de differentia, de proprio, de
accidenti. Genus est ad species pertinens, quod de differentibus
specie in eo quod quid sit praedicatur, ut animal; per singulas enim
species, id est, hominis, bouis, equi et caeterorum, genus animal
praedicatur atque significatur. Species est, quod de pluribus et
differentibus numero in eo quod quid sit praedicatur; nam de Socrate,
Platone et Cicerone homo praedicatur. Differentia est, quod de
pluribus et differentibus specie in eo qu od quale sit praedicatur,
sicut rationale et mortale in eo homine praedicatur. Proprium est,
quod unaquaeque species uel persona certo additamento insignitur et ab
omni communione separatur, ut risibile de homine, hinnibile de
equo. Accidens est, quod acc edit et recedit praeter subiecti
corruptionem, uel ea quae sic accedunt ut penitus non recedant. Haec
qui plenius nosse desiderat, introductionem legat Porphyrii, qui licet
ad utilitatem alieni operis se dicat scribere, non tamen sine propria
laude uisus est talia dicta formasse.

[2.03.09] Sequuntur Aristotelis categoriae siue praedicamenta, quibus
mirum in modum per uarias significantias omnis conclusus est sermo,
quorum organa siue instrumenta sunt tria. Organa uel instrumenta
categoriarum siue praedicamentorum sunt tria: aequiuoca, uniuoca,
denominatiua.  Aequiuoca dicuntur quorum nomen solum commune est,
secundum nomen uero substantiae ratio diuersa, ut animal homo et quod
pingitur. Uniuoca dicuntur quorum et nomen commune est, et secundum
nomen discrepare eadem substan tiae ratio non probatur, ut animal homo
atque bos. Denominatiua, id est, deriuatiua, dicuntur quaecumque ab
aliquo sola differentia casus secundum nomen habent appellationem, ut
a grammatica grammaticus et a fortitudine fortis.

[2.03.10] Aristotelis categoriae uel praedicamenta sunt decem:
substantia, quantitas, ad aliquid, qualitas, facere, pati, situs,
quando, ubi, habere. Substantia est, quae proprie et principaliter et
maxime dicitur, quae neque de subiecto praedicatur neque in subiecto
est, ut aliqui homo uel aliqui equus. Secundae a utem substantiae
dicuntur in quibus speciebus illae, quae principaliter substantiae
primo dictae sunt, insunt atque clauduntur, ut in homine Cicero.  Quan
titas aut discreta est, et habet partes ab alterutro discretas nec
communicantes secundum aliquem communem terminum, uelut numerus et
sermo qui profertur; aut continua est, et habet partes quae secundum
aliquem communem terminum adinuicem conectuntur, uel ut linea,
superficies, corpus, locus, motus, tempus. Ad aliquid uero sunt,
quaecumque hoc ipsum, quod sunt, aliorum esse dicuntur, uelut maius,
duplum, habitus, dispositio, scientia, sensus, positio. Qualitas est
secundum quam aliqui quales dicimur, ut bonus, malus. Facere est ut
secare uel urere, id est, aliquid operari. Pati est ut secari uel
uri. Situs est ut stat, sedet, iacet. Quando est ut hesterno uel
cras. Ubi est ut in Asia, in Europa, in Lybia. Habere est ut calciatum
uel armatum esse. Hoc opus Aristotelis intente legendum est, quando,
sicut dictum est, quicquid homo loquitur inter decem ista
praedicamenta ineuitabiliter inuenitur. Proficit etiam ad libros
intellegendos, qui siue rhetoribus siue diale cticis applicantur.

[2.03.11] Sequitur liber Perihermenias, suptilissimus nimis et per
uarias formas iterationesque cautissimus, de quo dictum est:
`Aristoteles, quando Perihermenias scriptitabat, calamum in mente
tingebat.' In Perihermenias uero, id est, de interpretatione,
supradictus philosophus de his tractat: de nomine, de uerbo, de
oratione, de enuntiatione, de affirmatione, de negatione, de
contradictione. Nomen est uox significatiua secundum placitum sine
tempore, cuius nulla pars est significatiua separata, ut Socrates.
Verbum est quod consignificat tempus, cuius pars nihil extra
significat, et est semper eorum quae de altero dicuntur nota, ut
cogitat, disputat. Oratio est uox significatiua, cuius partium aliquid
separatum significatiuum est, ut Socrates disputat. Enuntiatiua oratio
est uox significatiua de eo quod est aliquid uel non est, ut Socrates
est, Socrates non est. Affirmatio est enuntiatio alicuius de aliquo,
ut Socrates est, negatio est alicuius ab aliquo, ut Socrates non
est. Contradictio est affirmationis et negationis oppositio, ut
Socrates disputat, Socrates non disputat. Haec omnia per librum supra
memoratum minutissime diuisa et subdiuisa tractantur. Quarum rerum
definitiones nos breuiter intimasse sufficiat, quando in ipso
competens explanatio reperitur, maxime cum eum sex libris a Boethio,
uiro magnifico, constat expositum, qui uobis inter alios codices est
relictus.

[2.03.12] Nunc ad syllogisticas species formulasque ueniamus, in
quibus nobilium philosophorum iugiter exercetur ingenium. Formulae
categoricorum, id est, praedicatiuorum, syllogismorum sunt tres: in
prima formula modi nouem, in secunda formula modi quattuor, in tertia
modi sex. Modi formulae primae sunt octo: Primus modus est qui
conducit, id est, qui colligit, ex uniuersalibus dedicatiuis
dedicatiuum uni uersale directim, ut `Omne iustum honestum: omne
honestum bonum: omne igitur iustum bonum.'  Secundus modus est qui
conducit ex uniuersalibus dedicatiua et abdicatiua abdicatiuum
uniuersale directim, ut `Omne iustum honestum: nullum honestum
turpe: nullum igitur iustum turpe.' Tertius modus est qui conducit ex
dedicatiuis particulari et uniuersali dedicatiuum particulare
directim, ut `Quoddam iustum honestum: omne honestum utile: quoddam
igitur iustum utile.'  Quartus modus est qui conducit ex particulari
dedicatiua et uiuersali abdicatiua abdicatiuum particulare directim,
ut `Quoddam iustum honestum: nullum honestum turpe: quoddam igitur
iustum non est turpe.' Quintus modus est qui conducit ex uniuersalibus
dedicatiuis particulare dedicatiuum per reflexionem, ut `Omne iustum
honestum: omne honestum bonum: quoddam igitur bonum iustum.' Sextus
modus est qui conducit ex uniuersali dedicatiua et uniuersali
abdicatiua abdicatiuum uniuersale per reflexionem, ut `Omne iustum
honestum: nullum honestum turpe: nullum igitur turpe iustum.'
Septimus modus est qui conducit ex dedicatiuis particulari et
uniuersali dedicatiuum particulare per reflexionem, ut `Quoddam iustum
honestum: omne honestum utile: quoddam igitur utile iustum.' Octauus
modus est qui conducit ex uniuersalibus abdicatiua et dedicatiua
particulare abdicatiuum per reflexionem, uelut `Nullum turpe honestum:
omne honestum iustum: quoddam igitur iustum non est turpe.' Nonus
modus est qui conducit ex uniuersali abdicatiua et particulari
dedicatiua abdicatiuum particulare per reflexionem, uelut `Nullum
turpe honestum: quoddam honestum iustum: quoddam igitur iustum non est
turpe.' Modi formulae secundae quattuor. Primus modus est qui conducit
ex uniuersalibus dedicatiua et abdicatiua abdicatiuum uniuersale
directim, uelut `Omne iustum honestum: nullum turpe honestum: nullum
igitur turpe iustum.' Secundus modus est qui conducit ex uniuersalibus
abdicatiua et dedic atiua abdicatiuum uniuersale directim, uelut
`Nullum turpe honestum: omne iustum honestum: nullum igitur turpe
iustum.' Tertius modus est qui conducit ex particulari dedicatiua et
uniuersali abdicatiua abdicatiuum particulare directim, uelut `Quoddam
iust um honestum: nullum turpe honestum: quoddam igitur iustum non est
turpe.' Quartus modus est qui conducit ex particulari abdicatiua et
uniuersali dedicatiua abdicatiuum particulare directim, ut `Quoddam
iustum non est turpe: omne malum turpe: quoddam igitur iustum non est
malum.' Modi formulae tertiae sex. Primus modus est qui conducit ex
dedicatiuis uniuersalibus dedicatiuum particulare tam directim quam
reflexim, ut `Omne iustum honestum: omne honestum iustum: omne iustum
bonum: quoddam igitur honestum bonum, uel quoddam bonum honestum.'
Secundus modus est qui conducit ex dedicatiuis particulari et
uniuersali dedicatiuum particulare directim, ut `Quoddam iustum
honestum: omne iustum bonum: quoddam igitur honestum bonum.' Tertius
modus est qui conducit ex dedicatiuis uniue rsali et particulari
dedicatiuum particulare directim, ut `Omne iustum honestum: quoddam
iustum bonum: quoddam igitur honestum bonum.' Quartus modus est qui
conducit ex uniuersalibus dedicatiua et abdicatiua abdicatiuum
particulare directim, ut `O mne iustum honestum: nullum iustum malum:
quoddam igitur honestum non est malum.' Quintus modus est qui conducit
ex dedicatiua particulari et abdicatiua uniuersali abdicatiuum
particulare directim, ut `Quoddam iustum honestum: nullum iustum
malum: quoddam igitur honestum non est malum.' Sextus modus est qui
conducit ex dedicatiua uniuersali et abdicatiua particulari
abdicatiuum particulare directim, ut `Omne iustum honestum. Quoddam
iustum non est malum. Quoddam igitur honestum non est malum.'  Has
formulas categoricorum syllogismorum qui plene nosse desiderat, librum
legat qui inscribitur Perihermenias Apulei, et quae subtilius sunt
tractata cognoscit. Nec fastidium nobis uerba repetita congeminent.
Distincta enim atque considerata ad magnas in tellegentiae uias
praestante domino nos utiliter introducunt. Nunc ad hypotheticos
syllogismos ordine currente ueniamus.

