In categorias Aristotelis commentaria
LIBER PRIMUS 

 INTRODUCTIO 
[159A] Expeditis his quae ad praedicamenta Aristotelis Porphyrii
institutione digesta sunt, hos quoque commentarios in praedicamenta
perscribens mediocris styli seriem persecutus, nihil de aliorum
quaestionum tractatione permiscui sed dilucidandi moderatione seruata,
nec angere lectorem breuitate uolui nec dilatatione confundere. Quare
prius breuiter huius operis aperienda uidetur intentio, quae est
huiusmodi: Rebus praeiacentibus, et in propria principaliter naturae
constitutione manentibus, humanum solum genus exstitit, quod rebus
nomina posset imponere. Unde factum est ut sigillatim omnia prosecutus
hominis animis singulis uocabula rebus aptaret.

Et hoc quidem (uerbi gratia) corpus hominem uocauit, illud uero
lapidem, aliud lignum, aliud uero [159B] colorem. Et rursus quicumque
ex se alium genuisset, patris uocabulo nuncupauit. Mensuram quoque
magnitudinis proprii forma nominis terminauit, ut diceret bipedale
esse, aut tripedale, et in aliis eodem modo. Omnibus ergo nominibus
ordinatis, ad ipsorum rursus uocabulorum proprietates figurasque
reuersus est, et huiusmodi uocabuli formam, quae inflecti casibus
possit, 'nomen' uocauit; quae uero temporibus distribui, 'uerbum'.

Prima igitur illa fuit nominum positio, per quam uel intellectui
subiecta uel sensibus designaret. Secunda consideratio, qua singulas
proprietates nominum figurasque perspicerent, ita ut primum nomen sit
ipsum rei uocabulum: ut, uerbi gratia, cum quaelibet res homo
dicatur. Quod autem ipsum uocabulum, id est homo, nomen uocatur, non
[159C] ad significationem nominis ipsius refertur sed ad figuram,
idcirco quod possit casibus inflecti. Ergo prima positio nominis
secundum significationem uocabuli facta est, secunda uero secundum
figuram: et est prima positio, ut nomina rebus imponerentur, secunda
uero ut aliis nominibus ipsa nomina designarentur. Nam cum homo
uocabulum sit subiectae substantiae, id quod dicitur homo, nomen est
hominis, quod ipsius nominis appellatio est. Dicimus enim, Quale
uocabulum est homo? et proprie respondetur: nomen.

In hoc igitur opere haec intentio est de primis rerum nominibus et de
uocibus res significantibus disputare, non in eo quod secundum aliquam
proprietatem figuramque formantur sed in eo quod significantes
sunt. Nam quodcumque de substantia [159D] uel facere uel pati dicitur,
non ita tractatur quasi unum eorum casibus inflecti possit, aliud uero
temporibus permutari sed quasi aut hominem, aut equum, aut indiuiduum
aliquod, aut speciem genusue [160A] significet.

Est igitur huius operis intentione uocibus res significantibus in eo
quod significantes sunt pertractare. Haec quidem est tempori
introductionis, et simplicis expositionis apta sententia, quam nos
nunc Porphyrium sequentes, quod uidebatur expeditior esse planiorque
digessimus. Est uero in mente de intentione, utilitate et ordine,
tribus quaestionibus disputare, uidelicet in alio commentario quem
componere proposui de eisdem categoriis ad doctiores, quarum una est
quid praedicamentorum uelit intentio, ibique numeratis diuersorum
sententiis, docebimus cui uostrum quoque accedat arbitrium, quod nemo
huic in praesentia sententiae repugnare miretur, cum uideat quanto
illa sit altior cuius non nimium ingredientium mentes capaces esse
potuissent, ad quos mediocriter [160B] imbuendos ista
conscripsimus. Afficiendi ergo, et quodammodo disponendi mediocri
expositione sunt in ipsi quasi disciplinae huius foribus, quos ad hanc
paramus scientiam admittere. Hanc igitur causam mutatae sententiae
utriusque operis lector agnoscat, quod illic ad scientiam Pythagoricam
perfectamque doctrinam, hic ad simplices introducendorum motus
expositionis sit accommodata sententia.

Sed nunc ad propositum reuertamur, sitque in praesens praedicamentorum
intentio, quae superius est comprehensa, id est, de primis uocibus
significantibus prima rerum genera in eo quod significantes sunt
disputare: et quoniam res infinitae sunt, infinitas quoque uoces quae
significant eas esse necesse est: sed infinitorum nulla cognitio est,
infinita namque animo comprehendi [160C] nequeunt. Quod autem ratione
mentis circumdari non potest, nullius scientiae fine concluditur,
quare infinitorum scientia nulla est: sed hic Aristoteles non de
infinitis rerum significationibus tractat sed decem praedicamenta
constituens, ad quae ipsa infinita multitudo significantium uocum
referri debeat, terminauit: ut, uerbi gratia, cum dico homo, lignum,
lapis, equus, animal, plumbum, stannum, argentum, aurum, et alia
huiusmodi quae nimirum infinitum sunt, haec omnia ad unum substantiae
uocabulum deducantur. Haec namque, etsi qua sunt alia quae certae sunt
infinita uocabula unum substantiae nomen includit. Rursus cum dico
bipedale, tripedale, sex, quattuor, decem, lineam superficiem,
soliditatem, et quaecumque alia ex eodem genere qua infinita [160D]
sunt, uno quantitas nomine continentur, ut haec omnia sub quantitate
ponantur. Rursus cum dico album, uel scientiam, uel bonum, uel malum,
uel alia huiusmodi, quaeque in hoc quoquo genere [161A] infinita sunt,
unum tamen nomen concludens omnia qualitatis occurrit, et de aliis
quoque similiter. Rerum ergo diuersarum indeterminatam infinitamque
multitudinem, decem praedicamentorum paucissima numerositate
concludit, ut ea quae infinita sub scientiam cadere non poterant,
decem propriis generibus definita scientiae comprehensione
claudantur. Ergo decem praedicamenta quae dicimus, infinitarum in
uocibus significationum genera sunt sed quoniam omnis uocum
significatio de rebus est, quae uoce significantur in eo quod
significantes sunt, genera rerum necessario significabunt. Ut igitur
concludenda sit intentio, dicendum est in hoc libro de primis uocibus,
prima rerum genera significantibus in eo quod significantes sunt,
dispositum esse tractatum.

[161A] Sed quoniam de intentione dictum est, breuiter huius operis
utilitas explicanda est. Nam cum res infinitae infinitis quoque
uocibus significarentur, et (ut dictum est) sub scientiam uenire non
possent, hac definitione, qua decem praedicamentorum diuisio facta
est, cunctarum rerum et uocum significantium acquirimus
disciplinam. Hinc est quod ad logicum tendentibus primus hic liber
legendus occurrit, idcirco quod cum omnis logica syllogismorum ratione
sit constituta syllogismi uero propositionibus iungantur,
propositiones uero sermonibus constent, prima est utilitas quid
quisque sermo significet, propriae scientiae definitione cognoscere.

Haec quoque nobis de decem praedicamentis inspectio, et in physica
Aristotelis doctrina, et in moralis philosophiae [161C] cognitione
perutilis est, quod per singula currentibus magis liquebit. Quocirca
de ordine quoque libri huius eadem ratio est. Nam quoniam res
simplices compositis natura priores sunt, quae enim composita sunt, ex
simplicibus componuntur. Hic quoniam de simplicibus uocibus res
significentibus disputatur, secundum ipsius simplicitatis principalem
naturam, primus hic Aristotelis liber inchoantibus addiscitur. Nec
illud fere dubium est ad quam partem philosophiae huius libri ducatur
intentio, idcirco quoniam qui de significatiuis uocibus tractat, de
rebus quoque est aliquatenus tractaturus. Res etenim et rerum
significatio iuncta est sed principalior erit illa disputatio quae de
sermonibus est: secundo uero loco illa quae de rerum ratione
formatur. Quare quoniam [161D] omnis ars logica de oratione est, et in
hoc opere de uocibus principaliter tractatur (quamquam enim sit huius
libri relatio ad caeteras quoque philosophiae partes) principaliter
tamen refertur ad logicam, de cuius quodammodo simplicibus elementis,
id est, de sermonibus in eo principaliter disputaui. Aristotelis uero
neque ullius alterius liber est, idcirco quod in omni philosophia sibi
ipse de huius operis disputatione consentit, et breuitas ipsa atque
subtilitas ab Aristolele non discrepat, alioqui interruptum
imperfectumque opus edidisse uideretur qui de syllogismis scriberet,
si aut de propositionibus praetermisisset, aut de primis uocibus
tractatum, quibus ipsae propositiones continentur, omitteret.

Quanquam exstet [162A] alter Aristotelis liber de eisdem disputans,
eadem fere continens, cum sit oratione diuersus; sed hic proprietatis
liber calculum coepit. Archytes etiam duos composuit libros quos
Kathulous logous* inscripsit, quorum in primo haec decem
praedicamenta disposuit. Unde posteriores quidam non esse Aristotelem
huius diuisionis inuentorem suspicati sunt, quod Pythagoricus uir
eadem conscripsisset, in qua sententia Iamblicus philosophus est non
ignobilis, cui non consentit Themistius, neque concedit eum fuisse
Archytem, qui Pythagoricus Tarentinusque esset, quique cum Platone
aliquantulum uixisset sed peripateticum aliquem Architem, qui nouo
operi auctoritatem uetustate nominis conderet. Sed de his alias.

Restat inscriptio quae uaria fuit. Inscripsere namque [162B] alii de
rebus, alii de generibus rerum, quos eadem similisque culpa
confudit. Namque (ut docuimus) non de rerum generibus, neque de rebus
sed de sermonibus rerum genera significantibus in hoc opere tractatus
habetur, hoc uero Aristoteles ipse declarat cum dicit: Eorum quae
secundum nullam complexionem dicuntur, singulum aut substantiam
significat, aut quantitatem. Quod si de rebus diuisionem faceret, non
dixisset "significat"; res enim significatur, non ipsa
significat. Illud quoque maximo argumento est Aristotelem non de rebus
sed de sermonibus res significantibus speculari, quod ait: Singulum
igitur eorum quae� dicta sunt, ipsum quidem secundum se in nulla
affirmatione dicitur, horum autem ad se inuicem complexione affirmatio
fit. Res enim si iungantur, affirmationem [162C] nullo modo
perficiunt, affirmatio namque in oratione est. Quocirca si
praedicamenta iuncta faciunt affirmationem (affirmatio uero nonnisi in
oratione est, quae autem iunguntur ut affirmatio fiat, hae sunt rerum
significantes uoces) praedicamentorum tractatus non de rebus sed de
uocibus est; male igitur uel de rebus uel rerum generibus
inscripserunt.

Annotant alii hunc librum legendum ante Topica, quod nimis absurdum
est. Cur enim non magis ante Physica? Quasi uero minor huius sit libri
usus in Physicis, cum primi Resolutorii ante Topica legantur, et ante
primos Resolutorios Perihermenias liber ad cognitionem ueniat
inchoantis, cur non magis hunc librum uel ante Perihermenias, uel ante
Resolutorios inscripserunt? Quare repudianda est inscriptionis istius
[162D] quoque ipsa sententia, dicendumque est: Quoniam rerum prima
decem genera sunt, necesse fuit decem quoque esse simplices uoces,
quae de subiectis rebus dicerentur: omne enim quod significat de illa
re dicitur quam significat, ergo inscribendus liber est de decem
Praedicamentis.

Sed forte quis dicat, si de significantibus rerum uocibus ipsa
disputatio est, cur de ipsis disputat rebus? Dicendum est, quoniam res
semper cum propria significatione coniunctae sunt, et quidquid in res
uenit, hoc quidem in rerum uocabulis inuenitur: quare recte de
uocabulis disputans, proprietatem significantium uocum de his quae
significabantur, id est de rebus assumpsit.

Erit alia quoque fortasse quaestio: Cur enim hic orationem in [163A]
decem praedicamenta sit partitus, in Perihermenias libro in duas
tantum partes diuisionem fecit, in uerbum uidelicet et nomen? Sed hoc
interest quod illic figuras uocabulorum diuidit, in hoc de
significationibus tractat, quare non est sibi ipse contrarius. In
Perihermenias enim libro de nomine et uerbo considerat quae secundum
figuram quamdam uocabuli sunt, quod illud inflecti casibus potest,
illud uariari per tempora: hic uero non secundum has figuras sed in eo
quod uoces significantes sunt disputatur: quare diuersam in diuersis
rebus atque tractatibus faciendo diuisionem, nulla contrarietate
notabitur, neque nunc orationem diuidit sed ad multitudinem generum
nomina ipsa dispertit: nam quoniam decem rerum genera sunt non
secundum orationem sed [163B] secundum rerum significationem in decem
praedicamenta uoces diuidit, deque his tractat. Atque ideo necesse
fuit quodammodo disputationem de rebus quoque misceri, ita (ut dictum
est) ut non aliter nisi ex rebus proprietates in sermonibus
apparerent, atque ita non de rebus proprie sed de praedicamentis, id
est de ipsis rerum significatiuis uocibus in eo quod significantes
sunt, seriem disputationis orditur. Cur autem, si de praedicamentis
disputat, de aequiuocis, uel uniuocis, uel denominatiuis primus illi
tractatus est? Idcirco nimirum quod quaedam semper a disputantibus
praemittuntur, quibus positis facilior de sequentibus possit esse
doctrina: ut in geometria, prius termini praeponuntur, post
theorematum ordo conteritur. Ita quoque hic quidquid ad
praedicamentorum [163C] disputationem possit esse utile, priusquam ad
ipsa predicamenta ueniret, exposuit: quare quoniam quae praedicenda
erant explicaui, nunc ad ipsius disputationis seriem textumque
ueniamus. Quid autem aequiuoca uel uniuoca uel denominatiua utilitatis
habeant, secundum ipsas singulorum rationes definitionesque
tractabitur.
	 
 [01] 
 DE AEQUIVOCIS 
AEQUIVOCA DICUNTUR QUORUM NOMEN SOLUM COMMUNE EST, SECUNDUM NOMEN VERO
SUBSTANTIAE RATIO DIVERSA, UT ANIMAL HOMO ET QUOD PINGITUR. HORUM ENIM
SOLUM NOMEN COMMUNE EST, SECUNDUM NOMEN VERO SUBSTANTIAE RATIO
DIVERSA; SI ENIM QUIS ASSIGNET QUID EST UTRIQUE EORUM QUO SINT
ANIMALIA, PROPRIAM ASSIGNABIT UTRIUSQUE RATIONEM.

Omnis res aut nomine aut definitione monstratur: [163D] namque
subiectam rem aut proprio nomine uocamus aut definitione quid sit
ostendimus. Ut uerbi gratia quamdam substantiam uocamus hominis
nomine, et eiusdem definitionem damus dicentes esse hominem animal
rationale mortale; ergo quoniam res omnis aut definitione aut nomine
declaratur, ex his duobus, nomine scilicet et definitione,
diuersitates quattuor procreantur. Omnes namque res aut eodem nomine
et eadem definitione iunguntur, ut homo et animal, utraque enim
animalia dici possunt, et utraque una definitione iunguntur. Est
namque animal substantia animata sensibilis, et homo rursus substantia
animata sensibilis, et haec uocantur uniuoca. Alia uero [164A] quae
neque nominibus neque definitionibus coniunguntur: ut ignis, lapis,
color, et quae propriae substantiae natura discreta sunt, haec autem
uocantur diuersiuoca. Alia uero quae diuersis nominibus nuncupantur,
et uni definitioni designationique subduatur, ut gladius, ensis; haec
enim multa sunt nomina sed id quod significant una definitione
declaratur, et hoc uocatur multiuocum. Alia uero quae nomine quidem
congruunt, definitionibus discrepant: ut est homo uiuens et homo
pictus, nam utrumque uel animalia uel homines nuncupantur. Si uero
quis uelit picturam hominemque definire, diuersas utrisque
definitiones aptabit, et haec uocantur aequiuoca. Quare quoniam quid
sint aequiuoca dictum est, singulis Aristotelicae definitionis
sententias persequamur.

[164B] AEQUIUOCA, inquit, dicitur res scilicet, quae per se ipsas
aequiuocae non sunt, nisi uno nomine praedicentur: quare quoniam ut
aequiuoca sint, ex communi uocabulo trahunt, recte ait, aequiuoca
dicuntur. Non enim sunt aequiuoca sed dicuntur. Fit autem non solum in
nominibus sed etiam in uerbis aequiuocatio: ut cum dico complector te,
et complector a te. In quibus significationibus cum unum nomen sit
complector, alia tamen faciendi ratio est, alia patiendi: atque ideo
hic quoque aequiuocatio est: unum enim nomen quod est complector,
diuersis faciendi et patiendi definitionibus terminatur. In
praepositionibus quoque et in coniunctionibus frequenter aequiuocatio
reperitur, atque ideo quod ait: QUORUM NOMEN SOLUM COMMUNE EST,
'nomen' accipiendum [164C] est omnis rerum per uocem significatio, id
est omne uocabulum non proprium solum, aut appellatiuum, quod ab illud
tantum nomen pertinet quod casibus inflecti potest sed ad nomen rerum
significationem, qua rebus imposita uocabula praedicamus.

SOLUM autem duobus modis dicitur: semel cum aliquid unum esse dicimus,
ut si dicamus solus est mundus, id est unus; alio uero modo cum
dicimus ad quamdam ab altero diuisionem, ut si quis dicat solam me
habere tunicam, id est, non etiam togam, ad diuisionem uidelicet
togae. Hic ergo Aristoteles posuit dicens, SOLUM NOMEN COMMUNE EST,
quasi hoc uoluisset intelligi non etiam definitio, aequiuoca enim
iunguntur nomine sed definitione dissentiunt.

COMMUNE quoque multis dicitur modis. Dicitur commune quod in partes
diuiditur, et non iam totum commune [164D] est sed partes eius
propriae singularum, ut domus. Dicitur commune quod id partes non
diuiditur sed uicissim in usus habentium transit, ut seruus communis
uel equus. Dicitur etiam commune quod utendo cuiusque fit proprium,
post usum uero in commune remittitur, ut est theatrum, nam cum eo
utor, meum est, cum inde discedo, in commune remisi. Dicitur quoque
commune quod ipsum quidem nullis diuisum partibus, totum uno tempore
in singulos uenit, ut uox uel sermo ad multorum aures uno eodemque
tempore totus atque integer peruenit. Secundum hanc igitur ultimam
communis significationem Aristoteles putat aequiuocis rebus commune
esse uocabulum. [165A] Namque in homine picto et in homine uiuo, totum
in utrisque uocabulum dicitur animalis.

SECUNDUM NOMEN VERO SUBSTANTIAE RATIO DIVERSA, hoc hac significatione
praemittit, ut si aliter reddantur definitiones quam secundum nomen,
statim tota definitio labet ac titubet. Ac primum de definitionis
proprietate dicendum est. Illae enim certae definitiones sunt quae
conuertuntur, ut si dicas, Quid est homo? animal rationale mortale --
uerum est. Quid est animal rationale mortale? homo -- hoc quoque uerum
est. At uero si ita quis dicat, Quid est homo? substantia animata
sensibilis -- uerum est; quid substantia animata sensibilis? homo --
hoc non modis omnibus uerum est, idcirco quod equus quoque est
substantia animata sensibilis sed homo non est. Ergo illas constat
esse definitiones integras quae conuerti [165B] possunt. Sed hoc fit
in iis quae non de communi sed uno tantum, ut cum de hominis nomine
redduntur, uerbi gratia: Animal est commune nomen, si dixerit quis,
Homo est substantia animata sensibilis, procedit: si non conuertatur,
quia de communi nomine reddita est definitio; sin uero de uno nomine
redditur, tunc de ipso nomine facienda est definitio; sic tamen est
recta facienda, ut hominis definitio sit animal rationale mortale, non
substantia animata sensibilis, illa enim secundum hominis nomen, ista
secundum animalis est reddita. Idem etiam in his nominibus quae de
duabus rebus communiter praedicantur, si secundum nomen substantiae
ratio non reddatur, potest aliquoties fieri, ut ex uniuocis aequiuoca
sint, et ex aequiuocis uniuoca; namque homo [165C] atque equus cum
secundum nomen animalis uniuoca sint, possunt esse aequiuoca, si
secundum nomen minime definita sunt. Homo namque et equus communi
nomine animalia nuncupatur, si quis ergo hominis reddat definitionem
dicens, animal rationale mortale, et equi, animal irrationale
hinnibile, diuersas reddidit definitiones, et erunt res uniuocae in
aequiuocas permutatae. Hoc autem idcirco euenit, quod definitiones non
secundum animalis nomen redditae sunt, quod eorum commune uocabulum
est sed secundum hominis atque equi. Nam si secundum commune nomen
quod est animal definitio redderetur, ita fieret, homo est substantia
animata sensibilis, secundum nomen scilicet animalis; et rursus, equus
est substantia animata sensibilis, secundum [165D] nomen rursus
animalis, secundum idem namque animalis uocabulum equus atque homo
uniuoce praedicantur. Rursus ex aequiuocis uniuoca fiunt hoc modo si
quis Pyrrhum Achillis filium et Pyrrhum Epiroten dicat esse uniuocos,
idcirco quod uno nomine et Pyrrhi dicantur, et sint animalia
rationabilia atque mortalia. Hic secundum nomen hominis reddita
definitio, ex aequiuocis fecit uniuoca. Quod si secundum nomen Pyrrhi
definitionis ratio iungeretur uel a parentibus uel a patria, diuersis
eos oporteret definitionibus terminari. Recte igitur additum est,
secundum nomen, idcirco quod si aliter facta sit definitio, stabilis
esse nou poterit, et frequenter diuersos [166A] secum ducit errores.

RATIO quoque multimodo dicitur. Est enim ratio animae, et est ratio
computandi, est ratio natura, ipsa nimirum similitudo nascentium, est
ratio qua in definitionibus uel descriptionibus redditur. Et quoniam
generalissima genera genere carent, indiuidua uero nulla substantiali
differentia discrepant, definitio uero ex genere et differentia
trahitur, neque generalissimorum generum, neque indiuiduorum ulla
potest definitio reperiri. Subalternorum uero generum, quoniam et
differentias habent et genera, definitiones esse possunt. At uero
quorum definitiones reddi nequeunt, illa tantum descriptionibus
terminantur. Descriptio autem est quae quamlibet rem propria quadam
proprietate designat. Siue ergo definitio sit siue descriptio, utraque
[166B] rationem substantiae designat. Quare cum substantiae rationem
dixit, et definitionis et descriptionis nomen inclusit.

Aequiuocorum alia sunt casu, alia consilio. Casu, ut Alexander Priami
filius et Alexander Magnus. Casus enim id egit, ut idem utrique nomen
poneretur. Consilio uero, ea quaecumque hominum uoluntate sunt
posita. Horum autem alia sunt secundum similitudinem, ut homo pictus
et homo uerus quo nunc utitur Aristoteles exemplo: alia secundum
proportionem, ut principium est in numero unitas, in lineis
punctus. Et haec aequiuocatio secundum proportionem esse dicitur. Alia
uero sunt quae ab uno descendunt, ut medicinale ferramentum;
medicinale pigmentum, ab una enim medicina aequiuocatio ista
descendit. Alia quae ad unum referuntur, [166C] ut si quis dicat
salutaris uectatio est, salutaris esca est, haec scilicet idcirco sunt
aequiuoca, quod ad salutis unum uocabulum referuntur.

Cur autem prius de aequiuocis post de uniuocis tractat? Idcirco quod
ipsa decem praedicamenta cum definitionibus diuersa sint, uno
praedicationis uocabulo nuncupantur; cuncta enim praedicamenta
dicimus, ipsa uero praedicamenta quoniam rerum genera sunt, de
subiectis rebus uniuoce praedicantur. Omne enim genus de speciebus
propriis uniuoce dicitur, quare rectius primo de omnibus
praedicamentorum communi uocabulo tractat, quasi dehinc quemadmodum
singula de speciebus propriis praedicarentur, exprimeret. At si (ut
dictum est) non de rebus sed de nominibus libri huius intentio est,
cur de aequiuocis et non de aequiuocatione tractauit? Aequiuocae
[166D] namque res sunt, aequiuocatio uero uocabulum. Idcirco, quoniam
ipsum nomen nihil in se retinet aequiuocationis, nisi diuersae sint
res de quibus illud uocabulum praedicetur. Quare inde substantiam ipsa
aequiuocatio trahit, de ipsis dignius inchoatum est.

Videtur autem alius esse modus aequiuocationis quem Aristoteles omnino
non recipit. Nam sicut dicitur pes hominis, ita quoque dicitur pes
nauis, et pes montis, quae huiusmodi omnia secundum translationem
dicuntur. Translatio uero nullius proprietatis est. Quare secundum
translationem aequiuoca nunquam sunt, nisi propriis et immutabilibus
subiectae res uocabulis appellentur. Est autem talis eorum uniuersalis
[167A] inspectio. Neque enim omnis translatio ab aequiuocatione
seiungitur sed ea tantum cum ad res habentes positum uocabulum, ab
alia iam nominata re nomen ornatus causa transfertur, ut quia iam
dicitur quidam auriga, dicitur etiam gubernator, si quis ornatus
gratia cum qui gubernator est dicat aurigam, non erit auriga nomen
aequiuocum, licet diuersa, id est, moderatorem currus nauisque
significet. Sed quoties res quidem uocabulo eget, ab alia uero re quae
uocabulum sumit, tunc ista translatio aequiuocationis retinet
proprietatem, ut ex homine uiuo ad picturam nomen hominis dictum est.

Et de aequiuocis hactenus; nunc de uniuocis pertractemus.
	     
 DE UNIVOCIS 
UNIVOCA VERO DICUNTUR QUORUM ET NOMEN COMMUNE EST [167B] ET SECUNDUM
NOMEN EADEM SUBSTANTIAE RATIO, UT ANIMAL HOMO ATQUE BOS. COMMUNI ENIM
NOMINE UTRIQUE ANIMALIA NUNCUPANTUR, ET EST RATIO SUBSTANTIAE EADEM;
SI QUIS ENIM ASSIGNET UTRIUSQUE RATIONEM, QUID UTRIQUE SIT QUO SINT
ANIMALIA, EANDEM ASSIGNABIT RATIONEM.

Post aequiuocorum definitionem ad uniuocorum terminum transitum fecit,
in quibus nihil aliud discrepat, nisi quod aequiuoca definitione
disiuncta sunt, uniuoca ipso quoque termino coniunguntur sed caetera
omnia quaecumque in aequiuocorum definitione dicta sunt, in hac quoque
uniuocorum designatione conueniant. Nam quemadmodum in aequiuocis
secundum nomen aequiuocarum rerum definitio fiebat, ita quoque in
uniuocis secundum nomen substantiae ratio assignabitur. Sunt autem
uniuoca aut genera speciebus, [167C] aut species speciebus, genera
speciebus, ut animal atque homo. Nam cum hominis genus sit animal,
dicitur homo animal, ergo et animal et homo animalia
nuncupantur. Secundum igitur commune nomen si utrosque definias, dicis
animal esse substantiam animatam atque sensibilem, hominem quoque
secundum id quod animal est, si substantiam animatam sensibilem
dixeris, nihil in eo falsitatis inuenies. Species uero speciebus
uniuocae sunt, quae uno atque eodem genere continentur, ut homo, equus
atque bos, his commune genus est animal, et communi nomine animalia
nominantur. Ergo secundum nomen unum quod illis commune est animalis,
una illius ratio definitionis aptabitur, omnia enim sunt substantiae
animatae atque sensibiles. Secundum igitur posteriorem uniuocationis
designationem Aristoteles qua [167D] speciebus species uniuocae sunt,
ut homo et bos, quae sub eodem sunt genere, sumpsit exemplum.
	   
 DE DENOMINATIVIS 
DENOMINATIUA VERO DICUNTUR QUAECUMQUE AB ALIQUO, SOLO DIFFERENTIA
CASU, SECUNDUM NOMEN HABENT APPELLATIONEM, UT A GRAMMATICA GRAMMATICUS
ET A FORTITUDINE FORTIS.

Haec quoque definitio nihil habet obscurum. Casus enim antiqui
nominabant aliquas nominum transfigurationes, ut a iustitia iustus, a
fortitudine fortis, etc. Haec igitur nominis transfiguratio, casus ab
antiquioribus uocabatur. Atque ideo quotiescumque [168A] aliqua res
alia participat, ipsa participatione sicut rem, ita quoque nomen
adipiscitur, ut quidam homo, quia iustitia participat et rem quoque
inde trahit et nomen, dicitur enim iustus. Ergo denominatiua uocantur
quaecumque a principali nomine solo casu, id est sola transfiguratione
discrepant. Nam cum sit nomen principale iustitia, ab hoc
transfiguratum nomen iustus efficitur. Ergo illa sunt denominatiua
quaecumque a principali nomine solo casus id est sola nominis
discrepantia, secundum principale nomen habent appellationem.

Tria sunt autem necessaria ut denominatiua uocabula constituantur:
prius ut re participet, post ut nomine, postremo ut sit quaedam
nominis transfiguratio, ut cum aliquis dicitur a fortitudine fortis,
est enim quaedam fortitudo qua [168B] fortis ille participet, habet
quoque nominis participationem, fortis enim dicitur. At uero est
quaedam transfiguratio, fortis enim et fortitudo non eisdem syllabis
terminantur. Si quid uero sit quod re non participet, neque nomine
participare potest. Quare quaecumque re non participant, denominatiua
esse non possunt.

Rursus quoque quae re quidem participant, nomine uero minime, ipsa
quoque a denominatiuorum natura discreta sunt, ut si quis, cum sit
uirtus, uirtute ipsa participet, nullo cum alio nomine nisi sapientem
uocamus. Sed uirtus et sapientia nomine ipso disiuncta sunt, hic ergo
re quidem participat, nomine uero minime. Quare sapiens a uirtute
denominatus esse non dicitur sed a sapientia, qua scilicet et
participat, et nomine iungitur, et transfiguratione diuersus est;
rursus si transfiguratio non [168C] sit, ut quaedam mulier musica,
participat quidem ipsa musicae disciplina, et dicitur musica. Hae
igitur appellatio non est denominatiua sed aequiuoca, uno enim nomine
et disciplina et ipsa mulier musica dicitur. Quoniam ergo similis
terminus syllabarum est, et nomen simile, et nulla transfiguratio,
denominatiua esse non poterunt, quare quidquid denominatiua esse non
poterunt, quare quidquid denominatiuum esse dicitur, illud et re
participabit et nomine, et aliqua transfiguratione uocabuli
discrepabit.

Haec igitur quae ad praedicamenta necessaria credidit,
praemisit. Multiuoca uero et diuersiuoca respuit, quod ad praesentem
tractatum utilia non putauit. Breuiter tamen utraque definienda
sunt. Multiuoca sunt quorum plura nomina una definitio est, ut est
scutum, clypeus: his enim plura nomina sed una definitio est; et
Marcus [168D] Porcius Cato, his enim tot nominibus res una subiecta
est. Diuersifica sunt quorum neque nomen idem est, neque eadem
definitio, ut homo, color, et quid. quid omnino a se et nominis
nuncupatione et definitionis ratione discretum est.
	 
 [02] 
EORUM QUAE DICUNTUR ALIA QUIDEM SECUNDUM COMPLEXIONEM DICUNTUR, ALIA
VERO SINE COMPLEXIONE. ET EA QUAE SECUNDUM COMPLEXIONEM DICUNTUR SUNT
UT HOMO CURRIT, HOMO VINCIT; EA VERO QUAE SINE COMPLEXIONE, UT HOMO,
BOS, CURRIT, VINCIT.

Postquam de coniunctione definitionum atque nominum quantum ad
praesens attinebat opus, sufficienter exposuit quoniam de primis
nominibus prima [169A] rerum genera significantibus diuisio facienda
est, non nomine sed genere discrepantibus, nunc ostendit quid sit sine
complexione cuiuslibet uocabuli facta prolatio. Sine complexione enim
dicuntur quaecumque secundum simplicem sonum nominis proferuntur, ut
homo, equus: his enim extra nihil adiunctum est. Secundum complexionem
dicuntur quaecumque aliqua coniunctione copulantur, ut aut Socrates
aut Plato, uel quaecumque secundum aliquod accidens coniunguntur. Nam
quia, uerbi gratia, in Socratem uenit ambulatio, dicimus: Socrates
ambulat, et est prolatio ista secundum complexionem, idcirco quia cum
dico:

Socrates ambulat

Socratem sum cum ambulatione complexus. Quod autem ait: EORUM QUAE
DICUNTUR, nihil aliud demonstrare uult nisi de primis rerum [169B]
uocabulis huius libelli disposuisse tractatum. Rerum enim uocabula
sunt quae dicuntur, ipsa enim proprie nominamus.

EORUM QUAE SUNT ALIA DE SUBIECTO QUODAM DICUNTUR, IN SUBIECTO VERO
NULLO SUNT, UT HOMO DE SUBIECTO QUIDEM DICITUR ALIQUO HOMINE, IN
SUBIECTO VERO NULLO EST. [169C]

Hic Aristoteles sermonum omnium multitudinem in paruissimam colligit
diuisionem. Nam quod rerum uocabulam decem praedicamenta distribuit,
maior hac diuisione non potest inueniri, nihil enim esse poterit quod
huic diuisioni undecimum adiici queat. Omnis enim res aut substantia
est, aut quantitas, aut qualitas, aut ad aliquid, aut facere, aut
pati, aut quando, [169D] aut ubi, aut habere, aut situs; quocirca tot
erunt etiam sermones qui ista significent, et haec est maxima diuisio,
cui ultra nihil possit adiungi: paruissima uero est quae fit in
quattuor, in substantiam et accidens, et uniuersale et
particulare. Omnis enim res aut substantia est, aut accidens, aut
uniuersalis, aut particularis. Sicut ergo decem superioribus nihil
addi poterat, ita ex his quattuor nihil demi. Nam neque minor ulla
diuisio his quattuor fieri potest, nec maior quam si denario limite
praedicamenta claudantur. Cum autem in his quattuor diuisio facta est,
paucis exponam.

Prima quidem rerum est omnium diuisio in substantiam atque
accidens. Sed quoniam substantia proferri non potest nisi aut
uniuersaliter [170A] aut particulariter intelligatur: nam cum dico
homo, rem dixi uniuersalem, idcirco quod nomen hoc de multis
indiuiduis praedicatur: cum uero dico Socrates uel Plato, rem dixi
particularem; quoniam Socrates de nudo subiecto dicitur: et accidens
quoque eodem modo; nam cum dixero scientiam, rem protuli uniuersalem,
idcirco quod scientia et de grammatica et de rhetorica, et de aliis
omnibus sub se positis praedicatur; si uero dixero Platonis scientiam,
quoniam omne accidens quod indiuidua uenit indiuiduum fit,
particularem scientiam dico, namque Platonis scientia, sicut ipse
Plato, particularis est: igitur quoniam neque substantia neque
accidens ullo modo proferri potest, nisi in suo nomine aut
uniuersalitatis uim, aut particularitatis induat, recte in quattuor
diuisio [170B] facta est, ut si omnis res aut substantia aut accidens,
et horum aut uniuersali, aut particularis.

Ex his igitur quattuor fiunt complexiones. Nam cum uenerit
uniuersalitas in substantiam, fit uniuersalis substantia, ut est homo
uel animal. Uniuersale autem est quod aptum est de pluribus
praedicari, particulare uero quod de nullo subiecto praedicatur. Ergo
est una complexio uniuersalitatis et substantiae, ut sit substantia
uniuersalis. Si uero particularis substantiae copulatur, fit
substantia particularis, ut est Socrates uel Plato, et quidquid in
substantia indiuiduum reperitur. At cum miscetur uniuersalitas
accidenti, fit accidens uniuersale, ut scientia, quae cum sit
accidens, et praeter animam cui accidit esse non possit, tamen
uniuersalis est, quod de subiecta grammatica uel aliis [170C]
speciebus praedicari potest. Cum uero particularitas accidenti
coniungitur, fit accidens particulare, ut Platonis uel Aristotelis
scientia. Fiunt enim quattuor complexiones, substantia uniuersalis,
substantia particularis, accidens uniuersale, accidens particulare. Ut
autem accidens in substantiae naturam transeat, uel substantia in
accidens, fieri nullo modo potest, et accidens quidem uenit in
substantiam sed non ut substantia fiat: neque enim quoniam color, quod
est accidens uenit in substantiam, idcirco color iam substantia
est. Nec quoniam substantia suscipit colorem idcirco color iam
substantia fit. Quare neque substantia in accidentis, neque accidens
in substantiis naturam transit. At uero nec particularitas, nec
uniuersalitas in se transeunt. Namque uniuersalitas potest [170D] de
particularitate praedicari, ut animal de Socrate uel Platone, et
particularitas suscipiet uniuersalitatis praedicationem sed non ut
uniuersalitas sit particularitas, nec rursus ut quod particulare est
uniuersalitas fiat. Ergo quattuor complexiones, uniuersalem
substantiam, uniuersale accidens, particularem substantiam,
particulare accidens Aristoteles disponere cupiens, non eorum nomina
sed descriptiones apposuit.

Et quoniam generalissimorum generum definitiones non poterat inuenire,
descriptionibus usus est his, id substantiam esse dicens quod in
subiecto non esset, accidens uero quod in subiecto esset. Omne namque
accidens in subiecto est, ut colore in corpore, scientia in anima, et
subiectam habet [171A] substantiam omne accidens. Si quis enim
substantiam tollat, accidens non erit. Quare substantia locus quidam
est ubi accidentis ualeat natura consistere. Ipsa uero substantia per
se constat, atque ideo dicitur substantia, nec ullo subiecto alio
nititur sed cunctis ipsa substantia est. Alioqui si substantia in ullo
subiecto esse posset, esset accidens. Omne enim accidens in subiecto
est, et quidquid in subiecto est, illud est accidens. Quod si
substantia esset in aliquo subiecto, continuo fieret accidens sed
substantia accidens esse non potest, sicut supra docuimus. Quare
quoniam accidens in subiecto est, substantia uero accidens non est,
substantia in subiecto non est.

Uniuersalitatis uero descriptio est: de subiecto praedicari. Omnis
namque uniuersalitas de subiectis [171B] particularibus praedicatur,
nam quoniam uniuersale est animal, uel homo, de Socrates praedicatur
et Platone. Dicitur enim Socrates animal atque homo. Et quoniam
uniuersale est accidens scientia, dicitur de subiecta grammatica,
grammatica enim scientia est. Particularitas uero quoniam ipsa est
rerum ultima et nihil est illi subiectum, de nullo subiecto
praedicatur; nam quoniam uniuersalitas de subiecto praedicatur,
particularitas uero uniuersalitas non est. Particularitas de subiecto
non praedicabitur. Ubi enim res discrepant, et definitio discrepabit;
ita quoque in his, nam quoniam discrepat substantia et accidens,
definitiones quoque eorum discrepabunt. Ut quoniam est accidens in
subiecto, erit substantia non in subiecto. Et quoniam uniuersalitas de
subiecto [171C] predicatur, particularitas autem ab uniuersalitate
discrepat, de subiecto non praedicatur. Has igitur huiusmodi
descriptiones Aristoteles ita permiscuit dicens: EORUM QUAE SUNT ALIA
DE SUBIECTO QUODAM DICUNTUR, IN SUBIECTO VERO NULLO SUNT, uolens
scilicet uniuersalem substantiam demonstrare. Nam quod dixit DE
SUBIECTO DICUNTUR, uniuersale est, quod uero ait IN SUBIECTO NULLO
SUNT, substantia: ergo quod ait quaedam DE SUBIECTO dici, IN SUBIECTO
VERO NULLO esse, uniuersalem substantiam demonstrare contendit: ut
enim saepius dictum est, quod de subiecto dicitur, uniuersale est;
quod in nullo subiecto est, substantia. Haec iuncta, id est de
subiecto quodam dici, et in subiecto nullo esse, uniuersalem
substantiam demonstrant.

Post uniuersalem [171D] substantiam particulare accidens posuit
dicens:

ALIA AUTEM IN SUBIECTO QUIDEM SUNT, DE SUBIECTO VERO NULLO DICUNTUR
(IN SUBIECTO AUTEM ESSE DICO QUOD, CUM IN ALIQUO SIT NON SICUT QUAEDAM
PARS, IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST), UT QUAEDAM GRAMMATICA
IN SUBIECTO QUIDEM EST IN ANIMA, DE SUBIECTO VERO NULLO DICITUR, ET
QUODDAM ALBUM IN SUBIECTO EST IN CORPORE (OMNIS ENIM COLOR IN CORPORE
EST).

Nam quod ait IN SUBIECTO SUNT accidens monstrat, quod uero addidit DE
SUBIECTO AUTEM NULLO DICUNTUR particulare. Accidens enim in subiecto
est, particularitas de nullo subiecto praedicatur. Ergo quaecumque res
ipsa quidem in subiecto est sed si de nullo subiecto praedicatur,
accidens est particulare, UT est QUAEDAM GRAMMATICA, id est
Aristarchi, uel alicuius hominis indiuidua grammatica: illa enim
quoniam indiuidui hominis, ipsa quoque facta est indiuidua et
particularis; ergo quoniam QUAEDAM GRAMMATICA IN ANIMA EST accidens
est, et quoniam DE NULLO SUBIECTO praedicatur, particularis [172A]
est; quemadmodum enim ipse Aristarchus de nullo subiecto dicitur, ita
quoque eius grammatica de nullo subiecto praedicatur. Non autem dicit
quod ipsa grammatica particularis est sed quod quaedam grammatica, id
est alicuius hominis indiuidui grammatica, quam scilicet homo
particularis propria retinet cognitione. Et quoniam incorporale
accidens posuit quod animae accideret, id est grammaticam, quae esset
in anima; ponit quoque aliud exemplum corporale; ait enim ET QUODDAM
ALBUM IN SUBIECTO EST ⟨IN⟩ CORPORE (OMNIS ENIM COLOR EST IN CORPORE):
hic quoque non omne album dicit esse particulare sed quod ad
indiuiduum corpus album uenit. Probatur quoque particulare album in
subiecto esse hoc modo, nam color quod genus est albi uel cuiusdam
albi in [172B] corpore est, et est in subiecto. Quare cuius genus in
subiecto est, ipsum quoque in subiecto est. Omnes enim species uel
indiuidua propria genere continentur, et eiusdem habent naturam.

Quoniam uero "esse in aliquo" multis dicitur modis, qui uelit
Aristoteles ostendere esse in subiecto, paucis absoluam. Dicitur enim
esse aliquid in aliquo nouem modis, dicimus enim esse aliquid in loco,
ut in foro uel in theatro. Dicimus quoque esse in aliquo, ut in aliquo
uase, ut triticum in modio. Dicitur etiam esse in aliquo uelut pars in
toto, ut manus in corpore. Dicitur esse in aliquo uelut totum in
partibus, ut corpus in omnibus suis partibus. Rursus uelut in genere
species, ut in animali homo, uel genus in speciebus suis. Dicimus
quoque esse in aliquo, uelut aliquid in fine esse, ut quoniam bonae
uitae finis beatitudo est, si [172C] quis sit beatus; in fine est,
scilicet bonae uitae. Dicimus quoque esse in aliquo ut in quolibet
potente, ut in imperatore esse regimen ciuitatis. Dicimus quoque uelut
formam in materia, ut similitudinem Achillis in aere uel in marmore.

Nouem igitur modis aliquid in aliquo esse dicitur, ut in loco, ut in
uase, ut pars in toto, ut totum in partibus, ut in genere species, ut
in speciebus genus, ut in fine, ut in imperatores, ut in materia
forma. Horum igitur Aristoteles tria sola commemorat sed duo in unum
coniuncta, aliud separatum. Ait enim: IN SUBIECTO AUTEM ESSE DICO
QUOD, CUM IN ALIQUO SIT NON SICUT QUAEDAM PARS, IMPOSSIBILE EST ESSE
SINE EO IN QUO EST. Sensus autem talis est: Hoc, inquit, dico esse
accidens quod sit in subiecto, id est quod ita sit in altero, ut pars
eius [172D] non sit et sine aliquo subiecto esse non possit, ut, uerbi
gratia, color cum in corpore nulla pars corporis est, et si color a
corpore separatur, color nusquam est. Omnis enim color in solo corpore
est. Ergo illud est accidens quod semper ita in subiecto est altero ut
eius pars non sit, ut cum ab eo in quo est separatur ad nihilum
redigatur, ut per se sine alterius subiecto esse non possit.

Quod autem ait ut NON SIT SICUT ALIQUA PARS, ab ea scilicet
significationem aliquo consistendi diuidere uoluit, secundum quam
partes in toto esse dicimus, non enim tale est subiectum, ut eius
accidens pars sit. Quod uero dicit IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO
EST, ab ea scilicet significatione diuisit, quae est esse aliquid in
uase [173A] uel in loco; quod enim in uase uel in loco est a uase uel
loco poterit separari, ut triticum quod in modio est potest a modio
segregari, et homo a theatro discedere: accidens uero ab eo in quo est
segregari non potest.

Quare solas tres posuit significationes, id est secundum quam in uase,
uel in loco dicitur esse, et secundum quam pars in toto est. Sed ut in
uase et ut in loco una sententia distribuit dicens IMPOSSIBILE EST
ESSE SINE EO IN QUO EST.

Sed fortasse quis dicat non esse definitionem ueram, illa esse in
subiecto quae sic sint in alio non ut sint partes, et sine eo in quo
sint esse non possint, Socrates enim uel homo quilibet cum accidens
non sit, tamen semper in loco est et sine loco esse non potest. Quibus
respondendum est quod Socrates loca poterit permutare, [173B] et esse
praeter locum in quo fuit: et postremo si intelligentia capiamus, per
se subsistit, accidentia uero per se ipsa non constant.

Sed si quis quoque obiiciat posse locum accidentia permutare, malum
namque si in manu teneatur, manus mali odore completur, adeo odor quod
est accidens, in aliud subiectum transire potest. Sed non hoc ait
Aristoteles, quoniam mutare accidens locum non potest, nec ita dixit
impossibile esse sine eo in quo erat sed sine eo in quo est, hoc enim
significat mutare quidem posse locum sed sine aliquo subiecto non
posse subsistere.

Quare recta est atque integra definitio eius quod in subiecto est,
quod ita sint in altero non sicut quaedam pars, et impossibile sit
esse sine eo in quo est, secundum autem illam significationem dictum
[173C] est secundum quam formam in materia esse dicimus. Namque forma,
si in materia sit, per seipsam nulla ratione consistit. Postquam
igitur particulare accidens quid esset ostendit dicens, quod in
subiecto est et de subiecto non praedicatur, et in subiecto
consistentis rei definitionem reddit dicens: QUOD CUM IN ALIQUO SIT
NON SICUT QUAEDAM PARS, IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST.

Ad uniuersale accidens continenti disputatione reuertitur quod definit
hoc modo:

ALIA VERO ET DE SUBIECTO DICUNTUR ET IN SUBIECTO SUNT, UT SCIENTIA IN
SUBIECTO QUIDEM EST IN ANIMA, DE SUBIECTO VERO DICITUR DE GRAMMATICA;
ALIA VERO NEQUE IN SUBIECTO SUNT NEQUE DE SUBIECTO DICUNTUR, UT
ALIQUIS HOMO VEL ALIQUIS EQUUS; NIHIL ENIM HORUM NEQUE IN SUBIECTO EST
NEQUE DE SUBIECTO DICITUR.

Namque post eius rei quae in subiecto est definitionem, et post
particularis accidentis exempla, ad uniuersale accidens transitum
fecit, inquiens alia esse quae in subiecto sint, et de subiecto
praedicentur, quod scilicet accidens uniuersale significet: nam
quoniam de subiecto dicitur, uniuersale est, quoniam in subiecto est,
accidens; in subiecto ergo [173D] esse, et de subiecto praedicari,
uniuersale accidens monstrat. Huius quoque complexionis conuenientia
proponit exempla: ait enim SCIENTIAM IN SUBIECTO ESSE IN ANIMA, nam
nisi anima sit in qua scit, scientia nulla est, idcirco quod scientia
actus est animae, nam ea quae sunt inanimata nihil sciunt.

Hinc sequitur substantiae particularis propositio, quam scilicet ita
declarat, quod NEQUE IN SUBIECTO sit, NEQUE DE SUBIECTO praedicetur,
nam quod in subiecto non est, substantia est, et quod de subiecto non
praedicatur, particularitas. Utraque igitur res de subiecto non
praedicari, et in subiecto non esse, particularis est substantia.

Res igitur quattuor cum propria complexione non secundum propria
nomina sed secundum [174A] proprias rationes definitionesque
contexuit. Nam pro substantia uniuersali posuit quod in subiecto non
est et de subiecto praedicatur; pro accidenti particulari dixit quod
in subiecto est et de subiecto non praedicatur. Accidens uero
uniuersale per hoc designauit quod ait quod et in subiecto est et de
subiecto dicitur; pro particulari substantia interposuit quod nec in
subiecto est nec de subiecto praedicatur. Simpliciter autem quae sunt
indiuidua et numero singularia de subiecto nullo dicuntur; in subiecto
autem nihil ea prohibet esse, quaedam enim grammatica in subiecto
est. Omnis particularitas aut substantia erit aut accidens; nam cum
dico Socratem, indiuiduam et particulare in significaui substantiam;
cum dico quamdam grammaticam, indiuiduum [174B] et particulare
accidens dixi. Indiuidua autem sunt quae neque in alias species diuidi
possunt, neque in alia indiuidua. Nam quemadmodum animal diuiditur in
species, hominem atque equum, homo autem in singulos homines, id est
in Socratem et Platonem et caeteros, sic Plato et Socrates non
diuiduntur in alios. Atque hoc idem de accidentibus dici conuenit: nam
quemadmodum scientia diuiditur in species, grammaticam et rhetoricam;
grammatica uero ipsa in particulares grammaticas, quas scilicet
particulares homines norunt, sic ipsa particularis grammatica in
particulares grammaticas non secatur. Ergo indiuidua sunt quaecumque
sunt numero singularia, et in nullas alias multitudines secundum
species uel secundum indiuidua diuiduntur. [174C] Omne indiuiduum,
quoniam particulare est, de subiecto non praedicatur; omne autem quod
de subiecto non praedicatur, aut substantia erit, ut Plato, aut
accidens, ut quaedam grammatica.

Ex his ergo particularibus substantia scilicet atque accidenti quae de
subiecto non praedicantur, substantia quidem nec in subiecto est,
accidens uero in subiecto est. Ita illa indiuidua quae substantiae
sunt in subiecto esse non poterunt, alia uero indiuidua quae secundum
accidentis naturam dicuntur, illa in subiecto esse nihil
prohibet. Atque hoc est quod ait:

SIMPLICITER AUTEM QUAE� SUNT INDIVIDUA ET NUMERO SINGULARIA NULLO DE
SUBIECTO DICUNTUR, IN SUBIECTO AUTEM NIHIL EA PROHIBET� ESSE; QUAEDAM
ENIM GRAMMATICA IN SUBIECTO EST.�

Hoc enim maluit demonstrare, et accidentibus substantiis [174D]
particularibus hoc esse commune, quod de subiecto non
praedicantur. Hoc enim dixit: SIMPLICITER AUTEM QUAE SUNT INDIVIDUA ET
NUMERO SINGULARIA, DE NULLO SUBIECTO DICUNTUR -- subaudiendo scilicet
siue substantiae sint siue accidentia sed non omnia indiuidua non sunt
in subiecto. Indiuidua enim accidentia IN SUBIECTO ESSE NIHIL
PROHIBET.

QUAEDAM ENIM GRAMMATICA, cum sit indiuidua et de subiecto non
praedicetur, tamen IN SUBIECTO EST, id est in anima. Sed ut
congregatim dicatur, sensus huiusmodi est, omnia quidem quaecumque
sunt indiuidua, de subiecto quidem nullo dicuntur sed non omnia non
sunt in subiecto. Nam cum particularis substantia in subiecto non sit,
ut Plato, particulare tamen accidens in subiecto [175A] est, ut
quaedam grammatica in anima.

Illud quoque magna attentione notandum est, quis sit huius ordo
propositi. Nam cum sint quattuor complexiones, factae ex quattuor
rebus, quarum duae natura discrepant, ut substantia et accidens, duae
quantitate, ut particularitas et uniuersalitas coniunctis
compositisque his quattuor omnibus, dissentientem lateribus
dispositionem fecit. Posuit enim prius substantiam uniuersalem dicens,
quod in subiecto non est et de subiecto dicitur. Post hanc primam
positionem totis discrepantem rebus, rem subdit, id est accidens
particulare, quod in subiecto esset, et de subiecto non
praedicatur. Nam cum accidens dixit, a substantia disgregauit, quod
particulare addidit ab uniuersali disiunxit. Rursus ex alio latere
disposuit in diuisione [175B] accidens uniuersale, dicens quod in
subiecto est, et de subiecto praedicatur; et ultimo substantiam
particularem contrariam superiori accidenti dixit, quod neque in
subiecto est, neque de subiecto praedicatur substantia, particularitem
uniuersalitati accidentis opponens. Sed ut planius quod dicimus sit,
figuram descriptionemque subiecimus in qua superius latus substantia
accidentique notauimus, reliquum particularitatis et uniuersalitatis
titulo inscripsimus, Arisiotelicam complexionem angulariter et per
latera designantes. [175B][175C]
		 
 [03] 
QUANDO ALTERUM DE ALTERO PRAEDICATUR UT DE SUBIECTO, QUAECUMQUE DE EO
QUOD PRAEDICATUR DICUNTUR, OMNIA ETIAM DE SUBIECTO DICENTUR, UT HOMO
DE QUODAM HOMINE PRAEDICATUR, ANIMAL VERO DE HOMINE, ERGO ET DE [175D]
QUODAM HOMINE ANIMAL PRAEDICABITUR; QUIDAM ENIM HOMO ET HOMO EST ET
ANIMAL.