[2.03.13] Modi syllogismorum hypotheticorum, qui fiunt cum aliqua
coniunctione, sunt septem. Primus modus est: `Si dies est, lucet: est
autem dies: lucet igitur.' Secundus modus est: `Si dies est, lucet:
non lucet: non est igitur dies.' Tertius modus est ita: `Non et dies
est et non lucet: atqui dies est: lucet igitur.' Quartus modus est
ita: `Aut dies est aut nox: at qui dies est: nox igitur non est.'
Quintus modus est ita: `Aut dies est aut nox: atqui nox non est: dies
gitur est.' Sextus modus est ita: `Non et dies est et non lucet: dies
autem est: nox igitur non est.' Septimus modus est ita: `Non et dies
est et nox: atqui nox non est: dies igitur est.' Modos autem
hypotheticorum syllogismorum si quis plenius nosse desiderat, legat
librum Marii Victorini qui inscribitur de syllogismis hypotheticis.
Sciendum quoque quoniam Tullius Marcellus Carthaginiensis de
categoricis et hypotheticis syllogismis, quod a diuersis philosophis
latissime dictum est, septem libris cautet suptiliterque tractauit,
ita ut primo libro de regula, ut ipse dicit, collegentiarum artis
dialecticae disputaret, et quod ab Aristotele de categoricis
syllogismis multis libris editum est, ab isto secundo et tertio libro
breuiter expleretur. Quod autem de hypotheticis syllogismis ab Stoicis
innumeris uoluminibus tractatum est, ab isto quarto et quinto libro
colligeretur. In sexto uero de mixtis syllogismis, in septimo autem de
compositis disputauit. Quem codicem uobis legendum reliqui.

[2.03.14] Hinc ad pulcherrimas definitionum species accedamus, quae
tanta digntate praecellunt, ut possint dici orationum apertae
manifestationes et quaedam indicia dictionum. Definitio uero
definitionum est oratio breuis uniuscuiusque rei naturam a communione
diuisam propria significatione concludens. Haec multis modis
praeceptisque conficitur. Diuisio definitionum:  usiodes, id est,
substantialis; ennoëmatice, id est, notio; poeodes, id est,
qualitatiua; hypographice, id est, descriptio; cata antilexin, id est,
aduerbium; cata diaphoran, id est, per differentiam; cata metaphoran,
id est, per translationem; cat' apheresin tu enantiu, id est, per
priuationem contrarii; cata typosin, id est, per quandam
imaginationem; os typos, id est, ueluti; cata ellipes olocleru
omogenus, id est, per indigentiam pleni ex eodem genere; cata epenon,
id est, per laudem; cata analogian, id est, iuxta rationem; cata to 
pros ti , id est, ad aliquid; cata etiologian, id est, rei rationem.
Definitionum prima est usiodes, id est, substantialis, quae proprie et
uere dicitur definitio, ut est: `Homo animal rationale mortale sensus
disciplinaeque capax.' Haec enim defintio per species et differentias
descendens uenit ad proprium, et designat plenissime quid sit
homo. Secunda est species definitionis, quae graece ennoëmatice
dicitur, latine enuntiatio nuncupatur, quam notionem communi non
proprio nomine possumus dicere. Haec isto modo semper efficitur: `Homo
est quod rationi conceptione et exercitio praeest animalibus cunctis.'
Non enim dixit quid est homo, sed quid agat, quasi quodam signo in
notitiam deuocato. In ista enim et in reliquis notio rei profertur non
substantialis, ut in illa primaria explicatione declaratur, et quia
illa substantialis est, definitionum omnium optinet
principatum. Tertia species definitionis est, quae gra ece pyoedes
dicitur, latine qualitatiua. Haec dicendo quid quale sit, id quod sit
euidenter ostendit, cuius exemplum tale est: `Homo est qui ingenio
ualet, artibus pollet, et cognitione rerum aut quae agere debeat
eligit, aut animaduersione quod inutile sit contemni t.' His enim
qualitatibus expressus ac definitus homo est. Quarta species
definitionis est, quae graece hypographice, latine descriptionalis
nuncupatur, quae adhibita circuitione dictorum factorumque rem quae
quid sit descriptione declarat, ut si luxuriosum uolumus definire,
dicimus: `Luxuriosus est uictus non necessarii et sumptuosi et onerosi
appetens, in deliciis aff luens, in libidine promptus.' Haec et talia
definiunt luxuriosum, quae species definitionis oratoribus magis apta
est quam dialecticis, quia latitudines habet. Haec similitudo in bonis
rebus ponitur et in malis. Quinta species definitionis est, quam graec
e cata antilexin, latine aduerbium dicimus. Haec uocem illam, de cuius
re quaeritur, alio sermone designat uno ac singulari, et quodammodo
quid illud sit in uno uerbo positum, uno uerbo alio declarat, ut:
`Conticiscere est tacere.' Item cum terminum dicimus finem, aut
populatas interpretamur esse uastatas. Sexta species definitionis est,
quam Graeci cata diaphoran, nos per differentiam dicimus; id est, cum
quaeritur quid intersit inter regem et tyrannum, adiecta differentia
quid uterque sit definitur, id est, `Rex est modestus et temperans,
tyrannus uero impius et immitis.' Septima est species definitionis,
quam Gr aeci cata metaphoran, Latini per translationem dicunt, ut
Cicero in topicis, `Litus est qua fluctus eludit.' Hoc uarie tractari
potest. Modo enim ut moueat, sicut illud, `Caput est arx corporis,'
modo ut uituperet, ut illud, `Diuitiae sunt breuis uitae longum
uiaticum', modo ut laudet: `Adulescentia est flos aetatis.' Octaua
species definitionis est, quam Graeci cata apheresin tu enantiu,
Latini per priuantiam contrarii eius quod definitur dicunt, ut, `Bonum
est, quod malum non est; iustum est, quod iniustum non est,' et his
similia; quod se ita naturaliter ligat, ut necessariam cognitionem
sibi unius comprehensione conectat. Hoc autem ge nere definitionis uti
debemus cum contrarium notum est, nam certa ex incertis nemo
probat. Sub qua specie sunt hae definitiones: `Substantia est, quod
neque qualitas est neque quantitas neque aliqua accidentia.' Quo
genere definitionis deus definiri potes t. Etenim cum quid sit deus
nullo modo comprehendere ualeamus, sublatio omnium existentium, quae
Graeci onta appellant, cognitionem dei nobis circumcisa et ablata
notarum rerum cognitione supponet, ut si dicamus, `Deus est, quod
neque corpus est neque ullum elementum neque animal neque mens neque
sensus neque intellectus neque aliquid quod ex his capi potest'. H is
enim ac talibus sublatis, quid sit deus poterit definiri. Nona species
definitionis est, quam Graeci cata typosin, Latini per quandam
imaginationem dicunt, ut: `Aeneas est Veneris et Anchisae filius.'
Haec semper in indiuiduis uersatur, quae Graeci atoma appellant. Item
accidit in eo genere dictionis, ubi aliquid pudor aut metus est
nominare, ut Cicero, `Cum me uidelicet sicarii illi describant.'
Decima species definitionis est, quam Graeci os typos, Latini ueluti
diximus appellant, ut si quaeratur quid sit animal, respondeatur
`homo'. Non enim manifeste dicitur animal solum esse hominem, cum sint
alia innumerabilia, sed cum dicitur `homo', ueluti ipsum hominem
animal designat, cum tamen huic nomini multa subiaceant. Rem enim
quaesitam praedictum declarauit exemplum.  Hoc est autem proprium
definitionis quid sit illud quod quaeritur declarare.  Undecima est
species definitionis, quam Graeci cata ellipes olocleru h  o 
mogenus, Latini per indigentiam pleni ex eodem genere uocant, ut si
quaeratur quid sit quadrans respondeatur; `cui dodrans deest, ut sit
assis.'  Duodecima species est definitionis, quam Graeci cata epenon,
Latini per laudem dicunt, ut Tullius pro Cluentio: `Lex est mens et
animus et consilium et sententia ciuitatis', et aliter `Pax est
tranquilla libertas.' Fit et per uituperationem quam Graeci psogon
uocant: `Seruitus est postremum malorum omnium, non modo bello sed
morte quoque repellenda.' Tertia decima species est definitionis,
quam Graeci cata analogian, Latini iuxta rationem dicunt.  Sed hoc
contingit cum maioris rei nomine res definitur inferior, ut est illud,
`Homo minor mundus.' Cicero hac definitione sic usus est, `Edictum
legem annuam dicunt esse.' Quarta decima est species definitionis,
quam Graeci cata ton pros ti, Latini ad aliquid uocant, ut est illud,
`Pater est cui est filius, dominus est cui est seruus' et Cicero in
Rhetoricis: `Genus est quod plures partes amplectitur,' item `Pars est
quod subest generi.'  Quinta decima est species definitionis, quam
Graeci cata etiologian, Latini rei rationem uocant, ut: `Dies est sol
supra terras, nox est sol sub terris.' Scire autem debemus praedictas
species defintionum topicis merito esse sociatas, quoniam inter
quaedam argumenta sunt positae et nonnullis locis commemorantur in
topicis. Nunc ad topica ueniamus, quae sunt argumentorum sedes, fontes
sensuum, et origines dictionum.

[2.03.15] Diuisio topicorum, siue locorum ex quibus argumenta
ducuntur: alia in eo ipso de quo agitur haerent, nonnulla dicuntur
affecta quae quodammodo ex rebus aliis tracta noscuntur, alia
assumuntur extrinsecus. Argumenta quae de eo ipso de quo agitur
haerent: a toto, a partibus, a nota. Argumentum a toto est, cum
definitio adhibetur ad id quod quaeritur, sicut ait Cicero, `Gloria
est laus recte factorum, magnorumque in republica fama meritorum.' A
partibus est argumentum cum is qui se defendit aut negat fact um, aut
factum esse iure defendit. A nota est argumentum, cum ex ui nominis
argumentum aliquod elicitur, ut Cicero, `Consulem, consulem, inquam,
quaerebam, quem in isto maiali inuenire non poteram.' Effecta
argumenta sunt, quae quodammodo ex rebus aliis tracta noscuntur: a
coniugata, a genere, a forma generis, a similitudine, a differentia,
ex contrario, ab adiunctis, ab antecedentibus, a consequentibus, a
repugnantibus, a causis, ab effectibus, a comparatione, quae fit a
maiore ad minus, a minore ad maius, a pari ad parem. A coniugatis
argumentum est, cum declinatur a nomine et fit uerbum, ut Cicero
Verrem dicit `euerrisse' prouinciam, uel nomen a uerbo, cum
latrocinari dicitur latro, nomen a nomine Terentius: `Inceptio est
amentium, haut amantium'. Dummodo dis tet unius appellationis
postremitas in alia uocis declinatione formata. A genere argumentum
est, cum de eodem genere sententia ducitur, ut Vergilius: `Varium et
mutabile semper femina.' Ab specie argumentum est, cum generali
quaestioni fidem species facit: `At non sic Phrygius penetrat
Lacedaemona pastor.' A simili argumentum est, quando rebus aliquibus
similia proferuntur, ut Vergilus: `Suggere tela mihi: non ullum
dextera frustra torserit in Rutulos, steterunt quae in corpore Graium
Iliacis campis.' A differentia argumentum est, quando per differentiam
aliqua separantur.  Vergilius: `Non Diomedis equos nec currum cernis
Achillis.' A contrariis argumen tum dicitur, quando res discrepantes
sibimet opponuntur. Vergilius: `Mortaline manu factae immortale
carinae fas habeant, certusque incerta pericula lustret Aeneas?' A
consequentibus arumentum est, quando positam rem aliquid
ineuitabiliter consequitur. Ve rgilius: `Non ea uis animo, nec tanta
superbia uictis.' Ab antecedentibus argumentum est, quando aliqua ex
his quae prius gesta sunt comprobantur. Cicero pro Milone: `Cum non
dubitauerit aperire quid cogitauerit, uos potestis dubitare quid
fecerit?' A repugnantibus argumentum est quando illud, quod obicitur,
aliqua contrarietate destruitur, ut Cicero: `Is igitur non modo tali
periculo liberatus, sed honore amplissimo ditatus, domi te interficere
uoluisset.' A coniugatis argume ntum est cum contropabiliter
ostenditur, quid sit ex re quaque uenturum: `Nos si pellant, nihil
affore credunt, quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant.' A
causis argumentum est, quando consuetudine communi res quaeque
tractatur. Terentius: `Ego nonnihil ueritus sum dudum abs te, Daue, ne
faceres quod uulgus seruorum solet, dolis ut me deluderes.'  Ab
effectis argumentum est, cum ex his quae facta sunt aliquid
approbatur, ut Vergilius: `Degeneres animos timor arguit.' A
comparatione argumentum est, quando per collationem personarum siue
causarum sententiae ratio sub imputatione formatur. Vergilius: `Tu
potes Aenean manibus subducere Graium; nos aliquid contra Rutulos
iuuisse nefandum est?'

[2.03.16] Argumenta ducuntur extrinsecus quae Graeci atechnos, id est,
artis expertes, uocant, ut est testimonium. Testimonium uero constat:
ex persona, ex naturae auctoritate, ex temporis auctoritate quae
constat modis octo: ingenio, opibus, aetate, fortuna, arte, usu,
necessitate, concursio, fortuitorum, ex dictis factisque maiorum, ex
tormentis.  Testimonium omne est, quod ab aliqua extern a re sumitur
ad faciendam fidem. Persona non qualiscumque est, quae testimonii
pondus habet ad faciendam fidem, sed morum probitate debet esse
laudabilis. Naturae auctoritas est, quae maxima uirtute consistit.
Testimonia multa sunt quae afferant auctorita tem, id est, ingenium,
opes, aetas, fortuna, ars, usus, necessitas, concursio rerum
fortuitarum. A dictis factisque maiorum petitur fides, cum priscorum
dicta factaque memorantur. A tormentis fides praebetur, post quae nemo
creditur uelle mentiri. Ea uero quae tractantur in tempore, quia suis
nominibus plana sunt, definitione non indigent.

[2.03.17] Memoriae quoque condendum est, topica oratoribus,
dialecticis, poetis et iurisperitis communiter quidem argumenta
praestare, sed quando aliquid specialiter probant, ad rhetores, poetas
iurisperitosque pertinent, quando uero generaliter disputant, ad
philosophos attinere manifestum est. Mirabile plane genus operis (in
unum potuisse colligi quicquid mobilitas ac uarietas humanae mentis in
sensibus exquirendis per diuersas causas poterat inuenire) conclusit
liberum ac uoluntarium intellectum. Nam quocumque se uerterit,
quascumque cogitationes intrauerit, in aliquid eorum, quae praedicta
sunt, necesse est ut hu manum cadat ingenium.

[2.03.18] Illud autem competens iudicauimus recapitulare breuiter,
quorum labore in latinum eloquium res istae peruenerint, ut nec
auctoribus gloria sua pereat et nobis plenissime rei ueritas
innotescat. Isagogem transtulit Victorinus orator; commentum eius
quinque libris uir magnificus Boethius edidit.  Categorias idem
transtulit Victorinus; cuius commentum octo libris ipse quoque
formauit. Perihermenias supramemoratus Victorinus transtulit in
latinum; cuius commentum sex libris patricius Boethius minutissima
dispu tatione tractauit. Apuleius uero Madaurensis syllogismos
categoricos breuiter enodauit; Victorinus de syllogismis hypotheticis
dixit; quindecim quoque species esse definitionum idem Marius
Victorinus diligenter edocuit.  Topica Aristotelis Cicero transtulit
in latinum; cuius commenta prospector atque amator latinorum
Victorinus quattuor libris exposuit. Auctoritatem uero eorum librorum
in unum codicem non incompetenter fortasse collegi, ut quicquid ad
dialecticam pertinet, in una congestione codicis clauderetur.
Expositiones itaque diuersorum librorum, quoniam erant multiplices,
sequestratim in codicibus fecimus scribi, quos in una uobis
bibliotheca domino praestante dereliqui.

[2.03.19] De liberalibus igitur artibus, quantum rudibus iudicauimus
expedire, fortasse decursa sunt, ut quasi quibusdam ianuis apertis ad
ingressum disciplinarum desideranter accedere debeatis. Nam etsi per
quasdam difficultates intrentur atque discantur, tam diu habent
rudimentorum laborem, donec quae sit earum suauitas indagetur. Cum
uero studiosos fuerit perfectio subsecuta, tunc unusquisque
delectabile habet sudoris sui pertulisse molestias. Tempus est ut
similiter ad earum diuisiones opinatissimas accedamus, unde graecia
latinae linguae non immerito putatur antistare, quas simili breuitate
non tam explicare quam indicare temptabimus. Cur enim quasi nobiliter
latius disseratur, quod distincte atque planissime apud proprios
reperitur auctores?

[2.03.20] Considerandum est autem quod iam, quia locus se attulit, in
rhetorica parte libauimus quid intersit inter artem et disciplinam, ne
se diuersitas nominum permixta confundat. Inter artem et disciplinam
Plato et Aristoteles, opinabiles magistri saecularium litterarum, ha
nc differentiam esse uoluerunt, dicentes artem esse habitudinem
operatricem contingentium, quae se et aliter habere possunt.
Disciplina uero est quae de his agit quae aliter euenire non
possunt. Sed hoc de mundanis dixisse praesumptum est, quando solae li
tterae diuinae nesciunt fallere, quoniam habent immobilem ueritatis
auctorem. Audiuimus etiam Felicem Capellam aliqua de disciplinis
scripsisse deflorata, ne talibus litteris fratrum simplicitas
linqueretur ignara, quae tamen ad manus nostras adhuc minime peruenire
potuerunt. Sed melius est ut nec illa uobis quandoque pereant, et ista
quamuis exigua desiderantibus celeriter offerantur. Nunc ergo ad
mathematicae ueniamus initia.