Cum superius de his quae in subiecto sunt (id est de accidentibus)
loqueretur, definitionem constitutae in subiecto rei, et praeter
subiectum nullo modo permanentis, in media tractatione disposuit,
dicens illud esse quod neque pars esset alicuius nec sine subiecto
posset ullo modo permanere. Patefacto igitur quid sit esse in
subiecto, nunc quid sit praedicari de subiecto declarat. Duobus enim
modis praedicationes fiunt, uno secundum accidens, alio de subiecto:
de homine namque praedicatur album, dicitur enim homo albus, rursus de
eodem homine praedicatur animal, dicitur enim homo animal. Sed illa
prior praedicatio, quae est:

Homo albus est

secundum accidens [176A] est: namque accidens quod est album de
subiecto homine praedicatur sed non in eo quod quid sit, nam cum album
sit accidens, homo substantia, accidens de substantia in eo quod quid
sit praedicari non potest; ergo ista praedicatio secundum accidens
dicitur. De subiecto uero praedicari est, quoties altera res de
altera in ipsa substantia praedicatur, ut animal de homine; nam
quoniam animal et substantia est et genus hominis, idcirco in eo quod
quid sit de homine praedicatur. Quare illa sola de subiecto praedicari
dicuntur quaecumque in cuiuslibet rei substantia et in definitione
ponuntur; ergo quotiescumque huiusmodi fuerit praedicatio, ut ALTERUM
DE ALTERO UT DE SUBIECTO PRAEDICETUR, id est ut de eius substantia
dicatur, ut animal de homine, hanc proprietatem [176B] euenire necesse
est, ut si DE EO QUOD PRAEDICATUR, quidpiam UT DE SUBIECTO, id est
eius substantia, praedicetur necessario idem hoc quod de praedicato
dicitur, dicatur etiam de praedicati subiecto, ut homo praedicatur
quidem de Socrate in eo quod quid sit. Interrogantibus enim quid sit
Socrates "hominem" respondemus. At uero de ipso homine in eo quod quid
sit animal dicitur, in substantia enim hominis animal praedicatur,
atque ita fit ut animal quidem de homine, homo uero de Socrate in eo
quod quid sit ut de subiecto praedicentur. Ergo quoniam ista
consequentia, et animal de Socrate in eo quod quid sit
praedicabitur. Potest enim dici interrogantibus quid est Socrates
"animal". Ergo manifestum est quod si qua res de alia ut de subiecto
praedicetur, ut homo de Socrate, de eadem uero re quae praedicatur, de
[176C] homine scilicet, alia rursus superior ut de subiecto
praedicetur, ut animal necesse erit et hanc eamdem de subiecto eius de
quo ipsum dicitur praedicari, ut animal de Socrate, Socrates namque
subiectus est homini, de quo animal praedicatur. Ergo constat
huiusmodi definitio quae dicit: quoties ALTERUM DE ALTERO PRAEDICATUR
UT DE SUBIECTO, si quid sit quod DE EO QUOD PRAEDICATUR in eo quod
quid sit dici possit, hoc idem ipsum de eo quod prius subiectum erat
possit praedicari.

Sed fortasse quisquam dicat minime uerum esse quod dictum est, nam cum
homo de Socrate praedicetur (Socrates enim homo est), de homine uero
species (homo enim species est), Socrates species esse non dicitur. Et
rursus cum animal de homine praedicetur, de animali uero genus (animal
enim genus est), [176D] homo generis uocabulo caret: non enim dicitur
homo esse genus, homo enim genus non est sed tantum species.

His dicendum est quod minus aduerterint illam esse definitionem de
subiecto praedicationis, quae in eo quod quid sit unumquodque et in
eius substantia praedicaretur, nunc autem species de homine non in eo
quod quid sit praedicatur. Neque enim si quis hominis definitionem
reddat speciem nominauit sed designatiuam nomen est tantum, utrum de
pluribus speciei differentibus praedicatur hoc nomen quod est homo, an
certe tantum de solis indiuiduis. Nam quoniam de indiuiduis solis homo
praedicetur, idcirco species dicitur, et quoniam de specie
differentibus animal dicitur, idcirco animal genus uocamus. Et sunt
quodammodo nominum nomina. Quare neque [177A] genus de animali, neque
species de homine, in eo quod quid sit praedicatur sed tantum
designant, quomodo homo et animal de subiectis (ut dictum est)
propriis praedicentur. Ergo non est mirandum si ad eorum subiectum
quae de subiecto dicuntur eius predicati quod de subiecto non dicitur
praedicatio perueniri non potest.

DIVERSORUM GENERUM ET NON SUBALTERNATIM POSITORUM DIVERSAE SECUNDUM
SPECIEM ET DIFFERENTIAE SUNT, UT ANIMALIS ET SCIENTIAE; ANIMALIS
QUIDEM DIFFERENTIAE SUNT UT GRESSIBILE ET VOLATILE ET BIPES, SCIENTIAE
VERO NULLA HARUM EST; NEQUE ENIM SCIENTIA AB SCIENTIA DIFFERT IN EO
QUOD BIPES EST.

[177B] Cum multis modis genus dicatur, solum quod nunc tractari
conuenit assumamus. Dicitur enim genus quod de pluribus specie
differentibus in eo quod quid sit praedicatur, ut animal praedicatur
de homine, et de equo, et de cane, et de boue, et de caeteris, quae
omnia specie ipsa a se discrete sunt. Species uero est quod de
pluribus numero differentibus in eo quod quid sit praedicatur, ut homo
praedicatur de Catone, Socrate, Platone, Virgilio, Cicerone, et de
singulis hominibus, qui specie ipsa non differunt sed tantum a se
numero distant. Differentia uero est quae sub eodem genere positas
species propria qualitate disterminat, nam cum equus et homo quantum
ad genus unum sint (uterque enim animal est), differentia rationalis
et irrationalis utrosque disiungit ac discernit. [177C] Qualitate enim
quadam rationabilitatis et irrationabilitatis uterque a propriae
substantiae definitione dissentiunt. Ergo differentia est quae de
pluribus specie differentibus in eo quod quale sit praedicatur. Namque
haec ipsa differentia quae est irrationabilitas de multis specie
differentibus praedicatur, ut de cygno, et equo, et pisce, quae omnia
a se cum specie ipsa dissentient, irrationabilitatis tamen qualitate
coniuncta sunt. Sed non in omnibus differentia de pluribus specie
differentibus praedicatur. Sunt enim quaedam quae non nisi de una
specie praedicantur, ut grauitas de sola terra, leuitas de solo igne,
proprie dicitur. At uero nec species semper de pluribus numero
differentibus praedicatur; mundi enim species de uno solo mundo
dicitur, et phoenicis species de [177D] una tantum phoenice sed
idcirco ita definita est quod frequentius differentia de pluribus
specie differentibus praedicatur quam de uno. Eodemque modo et species
frequentius inuenitur de pluribus numero differentibus praedicari,
quam de una tantum re ac singulari.

His ita positis, sunt quaedam genera, quae generalissima nuncupantur,
quibus genus inueniri non possit, sunt species quibus alias subiectas
species nullus inueniet. Inter utraque autem sunt alia quae subalterna
genera nominantur, quae superiorum quidem species sunt, posteriorum
uero genera ut substantia genus quidem est generalissimum, ut eius
genus inueniri non possit, homo uero species est, ut eius species alia
reperiri non ualeat. Animal uero ad [178A] substantiam quidem species
est, ad hominem uero genus. Decem igitur praedicamentorum significatio
nihil aliud demonstrat nisi rerum decem genera quae generalissima
nominamus. Ergo quoties genera generalissima discrepant, eorum quoque
species discrepabunt; et quoties species discrepant, quoniam
differentiis disiunguntur atque informantur, differentiae quoque
diuersarum specierum discrepabunt. Animal namque et scientia, quoniam
est animal substantia, scientia uero ad aliquid, quoniamque genus
animalis est substantia, et genus scientiae est ad aliquid, omni
substantiae a se ratione discreta sunt, et differentiae quoque
scientiae atque animalis omnibus qualitatibus disiunguntur. Est namque
differentia animalis, bipes et quadrupes, animal enim ab alio animali
differt, [178B] quod hoc quidem bipes sit, ut homo uel auis, illud
uero quadrupes, ut equus atque bos; illud uero multipes, ut formica
uel apis. Sed scientia differentiis huiusmodi non habet, neque enim
scientia a scientia differt in eo quod bipes est. Quare constat
quoties diuersa sunt genera, specierum quoque differentiis esse
discretas.

At hoc est quod ait: DIVERSORUM GENERUM ET NON SUBALTERNATIM POSITORUM
DIVERSAE SECUNDUM SPECIEM ET DIFFERENTIAE SUNT. Et hoc exempli
adiectione firmauit dicens: ANIMALIS ET SCIENTIAE diuersas esse
differentias, nam cum sit bipes animalis differentia, scientiae non
est. Et hoc quidem de diuersis generibus dictum est, id est quae
subalterna non sunt. Quod si subalterna sunt genera, nihil prohibet
alias easdem esse differentias, alias diuersas, [178C] ut auis est
species animalis, et rursus est genus corui, et est subalternum genus,
auis. Sed animalis differentiae sunt rationalis atque irrationalis,
auis uero differentia rationalis non est. Nulla enim auis ab alia aui
differt, quod sit rationalis; ergo hoc loco non sunt eaedem
subalternorum generum differentiae. Si quis uero has generis, id est
animalis differentias dicat, ut animalium alia sunt quae pascantur
herbis, alia quae seminibus, alia quae carnibus, hae differentiae
conueniunt in subalterno genere, uidelicet in aui; namque auium sunt
aliae quae seminibus uescuntur, aliae quae herbis, aliae quae
carnibus, ut uultur et miluus; ergo in subalternis generibus nihil
prohibet easdem esse differentias, et iterum discrepare; hoc autem
idcirco euenit, quia quae de praedicato dicuntur possunt de subiecto
praedicari.

Quare quod dicitur [178D] de genere potest etiam dici de specie, atque
hoc est quod ait:

SUBALTERNORUM VERO GENERUM NIHIL PROHIBET EASDEM ESSE DIFFERENTIAS;
SUPERIORA ENIM DE INFERIORIBUS GENERIBUS PRAEDICANTUR.

Sed cum diceret nihil prohibet easdem esse differentias, hoc quodam
modo uoluit de monstrare esse quasdam easdem differentias, alias uero
posse esse diuersas, cui rem contrariam intulisse uidetur, cum dicit:

QUARE QUAECUMQUE PRAEDICATI DIFFERENTIAE FVERINT, EAEDEM ERUNT ETIAM
SUBIECTI.

Nam cum illic dixisset, nihil prohibet esse easdem differentias
generum subalternorum, hic omnes easdem esse declarat, dicit enim:
QUAECUMQUE FUERINT DIFFERENTIAE PRAEDICATI, EASDEM ETIAM SUBIECTI
esse; atque haec res plures maximis illigauit [179A] erroribus, ut
emendandum crederent locum non ut esset ita. QUARE QUAECUMQUE
PRAEDICATI DIFFERENTIAE FVERINT, EAEDEM ERUNT ETIAM SUBIECTI sed ut
hoc modo. Quare quaecumque subiecti differentiae fuerint, eaedem erunt
etiam praedicati. Sed hoc adiiciendum est, neque enim fieri potest ut
in rem superiorem praedicatio posterioris redundet. Nam cum dicitur
"quaecumque subiecti fuerint differentiae eaedem erunt praedicati",
hoc scilicet significatur, ut praedicatio subiecti redeat in
praedicatum -- quod fieri non potest.

Sed dicendum est quod sunt aliae differentiae quae dicuntur
completiuae praedicati et cuiuslibet illius speciem informantes, quae
communi nomine 'specificae' nominantur. Nam cum dico animatum et
sensibile, si substantiae coniungantur, definitionem et speciem mox
animalis [179B] efficiunt. Animal enim est substantia animata
sensibilis, atque hae differentiae dicuntur specificae et completiuae.

Sunt autem aliae quae ipsae quidem nihil complent nec ullam speciem
reddunt sed genus tantum diuidunt, ut rationale et irrationale: haec
enim diuidunt genus, id est animal; animal enim rationali differentia
irrationalique diuiditur. Ergo illae quae sunt generis diuisiuae
differentiae possunt aliquoties eaedem esse, possunt aliquoties non
eaedem, ut animalis, quoniam diuisibilis est differentia quae est
rationale, potest eam non habere auis, quae est subalternum genus. Et
rursus easdem diuisibiles habere potest, ut easdem quas superius
diximus. Nam cum diuidant animal differentiae, quae carnibus, herbis,
et seminibus uescuntur, eaedem possunt esse subalterni generis, id est
auis; ergo hae diuisibiles [179C] possunt etiam esse diuersae. Illae
uero quae completiuae et specificae sunt, aliquando non praedicari de
subiecto non possunt. Ut quoniam animal habet differentias completiuas
et suae speciei effectiuas, sensibile scilicet et animatum, hae
differentiae de homine quod est subiectum animalis non praedicari non
possunt. Omnes enim specificae differentiae de his praedicantur quorum
speciem complent, ut de animali praedicatur sensibile et animatum, et
hoc ut de subiecto. In substantia enim animalis utraque praedicantur
sed animal praedicatur de homine ut de subiecto; necesse est ergo
animatum atque sensibile de homine praedicari ut de subiecto. Hoc
est enim quod superius praemisit cum diceret:

QUANDO ALTERUM DE ALTERO [179D] PRAEDICATUR UT DE SUBIECTO, QUAECUMQUE
DE EO QUOD PRAEDICATUR DICUNTUR, OMNIA ETIAM DE SUBIECTO DICENTUR.

Atque hoc in omnibus generibus recte constat intelligi. Ergo
diuisibiles differentiae possunt aliquando cum subiectis esse
communes, aliquando diuersae specificae uero et completiuae cum
subiectis communes non esse non possunt. Quod ergo Aristoteles ait:

SUBALTERNORUM VERO GENERUM NIHIL PROHIBET EASDEM ESSE DIFFERENTIAS

diuisibiles differentias easdem esse nihil prohibere putandum est,
quae possunt esse etiam diuersae. Quod ait uero:

QUAECUMQUE PRAEDICATI DIFFERENTIAE FUERINT, EAEDEM ERUNT ETIAM
SUBIECTI

de specificis intelligendum est: quae cum speciem cuiuslibet
informent, et de eo quod informant, ut de subiecto, [180A]
praedicentur, ad quodcumque ut subiecto praedicatur illud quod ipsae
differentiae informant, de eo ut de subiecto praedicabuntur, et de eo
non praedicari non possunt. Quare nihil est in huiusmodi theoremate
quod ullo modo debeat emendari.
		 
 [04] 
EORUM QUAE SECUNDUM NULLAM COMPLEXIONEM DICUNTUR SINGULUM AUT
SUBSTANTIAM SIGNIFICAT AUT QUANTITATEM AUT QUALITATEM AUT AD ALIQUID
AUT UBI AUT QUANDO AUT SITUM AUT HABITUM AUT FACERE AUT PATI. EST
AUTEM SUBSTANTIA QUIDEM UT FIGURATIM DICATUR UT HOMO, EQUUS; QUANTITAS
UT BICUBITUM, TRICUBITUM; QUALITAS UT ALBUM; AD ALIQUID UT DUPLUM,
MAIUS; UBI VERO UT IN LYCIO; QUANDO AUTEM UT HERI; SITUS VERO UT
SEDET, IACET; HABERE AUTEM UT CALCIATUS, ARMATUS; FACERE VERO UT
SECARE, URERE; PATI VERO [180B] UT SECARI, URI.

Post paruissimam in quattuor enumerationem, id est in substantiam,
accidens, uniuersalitatem, particularitatem, nunc est de partitione
maxima tractaturus, quae fit in decem; hac enim enumeratione maior non
potest inueniri, neque enim undecim praedicamenta poterunt inueniri
nec ultra decem ullo modo aliquod genus recte excogitari potest; quare
[180C] facit huiusmodi enumerationem sed non diuisionem. Diuisio
namque fere est generis in species; praedicamentorum uero, quoniam
genus unum non habent, diuisio esse non potest sed potius enumeratio
est.

Sunt uero quidam qui contendunt recte enumerationem non esse
dispositam, alii namque ut superuacua quaedam demunt, alii ut curto
operi addunt, alii uero permutant, quos nimirum non recte sentire alio
nobis opere dicendum est; ait autem: EORUM QUAE SECUNDUM NULLAM
COMPLEXIONEM DICUNTUR. Adeo non de rebus sed de uocibus tractaturus
est, ut diceret DICUNTUR. Res enim proprie non dicuntur sed uoces: et
quod addidit, SINGULUM AUT SUBSTANTIAM SIGNIFICAT, late patet eum de
uocibus disputare; non enim res sed uoces significant, significantur
autem res. Sine complexione uero dicuntur (ut dictum est) quaecumque
[180D] singulari intellectu et uoce proferuntur: secundum complexionem
uero quaecumque aliqua coniunctione uel accidentis copulatione
miscentur. Sed quid ex iis quae secundum nullam complexionem dicuntur
efficitur, ipse demonstrat cum dicit:

SINGULA IGITUR EORUM QUAE DICTA SUNT IPSA QUIDEM SECUNDUM SE IN NULLA
AFFIRMATIONE DICUNTUR, HORUM AUTEM AD SE INUICEM COMPLEXIONE
AFFIRMATIO FIT. VIDETUR ENIM OMNIS AFFIRMATIO VEL FALSA ESSE VEL VERA;
EORUM AUTEM QUAE SECUNDUM NULLAM COMPLEXIONEM DICUNTUR NEQUE VERUM
QUICQUAM NEQUE FALSUM EST, UT HOMO, ALBUM, CURRIT.

Significat ergo et hic ea quae sine ulla complexione dicuntur
affirmationis uim non obtinere. [181A] Si quis enim dicat homo, uel
album, uel decem, uel quidlibet simplici modo, in eo neque uerum
aliquid inueniet neque falsum sed omnis affirmatio uel uera uel falsa
est. Igitur uniuersaliter pronuntiat praedicamenta affirmationis
ratione penitus non teneri: sed haec eadem si cum quadam complexione
coniuncta sint fieri propositiones necesse est, quae in se uerum
falsumue contineant, Sed non omnis complexio propositionem facit, nec
si dixero:

Socrates in foro

idcirco iam propositio est; sed si quis dicat:

Socrates in foro ambulat

tunc fit propositio, quae aut affirmatio est aut negatio.
Affirmationes autem et negationes, uel uerae uidentur esse uel falsae:
atque ideo quodcumque neque uerum neque falsum est, illud propositio
non est. Ergo quadam complexione [181B] ex iis quae secundum nullam
complexionem dicuntur ueritas falsitasque conficitur. Affirmationem
autem solam nunc Aristoteles interposuit, idcirco quod omnis
affirmatio prior est; hoc enim negatio tollit quod affirmatio ante
constituit: prius quidem secundum significationem sed non secundum
genus, quod alio liquebit loco. Maxime autem monstrat Aristoteles se
non de rebus sed de uocibus tractaturum, quod ait: HORUM AUTEM AD SE
INUICEM COMPLEXIONE AFFIRMATIO FIT; non enim rerum complexione fit
affirmatio uel negatio sed sermonum, nec in rebus est ueritas et
falsitas sed in intellectibus atque opinionibus, et post haec in
uocibus atque sermonibus. Atque haec hactenus.

Secundum complexionem ergo sunt quaecumque ex integris compositis
fiunt, [181C] ut:

Socrates ambulat

nam et Socrates et ambulat uterque integer sermo est, et coniunctus
affirmationem facit. At uero si quis dicat flammiger, uel multisonus,
uel fluctiuagus, secundum complexionem non erit ista prolatio, idcirco
quod ex neutris integris factum est.

Horum autem decem praedicamentorum definitiones inueneri non possunt,
idcirco quod ea quae significant generalissima sunt. Substantia enim
et quantitas, et qualitas nulli unquam generi uidentur esse
subiecta. Quare quoniam definitio omnis a genere ducitur, genus quod
alii generi subiectum non est a definitione relinquitur.

Sed nunc quidem omnium praedicamentorum conuenientia dixit exempla,
post uero latius de unoquoque tractabitur: et quoniam definitio
inueniri nulla potest, quibusdam proprietatibus informantur, quare
quoniam [181D] de his dictum est plene, ad tractatum substantiae
transeamus.
		 
 [05] 

 DE SUBSTANTIA 
SUBSTANTIA AUTEM EST, QUAE PROPRIE ET PRINCIPALITER ET MAXIME DICITUR,
QUAE NEQUE DE SUBIECTO PRAEDICATUR NEQUE IN SUBIECTO EST, UT ALIQUI
HOMO VEL ALIQUI EQUUS. SECUNDAE AUTEM SUBSTANTIAE DICUNTUR, IN QUIBUS
SPECIEBUS ILLAE QUAE PRINCIPALITER SUBSTANTIAE DICUNTUR INSUNT, HAE ET
HARUM SPECIERUM GENERA; UT ALIQUIS HOMO IN SPECIE QUIDEM EST IN
HOMINE, GENUS VERO SPECIEI ANIMAL EST; SECUNDAE ERGO SUBSTANTIAE
DICUNTUR, UT EST HOMO ATQUE ANIMAL.

Quaeritur cur praedicamentorum tractatum a substantiis [182A]
inchoauerit, nam quoniam omnis res aut in subiecto est aut ⟨in⟩
subiecto non est, quidquid in subiecto est eget subiecto, quoniam in
propriis natura non potest consistere: et quoniam rebus omnibus
substantia subiecta est, nihil eorum quae sunt in subiecto praeter
substantiam poterit permanere. Sed prior illa natura est sine qua alia
esse non possunt, quocirca prior naturaliter uidetur esse substantia;
non absurde igitur in disputatione quod prius per naturam fuit, prius
etiam sumpsit, et definitionem quidem substantiae proferre non potuit
sed post exemplum superius datum descriptionem quamdam profert qua
quid sit ipsa substantia queamus agnoscere: hoc est autem non esse in
subiecto, substantia enim in subiecto non est.

Facit autem quamdam substantiarum [182B] diuisionem cum dicit alias
primas esse substantias alias secundas: primas uocans indiuiduas,
secundas uero indiuiduarum species et genera: Ergo cum primis
secundisque subtantiis commune sit 'non esse in subiecto', additum
primis substantiis 'de subiectis non praedicari' primas substantias a
secundis substantiis separat; substantia enim indiuidua, in eo quod
est substantia, in subiecto non est: quod autem indiuidua est, de
subiecto non praedicatur. Sunt ergo primae substantiae quae neque in
subiecto sunt neque de subiecto dicuntur, ut est Socrates uel
Plato. Hi enim quoniam substantiae sunt, in subiecto nullo
sunt. Quoniam uero particulares indiuiduique sunt, de� nullo subiecto
praedicantur.

SECUNDAE VERO SUBSTANTIAE sunt quibus commune est [182C] cum primis
substantiis quod in subiecto non sunt, proprium uero quod de subiecto
praedicantur, quae secundae substantiae sunt uniuersales, ut est homo
atque animal; homo namque et animal in nullo sunt subiecto sed de
subiecto aliquo praedicantur. Sunt igitur primae substantiae
particulares, secundae uniuersales.

PROPRIE autem substantias indiuiduas dicit quod hominem quidem idem
ipsam speciem, et animal, quod est genus, non nisi ex indiuiduorum
cognitione colligimus. Quare quoniam ex singulorum sensibus
generalitas intellecta est, merito "propriae substantiae" indiuidua et
singula nominantur.

PRINCIPALITER uero indiuiduae substantiae dictae sunt quod omne
accidens prius in indiuidua, post uero in secundas substantias
uenit. Nam quoniam Aristarchus [182D] grammaticus est, homo uero est
Aristarchus, est homo grammaticus: ita prius omne accidens in
indiuiduum uenit, secundo uero loco etiam in species generaque
substantiarum accidens illud uenire putabitur. Recte igitur quod prius
subiectum est, hoc substantia PRINCIPALITER appellatur.

MAXIME autem substantia prima dicitur, idcirco quod quae maxime
subiecta est rebus aliis, ea maxime substantia dici potest: maxime
autem subiecta est prima substantia; omnia enim de primis substantiis
dicuntur, aut primis substantiis insunt, ut genera et species: namque
et genera et species praedicantur de propriis indiuiduis, ut animal
atque homo praedicantur de Socrate, id est secundae substantiae de
primis: sin [183A] uero sint accidentia, in primis substantiis
principaliter sunt. Quare quoniam et accidentia in primis substantiis
principaliter sunt, et secundae substantiae de primis substantiis
praedicantur, primae substantiae secundis substantiis accidentibusque
subiectae sunt. Quare quoniam istae maxime subiectae sunt et
accidentium subsistentiae et secundarum substantiarum praedicationi,
idcirco maxime substantiae nuncupantur.

Dicit autem non omnis species neque omnia genera secundas esse
substantias sed eas tantum quae primas substantias continerent, UT EST
HOMO ATQUE ANIMAL; homo namque continet Socratem, id est aliquam
indiuiduam substantiam. Animal uero continet indiuiduum speciemque, id
est hominem et aliquem hominem. Quare genera et species quae de [183B]
primis substantiis praedicantur, ipsas secundas putat esse
substantias; hoc autem hoc modo ait:

SECUNDAE AUTEM SUBSTANTIAE DICUNTUR, IN QUIBUS SPECIEBUS ILLAE QUAE
PRINCIPALITER SUBSTANTIAE DICUNTUR INSUNT, HAE ET HARUM SPECIERUM
GENERA

et inde conuenientia ponit exempla, ac si diceret: Non omnia genera
neque omnes substantias dico sed eas tantum species IN QUIBUS
indiuidua illa, id est primae substantiae sunt, ET HARUM SPECIERUM, id
est quae continent primas substantias, GENERA. Hoc autem idcirco
dictum uidetur, ne quis colorem quod genus est, uel album quod est
species, secundas putet esse substantias, ista enim primas sub se non
continent.

Sed dicat aliquis quemadmodum primae poterunt esse substantiae
indiuiduae, cum omne quod prius est sublatum auferat [183C] id quod
est posterius, posterioribus uero sublatis priora non pereant? Homo
namque si pereat, Socrates quoque sit continuo periturus; si uero
Socrates interierit, homo continuo non peribit. Si igitur, sublatis
generibus et speciebus, indiuidua perimuntur, sublatis indiuiduis,
generas, speciesque permanent, magis primas substantias species et
genera nominari dignum fuit.

Sed hoc modo indiuiduorum natura non recte accipitur. Neque enim
cuncta indiuiduorum substantia in uno Socrate est, uel quolibet uno
homine sed in omnibus singulis. Genera namque et species non ex uno
singulo intellecta sunt sed ex omnibus singulis indiuiduis, mentis
ratione concepta. Semper etiam quae sensibus propinquiora sunt; ea
etiam proxime nuncupanda uocabulis arbitramur. [183D] Qui enim primus
hominem dixit, non illum qui ex singulis hominibus conficitur,
concepit sed animo quemdam singularem atque indiuiduum cui hominis
nomen imponeret. Ergo sublatis singulis hominibus homo non remanet, et
sublatis singulis animalibus animal interibit. Quocirca quoniam in hoc
libro de uocabulorum significatione tractatus habetur, ea quibus
uocabula prius posita sunt, merito primas substantias nuncupauit:
prius autem illis uocabula sunt indita quae prius sub sensibus cadere
potuerunt. Sensibus uero obiiciuntur prima indiuidua, merito igitur ea
prima in diuisione posuit.

Eodem quoque modo illa quaestio soluitur quae dicit: Cum naturaliter
primae intellectibiles sint substantiae, ut Deus et [184A] animus, cur
non has primas substantias nuncupauerit? Quoniam hic de nominibus
tractatus habetur, nomina autem primo illis indita sunt quae
principaliter sensibus fuere subiecta, posteriora uero in nominibus
ponendis putantur quaecumque ad intelligibilem pertinent
incorporalitatem; quare quoniam in hoc opera principaliter de
nominibus tractatus est, de indiuiduis uero substantiis quae primae
sensibus subiacent prima sunt dicta uocabula in opere quo de uocabulis
tractabatur, merito indiuiduae sensibilesque substantiae primae
substantiae sunt positae. Cum autem tres substantia sint, materia,
species, et quae ex utriusque conficitur undique composita et compacta
substantia, hic neque de sola specie, neque de sola materia sed de
[184B] utrisque mistis compositisque proposuit. Partes autem
substantiae incompositae et simplices sunt ex quibus ipsa substantia
conficitur, species et materia, quas post per transitum nominat,
dicens substantiarum partes et ipsa esse substantias.

Atque haec hactenus. Nunc expositionis cursum ad sequentia
conuertamus.

MANIFESTUM EST AUTEM EX HIS QUAE DICTA SUNT QUONIAM EORUM QUAE DE
SUBIECTO DICUNTUR NECESSE EST ET NOMEN ET RATIONEM DE SUBIECTO
PRAEDICARI, UT HOMO DE SUBIECTO DICITUR ALIQUO HOMINE, ET PRAEDICATUR
NOMEN; NAMQUE HOMINEM DE ALIQUO HOMINE PRAEDICABIS. RATIO QUOQUE
HOMINIS DE ALIQUO HOMINE PRAEDICABITUR; QUIDAM ENIM HOMO ET HOMO
EST. QUARE ET NOMEN ET RATIO PRAEDICABITUR DE SUBIECTO. EORUM [184C]
VERO QUAE SUNT IN SUBIECTO, IN PLURIBUS QUIDEM NEQUE NOMEN DE SUBIECTO
NEQUE RATIO PRAEDICATUR. IN QUIBUSDAM VERO NOMEN QUIDEM NIHIL PROHIBET
PRAEDICARI, RATIONEM VERO IMPOSSIBILE EST; UT ALBUM, CUM IN SUBIECTO
SIT CORPORE, PRAEDICATUR DE SUBIECTO (DICITUR ENIM CORPUS ALBUM),
RATIO VERO ALBI NUMQUAM DE CORPORE PRAEDICABITUR. CAETERA VERO OMNIA
AUT DE SUBIECTIS DICUNTUR PRIMIS SUBSTANTIIS AUT IN EISDEM SUBIECTIS
SUNT. HOC AUTEM MANIFESTUM EST EX HIS QUAE SINGULATIM PROFERUNTUR; UT
ANIMAL DE HOMINE PRAEDICATUR, QUARE ET DE ALIQUO HOMINE PRAEDICABITUR;
NAM SI DE NULLO ALIQUORUM HOMINUM DICERETUR, NEC DE IPSO HOMINE
PRAEDICARETUR OMNINO. RURSUS COLOR IN CORPORE EST; ERGO ET IN ALIQUO
CORPORE; NAM SI IN NULLO ESSET CORPORUM SINGULORUM, NEC IN CORPORE
ESSET OMNINO. QVOCIRCA CAETERA OMNIA AUT DE SUBIECTIS PRIMIS
SUBSTANTIIS DICUNTUR AUT IN SUBIECTIS IPSIS [184D] SUNT. SI ERGO
PRIMAE SUBSTANTIAE NON SUNT, IMPOSSIBILE EST ALIQUID ESSE CAETERORUM.

Omnia quaecumque dicta sunt uel in subiecto sunt uel de subiecto
praedicantur sed non omnia quaecumque in subiecto sunt de subiectis
propriis dicuntur, namque quod in subiecto aliquo est de proprio
subiecto praedicatur: ut album de corpore praedicatur, dicitur enim
corpus album. Sed quoniam secundae substantiae primarum substantiarum
uel species uel genera sunt (Socratis enim species homo est et animal
genus), genus autem de subiectis speciebus et indiuiduis uniuoce
praedicatur, secundae substantiae de subiectis speciebus uniuoca
praedicatione dicuntur. Conuenit namque primarum et secundarum
substantiarum [185A] (si sit una facta) definitio. Namque anima et
homo et Socrates una definitione iunguntur, quod substantiae animatae
atque sensibiles sunt. Igitur secundae substantiae ita de subiectis
praedicantur propriis, id est de primis substantiis, ut uniuoce
praedicentur.

Illorum uero quae sunt in subiecto aliquoties quidem neque nomen ipsum
de subiecto dicitur. Nam uirtus in anima est sed uirtus de animo
minime praedicatur; aliquoties autem denominatiue dicitur, ut
grammatica, quoniam est in homine, denominatiue grammaticus a
grammatica dicitur.

Saepe autem ipsum nomen de subiecto praedicatur, ut quoniam album est
in corpore, corpus album dicitur. Sed siue nomen non praedicetur, siue
denominatiue dicatur siue proprio nomine praedicatio sit, definitio
eius [185B] quod est in subiecto de proprio subiecto nunquam
praedicabitur -- ut album, quoniam est in subiecto corpore,
praedicatur quidem albi nomen de corpore, definitio uero albi ad
corpus nullo modo dicitur, album namque uel corpus una ratione utraque
definiri non possunt.

Amplius si omne accidens in subiecto est, et substantia subiectum est,
differt ab accidente substantia, differt etiam definitio substantiae
atque accidentis, quod eadem definitio subiecti et eius quod est in
subiecto esse non potest. Atque hoc est quod ait: EORUM VERO QUAE SUNT
IN SUBIECTO, IN PLURIBUS QUIDEM NEQUE NOMEN DE SUBIECTO NEQUE RATIO
PRAEDICATUR, ut uirtus in anima. Addidit quoque: IN QUIBUSDAM VERO
NOMEN QUIDEM NIHIL PROHIBET PRAEDICARI, et in aliis quidem
denominatiue, in [185C] aliis uero recto nomine fit praedicatio. De
secundis uero substantiis semper ad primas substantias praedicatio
peruenit. Nam si quidam homo et homo est et animal et caetera, una
definitio animalis et ad hominem et ad quemdam hominem conuenienter
aptabitur. Magis tamen esse substantias indiuiduas et particulares
ipse significantius monstrat. Nam cum omnis res aut substantia sit aut
accidens, et substantiarum aliae sint primae aliae secundae, fit trina
partitio, ita ut omnis res aut accidens sit aut secunda substantia aut
prima.

Horum autem ut sub descriptione diuisio fiat, hoc modo dicimus: Omnis
res aut in subiecto est aut in subiecto non est; eorum quae in
subiecto sunt alia praedicantur de subiecto alia minime; eorum quae in
subiecto non sunt alia de nullo [185D] subiecto praedicantur alia uero
praedicantur. Ergo omnis res aut in subiecto est aut in subiecto non
est. Aut in subiecto est et de subiecto praedicatur, aut in subiecto
est et de nullo subiecto praedicatur, aut in subiecto non est et de
subiecto praedicatur, aut in subiecto non est et de nullo subiecto
praedicatur.

His igitur sumptis, si primas substantias separemus, remanent secundae
substantiae atque accidentia. Sed secundae substantiae sunt quae in
subiecto non sunt et de subiecto praedicantur. Ergo esse suum, nisi in
hoc quod de aliquo praedicantur, non retinent. Praedicantur autem
secundae substantiae de primis, ergo ut secundae substantia sint,
praedicatio de primis substantiis causa est. Non enim essent secundae
substantiae, [186A] nisi de primis substantiis, praedicarentur, illa
uero quae in subiecto sunt penitus consistere non ualerent, nisi
fundamenti quodammodo loco primis substantiis niterentur. Ergo omnia
quaecumque sunt praeter primas substantias, aut secundo substantiae
erunt aut accidentia. Sed secundae substantiae de primis substantiis
praedicantur, accidentia in primis substantiis sunt. Quocirca omnia
aut de primis substantiis praedicantur, ut secundae substantiae, aut
in primis substantiis sunt, ut accidentia, quod Aristoteles proposuit
hoc modo: Alia autem omnis aut de subiectis dicuntur principalibus
substantiis, aut in subiectis eisdem sunt, hic quoque uerissima sumit
exempla. Ait enim: Si accidens in nullo subiecto corpore esset, nec in
corpore esset omnino. Nam si [186B] in nullo singulorum, in nullo
generaliter esse diceretur. Et item animal nisi de singularibus atque
indiuiduis hominibus praedicaretur, nec de homine praedicaretur
omnino. Quare quoniam idcirco praedicantur secundae substantiae,
quoniam sunt primae, et idcirco sunt aliquid accidentia, quoniam
eisdem primae substantiae subiectae sunt, si primo substantia, non
sint, neque quae de his praedicantur mansura sunt, neque quae in his
subiectis permanebunt.

SECUNDARUM VERO SUBSTANTIARUM MAGIS EST SPECIES SUBSTANTIA QUAM GENUS;
PROPINQUIOR ENIM EST PRIMAE SUBSTANTIAE. SI ENIM QUIS PRIMAM
SUBSTANTIAM QUID SIT ASSIGNET, EUIDENTIUS ET CONUENIENTIUS ASSIGNABIT
SPECIEM PROFERENS QUAM GENUS, UT DE ALIQUO HOMINE EUIDENTIUS
ASSIGNABIT HOMINEM PROFERENS QUAM ANIMAL; [186C] ILLUD ENIM MAGIS EST
PROPRIUM ALICUIUS HOMINIS, HOC VERO COMMUNIUS. ET ALIQUAM ARBOREM
ASSIGNANS, EUIDENTIUS ASSIGNABIT ARBOREM NOMINANS QUAM PLANTAM.

Constat indiuiduas substantias primas et maxime et proprie esse
substantias. Secundae uero substantiae, id est genera et species,
sicut non aequaliter a prima substantia distant, ita non aequaliter
substantiae sunt; nam quoniam propinquior est species primae
substantiae quam genus, idcirco magis est substantia species quam
proprium genus, ut homo propinquior est Socrati quam animal, atque
ideo magis est homo substantia. Animal uero quamquam et ipsum
substantia sit, minus tamen homine; hoc autem idcirco euenit, quod in
omni definitione conuenientis species [186D] ad primam substantiam
dicitur, quam genus. Nam si quid sit Socrates aliquis uelit ostendere,
propinquius substantiam Socratis proprietatemque monstrabit, si
dixerit eum esse hominem, quam si animal. Quod enim animal est
Socrates, commune est cum caeteris qui homines non sunt, id est cum
equo atque boue. Quod uero homo est, cum nullo alio est commune, nisi
cum his qui sub eadem specie hominis continentur. Quocirca propinquior
erit ad significationem designatio, cum indiuiduo species redditur,
quam ei generis uocabulum praedicetur. Rursus si quamlibet indiuidnam
arborem designare aliquis uolens, arborem dicat, propinquius
designabit quid sit id quod definiuit, quam si plantam nominet: planta
autem [187A] genus est arboris; praedicatur enim planta et de iis quae
arbores non sunt, ut de caulibus atque lactucis: quare constat species
magis esse substantias, eo quod sint primis et maxime substantiis
propinquiores. Et quod in eo quod quid sit, assignata species
conuenientibus et euidentius assignet, genus uero longinquius atque
communius.

AMPLIUS PRIMAE SUBSTANTIAE, PROPTEREA QUOD ALIIS OMNIBUS SUBIACENT ET
OMNIA CAETERA VEL DE IPSIS PRAEDICANTUR VEL IN IPSIS SUNT, IDCIRCO
MAXIME SUBSTANTIAE DICUNTUR. QUEMADMODUM AUTEM PRIMAE SUBSTANTIAE AD
OMNIA CAETERA SE HABENT, ITA SESE SPECIES HABET AD GENUS; SUBIACET
ENIM SPECIES GENERI; ETENIM GENERA DE SPECIEBUS PRAEDICANTUR, SPECIES
VERO DE GENERIBUS NON CONVERTUNTUR. QVOCIRCA ETIAM EX HIS SPECIES
GENERE MAGIS EST SUBSTANTIA.

[187B] Magis esse substantias species ualidiori rursus argumentatione
confirmat, per similitudinem namque hoc ita esse declarat. Nam cum
omnes substantiae aut primae sint aut secundae, secundarum autem aut
genera aut species, specierum atque generum quidquid similius primis
substantiis inuenitur, hoc magis substantia merito putabitur. Sed
primae substantiae IDCIRCO MAXIMAE SUBSTANTIAE DICUNTUR, quod omnibus
ita subiectae sunt, ut aut in ipsis sint caetera ut accidentia, aut de
ipsis alia praedicentur ut substantiae secundae. Quod ergo in primas
substantias, hoc idem in species uenit. Namque species et cunctis
subiacent accidentibus, et de speciebus genera praedicantur, de
generibus uero species non praedicantur. Quare [187C] non similiter
genera subiacent, quemadmodum species. Non enim de generibus species
praedicantur. Ergo sicut primae substantiae subiectae sunt secundis
substantiis et accidentibus, ita species subiectae sunt et
accidentibus et generibus. Genera uero quamquam subiecta sint
accidentibus, speciebus tamen ipsa non subiacent. Quocirca maior est
similitudo speciei ad primas substantias, quam generis, quod si maior
est similitudo specierum ad maximas substantias, ipsae erunt magis
substantiae. Sed ne quis non arbitretur dicere quod ea quae sunt
genera species esse non possunt sed in eo quod sunt genera, species
esse non possunt. Nam in eo quod species est, de superioribus non
praedicatur sed in eo quod genus, de eo praedicabitur cuius est
genus. Quocirca genera ipsa [187D] quorum sunt genera his subiacere
non possunt, species uero quorum sunt species, de his praedicari non
possunt.

IPSARUM VERO SPECIERUM QUAE GENERA NON SUNT, NIHILO PLUS ALIA AB ALIA
SUBSTANTIA EST; NIHIL ENIM CONUENIENTIUS PROFERETUR SI QUIS DE ALIQUO
HOMINE HOMINEM REDDAT QUAM SI DE ALIQUO EQUO PROFERAT EQUUM. SIMILITER
AUTEM ET IN PRIMIS SUBSTANTIIS NIHILO PLUS ALIA AB ALIA SUBSTANTIA
EST; NIHIL ENIM MAGIS ALIQUIS HOMO QUAM ALIQUIS BOS SUBSTANTIA EST.

Praedictum est quoque, ut Porphyrius in libro de generibus, speciebus,
differentiis, propriis, atque accidentibus planissime docuit, alia
esse solum genera, quorum genus inueniri non posset, alia solum [188A]
species, quae in alias species diuidi non ualerent. Hae autem sunt
quae de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit
praedicantur, ut homo de singulis hominibus dicitur, et equus de
singulis equis, et bos de singulis bobus, qui sub propria specie
positi a seipsis propriae naturae figura non discrepant. Ergo
huiusmodi species, ut est homo atque equus, quae solis indiuiduis
praesunt, quoniam genera esse non possunt, aequaliter semper
substantiae sunt. Nam tam propinque redditur de quolibet indiuiduo
equo, nomen equi, quam de quolibet indiuiduo homine, hominis nomen,
Quocirca ei aequaliter species hae, quae genera non sunt, ad primas
substantias sunt, aequaliter esse substantiae merito putabuntur; hoc
autem dicit non quod omnes species aequaliter substantia [188B] sint
sed quae aequaliter a primis substantiis distant. Potest enim fieri ut
cuiuslibet superioris generis una quaelibet species sit, quae
comparata ad propriam speciem minus illa superior uideatur esse
substantia: ut animalis si quis dicat speciem esse auem, eiusdem
quoquo speciem horninem, auis et homo non aequaliter substantiae sunt,
idcirco quod auis homine superior est. Homo namque in alias species
non diuiditur, est enim magis species. Auis autem potest in alias
diuidi species, ut in accipitrem et uulturem, quae quamquam aues sunt
specie, tamen ipsa dissentiunt. Proprie autem species accipere ac
uultur est, hi enim solis indiuiduis praesunt. Quare homo atque
accipiter aequaliter a primis substantiis distant, et sunt aequaliter
substantiae. Homo uero atque auis, quoniam [188C] superior est auis
homine, non aequaliter substantiae sunt, magis enim substantia homo
est. Ergo quaecumque species aequaliter a suis indiuiduis distant,
aequaliter substantiae sunt. Quod quoniam species hae quae genera non
sunt aequaliter a primis substantiis absunt, aequaliter substantiae
dicuntur. Primum autem est, ut expositione non egeat, primas quoque
substantias aequaliter esse substantias, aliquis homo enim atque
aliquis equus, quoniam sunt indiuidua, principaliter substantiae sunt,
et propriae et maximae. Quocirca in maximis substantiis, neque minus,
neque magis substantia poterit inueniri. Indiuidua igitur aequaliter
substantiae sunt.

RECTE AUTEM POST PRIMAS SUBSTANTIAS SOLAE OMNIUM CAETERORUM SPECIES ET
GENERA DICUNTUR SECUNDAE ESSE SUBSTANTIAE; [188D] EORUM ENIM QUAE
PRAEDICANTUR PRIMAS SUBSTANTIAS SOLAE SIGNIFICANT. ALIQUEM ENIM
HOMINEM SI QUIS ASSIGNET QUID SIT, SI SPECIEM QUAM GENUS PROTULERIT,
CONUENIENTER PROFERET, ET MANIFESTUM FACIET HOMINEM QUAM ANIMAL
PROFERENS; CAETERORUM VERO QUICQUID PROTULERIT, ALIENA ERIT ILLA
PROLATIO, UT ALBUM VEL CURRIT VEL QUODLIBET HUIUSMODI SI REDDAT. QUARE
RECTE HAE SOLAE PRAETER CAETERA SUBSTANTIAE DICUNTUR.

Ordine et conuenienter post primas substantias, id est indiuidua,
genera et species secundas esse substantias constitutas monstrat
Aristoteles, quae est firma atque expedita probatio; ait enim: POST
PRIMAS SUBSTANTIAS RECTE GENERA ET SPECIES SECUNDAS SUBSTANTIAS ESSE
NOMINATAS. In definitionibus enim ubi substantia [189A] cuiuslibet
ostenditur, nihil aliud primas substantias monstrat, nisi genus et
species. Socrates namque, si quis quid sit interroget, dicitur homo,
uel animal, et in eo quod quid sit Socrates interrogatus, recte
hominem uel animal esse respondet. Quare quid sint primae substantiae
secundae monstrant, quod si quis praeter secundas substantias in
interrogatione quid sit prima substantia dicat, id alienissime
profert, ut si quid sit Socrates interroganti aliquis respondeat
album, uel currit, uel aliquid huiusmodi, quod secunda substantia non
sit, nihil conuenienter unquam profert, si quid de prima substantia
praeter secundas substantias dicat. Quare quoniam nihil eorum quae non
sunt secundae substantiae, quid sit prima substantia declarat,
secundae autem substantiae [189B] genera et species sunt, recte post
primas substantias species et genera secundae dicuntur esse
substantiae.

AMPLIUS PRIMAE SUBSTANTIAE, PROPTEREA QUOD ALIIS OMNIBUS SUBIACENT,
IDCIRCO PROPRIAE SUBSTANTIAE DICUNTUR; QUEMADMODUM AUTEM PRIMAE
SUBSTANTIAE AD OMNIA CAETERA SESE HABENT, ITA PRIMARUM SUBSTANTIARUM
GENERA ET SPECIES AD OMNIA RELIQUA SESE HABENT; DE ISTIS ENIM OMNIBUS
CAETERA PRAEDICANTUR: ALIQUEM ENIM HOMINEM DICES GRAMMATICUM, ERGO ET
HOMINEM ET ANIMAL GRAMMATICUM PRAEDICABIS; SIMILITER AUTEM ET IN
ALIIS.

Haec quoque est de eadem re probatio, qua recte post primas
substantias genera et species esse positas uerissima ratione
confirmat. Namque indiuidua [189C] idcirco primae dicuntur esse
substantiae, et quod aliis cunctis subiaceant. Nam quoniam secundis
substantiis ad praedicationem suppositae sunt, et de his secundae
substantiae dicuntur, et quoniam accidentibus ut possint esse
accideutia subduntur, idcirco primae substantiae sunt. Et sicut primae
substantiae cunctis subiacent accidentibus, sic etiam secundae. Nam
quoniam aliquis homo accidentibus subiacet, et homo et animal
accidenti supponitur, et quoniam est quidam homo grammaticus, id est
Aristarchus, est homo grammaticus, est etiam animal
grammaticum. Quocirca accidentibus primae substantiae principaliter
subdurtur, secundae uero secundo loco, et quemadmodum primae
substantiae et accidentibus et secundis substantiis subiacent, sic
secundae substantiae accidentibus [189D] supponuntur sed secundae
substantiae species et genera sunt. Recte igitur post primas
substantias species et genera secundas substantias esse proposuit.

COMMUNE EST AUTEM OMNI SUBSTANTIAE IN SUBIECTO NON ESSE. PRIMA ENIM
SUBSTANTIA NEC DE SUBIECTO DICITUR NEC IN SUBIECTO EST; SECUNDAE VERO
SUBSTANTIAE SIC QUOQUE MANIFESTUM EST QUONIAM NON SUNT IN
SUBIECTO. ETENIM HOMO DE SUBIECTO QUIDEM ALIQUO HOMINE DICITUR, IN
SUBIECTO VERO NULLO EST; NEQUE ENIM IN ALIQUO HOMINE HOMO
EST. SIMILITER AUTEM ET ANIMAL DE SUBIECTO QUIDEM DICITUR DE ALIQUO
HOMINE, NON EST AUTEM ANIMAL IN ALIQUO HOMINE.

Post enumerationem substantiarum et diuisionem in qua alias primas,
alias secundas esse proposuit, [190A] quoniam substantiae definitio
nulla est reddita, idcirco, quia generalissimum genus definitionibus
non tenetur, proprietatem quamdam cupit exquirere, quasi signum
aliquod quo substantiam queamos agnoscere, priusque quid ipsis
substantiis communiter possit euenire proponit; post uero quid illis
proprium sit quaerit sed idcirco ista praemittit, ut ad illud uerum
proprium sine ullo errore perueniat, et quod uere est substantiarum
proprium ultimum dicat. Tribus autem modis proprium significatur. Est
enim proprium quod alicui speciei omni euenit et non soli, ut homini
bipedem esse. Omnis enim homo bipes est sed non solus, aues namque et
ipsae sunt bipedes. Aut soli et non omni, ut eidem homini euenit ut
sit grammaticus sed non omni homini, neque [190B] enim omnis homo
grammaticus est. Aut uero tertia proprii significatio est, quae omni
et soli et semper, ut risibile. Omnis enim homo risibilis est, et
solum est animal homo quod rideat. Ex his igitur illa duo superiora
quae diximus, ubi omni et non soli, aut soli et non omni, esse quaedam
propria dicebamus, quae a propriorum ueritate esse uidentur
aliena. Hoc uero tertium quod omni inest et soli, hoc uere est
proprium, illa autem superiora consequentia quidem dicuntur, non tamen
uere propria, hoc autem ultimum uere est proprium. Quaecumque ergo
talia propria Aristoteles inuenerit, quae aut solis et non omnibus
substantiis, aut omnibus et non solis eueniant, uelut non uere in
natura cuiuslibet constituta repudiat. Illud uero ultimum ponit quod
et omni substantiae et [190C] soli ualeat euenire. Illa enim sunt
propria quae conuertuntur, ut si quid fuerit homo, risibile est, si
quid est risibile, homo est: haec autem solum conuerti possunt, quae
omni solique contingunt, nam neque ulli alii magis, neque ulli minus
euenient; quare his praedictis ad loci ipsius orationem
expositionemque ueniamus. Quod ergo dicit hoc est, omnibus substantiis
commune est, ut in subiecto non sint, namque primae substantiae, id
est indiuidua in subiecto non sunt, quod planissime his
demonstratur. Nunquam enim particularis substantia alicui accidens
esse potest, secundae uero substantiae habent quamdam imaginem quod
sint in subiecto, uidentur enim secundae substantiae in subiectis, id
est primis substantiis esse sed falso, nam secundae [190D] substantiae
de primis substantiis solum praedicantur, non in ipsis sunt. Animal
enim de quodam homine tantum dicitur, non etiam in aliquo homine
consistit, ut in subiecto. Hoc autem illa res probat, quod omnia
quaecumque in subiecto sunt, eorum quoque indiuidua in subiecto sunt,
color quoniam in subiecto corpore est, et quidam color subiecto
corpore nititur, in hoc uero quoniam primae substantiae, id est
indiuidua in subiecto non sunt, nec eorum uniuersalia, id est secundae
substantiae, quae genera speciesque sunt, possunt aliquo niti
subiecto. Quare secundae substantiae primas substantias ad
praedicationem tantum subiectas habent, non etiam ut ipsae primis
substantiis accidant. Illud quoque maximum argumentum [191A] est
secundas substantias non esse in subiecto, quoniam omne quod in
subiecto est potest mutari, illa quae subiecta est non mutatur, ut
color qui est in corpore, eodem corpore manente potest mutari, ut
niger fiat ex albo. Manentibus autem substantiis primis, secundae
substantiae non mutantur. Quam uero ipse Aristoteles posuit
probationem, secundas substantias uan esse in subiecto, huiusmodi est,
praedocuit enim quorumdam quae sunt in subiecto nomen de subiectis
posse praedicari, rationem uero nunquam. Album enim cum sit in
corpore, dicitur corpus album, et praedicatur albedo de corpore sed
alia est definitio albedinis, alia corporis. Secundae uero substantiae
de primis substantiis et nomine praedicantur, et definitione
iunguntur. Nam quidam [191B] homo animal est et homo sed quidam homo,
et hominis, et animalis ratione definitur. Et ut ueracissime sententia
concludatur, omne quod est in subiecto, aequiuoce de subiecto
dicitur. Secundae uero substantia de primis non aequiuoce sed uniuoce
nuncupantur, idcirco quod (ut dictum est) et nomine et definitione
consentiunt. Quare quemadmodum primae substantiae in sabiecto non
sunt, sic secundae subiecto carebunt. Commune est igitur omnibus
substantiis, et secundis et primis in subiecto non esse, et quodcumque
substantia fuerit, consequens est ut in nullo subiecto sit.