			    DE MATHEMATICA

[2.03.21] Mathematica, quam latine possumus dicere `doctrinalem',
scientia est quae abstractam considerat quantitatem. Abstracta enim
quantitas dicitur, quam intellectu a materia separantes uel ab aliis
accidentibus, ut est par, impar, uel ab alis huiuscemodi, in sola
ratiocinatione tractamus. Haec ita diuiditur. Diuisio mathematicae:
arithmetica, musica, geometria, astronomia. Arithmetica est disciplina
quantitatis numerabilis secundum se.  Musica est disciplina quae de
numeris loquitur, qui ad aliquid sunt his qui inueniuntur in
sonis. Geometria est disciplina magnitudinis immobilis et
formarum. Astronomia est disciplina cursus caelestium siderum, quae
figuras contemplatur omnes, et habitudines stellarum circa se et circa
terram indagabili ratione percurrit. Quas suo loco paulo latius
indicamus ut commemoratarum rerum uirtus compete nter possit ostendi.

[2.03.22] Modo de disciplinarum nomine disseramus. Disciplinae sunt
quae, sicuti iam dictum est, numquam opinionibus deceptae fallunt et
ideo tali nomine nuncupantur, quia necessariae suas regulas
seruant. Hae nec intentione crescunt, nec subductione minuun tur nec
ullis uarietatibus permutantur, se in ui propria permanentes regulas
suas inconuertibili firmitate custodiunt. Has dum frequenti
meditatione reuoluimus, sensum nostrum acuunt limumque ignorantiae
detergunt, et ad illam inspectiuam contemplationem, si tamen sanitas
mentis arrideat, domino largente perducunt. Scire autem debemus
Ioseppum Hebraeorum doctissimum in primo libro Antiquitatum, titulo
nono, dicere arithmeticam et astronomiam Abraham primum Aegyptiis
tradidisse, und semina suscipientes, ut sunt homines acerrimi ingeni,
excoluisse sibi reliquas latius discplinas. Quas merito sancti patres
nostri legend as studiosissimis persuadent, quoniam ex magna parte per
eas a carnalibus rebus appetitus noster abstrahitur, et faciunt
desiderare quae, praestante domino, solo possumus corde
conspicere. Quocirca tempus est ut de eis singillatim ac breuiter
disserere de beamus.

			 2.04 DE ARITHMETICA

Scriptores saecularium litterarum inter disciplinas mathematicas
primam omnium arithmeticam esse uoluerunt, propterea quoniam musica et
geometria et astronomia, quae sequuntur, indigent arithmeticam ut
uirtutes suas ualeant explicare, uerbi gratia, simplu m ad duplum,
quod habet musica, indiget arithmeticam; geometria uero quod habet
trigonum, quadriangulum, uel his similia, idem indiget arithmeticam;
astronomia etiam quod habet in motu siderum numeros punctorum, indiget
arithmeticam; arithmetica u ero ut sit, neque musica neque geometria
neque astronomia egere cognoscitur. Propterea his fons et mater
arithmetica re peritur, quam disciplinam Pythagoras sic laudasse
monstratur, ut omnia sub numero et mensura a deo creata fuisse
memoraret, dicens alia in motu, alia in statu ita esse formata, ut
tamen nulla eorum praeter ista quae dicta sunt substantiam
percepissent; cr edo, trahens hoc initium, ut multi philosophorum
fecerunt, ab illa sententia prophetali, quae dicit omnia deum mensura,
numero et pondere disposuisse.

Haec itaque consistit ex quantitate discreta, quae parit genera
numerorum nullo sibi communi termino sociata. v enim ad x, vi ad iiii
, vii ad iii per nullum communem terminum alterutra sibi societate
nectuntur. Arithmetica uero dicitur eo quod numeris praeest. Numerus
autem est ex monadibus multitudo composita, ut iii, v, x, xx et
cetera. Intentio arithmeticae est docere nos naturam abstracti numeri
et quae ei accidunt, ut, uerbi gratia, parilitas, imparilitas et
cetera.

Numerus autem diuiditur:

Par numerus est qui in duabus partibus aequalibus diuidi potest ut ii,
iiii, vi, viii, x et reliqui. Impar numerus est qui in duabus partibus
aequalibus diudi nullatenus potest, ut iii, v, vii, viiii, xi et
reliqui.  Pariter par numerus est cuius diuisio in duabus aequalibus
partibus fieri potest usque ad monada, ut uerbi gratia lxiiii
diuiduntur in xxxii, xxxii in xvi, xvi in viii, viii in iiii , iiii in
ii, ii uero in i et i.  Pariter impar numerus est qui similiter
solummodo in duabus partibus diuidi potest aequalibus, ut x in v,
xiiii in vii, xviii in viiii et his similia. Impariter par numerus est
qui plures diuisiones secundum aequalitatem partium recipere potest,
non tamen ut usque ad assem perueniat, ut uerbi gratia xxiiii in bis
xii, xii in bis vi, vi uero in bis iii, et amplius non
procedit. Primus de imparibus et simplex numerus est qui monadicam
mensuram solam recipere potest, ut uerbi gratia iii, v, vii, xi, xiii,
xvii et his similia. Secundus et compositus numerus est qui non solum
monadicam mensuram, sed et arithmeticam recipere potest, ut uerbi
gratia viiii, xv, xxi et his similia. Mediocris numerus est qui
quodammodo simplex et incompositus esse uidetur, alio uero modo
secundus et compositus, ut uerbi gratia viiii ad xv dum comparatus
fuerit, primus est et incompositus, quia non habet communem numerum
nisi solum monadicum; ad xv uero si comparatus fuerit, secundus est et
compositus, quoniam inest illi communis numerus praeter monadicum, id
est, trinarius numerus, qui nouem mensurat ter terni et xv ter quini.

Altera diuisio de paribus et imparibus: Numerus

Superfluus numerus est qui descendit de paribus. Is, dum par sit,
superfluas partes quantitatis suae habere uidetur, ut xii habent
medietatem vi, sexta pars ii, quarta pars iii, tertia pars iiii et
duodecima pars i, qui omnes summatim fiunt xvi. Indigens numerus est
qui et ipse de paribus descendit.  Is quantitatis suae summam partium
inferiorem habet, ut viii, cuius medietas iiii, quarta pars ii,
octaua pars i, quae simul congregatae partes fiunt vii. Perfectus
numerus est qui tamen et ipse de paribus descendit. Is, dum par sit,
omnes partes suas simul assumptas aequales habet, ut vi, cuius
medietas iii, tertia pars ii, sexta pars i, quae assumptae partes
faciunt ipsum senarium numerum.

Tertia diuisio totius numeri. Omnis numerus

Per se numerus est qui sine relatione aliqua dicitur, ut iii, iiii,
v, vi et caeteri similes. Ad aliquid numerus est qui relatiue ad alios
comparatur, ut uerbi gratia iiii ad ii dum comparatus fuerit, duplex
dicitur et multiplex, vi ad iii, viii ad iiii, x ad v, et iterum
iii ad i triplex, vi ad ii, viiii ad iii et caeteri. Aequales numeri
dicuntur qui secundum quantitatem aequales sunt, ut uerbi gratia ii ad
ii, iii ad iii, x ad x, c ad c et caeteri. Inaequales numeri sunt
qui ad inuicem comparati inaequalitatem demonstrant, ut iii ad ii,
iiii ad iii, v ad iiii, x ad vi ; et uniuersaliter maior minori aut
minor maiori huiusmodi dum comparatus fuerit, inaequalis
dicitur. Maior numerus est qui habet in se illum minorem numerum, ad
quem comparatur, et aliquid plus, ut uerbi gratia quinarius numerus
trinario numero fortior e st, eo quod habeat quinarius numerus in se
trinarium numerum et alias partes eius duas, et reliqui tales. Minor
numerus est qui... Multiplex numerus est qui habet in se minorem
numerum bis aut ter aut quater aut multipliciter, ut uerbi gratia ii
ad unum dum comparati fuerint, duplex est, iii ad i triplex, iiii
quadruplex et reliqui.  E contra submultiplex numerus est qui intra
multiplicem continetur bis aut ter aut quater aut multipliciter, ut
uerbi gratia unus a duobus bis continetur, a tribus ter, a iiii
quater, a v quinquies, et ab aliis multipliciter. Superparticularis
numerus est, dum fortior continet intra se inferiorem numerum circa
quem comparatur, similiter et unam partem eius, ut uerbi gratia iii ad
ii dum comparati fuerint, continent in se ii et alium i, qui media
pars est duorum, iiii ad iii dum comparati fuerint, continent in se
iii et alium i, qui est tertia pars trium, iterum v ad iiii dum
comparati fuerint, habent in se quaternarium numerum et alium unum,
qui quarta pars esse dicitur quaternarii numeri, et caeteri tales.
Subsuperparticularis numerus est minor, qui continetur in fortiore
numero cum alia una parte sua aut media aut terti a aut quarta aut
quinta, ut uerbi gratia ii ad iii, iii ad iiii, iiii ad v et
ceteri. Superpartiens numerus est qui in se inferiorem numerum totum
continet, et super hoc alteras partes eius duas aut iii aut iiii aut v
aut alias, ut uerbi gratia v ad iii dum comparati fuerint, habet in se
quinarius numerus trinarium numerum et super haec alias partes eius
duas; vii ad iiii dum comparati fuerint, habent in se iiii et alias
iii partes eius; viiii ad v dum comparati fuerint, habent in se v et
alias iiii partes eius. Subsuperpartiens numerus est qui continetur in
numero superpartienti cum aliquibus partibus suis duabus aut tribus
aut pluribus, ut uerbi gratia iii continentur a v cum aliis duabus
partibus suis;  iiii a vii cum tribus partibus suis; v a viiii cum
quattuor partibus suis. Multiplex superparticularis numerus est qui,
dum comparatus ad inferiorem sibi numerum fuerit, continet in se totum
inferiorem numerum multipliciter cum aliqua parte eius, ut uerbi
gratia v ad ii dum comparati fuerint, continent in se bis bini cum una
parte eius; viiii ad iiii dum comparati fuerint, continent in se bis
quaterni et unam partem eus.  Submultiplex superparticularis numerus
est qui, dum ad fortiorem sibi numerum comparatus fuerit, continetur a
fortiore sibi multipliciter cum alia una parte sua, ut uerbi gratia ii
ad v dum comparati fuerint, continentur ab eo bis cum una parte
sua. Multiplex superpartionalis numerus est qui, dum comparatus ad
inferiorem sibi numerum fuerit, continet eum multipliciter cum aliis
partibus eius, ut uerbi gratia viii ad iii dum comparati fuerint,
continent in se bis terni cum aliis duabus partibus eius; xiiii ad vi
dum comparati fuerint, continent intra se bis seni cum aliis duabus
partibus eius; xvi ad vii dum comparati fuerint, continent eum bis cum
aliis duabus partibus eius; xviiii ad viii dum comparati fuerint,
continent intra se bis viii cum aliis tribus partibus
eius. Submultiplex superpartionalis numerus est qui, dum ad fortiorem
sibi comparatus fuerit, continetur ab eo multipliciter cum aliquibus
partibus suis, ut uerbi gratia iii ad viii continentur bis cum duabus
partibus suis; iiii ad xv continentur tertio cum tribus partibus
suis.

Sequitur quarta diuisio totius numeri. Numeri

Discretus numerus est qui a discretis monadibus continetur, ut uerbi
gratia iii a iiii, v a vi et reliqui. Continens numerus est qui a
coniunctis monadibus continetur, ut uerbi gratia trinarius numerus, si
in magnitudine intellegatur, id est, in linea aut spatium aut solidum,
dicitur continens, similiter quaternarius et quinarius
numeri. Linealis numerus est qui inchoans a monade linealiter
scribitur usque ad infinitum, unde alpha ponitur pro designatione
linearum, quoniam haec littera unum significat apud Graecos:
aaa. Superficialis numerus est qui non solum longitudine sed et
latitudine continetur, ut trigonus numerus, quadratus numerus,
quinquiangulus numerus, circulatus numerus, et caeteri qui semper in
superficie continentur. Trigonus numerus est ita: Quadratus numerus
est ita:

Quinquiangulus ita:

Circularis numerus est qui, dum similiter multiplicatus fuerit, a se
inchoans ad se conuertitur, ut uerbi gratia quinquies quini xxv est
ita:

[Ita et in senario contingit ut sexies seni xxxvi et sexies xxxvi
ccxvi.]  Solidus numerus est qui longitudine et latitudine uel
altitudine continetur, ut sunt pyramides, qui in modum a flammae
consurgunt, ita:

Cybi, ut sunt tesserae, ita:

Spherae, quibus est aequalis undique rotunditas, ita:

Sphaericus autem numerus est qui a circulato numero multiplicatus a se
inchoans ad se conuertitur, ut uerbi gratia quinquies quini xxv ; hic
circulus dum in se ipsum multiplicatus fuerit, facit spheram, id est,
quinquies xxv cxxv.

His igitur rebus sollicita mente tractatis, memento quod haec
discplina ideo caeteris antefertur, quonam ipsa, sicut superius dictum
est, ut sit, nullius alterius indulget disciplinae. Reliquae uero quae
sequuntur, sicut eius iam qualitas uirtutis ostendit, ut sint atque
subsistant, indigent arithmetica disciplina. Quam apud Graecos
Nicomachus diligenter exposuit. Hunc prius Madaurensis Apuleius,
deinde magnificus uir Boethius latino sermone translatum Romanis
contulit lectitandum, quibus, ut aiunt, si qui s saepius utitur,
quantum hominibus fas est, lucidissima procul dubio ratione
perfunditur. Datum est etiam nobis ex magna parte sub ipsa uiuere
disciplina; quando horas per eam discimus, quando mensuum curricula
supputamus, quando spatium anni redeuntis agnoscimus, per numerum
siquidem ne confundamur instruimur. Tolle saeculo compo tum, et omnia
ignorantia caeca complectitur, nec differre potest a caeteris
animalibus, qui calculi non intellegit quantitatem. Et ideo tantum
gloriosa res est, quantum uitae nostrae necessaria comprobatur. Nam
per ipsam et substantia nostra certissime dis citur, et expensarum
modus libratis supputationibus erogatur.  Numerus est qui cuncta
disponit; per ipsum discimus quid primo, quid secundo facere debeamus.

Et si causam tantae re suptili praescrutatione discutias, nec miracula
domini a uirtute numeri redduntur aliena. Primus ad unum pertinet
deum, sicut in Pentateucho legitur, Audi, Israel, dominus deus tuus
dominus unus est. Secundus ad duo pertinet testamenta, quod ait in
Regum, Et fecit in Dabir duo cherubin decem cubitorum
magnitudine. Postremo totius spei nostrae suauissimus fructus in
sancta trinitate repositus est, non quod ipsa sub numero sit, sed illa
numeri utilitatem potentia suae maiestatis ostendit. In essentia
siquidem diuinitatis monas intellegitur, in personis uero trinitas
comprobatur. Legitur enim in epistula Iohannis, Tria sunt quae
testimonium perhibent, aqua, sanguis et spiritus. De quattuor
euangeliis etiam in Ezechiel legitur, Et ex medio eorum similitudo
quattuor animalium. Quintus numerus ad quinque libros Moysi noscitur
pertinere, sicut in Apostolo legitur, In ecclesia uolo quinque uerba
sensus eloqui. Sexto uero die dominus hominem fecit ad imaginem et
similitudinem suam. Nam et ipsum spiritum sanctum dicimus et credimus
septiformem, et ut res summae atque omnipotentissimae intellegantur,
numerus nobis necessarius inuenitur. Nunc ueniamus ad musicam, quae
ipso nomine et propria uirtute suauis est.

v. de mvsica.

Gaudentius quidam, de musica scribens, Pythagoram dicit huius rei
inuenisse primordia ex malleorum sonitu et cordarum extensione
percussa. Quem uir disertissimus Mutianus transtulit in latinum, ut
ingenium eius assumpti operis qualitas indicaret. Clemens uero
Alexandrinus presbyter, in libro quem contra paganos edidit, musicam
ex musis dicit sumpsisse principium, musasque ipsas qua de causa
inuentae fuerint, diligenter exponit. Nam musae ipsae appellatae sunt
apo tu maso, id est, a quaerendo, quod per ipsas, sicut antiqui
uoluerunt, uis carminum et uocis modulatio quaereretur.  Inuenimus
etiam Censorinum, qui ad Quintum Cerellium scripsit de natalis eius
die, ubi de musica disciplina uel de alia parte mathesis non
neglegenda disseruit; quoniam utiliter legitur, ut res ipsae
penetralibus animae frequenti meditatione condantur.

Musica ergo disciplina per omnes actus uitae nostrae hac ratione
diffunditur; primum, si creatoris mandata faciamus et puris mentibus
statutis ab eo regulis seruiamus. Quicquid enim loquimur uel
intrinsecus uenarum pulsibus commouemur, per musicos rithmos armoniae
uirtutibus probatur esse sociatum. Musica quippe est scientia bene
modulandi; quod si nos bona conuersatione tractemus, tali disciplinae
probamur semper esse sociati. Quando uero iniquitates gerimus, musicam
non habemus. Caelum quoque et terra, uel omnia quae in eis
dispensatione superna peraguntur, non sunt sine musica disciplina. Nam
Pythagoras hunc mundum per musicam conditum et gubernari posse
testatur.

In ipsa quoque religione ualde permixta est, ut sunt Decalogi
decacordus, tinnitus cytharae, tympana, organi melodia, cymbalorum
sonus. Ipsum quoque Psalterium ad instar instrumenti musici nominatum
esse non dubium est, eo quod in ipso contineatur caelest ium uirtutum
suauis nimis et grata modulatio.

Nunc de musicae partibus, sicut est a maioribus traditum, prosequamur.
Musica scientia est disciplina quae de numeris loquitur, qui ad
aliquid sunt his qui inueniuntur in sonis, ut duplum, triplum,
quadruplum et his similia quae dicuntur ad aliquid.

Musicae partes sunt tres: armonica, rithmica, metrica. Armonica est
scientia musica quae decernit in sonis acutum et grauem. Rithmica est
quae requirit incursionem uerborum, utrum bene sonus an male
cohaereat. Metrica est quae mensuram diuersorum metrorum probabili
ratione cogno scit, ut uerbi gratia heroicon, iambicon, heleicon et
cetera.

Instrumentorum musicorum genera sunt tria: percussionalia,
tensibilia, inflatilia. Percussionalia sunt acitabula aenea et
argentea, uel alia quae metallico rigore percussa reddunt cum
suauitate tinnitum. Tensibilia sunt cordarum fila sub arte religata,
quae ammoto plectro percussa mulcient auriu m delectabiliter sensum,
in quibus sunt species cythararum diuersarum.  Inflatilia sunt quae
spiritu reflante completa in sonum uocis animantur, ut sunt tubae,
calami, organa, pandoria et caetera huiuscemodi.