Sed quaeritur utrum hoc soli substantiae insit an etiam aliis, nam si
soli substantiae inest, quoniam omni substantiae hoc inesse
monstrauimus, quod in subiecto non sit, uerum proprium dicitur esse
[191C] substantiae, non esse in subiecto. Hoc enim dictum est esse
maxime proprium, quod omnibus inesset et solis sed hoc non esse
substantiae proprium uerissima Aristoteles probatione confirmat
dicens:

AMPLIUS EORUM QUAE SUNT IN SUBIECTO NOMEN QUIDEM DE SUBIECTO
ALIQUOTIENS NIHIL PROHIBET PRAEDICARI, RATIONEM VERO IMPOSSIBILE
EST. SECUNDARUM VERO SUBSTANTIARUM DE SUBIECTIS RATIO PRAEDICATUR ET
NOMEN; RATIONEM ENIM HOMINIS ET ANIMALIS DE ALIQUO HOMINE
PRAEDICABIS. QUARE NON ERIT EORUM SUBSTANTIA QUAE SUNT IN
SUBIECTO. NON EST AUTEM PROPRIUM SUBSTANTIAE HOC; SED DIFFERENTIA
EORUM EST QUAE IN SUBIECTO NON SUNT; BIPES ENIM ET GRESSIBILE DE
SUBIECTO QUIDEM DE HOMINE PRAEDICATUR, IN SUBIECTO VERO NULLO EST; NON
ENIM IN HOMINE EST BIPES NEQUE GRESSIBILE. ⟨[191D]⟩ ET RATIO QUOQUE
DIFFERENTIAE DE ILLO DICITUR DE QUO IPSA DIFFERENTIA PRAEDICATUR, UT
SI GRESSIBILE DE HOMINE DICATUR, ET RATIO GRESSIBILIS DE HOMINE
PRAEDICABITUR; EST ENIM HOMO GRESSIBILE.

Non esse proprium hoc substantiae dicit, idcirco quod in differentiis
idem sit, in nullo enim differentia subiecto est, ad illud namque
recurritur, Si differentia in subiecto esset, nomine tantum de
subiecto praedicaretur, non etiam ratione. Differentia uero de eo de
quo dicitur uniuoce praedicatur, ut si quis dicat gressibilem
differentiam de homine, ipsius differentiae definitio quoque homini
conuenienter aptabitur. Gressibile namque est quod per terram pedibus
ambulat, et homo est quod per terram pedibus ambulat, ita differentiae
et eius de quo ipsa differentia dicitur una poterit esse ratio
substantiae, id [192A] est unius possunt et nominis nuncupatione, et
definitionis determinatione coniungi. Quod si in subiecto esset
differentia, nequaquam de subiecto sibi uniuoce praedicaretur. Quare
non proprium est substantia, quod retinet etiam differentia,
differentia namque substantia non est. Esset enim proprium substantiae
in subiecto non esse. Non est autem diiferentia accidens, esset enim
in subiecto. Omnis autem res aut accidens est, aut substantia, id est
aut in subiecto est, aut in subiecto non est, et sunt ascidentia
quaecumque in substantiam subiecti non ueniunt, quaeque permutata
naturam substantiae non perimunt. Si quibus uero peremptis subiecta
interimantur, illa proprie accidentia non uocamus, differentia uero
est quae de pluribus specie differentibus in eo quod quale [192B] sit
praedicatur. Sed differentia substantia non est, idcirco quod si esset
substantia non in eo quod quale sit de subiecto sed in eo quod quid
sit praedicaretur. Qualitas uero solum non est, esset enim accidens et
in subiecto. An magis ex substantia et qualitate differentia ipsa
conficitur, ita ut illud de quo praedicatur, perempta differentia
simul interimatur, ut calor, cum est in aqua, perempto calore, potest
aqua in sua substantia permanere, et est calor in subiecta aqua, quo
interempto, aqua non peribit. Idem tamen calor est in igne sed
perempto calore, ignem interire necesse est. Quare haec qualitas
caloris substantialiter inest igni, et est propria differentia, id est
substantialis. Concludendum est igitur differentiam, nequs solum
substantiam esse, neque solum qualitatem, [192C] sed quod ex utrisque
conficitur substantialem qualitatem, quae permanet in natura subiecti,
atque ideo quoniam substantia participat, accidens non est, quoniam
qualitas est, a substantia relinquitur. Sed quoddam medium est inter
substantiam et qualitatem, quae quoniam in subiecto non est et
substantia non est, proprium substantiae non est non esse in
subiecto. Post hoc illuc quoque dicit non debere nos conturbari, ne
forte substantiarum partes, quae ita sunt in toto quasi in aliquo
subiecto, aliquando cogamur non substantias confiteri. Substantiarum
partes in subiecto sunt sed non ut accidentia, uidemus enim quasdam
partes substantiarum ita esse in toto quasi sint in subiecto, ut caput
in toto corpore est, et manus in toto corpore est, forma quoque et
materia [192D] quae sunt partes compositae substantiae in ipsa
composita substantia sunt. Ne forte ergo cogamur aliquando partes
substantiarum, quoniam sunt in subiecto, suspicari non esse
substantias sed accidentia, praemonet dicens:

NON NOS VERO CONTURBENT SUBSTANTIARUM PARTES QUAE ITA SUNT IN TOTO
QUASI IN SUBIECTO SINT, NE FORTE COGAMUR DICERE NON EAS ESSE
SUBSTANTIAS; NON ENIM SIC DICEBANTUR ESSE EA QUAE SUNT IN SUBIECTO UT
QUASI PARTES ESSENT.

Hoc enim rationis affert cur ista accidentia esse aliquis suspicari
non debeat. Illa enim accidentia esse definita sunt in obiecto, quae
non essent ut quaedam pars, hoc enim superius ait. In subiecto auem
esse dico, quod cum in aliquo sit, non sicut quaedam [193A] pars et
impossible est esse sine eo in quo est. Quocirca quoniam accidentia
ita sunt in subiecto, ut subiecti partes non sint, substantiarum uero
partes in toto ita sunt, ut in subiecto non sint, partes
substantiarum, partes accidentium esse nullus recte suspicari potest.

INEST AUTEM SUBSTANTIIS ET DIFFERENTIIS AB HIS OMNIA UNIVOCE
PRAEDICARI. OMNIA ENIM QUAE AB HIS PRAEDICAMENTA SUNT AUT DE
INDIVIDUIS PRAEDICANTUR AUT DE SPECIEBUS. ET A PRIMA QUIDEM SUBSTANTIA
NULLA EST PRAEDICATIO (DE NULLO ENIM SUBIECTO DICITUR), SECUNDARUM
VERO SUBSTANTIARUM SPECIES QUIDEM DE IN DIVIDUO PRAEDICATUR, GENUS
AUTEM ET DE SPECIE ET DE INDIVIDUO; SIMILITER AUTEM ET DIFFERENTIAE ET
DE SPECIEBUS ET DE INDIVIDUIS PRAEDICANTUR. RATIONEM QUOQUE SUSCIPIUNT
PRIMAE SUBSTANTIAE SPECIERUM ET GENERUM, [193B] ET SPECIES GENERIS
(QUAECUMQUE ENIM DE PRAEDICATO DICUNTUR, EADEM ET DE SUBIECTO
DICENTUR); SIMILITER AUTEM ET DIFFERENTIARUM RATIONEM SUSCIPIUNT
SPECIES ET INDIVIDUA; UNIVOCA AUTEM ERANT QUORUM ET NOMEN COMMUNE EST
ET RATIO. QUARE OMNIA A SUBSTANTIIS ET DIFFERENTIIS UNIVOCE
PRAEDICANTUR.

Quoniam in subiecto non esse differentiis et substantiis commune
monstrauit, aliam rursus communitatem substantiarum differentiarumque
proposuit. Nam cum substantiarum aliae sint primae, aliae secundae, et
primae substantiae sint indiuiduae, quoniam nihil indiuidua possunt
habere subiectum, ab indiuiduis nulla praedicatio est. Secundae uero
substantiae de indiuiduis, id est de primis substantiis, praedicantur,
et de his uniuoce dicuntur. Secundarum [193C] enim substantiarum nomen
de indiuiduis praedicatur et ratio. Ac de indiuiduo quidem et species
praedicatur et genus, ut de Platone, id est de aliquo homine, et homo
dicitur, et animal, aliquis enim homo est, et animal, et utriusque de
indiuiduo praedicatur ratio. Dicimus enim aliquem hominem animal esse
rationale mortale, quae est speciei definitio, id est hominis. Et
rursus aliquem hominem dicimus esse substantiam animatam atque
sensibilem, quae generis est definitio, id est animalis. Species uero
generis sui et definitionem suscipit et uocabulum, de homine enim
animal praedicatur, dicitur enim homo animal est, et idem ipse rursus
homo rationem suscipit animalis. Dicimus enim esse hominem substantiam
animatam atque sensibilem. Constat ergo quoniam [193D] et genera et
species de indiuiduis, et genera de speciebus uniuoce praedicantur, id
est in omni praedicatione secundae substantire uniuoca appellatione de
subiectis dicuntur, quod his cum differentia commune est. Differentia
namque de specie de qua dicitur, et de eius indiuiduo ipsa quoque
uniuoce praedicatur. Nam cum sit gressibilis differentia de aliquo
homine praedicatur, dicitur enim quidam homo gressibilis ut Plato et
Cicero sed et definitionem differentiae suscipiunt indiuidua, de
quibus illa differentia praedicatur. Gressibile namque est quod per
terram pedibus ambulare potest. Et quemdam hominem possis ita secundum
nomen differentiae definire, ut dices Platonem esse quod per terram
pedibus ambulare [194A] possit. Et hoc idem euenit de specie cuiusdam
hominis, id est de homine: homo namque, id est ipsa species, cum sit
gressiblis, potest definiri. Homo est quod per terram pedibus ambulare
possit. Ergo et differentia: de his de quibus pradicantur, uniuoce
dicuntur. Quocirca quoniam et secundae substantiae de bis de quibus
praedicantur uuiuoce dicuntur, et differentiae eodem modo, quaecumque
a substantiis uel differentiis praedicationes fuerint, haec et de
subiectis uniuoce praedicabuntur. Quae autem causa sit ut secundae
substantiae de primis substantiis uniuoce praedicentur, illa quam
supra docuit Aristoteles nos admonens dixit, omnia enim quaecumque de
praedicato dicuntur, eadem etiam dicentur de subiecto. Omnes enim
differentiae quae sunt specificae generis praedicantur [194B] et de
specie et de indiuiduo, ut quoniam animal efficiunt differentiae
animatum atque sensibile, eadem et de specie, id est homine, et de
indiuiduo, id est aliquo homine, praedicabuntur; quod cum superius
dictum est, nunc quantum expositionis breuitas postulat, dixisse
sufficiat.

OMNIS AUTEM SUBSTANTIA VIDETUR HOC ALIQUID SIGNIFICARE. ET IN PRIMIS
QUIDEM SUBSTANTIIS INDUBITABILE ET VERUM EST QUONIAM HOC ALIQUID
SIGNIFICAT; INDIVIDUUM ENIM ET UNUM NUMERO EST QUOD SIGNIFICATUR. IN
SECUNDIS VERO SUBSTANTIIS VIDETUR QUIDEM SIMILITER AD APPELLATIONIS
FIGURAM HOC ALIQUID SIGNIFICARE, QUANDO QUIS DIXERIT HOMINEM VEL
ANIMAL; NON TAMEN VERUM EST SED QUALE ALIQUID SIGNIFICAT (NEQUE ENIM
UNUM EST QUOD SUBIECTUM EST QUEMADMODUM PRIMA SUBSTANTIA, [194C] SED
DE PLURIBUS HOMO DICITUR ET ANIMAL); NON AUTEM SIMPLICITER QUALITATEM
SIGNIFICAT, QUEMADMODUM ALBUM (NIHIL ENIM ALIUD SIGNIFICAT ALBUM QUAM
QUALITATEM), GENUS AUTEM ET SPECIES CIRCA SUBSTANTIAM QUALITATEM
DETERMINANT (QUALEM ENIM QUANDAM SUBSTANTIAM SIGNIFICANT). PLUS AUTEM
GENERE QUAM SPECIE DETERMINATIO FIT: DICENS ENIM ANIMAL PLUS
COMPLECTITUR QUAM HOMINEM.

Postquam superius geminas dixit substantiae consequentias, id est in
subiecto non esse, et cuncta ab his uniuoce praedicari, et eas a
maximae proprio substantiae separauit, idcirco quod differentiis etiam
uidentur esse communes, aliud adiicit quod idcirco substantiae
proprium non sit, quod non sit in omni substantia. Nam quemadmodum
quantitas, quantum significat, et qualitas quale, sic etiam substantia
uidetur [194D] hoc aliquid significare. Nam cum dico Socrates uel
Plato uel aliquam indiuiduam substantiam nomino, hoc aliquid significo
sed omnibus hoc substantiis non inest. Indiuiduis namque quoniam
particularia sunt et numero singularia, uerum est hoc aliquid a
substantiis significari. In secundis uero substantiis non idem
est. Namque secundae substantiae non sunt unae, nec numero singulares
sed species intra se plurima indiuidua continent, et multas intra se
species genus includit, quocirca cum dico homo, non hoc aliquid
significaui, neque enim singulare est hominis nomen, idcirco quod de
pluribus indiuidais praedicatur sed potius quale quiddam; qualis enim
substantia sit demonstratur, cum dicitur [195A] homo. Qualitas autem
haec circa substantiam terminatur, nam sicut indiuidua qualitas
species et genera qualitatis habet, et sicut singulas quantitates
quantitas speciebus et generibus claudit, ita quoque indiuiduarum
substantiarum species et genera secundae substantiae sunt. Ergo cum
dico homo, talem substantiam significo, quae de pluribus numero
differentibus in eo quod quid sit praedicatur, qualem ergo quamdam
substantiam significo, cum hominem dixi, talem scilicet quae
indiuiduis nominetur, idem quoque de genere est. Nam cum dico animal,
talem substantiam significo quae de pluribus speciebus dicatur. Est
igitur qualitas, ut album, quae semper sit in substantia sed non ut
ipsam substantiam interimat, idcirco quod proprietatem substantiae
albedo non [195B] habet.

Qualitas uero hac quae de substantiis dicitur, circa substantiam
qualitatem determinat, qualis sit enim illa substantia demonstrat. Nam
si homo est rationalis, et substantia erit rationalis sed rationalis
qualitas est. Qualem ergo substantiam monstrant secundae
substantiae. Quocirca non est hoc proprium substantiae, hoc aliquid
significare. Secundae enim substantiae non hoc aliquid sed quale
aliquid (ut dictum est) monstrant, ita tamen quale aliquid monstrant,
ut ipsam qualitatem circa substantias determinent. Qualitas enim
secundarum substantiarum in indiuiduis est, de ipsis enim naturaliter
praedicatur qua, ipsa indiuiduae substantiae sunt. Qualitas igitur
secundarum substantiarum circa indiuidua, id est quae prima sunt
terminatur. Determinatio uero quoties [195C] ipse terminus multa
concludit, maior est, et minor quoties pauciora, quocirca genus
plurima colligit, species uero non tam plurima. Nam cum dico animal,
etiam hominem bouemque, et alia cuncta animalia hoc uno nomine
clausi. Cum uero dico homo, solos homines indiuiduos hac nominis
significatione conclusi, quocirca maior fit determinatio per genus
quam per speciem, et fit determinatio circa substantiam qualitatis,
uel quod substantialis qualitas in genere et specie est, uel quod
secundum quamdam communionem subiectorum dicitur. Sed per se qualitas,
ut album, neque ullius substantiam significat, neque ullam
communionem, sicut genus specierum suarum, et indiuiduorum species,
ostendit. Quocirca aliud substantiae proprium requirendum est. [195D]

INEST AUTEM SUBSTANTIIS ET NIHIL ILLIS ESSE CONTRARIUM. PRIMAE ENIM
SUBSTANTIAE QUID ERIT CONTRARIUM? UT ALICUI HOMINI; NIHIL ENIM EST
CONTRARIUM; AT VERO NEC HOMINI NEC ANIMALI NIHIL EST CONTRARIUM. NON
EST AUTEM HOC SUBSTANTIAE PROPRIUM SED ETIAM MULTORUM ALIORUM, UT
QUANTITATIS; BICUBITO ENIM NIHIL EST CONTRARIUM, AT VERO NEC DECEM NEC
ALICUI TALIUM, NISI QUIS MULTA PAUCIS DICAT ESSE CONTRARIA VEL MAGNUM
PARUO; DETERMINATORUM VERO NULLUM NULLI EST CONTRARIUM.

Adiecit quoque aliud substantiae proprium dicens substantiae nihil
esse contrarium, hoc autem ex ea quae sigillatim fit inductione
confirmat. Homo enim homini uel equo, uel alicui alii animalium non
est [196A] contrarius. Sed si quis forsitan dicat, cum ignis atqua
aqua substantiae sint, ignem aquae esse contrarium, mentietur. Non
enim ignis aquae contrarius est sed qualitates ignis qualitatibus
aquae opponuntur. Calor enim et frigus contraria sunt, et humor et
siccitas, quae qualitates cum aliae sint in igne, aliae in aqua, ipsas
substantias contrarias facere uidentur sed non sunt; hoc autem ex
omnibus aliis substantiis potest probari, in quibus nihil quisquam
poterit inuenire contrarium. Sed hoc solius substantiae proprium non
est, namque et quantitas definita contrariis caret. Nam neque duo
tribus contraria sunt, nec duobus quattuor, nec aliquid huiusmodi: nam
si dicamus tres duobus esse contrarios, cur non his duobus etiam
quattuor uel quinque contrarios esse ponamus? Nulla [196B] enim
afferri ratio potest, cum tres duobus contrarii sint, cur quattuor uel
quinque duobus contrarii non sint. Quod si hoc est, uel quattuor, uel
tres, uel quinque, uel quicumque a duobus distant numeri, contrarii
fiant duobus, et erunt uni rei multa contraria, quod fieri non
potest. Non est igitur contrarium aliquid quantitati. Sed si quis
dicat magnum paruo uel multae paucis esse contraria, haec quidem
etiamsi quis quantitates esse confirmat, tamen definitae quantitates
non sunt, quantum enim sit magnum uel quantum paruum, non definit qui
loquitur, eodem modo, etiam de multis atque paucis. Quare si quis haec
quantitates esse dicat, indeterminatas indefinitas quo esse
confitebitur. Dicit autem Aristoteles terminata, quantitati nihil esse
contrarium, ut duobus uel tribus, [196C] uel lineae uel
superficiei. Quod si etiam aliae quantitates habent contraria, aliae
uero non habent, nihil omnino impedit ad hoc quod dicitur, proprium
non esse substantiae, idcirco quod constat quasdam quantitates non
habere contraria. Quod si hoc et in quantitatibus euenit; non esse
contrarium, substantiarum proprium non est. Atque haec quidem si quis
magnum uel paruum in quantitatibus ponat, manifestum ect (ut ipse est
posterius monstraturus) haec non esse quantitates sed ad aliquid,
magnum enim ad paruum dicitur; sed cum ad ea loca uenerimus, propositi
ordinem loci diligentius exsequemur. Nunc quoniam declaratum est et
substantiae nihil esse contrarium, et hoc ei proprium non esse,
quoniam idem etiam in quantitatibus consideratur, ad sequens proprium
expositionis [196D] semitam conuertamus.

VIDETUR AUTEM SUBSTANTIA NON SUSCIPERE MAGIS ET MINUS; DICO AUTEM NON
QUONIAM SUBSTANTIA NON EST A SUBSTANTIA MAGIS SUBSTANTIA (HOC ENIM
DICTUM EST QUONIAM EST) SED QUONIAM UNAQUAEQUE SUBSTANTIA HOC IPSUM
QUOD EST NON DICITUR MAGIS ET MINUS; UT, SI EST IPSA SUBSTANTIA HOMO,
NON ERIT MAGIS ET MINUS HOMO, NEC IPSE A SE IPSO NEC AB ALTERO. NEQUE
ENIM EST ALTER ALTERO MAGIS HOMO, QUEMADMODUM ALBUM EST ALTERUM ALTERO
MAGIS ALBUM, ET BONUM ALTERUM ALTERO MAGIS BONUM; ET IPSUM SE IPSO
MAGIS ET MINUS DICITUR, UT CORPUS, ALBUM CUM SIT, MAGIS DICITUR NUNC
QUAM PRIMO, ET CALIDUM MAGIS ET MINUS DICITUR; SUBSTANTIA VERO NON
DICITUR (NEQUE HOMO [197A] MAGIS DICITUR NUNC HOMO QUAM ANTEA DICITUR,
NEC CAETERORUM ALIQUID QUAE SUNT SUBSTANTIA); QUARE NON SUSCIPIET
SUBSTANTIA MAGIS ET MINUS.

Hoc proprium non simpliciter dicitur sed cum aliqua distinctione: ait
enim substantium neque magis recipere, neque minus, non hoc dicens,
quoniam substantia non est magis ab alia substantia. Namque quidam
homo cum sit substantia, magis est substantia ab homine, id est ab
specie, et homo ab animali, id est a genere. Ergo non hoc dicit,
quoniam non inueniuntur substantiae quae a substantiis magis
substantiae sint: hoc enim dictum est, quoniam est, id est quoniam
inueniuntur. Ait enim superius primas substantias, id est indiuiduas,
maxime esse substantias, in secundis uere substantiis, magis esse
substantias [197B] species quam genera. Ergo non dicit, quoniam nulla
substantia ab alia substantia magis substantia est sed hoc ipsam quod
est, quaelibet illa substantia non dicitur magis et minus substantia,
ut si est substantia homo, non dicit quoniam homo non est magis et
minus substantia, indiuiduas enim homo magis est substantia, species
uero minus si ad primam, id est indiuiduam, substantiam referatur. Sed
hoc dicit, hoc ipsum quod est, id est, homo non erit magis homo uel
minus homo; quocirca non dicit quoniam homo non est magis substantia
uel minus sed quoniam homo, hoc ipsum quod est, non est magis uel
minus homo, non est enim aliquis homo magis et minus homo; et hoc idem
in eiusdem comparatione conuenit speculari. Nam ipse homo a seipso
[197C] non est plus homo, at uero nec si ad alterum conferatur, ad
alterum uero ita, ut sub eadem coniunctione sint, ut quidam homo
indiuiduus ad aliquem indiuiduum hominem comparatus, non erit magis et
minus homo, et ipsa species seipsa non erit magis et minus homo; sed
hoc palam est in substantiis, in qualitatibus uero potest essc magis
et minus, album enim potest fieri magis album seipso, et suscipere
magis et minus, ut sit magis album et minus album; potest et alio albo
plus esse album, ut lilium lana; et alio albo minus esse album, ut
lana lilio, et cygnus niue, atque idem in aliis qualitatibus, ut bono
et calido. Namque haec possunt temporibus permutari, et in plus
minusue transduci, fit enim aliquoties bono melius et deterius, et
calido feruentius et tepidius: homo [197D] uero quod est substantia,
neque nunc plus erit homo quam fuit antea, neque post magis aut minus
erit hormo quam nunc est. Quocirca cum substantia non suscipiat magis
et minus, tamen proprium eius hoc non erit. Sed cur non sit proprium
ipse Aristoteles uelut notum conticuit; nos autem addimus, quoniam non
solum substantiae non suscipiunt magis et minus sed et alia multa;
circulus enim alio circulc non erit magis circulus aut minus, nec
duplum magis duplum uel minus; aequaliter enim duplus est
quaternarius: ad binarium, et denarius ad quinarium comparatus,
quocirca quoniam etiam in aliis idem est, hoc substantiae proprium non
esse putandum est. Sed haec quidem omnia quaecumque sunt [198A] in
substantiis omnibus, propria tamen substantiae non sunt, eo quod etiam
in aliis sint, consequentia substantiae appelluntur. Hanc enim omnia
substantias consequuntur, ut ubicumque fuerit substantia, ea quae
dicta sunt inueniantur, id est in subiecto non esse, et praedicationes
ab his uniuoce fieri, et quod hoc aliquid significet, et quod nihil
sit illis contrarium, et quod non suscipiant magis et minus: illa uero
quae non omnibus substantiis insunt accidentia sunt substantiis,
quocirca propria non sunt. Quod si propria non sunt, nondum quale sit
substantia demonstrant. Cuare ut substantiae qualitatem proprio
cognoscamus, talis est huic requirenda proprietas, quae et solis
substantiis insit et omnibus, haec autem huiusmodi est, quam ipse
proposuit. [198B]

MAXIME AUTEM PROPRIUM SUBSTANTIAE VIDETUR ESSE QUOD, CUM SIT IDEM ET
UNUM NUMERO, CONTRARIORUM SUSCEPTIBILE EST. ET IN ALIIS QUIDEM NULLIS
HOC QUISQUAM HABEAT PROFERRE QUAE NON SUNT SUBSTANTIAE, QUOD UNUM
NUMERO CONTRARIORUM ERIT SUSCEPTIBILE; UT COLOR, QUOD EST UNUM ET IDEM
NUMERO, NON ERIT ALBUM ET NIGRUM, NEC EADEM ACTIO ET UNA NUMERO ERIT
MALA ET BONA; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS QUAECUMQUE SUBSTANTIAE NON
SUNT. IPSA VERO SUBSTANTIA, CUM SIT UNA ET EADEM NUMERO, CONTRARIORUM
SUSCEPTIBILIS EST; UT QUIDAM HOMO, UNUS ET IDEM CUM SIT, ALIQUANDO
ALBUS ALIQUANDO NIGER FIT, ET CALIDUS ET FRIGIDUS, ET IMPROBUS ET
PROBUS. IN ALIIS VERO NULLIS TALE ALIQUID VIDETUR, NISI QUIS OPPONAT
ORATIONEM ET OPINIONEM DICENS HUIUSMODI ESSE; EADEM ENIM ORATIO ET
VERA ET FALSA [198C] ESSE VIDETUR, UT, SI VERA ORATIO EST ALIQUEM
SEDERE, CUM IPSE SURREXERIT EADEM IPSA ERIT FALSA; SIMILITER AUTEM ET
IN OPINIONE; SI QUIS ENIM VERE OPINABITUR SEDERE ALIQUEM, CUM IPSE
SURREXERIT FALSE OPINABITUR, EANDEM DE EO RETINENS OPINIONEM. QUOD SI
QUIS ETIAM HOC RECIPIAT, AT MODO IPSO DIFFERT; EADEM ENIM QUAE SUNT IN
SUBSTANTIIS IPSA PERMUTATA CONTRARIORUM SUNT SUSCEPTIBILIA (FRIGIDUM
ENIM EX CALIDO FACTUM PERMUTATUM EST, ET NIGRUM EX ALBO ET PROBUM EX
IMPROBO, SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS SINGULA IPSA PERMUTATIONEM
SUSCIPIENTIA CONTRARIORUM SUSCEPTIBILIA SUNT), ORATIO VERO ET OPINIO
IPSA QUIDEM IMMOBILIA OMNINO SEMPERQUE PERMANENT, RE VERO MOTA
CONTRARIETAS CIRCA EA FIT; ORATIO ENIM PERMANET EADEM SEDERE ALIQUEM,
RE VERO MOTA ALIQUOTIENS QUIDEM VERA FIT ALIQUOTIENS [198D] FALSA;
SIMILITER AUTEM ET IN OPINIONE. QUAPROPTER HOC MODO PROPRIUM ERIT
SUBSTANTIAE UT SECUNDUM PROPRIAM PERMUTATIONEM SUSCEPTIBILIS
CONTRARIORUM SIT -- SI QUIS ETIAM HOC SUSCIPIAT, OPINIONEM ET
ORATIONEM CONTRARIORUM ESSE SUSCEPTIBILES.

Ait maxime proprium esse substantiae, quod eadem et una numero
contrariorum susceptiua sit, nihil contrarium superioribus
dicens. Illic enim dixerat substantias substantiis non essecontrarias,
hic uero dicit non substantias substantiis esse contrarias sed res in
se contrarias posse suscipere, ut unus atque idem homo, nunc quidem
sit sanus, alio uero tempore sit aeger, aegritudo autem et sanitas
contraria sunt. Ergo quoniam declaratum est substantiam posse [199A]
contraria suscipere, demonstrandum est quemadmodum hoc solis
substantiis insit; hoc enim in nullis aliis inuenitur, namque in
qualitate qualitas non erit eadem, neque una numero contrariorum
susceptiua, idem enim et unum numero non erit album atque nigrum, cum
album fuerit et post in nigrum uertitur, tota qualitatis species
permutatur, et non erit unum atque idem numero quod contrarium est sed
diuersum.

At uero et actio eadem et una numero non erit bona atque mala sed
fortasse una bona, alia mala, ita ut diuersae sint, non eaedem numero,
hoc etiam in aliis reperitur. Ipsa uero substantia cum una sit et
numero singularis, contraria suscipit, ut idem atque unus homo cum
fuerit candidus atque albus a sole tactus nigrescit, et album in
nigrum conuertitur, et [199B] in contrarium permutatur, utrasque res
in se contrarias suscipiens. Nulli igitur alii inesse hoc nisi solis
substantiis, satis superiora demonstrant.

Si quis autem opponat orationem et opinionem unam atque eamdem
contrariorum esse susceptibilem, ideo quod cum dico Cicero sedet, uel
eum sedere opinor, cum uere sedet, uera est et oratio de eodem et
opinio quod sedet; cum uero surrexit ille, eadem permanet opinio uel
oratio quae dicit uel arbitratur Cicero sedet sed falsa est, quod non
sedet, uidetur opinio atque oratio eadem et una numero nunc quidem
esse uera, nunc autem falsa, et contraria ipsa suscipere sed hoc
falsum est, quod oratio et opinio contraria non recipiunt: nam si quis
hoc recipiat quod etiam oratio atque opinio contrariorum suscepliua
sint, non tamen eodem [199C] modo quo substantia. Nam substantia ipsa
contraria suscipiens permutatur, Cicero namque ipse in se aegritudinem
suscipiens ex sano factus est aeger, et mutatus ipse contraria
suscipit; sermo uero uel opinio ipsa quidem immutata permanent sed cum
rebus de quibus dicuntur permutatis ipsa, inueniuntur falsae esse uel
uerae. Et substantia quidem ipsa cum iis quae suscipit contrariis
permutatur; oratio uero et opinio, eo quod res de quibus dicuntur uel
arbitrantur permntentur, ipsae uidentur falsis esse uel uerae. Nam cum
dico Cicero sedet, si ille surrexit, oratio quidem ipsa nihil passa
est sed res de qua fuit ipsa oratio mota est. Qui enim sedebat
surrexit, idcirco ex uera oratione facta est falsa. Quocirca
substantia ipsa suscipiens [199D] (ut dictum est) contraria
permatatur, oratio uero uel opinio non mutatur sed re circa eas mota
ipsae uerae uel falsae sunt. Quare proprium substantiae ita esse
putabitur contrariorum susceptibile, ut ipsa permutata contraria
suscipiat, non ut, re mutata, ipsa impermutata immutabilisque
permaneat. Atque hoc dictum est, si quis orationem atque opinionem
contrariorum susceptibiles putet, non autem esse orationem atque
opinionem contrariorum susceptibiles. Ipso rursus adiecit.

NON EST AUTEM HOC VERUM; ETENIM ORATIO ET OPINIO NON QUOD EA
SUSCIPIANT ALIQUID CONTRARIORUM ESSE SUSCEPTIBILIA DICUNTUR SED QUOD
CIRCA ALTERAM QUANDAM PASSIONEM SINT. EO ENIM QUO RES EST VEL NON EST,
EO ORATIO VEL VERA VEL FALSA DICITUR, NON EO QUOD [200A] IPSA
SUSCEPTIBILIS EST CONTRARII. SIMPLICITER ENIM NIHIL NEQUE ORATIO
MOUETUR NEQUE OPINIO, QUARE NON ERUNT SUSCEPTIUAE CONTRARIORUM NULLO
IN EIS FACTO. SUBSTANTIA VERO, QUOD IPSA SUSCIPIAT CONTRARIA, EO
DICITUR CONTRARIORUM SUSCEPTIBILIS. AEGRITUDINEM ENIM ET SANITATEM
SUSCIPIT, ET ALBEDINEM ET NIGREDINEM; ET UNUMQUODQUE TALIUM IPSA
SUSCIPIENS CONTRARIORUM ESSE DICITUR SUSCEPTIBILIS. QUARE PROPRIUM
ERIT SUBSTANTIAE, CUM SIT IDEM ET UNUM NUMERO, SUSCEPTIBILEM
CONTRARIORUM ESSE. ET DE SUBSTANTIA QUIDEM HAEC DICTA SINT.

Ait enim orationem atque opinionem ipso quidem contrarii nullius esse
susceptibila, neque enim falsitas ueritasque in oratione uel opinione
insita est sed idcirco uidentur contrariorum esse susceptibilia, quod
[200B] (ut ipse ait) circa alteram quamdam passionem sint, hoc est
circa hoc esse opinionem uel orationem. Nam circa sedere et non
sedere. quae sunt contraria, est sedendi aliquem et non sedendi opinio
uel oratio, atque ideo quoniam circa alias res sunt quae sibi sunt
contrariae, illis permutatis, ista uidentur esse contraria, non quod
ipsa suscipiant contraria sed quod circa contrarias passiones rerum
sint. Nam neque oratio neque opinio permutatur sed sola tantum de
quibus est oratio atque opinio, id est sedere et non sedere. Quocirca
quoniam nullam ipsa oratio uel opinio suscipiunt passionem, nec
quidquam in eis fit, atque euenit contrarium, contrariorum esse
susceptibilia non uidentur. At substantia eo quod ipsa suscipiat
contrarium, contrariorum dicitur esse susceptibilis. [200C] Cicero
enim suscipiens sanitatem sanus fit, et suscipiens aegritudinem fit
aeger. Oratio uero atque opinio (ut dictum est) contraria non
suscipiunt. Quare erit hoc proprium substantiae contrariorum esse
susceptibilem. Sed si quis forsitan dicat cur cum ignis calidus sit
nunquam frigus suscipiat, et cur cum aqua sit humida nunquam suscipiat
siccitatem. His enim oppositis, uidetur non omnis substantia
contrariorum esse susceptibilis, et substantiae hoc proprium
infirmabitur, cum non sit in omnibus substantiis. Sed dicendum est
quoniam ea contraria suscipere uidantur substantiae quae sunt in eius
natura non insita, alioqui non suscipit quidquid illi substantialiter
adest. Suscipere enim dicimus aliquid de rebus extrinsecus positis et
praeter substantiam constitutis: quoniam igitur [200D] in substantia
ignis inest calidum esse, ignis calorem non suscipit; quocirca neque
est ignis caloris susceptibilis, neque frigoris. Calorem quidem non
suscipit, idcirco quod eius naturae substantiaeque immutabiliter
adhaesit. Frigus enim non suscipit, quoniam caloris natura ipsius
ignis contrarium sponte repudiat. Quocirca si quid est quod suscipiat
ignis, id est extrinsecus positum, accipiat necesse est eius quoque
contrarium, ipse unus permanens ac singularis. Idem quoque de aqua
dicendum est: illa enim sicut ignis calorem, sic non suscipit
humiditatem sed est quodammodo et ipsi humiditas naturaliter insita;
arque ideo calor ignis, uel humiditas aquae non solum qualitates
dicuntur sed etiam substantiales [201A] igni et aquae qualitates;
namque aqua quoniam in se neque frigidus neque calorem substantialiter
habet, susceptibilis et frigoris et caloris esse dicitur. Quocirca non
de his contrariis loquitur quae substantialiter insunt sed his qua
potest suscipere unaquaque substantia, id est quod potest extrinsecus
adhiberi: hoc autem in omnibus esse substantiis manifestum est: nam
quoniam Cicero sanus et aeger est, homo sanus et aeger est; et si homo
sanus et aeger est, animal sanum atque aegrotum est. Sed cum duobus
modis animal atque homo spectentur, uno quod [202A] de pluribus
praedicentur, altero quod substantiae sint, in eo quod de pluribus
praedicautur contrariorum susceptiua non sunt: ut animal in eo quod de
speciebus dicitur, neque sapiens est, neque insipiens, et homo in eo
quod de indiuiduis dicitur, neque sanus est, neque aeger; in eo uero
quod substantiae sunt, et quod indiuiduis substantiis praesunt,
contrariorum susceptibiles sunt. Quocirca erit hoc solius proprium
substantiae, contrarium esse susceptibilem.

Haec de substantia dicta sufficiant. Secundi uero uoluminis series ab
expositione inchoabitur quantitatis.
    
 LIBER SECUNDUS 
     
 INTRODUCTIO 
[201B] Et si nos curae officii consularis impediunt quominus in his
studiis omne otium plenamque operam consumimus pertinere tamen uidetur
hoc ad aliquam reipublicae, curam, elucubratae rei doctrina ciues
instruere. Nec male de ciuibus meis merear, si cum prisca hominum
uirtus urbium caeterarum ad hanc unam rempublicam, dominationem,
imperiumque transtulerit, ego id saltem quod reliquum est, Graecae
sapientiae artibus mores nostrae ciuitatis instruxero. Quare ne hoc
quidem ipsum consulis uacat officio, cum Romani semper fuerit moris
quod ubicumque gentium pulchrum esset atquelaudabile, id magis ac
magis imitatione honestare. Aggrediar igitur et propositi sententiam
operis ordinemque contexam. [201C]
		 
 [06] 

 DE QUANTITATE 
QUANTITATIS ALIUD EST CONTINUUM, ALIUD DISGREGATUM ATQUE DISCRETUM; ET
ALIUD QUIDEM EX HABENTIBUS POSITIONEM AD SE INUICEM SUIS PARTIBUS
CONSTAT, ALIUD VERO EX NON HABENTIBUS POSITIONEM. EST AUTEM DISCRETA
QUANTITAS UT NUMERUS ET ORATIO, CONTINUA VERO UT LINEA, SUPERFICIES,
CORPUS, PRAETER HAEC VERO TEMPUS ET LOCUS. PARTIUM ENIM NUMERI NULLUS
EST COMMUNIS TERMINUS AD QUEM PARTES IPSIUS CONIUNGANTUR; UT
QUINARIUS, SI EST PARS DENARII, AD NULLUM COMMUNEM TERMINUM
CONIUNGUNTUR QUINQUE ET QUINQUE SED DISIUNCTI SUNT; ET TRES ET SEPTEM
AD NULLUM COMMUNEM TERMINUM CONIUNGUNTUR; NEQUE OMNINO ALIQUIS HABEBIT
IN NUMERO SUMERE COMMUNEM TERMINUM PARTIUM SED SEMPER DISCRETAE SUNT;
QUARE NUMERUS DISCRETORUM EST. SIMILITER [201D] EST AUTEM ET ORATIO
DISCRETORUM; (QUONIAM ENIM QUANTITAS EST ET ORATIO MANIFESTUM EST;
MENSURATUR ENIM SYLLABA LONGA ET BREUIS; DICO VERO ILLAM QUAE FIT CUM
VOCE ORATIONEM); AD NULLUM ENIM COMMUNEM TERMINUM PARTES EIUS
CONIUNGUNTUR; NEQUE ENIM EST COMMUNIS TERMINUS AD QUEM SYLLABAE
CONIUNGUNTUR SED UNAQUAEQUE DISCRETA EST SECUNDUM SEIPSAM.

Post substantiae tractatum cur de quantitate potius ac non de
qualitate proposuerit haec causa est, quod omnia quaecumque sunt,
simul atque sunt in numerum cadunt. Omnis enim res aut est una aut
plures: unum uero uel plures quantitatis scientia colliguntur. Sed non
omnis res simul atque est aliquam accipit [202B] qualitatem, ipsa enim
materia sub quantitatis quidem principium cadit, quod una est sub
qualitatem uero minime; ipsa enim cunctis est iuterim qualitatibus
absoluta, superaddita uero forma quadam afffcitur qualitate: per se
autem numero quidem una est, qualitate uero nulla; quocirca si res
omnis simul atque est cadit in numerum, non autem omnis res mox ut est
statim suscipit qualitatem, recte prius de quantitate proposuit. Est
quoque alia causa cur prius de quantitatis ratione pertractet. Omne
enim corpus ut sit, tribus dimensionibus constat, longitudine,
latitudine, altitudine: ut uero sit corpus cum qualitate, tunc erit
aut album, aut nigrum, aut quodlibet aliud; et quoniam prius est esse
corpus, post uero esse corpus album, prius erit corpori tribus
constare dimensionibus [202C] quam esse album. Sed tres dimensiones et
numero et continuatione spatii quantitates sunt. Longitudo enim et
latitudo et altitudo in quantitatibus numerantur, album uero
qualitatis est: quocirca si prius est ex tribus constare dimensionibus
quam esse album, prior erit quantitas qualitate, quocirca recte est
tractatus de quantitate propositus. Item alia causa, quod quantitas
plura habet substantiae consimilia: nam quemadmodum substantiae nihil
est contrarium, et substantia non recipit magis et minus, sic etiam
quantitas: quantitati enim nihil est contrarium, nec quantitas recipit
magis et minus, ut paulo post docebimus; qualitas uero et contraria
suscipit, ut album et nigrum, et magis et minus, ut candidius et
nigrius, et candidissimum et nigerrimum; id enim [202D] sumit
intentionem quod potest sumere diminutionem. Quod si substantiae
similior quantitas est recte post substantiam de quantitate
proposuit. Quantitatis autem dicit esse differentias duas: quantitatis
namque alia discreta est disgregata, alia uero continua. Post hanc
rursus diuisionem alio modo partitus est quantitatem: dicit enim
quantitatis aliam quae constat ex habentibus positionem ad se inuicem
suis partibus; aliam uero ex non habentibus positionem. Unam uero rem
diuerse posse diuidi manifestum est, hoc modo, ut si quis diuidat
animal dicens: Animalium alia sunt rationabilia, alia irrationabilia;
et rursus eamdem ipsam rem alia modo partiamur, ut est, [203A]
Animalium alia sunt gressibilia, alia non gressibilia, eorumque
animalium rursus, alia sunt carnibus uescentia, alia herbis, alia
seminibus. Hic ergo una eademque res diuerso ordine modoque diuisa
est. Ita igitur Aristoteles unum idemque quantitatis nomen diuerse
partitus est in ea scilicet quae discreta essent, et quae continua, et
in ea quae haberent positionem partium, et quae non haberent. Sed de
secunda diuisione posterius dicendum est, nunc prima tractetur.

Ait enim de prima diuisione hoc modo: Quantitatis aliud est continuum,
aliud disgregatum. Disgregatum est cuius partes nullo communi terrrino
coniunguntur. Continuum uero cuius partes habent aliquem communem
terminum, ad quem uideantur esse coniunctae. Discretarum namque
quantitatum ipse exempla ponit et species. Oratio enim discreta est
quantitas, eodemque [203B] modo et numerus, et numerum esse
quantitatem nemo dubitat. Discreta uero est, quoniam denarius numerus
cum constet ex quinque et quinque, quae res quinarium ad
quinarium. iungat ut faciat denarii corpus, non potest inueniri. Nam
si tres et septem quis dixerit, quo communi termino tres et septem
coniungantur, ut denarii reddatur unum integrum corpus, nullus
inueniet, atque hoc quidem in omni numero speculari licet. Nullus enim
numerus ita partes habet, ut eas aliquis communis terminus iungat sed
semper partes ipsae disiunctae atque discretae sunt, et huiusmodi
uocatur quantitas discreta. Numerus ergo discreta quantitas est,
orationem uero quantitatem esse dicit, idcirco quod omnis oratio
[203C] ex nomine constet et uerbo sed haec syllabis constant.

Omnis autem syllaba uel longa uel breuis est. Longum uero uel breue
sine ulla dubitatione quantitas est, quocirca quod ex quantitatibus
constat, id quantitatem esse quis dubitet? At uero oratio ipsa cum sit
quantitas, illa quoque discreta est. Cum enim dico Cicero, quod
orationis est pars, partes huius nominis ci et ce et ro nullo communi
termino coniunguntur. Non enim reperiemus quo communi termino iungatur
ci syllaba ad ce syllabam, uel rursus ce syllaba ad ro
syllabam. Quocirca etiam oratio quantitas uidetur esse discreta. Sed
si quis fortasse dicat hunc eorum esse communem terminum, quo ita
iunguntur, ut aliquid significent, ut in hoc ipso nomine Cicero
communis syllabarum terminus ipsa significatio sit. Si [203D] enim ce
syllaba, quae media est, prima ponatur, et ro, quae ultima est, media,
et ci, quae plima est, ultima, nomen quod erat antea, id est Cicero,
transuersis per loca syllabis nihil significabit. Illi dicendum est
quoniam quaecumque in quadam oratione proferuntur, siue significent,
siue nihil significent, syllabarum communis terminus nullus est. Nam
si quis dicat, permutatis syllabis, quod est Cicero, ceroci
significationem quidem amisit sed aequaliter syllabae ad nullum
communem terminum coniunguntur. Quod si quis hunc quidem ipsum
sermonem aliquid significare posuerit, ut hoc ipsum Cicero aliquid
significat, significatio quidem addita est , nullus tamen syllabis
terminus appositus. Quare siue significet, siue nihil significet
[204A] nomen, partes eius discretae atque disiuncta, sunt, et nullo
communi termino con iunguntur; quoniam uero Graeca oratione *logos*
dicitur etiam animi cogitatio, et intra se ratiocinatio, *logos*
quoque et oratio dicitur, nequis Aristotelem cum diceret *logon*, id
est orationem, quantitatem esse discretam, de eo putaret dicere quem
quisque *logon*, id est rationem, in propria cogitatione disponeret,
hoc addidi. Dico autem illam quae fit cum uoce orationem. Apud Romanam
namque linguam discreta sunt uocabula orationis atque rationis. Graeca
uero oratio utriusque uocabulum et rationis et orationis *logon*
appellat. Quare ne quid mendax translatio culparetur, idcirco hoc
quoque addidi: Dico uero illam quae fit cum uoce orationem, apud
Latinos enim nulla alia oratio est [204B] praeter hanc solam quae fit
cum uoce orationem. Apud Graecos uero est alius *logos* qui fit in
animi cogitatione. Quocirca nequid deesset, etiam hoc quod Latinam
orationem minus esset conueniens, transtuli. Quod quare ita fecerim,
hac expositione patefeci, atque haec quidem de discreta quantitate
sufficiant. Continua uero quantitas est (ut dictum est) cuius
quantitatis partium communis terminus inuenitur, ut est linea,
superficies, corpus, et praeter haec tempus, et locus, quod ipse
Aristoteles designat his uerbis:

LINEA VERO CONTINUA EST; NAMQUE EST SUMERE COMMUNEM TERMINUM AD QUEM
PARTES IPSIUS CONIUNGUNTUR, HOC EST AUTEM PUNCTUM, ET SUPERFICIEI
LINEA (SUPERFICIEI ENIM PARTES AD QUENDAM COMMUNEM TERMINUM
CONIUNGUNTUR). SIMILITER AUTEM ET IN CORPORE HABEBIT QUIS SUMERE
COMMUNEM TERMINUM, [204C] VEL LINEAM VEL SUPERFICIEM, AD QUEM PARTES
CORPORIS CONIUNGUNTUR.

Postquam de discretis explicuit, transiit ad species continuae
quantitatis. Continuae autem quantitates sunt (ut dictum est) in
quarum partibus quidam communis est terminus, ut linea. Si quis enim
diuidat lineam, quae est longitudo sine latitudine, duas in utraque
diuisione lineas facit, et utriusque ex diuisione lineae singula in
extremitatibus puncta redduntur. Lineae enim termini puncta
sunt. Quocirca cum illa linea diuisa non esset, utraque puncta quae in
utrisque linearum capitibus post diuisionem apparent, simul antea
fuisse intelliguntur, quae sunt in diuisione separata. Intelligitur
ergo partium lineae communis terminus, punctum, id est quoddam
paruissimum [204D] quod in partes diuidi secarique non possit:
Superficies quoque, quae est latitudo sine altitudine, communem
terminum habet in partibus, lineam, corpus uero solidum,
superficiem. Eodem enim modo diuisa superficies duas per singulas
partes lineas efficiet, quemadmodum et in linea diuisa duo puncta
altrinsecus reddebantur. Corpus quoque solidam cum diuiseris, duas in
utrisque diuisionis partibus superficies facies, quae cum coniuncta
sint atque indiuisa, punctum quidem partium lineae intelligitar
communis terminus. Linea uero superficiei, superficies autem solidi
corporis. Est autem signum continui corporis, si una pars mota sit,
totum corpus moueri; et si totum corpus mouetur, certe simul aliae
[205A] partes uicinae mouebuntur, ut si iaceat uirgula uel ex aere,
uel ex ligno, uel ex quolibet alio metallo, si quis unum eius caput
uel quamlibet eius partem moueat, tota mox uirgula commouetur. Hoc
autem idcirco euenit quod eius partes quodam communi termino
coniunguntur, et ille communis terminus una parte mota caeteras
mouet. Hoc uero in discretis non est. In numero namque cum sint decem,
si unum mouero, caeteri non mouentur, immoti enim permanent nouem;
etsi plenus tritico sit modius, si unum tritici granum mouero, non
omnia continuo grana commouebuntur, idcirco quod discreta est
multitudo, nec granum grano ullo communi termino uidetur
implicitum. At uero si ipsius grani pars una sit mota, totum corpus
grani moueatur necesse est. Non autem [205B] nunc hoc dicitur, quod
linea constet ex punctis, aut superficies ex lineis, aut solidum
corpus ex superficiebus sed quod et lineae termini puncta sunt, et
superficiei lineae, et solidi corporis superficies, nullaque res suis
terminis constat. Quocirca punctum lineae non erit pars sed communis
terminus partium. Superficiei linea, et superficies solidi corporis
non erunt partes sed partium termini communes. Constat igitur, et
lineam et superficiem, et solidi corporis crassitudinem esse continuam
quantitatem. His alia rursus apponit.

SUNT AUTEM TALIUM ET TEMPUS ET LOCUS; PRAESENS ENIM COMMUNIS EST
TERMINUS AD QUEM CONIUNGUNTUR PRAETERITA VEL FUTURA. RURSUS LOCUS
CONTINUORUM EST; LOCUM ENIM QUENDAM PARTES CORPORIS RETINENT, QUAE AD
QUENDAM COMMUNEM TERMINUM CONIUNGUNTUR; [205C] ERGO ET LOCI PARTES,
QUAS TENENT SINGULAE PARTES CORPORIS, AD EUNDEM TERMINUM CONIUNGUNTUR
AD QUEM ET PARTES CORPORIS IUNGEBANTUR; QUARE CONTINUUM EST ET LOCUS;
AD UNUM ENIM COMMUNEM TERMINUM EIUS PARTES CONIUNGUNTUR.

Tempus quoque et locum continuae quantitatis esse pronuntiat. Tempus
namque esse quantitatem res illa demonstrat, quod in spatio, id est in
longitudine et in breuitate, consideratur. Continuum uero esse res
illa demonstrat quod partes temporis habeant aliquem communem terminum
ac medium, ad quem coniungantur extrema. Nam cum sint partes temporis
praeteritum et futurum, horum praesens tempus communis est terminus,
huius namque finis est, illius initium. Locus quoque continuorum
est. [205D] Locum uero dicimus quodcumque illud sit quod partes
corporis tenet, siue supra, siue a latere, seu subter sit. Quod si
cunctae partes corporis locum aliquem tenent, et qui circa corpus est
locus, per omne corporis spatium partesque diffunditur, omnes corporis
partes a loci partibus occupabuntur. Quod si ita est, qui communis
terminus coniungebat corporis partes, eius termini locus illa quoque
loca quae sunt corporis partium iungit, et est eodem modo locus de
continua quantitate, quemadmodum et corpus. Ita enim communis terminus
inuenitur in loco partium quemadmodum et corporis, idcirco quod
corporis locus, per corpus omne diffunditur. Quod autem dixit: SUNT
AUTEM TALIUM ET TEMPUS ET LOCUS, quoniam superius [206A] de continuis
loquebatur, tempus quoque et locum continuis addidit dicens: SUNT
AUTEM TALIUM ET TEMPUS ET LOCUS, id est continuorum sed post continuae
discretaeque quantitatis diuisionem aliam a principio rursus orditur.

AMPLIUS ALIA SUNT QUAE EX HABENTIBUS AD SE INUICEM POSITIONEM SUIS
PARTIBUS CONSTANT; UT LINEAE QUIDEM PARTES HABENT AD SE INUICEM
POSITIONEM (SINGULAE ENIM IACENT ALICUBI, ET POSSIS COGNOSCERE ET
DESIGNARE UBI SINGULAE IN SUPERFICIE IACEANT ET AD QUAM CAETERARUM
PARTIUM CONIUNGANTUR); SIMILITER AUTEM ET SUPERFICIEI PARTES HABENT
ALIQUAM POSITIONEM (SIMILITER ENIM DESIGNABUNTUR SINGULAE UBI IACENT,
ET QUAE AD SE INUICEM CONIUNGUNTUR). ET SOLIDITATIS QUOQUE ET LOCI
SIMILITER.