Restat nunc ut de symphoniis dicere debeamus. Symphonia est
temperamentum sonitus grauis ad acutum uel acuti ad grauem, modulamen
efficiens siue in uoce, siue in flatu, siue in percussione. Symphoniae
autem sunt sex: prima diatessaron, secunda diapente, tertia diapason,
quarta diapason simul et diatessaron, quinta diapason simul et
diapente, sexta disdiapason.

i. Diatessaron symphonia est quae constat ex ratione epitrita et fit
ex sonis quattuor, unde et nomen accepit.

ii. Diapente symphonia est quae constat ex ratione emiolia et fit
sonitibus quinque.

iii. Diapason symphonia est quae etiam diocto dicitur. Constat ex
ratione diplasia, hoc est, dupla. Fit autem per sonitus octo, unde et
nomen accepit siue diocto siue diapason, quia apud ueteres cytharae ex
octo cordis constabant. Diapason ergo dicta est qua si ex omnibus
sonis constans.

iiii. Diapason simul et diatessaron symphonia est quae constat ex
ratione quam habet xxiiii numerus ad octonarium numerum. Fit autem per
sonitus xi.

v. Diapason simul et diapente symphonia est quae constat ex ratione
triplasia. Fit autem per sonitus xii.

vi. Disdiapason, id est, dupla diapason, symphonia est quae constat
ex ratione tetraplasia. Fit autem per sonos xv.

Tonus est totius constitutionis armonicae differentia et quantitas,
quae in uocis accentu siue tenore consistit. Toni uero sunt quindecim:
hypodorius, hypoiastius, hypophrygius, hypoaeolius, hypolydius,
dorius, iastius, phrygius, aeolius, lydius, hyperdorius, hyperiastius,
hyperphrygius, hyperaeolius, hyperlydius.

i. Hypodorius tonus est omnium grauissime sonans, propter quod et
inferior nuncupatur.

ii. Hypoiastius autem hypodorium hemitonio praecedens.

iii. Hypophrygius est hypoiastium hemitonio, hypodorium tono
praecedens.

iiii. Hypoaeolius est hypophrygium hemitonio, hypoiastium tono,
hypodorium tono semis praecedens.

v. Hypolydius est hypoaeolium hemitonio, hypophrygium tono,
hypoiastium tono sernis, hypodorium ditono praecedens.

vi. Dorius est hypolydium hemitonio, hypoaeolium tono, hypophrygium
tono semis, hypoiastium ditono, hypodorium duobus semis tonis, hoc
est, diatessaron symphonia, praecedens.

vii. Iastius est dorium hemitonio, hypolydium tono, hypoaeolium tono
semis, hypophrygium ditono, hypoiastium duobus semis tonis, hoc est,
diatessaron symphonia, hypodorium tribus tonis praecedens.

viii. Phrygius est iastium hemitonio, dorium tono, hypolydium tono
semis, hypoaeolium ditono, hypophrygium duobus semis tonis, hoc est,
diatessaron symphonia, hypoiastium tribus tonis, hypodorium tribus
semis tonis, hoc est, diapente symphonia, praecedens.

viiii. Aeolius phrygium hemitonio, iastium tono, dorium tono semis,
hypolydium duobus tonis, hypoaeolium duobus semis tonis, hoc est,
diatessaron symphonia, hypophrygium tribus tonis, hypoiastium tribus
semis tonis, hoc est, diapente symphonia, hypodorium quat tuor tonis
praecedens.

x. Lydius est aeolium hemitonio, phrygium tono, iastium tono semis,
dorium duobus tonis, hypolydium duobus semis tonis, hoc est,
diatessaron symphonia, hypoaeolium tribus tonis, hypophrygium tribus
semis tonis, hoc est, diapente symphonia, hypoiastium quattuor tonis,
hypodoriu m quattuor semis tonis praecedens.

xi. Hyperdorius est lydium hemitonio, aeolium tono, phrygium tono
semis, iastium duobus tonis, dorium duobus semis tonis, hoc est,
diatessaron symphonia, hypolydium tribus tonis, hypoaeolium tribus
semis tonis, hoc est, diapente symphonia, hypophrygium quat tuor
tonis, hypoiastium quattuor semis, hypodorium quinque tonis
praecedens.

xii. Hyperiastius est hyperdorium hemitonio, lydium tono, aeolium
tono semis, phrygium duobus tonis, iastium duobus semis tonis, hoc
est, diatessaron symphonia, dorium tribus tonis, hypolydium tribus
semis tonis, hoc est, diapente symphonia, hypoaeolium quat tuor tonis,
hypophrygium quattuor semis, hypoiastium quinque tonis, hypodorium
quinque semis praecedens.

xiii. Hyperphrygius est hyperiastium hemitono, hyperdorium tono,
lydium tono semis, aeolium duobus, phrygium duobus semis, hoc est,
diatessaron symphonia, iastium tribus tonis, dorium tribus semis, hoc
est, diapente symphona, hypolydium quattuor tonis, hypoae olium
quattuor semis, hypophrygium quinque, hypoiastium quinque semis,
hypodorium sex, hoc est, diapason symphonia, praecedens.

xiiii. Hyperaeolius est hyperphrygium hemitonio, hyperiastium tono,
hyperdorium tono semis, lydium duobus tonis, aeolium duobus semis, hoc
est, diatessaron symphonia, phrygium tribus tonis, iastium tribus
semis tonis, hoc est, diapente symphonia, dorium quattuor tonis,
hypolydium quattuor semis, hypoaeolium quinque tonis, hypophrygium
quinque semis, hypoiastium sex tonis, hoc est, diapason symphonia,
hypodorium sex semis tonis praecedens.

xv. Hyperlydius est nouissimus et acutissimus omnium, hyperaeolium
hemitonio, hyperphrygium tono, hyperiastium tono semis, hyperdorium
duobus tonis, lydium duobus semis, hoc est, diatessaron symphonia,
aeolium tribus, phrygium tribus semis tonis, hoc est, diapente
symphonia, iastium quattuor tonis, dorium quattuor semis, hypolydium
quinque, hypoaeolium quinque semis, hypophrygium sex tonis, hoc est,
diapason symphonia, hypoiastium sex semis tonis, hypodorium septem
tonis praecedens. Unde claret quon iam hyperlydius tonus omnium
acutissimus septem tonis praecedit hypodorium omnium grauissimum. In
quibus, ut Varro meminit, tantae utilitatis uirtus ostensa est ut
excitatos animos sedarent, ipsas quoque bestias, necnon et serpentes,
uolucres atque delfinas ad auditum suae modulationis attraherent.

Nam ut Orphei lyram, Syrenarum cantus tamquam fabulosa taceamus, quid
de Dauid dicimus, qui ab spiritibus immundis Saulem disciplina
saluberrimae modulationis eripuit, nouoque modo per auditum sanitatem
contulit regi, quam medici non poterant herbarum pot estatibus
operari? Asclepiades quoque, medicus maiorum attestatione doctissimus,
freneticum quendam per symphoniam pristinae sanitati reddidisse
memoratur. Multa sunt autem, quae in aegris hominibus per hanc
disciplinam leguntur facta miracula. Caelum ipsum, sicut supra mem
orauimus, dicitur sub armoniae dulcedine reuolui, et ut breuiter
cuncta complectar, quicquid in supernis siue terrenis rebus
conuenienter secundum auctoris sui dispositionem geritur, ab hac
disciplina non refertur exceptum.

Gratissima ergo nimis utilisque cogntio, quae et sensum nostrum ad
superna erigit et aures suaui modulatione permulcet. Quam apud Graecos
Alypius, Euclides, Ptolomeus et caeteri probabili institutione
docuerunt. Apud Latinos autem uir magnificus Albinus li brum de hac re
compendiosa breuitate conscripsit, quem in bibliotheca Romae nos
habuisse atque studiose legisse retinemus. Qui si forte gentili
incursione sublatus est, habetis Gaudentium, quem si sollicita
intentione relegatis, huius scientiae uobis atri a patefaciet. Fertur
etiam latino sermone et Apuleium Madaurensem instituta huius operis
effecisse. Scripsit etiam et pater Augustinus de musica sex libros, in
quibus humanam uocem rithmicos sonos et armoniam modulabilem in longis
syllabis atque breuibus naturaliter habere posse monstrauit.
Censorinus quoque de accentibus qui uoci nostrae ualde necessarii
sunt, suptiliter disputauit, quos pertinere dicit ad musicam
disciplinam, quem uobis inter caeteros transscriptum reliqui.

Nunc ad geometriam ueniamus, quae est descriptio contemplatiua
formarum, documentum etiam uisibile philosophorum, quod ut praeconiis
efferant, Iouem suum in operibus propriis geometrizare testantur. Quod
nescio utrum laudibus an uituperationibus applicetu r, quando quod
illi pingunt in puluere colorato, Iouem facere mentiuntur in
caelo. Quod si uero creatori et omnipotenti domino salubriter
applicetur, potest haec sententia forsitan conuenire
ueritati. Geometrizat enim, si fas est dicere, sancta trinitas, quando
creaturis suis, quas hodieque fecit existere, diuersas species
formulasque concedit, quando cursus stellarum potentia ueneranda
distribuit, et statutis lineis facit currere quae mouentur certaque
sede quae sunt fixa constituit. Quicquid enim bene d isponitur atque
completur, potest disciplinae huius qualitatibus applicari.

vi. de geometria.