[206B] Rursus digerit quantitatis differentias. Sunt enim quantitatis
aliae quidem quae ex habentibus positionem ad seinuicem suis partibus
constant, aliae uero quae nullam partium habent positionem. Positionem
uero partium retinere dicuntur, quarum triplex ista natura est: primum
ut eius partes alicubi sint, deinde ne pereant, tertio uero ut sese
partes ipsae coniungant et propria se ordinatione continuent, ut est
linea. Posita enim linea in superficie possis agnoscere ubi partes
ipsius sint, caput quidem lineae esse ac dexteram, medium medio loco,
extremitatem uero ad sinistram, et haec manentibus ipsis partibus
dicuntur, partes enim lineae non pereunt sed in loco in quo sunt
permanent. Possis quoque monstrare quae pars [206C] lineae cui parti
continuentur, id est ad quam partem caput alterius partis
extremitasque coniungitur, ut dices haec pars, uerbi gratia medietas,
lineae hic finitur, locum ubi desinat monstrans, alia rursus pars
lineae totius hic incipit. Ergo linea posita in superficie qualibet et
locum aliquem partes eius retinent, et partes ipsae non pereunt, et
posset quilibet agnoscere ubi extremitas partium coniungatur, et quo
ad se inuicem loco continuentur. Hoc quoque idem in superficie euenit,
partes enim superficiei in aliquo loco sunt, et ipsae quoque non
pereunt, et ubi pars parti coniungatur ostenditur, idem quoque
soliditas habet, et loci quoque partes continuantur ad eas scilicet
partes ad quas corporis partes sibimet continuantur, sicut iam supra
dictum est. Quocirca eiusdem [206D] naturae erit et locus, cuius tota
soliditas erit. Ergo et locus ex eodem genere quantitatis est, quo est
et soliditas, id est ex habentibus ad se inuicem positionem suis
partibus constans. Locus igitur et ipse ex habentibus suis partibus
positionem ad se inuicem constat. Ergo tria haec (sicut supra dictum
est) consideranda sum, ut ad se inuicem positionem partes habere
uideantur, id est locum in quo partes ipsae sint positae, ut partes
illae non pereant, ut sit partium continentia atque continuatio. Quod
si quis dicat hanc rem loco deesse, eo quod in loco non sit, in loco
enim cuncta sunt, locus autem in loco esse ipse non poterit. Dicendum
est quoniam idcirco superficies et soliditas et linea habere
positionem partium [207A] dicuntur, quod in loco siut, et partes
permaneant, et sint continuae. Quare multo magis ipse locus, cuius
neque partes pereunt, et sibi perpetue continuatimque coniunctae sunt,
habere positionem partium dicitur. Et de his quidem quae ex habentibus
positionem ad se inuicem suis partibus constant haec dicta sint; quae
uero non habent positionem ipse rursus adiecit.

IN NUMERO VERO NULLUS HABET PERSPICERE QUEMADMODUM PARTES HABEANT AD
SE INUICEM ALIQUAM POSITIONEM VEL UBI IACEANT VEL QUAE AD QUAM
CONIUNGANTUR; AT VERO NEC TEMPORIS; NIHIL ENIM PERMANET EX PARTIBUS
TEMPORIS, QUOD AUTEM NON EST PERMANENS, QUOMODO HOC HABEBIT ALIQUEM
POSITIONEM? [207B] SED MAGIS ORDINEM QUENDAM DICES RETINERE IDCIRCO
QUOD TEMPORIS HOC QUIDEM PRIUS EST, ILLUD VERO POSTERIUS. ET IN NUMERO
QUOQUE EO QUOD PRIUS NUMERETUR UNUS QUAM DUO ET DUO QUAM TRES; ET SIC
HABEBUNT ALIQUEM ORDINEM, POSITIONEM VERO NON MULTUM ACCIPIES. ET
ORATIO SIMILITER; NIHIL ENIM EIUS PARTIUM PERMANET SED DICTUM EST ET
NON EST ULTRA HOC SUMERE, QUARE NON ERIT ULLA POSITIO EIUS PARTIUM
CUIUS PERMANET NIHIL. IGITUR ALIA EX HABENTIBUS AD SE INUICEM PARTIBUS
POSITIONEM CONSTANT, ALIA VERO EX NON HABENTIBUS POSITIONEM.

Haec scilicet idcirco nullam positionem ad se inuicem partium
retinent, quod his aliquid de supradictis rebus deesse manifestum
est. Numerus enim ipse discretus est, [207C] nec partes eius ad se
inuicem coniunguntur sed omnino discretae sunt. Atque idcirco non est
ex iis quae habent ad se inuicem aliquam partium positionem, nec uero
possis ostendere qui numerus quo loco iaceat: habere autem positionem
dicitur, quod (ut dictum est) et in loco aliquo positum est, et ipsa
positio manentibus partibus constat, et ad se inuicem coniunuatisque,
ut ubiquaeque iaceat, et quae ad quam continuetur possit ostendi; in
numero uero nihil horum est. Nam neque in aliquo loco esse positus
demonstratur, nec eius partes coniunctae sunt. Quocirca numero ex
tribus his quae diximus duae res desunt, loci positio et partium
continuatio, tempus etiam quamquam sint eius partes continuae, tamen
quoniam non permanent sed semper [207D] mouentur, semperque
praetereunt, habere positionem partium non dicitur. Semper enim ueloci
agitatione torquetur, et currentis aquae more in nulla unquam statione
consistit, quod quia partes eius non permanent, ex habentibus ad se
inuicem positionem suis partibus constare non dicitur. Sed haec
quamquam positione in partium habere non possunt, tamen habent ordinem
quemdam, quem praeter positionem partium tantum retinent. Dicimus enim
priorem esse binarium quamternarium, atque hunc quam quaternarium, et
intempore nimirum idem ordo reuertitur. Posterius enim futurum
praesente, praesensque praeterito. Quocirca etsi haec non habent
aliquam partium positionem, retinent tamen ordinem. Quod uero [208A]
dicit, positionem uero non multo accipies, tales est ac si diceret,
penitus non accipias. Multum enim pro omnino uidetur adiunctum, ac si
diceret positionem uero non omnino accipies, idcirco quod ipsa quidem
continuatio dat aliquam imaginem, quod possit habere aliquam partium
positionem sed hoc minime est, idcirco quod quamuis sint continuae
quantitates, si tamen uno careant ex his quae superius dicta sunt,
positionem partium habere non possunt. Nam aqua quam fistula euomit,
dum cadit quidem retinet positionem; cum uero iam effusae undae se
miscuerit, pcsitionem partium perdit: et fluuius quoque quando in
pelagus fluit, et positionem uidetur habere partium et esse continuus,
cum nondum marinae aquae fluuii superficies ipsa permista est; cum
uero extremitas [208B] amnis marina alluuione contingitur, totam sine
dubio positionem uidetur amittere.

Oratio quoque similiter sese habet; nam nec ipsa ullo loco posita est,
nec eius partes ad aliquam coniunguntur sed a seinuicem illae
discretae sunt, nec cum eius partes dictae sunt, permanent, atque hoc
est quod ait. Sed dictum est, et non est ultra hoc sumi. Mox enim
dicitur sermo, mox praeterit, nec ullaratione poterit permanere, quare
mox ut aliquid dictum sit, eius partes ostendi et demonstratione sumi
non possunt. Constat igitur orationem quoque ex his esse quae
positionem partium non habent, de ordine uero dubium est. Nam si quis
sermo aliquid significet, ut est Cicero, est in eo quidam ordo quod ci
syllaba primum dicitur, secunda uero ce, tertia ro, et potius ex
significatione [208C] ordinem sumit; si uero nihil significet, nec
ordinem dicitur habere, ut scindapsus nihil quidem significat; sed
siue secundam syllabam primam ponas, siue ultimam primam, siue
quomodolibet syllabarum ordinem seriemque permisceas, idem erit: in
significatiuis enim uocibus idcirco esse dicitur, quod illo ordine
permutato uis significationis euertitur, hic uero, ubi nulla est
significatio, nihil interest quomodolibet iaceant partes. Quare oratio
in aliquibus quidem habet ordinem partium, in aliis uero nec ordo ipse
poterit inueniri.

An fortasse oratio dici non potest quae nihil significat, et nulla est
oratio, quae ordinem non habeat? Ergo secundum priorem quantitatis
diuisionem, ubi dicebatur quantitatis alia esse continua, alia uero
discreta, quinque sunt continua, duo [208D] uero discreta. Continua
quidem linea, superficies, soliditas, locus, tempus. Discreta uero
numerur, et oratio. In hac uero secunda diuisione qua dicit alias
quantitates ex habentibus ad se inuicem positionem constare partibus,
quattuor quidem sunt qua, retinent positionem, id est linea,
superficies, corpus, locus; tria uero quae positionem non habent sed
ex his duo semper ordinem retinent, tempus scilicet et numerus. Oratio
uero si quid significet, habet ordinem; si uero nihil significet,
inordinata est; si tamen oratio nihil significans dici possit, his
dictis ipse concludit dicens: Igitur alia ex habentibus ad se inuicem
partibus positionem constant, alia uero ex non habentibus
positionem. Hac igitur diuisione finita [209A] transit ad caetera
monstrans quae proprie quantitates nuncupatur, quae secundum accidens.

PROPRIE AUTEM QUANTITATES HAE SOLAE SUNT QUAS DIXIMUS, ALIA VERO OMNIA
SECUNDUM ACCIDENS SUNT; AD HAEC ENIM ASPICIENTES ET ALIAS DICIMUS
QUANTITATES, UT MULTUM DICITUR ALBUM EO QUOD SUPERFICIES MULTA SIT, ET
ACTIO LONGA EO QUOD TEMPUS MULTUM ET LONGUM SIT, ET MOTUS MULTUS;
NEQUE ENIM HORUM SINGULUM PER SE QUANTITAS DICITUR; UT, SI QUIS
ASSIGNET QUANTA SIT ACTIO, TEMPORE DEFINIET, ANNUAM VEL SIC ALIQUO
MODO ASSIGNANS, ET ALBUM QUANTUM SIT ASSIGNANS SUPERFICIE DEFINIET
(QUANTA ENIM FVERIT SUPERFICIES, TANTUM ESSE ALBUM DICET); QUARE SOLAE
PROPRIE ET SECUNDUM SE IPSAE QUANTITATES DICUNTUR QUAE DICTAE SUNT,
ALIORUM VERO NIHIL PER SE SED, SI FORTE, PER ACCIDENS.

[209B] Principaliter aliquid esse dicitur, quod per se tale est quale
esse demonstratur. Secundum accidens uero illud quod non per se sed
per aliud tale est quale esse dicitur, ut albedini per se inest color:
secundum naturam enim albi, color esse dicitur albedo; cum uero homo
dicitur coloratus, non per se dicitur, idcirco quod homo in eo quod
homo est, color non est sed quoniam habet colorem, idcirco dicitur
coloratus. Ergo quemadmodum album idcirco color est per se quoniam
color naturale quoddam est genus, homo uero idcirco coloratus dicitur
quoniam habet colorem; et dicitur album quidem per se et principaliter
color, homo uero secundum accidens coloratus. Ita quoque et
quantitates; haec enim omnia quae dicta sunt, id est linea,
superficies, [209C] corpus, numerus, oratio, tempus, per se et
secundum et propriam naturam quantitates dicuntur. Si qua uero alia
dicuntur secundum aliquam quantitatem, non per se sed secundum
accidens nominantur: ut album dicitur multum, non idcirco quod albedo
sit quantitas sed quoniam multa sit superfieies, in quo illud album
sit. Si enim multum spatium fuerit in quo album sit, multum erit
album; quocirca non quoniam ipsa albedo per se aliquam quantitatem
habet sed quoniam in aliqua quantitate est constituta, id est in
superficie, idcirco secundum superficiem quod est quantitas quas
scilicet per se multa est, album multum dicitur, non secundum se,
atque ideo album non per se, nec principaliter sed secundum accidens
multum dicitur.

[209D] Actio quoque ideo dicitur longa, quod multo tempore acta sit;
multam uero aegritudinem idcirco dicimus, si eadem multo sit tempore;
et motum multum idcirco, quod multo tempore factus sit, ut si quis
multo tempore eurrat. Si quis uero multum cursum illum dicat esse qui
sit uelocissimus, ille conuenienler sermone non utitur. Velocitas enim
non quantitas sed potius qualitas est, quales enim secundum eam
dicimur, id est ueloces, non quanti. Secundum quantitatem uero multum
dicitur, hoc autem monstrat ipsa rerum definitio; si quis enim album
multum monstrare desideret, et proprio termino rationis includere,
illi dicendum est multum esse album quod in multa iaceat superficie,
et motum [210A] atque actionem multam quae longo tempore perficiatur;
quare quoniam ad proprias quantitates aspicientes, atque ad eas res
caeteras referentes, quantitates uocamus, ut album ad superficiem quae
uera est quantitas, et cursum, et aliquem motum atque actionem ad
tempus, quod ipsum uere quantitas est reducimus, haec non per se
quantitates sed per eas quae proprie quantitates dictae sunt
nominantur. Quocirca quoniam quod per se non est, secundum accidens
est, recte caetera omnia praeter ea quae superius in quantitate
numerata sunt per accidens esse, non per se quantitates
dicuntur. Solae igitur proprie et secundum se ipsae quantitates
dicuntur, hae quae superius comprehensae sunt. Aliae uero per se
quantitas non sunt sed (ut ipse ait) forte per [210B] accidens. Post
diuisionem igitur continui atque discreti et habentis positionem
partium et non habentis, et quae sunt per se principaliter, et rursus
per accidens quantitates, solito more uiam inueniendi quantitatum
proprietas ingreditur.

QUANTITATIBUS VERO NIHIL EST CONTRARIUM (IN HIS ENIM QUAE DEFINITA
SUNT MANIFESTUM EST QUONIAM NIHIL EST CONTRARIUM, UT BICUBITO VEL
TRICUBITO VEL SUPERFICIEI VEL ALICUI TALIUM -- NIHIL ENIM EST
CONTRARIUM), NISI MULTA PAUCIS DICAT QUIS ESSE CONTRARIA VEL MAGNUM
MINORI. HORUM AUTEM NIHIL EST QUANTITAS SED AD ALIQUID; NIHIL ENIM PER
SE IPSUM MAGNUM DICITUR VEL PARUUM SED AD ALIUD REFERTUR; NAM MONS
QUIDEM PARUUS DICITUR, MILIUM VERO MAGNUM EO QUOD HOC QUIDEM SUI
GENERIS MAIUS SIT, ILLUD VERO SUI GENERIS MINUS; [210C] ERGO AD ALIUD
EST EORUM RELATIO; NAM, SI PER SE IPSUM PARURUM VEL MAGNUM DICERETUR,
NUMQUAM MONS QUIDEM ALIQUANDO PARUUS, MILIUM VERO MAGNUM
DICERETUR. RURSUS IN VICO QUIDEM PLURES HOMINES ESSE DICIMUS, IN
CIUITATE VERO PAUCOS CUM SINT EORUM MULTIPLICES, ET IN DOMO QUIDEM
MULTOS, IN THEATRO VERO PAUCOS CUM SINT PLURES. AMPLIUS BICUBITUM VEL
TRICUBITUM ET UNUMQUODQUE TALIUM QUANTITATEM SIGNIFICAT, MAGNUM VERO
VEL PARUUM NON SIGNIFICAT QUANTITATEM SED MAGIS AD ALIQUID; QUONIAM AD
ALIUD SPECTATUR MAGNUM ET PARUUM; QUARE MANIFESTUM EST QUONIAM HAEC AD
ALIQUID SUNT. AMPLIUS, SIUE ALIQUIS PONAT EA ESSE QUANTITATES SIUE NON
PONAT, NIHIL ILLIS ERIT CONTRARIUM; QUOD ENIM NON EST SUMERE PER SE
IPSUM SED AD SOLAM ALTERIUS RELATIONEM, QUOMODO HUIC ALIQUID ERIT
CONTRARIUM? [210D] AMPLIUS, SI SUNT MAGNUM ET PARUUM CONTRARIA,
CONTINGIT IDEM SIMUL CONTRARIA SUSCIPERE ET EA IPSA SIBI ESSE
CONTRARIA. CONTINGIT ENIM SIMUL IDEM PARUUM ESSE ET MAGNUM (EST ENIM
AD HOC QUIDEM PARUUM, AD ALIUD VERO HOC IDEM IPSUM MAGNUM); QUARE IDEM
PARUUM ET MAGNUM ET EODEM TEMPORE ESSE CONTINGIT, QUARE SIMUL
CONTRARIA SUSCIPIET; SED NIHIL EST QUOD VIDEATUR SIMUL CONTRARIA POSSE
SUSCIPERE; UT SUBSTANTIA, SUSCEPTIBILIS QUIDEM CONTRARIORUM ESSE
UIDETUR SED NULLUS SIMUL SANUS EST ET AEGER, NEC ALBUS ET NIGER SIMUL;
NIHILQUE ALIUD SIMUL CONTRARIA SUSCIPIT. ET EADEM SIBI IPSIS CONTINGIT
ESSE CONTRARIA; NAM SI EST MAGNUM ET PARUUM CONTRARIUM, IPSUM AUTEM
IDEM SIMUL EST PARUUM ET MAGNUM, [211A] IPSUM SIBI ERIT CONTRARIUM;
SED IMPOSSIBILE EST IPSUM SIBI ESSE CONTRARIUM. NON EST IGITUR MAGNUM
PARUO CONTRARIUM NEC MULTA PAUCIS; QUARE SI QUIS HAEC NON RELATIUA
ESSE DICAT, QUANTITAS TAMEN NIHIL CONTRARIUM HABEBIT.

Definita quantitas est quae alicuius termino numeri coercetur, ut sunt
duo, uel tres, et quae ad hunc modum dicuntur, ac si dicas bicubitum,
tricubitum, et caetera. Et quae aliquid propria significatione
definita sunt, ut est superficies et soliditas, quid enim et quae
quantitates dicantur, agnoscitur: quocirca harum, quoniam sunt
definitae, nulla ulli contraria est; neque enim bicubito tricubitum
contrarium est, sicut neque numerus ulli numero, at uero nec
superficies soliditati, nec aliquid horum. Sed quoniam quaedam [211B]
indefinita imaginem quamdam quantitatis ostendunt ut magnum et paruam,
quae uidentur esse contraria, haec sibi Aristoteles opponit dicens non
esse quantitates sed magis ad aliquid, quod ipsius sermonibus
astruamus.

Sed non est hoc proprium quantitatis non habere contraria, non enim
omnis quantitas contrariis caret sed nobis per singula quaeque
currentibus quae quantitatis species contraria non habeant, quaeue
habeant, considerandum est linea quidem contrario caret, linea enim
lineae contraria non est; sed si quis dicat rectam lineam curuae
lineae esse contrariam, fallitur. Non enim in eo quod linea est, curua
linea recta? Lineae contraria est sed in eo quod curua est, et in his
non lineae uidentur esse contrariae sed ipsa rectitudo et
curuitas. Quare non [211C] in eo quod quantitas est, linea curua
rectae lineae contraria est sed in eo quod qualis. Nam quoniam
curuitas et rectitudo contraria sunt, secundum id quod curua et recta
est linea, non secundum quod lineae sunt, suscipiunt contrarietatem;
quocirca linea in eo quod linea est contrario caret. At uero nec
superficies superficiei contraria est.

Sed forte dicat aliquis albam superficiem nigrae superficici esse
contrariam; cui similiter occurrendum est, in co quod superficies sunt
non esse contraria sed in eo quod est in his albedo utque nigredo,
quae contraria esse quis dubitat? Eadem quoquemodo et lenem et asperam
superficiem si quis contrarias dixerit, refellitur, quod non secundum
quantitatem superficici sed secundum qualitatem asperitatis
lenitatisque ipsae [211D] superficies contrarium tenent. At uero nec
corpori quidquam ullo modo contrarietatis opponitur, cui si qui dicat
incorporale esse contrarium, refutabitur, quod omnis contrarietas
propriis nominibus dicitur, ut bonum malum, album nigrum; corporale
uero et incorporale non secundum contrarietatem sed secundum
priuationem habitumque proferuntur. Incorporale enim corporis est
priuatio. Nec tempori quoque quidquam contrarium est sed si nox diei
uidetur opposita, non in eo quod tempus est sed in eo quod dies est
aer lucidus, nox aer obscurus. Aer uero neque tempus neque quantitas
est, lumen quoque et obscuritas qualitates sunt et non quantitates.

Oratio etiam quamquam uideatur habere contrarium, [212A] tamen
contrariam non habet oppositionem, uidetur etiam uera oratio esse et
falsa, quae sunt contraria sed oratio uera et falsa in significatione
est. Cum enim quod est oratio significat, uera est; cum uero quod non
est designat, tunc falsa est. Oratio uero non secundum id quod
significat in quantitate numeratur sed secundum id quod
profertur. Secundum enim id quod proferimus orationem, longa syllaba
breuique componitur, quae omnem orationem non secundum id quod ipsa
significat sed secundum id quod ad prolationem est, metiantur.

Illud quoque manifestum est in numero non esse contraria, duo enim
tribus, uel tres quaternario contrarli non sunt, nec ullus alter
numerus cuilibet alii numero contrarius est.

Locus uero habet aliquam contrarietatem, [212B] sursum enim et deorsum
contrarium est. Sed quidam uolunt non esse quantitatis quod sursum
dicitur et deorsum sed potius habitudines, quas Graeci *skeseis*
uocant: quae enim pars ad caput nostrum est, hunc sursum uocamus; quae
pars pedibus subiacet, illa deorsum dicitur; quocirca secundum
habitudinem quamdam quodammodo ad nos ipsos relata sursum deorsumque
praedicamus. Herminius quoque ait sursum et deorsum non esse loca sed
quamdam quodammodo positionem loci. Est enim res sursum atque deorsum,
non est autem idem esse aliquid loci, quod locum, loci enim est
positio in loco, locus uero ipse positio non est. Sed si quis omnem
mundi respiciat figuram, quomodo rerum omnium formam sphaerae ambitus
amplectitur, et terra media est, in sphaera [212C] uero nihil est
ultimum, nisi quod eiusdem terminum medietatis obtinuit, quidquid in
extremo caeli conuexitatis est, illud sursum esse dicet, quod uero est
medium, illud deorsum. Quocirca sunt secundum locum sursum deorsumque
contraria, sursum in caelo, deorsum in terra, idcirco quod a se longe
disiuncta sunt, unde post quoque contraria hoc modo sunt
definita. Contraria sunt quaecumque a se longissime distant: hinc est
uidelicet tracta definitio, quod quoniam caelum terraque distant,
longissime distare uidebantur, et illud esse sursum, haec uero
deorsum, quoniam deorsum aeque sursum non ob aliam causam contraria
dicuntur, nisi quod a se longe disiuncta sunt, quod esse contrarium
longissime diatare definiunt, quod Aristoteles hoc modo
pronuntiat. [212D]

MAXIME AUTEM CIRCA LOCUM ESSE VIDETUR CONTRARIETAS QUANTITATIS; SURSUM
ENIM EI QUOD EST DEORSUM CONTRARIUM PONUNT, REGIONEM MEDIAM DEORSUM
DICENTES PROPTEREA QUOD MULTA DISTANTIA EST MEDIETATIS AD MUNDI
TERMINOS. VIDENTUR AUTEM ET ALIORUM CONTRARIORUM DEFINITIONEM AB HIS
PROFERRE; QUAE ENIM MULTUM A SE INUICEM DISTANT IN EODEM GENERE
CONTRARIA ESSE DEFINIUNT.

In omni enim sphaera media terra est, quod ipsa astrorum demonstrat
ordinata uertigo, adiecit quoque causam cur huiusmodi loca contraria
dicantur, quod multa distantia est medietatis ad mundi
terminus. TERMINOS uero MUNDI caeli ultimam conuexitatem dicit; ex hac
igitur loci contrarietate et caetera [213A] definita esse contraria
sic demonstrat. Videntur autem et aliorum contrariorum definitionem ab
his proferre, quae enim multum a se distant in eodem genere contraria
esse definiunt. Sed quoniam ne ordo contrarietate quantitatis
impediretur, idcirco superioribus, in quibus singulis quantitatibus
nihil esse contrarium dicebamus, has loci contrarietates adiecimus, et
quaedam in medio praetermissa sunt, rursus ad superiora redeamus, ut
expositionis ordo sese ipse continuet. Ait enim superius, cum
quantitati nihil esse contrarium proponeret, bicubito, ueltricubito,
uel superficiei, uel aliqui talium nihil posse esse
contrarium. Definitis enim his quantitatibus, contrarium nihil esse
uidetur, ut duobus uel tribus sed quadam cum sint indefinita, nec
quantitates et contraria [213B] uideantur, haec rursus adiecit. Nisi
multa paucis dicat quis esse contraria, uel magnum paruo. Horum autem
nihil est quantitas sed ad aliquid, nihil enim per seipsum magnum
dicitur uel paruum sed ad aliquid refertur. Nam mons quidem paruus
dicitur, milium uero magnum, eo quod hoc quidem sui generis maius sit,
illud uero sui generis minus. Ergo ad aliud est eorum relatio, nam si
per seipsum paruum uel magnum diceretur, nunquam mons quidem aliquando
paruus, milium uero nunquam magnum diceretur. Rursus in uico quidem
plures homines esse dicimus, in ciuitate uero paucos, cum tamen sint
eis multo plures, et in domo quidem multos, in theatro uero paucos,
cum sint plures. Amplius bicubitum et tricubitum et unumquodque talium
quantitatem [213C] significat, magnum uero uel paruum non significat
quantitatem sed magis ad aliquid, quoniam ad aliquid spectatur magnum
et paruum; quare manifestum est quod haec ad aliquid sunt. Quemadmodum
definitae quantitates contrariis non tenentur, ipse superius
comprobauit dicens bicubito uel superficiei nihil esse contrarium,
indefinitae uero, ut est magnum et paruum, multa et pauca, dant
imaginem contrarietatis. Sed illud occurrit, has non esse
quantitates. Omnis enim quantitas per se dicitur, bicubitum enim et
tricubitum, et duo, et tres, et superficies ad nihil aliud refertur,
magnum uero uel paruum sine aliis dici non possunt. Cum enim dicis
magnum, ad alicuius alterius comparationem atque aequationem
refertur. Eodem quoque modo et paruum, quod [213D] ipsa Aristotelica
probat inductio. Si enim magnum et paruum per se dicerentur ad
alterius relationem, nunquam diceremus montem paruum et milium
magnum. Si enim magnum paruumque non ad relationem alterius diceretur,
mons semper magnus, semperque paruum milium diceretur. Sed aliquem
collem ad Atlantis altitudinem conferentes, dicimus paruum montem, et
rursus milium ad minora alia grana milii conferentes, magnum milium
nominanus, et simpliciter quidquid magnum uel paruum dicitur ad
eiusdem generis speciem referentes, magnum paruumque nominamus, ut
monti montem comparamus, milium uero milio, et alia huiusmodi.

Multa et pauca eodem modo dicuntur; dicimus enim, si fuerint [214A]
homines centum in uico, plures esse homines. At uero si in ciuitate
sint, paucos dicimus, nunc ad paruitatem uicorum, nunc ad magnitudinem
ciuitatum conferentes. Rursus si sint in domo quinquaginta multi sunt
si in theatro pauci, ideo quod tunc in theatro esse paucos dicimus cum
ad eos quanti in theatro esse debebant comparamus. Amplius: quoniam
consistit magnum paruumque referri semper ad alterum, singulas uero
quantitates nihil ad aliud comparantes, suas ac proprias nominamus, ut
tres, duo, quator, lineam, superficiem, magnum paruumque, multa et
pauca, a quantitatis diuisione disiunota sunt. Sunt enim ista non
quantitates sed potius relatiua. Amplius: siue aliquis ponat eas esse
quantitates, siue non ponat, nihil illis erit contrarium, quod enim
non est [214B] sumere per seipsum sed ad solam alterius relationem,
quomodo huic aliquid erit contrarium. Hoc quoque ualidissimo argumento
probatur quantitatibus his quae praedictae sunt nihil esse contrarium,
nisi soli forsitan loco. Nam si quis magnum et paruum, uel multa et
pauca in quantitatibus ponat, etiam hoc si concedatur, tamen quoniam
semper referuntur ad aliud, contrariis non tenentur. Omne enim
contrarium per se consistit, ne illud ad alterius comparationem
relationemque profertur, ut bonum non dicitur mali bonuum, nec rursus
malum boni malum sed ipsum in propria natura et prolatione
consistit. Quaecumque sunt contraria, eodem modo sunt. Magnum uero et
paruum quoniam non per se constant sed ad alterius relationem
referuntur, contraria esse non possunt. [214C] Amplius: si sunt magnum
et paruum coniraria, contingit idem simul contraria suscipere et ea
ipsa sibi esse contraria. Contingit enim simul idem paruum esse et
magnum. Est enim aliquid ad hoc quidem paruum, ad aliud uero hoc idem
ipsum magnum. Quare idem paruum et magnum et eodem tempore esse
contingit, quare simul contraria suscipiet sed nihil est quod uideatur
simul contraria posse suscipere, ut substantia, susceptibilis quidem
contrariorum uidetur esse sed non suscipit in uno eodem tempore, nam
nullus simul est sanus et aeger, nec albus et niger simul, nihilque
aliud simul contraria suscipiet. Et eadem sibi ipsi contingit esse
contraria. Nam si est magnum paruo contrarium, ipsum autem idem simul
est paruam et magnum, ipsum sibi erit contrarium, [214D] sed
impossibile est ipsum sibi esse contrarium. Non est igitur magnum
paruo contrarium. Constat hoc et immutabile in propria ratione
consistit, unam eamdemque rem uno eodemque tempore contraria non posse
suscipere, ut substantia susceptibilis quidem contrariorum est. Homo
namque cum substantia sit, et aegritudinem suscipiet et salutem sed
non eodem tempore, et albedinem et nigredinem capit sed alio atque
alio tempore, ut uero uno eodemque tempore contraria utraque
suscipiat, fieri nequit, quodsi magnum paruo aliquis contrarium ponat,
eueniet quoddam impossibile, ut una atque eadem res eodem tempore
utrasque suscipiat contrarietates, et eadem ipsa sibi possint esse
contraria. Ponamus enim magnum paruo [215A] esse contrarium sed una
atque eadem res, uno eodemque tempore potest magna esse et parua, ut
si sit decem pedum mensura collata ad duorum pedum magnitudinem, magna
est ad centum uero cubitorum magnitudinem mansuramque collata, eadem
parua est. Potest ergo eadem res eodem tempore et magnitudinis esse
susceptibilis et paruitatis. Eadem enim res uno eodemque tempore ad
maiorem minoremque collata eadem magna et parua est. Quod si magnum
paruo contrarium est, eadem uero res eodem tempore et magnitudinem
suscipit et paruitatem, eodem tempore contingit ut eadem res contraria
utraque suscipiat sed hoc impossibile est. Quocirca quoniam res eadem
eodem tempore contrariorum susceptibilis non est, potest uero una
atque eadem [215B] res magnitudinem paruitatemque suscipere, magnitudo
et paruitas contraria non sunt. At uero si quis magnum paruo
contrarium ponat, eadem ratione unam eamdemque rem sibi ipsi dicit
esse contrariam. Nam si paruum magno est contrarium, eadem uero res
(ut docui) parua et magna potest esse ad aliud et ad aliud scilicet
comparata. Res quae parua et magna est, eadem sibi potest esse
contraria, paruum enim et magnum contrarium dictum est sed est
impossibile. Quocirca paruum et magnum contraria non sunt.

Post huiusmodi uero rationem et argumentationis firmissimae
propositionem de contrarietate disserit loci, de qua superius iam
diximus, quocirca praetereunda est, ne repetitae expositionis
iteratio, fastidio sit potius quam doctrinae. [215C]

NON VIDETUR AUTEM QUANTITAS SUSCIPERE MAGIS ET MINUS, UT BICUBITUM
(NEQUE ENIM EST ALIUD ALIO MAGIS BICUBITUM); NEQUE IN NUMERO, UT
TERNARIUS QUINARIO (NIHIL ENIM MAGIS TRIA DICENTUR, NEC TRIA POTIUS
QUAM TRIA); NEC TEMPUS ALIUD ALIO MAGIS TEMPUS DICITUR; NEC IN HIS
QUAE DICTA SUNT OMNINO ALIQUID MAGIS ET MINUS DICITUR. QUARE QUANTITAS
NON SUSCIPIT MAGIS ET MINUS.

Aliud proprium rursus apposuit quod quamuis quantitatis proprium non
sit, cur tamen non sit ipse reticuit, nobis tamen est demonstrandum;
quod autem dicit tale est: quantitas magis et minus non suscipit,
nullus enim numerus alio numero nec magis nec minus est numerus. Nam
ternarius si quinario comparetur, nec magis nec minus est numerus, et
rursus [215D] ipsi tres sibi ipsis comparati, nec magis nec minus sunt
tres, nec tempus quoque habet aliquid magis et minus, ut magis aliud
tempus sit alio tempore, longius quidem tempus tempore esse potest, ut
uero dicatur magis tempus alio tempore uel minus fieri nequit. Hoc
quoque etiam in substantia demonstratum est, homo namque alio homine
non est magis homo, nec minus. Idem quoque euenit etiam in
quantitate. Quod quia etiam in substantia est, proprium quantitatis
hoc non est, habet hoc quoque quantitas ut in sequenti ordine ipse
monstrauit. Quocirca quoniam prius hoc de substantia dixerat, nunc
uero idem de quantitate proposuit, idcirco non esse hoc proprium
quantitatis, commemorare neglexit. Cuius enim esset alterius non
suscipere magis et minus, tunc dixit [216A] cum de substantia
disputaret. Ait enim quod substantia nunquam magis minusue suscipient,
quocira ad maxima propria solita constituendi ratione regressus est.

PROPRIUM AUTEM MAXIME QUANTITATIS EST QUOD AEQUALE ET INAEQUALE
DICITUR. SINGULUM ENIM EARUM QUAE DICTAE SUNT QUANTITATUM ET AEQUALE
DICITUR ET INAEQUALE, UT CORPUS AEQUALE ET INAEQUALE, ET NUMERUS
AEQUALIS ET INAEQUALIS DICITUR, ET TEMPUS AEQUALE ET INAEQUALE;
SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS QUAE DICTA SUNT E SINGULIS AEQUALE ET
INAEQUALE DICITUR. IN CAETERIS VERO QUAE QUANTITATIS NON SUNT, NON
MULTUM VIDEBITUR AEQUALE ET INAEQUALE DICI, NAMQUE DISPOSITIO AEQUALIS
ET INAEQUALIS NON MULTUM DICITUR SED MAGIS SIMILIS, ET ALBUM AEQUALE
[216B] ET INAEQUALE NON MULTUM SED SIMILE. QUARE QUANTITATIS PROPRIUM
EST AEQUALE ET INAEQUALE NOMINARI.

Quantitatis proprium apertissime designat esse, quod secundum
quantitatem aequalitas et inaequalitas nuncupatur. Singulae enim
quantitates aequales atque iuaequales dicuntur, ut aequalis linea
lineae, et rursus inaequalis, et superficiei superficies aequalis
atque inaequalis dicitur, et corpus aequale et inaequale
dicitur. Numerus quoque et tempus et locus aequalis atque inaequalis
dicitur. In aliis autem quae quantitates non sunt, non est facile ut
aequalitas uel inaequalitas nominetur dispositiones ergo quae
affectiones appellantur, non dicuntur aequales uel inaequales sed
magis similes et dissimiles. Dispositio autem uel affectio est [216C]
ad aliquam rem accommodatio et applicatio, ut si quis grammaticam
legens, qui nondum perdidicit, habet ad eam aliquam dispositionem, id
est, ea affectus est, et habet aliquid accommodatum, et quasi
propinquum. Possunt autem similiter esse duo dispositi et affecti,
aequaliter uero minime, ut duo similiter esse albi, aequaliter uero
non. Nam si quis de duobus similiter albis aequaliter esse albos
dicat, recta nominis nunc usurpatione non utitur. Omne enim aequale et
inaequale, in mensura et in quantitate perficitur. Simile uero et
dissimile quemadmodum de quantitate non dicitur, ita nec de alia
qualibet re nisi de quantitate, recte aequalitas et inaequalitas
nuncupantur. Quare proprium est quantitatis aequale et inaequale
nominari.

Sed quoniam de quantitate dictum est, ad [216D] relatiuorum ordinem
transeamus. Post quantitatis tractatum tertium praedicamentum de
relatiuis ingreditor, quare relatiua hoc modo definit.
		 
 [07] 
	     
 DE RELATIVIS 
AD ALIQUID VERO TALIA DICUNTUR QUAECUMQUE HOC IPSUM QUOD SUNT ALIORUM
DICUNTUR, VEL QUOMODOLIBET ALITER AD ALIUD, UT MAIUS HOC IPSUM QUOD
EST AD ALIUD DICITUR (ALIQUO ENIM MAIUS DICITUR), ET DUPLEX AD ALIUD
DICITUR HOC IPSUM QUOD EST (ALICUIUS ENIM DUPLEX DICITUR); SIMILITER
AUTEM ET QUAECUMQUE ALIA TALIA SUNT.

Cur autem de his quae sunt ad aliquid disserat, omisso interim de
qualitate tractato, haec causa est, quod posita quantitate magis
minusue esse necesse est. Quare cum quantitatem continuo ad aliquid
consequatur, recte post quantitatem relatiuorum series [217A] ordinata
est. Illud quoque est in causa, quod superius com de quantitate
tractaret, relatiuorum mentio facta est, cum de magno paruoque
diceretur, ut ergo continens et non esset operis interrupta
distinctio, ideo quantitate finita de relatione, proposuit. Quod autem
ait, ad aliquid uero talia dicuntur, hoc monstrat, quod non sicut
quantitas per se et singulariter intelligi potest, eodem quoque modo
substantia et qualitas, et unumquodque aliorum praedicamentorum, sicut
per se constat, ita etiam per se et singulariter intelligitur: sic ad
aliquid per se et singulariter capi intellectu non potest, ut dicamus
esse ad aliquid singulariter. Quidquid enim in natura relationis
agnoscitur, id cum alio necesse est consideretur; cum enim dico
dominus, per seipsum nihil est, si seruus dicit. Quocirca [217B] cum
unius relatiui nuncupatio mox secum etiam aliud trahat ad aliquid,
unum esse per se non potest, atque ideo non dixit Aristoteles: Ad
aliquid uero tale dicitur sed, plurali numero, talia dicuntur, inquit,
demonstrans relatiuorum intelligentiam non in simplicitate sed in
pluralitate consistere; non esse autem quamdam per se relatiuorum
naturam sine coniunctione aliqua alterius subsistente, ipse
Aristoteles monstrat, qui dicit ea esse relatiua, quaecumque hoc ipsum
quod sunt aliorum dicuntur. Docet enim aliqua coniunctione alterius
relatiua formari, hoc ipsum enim quod sunt aliorum dicuntur. Quod enim
est dominus, hoc alterius dicitur, id est serui. Siue autem relatiua
dicamus, siue ad aliquid, nihil interest. Ad aliquid enim dicitur quod
ipsum quidem cum per se nihil sit, relatum tamen ad aliud constat, ut
dominus, [217C] sit desit id ad quod dicitur, id est, seruus, non est,
dicitur enim ad seruum; munifestum ergo est si seruus desit, dominum
dici non posse, quare dominus ad aliquid dicitur, id est ad
seruum. Relatiua quoque dicuntur idcirco, quod eorum nuncupatio semper
ad aliquid referatur, ut domini ad seruum, quare nihil interest
quolibet modo dicatur.

Huiusmodi autem definitio Platonis esse creditur, quae ab Aristotele
paulo posterius emendatur. Relatiuorum autem alia eisdem casibus
referuntur, alia diuersis, alia uero omni sunt casu carentia. Qued
scilicet monstrans addidit, uel quomodolibet aliter ad aliud. Quid
autem est, ipsius pene textus sermone moustratur. Cum enim dico
dominus serui dominus, ad genitiuum casum reddidi nominatiuum, et
rursus ad eumdem si [217D] conuertero. Dico enim seruus domini seruos,
et hic quoque nominatiuus ad genitiuum relatos est. Eodem quoque modo
sese habet pater filii pater, et filios patris filius, et magister
discipoli magister, et discipulus magistri discipulos, haec ergo id
quod sunt, similiter aliorum dicuntur. Nam quod aliorum dicuntur
secundum gentiiuum redditur casum, alia uero non secundum eumdem casum
consequentiam reddunt. Sensus enim ad aliquid est, sensibilis enim rei
est sensus. Quod enim sensibile est sentiri potest, quod senliri
potest, sensibile est, et nunc quidem sensus sensibilis rei sensus
genitiuo accommodatus est. Huius enim rei sensibilis dictum est, at si
conuertas, [218A] fiet. Sensibilis res sensu sensibilis est. Sed cum
sic casui septimo redditur nominatiuus in hac relatione, quae dicit
sensibile sensu sensibile est, non eodem casu quo superius dictum est
conuertitur. Dicimus enim sensus sensibilis rei sensus est, et hic
nominatiuus redditur ad genitiuum. Haec enim relatio ad septimum casum
se aptari non patitur. Scientia quoque scibilis rei scientia est,
siquidem hoc scitur quod sciri potest et quod sciripotest, scibile est
sed non eadem ratione, nec ad eumdem casum relatio ista
conuertitur. Dicimus enim scibilis res scientia scibilis est. Est enim
prima relatio ad genitiuum, secunda conuersio ad septimum. Haec quoque
relatio secundum eosdem conuertitur casus, cum dicimus maius minore
esse maius, et minus maiore esse minus. [218B] Duplum quoque et medium
relatiua sunt sed et eisdem casibus conuertuntur. Duplum namque
dimidii duplum est, dimidium uero dupli dimidium est. Sunt autem alia
quoque relatiua quae ipse sic addidit.

AT VERO SUNT ETIAM ET HAEC AD ALIQUID, UT HABITUS, AFFECTIO, SCIENTIA,
SENSUS, POSITIO; HAEC ENIM OMNIA QUAE DICTA SUNT HOC IPSUM QUOD SUNT
ALIORUM DICUNTUR ET NON ALITER; HABITUS ENIM ALICUIUS HABITUS EST, ET
SCIENTIA ALICUIUS SCIENTIA, ET POSITIO ALICUIUS POSITIO, ET ALIA
QUIDEM SIMILITER.

De sensu quidem et scientia dictum est superius, nunc uero de habitu,
dispositione, et positione dicendum est. Dispositio est ad aliquam rem
mobilis applicatio, [218C] ut si quisquam flammae propinquus calcat,
ille dispositus dicitur ad calorem, id est, habens aliquam
applicationem coniunctionemque ad calorem. Idem uero est affectio quod
dispositio, ne nouo nomine error oriatur: et ideo dispositio cum eit
quaedam ad aliam rem coniunctio, uel ab alia affectio, facile mobilis
est, celerius etenim permutatur. Habitus autem est dispositionis uel
affectionis firma et non facile permutabilis accessio, ut si quisquam
in sole ambulans fuscior fiat, dispositus ad nigredinem dicitur et
nigredine affectus. Sin autem illa nigredo fortius et immutabiliter
corpus infecerit, habitus nominatur: quocirca habitus est inueterata
affectio. Unde omnis habitus dispositio uel affectio est, non autem
omnis dispositio uel affectio habitus. Et ne multa dicenda [218D]
sint, hoc quoque constat in habitu et dispositione, quod habitus
immutabilis passio est, dispositio uero non similiter sed affectio
quaedam est, et ad aliquam rem coniunctio, quae potest facile
permutari. Positio uero est alicuius rei collocatio, ut est statio,
sessio, inclinatio, accubatio, et alia huiusmodi. Nam et qui stat
quodammodo positus esse dicitur et collocatus. et qui sedet, et qui
accumbit, et qui secundum caeteras positiones est positus
appellatur. Quocirca et statio et sessio et accubatio positiones
erunt. Sed quoniam quid essent dictum est, nunc si sunt ad aliquid
uideamus, habitum relatiue dici ea res probat, quae aliis quoque rebus
documento fuit esse relatiuis, ut est in sensu atque in
scientia. Idcirco enim dictum [219A] est sensum sensibilis rei esse
sensum, quod res sensibilis est quae sentiri potest; est ergo habitus
habilis rei habitus. Habilis enim res est quae haberi potest, illius
enim rei habitus est quae haberi potest. Quocirca erit habitus habilis
rei habitus sed res quoque habilis habitu erit habilis, ipso enim
habita res quae haberi possunt habemus.

Dispositio quoque eodem modo. Dispositio namque dispositae rei
dispositio est, et disposita res dispositione disposita est. Caloris
enim dispositio calentis, id est, ad calorem dispositi, dispositio
est. Eodem modo dispositus ad calorem caloris dispositione dispositus
est: uelut si hoc modo sit dictum, omnis affectio affecti affectio
est, et omne affectum affectione affectum est. Et calor calentis fit
calor, et calens calore fit calidum. Positio quoque [219B] relatiua
est, nam positio positae rei positio est, et posita res positione
posita est, et hoc intelligi conuenit secundum priorem habitus et
dispositionis modum. Illa quoque res probat positionem esse ad
aliquid, quod eius species relatiuae sunt; statio enim stantis rei
statio est, et qui stat statione stat; et de sessione quidem et de
accubitu idem dici potest.

Quocirca et habitus et dispositio uel affectio, et positio relatiua
sunt, et haec omnia uel similibus uel dissimilibus conuenientibus
tamen praedicationi casibus conuertuntur. Eorum autem quae secundum
casus conuertuntur, alia sunt quae eodem nomine praedicantur, alia
uero quae dispari: cum enim dico simile simili simile est, et aequale
aequali aequale est, et dissimile dissimili dissimile est, eisdem
uocabulis [219C] eisdemque nominibus tota fit praedicatio. Cum autem
dico duplum medii duplum, uel maius minore maius, disparibus uocabulis
facta est praedicatio. Quoniam uero relatiuorum definitionem ita
proposuit, ut diceret: ad aliquid uero talia dicuntur quaecumque hoc
ipsum quad sunt aliorum dicuntur, uel quomodolibet, aliter ad aliud;
quid esset hoc ipsum quod sunt aliorum dicuntur, iam diximus nunc quid
sit; quod ait, uel quomodolibet aliter ad aliud, requirendum est. Quod
ipse Aristoleles couuenientibus in ordine probat exemplis; ait enim:

AD ALIQUID ERGO SUNT QUAECUMQUE ID QUOD SUNT ALIORUM DICUNTUR VEL
QUOMODOLIBET ALITER AD ALIUD; UT MONS MAGNUS DICITUR AD MONTEM ALIUM
(MAGNUM ENIM AD ALIQUID DICITUR), ET SIMILE ALICUI SIMILE DICITUR, ET
OMNIA [219D] TALIA SIMILITER AD ALIQUID DICUNTUR. EST AUTEM ET
ACCUBITUS ET STATIO ET SESSIO POSITIONES QUAEDAM, POSITIO VERO AD
ALIQUID EST; IACERE AUTEM VEL STARE VEL SEDERE IPSA QUIDEM NON SUNT
POSITIONES, DENOMINATIUE VERO EX HIS QUAE DICTAE SUNT POSITIONIBUS
NOMINANTUR.

Quoniam accubitus et statio et sessio positiones dicuntur, et quonism
omnis positio ad uliquid est, sufficienter superius comprehensum
est. Nunc uero quid sit quod ait, uel quomodolibet aliter ad aliud,
expediemus, in relatione per quam dicimus filius patris filius, nulla
coniunctio mista est, nisi tantum sola casuum uis praedicationis huius
membra coniungit. Cum autem dico montem magnum, ad alium referens
paruam, ita propono, mons magnus, ad montem [220A] paruum, et mons
paruus ad magnum, hic nullorum casuum uis: quamquam enim accusatiuus
uidetur esse permistus, tamen ille huius relationis uim non tenet sed
praepositio quae ad accusatiuum datur; cum enim dico, mons magnus ad
paruum montem, praepositio sola est quae uim huius continet
relationis, ut si quis dicat magnus mons paruum montem, nihil
significet definitum. Quocirca quamuis accusatiuus casus in hac
propositione sit, non tamen hic uim casus tenet sed praepositio; atque
hoc est quod ait, uel quomodolibet aliter ad aliud, ut quoniam
superius secundum casus relationes fieri dixerat, erant autem quaedam
relationes quae nullis casibus tenerentur, adiecit hoc, uel
quomodolibet aliter ad aliud, ac si diceret: Omnis relatio aut casibus
fit, quod [220B] per hoc demonstrauit quod ait, quaecumque id quod
sunt aliorum dicuntur, aut praeter casus sunt, quod haec sententia
docet, uel quomodolibet aliter ad aliud, atque haec hactenus.

Sed cum positio sit ad aliquid, et sint species eius relatiuae (sessio
enim et statio relatiua sunt) sedere et stare nulla relatio est. Stare
namque et sedere de statione et sessione denominatiue dicuntur. Omnis
autem denominatio non est id quod est ea res de qua nominatur, ut
grammaticus, non enim idem est quod grammatica de qua nominatus
est. Quocirca si sedere de sessione, et stare de statione
denominatiuum est, sessio uero et stati relatiua sunt sedere et stare,
quae a relatiuis denominatiua sunt, relatiuorum genere non
tenentur. Et uniuersaliter, quidquid ex quibuslibet positionibus
[220C] denominatur, illud non ad relatiua sed ad praedicationem quae
situs dicitur reduci potest.

INEST AUTEM ET CONTRARIETAS IN RELATIONE, UT VIRTUS MALITIAE
CONTRARIUM EST, CUM SIT UTRUMQUE AD ALIQUID, ET SCIENTIA
INSCIENTIAE. NON AUTEM OMNIBUS RELATIUIS INEST CONTRARIETAS; DUPLICI
ENIM NIHIL EST CONTRARIUM, NEQUE VERO TRIPLICI NEQUE ULLI TALIUM.

Quemadmodum in substantia uel quantitate si eorum esset proprium
contraria suscipere rimatus est, ita quoque nunc in relatiuis de
contrarietate considerat, utrum relatiuorum sit proprium contraria
posse suscipere, et quoniam uirtus et uitia utraque sunt habitus,
uirtus enim est mentis affectio in bonam partem, et difficile
commutabilis, uitium affectio in malam partem, ipsa quoque difficile
mobilis [220D] et diuturnitate perdurans: quoniam igitur et uitium et
uirtus habitus sunt, omnis autem habitus ad aliquid esse monstratus
est (habilis enim rei habitus est) erunt uirtus atque uitium relatiua
sed haec contraria sunt, igitur relatiua contraria suscipere non
recusant. Sed si dicat quis: quid causae est ut uirtutem atque uitium
ipsumque habitum paulo post inter qualitates numeret? Atqui ut alia
significatione una res diuersis generibus supponatur, nihil prohibet,
Socrates namque in eo quod est Socrates substantia est, in eo quod
pater uel filius ad aliquid; ita ad aliud atque ad aliud ducta
praedicatione eamdem rem sub diuerso genere nihil poni
prohibet. Habitus quoque et uirtus et uitium eodem modo est. Potest
enim in [221A] qualitate poni habitus quod ex eo quales homines
nuncupentur, habentes enim dicimus aliquos rei habitus
retinentes. Virtus quoque qualitas est idcirco quod ex eo boni homines
dicuntur et secundum illam qualitatem, id est bonitatem, quales
homines, id est bonos homines nuncupamus; similiter autem et
uitium. Ipse quoque habitus ad aliam praedicationem dictus fit iterum
relatiuus: quod enim habitus habilis rei habitus est, ad aliquid est;
et quod alicuius uirtus est, ad aliquid uirtus est, et quod alicuius
uitium est, ad aliquid quoque ipsum est. Ergo nihil impedit easdem res
ad aliud atque aliud uersas diuersae praedicationi substitui. Ipsum
uero ad aliquid praeter ullum aliud praedicamentum intelligere non
possumus, ut patrem et filium, dominum et seruam secundum [221B]
substantiam consideramus. Nam et qui dominus et qui seruus est,
substantia est. Duplum et triplum secundum quantitatem, haece nim in
quantitate consistunt, scientia uero et inscientia secundum
qualitatem. Secundum enim has quales dicimur, scientes scilicet atque
inscii. Quocirca quoniam praeter aliud praedicamentum per se relatiua
nullus intelliget, secundum ea praedicamenta de quibus intelligitur
relatio, secundum ea dicitur contraria posse suscipere: ut Socrates
ipse quidem substantia est sed substantia contrarium non
recipit. Pater uero alque filius secundum substantiam praedicatur, non
est enim pater atque filius nisi in substantia sit. Quocirca quoniam
secundum substantiam dicitur, contrarietate caret.

Rursus duplum uel dimidium secundum quantitatem dicitur, quantitas
uero contraria non habere [221C] monstrata est; igitur nec duplum
atque dimidium contrariis pugnat. Qualitas uero recipit
contrarietatem; bonum enim et malum secundum qualitatem opponuntur,
bonum igitur et malum contrariis non carent. Igitur secundum quae
praedicamenta relatiua dicuntur, si illa suscipiunt contraria, et
relatio suscipit. Sin uero illa prius repudiant contrarietatem, nec
illud ad aliquid quod secundum ea dicitur ulla unquam contrarietate
diuiditur. Quare habere contraria relationis proprium non est, nam
neque in sola relatione est (habet enim hoc quoque qualitas), nec in
omnibus ad aliquid considerari potest. Quae enim secundum talia
praedicamenta dicuntur ad aliquid quae non recipiunt contrarietatem,
ut secundum substantiam pater et filius, uel secundum quantitatem
[221D] duplum et medium, in talibus relatiuis contraria nullo modo
reperiuntur. Quod uero neque soli neque omnibus inest, hoc proprium
non est; non est igitur proprium relationis habere contraria.

VIDENTUR AUTEM ET MAGIS ET MINUS RELATIUA SUSCIPERE; SIMILE ENIM MAGIS
ET MINUS DICITUR, ET INAEQUALE MAGIS ET MINUS DICITUR, CUM UTRUMQUE
SIT RELATIUUM (SIMILE ENIM ALICUI SIMILE DICITUR ET INAEQUALE ALICUI
INTEQUALE). NON AUTEM OMNIA SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS; DUPLEX ENIM NON
DICITUR MAGIS ET MINUS DUPLEX, NEC ALIQUID TALIUM.

Quaeritur nunc an relationis sit proprium suscipere magis et minus;
sed in hoc illa ratio seruatur, quemadmodum [222A] in contrariis
dictum est. Quoniam quaecumque secundum ea dicuntur quae contraria non
recipiunt, ipsa quoque contrariis carent. In hoc uero cum secundum
quantitatem dicatur aequale et inaequale, suscipit et magis et
minus. Dicitur enim magis aequale et minus aequale. Eodem modo et
simile, magis simile et minus simile dicitur.

Sed si forte quis dicat: cur cum quantitatis sit dici aequale et
inaequale, et quantitas magis atque minus non suscipiat, aequale et
inaequale et intensione crescat et remissione minuatur? Dicendum est
quoniam quemadmodum substantia ipsa per se in eo quod substantia est
non est proprium, ipsi tamen proprium est contraria posse suscipere,
ita et in quantitate consideratur, proprium enim est, non hoc ipsum
cuius est proprium sed [222B] quaedam alia extrinsecus qualitas
passioque. Passio enim qualitatis est, et quaedam qualitas aequale et
inaequale dici potest: quod quoniam non est idem proprium quod est
illud cuius est proprium, et aequale uel inaequale dici, non est
quantitas cuius est proprium sed quaedam qualitas et passio
quantitatis.

Haec autem dicitur ad aliquid, ipsum enim quod est alterius dicitur,
aequale enim aequali aequale dicimus, et similiter simile similis
simile. Sed non capiunt omnia relatiua magis et minus. Nullus enim
potest dicere magis et minus duplum esse aliquid: nam siue denarius ad
quinarium comparetur, siue quaternarius ad binarium, aeque uterque
duplus est, aeque uterque medietas. Qualitas quoque recipit magis et
minus, dicimus enim magis album et minus album. Quare quoniam neque
omni relationi neque soli inest suscipere [222C] magis et minus, et
per qualitatem relatio suscipit et magis et minus, relationis proprium
non est suscipere magis et minus.

OMNIA AUTEM RELATIUA AD CONVERTENTIA DICUNTUR, UT SERUUS DOMINI SERUUS
DICITUR ET DOMINUS SERUI DOMINUS, ET DUPLUM DIMIDII DUPLUM ET DIMIDIUM
DUPLI DIMIDIUM, ET MAIUS MINORE MAIUS ET MINUS MAIORE MINUS; SIMILITER
AUTEM ET IN ALIIS. SED CASU ALIQUOTIENS DIFFERT SECUNDUM LOCUTIONEM,
UT SCIENTIA SCIBILIS REI DICITUR SCIENTIA ET SCIBILE SCIENTIA SCIBILE,
ET SENSUS SENSIBILIS SENSUS ET SENSIBILE SENSU SENSIBILE.

Clara haec est proponentis et non inuoluta sententia. Dicit enim omnia
relatiua ad conuertentia dici, quod ipse propriis patefecit
exemplis. Omne enim ad aliquid ita ad aliud praedicatur, ut illud ad
quod praedicatur [222D] uideatur posse conuerti, et hoc est quod ait:
OMNIA RELATIUA AD CONVERTENTIA DICUNTUR. Conuerti autem est, ut si
prima res dicitur ad secundam, secunda rursus dicatur ad
primam. Ponatur enim primus pater, secundus filius, et dicatur hoc
modo, pater filii pater est; id rursus conuerti potest, ut prius
ponamus filium, et talis sit praedicatio, filius patris filius. Ergo
pater ad talem dicitur, id est ad filium qui conuertitur: et filius
qui dicitur ad patrem, ad talem rem dicitur, quae ipsa quoque
conuertitur, ut de filio praedicetur. Omniaque relatiua hoc modo sunt,
omne enim relatiuum ad tale aliquid praedicatur quod ipsum in
praedicatione conuerti possit. Sed nec omnia dicuntur [223A] secundum
eamdem uocis prolationem. Alia enim sunt quae eisdem casibus
conuertuntur, ut dictum est, pater enim filii pater est, et filius
patris filius est. Alia uero quae non eisdem, ut scientia scibilis rei
scientia est: hic genitiuus est medius. Scibile autem scientia scibile
est: hic septimus praedicationem tenet. Alia uero nullo (ut supra
dictum est) casu coniuncta sibimet conuertuntur, ut mons magnus ad
paruum dicitur, et paruus ad magnum. Ergo OMNIA RELATIUA AD
CONVERTENTIA DICUNTUR, quamuis non eisdem casibus conuertantur, quod
ipse ait dicens: SED CASU ALIQUOTIENS DIFFERT SECUNDUM
LOCUTIONEM. Quod uero addidit nimis diligenter adiectum est.

AT VERO ALIQUOTIENS NON VIDEBITUR CONVERTERE NISI CONUENIENTER AD QUOD
DICITUR ASSIGNETUR SED PECCET IS QUI ASSIGNAT; [223B] UT ALA SI
ASSIGNETUR AUIS, NON CONVERTITUR UT SIT AUIS ALAE; NEQUE ENIM
CONUENIENTER PRIUS ASSIGNATUM EST ALA AUIS; NEQUE ENIM IN EO QUOD
AUIS, IN EO EIUS ALA DICITUR SED IN EO QUOD ALATA EST (MULTORUM ENIM
ET ALIORUM ALAE SUNT, QUAE NON SUNT AUES); QUARE SI ASSIGNETUR
CONUENIENTER, ET CONVERTITUR; UT ALA ALATI ALA, ET ALATUM ALA
ALATUM. ALIQUOTIENS AUTEM FORTE ET NOMINA FINGERE NECESSE ERIT, SI NON
FVERIT POSITUM NOMEN AD QUOD CONUENIENTER ASSIGNETUR; UT REMUS NAUIS
SI ASSIGNETUR, NON ERIT CONUENIENS ASSIGNATIO (NEQUE ENIM IN EO QUOD
EST NAUIS, IN EO EIUS REMUS DICITUR; SUNT ENIM NAUES QUARUM REMI NON
SUNT); QUARE NON CONVERTITUR; NAUIS ENIM NON DICITUR REMI. SED FORTE
CONUENIENTIOR ASSIGNATIO ERIT SI SIC QUODAM MODO ASSIGNETUR, REMUS
REMITAE REMUS, VEL ALIQUO MODO ALITER DICTUM SIT (NOMEN ENIM NON EST
POSITUM); CONVERTITUR AUTEM SI CONUENIENTER ASSIGNETUR (REMITUM ENIM
REMO REMITUM EST). [223C] SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS, UT CAPUT
CONUENIENTIUS ASSIGNABITUR CAPITATI QUAM SI ANIMALIS ASSIGNETUR; NEQUE
ENIM IN EO QUOD ANIMAL EST CAPUT HABET (MULTA ENIM SUNT ANIMALIUM
CAPITA NON HABENTIA).

Supra iam de relatiuorum conuersione proposuit, dixitque quidquid est
ad aliquid, uel eisdem casibus uel dissimilibus, tamen ad conuertentia
dici: hoc uero idcirco euenit quod omne ad aliquid esse suum ex
alterius habitudine et comparatione trahit; quodsi utraque secundum ad
aliquid sint opposita, ad aliquid nuncupantur aequam uim uocabuli
nuncupationemque sortita. Nam si pater et filius utrique ad aliquid
sunt, si pater ad filium praedicatur, quoniam ad aliquid est, fllius
quoque, quia ad aliquid est, ad quoddam aliud praedicabitur sed
nullius est filius nisi patris. Ergo [223D] haec uocabula ex alterutra
nuncupatione principium sumunt. Quocirca quae sibi inuicem substantiam
donant, recte ad se inuicem praedicantur, et hoc quidem in omnibus
relatiuis constat intelligi. Sed huiusmodi conuersio non uno modo, nec
quomodolibet fieri potest; nisi enim conuenienter quaelibet illa res
ad id quod dicitur praedicetur, huiusmodi conuersio nulla ratione
conuertitur. Cum enim dicatur caput animalis caput dici non potest,
animal capitis animal. Ergo ita redditum nulla ratione
conuertitur. Atque hoc est quod ait, non uideri in omnibus relatiuis
posse conuerti, nisi conuenienter ad quod dicitur assignetur. Si enim
peccet is qui assignat, ut non conuenientem [224A] praedicationem
faciat, conuersio non procedit; quae tamen est ipsa conuenientia qua
possint semper relatiua conuerti, huiusmodi est. Cum enim dico alam
auis esse alam, non conuertitur, ut auis ala sit auis, idcirco quod
non est conuenienter facta praedicatio: non enim in eo quod auis est,
in eo habet alam; multa enim sunt quae habent alam, aues tamen nullo
modo nominantur, ut apes sunt et uespertitiones, et quidquid est aliud
tale, habere quidem dicimus alas, eas tamen aues non dicimus. Quare
non in eo quod auis est, in eo est eius ala sed in eo quod alata est;
idcirco enim alam habet, quoniam alata est: et quidquid fuerit alatum,
alas habebit. Quare ita facta praedicatio illam conuersionem retinet
atque custodit, ala enim alati ala est, et alatum ala alatum est.

Eodem [224B] quoque modo de capite: si quis dicat caput animalis est
caput, non conuenienter uim praedicationis aptabit; non enim in eo
quod animal est, in eo habet caput, multa enim sunt animalia quae
capite carent, ut ostrea, et conchylia, et caetera huiusmodi. Igitur
dicendum est caput capitatae rei esse caput, et capita tam rem capite
esse capitatam. Videsne quemadmodum conueniens praedicatio aiternam in
se uocabuli conuersionem reuersionemque reddiderit?

Ita quoque speculandum est et de alio exemplo quod ipse
proposuit. Remus enim si nauis remus dicatur, nullo modo conuertitur,
ut nauis remi nauis esse nominetur. Sunt enim quaedam naues quae remis
penitus non utuntur, ut lintres quas solo subigunt conto, et idcirco
non conuertitur. Dicendum est igitur remum remitae rei esse remum, et
remitam rem remo esse [224C] remitam. Necesse quoque erit nomen
fingere, ei positum non sit: nam quemadmodum filius patris filius, et
pater filii pater, reciproca conuersione praedicantur, et utrumque
nomen in usu est, sic, si defuerit nomen, ipse tibi aliquid debebis
effingere, ut in eo quod est, ala alati ala; alatum enim nouiter
factum est, et nunquam antedictum. Quo autem modo possimus nomina ipsa
confingere, quoniam necessarium esse posuimus, artem quoque componendi
sequenti ordine demonstremus. Sed hoc faciendum est, si prius illud
purgauero, quod quidam contra Aristotelem culpandi studio
ponunt. Aiunt enim non esse solius relationis ad conuertentiam
dici. Si quis enim sic dicat: cum sol super terram est, dies est, et
cum dies est super terram, sol est, recipiunt haec quoque [224D]
conuersionem, quae confessa, a relatiuorum definitione segregata
sunt. Non igitur in solis relatiuis, inquiunt, cadit ista conuersio.

Sed Iamblicus duas huius rei protulit solutiones, unam peruacuam,
aliam uero perforem. Ait enim nihil officere ad Aristotelis
sententiam, si et alia conuertantur; non enim inquit Aristoteles solis
hoc relatiuis esse sed, omnibus namque hoc relatiuis inest, nec ulla
ratione negari potest: quocirca quoniam non dixit Aristoteles solis
hoc inesse relatiuis, illorum quaestio huius praeclari philosophi
sententiam non moratur. Sed hoc potius accidentis est quam naturae, et
ad aliud quodammodo refugium concurrentis potius quam ex ipsa
Aristotelis [225A] auctoritate dictorum eius aliquod propugnaculum
comparantis. Aliam uero attulit causam prorsus grauem: ait enim
proprium esse hoc relatiuorum, non secundum suam nuncupationem sed
secundum aliquam habitudinem, eodem modo conuerti. Qui enim dicit cum
sol est super terram, dies est, et cum dies est, sol est super terram:
nullam habitudinem monstrat sed tantummodo consequentiam
ostendit. Consequitur enim super terram solem esse cum dies est, et
cum sol super terram cursus agat, diem esse; cum uero aliquis dicit
filius patris filius, et pater filii pater, habitudinem et
comparationem et quodammodo continentiam utrorumque declarat. Atque
hoc quoque in alia quauis relatione spectare licet. Quocirca quoniam
omnia ad aliquid secundum quamdam ad se inuicem habitudinem
continentiamque dicuntur, secundum [225B] continentiam quoque et
habitudinem eorum conuersio facienda est, qua in re nos quoque
grauiter dicentis Iamblici auctoritati concedimus. Nunc uero quae sit
ars fingendi nomina sicubi desunt, dicendum uidetur, quam ipse
Aristoteles his uerbis tradit.

SIC AUTEM FACILIUS FORTASSE SUMETUR QUIBUS NOMEN NON EST POSITUM, SI
AB HIS QUAE PRIMA SUNT ET [AB] HIS AD QUAE CONVERTUNTUR NOMINA
PONUNTUR, UT IN HIS QUAE PRAEDICTA SUNT AB ALA ALATUM, A REMO
REMITUM. OMNIA ERGO QUAE AD ALIQUID DICUNTUR, SI CONUENIENTER
ASSIGNENTUR, AD CONVERTENTIA DICUNTUR.

Quoniam sunt quae ita dicuntur ad aliquid, ut nisi conuenienter
aptentur conuersio nulla sit, in omnibus autem ad aliquid conuersionem
exspectari necesse est, quae sit haec conuenientia, et quemadmodum
assignari [225C] relationes oporteat, ipse demonstrat. Si quid enim
dicitur ad aliquid quod conuerti non possit, ab ipso quod dicitur si
denominatio fit, mox conuertitur: ut ala dicitur auis, et recta quidem
est haec praedicatio sed ad naturam relationis incongrua. Nunc igitur
quoniam dici non potest auis alae, dicitur autem ala auis, ab ipsa
praedicatione, quae ad aliud praedicatur, si denominatio fit, mox
redit consueta conuersio relatiuis. Nam cum dicitur ala auis, ut
dicatur auis alae, inconueniens est; si uero ex ala fiat denominatio,
ut dicatur ala alati, sic conuersio manet. Alatum enim ala alatum esse
dicimus, sicut alam alati esse alam. Et hoc idem in remo euenit. Nam
quoniam remus nauis dicitur, et remi nauis ut sit ulla ratione
conuertitur, si ex remo sit denominatio, statim reddit ex more [225D]
conuersio. Dicimus enim esse remum remitae rei esse remum, et hoc illi
conuertitur. Remita enim res remo remita est. Ergo ex eo quod prius
dicitur, nomen fingendum est, sicut ex eo quod est ala, quoniam prius
ad auem non dicitur, quia auis ad alam non conuertitur, denominatio
facta est, ut diceretur alatum. Atque hoc est quod ait, si ab his quae
prima sunt his ad quae conuertuntur nomina ponantur. Prima namque
praedicatio est ab ala. Dicimus enim alam auis, et hoc quaerimus ut ad
alam praedicatio conuertatur. Ergo ab eo quod prius dicitur, illi ad
quod conuertitur nomen fingendum est, ut ea quae prius dicitur ala,
rei ad quam conuertitur sic ut [226A] conuenienter aptetur, fingendum
est nomen alatum, quod ipsum ex ala denominatum est, atque hoc idem et
in caeteris relatiuis licet intelligi.

NAM SI AD QUODLIBET ALIUD ASSIGNENTUR ET NON AD ILLUD DICANTUR, NON
CONVERTUNTUR. DICO AUTEM QUONIAM NEQUE IN HIS QUAE CONFESSE CONVERSIM
DICUNTUR ET IN QUIBUS NOMEN EST POSITUM, NIHIL CONVERTITUR, SI AD
ALIQUID EORUM QUAE SUNT ACCIDENTIA ASSIGNETUR ET NON AD ILLUD DICATUR;
UT SERUUS SI NON DOMINI ASSIGNETUR SED HOMINIS VEL BIPEDIS VEL
ALICUIUS TALIUM, NON CONVERTITUR (NON ENIM ERIT CONUENIENS
ASSIGNATIO).

Aliud quoque argumentum dedit, si relatione conuenieiiter non
reddantur, non posse conuerti. Fortasse enim quis dicat alam et caput
non esse ad [226B] aliquid: quod si quis hoc quoque concedat, illud
tamen nullus negare poterit, quin seruus aut filius semper ad aliud
praedicentur. Ergo in hac quoque re, quas confessae relatiua est,
perit relationis propria conuersio, si non conuenienter et ad illud ad
quod proprie dicitur assignetur. Nam cum sit ad aliquid seruus, nisi
domini reddatur, id est, ad id ad quod conuenienter dicitur, nulla hac
ratione conuersio est. Dicatur ergo seruus hominis, uel seruus
bipedis, non conuertitur, ut dicat quis bipedem esse serui, aut
hominem esse serui. Eodem quoque modo de filio. Ergo quaecumque sunt
extrinsecus, si ad ea id quod est ad aliquid praedicetur, nulla
conuersio est. Quod autem ait accidentia, non quod homo sit accidens,
aut bipes, differentia hominis accidenter insit sed interdum
consuetudinis Aristotelicae est, quae secundo loco [226C] et
extrinsecus praedicantur, dicere secundum accidens praedicari. Seruus
autem prius ad hominem est, secundo uero loco ad hominem. Idcirco enim
quod dominus homo est, ideo seruus ad hominem dicitur. Et idcirco quia
dominus bipes est, ideo seruus bipedis dicitur. Ergo secundum accidens
dixit secundo loco, uolens ostendere extraneam et non conuenientem
fieri praedicationem, si quis ad hominem uel bipedem seruam et non ad
dominum referat. Manifestum igitur est quoniam in bis quoque quae
confessa, sunt ad aliquid, et in quibus nomina sunt. Nomen enim et
serui et domini in usu est, non quemadmodum in remo aut in ala, ubi
neque alatum neque remitum nomen fuit, nisi ipse fingeret
Aristoteles. Cum ergo haec ita sint, manifestum est quoniam si [226D]
non conuenienter aptarentur, conuersionem praedicatio non teneret.

AMPLIUS, SI CONUENIENTER ASSIGNETUR AD ID QUOD DICITUR, OMNIBUS ALIIS
CIRCUMSCRIPTIS QUAECUMQUE ACCIDENTIA SUNT, RELICTO VERO SOLO ILLO AD
QUOD ASSIGNATUM EST, SEMPER AD IPSUM DICETUR; UT SI SERUUS AD DOMINUM
DICITUR, CIRCUMSCRIPTIS OMNIBUS QUAE SUNT ACCIDENTIA DOMINO, UT ESSE
BIPEDEM VEL SCIENTIAE SUSCEPTIBILEM VEL HOMINEM, RELICTO VERO SOLO
DOMINUM ESSE, SEMPER SERUUS AD ILLUD DICETUR; SERUUS ENIM DOMINI
SERUUS DICITUR. SI AUTEM NON CONUENIENTER REDDATUR AD ID QUOD DICITUR
CIRCUMSCRIPTIS OMNIBUS ALIIS, RELICTO VERO SOLO AD QUOD REDDITUM EST,
NON DICETUR AD ILLUD; ASSIGNETUR ENIM SERUUS HOMINIS [227A] ET ALA
AUIS, ET CIRCUMSCRIBATUR AB HOMINE ESSE DOMINUM; NON ENIM IAM SERUUS
AD HOMINEM DICITUR (CUM ENIM DOMINUS NON SIT, SERUUS NON EST);
SIMILITER AUTEM ET DE AUI, CIRCUMSCRIBATUR ALATAM ESSE; NON ENIM IAM
ERIT ALA AD ALIQUID (CUM ENIM NON SIT ALATUM, NEC ALA ERIT
ALICUIUS). QUARE OPORTET ASSIGNARE AD ID QUOD CONUENIENTER DICITUR; ET
SI SIT NOMEN POSITUM, FACILIS ERIT ASSIGNATIO; SI AUTEM NON SIT,
FORTASSE ERIT NECESSARIUM NOMEN FINGERE. QUOD SI ITA REDDANTUR,
MANIFESTUM EST QUONIAM OMNIA RELATIUA CONVERSIM DICUNTUR.

Aliud quoque ualidum addidit argumentum in omni secundum ad aliquid,
praedicatione solam esse assignationis conuenientiam requirendam. Quo
enim permanente cunctis aliis pereuntibus relatiuorum [227B]
praedicatio constat, et quo pereunte cunctis aliis permanentibus, ad
aliquid praedicatio non manet, illud est ad quod conuenienter nominis
relatio referatur. Qui enim dominus est, idem ei homo est, idemque
bipes, idem quoque scientiae perceptibilis. Ad quodlibet igitur horum
seruus non praedicabitur, si dominus non sit; quod si dominus sit,
etiamsi quodlibet horum pereat, nihil impedit
praedicationem. Praedicetur enim seruus ad dominum, et ab eo caetera
perimantur. Pereant enim ab eo quod est homo, ac bipes, quod scientiae
perceptibilis, his omnibus pereuntibus, dominus solus permaneat;
caeteris igitur pereuntibus, seruus tamen nihilominus dicitur ad
dominum, ad hominem uero non dicitur, pereunte enim domini nomine,
serui ad hominem nulla praedicatio [227C] est, quod si ad dominum
seruus non referatur, pereatque domini nomen, omnibus aliis
manentibus, non erit praedicatio. Auferatur enim dominus maneat homo,
et bipes, et scientiae perceptibilis, non potest dici seruus hominis,
uel seruus bipedio. Domino enim non manente seruus interit: quare
manente domino ad quod seruus conuenienter aptatur, cunctis aliis
pereuntibus, praedicatio manet; sublato uero domino, ad quem est
conueniens praedicatio, cunctis aliis manentibus praedicatio non
est. Eodem modo etiam de ala; nisi enim ad alatum referatur, cunctis
aliis manentibus integra praedicatio non est. Adeo non solum non
conuertitur sed nec praedicatio ulla erit, nisi relatio ei ad quod
conuenienter dicitur assignetur. Simul etiam haec quoque ars est et
uia noscendi, cum in naturamulta sunt, ad quod potissimum [227D]
relatio praedicetur. Nam cum in domino sit, et homo, et animal, et
disciplinae perceptibile, et bipes, in seruo quoque idem, ad quod
horum aut domini nomen aut serui referre possimus, sic ostenditur. Qua
enim re manente sublatis caeteris praedicatio ualet, et qua re sublata
creteris manentibus, intercipitur praedicatio ad illud relatio
rectissime praedicatur. His igitur positis totius argumenti uim
sententiumque concludit, ait enim: omnia quaecumque ad aliquid sunt
aequa praedicatione conuerti: hoc autem huiusmodi est. Quaecumque enim
ad se inuicem aequaliter praedicantur, et conuersione facta
retorquentur, illa aequali natura et dimensione fundata sunt, ut sunt
propria et species. Relatiua quoque ut conuertantur, [228A] aequalia
esse oportet. Nam si una res amplior, alia fuerit minor, conuersionem
non habent, nam in eo quod est ala auis, minus est auis ala, multa
enim sunt quae alas habent, et aues non sunt, atque ideo conuersio non
fit. Et in eo quod est remus nauis, maior est nauis remo, multae enim
naues sunt quarum remi non sunt; quare in his nulla potest esse
conuersio. Si uero sint aequalia ut filius alque pater, conuersio non
fugit. Nunquam enim est filius nisi patris, et rursus nunquam pater
est nisi filii. Quocirca aequalia esse oportet quaecumque ad aliquid
praedicantur. Horum uero si nomen sit pusitum, positis nominibus uti
oportet. Si uero nomen positum non sit, ex his quae in prima
praedicatione sunt (ut superius dictum est) nomen oportet
effigere. Quod [228B] si ita reddantur ut omne ad aliquid conuenienter
ad quod dicitur praedicetur, et aequalis erit praedicatio, et mox
conuersionis reciproca natura subsequitur. Constat igitur omnia
relatiua ad conuertentia dici. His aliud proprium iungit.

VIDETUR AUTEM AD ALIQUID SIMUL ESSE NATURA. ET IN ALIIS QUIDEM
PLURIBUS VERUM EST; SIMUL ENIM EST DUPLUM ET DIMIDIUM, ET CUM SIT
DIMIDIUM DUPLUM EST, ET CUM SIT SERUUS DOMINUS EST; SIMILITER AUTEM
HIS ET ALIA. SIMUL AUTEM HAEC AUFERUNT SESE INUICEM; SI ENIM NON SIT
DUPLUM NON EST DIMIDIUM, ET SI NON SIT DIMIDIUM DUPLUM NON EST;
SIMILITER ET IN ALIIS QUAECUMQUE TALIA SUNT.

Illa simul esse dicuntur quaecumque talia sunt, ut [228C] uno posito
quolibet aliud necessario subsequatur, st uno quolibet perempto aliud
modis omnibus interimatur, ut pater et filius. Nam cum pater est,
filium quoque esse necesse est; cum sit filius, pater est. Rursus si
pereat filius, patrem quoque perire manifestum est, non quod pareat
ipsa substantia, ut pereunte Hectore Priamus pereat sed perit ipsa
relatio. Ergo quoniam uel interempto patris nomine, filii nomen perit,
sublato quoque filli nomine nomen patris perit. Posito etiam patre in
substantiaque constituto, filii quoque nomen infertur, et posito filii
nomine sequitur patris et a patris nomine nunquam separatur, idcirco
pater et filius simul esse dicuntur. Ergo simul ea sunt quae se
inuicem uel interimunt uel inferunt, et de his quidem ipse posterius
tractat.

Nunc autem hoc quoque inesse relatiuis exposuit, dicens [228D]
relatiuis� quoque esse ut simul sint; nam cum duplum sit, dimidium
est, et cum dimidium, duplum. Huius autem argumentum est, quod
interempto duplo dimidium perit. Rursus quoque duplo constituto,
dimidium constituitur. Igitur quoniam duplum atque dimidium relatiua
sunt, et haec simul sunt natura, id est ipsa essentia, et hoc
manifestum est quoque relatiuis accidere, ut simul natura ease
uideantur. Idem quoque est in eo quod est seruus et dominus. Nam
quoniam alterutris interemptis uterque deperit, et alterutro
constituto uterque subsistit, constat seruum atque dominum cum sint ad
aliquid simul esse natura. Sed haac ita sunt, ut sint quidem in
relatiuis sed omnibus his [229A] quae sunt ad aliquid non
aequentur. Sunt enim quaedam relatiua quorum unum prius natura sit,
quod ipse rursus adiecit.

NON AUTEM IN OMNIBUS RELATIUIS VERUM VIDETUR ESSE SIMUL NATURALITER;
SCIBILE ENIM SCIENTIA PRIUS ESSE VIDEBITUR; NAMQUE IN PLURIBUS
SUBSISTENTIBUS IAM REBUS SCIENTIAS ACCIPIMUS; IN PAUCIS ENIM VEL IN
NULLIS HOC QUISQUE PERSPICIET, SIMUL CUM SCIBILI SCIENTIAM FACTAM.

Proposuit non in omnibus relatiuis esse hoc, ut uideantur simul esse
natura; hoc autem probat ex his, quod quoniam scientia ad aliquid est
(scibilis enim rei scientia dicitur), non poterit esse scientia, nisi
sit res aliqua quae sciri possit. Hanc autem primam esse necesse est,
ut in matheseos disciplina. [229B] Scimus enim triangulum tres
interiores angulos duobus rectis angulis aequos habere. Unde necesse
est prius fuisse quod sciri posset, postea uero ad hanc rem aptam
fuisse notitiam. Atque hoc est quod ait: NAMQUE IN PLURIBUS
SUBSISTENTIBUS REBUS SCIENTIAS ACCIPIMUS. Prius enim rebus constitutis
et quasi praepositis scientiae ratio sequitur. Quare non est in
omnibus relatiuis simul esse natura. Nam cum scientia et scibile
relatiua sint, antiquius est scibile quam scientia. Quod uero
interposuit, in pauois enim uel nullis hoc quis perspiciet simul cum
scibili scientiam factam, tale est. Quasdam namque res animus sibi
ipse confingit, ut chimeram, uel centaurum, uel alia huiusmodi, quae
tunc sciuntur, cum ea sibi animus finxerit. Tunc autem esse incipiunt,
quando primum in [229C] opinione uersantur. Tunc igitur sciuntur, cum
in opinione uersata sint, et haec simul habent esse et sciri. Nam
quoniam in opinione nascuntur, mox esse incipiunt sed cum in ratione
sunt, tunc eorum scientia capitur. Igitur mox ut fuerint, mox
sciuntur, et est eorum scientia cum eorumdem essentia
coniuncta. Namque antequam chimera fingeretur, sicut ipsa in nulla
opinione fuerat, ita quoque eius scientia non erat. Postquam uero ipsa
animarum imaginatione constituta est, eius quoque cum ipsa
imaginatione scientia consecuta est: atque ideo ait in paucis hoc
posse perspici, ut simul cum scientia scibile sit, ut in hac eadem
chimera, quae cum sit scibilis, cum scientia nata est. Sed quoniam
nihil quod in substantia non permanet, neque in ueritate consistit,
[229D] sciri potest (scientia enim est rerum quae sunt comprehensio
ueritatis), et quidquid sibi animus flngit, uel imaginatione reperit,
cum in substantia atque ueritate constitutum non sit, illud posse
sciri non dicitur, atque ideo non est eorum scientia ulla quae sola
imaginatione subsistunt. Idcirco itaque dubitans dixit, in paucis enim
uel nullis. Haec enim ipsa pauca ita quisque reperiet, ut si ad ueram
rationem examinationemque contenderit, nulla esse perpendat. Quod si
quisquam chimerae aliqua esse scientiam dicat, quae non est, quamquam
hoc falsum sit, tamen hoc quoque concesso pauca erunt in quibus
scientia cum scibili simul natura sit. Multis enim antepositis et
constitutis scientia nascitur. Quocirca non [230A] in omnibus
relatiuis uerum est, ut simul esse natura dicantur: et sicut falsum
illud est, in nullis hoc esse relatiuis, ita falsum est rursus in
omnibus. Sed hunc tractatum longius lexit.

AMPLIUS SCIBILE SUBLATUM SIMUL AUFERT SCIENTIAM, SCIENTIA VERO NON
SIMUL AUFERT SCIBILE; NAM, SI SCIBILE NON SIT, NON EST SCIENTIA, SI
SCIENTIA VERO NON SIT, NIHIL PROHIBET ESSE SCIBILE; UT CIRCULI
QUADRATURA SI EST SCIBILE, SCIENTIA QUIDEM EIUS NONDUM EST, ILLUD VERO
SCIBILE EST.

Diximus illa esse simul, quaecumque alterutro constituto, uel
alterutro interempto, simul utraque constituerentur, uel etiam
perimerentur. Constituto enim ut sit pater, constituetur esse filius,
et pater simul infert substantiam filii. Eodem quoque modo filius
[230B] simul infert uocabulum patris, non est enim filius nisi
patris. Eodem quoque modo altero interempto utrumque perire necesse
est, alterum autem altero prius multis dicitur modis; sed quod nunc
quaerimus tale est. Nam priora illa esse dicuntur, quae ipsa quidem
peremptares alias tollunt, ipsa uero illata atque constituta simul res
alias non inferunt, ut est unus atque duo. Interempto enim uno, duo
quoque pereunt. Unde enim est unius in duobus geminatio, si unus
intereat? Constituto uero atque posito ut sit unus, nondum duo
sunt. Nondum est enim facta unius geminatio. Ergo dicuntur illa priora
esse quaecumque alia simul quidem illata non inferunt sed perimunt
interempta. Scibile ergo et scientiam non esse simul illa res probat,
quod si quis rem scibilem tollat, [230C] scientiam quoque
sustulerit. Nulla potest enim scientia permanere, si res quae sciri
possit intereat. At si scibile esse constituas, non omnino scientia
consequitur. Infantibus enim ea nobis quae nunc nouimus erant, et in
suae naturae substantia permanebant sed eorum apud nos scientia non
erat. Multae quoque sunt artes quas esse quidem in suae naturae
ratione perspicimus, quarum neglectus scientiam sustulit. Multumque
ego ipse iam metuo ne hoc uerissime de omnibus studiis liberalibus
dicatur. Quocirca si et scientiam sublatum scibile perimit, et illatum
scibile scientiam non infert, neque constituit, prius est id quod
sciri potest quam illud quod comprehendere uidelicet atque complecti
notitia.

Ipse autem ad hanc rem obscurissimum commodauit exemplum. Solet [230D]
enim in geometria huiusmodi esse propositio. Iubemur enim proposito
quattuor laterum spatio, aequale triangulum constituere, et facimus
hoc modo. Sit quattuor laterum spatium a b, oportet ergo a b spatio
aequale triangulum constituere, et ut sit duplum a b spatio c d e f
spalium. Ducatur angularis c t, dico quoniam c d f triangulum aequale
est a b spatio, quoniam c d e f spatium duplum est a b spatio: ab
igitur c d e f spatii medietas est, angularis enim f c totum c d e f
spatium medium diuidit. Quae autem eiusdem sunt media, sibi aequalia
sunt, c d t igitur et c e f triangulum a b spatio aequale
est. Proposito igitur spatio a b, aequum triangulum constitutum est c
d f, quod oportebat facere. Eodem quoque modo quaesitum [231A] [231B]
est si sit propositum circulo aequum fieri quadratum. Quadratum ergo
est quod aequalibus lateribus omnes quattuor angulos aequos habet, id
est rectos, et Aristotelis quidem temporibus non fuicse inuentum
uidetur. Post uero repertum est, cuius quoniam longa demonstratio est,
praetermittenda est. Atque hoc est quod ait: VELUT CIRCULI QUADRATURA:
nam sicut manente quadrato, linea per obliquum ducta triangula figura
producitur; ita circulo non mutato circumpositis angulis, qui et
ipsius circuli laleribus; aequaliter diriguntur, quadrati forma
consurgit, quod (ut potuimus) coniectura depinximus. Cum enim alicui
circulo aequum quadratum constituitur, in quadraturam circuli illius
mensura redigitur. Nunc ergo hoc est quod dicit: UT CIRCULI
QUADRATURA, id est aequi quadrati [231C] ad circulum constitutio si
fieri potest, et si res est quae sciri possit, scientia quidem eius
nondum inuenta est. Nondum enim quisquam sub Aristotele equum
quadratum circulo constituerat. Quod si est aliqua eius scientia quae
nondum reperta est, certe prius est quod sciri possit, post uero
scientia. Nam cum posset Aristotele uiuo sciri circuli quadratura,
nulla tamen adhuc eius scientia reperta est, atque ideo prius erat
quod sciri posset, quam ipsius rei ulla notitia.

AMPLIUS ANIMALI QUIDEM SUBLATO NON EST SCIENTIA, SCIBILIUM VERO
PLURIMA ESSE CONTINGIT.

Addit aliud ualidius argumentum, prius esse scibile scientia. Illud
enim notum est si per desidiam disciplina depereat, interire quidem
scientiam sed scibile [231D] permanere. Scibile autem dico quod sciri
possit. Quod si omnino animal non sit, cum quis scire possit omnino
non fuerit, scientia quidem ipsa funditus interibit: nihil tamen
probibet esse ea quae permanente animali possit inquirentis animus
scientim ratione complecti.

SIMILITER AUTEM HIS SESE HABENT ET QUAE IN SENSU SUNT; SENSIBILE ENIM
PRIUS SENSU ESSE VIDETUR; SUBLATUM ENIM SENSIBILE SIMUL AUFERT SENSUM,
SENSUS VERO SENSIBILE NON SIMUL AUFERT. SENSUS ENIM CIRCA CORPUS ET IN
CORPORE SUNT; SENSIBILI ERGO SUBLATO AUFERTUR CORPUS (SENSIBILIUM ENIM
ET CORPUS EST), CUM AUTEM CORPUS NON SIT SUBLATUS EST SENSUS; QUARE
SIMUL AUFERT SENSIBILE SENSUM. SENSUS VERO SENSIBILE NON; [232A]
SUBLATO ENIM ANIMALI SUBLATUS EST SENSUS, SENSIBILE AUTEM PERMANET, UT
CORPUS, CALIDUM, DULCE, AMARUM, ET ALIA OMNIA QUAECUMQUE SUNT
SENSIBILIA.

Id namque proponit sensibus inueniri. Dicit enim sensu prius esse
sensibile, quod communi priorum definitione probabile esse
constituit. Dictum est namque illa esse priora quae simul quidem
interempta perimerent, non autem simul aliis inferemptis ipsa
deperire, ut orbem solis prius dicimus proprio lumine, Sublato enim
orbe, lumen illud quod ab eo est penitus non manebit; subluto lumine
solis, orbis manebit. Ita quoque nunc in sensibilibus, atque in ipso
sensu esse proposuit, sublato quod sentiri possit, sensus omnino
sublatus est. Neque enim esse poterit sensus, cum quod possit sentire
non inuenit. Quod si sensus [232B] omnino depereat, sensibile
permanebit; et hoc euidentibus firmat exemplis. Nam cum ea quae sunt
in rebus, uel incorporea sint, uel certe corporea, et quidquid ad
corporis materiam referri potest, hoc sensuum uarietati subiaceat,
quidquid ad incorporalia intellectus ratione et speculatione
teneatur. Cum sit sensus omnis in corpore, si corpus intereat, cum
omnino corpus non sit, quoniam quae sunt incorporea sentiri non
possunt, et quae sentiri poterant interempta sunt, omnino sensus
euertitur. Sed si sensus auferatur, sensibilia permanebunt: et quoniam
sensus animalium effectiuus est, aequa est utrorumque perditio; siue
enim sustuleris animal, sensus peribit, siue sensus euertantur,
animalia quoque sublata sunt. Sed euersis atque interemptis animalibus
cum propriis sensibus, permanent corpora quae anima non utuntur,
[232C] quod si sublatis animalibus sensibusque deperditis, corpora
inanimata subsistunt, cum corpora sint quae sentiri possunt, animalia
quae sentire ualeant si interempta sint, manente sensibili sensus
euersus est. Non igitur sicut sensibilis interemptio sensus interimit,
sic sensuum perditionem exstinctio sensibilium comitatur. Id uero
etiam hoc probabitur argumento, ante enim quam actu ipso aliquid
sentiamus, sensus non est. Nam priusquam dulce aliquid degustemus,
gustatio ipsa dulcedinis non est; quod autem gustari possit, id est,
mel, uel quodlibet aliud propriae naturae ratione consistit. Quocirca
prius esse quod sentiri possit, post uero sensus Aristotele auctore
firmatur.

AMPLIUS SENSUS QUIDEM SIMUL CUM SENSATO FIT (SIMUL ENIM ANIMAL FIT ET
SENSUS), SENSIBILE VERO ANTE EST [232D] QUAM ESSET SENSUS (IGNIS ENIM
ET AQUA ET ALIA HUIUSMODI, EX QUIBUS IPSUM ANIMAL CONSTAT, ANTE SUNT
QUAM ANIMAL SIT OMNINO VEL SENSUS); QUARE PRIUS QUAM SENSUS SENSIBILE
ESSE VIDEBITUR.

In compositis rebus atque ex aliis iunctis priores sunt hae res quae
componunt aliquid ipsa substantia quam componunt. Namque cum corpus
animalis sit ex igne, aere, aqua et terra, priora haec esse necesse
est quam ipsum sit animal quod illa elementa coniungunt. Hoc quoque
etiam in aliis patet, nam cum sit liber ex uersibus, prior est uersuum
natura quam libri. Cumque uersus constet uerbis atque nominibus, et
caeteris quas grammatici partes orationis uocant, haec ex quibus ipse
uersus constat uersu ipso [233A] priora esse necesse est. Quocirca
sensus quoque ipsis, iam compositis animalibus superuenit. Nam cum
animal constet ex quattuor elementis, et cum sensus semper naturam
animalium comitetur, cum ipsis animalibus sensus fieri et nasci
necesse est. Quodsi cum animalibus, id est compositis rebus, sensus
nascitur, sicut animali propria sunt ea ex quibus ipsum animal
constat, sic quoque sensu qui cum animali nascitur, illa priora sunt,
ex quibus animalis natura coniungitur. Coniungitur autem animal atque
componitur ex quattuor elementis. Quattuor igitur elementa sensu
priora sunt sed quattuor elementa corpora sunt, corpus uero omne
sensibile est. Prius igitur sensibile quam sensus est. Sensus enim cum
re composita nascitur, illa uero quae componunt et sensibilia [233B]
sunt, et priora ipso composito. Uniuersaliter enim si quae duae res
sint simul, cum quaelibet res una earum prior sit, et altera prior
erit, ut animal atque sensus, cum utraque simul sunt, simulque
nascuntur, cum quattuor elementa quae sunt sensibilia priora sint quam
animal, sensu quoque esse priora necesse est, quocirca conclusit
dicens: QUARE PRIUS QUAM SENSUS SENSIBILE ESSE VIDETUR.

Sed quidam, quorum Porphyrius quoque unus est, astruunt in omnibus
uerum esse relatiuis, ut simul natura sint, ueluti ipsum quoque sensum
et scientiam non praecedere scibile atque sensibile sed simul esse,
quam quoniam breuis est oratio, non grauabor opponere. Ait enim: Si
cuiuslibet scientia non sit, ipsum quod per se poterit permanere
scibile esse non poterit, ut si formarum scientia pereat, ipsae
fortasse formae permaneant, [233C] atque in priore natura consistant,
scibiles uero non sint. Cum enim scientia quae illud comprehendere
possit, non sit, ipsa quoque sciri non potest res. Namque omnis res
scientia scitur, quae si non sit sciri non possit. Porro autem res
quae sciri non potest scibilis non est. Hoc idem de sensu gustantis si
gustus enim pereat, mel forsitan permanebit, gustabile autem non
erit. Ita quoque omnino si sensus pereat, res quidem quae sentiri
poterant sint, sensibiles uero non sint sensu pereunte. Et fortasse
neque scientia neque sensus secundum sentientes speculandus est sed
secundum ipsam naturam quae sensu ualeat comprehendi. Namque res
quaecumque per naturam sensibilis est, eam quoque in natura sua,
proprium sensum quo sentiri possit, habere necesse est. [233D] Et
quodcumque sciri potest per naturam, nunquam possit addisci, nisi
quaedam eius in natura scientia uersaretur. Haec Porphyrius. Sed nos
ad Aristotelis ordinem textumque ueniamus. Namque ille adiecit quoque
alias quaestiones.

HABET AUTEM DUBITATIONEM AN ULLA SUBSTANTIA AD ALIQUID DICATUR,
QUEMADMODUM VIDETUR, AN HOC QUIDEM CONTINGIT SECUNDUM QUASDAM
SECUNDARUM SUBSTANTIARUM. NAM IN PRIMIS QUIDEM SUBSTANTIIS VERUM EST;
NAM NEQUE TOTAE NEQUE PARTES AD ALIQUID DICUNTUR; NAM ALIQUIS HOMO NON
DICITUR ALICUIUS ALIQUIS HOMO, NEQUE ALIQUIS BOS ALICUIUS ALIQUIS
BOS. SIMILITER AUTEM ET PARTES; QUAEDAM ENIM MANUS NON DICITUR
ALICUIUS QUAEDAM MANUS SED ALICUIUS [234A] MANUS, ET QUODDAM CAPUT NON
DICITUR ALICUIUS QUODDAM CAPUT SED ALICUIUS CAPUT. SIMILITER AUTEM ET
IN SECUNDIS SUBSTANTIIS, ATQUE HOC QUIDEM IN PLURIBUS; UT HOMO NON
DICITUR ALICUIUS HOMO, NEC BOS ALICUIUS BOS, NEC LIGNUM ALICUIUS
LIGNUM SED ALICUIUS POSSESSIO DICITUR. ATQUE IN HUIUSMODI QUIDEM
MANIFESTUM EST QUONIAM NON EST AD ALIQUID; IN ALIQUIBUS VERO SECUNDIS
SUBSTANTIIS HABET ALIQUAM DUBITATIONEM; UT CAPUT ALICUIUS CAPUT
DICITUR ET MANUS ALICUIUS MANUS DICITUR ET SINGULA HUIUSMODI; QUARE
HAEC ESSE FORTASSE AD ALIQUID VIDEBUNTUR.

Contra ea quae superius disputata sunt huiusmodi nodum quaestionis
opposuit, quoniam enim prima definitio relatiuorum fuerat, illa esse
relatiua quaecumque [234B] hoc ipsum quod essent aliorum dicerentur,
secundum hanc definitionem possunt quaedam substantiae uideri esse
relatiuae: quod si sit, substantiae in definitionem accidentium
transeunt. Nam cum sint accidentia relatiua, si quas substantias
relatiuas esse concedimus, in accidentium numero ponendas esse
censebimus sed hoc contrarium est. Si enim substantia in subiecto non
est, accidens autem in subiecto est, qui fieri potest ut idem et in
subiecto sit et in subiecto non sit? Utrum autem possit quaedam
substantia accidentium suscipere rationem, hoc modo quaerendum
est. Primae namque substantiae ipsae quidem ad aliquid non dicuntur,
neque partes primarum substantiarum quas ipsas quoque in primis
substantiis numeramus. Socrates enim non dicitur alicuius [234C]
aliquis Socrates, nec homo alicuius aliquis homo, nec bos alicuius
aliquis bos, neque partes primarum substantiarum quae ipsae quoque
sunt primae substantiae. Caput enim non dicitur alicuius aliquod caput
sed tantum alicuius caput, et manus non dicitur alicuius aliqua manus
sed tantum alicuius manus. Quare neque primae substantiae, neque
primarum substantiarum partes ad relationem dici poterunt. Quod si
secundas quoque substantias speculemur, nec ipsae quoque ad aliquid
dicentur. Neque enim dicitur animal alicuius esse animal, aut homo
alicuius esse homo. Quod si quis dicat posse esse animal alicuius, ut
equum meum, uel quodlibet aliud, non in eo quod animal est sed in eo
quod est possessio dicitur alicuius, et sic non dicitur animal
alicuius animal sed animalis possessio, alicuius possessio. Ergo
[234D] neque primae substantiae, neque partes primarum substantiarum,
neque secundae substantiae ad aliquid dicuntur. Partes autem
secundarum substantiarum ad aliquid hoc ipsum quod sunt
dicuntur. Caput enim alicuius caput dicitur, si quidem capitati caput
dicemus, et manus alicuius manus. Si quidem ex manu nomen fingere
uolumus, ad quod manus referri possit, sicut caput ad capitatum, et in
aliis quidem rebus eodem modo. Sed si partes secundarum substantiarum
accidentes sint, et ipsae secundae substantiae accidentes erunt, aut
si hoc non placet, constabunt secundae substantiae ex partibus
accidentibus, quod fieri nequit.

Quid igitur dicendum est? aut enim definitio relatiuorum reprehendenda
est, aut aliter soluenda dubietas. [235A] Sed posita atque constituta
priori'definitione, quae dicit illa esse relatiua quae id quod sunt
aliorum dicuntur, hic quaestionis nodus solui non poterit, quod ipse
Aristoteles hac adiunctione testatur.

SI IGITUR SUFFICIENTER EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID DEFINITIO ASSIGNATA
EST, AUT NIMIS DIFFICILE AUT IMPOSSIBILE EST SOLVERE QUONIAM NULLA
SUBSTANTIA EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID DICITUR; SI AUTEM NON
SUFFICIENTER SED SUNT AD ALIQUID QUIBUS HOC IPSUM ESSE EST AD ALIQUID
QUODAM MODO HABERE, FORTASSE ALIQUID CONTRA ISTA DICETUR. PRIOR VERO
DEFINITIO SEQUITUR QUIDEM OMNIA RELATIUA, NON TAMEN HOC EIS EST QUOD
SINT AD ALIQUID QUOD EA IPSA QUAE SUNT ALIORUM DICUNTUR.

Proposita ergo atque firmata priore relatiuorum definitione difficile
defendi poterit, aut fortasse nunquam, [235B] quasdam substantias non
esse relatiuas. Nam si ad aliquid illa sunt, quaecumque id quod sunt
aliorum dicuntur, ut id quod est caput capitati dicitur caput, habebit
igitur substantia quae est caput ad aliquid relationem, et ita erit
substantia relatiua atque accidens, quod est impossibile. Quare
quoniam proposita atque constituta priore definitione haec
incommoditas in dispositione consequitur, ut constet ratio non
integrae definitionis, assignatio permutetur. Ait enim non esse
integram definitionem quae supra sit reddita, nec magis illa esse ad
aliquid, quae id quod sunt aliorum dicuntur, potiusquam ea quibus
ipsum esse est ad aliquid quodammodo se habere.

Sed fortasse uideatur quibusdam inconsulte legentibus et minime
considerantibus, id quod definiri [235C] oportuerat, hoc in
definitione esse sumptum, quod est uitiosissimum. Si enim idcirco
definitio sumitur, ut res de qua quaeritur assignetur, quae magis est
apertior definitio, si re ipsa quam definit in assignatione
definitionis utatur? Definitio namque idcirco redditur, ut res de
cuius quidem esse dubitatur, definitione patefiat. Quod si rem
ipsamquam definit, in definitione protulerit, nihilo planior definitio
sit, ut si quis hominem definire uolens dicat, hoc ipsum esse hominem
quod hominem. Ita quoque non considerantibus, Aristoteles relatiuorum
definitionem reddidisse uidebitur. Ait enim esse ad aliquid, quibus
hoc ipsum esse est ad aliquid quodammodo se habere, ac si diceret: Ea
sunt ad aliquid, quae se ad aliquid quodammodo habent. Sed minutius
atque scutius considerantibus, uis integra definitionis [235D] prompte
atque ueraciter apparebit; non enim in eo quod est dici, ad aliquid
consideramus sed in eo quod est esse; ea namque sunt relatiua, quae in
quadam comparatione et relationis habitudine consideramus, ut
quaternarius numerus, et hoc ipsum quod est esse dicitur, id est
quattuor, et aliud quoddam, id est duplum, ut si ad binarium
conferatur. Sed quod de quaternario numero dicimus, quaternarium hoc
ad ipsius quaternarii numeri naturam refertur. Quod uero duplum, non
est hoc quaternarii sed duorum ad quod duplum dicitur, et ad quod
propria relatione duplum est. Binarius quoque numerus et binarius est,
et medietas, binarius quidem secundum suam [236A] naturam, medietas
uero secundum quaternarius relationem. Quocirca in comparatione quadam
atque in habitudine ea quae sunt ad aliquid speculamur; quaternarius
enim in eo quod quaternarius est ad aliquid non dicitur, in eo uero
quod est duplus, duorum relatiuus est, scilicet ad binarium
comparatus. Binarius quoque in eo quod sunt duo, ad aliquid non
refertur sed in eo quod est medietas, scilicet ad quaternarium
comparatus. Ergo, ut sit duplus quaternarius, non duobus sed medietate
eget, ut si medietas biniarius, non quaternario sed duplo opus
est. Videsne ut habitudine quadam et comparatione res aliud in natura
retinentes, aliud tamen ad se inuicem sint? et hoc non ex propria sed
ex inuicem natura mutuentur, nam quod est duplus numerus ex medio
trahit, [236B] quod est medietas ex duplo, atque hoc iis quae sunt ad
aliquid extra euenit, et ideo nihil patientibus neque permutatis ipsis
quae ad aliquid referuntur, ipsa ad aliquid fiunt, nihil enim
permutato de quaternario duplus ipse est, sit ad binarium referatur,
et nihil de binario permutato, medietas est binarius, si ad
quaternarium dicitur. Ergo relatiuorum hoc est esse, id est haec eorum
natura atque substantia est, ut id quod sunt ad aliquid referantur, id
est non solum referri dicantur sed etiam referuntur. Atque hoc est
quod ait sed sunt ad aliquid quibus hoc ipsum esse est ad aliquid
quodammodo se babere, ac si diceret quorum substantia est ad aliquid
aliud referri, et qua ita sunt ut ipsa id quod sunt ad aliud
referantur, et esse eorum sit ad aliquid aliud referri, [236C] sed non
omnia quae dicuntur ad aliud, et esse de alio mutuantur. Illa namque
definitio prior, maius est, definitionem namque relatiuorum
supergressa est, includit enim ea quoque quae relatiua non sunt, et
quemadmodum hominem cum dico, mortalem eum esse necesse est, cum dico
mortalem, non necesse est esse hominem, ita quoque ea quae hoc ipsum
quod sunt ex altero trahunt, et esse habent ad alterius relationem, et
esse suum ad alterius referunt nuncupationem. Quae uero ad aliud
tantum dicuntur, non necesse est, ut esse suum ad aliquid habeant
relatum, quo posteriorem definitionem suscipiant, et ista sententia
breuiter includatur, ut quaecumque hanc definitionem susceperint, ut
hoc ipsum esse sit ad aliquid quodammodo se habere, habeant eam quoque
definitionem, quae est relatiua esse quaecumque [236D] id quod sunt
aliorum dicuntur, quae uero hanc habuerint definitionem illam non
necessario habeant, ut ea quae sunt ad aliquid, etiam ad aliquid
dicantur. Sed ea quae dicuntur ad aliquid, non omnino ad aliquid sint,
quod si ista definitio posterior recipiatur, quae dicit ea esse ad
aliquid, quibus hoc ipsum esse est ad aliquid quodammodo se habere,
poterit superior solui dubitatio, quod dicamus id quod ipse posteriore
disputatione secutus est. Quod autem ait: Prior uero definitio
sequitur quidem omnia relatiua, non tamen hoc eis est esse, quod sint
ad aliquid, quod ea ipsa quae sunt aliorum dicuntur, hoc est quod non
idcirco aliquid relatiuum esse dicitur, quoniam alterius esse [237A]
dicitur. Sed tunc merito res aliqua relationis nomine continebitur,
quoties non solum ad aliquid dicitur sed hoc ipsum esse eius ad
aliquid est quodammodo se habere. Quare quid hanc definitionem
proprium consequatur, ipse addidit.