Geometria latine dicitur terrae dimensio, quoniam per diuersas formas
ipsius disciplinae, ut nonnulli dicunt, primum Aegyptus dominis
propriis fertur esse partitus, cuius disciplinae magistri mensores
ante dicebantur. Sed Varro, peritissimus Latinorum, huius nominis
causam sic extitisse commemorat, dicens prius quidem dimensiones
terrarum terminis positis uagantibus ac discordantibus populis pacis
utilia praestitisse, deinde totius anni circulum menstruali numero
fuisse partitum, unde et ipsi menses, quod annum metiantur, edicti
sunt. Verum postquam ista reperta sunt, prouocati studiosi ad illa
inuisibilia cognoscenda c oeperunt quaerere quanto spatio a terra
luna, a luna sol ipse distaret, et usque ad uerticem caeli quanta se
mensura distenderet, quod peritissimos geometras assecutos esse
commemorat. Tunc et dimensionem uniuersae terrae probabili refert
ratione collecta m. Ideoque factum est ut disciplina ipsa geometria
nomen acciperet, quod per saecula longa custodit. Unde Censorinus in
libro quem scripsit ad Quintum Cerellium, spatia ipsa caeli terraeque
ambitum per numerum stadiorum distin cta curiositate descripsit,
quem si quis recensere uoluerit, multa philosophorum mysteria breui
lectione cognoscit.

Geometria uero est disciplina magnitudinis immobilis et
formarum. Geometria diuiditur: in planum, in magnitudinem
numerabilem, in magnitudinem rationalem et irrationalem, in figuras
solidas. Planae figurae sunt quae longitudine et latitudine
continentur. Numerabilis magnitudo est quae numeris arithmeticae
diuidi potest. Magnitudines rationales et irrationales
sunt. Rationales quorum mensuram scire possumus, irrationales uero
quorum mensurae quantitas cognita non habetur. Figurae solidae sunt
quae longitudine, latitudine et altitudine continentur.

His partibus atque diuisionibus totius geometriae disciplina
tractatur, et numerositas illa formarum, quae siue in terrestribus
siue in caelestibus est, tali expositione concluditur. Cuius
disciplinae apud Graecos Euclides, Apollonius, Archimedes necnon e t
alii scriptores probabiles extiterunt, ex quibus Euclidem translatum
Romanae linguae idem uir magnificus Boethius edidit. Qui si diligenti
cura relegatur, hoc quod praedictis diuisionibus apertum est
manifestae intellegentiae claritate cognoscitur.

Astronomia superest; quam si casta ac moderata mente perquirimus,
sensus quoque nostros, ut ueteres dicunt, magna claritate
dilucidat. Quale est enim ad caelos animo subire, totamque illam
machinam supernam indagabili ratione discutere, et inspectiua ment is
sublimitate ex aliqua parte colligere quod tantae magnitudinis arcana
uelauerunt! Nam mundus ipse, ut quidam dicunt, sphaerica fertur
rotunditate collectus, ut diuersas rerum formas ambitus sui
circuitione concluderet. Unde librum Seneca consentanea philosophis
disputatione formauit, cui titulus est de forma mundi, quem uobis idem
reliquimu s perlegendum.

vii. de astronomia.

Astronomia itaque dicitur, unde nobis sermo est, astrorum lex, quia
nesciunt ullo modo quam a suo creatore disposita sunt uel consistere
uel moueri, nisi forte quando aliquo miraculo facto diuinitatis
arbitrio commutantur, sicut Hiesus Naue ut sol in Gaba on staret
legitur impetrasse, et ostensam magis stellam, quae mundo salutarem
aduentum mihi nuntiauit, in passione quoque domini Christi tribus
horis sol tenebrosus effectus est, et his similia.  Ideo enim et
miracula dicuntur, quoniam contra rerum consuet udinem ammiranda
contingunt. Feruntur enim, sicut dicunt astronomi, quae caelo fixa
sunt. Mouentur uero planetae, id est, erraticae, quae cursus suos
certa tamen definitione conficiunt.

Astronomia est itaque, sicut iam dictum est, disciplina quae cursus
caelestium siderum et figuras contemplatur omnes, et habitudines
stellarum circa se et circa terram indagabili ratione
percurrit. Diuisio astronomiae: sphaerica positio, sphaericus motus,
orientalis locus, occidentalis locus, septentrionalis locus, australis
locus, hemispherion quod est super terram, hemispherion quod dicitur
esse sub terris, numerus circularis, praecedentia uel antegradatio
stellarum, remotio uel retrogradatio stellarum, status stellarum,
augmentum computi, ablatio computi, in magnitudine solis, lunae et
terrae, eclipsis et caetera schemata quae in his continentur.
Sphaerica positio est per quam cognoscitur situs spherae qualiter
sit. Sphaericus motus est per quem sphera sphaerice mouetur.
Orientalis locus est unde aliquae stellae oriuntur. Occidentalis locus
est ubi nobis occidunt aliquae stellae. Septentrionalis locus est ubi
sol peruenit in fortioribus diebus. Australis locus est ubi sol
peruenit in fortioribus noctibus. Hemispherion est, quod est super
terram, ea pars caeli quae tota a nobis uidetur. Hemispherion sub
terra est, ut aiunt, quod uideri non potest, quamdiu sub terra
fuerit. Numerus circularis stellarum est per quem cognosci dicitur,
per quantum tempus unaquaeque stella circulum suum implere potest,
siue per longitudinem siue per latitudinem. Praecedentia uel
antegradatio stellarum est quam Graeci propodismon uocant, dum stella
motum suum consuetum agere uidetur, et aliquid praeter consuetudinem
praecedit.  Remotio uel retrogradatio stellarum est quam Graeci
ypopodismon aut anapodismon uocant, in quo stella, dum motum suum
agat, simul et retrorsum moueri uidetur. Status stellarum est quod
Graeci stirigmon uocant, quia dum stella semper moueatur, tamen in
aliquibus locis stare uidetur. Nam et Varro, in libro quem de
astrologia conscripsit, stellam commemorat ab stando dictam. Augmentum
computi est quotiens astronomi secundum astronomicas regulas computum
c omputo addere uidentur. Ablatio computi est in qua astronomi
secundum astronomicas regulas computantes computum a computo iudicant
auferendum. Magnitudo solis, lunae et terrae est quando ostendunt quia
sol fortior est terrae, terra fortior lunae, per aliquam quantitatem.
Eclipsis solis est quotiens in luna tricesima ipsa luna nobis apparet,
et per ipsam nobis sol obscuratur. Eclipsis lunae est quotiens in
umbram terrae luna incurrit.

De astronomia uero disciplina in utraque lingua diuersorum quidem sunt
scripta uolumina, inter quos tamen Ptolo meus apud Graecos praecipuus
habetur, qui de hac re duos codices edidit, quorum unum minorem,
alterum maiorem uocauit Astronomum. Is etiam canones, quibus cursus
astrorum inueniantur, instituit, ex quibus, ut mihi uidetur, climata
forsitan nosse, horarum spatia comprehendere, lunae cursum pro
inquisitione paschali, solis eclipsin, ne simplices aliqua confusione
turbentur, qua ratione fiant aduertere non uidetur absurdum. Sunt
enim, ut dictum est, climata quasi septem lineae ab oriente in
occidentem direct ae, in quibus et mores hominum dispares et quaedam
animalia specialiter diuersa nascuntur, quae uocitata sunt a locis
quibusdam famosis, quorum primum est Merohis, secundum Sohinis,
tertium Catochoras, id est, Africa, quartum Rodus, quintum
Hellespontus, sextum Mesopontum, septimum Borysthenus. Horologia
quoque, quae tamen solis claritate monstrantur, distinctis quibusdam
regulis per singulos tractus climatum ueraciter aptata consistunt,
quod utiliter priorum et maxime Ptolome i constat diligentia
perquisitum.

Est alia quoque de talibus non despicienda commoditas, si
oportunitatem nauigationis, si tempus arantium, si aestatis caniculam,
si autumni suspectos imbres inde discamus. Dedit enim dominus
unicuique creaturae suae aliquam uirtutem, quam tamen innoxie de
propria qualitate noscamus. Cetera uero quae se ad cognitionem siderum
coniungunt, id est, ad notitiam fatorum, et fidei nostrae sine
dubitatione contraria sunt, sic ignorari debent, ut nec scripta esse
uideantur. Unde doctissimus quoque pater Basilius, in libro sexto
eorum quos appellauit Exemeron, cautissime diligenterque tractauit, ab
animis ho minum huiusmodi curas sanctissima disceptatione detruncans,
quem prima fronte in Octateucho diximus legi. Hinc et pater
Augustinus in secundo libro de doctrina christiana meminit, dicens
`quia familiaris est perniciosissimo errori fatue fata canta ntium',
unde `commodius honestiusque contemnitur', si talis persuasio
nesciatur. Mundi quoque figuram curiosissimus Varro sublongae
rotunditati in Geometriae uolumine comparauit, formam ipsius ad oui
similitudinem trahens, quod in latitudine quidem rotund um sed in
longitudine probatur oblongum. Nobis autem sufficit, quantum in
scripturis sacris legitur, tantum de hac parte sentire, quia nimis
absurdum est hinc humanam sequi sententiam, unde, quantum nobis
expedit, diuinam noscimur habere doctrinam. His igitur breuiter de
doctrinis saecularibus comprehensis, ostenditur quia non paruam
utilitatem ad intellegentiam diuinae legis afferre noscuntur, sicut
etiam a quibusdam sanctis patribus indicatur.

conclvsio

Promissionibus ergo nostris, ut opinor, pro modulo ingenii domino
praestante completis, consideremus ordo iste disciplinarum cur fuerit
usque ad astra perductus, scilicet ut animos uel saeculari sapientiae
deditos disciplinarum exercitatione defecatos a t errenis rebus
abduceret, et in superna fabrica laudabiliter collocaret.