EX HIS ERGO MANIFESTUM EST QUOD, SI QUIS ALIQUID EORUM QUAE SUNT AD
ALIQUID DEFINITE SCIET, ET ILLUD AD QUOD DICITUR DEFINITE SCITURUS
EST. SI MANIFESTUM QUIDEM ETIAM EX IPSO EST; NAM SI QUIS NOUIT QUONIAM
HOC EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID EST, RELATIUIS AUTEM HOC EST ESSE, AD
ALIQUID QUODAMMODO HABERE, ET ILLUD NOUIT AD QUOD HOC ALIQUO MODO
HABET.

Proprium relatiuis secundum eam quae superius dicta est definitionem
hoc esse confirmat, quod si quis id quod est ad aliquid definite scit,
quoniam [237B] relatiuam est, et illud ad quod referri potest,
definite sciturus est quid sit, nam relatiua easunt quibus hoc est
esse ad aliquid quodammodo se habere, quoniam ut sit quaternarius
duplum a binario trahit. Si quis nouit esse quaternarium numerum
duplum, et binarium necessario sciturus est esse dimidium, ad quem
quaternarius duplus est fieri; enim nullo modo potest, ut cum quis
nouerit aliquam rem esse relatiuam definite, non illud quoque sciat ad
quod illa res dicitur definite; huius autem rei una probatio est quae
ex definitione uenit. Definita enim sunt illa esse ad aliquid, quorum
ea esset substantia, ut quodammodo se ad aliquid haberent, quod si
scio quaternarium numerum esse duplum, eo quod ad binarium quodammodo
coniungatur, nullus quaternarium duplum [237C] esse poterit scire,
nisi qui sciet medietatem esse binarium, et hoc quidem in omnibus
consideretur. Nam si nesciat quis ad quid aliquid referatur eorum quae
relatiua sunt, illud quoque ignorabit, utrum ommino ad aliquid
referatur, quod his uerbis Aristoteles dicit:

NAM SI OMNINO NESCIT AD QUOD ALIQUO MODO HABET, NEC SI AD ALIQUID
QUODAMMODO HABET SCITURUS EST. ET IN PARTICULARIBUS HOC MANIFESTUM
EST; UT, SI HOC AD ALIQUID SCIT DEFINITE QUONIAM DUPLUM EST, ET CUIUS
DUPLUM EST DEFINITE NOUIT (NAM SI NULLIUS DEFINITE NOUIT ILLUD ESSE
DUPLUM, NEC SI OMNINO DUPLUM EST NOUIT); SIMILITER AUTEM ET HOC [AD]
ALIQUID SI NOUIT QUONIAM MELIUS EST, ET QUO MELIUS ERIT DEFINITE EUM
SCIRE NECESSE EST PROPTER HAEC IPSA QUAE DICTA SUNT (NON AUTEM
INFINITE QUONIAM HOC EST PEIORE MELIUS, OPINIO ENIM IAM FIT HUIUSMODI,
NON SCIENTIA; NEQUE ENIM SCIET INTEGRE QUONIAM EST [237D] PEIORE
MELIUS; NAM FORTASSE CONTINGIT NIHIL EO ESSE PEIUS); QUARE MANIFESTUM
EST QUONIAM NECESSE EST QUOD QUIS NOVERIT EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID
DEFINITE, ETIAM ILLUD AD QUOD DICITUR SCITURUM ESSE DEFINITE.

Huius quoque rei exempla persequitur dicens: Si duplum ad aliquid esse
nouimus, scimus quoque id cuius duplum est; quod si nescimus id cuius
est duplum, duplum autem esse cuiuslibet rei ex hoc est, quod ei sit
medietas, ipsam quoque rem quae dupla sit, utrum dupla sit scire non
possumus. Si igitur definite nouimus quamlibet illam rem esse duplam,
etiam cuius dupla est definite nos scire necesse est. Ut si nouit quis
Anchisem patrem definite esse [238A] Aeneae, et Aeneam definite filium
esse agnoscet, uel si indefinite nouit quoniam pater est, indefinite
etiam sciturus est quoniam filii pater est. Et rursus si Aeneam quis
indefinite nouit quoniam filius est, sciturus quoque est indefinite
quoniam patris est filius. Manifestum est ergo quoniam ea quae sunt ad
aliquid, si definite ad aliquid esse sciantur, etiam illud definite
sciendum est ad quod illa referuntur. Quod in substantiis non eodem
modo esse Aristotele probamus auctore, qui huius quaestionis serierm
ita concludit.

CAPUT VERO ET MANUM ET EORUM SINGULA QUAE SUBSTANTIAE SUNT, HOC IPSUM
QUIDEM QUOD SUNT POTEST SCIRI DEFINITE, AD QUOD AUTEM DICANTUR NON
NECESSE EST; CUIUS ENIM HOC CAPUT VEL CUIUS HAEC MANUS NON EST [238B]
DICERE DEFINITE; QUARE HAEC NON ERUNT EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID; QUOD
SI NON SUNT EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID, VERUM ERIT NULLAM ESSE
SUBSTANTIAM RELATIUAM.

In capite, inquit, et in manu, et in aliis substantiis non est uerum,
quoniam si quis aliquid horum alicuius esse nouit, et ad aliquid aliud
referri, idcirco et ad quam referatur definite scituras est. Si quis
enim operto capite atque omnibus membris manum foras exerat,
manifestum est quoniam manus illa alicuius manus est, cuius autem
manus sit, dici definite non potest. Similiter quoque opertis oculis,
facieque uelata si cuiuslibet caput aspicias, illud quidem caput
alicuius esse non dubitas, cuius autem sit definite non
proferes. Quare quoniam haec huiusmodi sunt, ut si quis ea definite
sciat esse alicuius, [238C] cuius sint, definite scire non poterit, a
relatiuorum definitione, quorum si una res quaelibet definite sciatur
esse ad aliquid, illa quoque res ad quam dicitur, definite scitur,
substantiae segregantur. Subiiciendum tamen est illud quoque, quod
omnino uerum est, in definitionibus rem ipsam quae diflinitur sumi non
oportere. Multa enim sunt quae aliter proferuntur et definiuntur, et
aliter accipiuntur, ut si quis dicat album esse colorem nigro
contrarium, potest hoc et in corpore accipi, namque et color album
dicitur, et corpus quod albo participat, album nominatur. Quocirca ne
quis putet tale album esse definitum, quod ad participationem albi et
corporis referatur, ita dicendum est: Album est quod cum in aliquibus
est, tum color nigro contrarium. Atque [238D] ita rem ipsam in sua
definitione sumimus, quod scilicet Aristoteles, id est rem ipsam qua
definitur in definitione sumi non oportere, inter uerisimilia
topicorum posuit argumenta. Nunc autem post relatiuorum disputationem,
ad maiorem nos de his rebus tractatum studiosus doctor hortatur,
dicene:

FORTASSE AUTEM DIFFICILE SIT DE HUIUSMODI REBUS CONFIDENTER DECLARARE
NISI SAEPIUS PERTRACTATA SINT; DUBITARE AUTEM DE SINGULIS NON ERIT
INUTILE.

Quod scilicet nunquam diceret, nisi nos ad maiorem acuminis
exercitationem considerationemque reuocaret. Quod quoniam eius est
adhortatio, nos quoque in aliis de his rebus dubitationes
solutionesque ponere minime grauabimur.
    
 LIBER TERTIUS 
     
 INTRODUCTIO 
[239A] Consueta in principio quaestio est cur post relationis
predicamentum disputationem qualitatis aggressus est, quod nimis
curiosum est. Mirabile enim fuerat cur post quantitatis ordinem non
statim de qualilate coepisset sed quoniam quantitati quaedam
relationis admiscuit, et disputationem de relatione continuauit,
idcirco non est mirabile post expeditam relationis interpositionem ad
qualitatis eum ordi nem reuertisse, quamquam etiam ex hoc quoque recta
sit series. Nam post magnum paruumque statim proportio et quaedam ad
aliud comparatio consequitur, ut sit aut maius aut minus, aut aequale
uel inaequale, quae sunt ad aliquid. Post haec autem innasci quasque
necesse est passiones, quae a qualitatis natura non discrepant, ut
album, uel nigrum, uel calidum [239B] uel frigidum, uel quaecumque his
sunt consimilia, quae praedicatio qualitatis includit. Est uero
titulus huius propositi de quali et de qualitate. Quaeritur enim cur
ei non aut de quali dixisse, aut de qualitate suffecerit, quod hoc
modo soluitur. Dicimus enim quale non uno modo, qualitatem uero
simpliciter. Quale enim dicimus et ipsam qualitatem, et illam rem quae
qualitate illa participat, ut albedo quidem qualitas est, qui uero
participat albedinem albus dicitur. Sed et albedinem ipsam communiter
quale dicimus, id est ipsam proprie qualitatem, et album dicimus
quale, illud scilicet quod superius comprehensa qualitate
participat. Ita ergo et ipsam qualitatem et rem quae qualitate
participat, qualia communiter appellamus, qualitas uero simpliciter
[239C] dicitur. Res enim ipsa quae participari potest, sola qualitas
nominatur. Res uero quae participat, qualitatis uocabulo non tenetur,
ut, albedo qualitas quidem est, albus uero qualitas non est. Differunt
ergo hoc quod dicimus quale et qualitas, quod illud dupliciter, illa
simpliciter appellatur. Quocirca quamquam quidam negent hunc titulum
Aristotelis esse, idemque confirment posteriores adiectione signatum,
nos tamen dicimus proprer quamdam nominum similitudinem demonstrandam
utrumque posuisse, ut nihil distare uideatur utrum quale an qualitas,
id quod appositum est praedicamentum dicatur; quale enim ipsam
aliquoties rem (ut diximus) qualitatemque significat. Sit ergo ex
rebus sumpta definitio qualitatis. Quod uero inquam definitionem,
quodque superius in aliis quoque praedicamentis, eodem sumus [239D]
usi uocabulo, nullus arbitretur generalem me definitionem uoluisse
signare sed definitionis nomen in rem descriptionis accipiat. In his
enim qua generalissima genera sunt, definitio quaeri non debet sed
descriptio quaedam naturae, non enim potest inueniri definitio eius
rei quae genus ipsa sit, et quae genus nullum habeat. Quocirca his
propositis, atque antea constitutis, incipiendum est de
qualitate. [240A]

 [08] 

 DE QUALITATE 

QUALITATEM VERO DICO SECUNDUM QUAM QUALES QUIDAM DICIMUR.

Hic quaeritur cur omnium in disceptatione doctissimus tam culpabili
qualitatem termino definitionis incluserit. Volentibus enim nobis quid
sit qualitas scire, illa respondet: qualitas est secundum quam quales
quidam dicuntur. Nihil enim minus erit obscurius atque ignorabilius
quod ait: SECUNDUM QUAM QUALES DICUNTUR, quam si de ipsa sola
qualitate dixisset. Nam si illi sunt quales, qui qualitatem habent, ut
sciantur quales, prius qualitas cognoscenda est. Amplius quoque nihil
differt dixisse eam qualitatem secundum quam quales quidem dicuntur,
tanquam si diceret eam esse qualitatem quae qualitas [240A] sit. Nam
sic qualitatem definire uolens ait: secundum quam quales quidam
sunt. Rursus si quis quales aliquos definire uoluerit, eodem modo
dicere poterit, qui in se retinent aliquam qualitatem. Quod si
qualitas quidem quid sit per quale, quid autem sit quale, superiore
qualitate monstratur, nihil intererit dicere qualitatem esse,
qualitatem, quam qualitatem esse, secundum quam quales dicuntur. Sed
si ordinata definitio generalis et in hoc generalissimo genere poni
potuisset, recte culpabilis determinatio uideretur. Nunc autem frustra
contenditur, cum iam (ut saepe dictum est) descriptionis potius loco
hunc terminum quam alicuius definitionis addiderit. Quocirca si
designatio tantum quaedam, et quodammodo adumbratio rei eius de qua
quaeritur, et non definitio [240C] est, absurda calumnia est, rebus
notioribus res ignotiores probantem non ante perspecta descriptionis
ratione culpare. Illud autem quis dubitet notiores esse eos qui quales
sunt, illa ipsa ex qua quales dicuntur qualitate, ut quilibet albus
notior est ipsa albedine? Nam si albedo qualitas est, albus uero ab
albedine, id est a qualitate, denominatus est, albus erit qualis
nominatus ab albedine qualitate. Quod si, ut dictum est, notior albus
est albedine, qualis notior erit qualitate, sicut grammaticus quoque
notior est grammatica. Grammaticus quoque qualis est denominatus,
scilicet a grammatica qualitate. Omnia enim quae sensibus subiecta
sunt notiora sunt nobis quam ea quae sensibus non tenentur. Quare
nihil impedit describentem et quodammodo naturam rei eius de qua
quaeritur designantem, [240D] res ignotiores notioribus approbare.

EST AUTEM QUALITAS EORUM QUAE MULTIPLICITER DICUNTUR. ET UNA QUIDEM
SPECIES QUALITATIS HABITUS AFFECTIOQUE DICANTUR. DIFFERT AUTEM HABITUS
AFFECTIONE QUOD PERMANENTIOR ET DIUTURNIOR EST; TALES VERO SUNT
SCIENTIAE VEL VIRTUTES; SCIENTIA ENIM VIDETUR ESSE PERMANENTIUM ET
EORUM QUAE DIFFICILE MOUEANTUR, SI QUIS VEL MEDIOCRITER SCIENTIAM
SUMAT, NISI FORTE GRANDIS PERMUTATIO FACTA SIT VEL AB AEGRITUDINE VEL
AB ALIQUO HUIUSMODI; SIMILITER [241A] AUTEM ET VIRTUS, ET IUSTITIA VEL
CASTITAS ET SINGULA TALIUM NON VIDENTUR FACILE POSSE MOVERI NEQUE
FACILE PERMUTARI. AFFECTIONES VERO DICUNTUR QUAE SUNT FACILE MOBILES
ET CITO PERMUTABILES, UT CALOR ET INFRICTIO ET AEGRITUDO ET SANITAS ET
ALIA HUIUSMODI; AFFECTUS EST ENIM QUODAMMODO CIRCA EAS HOMO, CITO
AUTEM PERMUTATUR UT EX CALIDO FRIGIDUS FIAT ET EX SANITATE IN
AEGRITUDINEM; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS, NISI FORTE IN HIS QUOQUE
CONTINGIT PER TEMPORIS LONGITUDINEM IN NATURAM CUIUSQUE TRANSLATA ET
INSANABILIS VEL DIFFICILE MOBILIS, QUAM IAM QUILIBET HABITUDINEM
VOCET.

Proponit qualitatem multipliciter dici, quae res traxit aliquos in
errorem, ut eis suspicio nasceretur Aristotelem credere qualitatem
aequiuoce nominari. Nam si omnis aequiuocatio multipliciter dicitur,
qualitas [241B] autem secundum Aristotelem ipsa quoque multipliciter
appellatur, secundum Aristotelem nomen qualitatis aequiuocum est. Nos
uero defendimus multipliciter dici, esse non una tantum significatione
nominari. Dicitur enim aliquid multipliciter dici, cum et aequiuoce
dicitur, et diuerso modo de suis speciebus multipliciter
praedicatur. Et communis est multiplex appellatio, etiam in his
nominibus quae ueluti genera de speciebus dicuntur, uelut aequiuoca de
subiectis. Namque et animal multipliciter dicitur. Nam si multae sint
species quae animali subiectae sunt, ipsum quoque multipliciter
quodammo denominatur. Istam autem multiplicationem, non ad
aequiuocationem retulisse Aristotelem sed potius ut qualitatem genus
esse proponeret, illa res monstrat, [241C] quod ait, et una quidem
species qualitatis habitus affectioque dicitur. Nam qui speciem dicit
esse qualitatis habitum et affectionem, quis eum dubitet ipsam
qualitatem uim obtinere generis arbitrari? Cur uero dicit unam speciem
esse qualitatis, cum geminas proposuerit, habitudinem scilicet et
affectionem, quaeritur. Nam si unum idemque sit habitus et aflectio,
superflua est eiusdem rei repetita propositio, sin uero differact,
quare differant inuestigandum est. Genere enim ne distent, illa res
praeuenit, quod utraque sub qualitate constituit. Restat ergo ut aut
specie discrepent, aut numero; sed si specie discreparent, non ab
Aristotele pro una specie ponerentur. Reliquum est igitur ea neque
genere neque specie differre sed numero. Habitus namque [241D]
dispositio idem est secundum speciem sed numero tantum et propria
quadam qualitate dissentiunt. Dispositionem uero indiscrete idem quod
affectionem uoco. Nam sicut Socrates a Platone nihil quidem secundum
ipsam humanitatis speciem discrepat, sola tamen propriae personae
qualitate disiuncti sunt, ita quoque dispositio atque habitus, nec
potius hoc modo distant; sed quemadmodum ipse Socrates dum esset
paruulus, post uero pubescens a seipso distabat, eodem quoque modo
habitus et dispositio: namque habitus firma est dispositio, affectio
infirmus est habitus, ut quemadmodum distat albus color ab albo
colore, si in pictura hic quidem permaneat, ille uero statim periturus
sit, nisi quod is qui [242A] permanentior est, in habitu est, ille
uero qui facile periturus est, in affectione, ita nihil aliud interest
inter habitum atque dispositionem. Nam quamuis permanentior sit
habitus, facile uero mobilis dispositio, non nisi tantum dinturnitate
differunt permanendi. Unde fit ut genere et specie habitus a
dispositione non discrepet. Quocirca recte quae numero solo distabant,
non specie sub unius speciei nuncupatione utraque sunt ab Aristotele
proposita sed est horum propria differentia, quod habitus diutissime
permanentes dispositiones sunt. Dispositio autem facile mobilis
habitus sed si borum exempla quaeramus, haec poterunt
inueniri. Habitudines sunt ut artes, disciplinae, uirtutes. Nam ars
non facile mobilis uidetur et diutissime permanet. Hoc enim ars [242B]
ipsa meditatur ut usu atque exercitatione non pereat. Quis enim est
qui sciens recte grammaticam nulla ui interueniente ualidioris
passionis amisit? Fertur enim quidam summus orator aegritudine
febribusque decoctus, omnem litterarum amisisse doctrinam, in aliis
uero rebus sanus ac sibi constans et in omni re uegetus
permansisse. Disciplina quoque etiam ipsa est in permutatione
difficilis. Quis enim sciens triangulum, duobus directis angulis, tres
interiores similes habere angulos, hanc scientiam praeter uim (ut
dictum est) fortioris passionis amisit?

Virtutes quoque in eodem genere ponendae sunt. Virtus enim nisi
difficile mutabilis non est, neque enim quod semel iuste iudical
iustus est, neque qui semel adulterium facit, est adulter sed cum ista
[242C] uoluntas cogitatioque permanserit. Aristoteles enim uirtutes
non putat scientias, ut Socrates sed habitus in Ethicis suis esse
declarat. Quocirca constat esse habitus stabiliter permanentes,
difficileque mutabiles, hoc tantum excepto, ut non eas uis aliqua
maior alicuius permutationis impellat et destruat. Affectionis uero
species sunt, ut calefactio atque perfrictio, et aegritudo atque
sanitas, cum ad eas quodammodo sit homo dispositus atque affectus, non
tamen immutabiliteraut caloris qualitatem habeat aut frigoris, sicut
nec perpetuo sanitatis aut perpetuo aegritudinis. Quin etiam si qua
sunt quae per longi temporis aegritudinem corporibus immutabiliter
indurantur, ut ea iam in naturam quodammodo corporis cuiusque
transierint, ut si quis percussus cicatricem faciat insanabilem, illi
ex dispositione et [242D] affectione quidam factus est
habitus. Quocirca recte dictum est dispositiones inueteratas habitus
facere. Nam cum quaelibet dispositio permanens et difficilc mobilis
facta sit, illa iam non dispositio aut affectio sed habitus uocandus
est.

MANIFESTUM EST AUTEM QUONIAM HAEC VOLUNT HABITUS NOMINARI, QUAE SUNT
DIUTURNIORA ET DIFFICILE MOBILIA; NAMQUE IN DISCIPLINIS NON MULTUM
RETINENTES SED FACILE MOBILES DICUNT HABITUM NON HABERE, QUAMUIS SINT
AD DISCIPLINAM PEIUS MELIUSUE DISPOSITI. QUARE DIFFERT HABITUS
AFFECTIONE, QUOD HOC QUIDEM FACILE MOBILE EST, ILLUD VERO DIUTURNIUS
ET DIFFICILE MOBILE.

Habitus esse qualitates difficile mobiles et diuturnissime [243A]
permanentes hoc argumento confirmat, quod eos quibus quaelibet
scientia traditur, si ab eis non fortiter addiscatur, eius rei quam
discunt habitum retinere non dicimus. Qui enim litteras discens nondum
soluto cursu sermonis sed syllabatim quodammodo atque intercise per
imperitiam legerit, eum quidem dispositum esse atque affectum dicimus
ad scientiam litterarum, non tamen adhuc illum habitum retinere. Quare
idem quoque est in aliis rebus. Omnes enim quicumque ad aliquam rem
dispositi, eius rei qua sunt aliquo modo affecti, non diuturnam in se
receptionem habent, eos ad illam rem dispositos quidem esse
arbitramur, habitum uero habere non dicimus. Recte igitur habitus
diuturnior, et permanentior, dispositio uero facile mobilis deque
perdurabilis ab Aristotele proponitur. [243B]

SUNT AUTEM HABITUS ETIAM AFFECTIONES, AFFECTIONES VERO NON NECESSARIO
HABITUS; QUI ENIM RETINENT HABITUM ET QUODAMMODO AFFECTI SUNT AD EA
VEL PEIUS VEL MELIUS; QUI AUTEM AFFECTI SUNT, NON OMNINO RETINENT
HABITUM.

Sensus quidem talis est, quod omnis quicumque habeat habitum, habet
quoque in eodem habitu dispositionem. Si quis uero habeat
dispositionem, non necesse sit eum etiam habitum retinere. Habitus ab
habendo dictus est. Idcirco quod ab aliquo immutabiliter uel difficile
immutabilitur habeatur, ut glauci oculi, uel aduncae nares, uel
alicuius artis scientia atque doctrina, quae si quis habeat, etiam
dispositus ad ea esse dicitur. Si quis autem dispositus ad aliquam rem
sit, non eum necesse est etiam habitum habere, [243C] ut si quis
negligentius opertus algore quatiatur, dispositus quidem tunc ad
frigus est, non tamen eius retinet habitum. Videtur autem eamdem
similitudinem seruare genus. Nam genus amplius praedicatur, et
ubicumque species sit, mox quoque nomen generis praesto est. Ubi autem
sit genus, non necessario speciei uocabulum consequitur, ut si quis
est homo, eum animal esse necesse est. Si quis est animal, non statim
homo dicitur. Quocirca cum quidquid est habitus, dispositio sit,
quidquid dispositio non omnino sit habitus, uidetur genus esse quoddam
habitus dispositio sed illud uerius, ubi intentio est atque remissio,
genus intentionis, remissione esse� non posse. Num sicut in eo quod
est album et magis album, magis albi genus album esse non potest, idem
namque est [243D] album et magis album, nisi forte quod sola
discrepant intentione, quod magis album quadam quasi intentione
augmentoque crescit atque porrigitur, sic etiam habitus atque
dispositio cum idem sint, utraque sola differunt intentione, quod
auctior quodammodo, et incremento quodam permanentior firmiorque est
habitus dispositione; quocirca dispositio habitus genus non est, eodem
quoque modo nec dispositionis species, habitus. Sed nunc quidam ita
est habitus, ut non per dispositionem creuerit, neque per aliquam
nondum durabilem qualitatem ad perfectum uenerit statum, ut est nasi
curuitas, uel caecitas oculorum, si subita facta sit. Haec enim ab
ipso habitu nulla praecedente dispositione coeperunt; forte [244A]
enim nunquam ad ea dispositiis fuit aliquis, qui adhuc non
haberet. Alii uero habitus intentione fiunt atque inueteratione
dispositionis, ut ea quae in artibus doctrinisque uersantur. Prius
enim quis ad ea dispositus est, post uero habitum capit, alia uero non
intentione sed quadam permutatione ad habitum ueniunt, ut lac quod ex
liquido defigitur et constipatur in caseum, et uinum quod ex dulci
atque suaui in acidum gustum saporemque conuertitur; neque enim plus
tunc uinum est quam fuit ante cum esset suaue sed cum quadam
permutatione in aliam qualitatem habitudinemque transgressum est. Ac
de prima quidem qualitatis specie sufficienter est dictum.

ALIUD VERO GENUS QUALITATIS EST SECUNDUM QUOD PUGILLATORES U EL
CURSORES VEL SALUBRES VEL INSALUBRES DICIMUS, [244B] ET SIMPLICITER
QUAECUMQUE SECUNDUM POTENTIAM NATURALEM VEL IMPOTENTIAM DICUNTUR. NON
ENIM QUONIAM SUNT AFFECTI ALIQUO MODO, UNUMQUODQUE HUIUSMODI DICITUR
SED QUOD HABEANT POTENTIAM NATURALEM VEL FACERE QUID FACILE VEL NIHIL
PATI; UT PUGILLATORES VEL CURSORES DICUNTUR NON QUOD SINT AFFECTI SED
QUOD HABEANT POTENTIAM HOC FACILE FACIENDI, SALUBRES AUTEM DICUNTUR EO
QUOD HABEANT POTENTIAM NATURALEM UT NIHIL A QUIBUSLIBET ACCIDENTIBUS
PATIANTUR, INSALUBRES VERO QUOD HABEANT IMPOTENTIAM NIHIL
PATIENDI. SIMILITER AUTEM ET DURUM ET MOLLE SESE HABENT; DURUM ENIM
DICITUR QUOD HABEAT POTENTIAM NON CITIUS SECARI, MOLLE VERO QUOD
EIUSDEM IPSIUS HABEAT IMPOTENTIAM.

[244C] Secundam uero speciem qualitatis esse commemorat, quae ex
quadam naturali potentia impotentiaque proueniat; hoc autem huiusmodi
est, ut cum aliquos ualidi corporis intuemur nondum pugiles, neque
huius peritia artis imbutos sed sic eos pugillatores dicimus, non in
eo quod iam sint pugiles sed eo quod esse possint, et si quorum leue
corpus aspicimus, surasque non magnas, eos facile moueri cursuque
ueloces existimamus, quamquam nondum ad cursus certamen aspirent, nec
sint cursores, eos tamen cursores secundum potentiam nominamus, non
quod iam currant sed quod possint currere, non absurde
uocabimus. Eodem quoque modo eos uocamus salubres uel insalubres, quos
ualenti corpore uel fragiliore, uel ad sanitatem aptos, uel ad
aegritudinem credimus. [244D] Unde fit ut quosdam aegrotos possimus
salubres uocare, quosdam uero sanos insalubres dicere: non enim, quod
iam actu uel sani uel aegroti sint, salubres uel insalubres dicuntur
sed quod uel sani diutius esse possint uel aegroti. Sed quaestio est
cur cum de qualitatis speciebus propositum sit, secundum genus dixerit
qualitatis et non speciem; ita enim ait: Aliud uero genus qualitatis
est secundum quod pugillalores uel cursores, uel salubres et
insalubres dicimus. Sed qui hoc quaerunt ignorare uidentur illud esse
solum genus, quod super se aliud genus non habeat. Illud ueros solum
speciem, quod sub se nullas species claudat, illa uero quae inter
genera generalissima speciesque specialissimas sunt, communi [245A]
posse generis et speciei nomine nuncupari. Quocirca quoniam de ea
specie qualitatis Aristoteles tractat, quae nondum sit species
specialissima sed magis generis prima species, et huiusmodi species
quaa possit esse et genus, nihil absurdum est eamdem et speciei et
generis loco ponere. Sed ut sunt quaedam qualitates, a quibus
denominatione quadam facta quaelibet illa res dicitur, ut ab albedine
album, uel a luxuria luxuriosum, uel quidquid huiusmodi est, in his
quae sunt secundum potentiam naturalem non ita est. Ars enim ipsa
pugillatoria non est proposita, a qua pugillatores
dicamus. Pugillatores enim non dicuntur ab eo quod usum pugillatoriae
artis exerceant sed ab eo quod ad eam secundum potentiam naturalem
affecti sunt; quocirca quos dicimus pugillatores a pugillatoria dicti
non sunt, neque ab ea [245B] denominari possunt sed magis a
pugillatoria arte pugiles appellantur. Pugilis enim est qui
pugillatoria arte utitur, atque hoc idem in caeteris licet uidere. In
his ergo nulla certa qualitas est a qua caetera nominentur. Sed si qua
tamen inuenienda atque exprimenda sit, talis est quam ipse Aristoteles
hoc modo denuntiat, quae sit secundum potentiam aliquid faciendi, uel
impotentiam aliquid patiendi. Pugillatores enim et cursores idcirco
dicimus, quod habeant potentiam faciendi, id est currere atque esse
pugiles. Salubres uero denominamus, quod et ipsi habeant aliquam
quodammodo im potentiam aliquid patiendi; qui enim minus ab
extrinsecus accidentibus patitur, hic de sanitate securus est, et qui
de sanitate securus est, illum salubrem esse re uera possumus
praedicare. [245C] Alia uero est qualitas quae secundum nihil patiendi
impotentiam dicitur, ut eos quos insalubres uocamus; hi enim
impotentiam habent nihil patiendi, idcirco quod habeant potentia mali
quid cito patiendi: quod si quis est qui ab extrinsecus accidentibus
aliquid facile patiatur, ille potens est facillime aegritudini
subiacere, secundum quam potentiam insalubres dicimus, etiamsi sint
sani. Eodem quoque modo durum dicitur et molle. Durum enim est quod
habet potentiam non citius secari, quod enim durum est, difficillime
aliqua sectione diuiditur. Molle autem quod habeatimpotentiam
difficilius secari, quod quoniam molle secatur facile, secundum
impotentiam difficilius secari molle dicimus. Et haec est secunda
species qualitatis. Nunc transeamus ad tertiam. [245D]

TERTIUM VERO GENUS QUALITATIS EST PASSIBILES QUALITATES ET
PASSIONES. SUNT AUTEM HUIUSMODI UT DULCEDO VEL AMARITUDO ET OMNIA HIS
COGNATA, AMPLIUS CALOR ET FRIGUS ET ALBEDO ET NIGREDO. ET QUONIAM HAE
QUALITATES SUNT, MANIFESTUM EST; QUAECUMQUE ENIM ISTA SUSCEPERINT
QUALIA DICUNTUR SECUNDUM EA; UT MEL, QUONIAM DULCEDINEM SUSCEPIT,
DICITUR DULCE, ET CORPUS ALBUM QUOD ALBEDINEM SUSCEPERIT; SIMILITER
AUTEM SESE HABET ETIAM IN CAETERIS.

Tertium genus qualitatis proponit, quod nos in partem qualitatis
speciemque conuertimus passibiles qualitates et passiones. Haec autem
a se plurimum distant, tamen cum utraque qualitates sint, utraque
[246A] prius docet, post uero quae eorum distantia esse uideatur
edisserit, et prius eorum conuenientia proponit exempla. Nam quid sint
passibiles qualitates docens ait. ut dulcedo uel amaritudo, calor et
frigus, nigredo et albedo, et alia his cognata, haec quae superius
comprehensa sunt qualitates esse illa ratione confirmat, quam in
primordio de qualitatis disputatione ipsius qualitatis esse
reddiderat. Definitionem enim qualitatis esse praedixerat, secundum
quam quales uocamur. Quod si secundum qualitatis quales uocamur, ab
amaritudine uero uel a dulcedine amarum uel dulce dicitur. A nigredine
atque albedine nigrum atque album, quis dubitet has esse qualitates in
quibus qualitatis conuenit definitio? Illa enim semper eiusdem naturae
esse creduntur, quaecumque eiusdem [246B] descriptionis finibus
terminantur, ut si qua res definitionem hanc, quae est animal
rationale mortale susceperit, eam hominem esse manifestum
est. Quocirca si hae quas passibiles qualitates uel passiones dixerat,
suscipiunt qualitatis defnitionem, eo quod qualia dicuntur quae illa
susceperint, has etiam constat esse qualitates.

PASSIBILES VERO QUALITATES DICUNTUR NON QUO EA QUAE ILLAS SUSCEPERINT
QUALITATES ALIQUID PATIANTUR; NEQUE ENIM MEL, QUONIAM ALIQUID PASSUM
SIT, IDCIRCO DICITUR DULCE, NEC ALIUD ALIQUID HUIUSMODI; SIMILITER
AUTEM HIS ET CALOR ET FRIGUS PASSIBILES DICUNTUR NON QUO EA QUAE EAS
SUSCIPIUNT QUALITATES ALIQUID PATIANTUR SED QUONIAM SINGULUM EORUM
QUAE DICTA SUNT SECUNDUM SENSUS QUALITATUM PASSIONIS PERFECTIUA SUNT,
PASSIBILES [246C] QUALITATES DICUNTUR; DULCEDO ENIM PASSIONEM QUANDAM
SECUNDUM GUSTUM EFFICIT, ET CALOR SECUNDUM TACTUM; SIMILITER AUTEM ET
ALIA.

Passibilium qualitatum exempla constituerat dulcedinem uel
amaritudinem, frigus atque calorem, albedinem atque nigredinem, quae
cum passibiles qualitates sint, non tamen uno eodemque modo passibiles
qualitates dicuntur; sed longe distant rationes quibus haec omnia
qualitates passibiles appellantur, ut prius dulcedo uel amaritudo,
calor et frigus passibiles qualitates dicuntur, non quod ea quae sunt
dulcia aliquid extrinseous patiantur, uers quod ea quae sunt amara, ex
aliqua passione saporem asperum amaritudinemque susceperint. Neque
enim mel aliquid [246D] passum est, ut ei dulcedo esset in natura, nec
uero absinthium ab ulla aliqua extrinsecus passione amaritudinis
horror infecit; quocirca haec atque his similia non idcirco dicuntur
esse passibiles qualitates, quod ipsae aliquid passae sint sed quod ex
his passiones quaedam in sensibus dimittantur. Namque ex melle quod
dulce est, dulcedo quaedam in gustu relinquitur, simulque etiam calor
et frigus passionem quamdam sensibus facinat. Patimur dulcedinem, cum
aliquid dulce gustamus, simulque secumlum caloris et frigoris
qualitatem, talium sensuum passionem subimus. Quocirca calor et
frigus, amaritudo atque dulcedo, idcirco passibiles qualitates
dicuntur, quod secundum sensuum qualitatem, aliquam in [247A] nobis
efficiunt passionem, non quod ipsa extrinsecus aliquid patiantur.

ALBEDO AUTEM ET NIGREDO ET ALII COLORES NON SIMILITER HIS QUAE DICTA
SUNT PASSIBILES QUALITATES DICUNTUR SED HOC QUOD HAE IPSAE AB
ALIQUIBUS PASSIONIBUS INNASCUNTUR.

Quoniam uero passibiles qualitates etiam colores esse dicuntur, id est
albedo et nigredo. Non autem eodem modo passibiles qualitates
dicuntur, quemadmodum amaritudo atque dulcedo, calor et frigus, nunc
quae eorum distantiae esse possint, exponit. Amaritudo enim atque
dulcedo non quod ipsa aliquid extrinsecus paterentur sed quod ipsa
efficerent passiones, passibiles qualitates uocabantur, albedo uero et
nigredo contrarie. Non enim quod ipsae aliquas [247B] sensibus
passiones importent sed quod ex aliis quibusdam passionibus
innascantur. Hoc autem uidetur Aristoteles eo quodammodo considerasse,
quod post proposuit hoc modo:

QUONIAM ERGO FIUNT PROPTER ALIQUAM PASSIONEM MULTAE COLORUM
MUTATIONES, MANIFESTUM EST; ERUBESCENS ENIM ALIQUIS RUBICUNDUS FACTUS
EST ET TIMENS PALLIDUS ET UNUMQUODQUE TALIUM.

Hoc autem ex non longi temporis passionibus ad passibiles qualitates
et diutissime permanentes, acutissima consideratione transfertur, fit
enim rationis probabilitas hoc modo. Monstrantur enim colorum
qualitates ex passionibus nasci, quod cum uerecundia passio quaedam
sit, ex ea rubor ex oritur, et cum timor loco passionis habeatur, ab
ea pallor metuentis [247C] uultum atque ora defigit. Quare quoniam hi
colores ex quadam passione uidentur innasci, etiam in naturali colore
eamdem uerisimile est euenisse rationem. Nam quoniam cum uerecundia
fit, in os omnis sanguis egreditur, et uelut delictum tecturus
effunditur, ita quoque fit rubor ex sanguinis progressione, atque in
apertum effusione. Quocirca si hoc ex innaturali passione contigerit,
naturali facies rubore perfunditur. Pallor uero fit, quoties a facie
sanguis ad praecordiorum interiora ingreditur. Quod si haec quoque
naturalis passio det, uerisimile est eodem infectum calore
procreari. Quocirca siue per aegritudinem pallor fit, quod naturale
non est, siue per aliquem naturalem euentum passionis accidat,
caeteraque ad eumdem modum, passibiles qualitates dicuntur, eo quod ex
aliquibus passionibus sint, quod [247D] ipse Aristoteles hao uoce
testatur:

QUARE VEL SI QUIS NATURALITER ALIQUID TALIUM PASSIONUM PASSUS EST,
SIMILEM COLOREM EUM HABERE OPORTET; QUAE- ENIM AFFECTIO NUNC AD
VERECUNDIAM CIRCA CORPUS FACTA EST, ET SECUNDUM NATURALEM
CONSTITUTIONEM EADEM AFFECTIO FIT, QUARE NATURALITER COLOR SIMILIS
FIT.

Nam siue aliquis uel nondum natus aliquid patiatur, quo faciem sanguis
reiinquat, siue quolibet alio modo sanguis ex infantis uultu ad
interiora migrauit, faciem naturalis infecit pallor, et quae nunc non
naturales passiones dispositionesque sunt, ut cum hi colores faciem
uel totum corpus inficiunt, hi si naturaliter contigerint eisdem,
similibus signatus coloribus [248A] uultus aspicietur. Nunc enim cum
aestus in superficie uultus sanguinem impositum decoxerit, nigredinis
perusti sanguinis rubor reddit colorem. Quodsi idem aliqua passione in
faciem nondum geniti infantis acciderit, eamdem uerisimile est
affectionem coloris corpus suscipientis inficere. Quare quae in
coloribus sunt idcirco passibiles qualitates dicuntur, non quod ipsae
aliquid paliantur sed quod ex aliquibus passionibus in cuiuslibet
corpus atque ora proueniunt.

QUAECUMQUE IGITUR TALIUM CASUUM AB ALIQUIBUS PASSIONIBUS DIFFICILE
MOBILIBUS ET PERMANENTIBUS PRINCIPIUM CEPERUNT, QUALITATES DICUNTUR;
SIUE ENIM [VEL] SECUNDUM NATURALEM SUBSTANTIAM PALLOR AUT NIGREDO
FACTA EST, QUALITAS DICITUR (QUALES ENIM [248B] SECUNDUM EAS DICIMUR),
SIUE PROPTER AEGRITUDINEM LONGAM VEL PROPTER AESTUM CONTINGIT VEL
NIGREDO VEL PALLOR, ET NON FACILE PRAETERIT ET IN VITA PERMANET,
QUALITATES ET IPSAE DICUNTUR (SIMILITER ENIM QUALES SECUNDUM EAS
DICIMUR).

Dat quoddam signum quo perspecto ualeamus agnoscere, quas harum omnium
quae supradictae sunt, qualitates oporteat appellari. Si enim ita uel
casu aliquo, uel natura hae qualitates euenerint, ut eorum sit tardus
exitus permutatioque difficilis, qualitates uocantur. Si quis enim uel
per aegritudinem, uel per naturam pallidus fiat, sitque in eius
corpore permanens pallor, tunc qualitas appellatur, et hoc non in
corporalibus solum uitiis sed etiam in animi quoque affectionibus
inuenitur. Si quis enim [248C] uel per naturam, uel quolibet alio
postea casu assiduis comessationibus delectetur, et hoc illi
quodammodo in ipsa mentis dissolutione per maneat, ab eoque difficile
moueatur, passibilis qualitas effecta est, idcirco quod secundum eam
quales dicuntur quibus illa prouenerit. Niger enim dicitur in quo
nigredo permanserit; comessator, cui uoluptas perpetuo comessandi
est. Est ergo signum in passibilibus qualitatibus hoc eas esse
immobiles et permanentes. Quae autem huiusmodi sunt quae facillime
permutantur, et temporali statu sunt, de his talis Aristotelis uidetur
esse sententia.

QUAECUMQUE VERO EX HIS QUAE FACILE SOLUUNTUR ET CITO TRANSEUNT FIUNT,
PASSIONES DICUNTUR; NON ENIM DICIMUR SECUNDUM EAS QUALES; NEQUE ENIM
[248D] QUI PROPTER VERECUNDIAM RUBICUNDUS FACTUS EST RUBICUNDUS
DICITUR, NEC CUI PALLOR PROPTER TIMOREM UENIT PALLIDUS SED MAGIS QUOD
ALIQUID PASSUS SIT; QUARE PASSIONES HUIUSMODI DICUNTUR, QUALITATES
VERO MINIME. SIMILITER AUTEM HIS ET SECUNDUM ANIMAM PASSIBILES
QUALITATES ET PASSIONES DICUNTUR. QUAECUMQUE ENIM MOX IN NASCENDO AB
ALIQUIBUS PASSIONIBUS FIUNT, QUALITATES DICUNTUR, UT DEMENTIA VEL IRA
VEL ALIA HUIUSMODI; QUALES ENIM SECUNDUM EAS DICIMUR, ID EST IRACUNDI
ET DEMENTES. SIMILITER AUTEM ET QUAECUMQUE ALIENATIONES NON
NATURALITER SED AB ALIQUIBUS ALIIS CASIBUS FACTAE SUNT DIFFICILE
PRAETEREUNTES ET OMNINO IMMOBILES, ETIAM HUIUSMODI QUALITATES SUNT;
QUALES ENIM SECUNDUM EAS DICIMUR. QUAECUMQUE ENIM EX HIS QUAE [249A]
CITIUS PRAETEREUNT FIUNT, PASSIONES DICUNTUR, UT SI QUIS CONTRISTATUS
IRACUNDIOR EST; NON ENIM DICITUR IRACUNDUS QUI IN HUIUSMODI PASSIONE
IRACUNDIOR EST SED MAGIS ALIQUID PASSUS; QUARE PASSIONES QUIDEM
HUIUSMODI DICUNTUR, QUALITATES VERO MINIME.

Quid de his affectionibus iudicaret, quae ad prasens tempus atque ad
momentum animis uel corporibus inhaererent, ipse non obscura oratione
uulgauit. Nam cum prius eas esse passibiles qualitates pronuntiaret,
quae ex aliquibus passionibus gignerentur, et tamen in subiectis
immutabiliter permanerent, nunc illas affectiones quae ita sunt in
subiectis ut cito praetereant, non qualitates sed passiones uocat. Si
quis enim propter uerecundiam rubore infectus est, quoniam rubor ille
non permanet, rubeus uon uocatur; [249B] qui si rubeus discerelur,
esset quoque ipse rubor passibilis qualitas, quoniam in subiecto
corpore diutissime permaneret. Nunc autem quoniam nullo modo rubeus
dicitur, cui a uerecundia rubor uenit, qualitates autem sunt secundum
quas quales uocamur, uerecundiae rubor non qualitas sed quaedam passio
est; nam si esset qualitas, ab eo rubore rubei dicerentur, id est
quales sed hoc non ita est. Non igitur huiusmodi affectiones quae haud
multo durant tempore qualitates uocantur sed potius passiones. Passus
enim aliquid dicitur, qui propter uerecundiam rubeus fit. Eadem ratio
est etiam in animi passionibus. Nam si ad momentum quis iratus est,
non idcirco eum iure aliquis iracundum uocet sed si huiusmodi uilium
in cuiuslibet animo constanter inhaeserit. [249C] Nam si quis uel per
naturam uel per aegritudinem sit laesus corpore, ut uel perpetuam
dementiam, uel immobilem incurrat iracundiam, ille uel demens uel
iracundus dicitur. Et quaecumque alienationes (ut ipse ait) uel
secundum naturam, uel per casum permanentes fuerint, illae in
passibili qualitate numerantur, idcirco quod secundum eas quales
dicimur. Quae autem (ut dictum est) non permanent sed facile
transeunt, eas non qualitates sed solum uocamus passiones. Sed quoniam
tres species qualitatis enumerauit, unam secundum quam habitus
dispositionesque dicerentur, alteram secundum quam naturalis potentia
uel impotentia ad aliquid faciendum uel patiendum subiectarum rerum
naturas paruret, tertiam secundum quam passibiles qualitates
dicerentur, et [249D] hanc tali duplicitate partitus est, ut alias
idcirco diceret passibiles esse qualitates, quod ipsae aliquas
gignerent passiones, alias uero quod ab aliquibus ipsae passionibus
nascerentur. Quaeri potest quomodo hae quoque passibiles qualitates
distenta prima illa specie qualitatis, quae secundum habitum
dispositionemque posita est. Nam si quis calorem frigusque
persenserit, habet quidem qualitatem passibilem sed tamen in eiusdem
ipsius dispositione atque affectione uersatur; dispositus namque est
ad eumdem calorem atque frigus, quem sumpsit atque habuit, quod
scilicet ipse Aristoteles uidens calorem frigusque in utraque specie
numerauit; namque et dispositionem dixit calorem atque frigus, et
passibilem [250A] qualitatem.

Huius quaestionis talis solutio est. Nihil impedit, secundum aliam
scilicet atque aliam causam, unam eamdemque rem gemino generi speciei
suae supponere, ut Socrates in eo quod pater est ad aliquid dicitur,
in eo quod homo, substantia est, sic in calore atque frigore, in eo
quod quis secundum ea uidetur esse dispositus, in dispositione
numerata sunt; secundum uero quod ex aliquibus passionibus
innascuntur, passibiles qualitates dictae sunt. Ipsae uero ab habitu
distant, id est passibiles qualitates, quod in plurimis ad habitus
rebus per artes atque scientias peruenitur, ita ut ipse habitus ordine
et filo quodam perficiatur. Passibiles uero qualitates eo modo
minime. Quo uero distent hae passibiles qualitates a secunda specie,
qua secundum naturalem [250B] potentiam uel impotentiam dicitur,
quaeritur, cuius perplana distantia est. Dicimus enim secundum
potentiam naturalis speciem aliquid dici, non secundum praesentem
actum sed secundum id quod ad hoc esse potest; frigus uero calorque,
et dulcedo uel amaritudo non secundum quod possit esse sed secundum id
quod iam sit consideratur; quocirca distat haec tertia species a
secunda, quod hic secundum possibilitatem dicitur, tertia uero
secundum actum. Sed quod dudum promiscue passiones affectionum nomine
uocabamus, haec quoque non longa quaestio alia est. Sic enim
inueniemus quod passio ab affectionibus discrepare uideatur. Si qua
enim corpora ita calefacta sint, ut ex se quoque ipsa aliquem calorem
emittere ualeant, illa ad calorem affecta nuncupantur. [250C] Si qua
uero tantum calorem momento susceperint, passiones dicimus, et ab
affectionibus segregamus, ut hic sit integrum passionum affectionum
quae habitus augmentum, ut amplificata passio in affectionem transeat,
augmentata affectio in habitum permatetur. Et haec quidem de tertia
specie qualitatis pronuntiasse sufficiat; nunc quarte speciei uim
naturamque ueracissima disputatione confirmat usque quo progressa
qualitatis distributio conquiescit. Nobis quoque disputationum
prolixitas moderanda est. Prouidendum quoque est ut sufficiens
breuitas ordini expositionis adhibeatur, ne aut breuitatem comitetur
obscuritas, aut planitiem minus moderata oratio, odioso fastidio et
longinquitate deformet. [250D]

QUARTUM VERO GENUS QUALITATIS EST FORMA ET CIRCA ALIQUID CONSTANS
FIGURA; AD HAEC QUOQUE RECTITUDO VEL CURUITAS, ET SI QUID HIS SIMILE
EST; SECUNDUM ENIM UNUMQUODQUE EORUM QUALE QUID DICITUR; QUOD ENIM EST
TRIANGULUM VEL QUADRATUM QUALE QUID DICITUR, ET QUOD EST RECTUM VEL
CURUUM. ET SECUNDUM FIGURAM VERO UNUMQUODQUE QUALE DICITUR.

Quarta est species qualitatis quae secundum unamquamque formam
figuramque perspicitur. Est autem figura, ut triangulum uel quadratum,
forma autem ipsius figurae quaedam qualitas est, ut figura quidem est
triangulum uel quadratum, forma autem ipsius trianguli uel quadrati
quaedam qualitas, unde etiam formosos homines dicimus. Figura enim
quaedam uel [251A] pulchrior, uel mediocris, uel alio quodammodo
constituta, qualitas formaque nominatur. Has autem esse qualitates
nullus dubitat. Siquidem et a figura dicitur figuratus, et a forma
formosus. Amplius quoque triangulum etiam a triangulatione denominatum
est, et quadratum a quadratura. Quod si illae sunt qualitates,
secundum quas quale aliquid appelletur, non est qui dubitet formam
figuramque esse qualitates, quoniam omnia quae his participant ex
ipsis qualia nominantur sed quoniam in continuae quantitatis speciebus
et triangulum et superficies enumerata est, ipsa quidem superficies
quantitas est, ipsius uero superficiei compositio qualitas, est enim
figura (ut geometrici definiunt) quae sub aliquo uel aliquibus
terminis continetur. Sub aliquo quidem, ut [251B] circulus, sub
aliquibus uero, ut triangulus uel quadratus. Quare spatium quidem
ipsum, quod a supra dictis lineis continetur, superficies dicitur,
quae est quantitas. Superficies namque quoniam in dilatione quadam et
spatio constat, quantitas est sed compositio ipsius superficiei,
qualitas. Nam quoniam tres lineae conuenienter in se iunctis terminis
unum spatium conclusere, quod tribus angulis a tribus lineis
continetur, hoc ipsum spatium quod concludunt ad quantitatem referri
potest, quod uero tribus lineis, hoc est qualitas, figura enim est
triangula. Hoc idem quoque dici potest etiam in linea: nam quoniam
longitudo siue latitudine est, quantitas dicitur, quod recta siue
curua est, redditur rursus ad qualitatem.

RARUM VERO ET SPISSUM VEL ASPERUM VEL LENE PUTABITUR [251C] QUIDEM
QUALITATEM SIGNIFICARE, VIDENTUR AUTEM ALIENA ESSE HUIUSMODI A
QUALITATIS DIVISIONE; QUANDAM ENIM QUODAMMODO POSITIONEM VIDETUR
PARTIUM UTRUMQUE MONSTRARE; SPISSUM QUIDEM EO QUOD PARTES SIBI IPSAE
PROPINQUAE SINT, RARUM VERO QUOD DISTENT A SE INUICEM; ET LENE QUIDEM
QUOD IN RECTUM SIBI PARTES IACEANT, ASPERUM VERO CUM HAEC QUIDEM PARS
SUPERET, ILLA VERO SIT INFERIOR. ET FORTASSE ALII QUOQUE APPAREANT
QUALITATIS MODI SED QUI MAXIME DICUNTUR HI SUNT.

QUALITATES ERGO SUNT HAEC QUAE DICTA SUNT, QUALIA VERO QUAE SECUNDUM
HAEC DENOMINATIUE DICUNTUR, VEL QUOMODOLIBET AB HIS.

Quaedam sunt quae uidentur esse qualitates, quoniam ex his aliqua
denominatiue dicuntur, ut lene quoniam dicitur alenilate, et asparum
quoniam dicitur [251D] ab asperitate, spissum quoque et rarum a
raritate et spissitate nominantur; uidentur ergo haec quoque in
qualitatibus posse numerari. Sed rectam rationem perspicientibus nec
solum auribus quae dicuntur sed etiam mente atque animo iudicantibus,
in qualitatibus haec poni non oportere manifestum est. Nam quod
dicimus rarum, positio quaedam partium est, non qualitas. Nam quia ita
partes a se separatae distant, ut inter eas alieni generis corpus
possit admitti, ideo rarum uocatur, ut spongiae pumicesque, quoniam in
eorum cauernis surculus uel aliud aliquid immitti potest, ita ut inter
rimas partium sit, idcirco rarum dicitur. Porro autem spissum, quoniam
ita sibi partes uicinae sunt atque ad se inuicem strictae, [252A] ut
intereas nullum corpus possit incidere, atque ideo spissum uocatur, ut
est ferrum uel adamas.

Positio ergo quaedam partium his inest, non qualitas, nec uero illud
quoque distat, quod dicitur lene. Nam quoniam partes ita sunt positae,
et neutra superet, neutra sit minor sed aequalibus extremitatibus
iunctae sunt, idcirco quaedam lenitas est, ut adducta manus illam quae
ex aequalitate iunctis partibus nata est, sentiat lenitatem, ut est
argentum. Asperitas uero est partium non aequalis positio sed aliarum
eminentium, aliarum uero depressarum, ut lima cuius aliae partes
eminent, aliae uero depressae sunt. Ergo secundum unamquamque partium
positionem, uel raritas, uel spissitudo, uel asperitus, uel lenitas,
corporibus est. Non igitur haec secundum qualitatem [252B] dicuntur
sed potius secundum positionem. Positio autem in relationis genere
nominata est. Non igitur hae qualitates sed potius relatiua sunt, et
enumerationes quidem specierum qualitatis Aristoteles hic terminat.

Non sunt tamen putandae solum esse qualitates quas supra posuit. Ipse
enim testatur esse quoque alias qualitates, quas modo omnes enumerare
neglexit sed cur neglexerit multae sunt causae. Prima quod elementi
uicem hic obtinet liber, nec perfectam scientiam tradit sed tantummodo
aditus atque pons quidam in altiora philosophiae introitum
pandit. Quocirca si hoc ita est, tantum dicere oportuit, quantum
ingredientibus salis esset, ne eorum animos nondum ad scientiam firmos
multiplici doctrina, subtilitate confunderet. Quae uero hic desunt in
libris [252C] qui *Meta ta physika* inscribuntur apposuit. Perfectis
namque opus illud non ingredientibus praeparabitur. Est quoque alia
causa ut nos ad exquirendas alias qualitates, non solum propriorum
doctorum sed etiam nostrorum aliquid inueniendi incitator,
admitteret. Quocirca concludit eas quae maxime dicerentur, quas supra
proposuit, esse qualitates; illa uero dici qualia, quae secundum
praedictas qualitates dicerentur: sed quoniam addidit, uel
quomodolibet ab his quae sit huiusce propositionis sententia, prius
appositis Aristotelis uerbis sequens expositionis ordo contexit.

IN PLURIBUS QUIDEM ET PAENE IN OMNIBUS DENOMINATIUE DICUNTUR, UT AB
ALBEDINE ALBUS ET A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A IUSTITIA IUSTUS,
SIMILITER AUTEM ET IN CAETERIS. [252D] IN ALIQUIBUS VERO PROPTEREA
QUOD QUALITATIBUS NOMINA NON SUNT POSITA IMPOSSIBILE EST AB HIS
DENOMINATIUE DICI, UT CURSOR VEL PUGILLATOR, SI SECUNDUM POTENTIAM
NATURALEM DICITUR, A NULLA QUALITATE DENOMINATIUE DICITUR; NEQUE ENIM
POSITUM EST NOMEN ILLIS POTESTATIBUS: SECUNDUM QUAS ISTI QUALES
DICUNTUR, QUEMADMODUM ETIAM IN DISCIPLINIS SECUNDUM QUAS VEL
PUGILLATORES VEL PALAESTRICI SECUNDUM AFFECTIONEM DICUNTUR
(PUGILLATORIA ENIM DISCIPLINA DICITUR ET PALAESTRICA, QUALES VERO AB
HIS DENOMINATIUE QUI AD EAS SUNT AFFECTI DICUNTUR). ALIQUANDO AUTEM ET
POSITO NOMINE DENOMINATIUE NON DICITUR ID QUOD SECUNDUM IPSAM QUALE
QUID DICITUR, UT A VIRTUTE PROBUS DICITUR; HOC ENIM QUOD HABET
UIRTUTEM PROBUS DICITUR SED NON DENOMINATIUE A VIRTUTE; NON EST AUTEM
HOC IN MULTIS. [253A] QUALIA ERGO DICUNTUR QUAECUMQUE EX HIS QUAE
DICTAE SUNT QUALITATIBUS DENOMINATIUE DICUNTUR VEL QVOLIBET ALIO AB
IPSIS MODO.

Multae, inquit, sunt qualitates, quibus positis et proprio nomine
nuncupatis, ab his alia denominatiue dicuntur, ut ea quae ipse
planissime adiecit exempla. Nam cum albedo cuiusdam nomen sit
qualitatis, ab eo dicitur albus. Eodem quoque modo et grammatica, cum
rei sit nomen, ab ipso quales dicuntur. Grammatici enim a grammatica
nominantur, atque hoc est in pluribus, ut posito nomine si quid
secundum ipsas qualitates quale dicitur, exhis ipsis qualitatibus
appellatio deriuetur. Aliae uero qualitates sunt, in quibuscum nomen
positum non sit, tamen quales dicuntur, quales quidem quia alia
qualitate participant, [253B] sed non secundum eam qualitatem quales
dicuntur, ex qua si his esset qualitatibus nomen impositum poterant
appellari, ut in ea qualitate quae secundum potentiam naturalem
dicitur. Illi enim quamquam quales dicantur, hi qui secundum ipsam
potentiam nominantur, ipsi tamen (ut dictum est) nullo proprio nomine
nuncupantur. Nam qui pugiles appellantur ab arte pugillatoria, idcirco
ab ea pugiles dicuntur, quod ad eamdem ipsam artem pugillatoriam
quodammodo affecti eunt. Hi enim pugiles ab arte pugillatoria
praedicantur. Qui uero nondum pugiles sunt sed esse possunt, non
secundum ipsam artem, id est pugillatoriam sed secundum potentiam
pugillatoriae artis, pugillatores uocantur. Ipsi autem potentiae nomen
proprium positum non est. Nam quemadmodum [253C] a cursu cursores, a
palaestra palaestrici, a pugillatoria pugiles, distinctis qualitatum
uocabulis, appellantur, non eodem modo est etiam in uniuscuiusque rei
potentia naturali, cursus enim potentia naturalis secundum quam
cursores uocamus, et rursus potentia pugillandi, uel potentia
palaestrizandi, suo nomine distincta non est. Cur enim dicitur cursor,
si interrogemur de eo qui nondum est cursor? Dicimus secundum
potentiam naturalem. Cur palaestricus? Eodem quoque modo naturalem
potentiam respondemus. Quare pugillator qui nondum est pugillis, ab
eadem quoque potentia naturali nominatur. Si igitur haberet haec
naturalis potentia proprium nomen, ita, distinctis uocabulis,
appellaretur, ut in his qualitatibus in quibus proprienomen est
positum, ut in cursu, [253D] palaestra et arte pugillatoria, et hoc
est quod ait. In aliquibus uero propterea quod qualitatibus nomina non
sunt posita, impossibile est ab his aliquid denominatiue dici. Ut hoc
scilicet demonstraret cursorem quidem qui iam curreret a cursu esse
dictum, cursorem uero qui secundum potentiam currendi diceretur non
uocari a cursu sed tantum a potentia, cuius potentiae nomen proprium
non esset positum. Quare haec omnia quae secundum potentiam naturalem
dicuntur, a nulla qualitate denominatiua sunt. Idcirco quod hae
qualitates a quibus denominari possunt, propriis nominibus carent,
quae uero ita sint, ut non ex potentia sed ex affectione dicantur, ab
his qualitatibus ad quas sese aliquo modo habent, denominatiue [254A]
dicuntur, quod Aristoteles hoc protulit modo dicens: Non ita esse
secundum potentiam naturalem, quemadmodum et iam in disciplinis
secundum quas, uel pugillatores, uel palaestrici secundum affectionem
dicuntur. Pugillatoria enim disciplina dicitur et palaestrica, quales
uero ab his denominatiue, qui ad eas sunt continentes,
dicuntur. Docuit igitur omniaquae a quibusdam qualitatibus dici
putarentur, uero quoque a qualitatibus non praedicari, ut in his
qualitatibus quibus nomen proprium non est. Illud quoque monstrauit
hoc in pluribus euenire, ut de propositis qualitatibus qualia
denominatiue dicerentur.

Restat ergo quod reliquum est, ut dicat esse quasdam qualitates,
quarum cum nomen sit positum, ab his ipsis tamen quae illarun rerum
participant denominatiue non dici, ut uirtus; nam cum uirtus qualitas
sit (est enim habitus quidam, omnis uero habitus qualitas), ergo
quicumque uirtute participat, non secundum eam denominatiue
dicitur. In denominatione enim quaerendum est ut semper idem permaneat
nomen. In eo autem qui uirtute participat, nulla uirtutis denominatio
est, ut qui bonitate participat bonus dicitur, qui iustitia, iustus,
et alia huiusmodi. Qui uero uirtute participat, aut probus nominatur,
aut sapiens; sed neque probus, neque sapiens a uirtute denominatiua
sunt, idcirco quod utrumque nomen a uirtute longe dissimile est, quod
ipse sic ait: Aliquando autem posito nomine denominatiue non dicitur
id quod secundum ipsum quale dicitur. Et eius rei proponere non omisit
exemplum sed hoc in multis [254C] non potest inueniri, pauca enim sunt
(ut ipse ait) in quibus posito qualitatis nomine quae his participant,
a superiori qualitate qualia non dicantur. Dat autem his qualitatibus
pluralitatis calculum, ex quibus qualia nominantur ea quae his
participant. Nam (ut ipse ait superius) in pluribus et pene in omnibus
denominatiue dicuntur. Quocirca recta definitio est et proprio ordine
constituta. Namque in principio hoc solum dictum est, esse qualitatem
secundum quam qualia dicerentur. Sed quoniam sunt quaedam quorum
qualitates ipsae propriis nominibus carent, quae uero his participant
suis uocabulis appellantur, ut in naturali potentia.

Et rursus sunt quaedam quae in qualitatibus quidem habeant propria
nomina, in his uero quae ad eas ipsas qualitates essent affecta, nulla
ex [254D] propositis qualitatibus denominatio fieret, hoc addidit, ab
omnibus qualitatibus aut denominatiue dici qualia, quae illis
qualitatibus participaret, aut quomodolibet, aliter, id est siue
posito nomine qualitatis de eo non dicerentur, quae illa
partieiparent, ut in eo quod est uirtus, siue ipsi qualitati positum
nomen non esset, ut in eo quod est potentia naturalis. Quare quoniam
in his duabus qualitatis, in quibus uel posito nomine non secundum
nomen quae sunt, qualia denominatiue dicuntur, uel eum ipsis
qualitatibus nomen positum non sit, neutra ipsorum praedicatio
denominatiue fit. Ad concludendum omnem terminum qualitatis ait, aut
denominatiue qualia a qualitatibus appellari, aut quomodolibetaliter
ab ipsis, ut [255A] non denominatiue sed aliquoties quidem secundum
potentiam, aliquoties uero secundum eamdem qualitatem uirtutis; eamdem
enim qualitas est uirtutis et sapientiae. Quocirca concludit, ita
qualia dici quaerumque ex his qualitatibus denominatiue dicerentur,
uel quomodolibet alio ab ipsis modo.

Digestis in ordine prius omnibus qualitatibus et eorum conclusione
reperta, consueto ordine unaquaeque proprietas uestigatur.

INEST AUTEM ET CONTRARIETAS SECUNDUM QUALITATEM, UT IUSTITIA
INIUSTITIAE CONTRARIUM EST ET ALBEDO NIGREDINI ET ALIA SIMILITER; ET
SECUNDUM EAS QUALIA QUAE DICUNTUR, UT IUSTUM INIUSTO ET ALBUM
NIGRO. NON AUTEM HOC IN OMNIBUS EST; RUBEO ENIM ET PALLIDO ET
HUIUSMODI COLORIBUS NIHIL EST CONTRARIUM CUM QUALITATES SINT.

[255B] Dicit in qualitatibus quaedam esse contraria, atque hoc probat
exemplis, albedo namque et nigredo contraria sunt, et quaecumque
albedine nigredineque participant; hoc est enim quod ait, et secundum
eas qualia quae dicuntur; nam sicut albedo nigredini contraria est,
ita quoque albus nigro; sed hoc qualitatis proprium non est, nam cum
rubrum et pallidum qualitates sint, aliique etiam colores huiusmodi,
in his contrarium non est; nullus enim dicit aliquid rubro uel pallido
esse contrarium: nam quoniam album et nigrum extremitates quaedam
colorum sunt, et longissime a se distant, contraria sunt, medietates
uero contraria non habent: Namsi quis ponat rubrum nigro esse
contrarium, longissimeque distant quae [255C] sunt contraria,
longissime igitur nigredo a rubore distabit, et rursus albedo a
nigredine plurimum distat; igitur nigredini rubor est atque albedo
contraria, uniusque rei duo contraria inueniuntur, quod fieri non
potest. Non est igitur nigredi contrarius rubor. Similiter autem
monstrabimus et in aliis mediis coloribus contrarium non
esse. Quocirca si huiusmodi coloribus contrarium nihil est, non in
omni qualitate contrarietas reperietur; quod si ita est, suscipere
contraria qualitatis proprium non est. At uero nec in ipsis quoque
formis quae manifeste qualitates sunt, contrarietas inuenitur; nam
neque ciroulus quadrato, neque quadratus triangulo, nec ulla figura
ulli figurae potest esse contraria. Quocirca manifestum est, suscipere
contrarium non esse proprium qualitatis. Sed quoniam sunt quaedam in
qualitate [255D] quae sibimet uideantur esse contraria, ut iustitia et
iniustitia, hinc quaedam quaestio solet oriri. Dicunt enim quidam
iustitiae iniustitiam non esse contrariam, putant enim quod dicitur
iniustitia priuationem esse iustitiae, non tamen
contrarietatem. Contraria enim propriis nominibus, non contrarii
priuatione nominari, ut album nigro, habere tamen iustitiam aliquam
contrarietatem, cuius adhuc proprium nomen non sit inuentum, quod
omnino falsum est. Multae enim habitudines priuationis uocabulo
proferuntur, ut illiberalitas et imprudentia, quae nunquam uirtutibus
opponerentur, quae sunt habitus, nisi ipsae quoque habitus essent, et
in animis habentium immutabiliter [256A] permanerent. At uero neque
illud uerum est, omnes priuationes negatione proferri. Surditas enim,
cum sit auditus priuatio, sine negatione profertur; eodem quoquemodo
caecitas. Nullus enim dicit inauditio, neque inuisio, nec aliquid
huiusmodi sed tantum surditas caecitasque nominantur propriis
nominibus, cum sint illa in habitu, uisus, auditus, illa in priuatione
ponenda. Igitur iustitia iniustitiae contraria est. Tradit ergo
regulam, ea quae contraria sunt, sub quo genere conuenienter aptentur,
quam regulam his uerbis ipse praescribit:

AMPLIUS: SI EX CONTRARIIS UNUM FVERIT QUALE, ET RELIQUUM ERIT
QUALE. HOC AUTEM MANIFESTUM EST OMNIA ALIA PRAEDICAMENTA PROFERENTI,
UT SI EST IUSTITIA INIUSTITIAE CONTRARIUM, QUALITAS EST AUTEM
IUSTITIA, NIHILOMINUS QUALITAS ERIT [256B] INIUSTITIA; NULLUM ENIM
ALIUD PRAEDICAMENTUM CONUENIT INIUSTITIAE, NEC QUANTITAS NEC RELATIO
NEC UBI NEC OMNINO ALIQUID HUIUSMODI, NISI SOLA QUALITAS; SIMILITER
AUTEM ET IN ALIIS SECUNDUM QUALITATEM CONTRARIIS.

Si ex duobus, inquit, contrariis manifestum fuerit unum eorum
contrariorum sub qualitate poni, simul manifestum erit quod etiam eius
contrarium conuenienter qualitati supponatur, simulque demonstrat
iniustitiam esse qualitatem. Nam si iustitia apertissime qualitas est
idcirco quod neque qualitas, neque ad aliquid, neque ubi, nec quando,
nec aliud ullum praedicamentum est, nec sub ullo alio genere poni
potest, nisi sub sola qualitate, cum ei contraria sit inustitia, non
est dubium iniustitiam quoque qualitati subnecti, quod ipse quoniam
[256C] planius dixit, ut ipsa exemplorum luce uulgauit, ad aliud nobis
est transeundum.

SUSCIPIT AUTEM QUALITAS MAGIS ET MINUS; ALBUM ET ENIM MAGIS ET MINUS
ALTERUM ALTERO DICITUR, ET IUSTUM ALTERUM ALTERO MAGIS. ET IDEM IPSUM
SUMIT INTENTIONEM (ALBUM ENIM CUM SIT, CONTINGIT ILLUD FIERI ALBIUS);
HOC AUTEM IN OMNIBUS NON EST SED IN PLURIBUS; DUBITABIT ENIM QUIS AN
IUSTITIA MAGIS ESSE IUSTITIA DICATUR; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS
AFFECTIONIBUS. QUIDAM VERO IN HOC DUBITANT; DICUNT ENIM IUSTITIAM
IUSTITIA NON NIMIS MAGIS VEL MINUS DICI, NEC SANITATEM SANITATE; MINUS
AUTEM HABERE ALTERUM ALTERO SANITATEM DICUNT, ET IUSTITIAM MINUS
ALTERUM ALTERO HABERE, SIMILITER ET GRAMMATICAM ET ALIAS
DISCIPLINAS. SED SECUNDUM EAS QUALIA QUAE DICUNTUR INDUBITATE
SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS; MAGIS ENIM GRAMMATICUS [256D] ALTER ALTERO
DICITUR ET IUSTIOR ET SANIOR, ET IN ALIIS SIMILITER.

Aliud quoque proprium protulit, quod tractata ratione ab integra
proprietate qualitatis exclusit. Ait enim qualitates posse uel intendi
uel minui. Posse enim dicit alterum altero plus album appellari, ut
nix argento, et quae candidiora sunt marmora, et iustum alterum altero
magis et minus dicimus. Namque iustius aliquid factum, necnon etiam
iustissimum est. In quibus autem comparationes sunt, in his magis
minusque dici manifestum est; hoc quoque modo ipsum album, uel alia
qualitas non solum contra alterum eiusdem speciei comparata intentione
crescit, [257A] et relaxatione minuitur sed etiam a seipsa recipit
comparationem: Dicitur enim nunc quidem argentum candidius esse quam
antea, cum fuerit detersum. Sed cum haec ita sint, non est magis
minusque suscipere proprium qualitatis; neque enim sola qualitas magis
minusque suscipit, haec enim intentio et relaxatio in his quoque quae
sunt ad aliquid inuenitur, ut in eo quod est aequale et inaequale
possumus dicere plus aequale uel minus, et in caeteris huiusmodi; nec
uero omnes qualitates suscipiunt magis et minus, quod ipse sic ponit:
Non autem in omnibus hoc est sed in pluribus. Dubitabit enim quis an
iustitia magis esse iustitia dicatur, similiter autem et in aliis
affectionibus.

Quidam uero in hoc dubitant: dicunt enim iustitiam iustitia non magis
uel minus dici, nec sanitatem sanitate; [257B] minus autem habere
alterum altero sanitatem dicunt, et iustitiam minus alterum altero
habere. In hoc tres fuere sententiae. Quidam namque dicebant, in
omnibus secundum materiae habitudinem reperiri posse magis et
minus. Proprium namque esse materiae corporumque intentione crescere
et minui relaxatione, quae quorumdam Platonicorum sententia fuit. Alia
uero quae secundum certissimas uerissimasque artes atque uirtutes non
diceret esse magis et minus, secundum autem medias dici posse, ut haec
ipsa grammatica atque iustitia non dicitur magis grammatica neque
magis iustitia. Esse autem quasdam alias mediocres artes, in
quibusidipsum posset euenire. Tertia est de qua Aristoteles loquitur,
quod ipsas quidem habitudines nulla intentione crescere, nec
diminutione decrescere putat sed eorum participantes [257C] posse sub
examine compositionis uenire, ut de his magis minusue
dicatur. Sanitatem namque ipsam et iustitiam, alteram altera magis
minusue non esse. Neque enim quispiam dicit magis esse sanitatem alia
sanitate. Sed hoc solum dicere possumus magis habere sanitatem
aliquem, id est esse saniorem, et magis sanum, et minus sanum. Dicimus
ergo quod ipsae quidem qualitates non suscipiunt magis et minus. Qui
uero secundum eas quales dicuntur, ipsi sub comparatione cadunt, ut
iustior, et sanior, et grammat. cior. Namque ipsa grammatica, id est
litteratura, non suscipit magis et minus, nullus enim dicit alteram
altera magis esse grammaticam sed eum qui grammatica ipsa
participat. Dicimus litteratum, quem a litteratura scilicet
denominamus, litteratus [257D] autem suscipit magis et minus, ut
Donatus grammaticus plus erat aetate iam prouecta grammaticus, id est
litteratus, quam cum primum ad huiusmodi studia deuenisset. Sed
quamquam se haec ita habeant, tamen inuenimus aliquas qualitates
quibus indubitate comparatio inueniri non possit, ut sunt quas ipse
supposuit.

TRIANGULUM VERO ET QUADRATUM NON VIDETUR MAGIS SUSCIPERE, NEC ALIQUID
ALIARUM FORMARUM.

Haec enim quae ex quarta specie qualitatis dicta sunt, magis minusue
nullaratione suscipiunt, nullus enim dicit plus esse alium circulum
quam alium, nec magis esse illud triangulum quam illud, dicitque
fortasse [258A] maiorem, magis autem non dicit. Huius autem rei haec
ratio est, ut cum sit trianguli definitio, figura quae sub tribus
rectis lineis continetur, si qua sunt quae hanc definitionem in se
suscipiant, ut et ipsa tribus rectis lineis contineantur, proprie
triangulae formae sunt, eodem quoque modo et circulus ita definitur:
Circulus est figura plana, quae sub una linea continetur, ad quam ex
uno puncto qui intra ipsam est, omnes quae excunt lineae aequae sibi
sunt. Rursus quadrati defnitio talis est: Quadratum est quod quattuor
aequalibus lineis et quattuor rectis angulis continetur. Quaecumque
igitur uel circuli definitionem suscipiunt, uel quadrati, aequaliter
uel circuli uel quadratae formae sunt; si qua uero non suscipiunt,
nullo modo sunt. Si qua uero sunt quae neque [258B] quadrati
suscipiunt definitionem, neque circuli, neque quadrati sunt, neque
circuli ut est figura quae parte altera longior dicitur. Illa enim ita
definitur, parte altera longior figura est quae sub quattuor lineis
continetur, rectisque angulis, quam quattuor lineae aequae sibi quidem
non sunt, contra se uero positae binae sibi aequae sunt. Ergo quia
huiusmodi figura neque circuli definitionem capit, neque quadrati
aequaliter, neque circulus, neque quadratus est. Si qua enim
cuiuslibet forma definitionem suscipiunt, omnino eadem sunt. Ut qui
circuli circulus, qui quadrati quadratus, qui trianguli triangulus,
qui parte altera longioris, parte altera longior, et in caeteris eodem
modo. Si qua uero non suscipiunt, ut triangulum, circuli definitionem
non capit neque omnino circulus est, nec potest dici inter quadratum
et triangulum, [258C] quoniam utraque circuli definitionem non
capiunt, quadratum quidem plus esse circulum, triangulum uero minus,
omnino enim utraque a circuli ratione disiuncta sunt, quod his uerbis
ab Aristotele tractatur:

QUAECUMQUE ENIM DEFINITIONEM TRIANGULI SUSCIPIUNT ET CIRCULI, OMNIA
SIMILITER TRIANGULA VEL CIRCULI SUNT, DE HIS AUTEM QUAE NON SUSCIPIUNT
NIHIL MAGIS ALTERUM ALTERO DICITUR; NIHIL ENIM QUADRATUM MAGIS QUAM
PARTE ALTERA LONGIOR FORMA CIRCULUS EST; NULLUM ENIM IPSORUM SUSCIPIT
CIRCULI RATIONEM. SIMPLICITER AUTEM, SI UTRAQUE NON SUSCIPIUNT
PROPOSITI RATIONEM, NON DICITUR ALTERUM ALTERO MAGIS. NON IGITUR OMNIA
QUALIA SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS. EX HIS ERGO QUAE DICTA SUNT NIHIL
EST PROPRIUM QUALITATIS.

[258D] Nam si hoc definitio facit, ut demonstret rationem cuiusque
substantiae, quaecumque definitione discrepant, illa etiam ipsa natura
substantiae discrepabunt. Recte igitur si quae cuiuslibet rei
propositae siue trianguli, siue quadrati definitionem non capiunt, ab
eiusdem natura disiuncta sunt. Quocirca neque triangulum, neque
quadratum, neque circulus, neque quidquid horum est, suscipiant magis
et minus. Sed cum haec qualitates sint, non omnes qualitates aeque
magis minusue suscipiunt. Quod si neque in omni qualitate intentio
diminutioque prouenit, neque in sola, quod haec eadem in relatione
reperias, non est magis minusue suscipere proprium qualitatis.

[259A] Quodnam igitur qualitatis proprium esse dicendum est, id ipse
planissime subterposuit.

SIMILE AUTEM ET DISSIMILE SECUNDUM SOLAS DICUNTUR QUALITATES; SIMILE
ENIM ALTERUM ALTERI NON EST SECUNDUM ALIUD NISI SECUNDUM HOC QUOD
QUALE EST. QUARE PROPRIUM ERIT QUALITATIS SECUNDUM EAM SIMILE ET
DISSIMILE DICI.

Simile inquit et dissimile solae retinent qualitates. Nam quamuis
simile ad aliquid sit, tamen hoc ipsum quod dicimus, simile non
dicimus, nisi quod quale est. Nam si eadem qualitas sit in duobus,
illa in quibus est similia sunt, nec est aliud praedicamentum quod
secundum simile et dissimile dici possit, et de aiiis quidem omnibus
notum est, quoniam de nullo dicitur. Quod si quis de quautitate
affirmet, dici [259B] posse secundum eam simile atque dissimile,
monstratum est secundum quantitatem non simile et dissimile sed
aequale et inaequale praedicari. Quocirca quoniam per singula quaeque
pergentibus, et in omnibus idem qualitatibus inuenitur, et in nullo
alio predicamento esse perspicitur, recte hoc proprium qualitatis esse
firmauit. Sed quoniam cum de his quae referuntur ad aliquid
tractaretur, affectus atque habitus in his quae sunt ad aliquid
numerauit, nunc uero eosdem quoque qualitati supposuit, ipse sibi
quamdam obiecit quaestionem, cur si prius sub iis quae ad aliquid
referuntur, ista subiecerit, nunc sub qualitatibus ea ipsa
posuerit. Superius namque monstrauit ea quae essent a se diuersa,
easdem species habere non posse, cum dicit diuersorum generum et
[259C] non subalternatim positorum diuersae species et differentiae
sunt. Quocirca cum relatio atque qualitas diuersa sint genera, easdem
utrique supponi species non oportet, hoc est enim quod dicit:

AT VERO NON DECET CONTURBARI NE QUIS NOS DICAT DE QUALITATE
PROPOSITIONEM FACIENTES MULTA DE RELATIUIS INTERPOSUISSE; HABITUDINES
ENIM ET AFFECTIONES EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID ESSE DIXIMUS. PAENE
ENIM EA QUAE SUNT IN OMNIBUS HIS GENERIBUS AD ALIQUID DICUNTUR, EORUM
VERO QUAE SUNT SINGULATIM NIHIL; SCIENTIA ENIM, QUAE GENUS EST, HOC
IPSUM QUOD EST ALTERIUS DICITUR (ALICUIUS ENIM SCIENTIA DICITUR),
SINGULORUM VERO NIHIL HOC IPSUM QUOD EST ALTERIUS DICITUR, UT
GRAMMATICA NON DICITUR ALICUIUS GRAMMATICA NEC MUSICA ALICUIUS MUSICA
SED SI FORTE SECUNDUM GENUS PROPRIUM ET ISTAE DICUNTUR ALICUIUS; UT
GRAMMATICA ALICUIUS DICITUR SCIENTIA, NON [259D] ALICUIUS GRAMMATICA,
ET MUSICA ALICUIUS SCIENTIA, NON ALICUIUS MUSICA; QUARE SINGULA NON
SUNT RELATIUA.

Quam quaestionem ualidissima argumentatione dissoluit, his scilicet
uerbis: Pene enim ea quae sunt in omnibus his generibus ad aliquid
dicuntur. Eorum uero quae sunt singulatim, id est epecies, nihil
huiusmodi sunt. Haec enim est argumentatio quam Graeci *epikeirema*
uocant. In huiusmodi affectionibus atque habitudinibus, quae inter ea
sunt genera, eas solas ad aliquid posse reduci, quae uero species
essent illorum generum posse in relatiuis sed in qualitatibus
numerari, ut scientia cum sit habitudo [260A] habet sub se alias
habitudines, grammaticam et geometriam. In hoc igitur scientia ipsa
quod genus est, ad aliquid semper refertur, dicimus enim scientiam
alicuius scientiam. Grammaticam uero quae eius species est, nullus
dicit alicuius esse grammaticam; dicatur enim si fieri potest
grammaticam, Aristarchi esse grammaticam. Sed omnia quaecumque
dicuntur ad aliquid, conuertuntur. Dicitur ergo et Aristarchus,
grammaticae Aristarchus, quod fieri non potest. Non igitur grammatica
Aristarchi, ut ad aliquid dicitur. Est etiam argumentum, non species
sed huiusmodi genera, ad aliquid appellari, ut cum ipsae quidem
species ad aliquid non dicantur, ut grammatica non dicitur alicuius
grammatica, si quando tamen est ut species ad aliquid referatur, id
non secundum se sed [260B] secundum genus, ut grammaticae quoniam
genus est scientiae quae relatiua est, si quis grammaticam ad aliquid
referre contendat, non potest secundum ipsam grammaticam, eam ad
aliquid praedicare sed secundum scientiam, id est secundum genus
suum. Non enim dicitur grammatica alicuius grammatica sed fortasse
grammatica alicuius scientia. Non ergo grammatica secundum grammaticam
ad aliquid dicitur sed secundum scientiam. Et hoc est quod ait, ut
grammatica non dicitur aliouius grammatica, nec musica sed fortasse
secundum genus proprium istae dicuntur alicuius, ut grammatica
alicuius dicitur scientia, non alicuius grammatica. Ergo singularum
specierum nihil est quod aliqua relatione praedicetur. Genera uero
harum specierum relatiua sunt, quae paulo superius dixi; quod enim
ait: Pene enim in [260C] omnibus qualitatibus genera ad aliquid
dicuntur, non autem aliquid eorum quae sunt singula, hoc demonstrare
uoluit, genera ipsa habitudinem dispositionumque esse relatiua,
species uero generum quas singulatim esse dixit, ad aliquid nullo modo
praedicari. Quas idcirco esse singulatim uocauit, quia grammatica una
est, et rursus musica una; scientia uero non una. Recte igitur species
scientiae singulatim esse nominauit. Constat igitur quod genera
huiusmodi habitudinem dicantur ad aliquid, species uero ad nihil aliud
propria praedicatione referanlur. Quocirca quoniam huiusmodi species
relatiuas non esse demonstrauit, nunc quod reliquum est qualitates
esse confirmat.

DICIMUR AUTEM QUALES SECUNDUM SINGULA; HAEC ENIM [260D] ET HABEMUS
(SCIENTES ENIM DICIMUR QUOD HABEMUS SINGULAS SCIENTIAS); QUARE HAEC
ERUNT ETIAM QUALITATES, QUAE SINGULATIM SUNT, SECUNDUM QUAS ET QUALES
DICIMUR; HAEC AUTEM NON SUNT EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID.

Illas esse qualilates superius confirmatum est ex quibus aliqui quales
uocarentur, nos autem idcirco grammatici dicimur, non quod uniuersalem
scientiam sed quod ipsam grammaticam habeamus, et hoc uere dicitur,
idcirco nos dici scientes, quia grammatici sumus, potius quam idcirco
grammaticos quod aliquam scientiam retinemus. Nullus enim a generali
scientia grammaticus, aut sciens, nisi a singulatim [261A] scientia
sciens, grammaticusque perhibetur. Igitur quoniam ex his habitudinem
speciebus quales uocamur, ipsae species in qualitate numerandae
sunt. Sed cum quis grammatica participat, de ea etiam genus dicitur,
et secundum eam non solum ad grammaticam sed ad scientiam quoque
coniungitur. Dicitur enim idcirco sciens. Ergo quoniam habens
grammaticam, et sciens, et grammaticus dicitur, non potest ulla
scientia participare, qui singulas non habuerit. Qui enim cunctis
speciebus caret, illi quoque genere ipso carendum est. Quare quoniam
has species hahemus et secundum eas quales dicimur, a grammatica
scientes et grammatici nuncupamur, has autem ipsas species monstratum
est ad aliquid non referri. Recte igitur huiusmodi habitudines quae in
[261B] alterius relatiuis species sunt, in qualitate numeratae
sunt. Quod si quis hoc quoque inuitus accipiat, aliud addit quo totum
quaestionis uinculum soluetur; ait enim:

AMPLIUS SI CONTINGAT IDEM ET QUALE ESSE ET RELATIUUM, NIHIL EST
INCONUENIENS IN UTRISQUE HOC GENERIBUS ANNUMERARE.

Nam cum sit uerum unam eademque rem duobus diuersis generibus
suppositam esse non posse, illud tamen conuenit secundum aliud atque
aliod unam eamdemque speciem duobus generibus posse subnecti, ut in eo
quod supra iam dictum est, cum Socrates substantia sit, pater uero ad
aliquid, cumque substantia discrepet atque relatio, nihil tamen est
inconueniens eumdem ipsum Socratem in eo quod [261C] homo est,
substantiae supponi, in eo quod habet filium, relationi. Quocirca si
secundum aliam atque aliam rem duobus generibus eadem res quaelibet
diuersissimis supponatur, nihil inconueniens cadit. Ita quoque et
habitudines in eo quod alicuius rei habitudines sunt, in relatione
ponuntur, in eo quod secundum eas quales aliquid dicuntur, in
qualitate numerantur. Quare nihil est inconueniens unam atque eamdem
rem, secundum diuersas natura, suae potentias, geminis et si contingat
pluribus, annumerare generibus Qnocirca quoniam de qualitate tractatum
est, nos quoque orationis cursum ad reliqua praedicamenta uertamus.
				 
 [09] 

 DE FACERE ET PATI 
SUSCIPIT AUTEM ET FACERE ET PATI CONTRARIETATEM ET MAGIS [261D] ET
MINUS; CALEFACERE ENIM ET FRIGIDUM FACERE CONTRARIA SUNT, ET CALEFIERI
ET FRIGIDUM FIERI, ET DELECTARI ET CONTRISTARI; QUARE SUSCIPIT
CONTRARIETATEM FACERE ET PATI. ET MAGIS AUTEM ET MINUS; EST ENIM
CALEFACERE ET MAGIS ET MINUS, ET CALEFIERI MAGIS ET MINUS, ET
CONTRISTARI. SUSCIPIUNT ERGO ET MAGIS ET MINUS FACERE ET PATI. AC DE
HIS QUIDEM HAEC DICTA SUNT.

Decursis quattuor praedicamentis quae aliqua quaestione et
consideratione ergo uidebantur, tenuiter caetera breuiterque
perstringit. Et de facere quidem et pati nihil in hoc libro, nisi quod
contraria suscipiant, et intentionem imminutionemque ab Aristotele est
disputatum, in aliis uero eius operibus plene ab eo perfecteque
tractata sunt, ut hoc ipsum de [262A] facere et pati in his libris
quos *Peri geneseos kai phthopas* inscripsit, de aliis quoque
praedicamentis non illi minor in aliis operibus disputatio fuit, ut de
eo quod est ubi et quando in physicis, et de omnibus quidem altius
subtiliusque in libris quos *Meta ta physika* uocauit, exquiritur.

Ac de fecere quidem et pati ipse planissime posuit posse ea suscipere
contrarietates. Dicimus enim ignem calefacere et frigefacere, quod
scilicet ad faciendum refertur. Dicimus aquam calefieri et frigefieri,
quod nihilominus ad patiendi ducitur praedicamentum. Magis quoque et
minus suscipere, apertissimis demonstrat exemplis. Sic enim magis
calefacere et minus, et magis calefieri et minus dicitur. Atque haec
hactenus, ipse enim haec apertissime posuit. Est autem horum
descriptio [262B] talis, quod in faciendo quidem, actus quidam a
quolibet in aliam rem ueniens, consideratur a quo ueniat. In patiendo
autem in eo ille actus consideratur, in quem uenit. Actus enim et
passio simul in physicis esse monstrata sunt. Ac de facere quidem ac
pati, ad praesens tempus haec dicta sufficiant.

DICTUM EST AUTEM ET DE SITU IN RELATIUIS, QUONIAM DENOMINATIUE A
POSITIONIBUS DICITUR. DE RELIQUIS VERO, ID EST QUANDO ET UBI ET
HABERE, PROPTEREA QUOD MANIFESTA SUNT, NIHIL DE HIS ULTRA DICITUR QUAM
QUOD IN PRINCIPIO DICTUM EST, QUOD HABERE SIGNIFICAT CALCIATUM ESSE
VEL ARMATUM, UBI VERO IN LYCIO, VEL ALIA QUAECUMQUE DE HIS DICTA SUNT.

IGITUR DE HIS GENERIBUS QUAE PROPOSUIMUS SUFFICIENTER DICTUM EST.

 DE SITU ET POSITIONE 
[262C] Positio quidem quoniam ipsa est alicuius, in iis quae sunt ad
aliquid, numerata est sed quoniam omnis res quae ab alio denominatur,
aliud est quam id ipsum a quo denominata est, ut aliud est, qui est
grammaticus, atque grammatica, quamuis grammaticus a grammatica
denominelur. Ita cum sit positio relatiua, quidquid denominatiue a
positionibus dicitur, hoc relatiuorum genere non tenetur. Positio
autem ipsa relatiua est, positum uero est a positione
denmninatum. Statio enim cuiusdam statio est. Stare uero quoniam a
statione denominatum est, non ponitur in eo genere in quo statio
fuit. Quare sub relatione hoc praedica nentum non inuenitur. Sed
quoniam nihil est ad quod hoc reducere genus atque aptare possimus,
dicendum est suum [262D] esse genus. Ut accumbere ab accubitu, stare a
statione, et caetera quidem quae idcirco se Aristoteles exsequi
denegat, quoniam planissima sunt; ait enim: De reliquis uero id est,
quando, et ubi, et habere; propterea quia manifesta sunt, nihil de his
ultra dicitur, quam quod in principio dictum est, et eorum praedicta
ponit exempla.

 DE UBI ET QUANDO 

Dicendum autem est breuiter de praedicatione quae est ubi et
quando. Sicut ipsum ad aliquid per se esse non potest nisi ex alio
aliquo naturam trahat, ita et quando et ubi, esse non potest, nisi
locus ac lempus fuerit. Locum enim ubi, tempus uero quando,
comitatur. Non [263A] est autem idem tempus, et quando, nec ubi et
locus sed proposito prius loco si qua res in eo sit posita, ubi esse
dicitur. Rursus si certa res in tempore est, quando esse perhibetur,
ut Apollinares ludi, oum sint in tempore, quando eos esse
dioimus. Habent autem haec quoque proprias diuersitates, ubi quidem,
quod aliquoties infinite dicitur. Alicubi enim esse dicimus aliquem,
ut Socratem, aliquoties autem definite, ut in Lyceo uel in
Academia. Habet quoque ubi, secundum ipsum locum in quo est, aliquas
contrarietates. Sursum enim esse, et deorsum ubi esse
dicitur. Temporum quoque uarietates in eo praedicamento, quod est
quando, esse manifestum est. Futura enim et praesentia praeteritaque
in quando praedicamento ueniunt. Dicimus enim fuisse aliquando [264A]
Scipionem consulem Romanum, nunc esse Orientis imperatorem, qui nunc
Anastasius appellatur. Futurum autem esse aliquem, quae scilicet
secundum quando praedicamentum dicuntur.

 DE HABERE 
Habere autem est quoddam extrinsecus ueniens, neque innatum ei a quo
habetur, aliudque quam est illud ipsum a quo habetur, in se retinere,
ut armatum esse uel uestitum esse. Habere enim est uestes atque arma
tenere, quae cum eo nata non sunt, neque aliqua cum eo qui habet,
communi natura proprietateque iunguntur; sed quoniam de his
Aristoteles tacuit, nobis quoque nunc eorum longior tractatus
omittendus est.

 LIBER QUARTUS 

 INTRODUCTIO 
[263B] Expeditis omnibus praedicamentis, cur praeter propositum operis
in hanc oppositorum disputationem sit ingressus, a multis ante
quaesitum est sed Andronicus hanc esse adiectionem Aristotelis non
putat, simulque illud arbitratur, idcirco ab eo fortasse hanc
adiectionem de oppositis, et de his quae simul sunt, et de priore, et
de motu et de aequiuocatione, habendi non esse factam, quod hunc
libellum ante Topica scripserit, quodque haec ad illud opus non
necessaria esse putauerit, sicut ipse Categoria possunt ad sensum
Topicorum, non ignorans scilicet quod sufficienter in Topicis, quantum
ad argumenta pertinebat, et de his omnibus quae adiecta eunt, et de
praedicamentis fuisse propositum. Sed haec Andronicus.

Porphyrius uero hanc adiectionem uacare [263C] et carere ratione non
putat. Cuius hanc prodidit causam. Ut enim multa sunt quae quod
communibus animi conceptionibus esse suggererent, in huius libri
principiis ab Aristotele praedicta sunt, ut de aequiuocis, et
uniuocis, et denominatiuis, et de his omnibus, quaecumque usque ad
substantiae disputationem ad ipsorum praedicamentorum utilitatem
cognitionemque praedicta sunt, ita quaedam fuisse quae essent quidem
in communibus sensibus, egerent tamen subtilioris diuisionis modo,
haec diligenter supposita sunt, ut quid essent proprie teneretur, ne
falsis opinionibus traductus non firmus animus luderetur. Docet autem
hoc, inquit, etiam ipse ordo congruus rationique conueniens titulorum,
hanc adiectionem fuisse perutilem atque necessariam. Prius enim de
oppositis, post uero [263D] de his quae simul sunt, et de his quae
posteriora sunt. Post autem de motu, ad postremum de habendi
aequiuocatione sermonem faciens, libri seriem terminauit. Idcirco quod
in omnibus quidem praedicamentis ante quaesiuit, utrum possint habere
contraria. In his uero quae sunt ad aliquid, dixit magnum paruo non
posse esse contrarium sed oppositum. Quid uero esse oppositum dicere
praetermisit, ne ordo disputandi continuus rumperetur. Hic igitur
recte quod illic praetermiserat, prius edocuit. In relatiuis quoque
[264B] de his quae sunt prius, quaeque simul natura gignuntur,
strictim tetigit, quod nunc diligenter explicat.

Faciendi uero patiendique praedicamenta sunt, in quibus quidam quasi
motus agitatioque consideratur; necesse igitur fuit motu dicere, qui
naturam faciendi atque patiendi uellet ostendere. Quis autem dubitet
cuiuslibet sermonis aequiuocationem monstrare, esse perutile? Quare
quoniam habere quoque praedicamentum est, non fuit inconueniens neque
perfluum de habendi aequiuocatione tractasse.

 [10] 

 DE OPPOSITIS 
QUOTIENS SOLENT OPPONI, DICENDUM EST. DICITUR AUTEM ALTERUM ALTERI
OPPONI QUADRUPLICITER, AUT UT AD ALIQUID, AUT UT CONTRARIA, AUT UT
HABITUS ET PRIUATIO, AUT UT AFFIRMATIO ET NEGATIO. OPPONITUR AUTEM
[263C] UNUMQUODQUE ISTORUM, UT SIT FIGURATIM DICERE, UT RELATIUA UT
DUPLUM MEDIO, UT CONTRARIA UT BONUM MALO, UT SECUNDUM PRIUATIONEM ET
HABITUM UT CAECITAS ET VISUS, UT AFFIRMATIO ET NEGATIO UT SEDET Ñ
NON SEDET.

Illud quoque quaeritur utrum oppositionis nomen aequiuoce
praedicetur. Dicimus enim quattuor modis opponi, aut ut contraria, aut
ut aliquid, aut ut habitum et priuationem, aut ut affirmationem et
negationem. Hic ergo contenditur utrum aequiuocatio quaedam circa has
quattuor diuersitates sit, an id ipsum quod dicimus oppositum generis
uice praedicetur, ut sit uniuocum. Sed in hoc Stoicorum
Peripateticorumque diuersa sententia fuit, et ut ipsi inter se
Peripatetici, diuerse sectati sunt. Stoicorum quoniam longa sententia
est, praetermittatur, aliis autem Peripateticis placet nomen hoc
oppositi de subiectis aequiuoce praedicari, ita affirmantibus, quoniam
Aristoteles ita dixit: De oppositis quoties solent opponi dicendum est
hoc, id est quoties ad multiplicitatem pertinet aequiuocationis. Sed
qui melius iudicauere, si oppositionis nomen generis loco dicunt
debere praedicari, idcirco quod cum nomen opposilionis de subiectis
quattuor oppositionibus praedicetur, ab his quoque definitio non
oberret. Sunt enim opposita quae in [265A] eodem, secundum idem, in
eodem tempore, circa unam eamdemque rem, simul esse non posunt, quod
per singula quaeque pergentibus in singulis oppositis
inuenitur. Namque album et nigrum, quae sunt contraria, unu eodemque
tempore circa unum idemque corpus partemque corporis simul esse non
possunt, nec seruus atque dominus eiusdem, eodem tempore idem seruus
idem dominus est, nec habitus et priuatio; quis enim dicat in eodem
oculo uno eodemque tempore et uisum posse esse et caecitatem? Iam uero
affirmatio et negatio quam repugnantes sint, quamque in eodem simul
esse non possint, nulli dubium est. Quare si ea quae sub oppositione
ponuntur oppositionis nomen definitionemque suscipiunt, quid est
dubium oppositionem non aequiuoce [265B] praedicari? His igitur
positis, ad eorum distantias differentiasque ueniamus.

QUAECUMQUE IGITUR UT RELATIUA OPPONUNTUR, EA IPSA QUAE SUNT
OPPOSITORUM DICUNTUR, AUT QUOMODOLIBET ALITER AD EA; UT DUPLUM MEDII,
HOC IPSUM QUOD EST, DICITUR DUPLUM; ET SCIENTIA SCIBILIS REI SCIENTIA
UT AD ALIQUID OPPONITUR, ET DICITUR SCIENTIA, HOC IPSUM QUOD EST,
SCIBILIS; ET SCIBILE, HOC IPSUM QUOD EST, AD OPPOSITUM DICITUR,
SCILICET SCIENTIAM (SCIBILE ENIM ALIQUA SCIENTIA SCIBILE DICITUR).

QUAECUMQUE ERGO OPPONUNTUR UT AD ALIQUID, EA IPSA QUAE SUNT
OPPOSITORUM VEL ALIO QVOLIBET MODO AD SE INUICEM DICUNTUR.

Ea quidem huius oppositionis quae secundum relationem dicuntur, et per
seipsa plana atque uulgata sunt et superiori relationis disputatione
iam cognita. Illa enim [265C] sunt ad aliquid quaecumque id quod sunt
aliorum dicuntur, uel quomodolibet aliter ad ea, ut seruus domini
seruus, et dominus serui dominus, et magnum ad paruum dicitur, et
rursus paruum refertur ad magnum. Quod si hoc in relatiuis omnibus
inuenitur, nulla est dubitatio quin etiam in his hoc deprehendi
possit, quae secundum ad aliquid opponuntur, ut ea ipsa id quod sunt
oppositorum dicantur uel quomodolibet aliter ad opposita, ut si est
seruus domino oppositus, dominus serui dicatur, id est oppositi sui,
et rursus si dominus seruo oppositus est, domini seruus
dicatur. Paruum uero ad magnum, et magnum ad paruum, id est ad
oppositum sibi. Atque hoc quidem in omnibus secundum ad [265D] aliquid
oppositionibus inueniri necesse est. Quocirca sit haec proprietas
eorum quae secundum ad aliquid opponuntur, quod ea ipsa quae sunt ad
opposita referuntur, et ipsorum esse dicuntur.

His ergo ante constitutis docet differentiam qua inter se ea quae
secundum contrarietatem dicuntur, uel ea quae secundum ad aliquid,
discrepant atque dissentiunt; ait enim:

ILLA VERO QUAE UT CONTRARIA, IPSA QUIDEM QUAE SUNT NULLO MODO AD
INUICEM DICUNTUR, CONTRARIA VERO SIBI INUICEM DICUNTUR; NEQUE ENIM
BONUM MALI DICITUR BONUM SED CONTRARIUM; NEC ALBUM NIGRI ALBUM SED
CONTRARIUM. QUARE DIFFERUNT ISTAE OPPOSITIONES INUICEM.

[266A] Dictum est in his quae secundum ad aliquid opponuntur, quod ea
ipsa id quod sunt ad id quod sibi est oppositum dicerentur. Contraria
uero et ipsa quidem opponuntur sibi sed id quod sunt ad opposita non
dicuntur, contraria autem dicuntur. Hoc autem huiusmodi est. Bonum
malo contrarium dicimus esse, et rursus malum bono. Nigrum quoque albo
contrarium putamus, nihilominus quoque album nigro. Sed cum hoc
arbitramur, non tamen dicimus ea id quod sunt esse oppositorum. Si
enim diceremus ea id quod est bonum esse oppositi sui, non diceretur
bonum malo esse contrarium sed bonum esse mali bonum. Nec ila
praedicationem quis faceret nigrum albo esse contrarium sed nigrum
albi esse nigrnm. Hoc est enim id quod est nigrum dici ad oppositum
suum, si [266B] quis dicat nigrum albi esse nigrum; quod quoniam non
dicitur, ea ipsa quae sunt non dicuntur oppositorum, ea scilicet quae
sibi ut contraria uidentur opponi. Sed quoniam dicimus bonum malo
contrari uni, et nigrum albo contrarium, quamquam id quod sunt
oppositorum non dicantur, tamen ad opposita ut contraria
nominantur. Atque hoc est quod ait: Ipsa quidem quae sunt nullo modo
ad seinuicem dicuntur. Contraria uero sibi inuicem dicuntur. Non enim
dicitur bonum mali bonum, hoc est enim id quod est opposili praedicare
sed dicimus bonum malo cootrarium. Quocirca differunt ea quae
similiter ad aliquid opponuntur his quae secundum contrarietatem sibi
sunt opposita, quod ea quidem quae secundum relationem opposita sunt
id quod sunt oppositorum [266C] dicuntur. Illa uero quae ut contraria,
ipsa quidem quod sunt oppositorum nomine minime sed tantum contraria
praedicantur, ut bonum contrarium esse dicatur oppositi sui non
boni. Dicimus enim bonum malo contrarium, eum non dicamus bonum mali
bonum. Sed quoniam differentiam secundum ad aliquid oppositionis
contrariorumque monstrauit, ipsorum inter se contrariorum differentiam
discrepantiamque persequitur.

QUAECUMQUE VERO CONTRARIORUM TALIA SUNT UT IN QUIBUS NATA SUNT FIERI
ET DE QUIBUS PRAEDICANTUR, NECESSARIUM SIT ALTERUM IPSORUM INESSE,
NIHIL EORUM MEDIUM EST (QUORUM AUTEM NON EST NECESSARIUM ALTERUM
INESSE, HORUM OMNIUM EST ALIQUID MEDIUM); UT AEGRITUDO ET SANITAS IN
CORPORE ANIMALIS NATA EST FIERI, ET NECESSE [266D] EST ALTERUM IPSORUM
INESSE ANIMALIS CORPORI, AUT AEGRITUDINEM AUT SANITATEM; ET PAR QUIDEM
ET IMPAR DE NUMERO PRAEDICATUR, ET NECESSE EST HORUM ALTERUM NUMERO
INESSE, VEL PAR VEL IMPAR; ET NON EST HORUM ALIQUID MEDIUM, NEQUE
AEGRITUDINIS NEQUE SANITATIS, NEQUE IMPARIS NEQUE PARIS. QUORUM AUTEM
NOR EST NECESSARIUM ALTERUM INESSE, HORUM EST ALIQUID MEDIUM; UT ALBUM
ET NIGRUM IN CORPORE NATUM EST FIERI, ET NON EST NECESSE ALTERUM EORUM
INESSE CORPORI (NON ENIM OMNE CORPUS VEL ALBUM VEL NIGRUM EST); ET
PROBUM ET IMPROBUM DICITUR QUIDEM DE HOMINE ET DE ALIIS PLURIBUS, NON
EST AUTEM NECESSE ALTERUM INESSE HIS DE QUIBUS PRAEDICATUR; NON ENIM
OMNIA AUT PROBA SUNT AUT IMPROBA. ET EST ALIQUID HORUM MEDIUM, UT ALBI
ET NIGRI [267A] UENETUM VEL PALLIDUM VEL QUICUMQUE ALII COLORES SUNT,
FOEDI VERO ET PULCHRI QUOD NEQUE PULCHRUM EST NEQUE FOEDUM. IN
ALIQUIBUS QUIDEM MEDIETATIBUS POSITA SUNT NOMINA, UT ALBI ET NIGRI
UENETUM ET PALLIDUM; IN ALIQUIBUS VERO NON EST NOMINE ASSIGNARE
MEDIETATEM, UTRIUSQUE VERO NEGATIONE DEFINITUR, UT NEC BONUM NEC
MALUM, NEC IUSTUM NEC INIUSTUM.