Sed nonnulli siderum pulchritudine et splendoris claritate pellecti,
perditionis suae causas studiosissime perquirentes, in lapsus
stellarum caecatis mentibus corruerunt, ita ut per supputationes
noxias, quae mathesis dicitur, euentus rerum se praescire posse
confiderent. Quos, ut de nostris taceam, Plato, Aristoteles atque alii
uiri meliores ingenio, rerum ipsarum ueritate commoti, concordi
sententia damnauerunt, dicentes confusionem rerum potius de tali
persuasione generari. Nam si genus humanum ad uarios actus nascendi
necessitate premeretur, cur aut boni mores mererentur laudem, aut mali
legum incurrerent ultionem? Et quamuis ipsi non fuerint caelesti
sapientiae dediti, ueritatis tamen testimonio errores eorum mer ito
perculerunt, de quibus dicit Apostolus, Dies obseruatis et menses;
timeo ne sine causa laborauerim in uobis. Unde et in Deuteronomio
dominus plenius iubet, Non inueniatur in te qui lustrat filium uel
filiam suam, per ignem diuinans diuinationem et auspicans et augurans
ueneficus et incantans incantationem uentriloquus et prodigiorum
inspector et interrogans mortuos; est autem abominatio domino deo tuo
omnis faciens haec.

Sed nos, qui mentis intentione ueraciter subire desideramus ad caelos,
omnia deum credamus pro sua uoluntate disponere, et uanitates saeculi
respuentes atque damnantes scripturarum diuinarum libros, sicut in
primo uolumine dictum est, seruato ordine sedul o perscrutemur,
quatenus quod illi propter humanas laudes inaniter appetere uisi sunt,
nos ad creatoris gloriam cuncta referentes utiliter ad superna
mysteria perducamus. Et ideo, sicut beatus Augustinus ait et alii
doctissimi patres, scripturae saeculare s non debent respui. Legem
uero diuinam conuenit, sicut scriptum est, die noctuque meditari, quia
illinc interdum aliquarum rerum honesta notitia comparatur, hoc autem
aeterna uita percipitur.

Si quis uero, caelesti amore flammatus et terrenis desideriis exutus,
supernas uirtutes desiderat intueri, sancti Iohannis Apocalypsin
legat, et in illa contemplatione defixus cognoscit dominum Christum,
qui tanta tamque mirifica opera prouidentia excogit auit, ratione
disposuit, uirtute perfecit, nunc spiritu diuino sustentare, potestate
terrere, pietate moderari: inexcogitabilis, ineffabilis et nulli alii
plenissime notus quam ipse sibi. Cognoscet etiam in throno maiestatis
suae residentem per angelos sa nctos ecclesias commonere, ultiones
malis minari, bonis praemia polliceri, et a cunctis senioribus,
archangelis ac totius militiae caelestis exercitu cum tremore maximo
suppliciter adorari, et hoc illis esse praecipuum ac singulare
negotium, gloriam sanct ae trinitatis infatigabili semper deuotione
concinere. Intellegit quoque mundum istum eius imperio gubernari, et
in fine saeculi quando uoluerit in melius immutandum. Tunc angelis
tuba canentibus mortui resurgent, et in nouitate uitae reparabitur
genus humanum, quod longa uetustate fuerat consepultum. Ipse quoque
terribilis ac metuendus, tonitruis fulminibusque praemissis, destructo
iniquitatis filio mundum iudicaturus adueniet, patefactis uirtutibus
suis, quas in primo aduentu prouida dispensatione passim non decreuit
ostendere.  Post intelleget quantis laboribus et calamitati bus
absoluta in aeternum cum domino laetetur ecclesia, qua iustitia cum
diabolo pereant qui eius iussionibus obsecundant, et tunc re uera
magna exultatione saginatur, quando rerum ipsarum fuerit inspectione
completus. Erit etiam post haec, sicut scriptum est, caelum nouum et
terra noua, quod si modo fixe atque inuiolabiliter credimus, ad illam
gloriam contuendam Christi munere peruenimus.

Sed si adhuc uolumus maiore illuminatione compleri, ut etiam hic nobis
constitutis futura possit uita dulcescere, cum timore maximo et
ammiratione, in quantum tamen sobrie mens humana pertingit,
consideremus quemammodum sancta trinitas personis distincta, natura
uero inseparabiliter conexa atque consubstantialis, creaturas suas
commeans atque replens, ubique sit tota.  Deinde quemammodum malis
absens reddatur, cum tamen praesens esse non desinat. Tertio cum
substantia ipsius supra omne lumen sit et claritas singularis, a
nulla tamen creaturarum modo sicut est possit plenissime contueri,
sicut dicit Apostolus, Videbimus eum sicuti est. Quarto qualis sit in
Christo rege pietas, ut dominus angelorum humanam condicionem non
fuerit dedignatus assumere, et uita omnium crucis elegerit sustinere
patibulum. Nam ut mors ab humano genere uinceretur, in assumpta carne
pertulit, qui non potest mori, et caetera quae de hac re diuersi
patres, repleti diuino spiritu, ueraciter ediderunt.

In istis quidem ac talibus omnis ammiratio deficit, perscrutatio
humana succumbit. Verumtamen haec sunt deliciae Christianorum, haec
consolatio magna lugentium, quoniam dum talia reuerenter et fixa mente
reuoluimus, praestante Christo a nobis diabolum cum suis operibus
effugamus. Tamen ista sic ammiranda sunt, ut constanter indubieque
credantur. Sic supra nos confitenda, ut omnimodo fixa nostris mentibus
perseuerent. Licet enim talibus considerationibus sensus nostros
cedere. Fidem uero nostram non licet hesitatione aliqua titubare. Sed
tamen quod hic consequi non possumus, cum eum ipsius indulgentia
uiderimus, in quantum donauerit pro modulo nostro sine dubitatione
cognoscimus, sicut dicit Apostolus, Nunc uidemus per speculum in
enigmate, tunc autem facie ad faciem.

Sed quid est, hoc, quod beatis facies dei promittitur, cum ille
membrorum nulla distinctione formetur? Sine dubio facies dei uirtutis
eius adoranda cognitio est, diuini luminis sancta declaratio,
omnipotentiae ipsius praecipua magnitudo, iustitiae tanta p uritas ut
omnis illi aequitas comparata sordescat, ueritatis incommutabilis
fortitudo, patientiae librata moderatio, pietatis indeficiens
plenitudo, consilii stupenda dispositio, gloria mirabilis, clementia
singularis. O felicitas magna fidelium, quibus promittitur sicuti est
dominum uidere, cui deuotissime credentes iam beatitudinis spe magna
repleti sunt! Quid, rogo, praestabit aspectus, quando talia iam
largitus est creditus? Inaestimabile quippe donum est conspicere
creatorem, unde uiuunt quaecumque uitalia sunt, unde sapiunt
quaecumque subsistunt, unde amministrantur quaecumque creata sunt,
unde reparantur quaecumque in melius instaurata consurgunt, unde
ueniunt quaecumque salutariter appetuntur, unde uirtutes manant per
quas ipse uincitur mundus.  Sed licet omnia sustent et, omnia
inenarrabiliter pius arbiter amministret, illa tamen nimis suauissima
dona sunt, quando nostro conspectui clementissimus redemptor apparere
dignabitur. Haec et his similia quae possunt de illa maiestate
cogitari, ut arbitror, faciem dei uocat Apostolus.

Praesta, quaesumus, domine, uisionis huius gloriosissimam sanctitatem,
ut eos, quibus tam magnum desiderium concitasti, non patiaris de illa
bonitate fraudari. Videamus te in aeternum uiuentem, qui pro nobis
mori dignatus es.  Videamus gloriam maiestatis tuae, qui in carne
nostra uoluisti humilis apparere. Nam ut seruos tuos benigne
respicias, habet et istud saeculum, ut ipsi uero tuam faciem
plenissime atque euidenter inspiciant, iste non recipit
mundus. Praesta, domine, ut illa credentibus tibi conferas, in quibus
praemia cuncta concludas.

Hinc itaque, dilectissimi fratres, pater Augustinus, ut fidelibus
solet esse proficuus, in libro quem ad Paulinam scripsit de uidendo
deo copiose nimis et mirabiliter disputauit, in cuius fine quomodo
deus uideatur distincte breuiterque complexus est. Quapropter non de
nostris meritis sed de gratia domini prae sumentes, illum conspectum
concedi nobis iugiter postulemus, quando ipse trina promissione
munificus pauperes suos commonens dicit, Petite et accipietis,
quaerite et inuenietis, pulsate et aperietur uobis.  Unde, carissimi
fratres, hinc potius euenit ut largiente domino ueraciter ad caelum
subire mereamur, quam illinc unde se gentiles ad supernam fabricam
fallaciter extollere putauerunt. Modum fortasse librorum excessisse
uideamur, sed si Genesis atque Exodi aliorumque librorum consideres
quantitatem, incipiunt esse breues quos prius aestimauimus longiores.

			EXPLICUERUNT FELICITER