Breuis contrariorum partitio hoc modo facienda est. Contrariorum alia
sunt habentia medietatem, alia uero non habentia, et eorum quorum est
aliquid medium, in aliis plures medietates, in aliis uero una tantum
medietas inuenitur. Atque horum aliquae medietates propriis nominibus
appellantur in aliquibus [267B] uero ipsae quidem medietates propriis
appellationibus carent, contrariorum uero negatione signantur. Sed
haec quae dicta sunt a primordio repetentes propriis probemus
exemplis. Illa uero contraria quae medio carent talia sunt, ut necesse
sit alterum eorum proprio inesse subiecto, ut est aegritudo et
sanitas. Omne enim corpus in quo aegritudo sanitasque uersatur, aut
aegrum aut sanum est. Atque ideo quoniam aegritudo et sanitas
medietate carent, alterutrum eorum inerit ei subiecto, in quo utraque
nata sunt fieri, et de quo praedicantur. Nam quoniam in corpore
animalis sanitas et aegritudo fieri nata est, id est ita fieri solet,
et ita omne natum est aninial, ut aut sanum esse possit aut aegrum. Et
quoniam de animalis corpore aut sanum, aut aegrum praedicatur, necesse
est [267C] quoniam haec medio carent in omni corpore animalis aut
aegritudinem, aut sanitatem esse. Quocirca eorum quae medio carent,
necesse alterum interesse subiecto, et quaecumque talia sunt, ut
alterum ipsorum subiecto inesse necesse sit, nulla inter ea medietas
clauditur. Illa uero contraria in quibus aliqua medietas est non sunt
talia, ut eorum necesse sit alterum inesse subiecto. Nam in illis quae
medio carent idcirco alterutrum subiecto inesse necesse est, quod
eorum medietas nulla est quae possit interea subiectae inesse
substantiae, ut in numero quoniam paritas et imparitas medium nihil
habenti (omnis enim numerus aut par aut impar est nec est quod
propterea numero inesse possit), ideo omnis numerus aut par aut impar
est. In his uero quae inter se medietatem aliquam [267D]
complectuntur, non est necesse semper alterum contrariorum
inesse. Potest namque inesse medietas, ut in colore, quoniam album
atque nigrum contrarietatis uice diuersa sunt, habent autem medium
quod est rubrum uel pallidum, idcirco non omne corpus uel album uel
nigrum est, quoniam potest aliquando in subiectis corporibus albi
atque nigri medietas inueniri. Videmus namque rubrum corpus, ut rosam
multosque praeterea flores, quos uerni temporis clementia
parturit. Recte igitur dictum est, eorum quorum non sunt aliquae
medietates, alterum semper inesse subiectis, et in quibus necesse est
alterum inesse, fieri non posse quin illic medietas ulla sit.

Eodem quoque modo et quae medietates habent, non [268A] necessario
alterutra subiectis inesse, et quae non est necesse alterutra
subiectis inesse, non est dubium quin illic quaedam possit esse
medietas sed in aliquibus quidam plures, in aliquibus autem una est
medietas, ut in colore inter album alque nigrum plures medietates
sunt. Est enim (ut dictum est) rubrum, et quoque pallidum, eodem
quoque modo uenetum, et multa praeterea huiusmodi. In calido uero
atque frigido una medietas est, quae dicitur tepor. Horum autem quibus
una medietas est, in aliis nornen est positum, in aliis non. Et
positum quidem nomen est, ut inter calidum frigidumque, hanc enim
medietatem tepidum esse praedicamus. Non est uero positum in eo quod
Aristoteles ipse sic dixit: Improbi uero et probi, quod neque probum
est, neque improbum. [268B] Nam quoniam bonum atque in ulum sibi sunt
contraria, non autem necesse est omne quod boni maliue susceptibile
est, uel bonum esse uel malum, idcirco dixit bonum malumque, cum sint
contraria, habere quamdam medietatem, cui nomen positum quidem non sit
sed nihilominus eam quis inter has contrariorum naturas inueniet. Nam
quod dictum est a posterioribus inter bonum malam qua esse ea quae
dicantur indifferentia, ut interest uirtutem atque turpitudinem, quae
utraque sibi sunt contraria, diuitiae et pulchritudo, quae (ut Stoici
putant) neque mala neque bona sunt, atque idcirco indifferentia
nominauere sed hoc ipsum quod dicimus indifferens apud priores nomen
non erat, et a posterioribus inuentum est.

Aristoteles autem qui hoc nomine usus nunquam [268C] est, ait probum
atque improbum habere quidem aliquam medietatem, uerumtamen eam nullo
nomine nuncupari sed eam utriusque contrarii negotiatione
definiuit. Ait enim medietatem probi atque improbi esse, quod neque
probum esset neque improbum, ut iusti atque iniusti medietas est, quod
neque iustum, neque iuiustum est. Sed ne uideatur inconueniens aliquid
negationibus definiri, ipse ait: In aliquibus uero non est nomine
assignare medietatem, utriusque uero negatione definitur. Namque ubi
est una medietas, si utraque contraria sint remota, sola tantum
medietas permanebit, ut in eo quod est bonum et malum, quoniam his una
medietas est, sublato bono atque malo, solum quod neque bonum, neque
malum est relinquitur. Quocirca tota rursus diuisio [268D] breuiter
assumenda est. Eorum quae sunt contraria quorum necesse est semper
alterum inesse in his, in quibus ea secundum propriam naturam inesse
contingunt, ea nullam inter se retinent medietatem, ut in corpore
sanitas et aegritudo, in numero paritas atque im paritas. Quaecumque
uero in his in quibus esse possunt, non ita sunt, ut eorum necesse si
alterum inesse, haec aliquam inter se qualitatem medietatis
amplectuntur, ut albedo atque nigredo, rubrum, frigidum atque calidum
teporem. Horum autem alia sunt quae unam solam continent medietatem,
alia uero quae multas, et multas, ut inter album atque nigrum,
pallidum, uenetum, quae medietates sunt. Inter calidum atque frigidum
una sola est medietas, tepor. [269A] Horum autem quae unam retinent
medietatem, in aliis nomina sunt posita, ut in eo ipso calore ac
frigore. Est enim tepor medietas caloris atque frigoris. In aliquibus
uero nomen positum non est, ut in eo quod est bonum atque malum,
iustum atque in iustum. In his enim medietas nomen positum non habet
sed utrorumque contrariorum negationibus definitur, ut dicamus eam
esse boni atque mali medietatem, quod neque bonum est malum, eamque
esse iusti et iniusti medietatem, quae utraque contrarietate summota,
utrorumque negatione relinquitur, ut est neque iustum, neque iniustum.

PRIUATIO VERO ET HABITUS DICUNTUR QUIDEM CIRCA IDEM ALIQUID, UT VISIO
ET CAECITAS CIRCA OCULUM; UNIVERSALITER AUTEM DICERE EST IN QUO
NASCITUR HABITUS FIERI, CIRCA HOC DICITUR UTRUMQUE EORUM.

[269B] Ordine tertiam speciem propositae oppositionis exsequitur eam
quae secundum habitum priuationemque dicitur, atque in ea unam
similitudinem posuit quae illi est cum contrarietate coniuncta. Nam
sicut ea quae sunt contraria circa idem sunt, ut album, quoniam semper
in corpore est, nigrum quoque semper est in corpore, et iustitia,
quoniam semper animo inserta est, iniustitia quoque mentis est uitium,
ita quoque ea quae secundum priuationem habitumque dicuntur, circa
idem semper necesse est inueniri, ut quoniam uisus habitus est
(habemus enim uisum) et uisus est in oculos circa oculum, caecitas
quoque, quae priuatio uisus est, praeter oculum non est. Auditus
etiam, qui habitus est, quoniam circa aures est, eius quoque priuatio
quae surditas [269C] dicitur, ab auribus non recedit; ita quoque et
circa quod fuerit habitus, circa idem ipsum illius habitus priuatio
consideratur. Atque hinc regulam dat. Uniuersaliter enim dicit in quo
sit in eo fieri priuationem. Quid uero sit priuari, continuata
dispositione subiunxit:

PRIUARI VERO TUNC DICIMUS UNUMQUODQUE HABITUS SUSCEPTIBILIUM, QUANDO
IN QUO NATUM EST INESSE VEL QUANDO NATUM EST HABERE NULLO MODO HABET.

Quid sit priuatio hac Aristoteles definitione conclusit. Neque enim
quaecumque non habent uisum, caeca dicuntur, nec uero surdum est omne
quod non sentit auditum, nemo enim neque parietem caecum dixerit, nec
surdum lapidem, neo quidquid huiusmodi est. Sed ea sola priuari
dicimus habitu, quaecumque [269C] aut habuere habitum eoque caruere,
aut habere potuere et non habent. Parietem autem idcirco non dicimus
caecum, quod in eo uisus naturaliter uenire non potuit. Paruos uero
catulos quibus uisus non est, non satis digne aliquis caecos esse
pronuntiet. Eo enim tempore nondum naturaliter uisum habere
possunt. Si uero exhaustis diebus quibus his oculi patefieri et lucem
haurire naturaliter possunt, non habeant uisum, eos caecos esse
manifestum est. At uero neque ostrea dicuntur edentula, quoniam
naturaliter non habeant dentes sed nec infantulos quibus adhuc nondum
huiusmodi aetas est, ut habeant dentes, uocamus edentulos sed si aut
is qui ante habuit, dentes amiserit, aut quo iam tempore [270A] habere
naturaliter debet, dentes non habet, ut si quis puerorum septimo anno
omnino nullum creauerit, illos iure edentulos appellamus, atque hoc
est, quod ait:

EDENTULUM ENIM DICIMUS NON QUI NON HABET DENTES, NEC CAECUM QUI NON
HABET VISIONEM SED QUI, QUANDO CONTIGIT HABERE, NON HABET (MULTA ENIM
EX NATIUITATE NEQUE DENTES HABENT NEQUE VISIONEM SED NON DICUNTUR
EDENTULA NEQUE CAECA).

Hoc est, non omne quod non uidet caecum, nec quod dentes non habet
edentulum appellamus. Plura enim sunt quae aut omnino aut certo
tempore naturaliter haec habere non possunt sed est illa priuatio
quoties si habitum non habet, qui habere naturaliter potest, et eo
tempore cum iam per naturam illius [270B] esse compos habitus possit,
uel si habens quis retinensque habitum, illum cuiuslibet incursione
casus amiserit, ut in pueris iam adultis si non habeant dentes. Nam
quoniam homines sunt, possunt habere; quod si habentes amiserint,
edentuli dicuntur; si uero omnino non creuerint dentes, quoniam iam
pueris aeque adultis ut dentes haberent, naturaliter poterat euenire,
id quo casu aliquo uel aegritudine officiente factum est, eos
edentulos et habitudentium priuatos esse nominamus.

PRIUARI VERO ET HABERE HABITUM NON EST HABITUS ET PRIUATIO; HABITUS
ENIM EST VISUS, PRIUATIO VERO CAECITAS, HABERE AUTEM VISUM NON EST
UISUS, NEC CAECUM ESSE CAECITAS (PRIUATIO ENIM QUAEDAM EST CAECITAS,
CAECUM VERO ESSE PRIUARI, NON PRIUATIO EST).

[270C] Hic uerissima ratione monstratur utrum ea que sub priuatione
atque habitu cadant priuationes sint atque habitus an minime: nam
quoniam habitus est uisus, priuatio uero caecitas, sub habitu uero est
habere uisum, et sub priuatione esse caecum, utrum habere uisum idem
sit quod ipse qui habetur uisus, et utrum idem sit caacum esse quod
caecitas, perspicaciter intuentibus aliud quoddam est habere aliquid
quod habetur. Tres namque res sunt in eo in quo est habitus, is qui
habet ea res quae habetur, et habere, ut est is qui uidet, et ipse
uisus, et hoc ipsum quod ex utrisque, fit ex eo scilicet qui uidet et
uisu, quod est uidere. Distat autem et uidere ab eo qui uidet, et hoc
ipsum uidere rursus a uisu. Aliud est enim id [270D] quod fit quam is
qui facit. Videre autem uidens operatur, aliud est igitur uidere quam
uidens. Distat autem uidere etiam a uisu, aliud namque est id quod fit
quam id per quod aliquid geritur, uidere autem per uisum fit. Distat
ergo uidere ab eo ipso (qui ipsum uidere efficit) uisu sed uidere
uisum habere est, uisum autem habere habitum retinere est, et uisus
habitus est. Non est igitur idem habitus et quid est sub habitu, id
est quemlibet habitum retinere.

Eodem quoque modo etiam in priuatione, et illic quoque tres sunt res,
is qui priuatur, hoc ipsum quod fit, id est priuari, et ipsum quo quis
priuatur, id est ipsa priuatio. Quod si distat is qui habet eo ipso
quod est habitum habere, distat et is qui priuatur eo quod est
priuari. Quod si etiam distat quod est habere habitum [271A] illo ipso
habitu qui habetur. Distat necessario id quod est priuati illa ipsa
scilicet priuatione qua quisque priuatur. Quare neque id quod sub
habitu est habitus appellari potest neque id quod sub priuatioue
priuatio. Recte igitur dictum est habitum habere non esse habitum
priuarique non esse priuationem: cui rei aliqua quaedam ualidior uis
argumentationis adiungitur, quam Aristoteles ita pronuntiat.

NAM SI IDEM ESSET CAECITAS ET CAECUM ESSE, UTRAQUE DE EODEM
PRAEDICARENTUR; NUNC VERO MINIME SED CAECUS QUIDEM DICITUR HOMO,
CAECITAS VERO NULLO MODO DICITUR.

Si idem inquit esset caecitas quod est esse caecum, de quocumque
caecum esse diceretur, de eo quoque caecitas praedicaretur sed caecum
dicimus esse hominem, [271B] caecitatem uero ipsum hominem nullus
dicit: quare quoniam in utrisque diuersa est praedicatio, et de quo
caecitas dicitur, non de eo dicitur caecum, rursumque de quo caecum
esse praedicatur, is caecitas dici non potest, non est dubium quin
aliud sit caecum esse quam caecitas, id est priuationem esse aliud
quam priuari: sed quamuis distent, aequali tamen oppositionis uice
funguntur, quod ipse loquitur sic:

OPPONI QUIDEM ET ISTA VIDENTUR, PRIUARI SCILICET ET HABERE HABITUM,
QUEMADMODUM PRIUATIO ET HABITUS; IDEM ENIM MODUS EST OPPOSITIONIS;
⟨...⟩.

Aequa namque proportione sibi priuatio atque habitus opponuntur, et ea
quae sub priuatione habituque clauduntur. Cur enim si priuatio atque
habitus, id [271C] est uisus et caecitas sibi sunt opposita, non etiam
uidere atque esse caecum eodem modo inuicem sibimet opponantur. Quare
quamquam haec distent, tamen modus in his oppositionis aequalis est.

NON EST AUTEM NEC QUOD SUB AFFIRMATIONE VEL NEGATIONE EST NEGATIO VEL
AFFIRMATIO; AFFIRMATIO ENIM ORATIO EST AFFIRMATIUA ET NEGATIO ORATIO
NEGATIUA, EORUM VERO QUAE SUNT SUB AFFIRMATIONE YEL NEGATIONE NIHIL
EST ORATIO. DICUNTUR AUTEM ET ISTA SIBI OPPONI UT AFFIRMATRO ET
NEGATIO; NAM ETIAM IN HIS MODUS OPPOSITIONIS IDEM EST; QUEMADMODUM
ENIM AFFIRMATIO AD NEGATIONEM OPPONITUR, UT SEDET - NON SEDET, SIC RES
QUAE SUB UTRISQUE EST SIBI OPPONITUR SEDERE ET NON SEDERE.

Ad quartam oppositionis speciem transitum fecit, [271D] quae secundum
affirmationem negationemque dicitur. Affirmatio autem est quae aliquam
rem alicui quadam participatione coniungit, negatio uero quae aliquam
rem ab aliqua re quadam separatione disiungit, ut est:

Omnis homo est animal

animal enim ad hominem haec oratio iungit. Participat enim homo
proprio genere, scilicet animal, negatio uero:

Homo lapis non est.

Disiungit enim naturam lapidis ab humanitate qui negat sed multa de
his in libro de interpretatione dicenda sunt. Quare plenior horum
disputatio in tempus aliud differatur.

Aristoteles uero simplicissime et pene incuriose propter eos qui
instituuntur definitiones affirmationis negationisque signauit, dicens
negationem affrmationemque, affirmatiuas [272A] esse negatiuasque
orationes. Quod si examinatius ac subtilius definisset, affirmationem
per affirmatiuam orationem non definiret. Nam si dubium est quid sit
affirmatio, nihilo magis clarum atque perspicuum est quid sit
affirmatiua oratio. Idcirco quod si quis nescit quid sit affirmatio,
idem sine dubio nesciturus est quid oratio sit affirmatiua. Sed
idcirco hic indulgentius terminauit, quod in libro Perihermeneias
utriusque ueram plenamque uim definitionis aptauit.

Eadem quoque in his ratio est qua sunt sub affirmatione et negatione,
quae in his quae sub priuatione atque habitu ponebantur, nam sicut non
est idem habitus atque priuatio quod habere habitum atque priuari, ita
non idem est affirmationem et negationem esse quod est sub
affirmatione [272B] et negatione. Affirmatio est, uerbi gratia sedet
Socrates, negatio uero, non sedet Socrates. Sub affirmatione autem hoc
ipsum sedere Socratem, id est hoc quod sub affirmatione dicit
facere. Sub negatione uero non sedere Socratem, id est non facere id
quod negatio submouet. Hoc autem ita probatur, quod omnis affirmatio
omnisque negatio orationes sunt, sicut eorum supradicta definitio
determinatioque monstrauit. Sedere autem et non sedere, id est facere
et non facere, orationes non sunt, quod si affirmatio et negatio
orationes sunt, dicitur id quod sub affirmatione et negatione est, ea
ipsa affirmatione et negatione distare. Sed in hoc seruant illam
quoque similitudinem quod ea ipsa sibi sunt opposita, quae secundum
affirmationem negationemque [272C] dicuntur. Sicut enim ipsa
affirmatio quae dicit sedet Socrates, et quae dicit, non sedet
Socrates, ita quoque id ipsum quod est sedere Socratem, et non sedere,
certa ratione similitudinis opponuntur. Sed quoniam quattuor species
oppositionis dictae sunt, nunc Aristotelis uestigia persequentes,
earum differentias colligamus, quae sunt numero sex: nam si quae res
sint quattuor, easque differre a se ac distare uolumus, sex solas
differentias inuenimus. Cum enim primam differre a secunda ac tertia
atque quarta ponimus, tres sunt differentiae. Item secundam rem a
prima re differre ostendere atque demonstrare superfluum est. Cum enim
primae rei ad secundam distantiam colligeremus, quid secunda distaret
a prima docuimus. Relicta igitur primae ad [272D] secundam rem
differentia, secundae et tertiae, item secundae quartaeque
differentiae monstrabuntur, quae sunt duae, quae tribus superioribus
iunctae quinque solas efficiunt. Restat tertiae rei quartaeque
distantia. Nam primae ad secundam atque tertiam demonstrata est
discrepantia, cum prima a secunda distaret, atque eodem modo a tertia
monstrabamus.

Id his probatur exemplis. Nam cum oppositio ea quae est secundum ad
aliquid, ab his oppositionibus quae sunt secundum contrarietatem,
priuationem atque habitum, atque affirmationem et negationem, distare
proponitur, tres sunt differentiae. Cum uero ea quae secundum
priuationem atque habitum oppositio est, a contrariis et ab
affirmatione negationeque discrepat, [273A] duae sunt differentiae
quae iunctae superioribus quinque perficiunt. Idcirco enim quid
distaret habitus atque priuatio, ea oppositione quae relatiua est
praetermisimus, quoniam prius monstrauimus quid relatiua oppositio ab
habitu priuationeque differret; non est enim dubium aequam esse in
utrisque differentiam, cum una ab alia discrepauerit. Restat una sola
differentia, quae est contrariorum ad affirmationem scilicet et
negationem; praetermissa namque est contrariorum differentia, de
relatiua scilicet et secundum habitum priuationemque oppositione, quid
haec superius a contrarietate distaret, monstratum est. Quare quoniam
quot sunt horum differentiae cognitum est, ad sequentis operis ordinem
ueniamus. [273B]

QUONIAM AUTEM PRIUATIO ET HABITUS NON SIC OPPONUNTUR UT AD ALIQUID,
MANIFESTUM EST; NEQUE ENIM DICITUR HOC IPSUM QUOD EST OPPOSITI; VISUS
ENIM NON EST CAECITATIS VISUS, NEC ALIO ULLO MODO AD IPSUM DICITUR;
SIMILITER AUTEM NEC CAECITAS DICITUR CAECITAS VISUS SED PRIUATIO VISUS
CAECITAS DICITUR ⟨...⟩. AMPLIUS OMNIA QUAECUMQUE AD ALIQUID DICUNTUR
CONVERSIM DICUNTUR, QUARE ETIAM CAECITAS, SI ESSET EORUM QUAE SUNT AD
ALIQUID, CONVERTERETUR [273C] ILLUD AD QUOD DICITUR; SED NON
CONVERTUNTUR; NEQUE ENIM DICITUR VISUS CAECITATIS.

Et caetera quidem quae sunt differentia perspicue superius in
contrariorum differentia relatiua oppositione ante praemissa
sunt. Unam namque differentiam contrariorum relatiuorumque dixit esse,
quod contraria non ita ut ea quae sunt ad aliquid
conuerterentur. Neque enim quis pronuntiat malitiam bonitatis esse
malitiam, neque bonitatem malitiae esse bonitatem, uelut filium patris
esse filium, rursusque patrem filii patrem. Eadem quoque et in his
quae secundum priuationem habitumque redduntur, dicitur
differentia. Nam sicut ea qua sunt ad aliquid opposita, aduersum
semetipsa redduntur, et omnia ad opposita praedicantur, non eodem modo
in habitu [273D] atque priuatione est. Nullus enim dicit caecitatis
esse uisum, nec rursus uisus esse caecitatem. Quocirca si ea quae sunt
relatiua ad opposita praedicantur, conuersimque dicuntur -- cum enim
sit oppositus filio pater, pater filii dicitur, scilicet ad oppositum,
rursusque conuertitur ut patris filius appelletur -- quoniam hoc in
his quae sunt secundum priuationem et habitum non dicitur. Neque enim
cum sit uisus oppositus caecitati, secundum priuationem atque habitum
dicitur uisus caecitatis, id est nunquam secundum hanc oppositionem
aliquid oppositi praedicatur neque conuertitur, neque enim dicitur
caecitas uisus, recte priuatio atque habitus non in eadem qua relatiua
sed in alia specie numerata sunt. [274A]

QUONIAM AUTEM NEQUE UT CONTRARIA OPPONUNTUR EA QUAE SECUNDUM
PRIUATIONEM ET HABITUM DICUNTUR, EX HIS MANIFESTUM EST. QUORUM ENIM
CONTRARIORUM NIHIL EST MEDIUM, NECESSE EST, IN QUIBUS NATA SUNT FIERI
AUT DE QUIBUS PRAEDICARI, ALTERUM IPSORUM INESSE SEMPER; HORUM ENIM
NIHIL ERAT MEDIUM, QUORUM NECESSE ERAT ALTERUM INESSE EORUM
SUSCEPTIBILI, UT IN AEGRITUDINE ET SANITATE ET IMPARI ATQUE
PARI. QUORUM AUTEM EST ALIQUID MEDIUM NUNQUAM NECESSE EST OMNI INESSE
ALTERUM; NAM NEQUE ALBUM AUT NIGRUM NECESSE EST OMNE ESSE EORUM
SUSCEPTIBILI, NEC FRIGIDUM NEC CALIDUM (NIHIL ENIM PROHIBET ALIQUAM
IPSORUM INESSE MEDIETATEM); ERAT ETIAM ISTORUM MEDIETAS, QUORUM NON
NECESSE ESSET ALTERUM INESSE EORUM SUSCEPTIBILI, NISI FORTE ALIQUIBUS
NATURALITER CONTIGERIT UNUM IPSORUM INESSE, UT IGNI CALIDUM ESSE ET
[274B] NIUI ALBUM (IN HIS AUTEM NECESSE EST DEFINITE UNUM IPSORUM
INESSE, ET NON HOC AUT ILLUD; NEQUE ENIM POTEST IGNIS ESSE FRIGIDUS
NEC NIX ESSE NIGRA); QUARE NON NECESSE EST OMNIBUS EORUM
SUSCEPTIBILIBUS ALTERUM HORUM INESSE SED SOLIS HIS QUIBUS NATURALITER
UNUM INEST, ET HIS DEFINITE UNUM, NON AUTEM HOC AUT ILLUD.

Prolixitatem textus idcirco contraxi quod et ea ipsa quae dicuntur
supra iam dicta sunt, nec longior ordo possit aliquod creare
fastidium, quod nos hac textus diuisione seiunximus. Et prius quidem
proponit ante oculos omnes inter se contrariorum differentias, quas
ipse quantum potero breuissime commemorabo; ait enim contrariorum quae
mediis carent semper alterum inesse ei quod illas contrarietates
[274C] suscipere potest, ut aegritudo et sanitas, quoniam semper in
animalis corpore reperitur, et ea sine ullo est aduersus suum
contrarium medio. Idcirco omne corpus animalis semper aut aegrotat aut
sanum est, et semper alterum aut sanitatis aut aegritudinis inest ei
quod has suscipit contrarietates. Eorum uero contrariorum quae habent
aliquam medietatem, non necesse est semper alterum inesse ei cui
accidunt, ut album atque nigrum, cum sint utraque contraria, quoniam
habent aliquam medietatem, ut rubrum, ueniunt autem semper in corpora,
non necesse est omne corpus fieri, aut album aut nigrum, quoniam
potest aliquando contingere ut illa eorum medietas corpori cuilibet
eueniat. Atque hoc ita est in iis quae medio non carent, quae ipsa
mediata uocamus, [274D] exceptis his quibus una contrarietas est
insita per naturam, ut nix alba est, ignis calidus. In his enim unam
semper necesse est euenire non aliam, nec utrumlibet sed definite
unam. Id enim non uenit in ignem, ut aliquando sit calidum, aliquando
frigidum, aliquando uero quod horum medietas est tepidum sed semper
naturali calore succenditur; nec nix aliquando fit nigra, nec rursus
rubea, nec ullis aliis coloribus permutatur sed solum semper alba
est. Cum haec ita sint, ea quae secundum habitum priuationemque
opponuntur, si et ab his contrariis distare monstrata sint quae mediis
carent, et ab his quae intra se quamdam medietatem qualitatis
includunt, et ab his quoque quae, cum mediata [275A] sint, tamen
definite alicui insunt, perfecte monstratum est ea quae secundum
habitum et priuationem sunt a contrariis discrepare. Quare quid
distent Aristotele teneamus auctore.

IN PRIUATIONE VERO ET HABITU NEUTRUM VERUM EST EORUM QUAE DICTA SUNT,
NEQUE ENIM SEMPER EORUM SUSCEPTIBILI NECESSE EST ALTERUM IPSORUM
INESSE; QUOD ENIM NONDUM NATUM EST HABERE VISUM NEQUE CAECUM NEQUE
UISUM HABERE DICITUR, ⟨...⟩ HABENS VISUM DICITUR; ET HORUM NON
DEFINITE ALTERUM SED AUT HOC AUT ILLUD (NEQUE ENIM NECESSE EST AUT
CAECUM AUT HABENTEM VISUM ESSE SED AUT HOC AUT ILLUD); IN CONTRARIIS
VERO, QUORUM EST MEDIETAS, NUMQUAM NECESSE EST OMNI ALTERUM INESSE SED
ALIQUIBUS, ET HIS DEFINITE UNUM. [275B] QUARE MANIFESTUM EST QUONIAM
SECUNDUM NEUTRUM MODUM QUEMADMODUM CONTRARIA OPPONUNTUR [ITA SIBI
SUNT] EA QUAE SUNT SECUNDUM PRIUATIONEM ET HABITUM OPPOSITA.

Dat primo differentias quibus ea quae sunt secundum habitum et
priuationem opposita, ab iis quae sunt immediata contrariis
distent. In his enim contrariis quae medium non habent, semper necesse
est ipsorum alterum inesse ei quod his ipsis subiectum est. In habitu
uero et priuatione non ita est. Non enim semper quaelibet res aut
habitum habet aut priuationem sed est tempus quando utrumque non
[275C] habeat, ut catuli quibus nondum per naturam oculi patent. Illos
enim nec habere habitum dicimus, quoniam non uident, nec priuatos
uisu, quoniam paruuli adhuc uisum per naturam habere non possunt
Igitur horum quae sibi secundum priuationem habitumque sunt opposita,
non semper alterum subiecto inest eorum. Sed eorum quae sunt contraria
immediata, id est medio carentia, semper alterum susceptibili
inest. Distat igitur ea quae secundum habitum et priuationem est
oppositio, iis quae secundum contraria putantur opponi.

Sed quoniam sunt quaedam contraria quae insunt alicui per naturam, ut
niui album, igni calidum, coruo nigrum, etiam ab his discrepat
oppositio priuationis et habitus. Ea enim quae per naturam insunt
definita sunt et nullo modo [275D] permutantur, ut est album niui. Non
enim nix aut alba aut nigra est sed tantum alba, et coruus non aut
albus aut niger sed solum niger. In priuatione uero et habitu una res
esse non potest definita sed semper aut priuatio contingit, aut
habitus, et hoc est quod ait, et horum non definite alterum sed aut
hoc aut illud. Neque enim necesse est aut caecum esse aut habentem
uisum definite subaudiendum est, catulus enim qui per naturam non dum
uidet, aut habitum habiturus est, id est uisum, aut eo priuandus est,
ut sit caecus sed non definite unum sed aut hoc aut illud indefinite
contingit. Distat igitur haec oppositio his contrariis quae aliquibus
per naturam immutabiliter accidunt.

Restat igitur ut his [276A] contrariis quae mediata sunt hanc
oppositionem differre doceamus. In illis enim non semper necesse erit
contraria inesse subiecto, idcirco quod eorum medietates possint
subiectis euenire substantiis, ut album uel nigrum quod non est alicui
per naturam sed tantum secundum accidens. Possunt enim utraque non
esse in corporibus, quoniam his uel rubrum uel pallidum, quae sunt
eorum medietates eueniunt. In priuatione uero id et habitu non
est. Quando enim poterit per naturam habere habitum, utrisque quae ea
suscipiunt, carere non possunt. Catulus enim cum per naturam uidere
potuerit, aut habitum habere dicitur, et est uidens, aut priuationem,
si fuerit caecus. Ita semper ab eo tempore [276B] quo illi per naturam
utrumlibet habere concessum est, alterutrum retinebit, id est aut
priuationem retinebit, aut habitum. Quocirca si in his contrariis quae
medio non carent, potest fieri ut utraque contraria in subiecto non
sint, in priuatione uero et habitu ab eo tempore quo per naturam
potest utrumque retinere, fieri non potest nisi eorum habeat alterum,
distant haec quoque mediata ab his quae secundum uim priuationis atque
habitus opponuntur. Sed ante monstratum est et his contrariis quae per
naturam essent, et iis quae medio carerent, hanc oppositionem esse
dissimilem. Recte igitur positum est priuationis atque habitus
oppositionem ab his quae opponuntur ut contraria, discrepare.

AMPLIUS IN CONTRARIIS, CUM SIT EORUM SUSCEPTIBILE, POTEST FIERI IN
ALTERNA MUTATIO, NISI [276C] CUI NATURALITER UNUM INSIT, UT IGNI
CALIDO ESSE; QUOD ENIM SANUM EST POTEST AEGRESCERE, ET ALBUM NIGRUM
FIERI, ET FRIGIDUM CALIDUM, ET EX PROBO IMPROBUM ET EX IMPROBO PROBUM
FIERI POTEST (IMPROBUS ENIM IN MELIOREM CONSUETUDINEM SERMONEMQUE
PERDUCTUS VEL PARUM SESE DABIT IN MELIUS; SIN VERO VEL SEMEL PARUAM
INTENTIONEM SUMAT, MANIFESTUM EST QUONIAM AUT PERFECTISSIME PERMUTETUR
AUT MAGNAM SUMAT INTENTIONEM; SEMPER ENIM MOBILIOR AD VIRTUTEM FIT, SI
QUAMLIBET A PRINCIPIO SUMPSERIT INTENTIONEM, QUARE ERIT POSSIBILE
MAIOREM ILLUM INTENTIONEM SUMERE; ET HOC SAEPIUS FACTUM PERFECTE IN
CONTRARIAM HABITUDINEM CONSISTERE, NISI TEMPORE PROHIBEATUR). IN
PRIUATIONE VERO ET HABITU IMPOSSIBILE EST AD INUICEM FIERI MUTATIONEM;
AB HABITU ENIM AD PRIUATIONEM FIT PERMUTATIO, [276D] A PRIUATIONE VERO
AD HABITUM IMPOSSIBILE EST; NEQUE ENIM FACTUS ALIQUIS CAECUS RURSUS
UIDIT, NEC CALUUS RURSUS CRINITUS FACTUS EST, NEC EDENTULUS DENTES
CREAUIT.

Aliam rursos contrariorum et huius oppositionis quae secundum habitum
priuationemque dicitur, discrepantiam ponit. Ea enim quae contraria
sunt, possunt in alterna uariatis uicibus permutari. Quod enim calidum
est potest effici frigidum, rursusque quod frigidum est potest in
caloris uerti qualitatem. His tamen (ut dictum est) solis exceptis,
quibus una quaelibet res contrariorum naturaliter insita est, in his
enim solis fieri non potest alterna mutatio: in his uero quae
accidenter et non per naturam subiectis [277A] eueniunt, fit semper in
contraria permutatio, ut ex sano aegrum, ex aegro rursus sanum corpus
efficitur animalis.

Iam uero illud uerum est, ex bono procliuior semper semita uidetur ad
malum, et facillima esse ex probitate ad malitiam permutatio, quod
Terentiano docetur exemplo:

A labore procliuem ad libidinem.

Sed quamquam difficilis sit transitus ad uirtutes a turpitudine
uitiorum, Aristoteles tamen fieri posse hunc transitum
confirmat. Huius enim philosophi sententia est, uirtutes non esse
scientias, ut Socrates ait, neque ut Stoici naturaliter eas esse sed
discibiles, et per quamdam boni consuetudinem hominum mentibus
inseriri. Atque ideo si quis sit quibuslibet prioribus uitiis
obnoxius, si eum melior sermo susceperit, et sapientium consuetudine
[277B] confabulationeque comatur, aliquid ex ante actis uitiorum
illecebris emendabitur, et sese aliquantulum exuet, et paululum
liberior ad meliora procedet. Ita ut sit primo quidem minus malus,
post uero non malus, deinde iam iamque aliquantulum bonus. Cui si
huiusmodi intensio frequentissime fiat, nec paruitate temporis
praeueniatur, aut ei terminus mortis offecerit, non est dublum illum
ex pessimo per probas consuetudines confabulationesque sapientum, in
perfectam uirtutis habitudinem permutari. Est igitur ex bono in malum,
et ex malo in bonum rursus permutatio, atque hoc quidem fit in
contrariis. In habitu uero et priuatione non fit, est namque
permutatio sed haec una tantum, nulla ratione sese conuertens; ait
enim: Ab habitu ad priuationem [277C] permutatio, a priuatione uero ad
habitum impossibile est. Et hoc planissime docet exemplis. Quis enim
unquam ex caeco factus est uidens? quis aliquando caluus crinitus
efficitur? cui amissis aetate dentibus rursus alii procreantur? Quare
si in contrariis fit alterna mutatio, in priuatione uero atque habitu
non fit, distat haec oppositio ab ea scilicet oppositione quae fit
secundum contrarias qualitates.

QUAECUMQUE VERO UT AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPONUNTUR, MANIFESTUM EST
QUONIAM SECUNDUM NULLUM MODUM EORUM QUI DICT SUNT OPPONUNTUR; IN HIS
ENIM SOLIS NECESSE EST HOC QUIDEM ESSE VERUM ILLUD VERO FALSUM. NAM
NEQUE IN CONTRARIIS NECESSE EST SEMPER ALTERUM ESSE VERUM, ALTERUM
VERO FALSUM, NEC IN RELATIUIS, NEQUE IN HABITU ET PRIUATIONE; UT
SANITAS [277D] ET AEGRITUDO CONTRARIA SUNT SED NEUTRUM IPSORUM NEQUE
VERUM NEQUE FALSUM EST; SIMILITER AUTEM ET DUPLUM ET MEDIUM QUAE UT AD
ALIQUID OPPONUNTUR, NON EST EORUM ALTERUM FALSUM ALTERUM VERUM; NEC
VERO EA QUAE SECUNDUM HABITUM ET PRIUATIONEM SUNT, UT VISUS ET
CAECITAS. OMNINO AUTEM NIHIL EORUM QUAE SECUNDUM NULLAM COMPLEXIONEM
DICUNTUR AUT VERUM AUT FALSUM EST; OMNIA AUTEM QUAE DIXIMUS SINE
COMPLEXIONE DICUNTUR.

Expositis his differentiis quibus uel contrariis relatiua, uel
priuatio et habitus relatiuis, uel rursus priuatio et habitus
contrariis discreparent, nunc sequitur quid his omnibus secundum
affirmationem negationemque opposita distent, et dat signum proprium
[278A] affirmationis et negationis, ut eas semper quaeramus agnoscere,
ut si qua sint quae hoc signo minime teneantur, illa ab affirmationis
negationisque oppositione deferre dicamus. In affirmatione enim et
negatione fieri non potest, ut si affirmatio uera sit, statim falsa
negatio non sit; si negatio uera, aftirmatio mendacii nota carere
possit, ut si qu is dicat. Socrates ambulat, Socrates non ambulat. Si
uerum est Socratem ambulare, falsum est non ambulare, et rursus si
uerum est non ambulare, falsum est ambulare. Hanc autem ueri falsique
diuisionem nullus unquam in aliis oppositionibus poterit inuenire. Nam
in his quae sunt ad aliquid non solum non est necesse oppositionem
ipsam sibi uerum falsumque diuidere sed in his nulia omnino neque
ueritas, [278B] neque falsitas inuenitur. Si quis enim dicat hoc
tantum, pater, uel rursus, filius, neque uerum aliquid neque falsum
pronuntiat. Et in contrariis quoque idem est, nam cum bono malum sit
contrarium, si quis nominet bonum, et si quis rursus simpliciter
pronuntiet malum, nulla in hac praedicatione neque falsitas, neque
ueritas est. Eodem quoque se modo habet etiam in his quae secundum
habitum priuationemque dicuntur. Similiter euim nihil neque uerum,
neque falsum est, si quis uisum nominet uel caecitatem, hoc autem
idcirco euenit, quia omnia, quaecumque sunt, in quibus aut falsitas,
aut ueritas inuenitur, secundum aliquam complexionem dicuntur. Ea uero
quae simpliciter proferuntur, ueri atque falsi prolatione carent, ut
ipse ait, cum in principio [278C] omnia praedicamenta numeraret,
dicens singula eorum quae essent dicta in nulla affirmatione dici,
quadam uero complexione inter se horum praedicamentorum ueritatem
falsitatemque gigni, de quibus Aristoteles edocuit praeter
complexionem aliquam in sermonibus ueritatem falsitatemque inueniri
non posse. Si quidem exemplo quoque hoc manifestum est. Si enim
dixero, Socrates homo est, aut uerum aut falsum est. Quod si hoc
tantum dicam Socrates, aut rursus, homo, nihil in eo neque ueritatis
neque falsitatis est. Quocirca quoniam omnis affirmatio cum
complexione profertur, potest in ea, aut ueritas, aut falsitas
inueniri. Ea uero quae sunt ad aliquid simpliciter et sine ulla
complexione dicuntur. Similiter autem et contraria, et ea quae sunt
secundum [278D] habitum priuationemque sibimet opposita, ut est pater
filius, bouum malum, uisus caecitas, qua, quoniam sine complexione
dicuntur (ubi autem complesio non est, illic nec falsitas neque
ueritas est. In affirmationibus uero solis et negationibus quae
secundum complexionem dicuntur, aut ueritas aut falsitas reperitur,
secundum affirmationem et negationem oppositio a cunctis aliis
superioribus distat.

AT VERO MAGIS HOC VIDETUR CONTINGERE IN HIS QUAE SECUNDUM COMPLEXIONEM
DICUNTUR (SANUM ENIM ESSE SOCRATEM ET AEGROTARE SOCRATEM CONTRARIA
SUNT) SED NEC IN HIS QUOQUE NECESSE EST SEMPER ALTERUM VERUM ESSE,
ALTERUM AUTEM FALSUM; CUM ENIM [279A] SIT SOCRATES, EST HOC QUIDEM
VERUM ILLUD VERO FALSUM, CUM AUTEM NON SIT, UTRAQUE FALSA SUNT; NAM
NEQUE AEGROTARE NEQUE SANUM ESSE VERUM EST CUM IPSE SOCRATES NON SIT
OMNINO. IN PRIUATIONE VERO, CUM NON SIT, NEUTRUM VERUM EST, ET CUM
SIT, NON SEMPER ALTERUM VERUM EST; VISUM ENIM HABERE SOCRATEM ET
CAECUM ESSE SOCRATEM OPPONUNTUR UT HABITUS ET PRIUATIO, ET CUM SIT,
NON EST NECESSE ALTERUM VERUM ESSE VEL FALSUM (QUANDO ENIM NON EST
NATUS UT HABEAT, UTRAQUE FALSA SUNT), CUM AUTEM NON SIT OMNINO
SOCRATES, SIC QUOQUE UTRAQUE FALSA SUNT, ET HABERE EUM VISUM ET EUM
ESSE CAECUM.

Quoniam uidentur quaedam contraria secundum [279B] complexionem dici,
in quibus aut falsitas reperitur aut ueritas sed neque ut affirmatio
sit neque ut negatio, de his quoque dicit, quid distent his
complexionibus, quae secundum affirmationem negationemque
dicuntur. Nam sicut aegritudo est contraria sanitati, ita quoque
aegrotum esse Socratem, ei quod est sanum esse contrarium est. Oratio
quoque quae dicit Socrates sanus est, contraria est ei quae pronuntiat
Socrates aegrotat. In his ergo et ueritas inuenitur et falsitas. Quod
igitur haec distant ea oppositione quae secundum uim affirmationis aut
negationis opponitur, hoc scilicet quod subsistente re, de qua utraque
dicuntur, utrumlibet eorum uerum est, si tamen ea contraria
praedicantur, quae mediis carent, nam uiuente et subsistente [279C]
Socrate, quoniam aegritudo et sanitas immediata contraria sunt, si
quis de Socrate dicat: Socrates sanus est, rursusque alius pronuntiet:
Socrates aegrotat, unam ueram, unam falsam esse necesse est. Socrates
enim uiuens aut aegrotat aut sanus est, et si uerum est eum aegrotare,
sanum esse falsum est, et si falsum est aegrotare, sanum esse uerum
est; si uero Socrates ipse non subsistat neque omnino sit, utrumque de
eo falsum est dicere, quoniam aegrotat et sanus est. Qui enim omnino
non est, neque omnino poterit aegrotus esse nec sanus. Ergo in
contrariis subsistente re de qua praedicantur, semper una praedicatio
uera est, alia falsa, in his scilicet contrariis quae secundum
complexionem dicuntur et carent medio. Non subsistente autem re,
contrarietates utraeque sunt falsae. Illa [279D] uero quae secundum
priuationem habitumque dicuntur, si cum complexione praedicentur, et
subsistat res, non necesse est aliam ueram esse, aliam falsam, et eum
res omnino non sit, utraeque sunt falsae. Socrates enim cum sit iam in
suae matris aluo, et nondum sit genitus in lucem quidem editus non
est, ipse tamen est atque uiuit sed tunc neque uidens est neque
caecus, et uidens quidem non est; quoniam nondum in lucem est
editus. Caecus uero idcirco non dicitur, quoniam adhuc uidere non
poterat. Ergo cum sit atque subsistat res de qua habitus et priuatio
praedicantur, potest fieri ut de ea falsa utraque praedicentur; si
uero res de qua dicitur non sit, omnino utrasque falsas esse necesse
est, ut cum Socrates omnino non est, falsum est eum dicere uel
uidentem [280A] esse uel caecum. Ille enim uidet atque caecus est qui
uiuit atque subsistit, cum uero de quo dicitur non sit omnino, utraque
de eo falso dicuntur. In catulis quoque idem est, nam cum iam sunt
editi, subsistunt quidem; sed neque caeci sunt neque uidentes, quia
nondum per naturam uisum habere potuerunt. Sin uero omnino non sint,
rursus falsum est de his utrumque praedicari. In affirmatione uero et
negatione non ita est, ut ipse pronuntiat.

IN AFFIRMATIONE VERO VEL NEGATIONE SEMPER, VEL SI SIT VEL SI NON SIT,
ALTERUM IPSORUM VERUM, ALTERUM FALSUM ERIT; AEGROTARE ENIM SOCRATEM ET
NON AEGROTARE SOCRATEM, CUM SIT IDEM IPSE, MANIFESTUM EST QUONIAM
ALTERUM EORUM VERUM VEL FALSUM EST, CUM NON SIT, SIMILITER (NAMQUE
AEGROTUM ESSE, [280B] CUM NON SIT, FALSUM EST, NON AEGROTARE VERO
VERUM EST). QUARE IN SOLIS HIS ERIT SEMPER ALTERUM IPSORUM VERUM ESSE
VEL FALSUM, QUAECUMQUE UT AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPONUNTUR.

In affirmatione, inquit, et negatione siue res subiecta subsistat,
siue non sit omnino, semper in una ueritas, in alia falsitas
inueniuntur. Non esse enim idem dicere aegrotare aliquem quod non esse
sanum, neo idem caecum esse quod non uidere perspicacissime docet. Nam
qui aegrotat nisi subsistat non potest aegrotare. Non esse autem
sanum, non ita est, nam etiamsi non sit omnino aliquis, potest de eo
qui non est haec negatio praedicari. Quod enim omnino non est, sanum
esse non potest, quod sanum esse non potest non est utique
sanum. Eodem quoque modo est [280C] et de caecitate et de uisu, neque
enim idem est dicere caecum esse aliquem quod non uidere; qui enim
caecus est, subsistit uiuitque, ut sit caecus, non uidere uero etiam
de omnino non subsistente dici potest. Qui enim non subsistit omnino
uidere non potest, et qui uidere non potest non uidet. Quocirca in
affirmatione et negatione siue sit de quo dicitur siue non sit, una
semper uera est, altera falsa. Nam cum sit Socrates et uiuat, si de eo
uerum est dicere, quoniam uidet, falsum est dicere, quoniam non uidet,
et si de eo uerum est dicere, quoniam sanus est, falsum est dicere de
eo quoniam non est sanus. Si negationes uerae sunt, falsae sunt
affirmationes. Si uero res subiecta non subsistat omnino, de ea quidem
affirmatio falsa est, negatio semper uera. [280D] Nostro enim tempore
cum Socrates non est neque subsistit, si quis dicat Socrates uidet, et
alius dicat Socrates non uidet, falsum quidem est de eo dicere,
quoniam uidet, uerum autem quoniam non uidet. Qui enim omnino non est,
uidere non potest, qui uidere non potest, non uidet. Ita firmum
immutabileque semper manet in affirmationibus et negationibus alteram
semper ueram, alteram falsam in praedicatione constitui. Quocirca
quoniam in contrariis et in iis quae secundum priuationem habitumque
sunt, si cum complexione utraque dicantur de re non subsistente, falsa
sunt utraque quae praedicantur. Cum hoc idem in affirmationibus et
negationibus non sit, omnes caeterae oppositiones ab affirmatione et
negatione dissentiunt.

Monstratae sunt igitur oppositiones [281A] quattuor et sex
differentiae: una quidem contrariorum et eius quae est ad aliquid;
secunda contrariorum et eorum quae sunt secundum habitum et
priuationem; tertia contrariorum et eius oppositionis quae est
secundum affirmationem et negationem; quarta relatiuorum et eius quae
est secundum habitum et priuationem; quinta relatiuorum et eius quae
est affirmationis et negationis; sexta priuationis et habitus ad
negationem et affirmationem. Sed post has oppositionum differentias
quaedam de contrariis ad multas proficientia quaestiones ab
Aristoteles traduntur.

 [11] 
CONTRARIUM AUTEM EST BONO QUIDEM EX NECESSITATE MALUM (HOC AUTEM
MANIFESTUM EST EX UNAQUAQUE INDUCTIONE, UT SANITATI AEGRITUDO ET
IUSTITIAE INIUSTITIA ET FORTITUDINI [281B] TIMIDITAS, SIMILITER AUTEM
ET IN ALIIS), MALO VERO ALIQUOTIENS BONUM CONTRARIUM EST, ALIQUOTIENS
MALUM (DIMINUTIONI ENIM, QUAE MALA EST, SUPERFLUITAS QUAE ET IPSA MALA
EST CONTRARIUM EST). IN PAUCIS AUTEM HOC ALIQUIS VIDEBIT, IN PLURIBUS
AUTEM SEMPER MALO BONUM CONTRARIUM EST.

Hoc loco monstratur quod omne bonum semper malo contrarium est, non
autem omni malo semper bonum, nam quodcumque fuerit bonum, solum illi
malum contrarium est, malo autem et bonum potest esse contrarium et
malum. Sanitati enim quae bona est, aegritudo quae est mala, contraria
est. Rursus felicitati quae est bona, infelicitas quae ipsa quoque
[281C] est mala, contraria est. Est autem inuenire malum quod duas
habet contrarietates, boni scilicet et alterius mali. Nam cum ea sunt
contraria quae a se plurimum distent, cum sit timiditas habitus animi
pessimus, duas habet contrarietates, temeritatem scilicet et
fortitudinem, nam qui omnia timet et est timidus et qui nihil timet
omnino in quo est temeritas, longe a sese distant et discrepant,
quocirca sibi contraria sunt, cum utraque sint mala.

Rursus quoniam bonum malo contrarium, et fortitudo bona est, timiditas
mala erit, et erit fortitudini contraria oppositaque timiditas. Duae
igitur contrarietates opponuntur timiditati, temeritas et fortitudo;
sed temeritas contraria est secundum longissimam distantiam
quantitatemque discrepantis habitus atque contrarii. Timiditas [281D]
uero fortitudini uidetur opposita, secundum qualitatem bonitatis atque
malitiae.

Quare sufficienter est demonstratum bona semper malis esse contraria,
mala uero etiam malis. Inductio autem est singulorum exemplorum
collectio, et ad uniuersalem per ea cognitionem collectionemque
reductio, ut si quis dicat qui musicam nouit musicus est, et ab ea
denominatur, et medicus qui medicinam, rursus qui grammaticam
grammaticus, et ex his singulis rebus colligat uniuersaliter, et
quicumque aliquam artem nouit eiusdem denominatione signatur, ut a
grammatica grammaticus, a medicina medicus, et caetera
huiusmodi. Quocirca hoc quod supra diximus de contrariis, Aristoteles
exemplorum planissima inductione [282A] firmauit.

Illud quoque addidit mala posse malis esse contraria, in paucissimis
inueniri, semper autem mala bonis esse contraria. Nam et in his ipsis
in quibus mala malis contraria sunt, inest tamen ut etiam simul bonis
contraria esse uideantur, ut timiditas, quoniam temeritati contraria
est, simul est etiam fortitudini contraria. Sed non necesse est, ut
quodcumque malum bono est contrarium, mox etiam mali esse contrarium,
ut aegritudo sanitati quidem, quod est bonum contraria est, alii uero
malo contraria non est. Recte igitur dictum est, malum malo contrarium
in paucioribus inueniri.

AMPLIUS IN CONTRARIIS NON EST NECESSE, SI ALTERUM FVERIT, ET RELIQUUM
ESSE; SANIS ENIM OMNIBUS, SANITAS QUIDEM ERIT, AEGRITUDO VERO MINIME;
SIMILITER ET [282B] ALBIS OMNIBUS ALBEDO QUIDEM ERIT, NIGREDO VERO NON
ERIT.

AMPLIUS SI SOCRATEM SANUM ESSE ET SOCRATEM AEGROTARE CONTRARIUM EST,
ET NON CONTINGIT SIMUL EIDEM UTRAQUE INESSE, NUMQUAM CONTINGET, CUM
ALTERUM CONTRARIORUM SIT, RELIQUUM ESSE; NAM CUM SIT SANUM ESSE
SOCRATEM, NON ERIT AEGROTARE SOCRATEM.

Dictum est in relatione, quaedam relatiua simul esse naturaliter, ut
cum sit filius, pater est, cum uero sit pater, sine filio esse non
posse. Quocirca simul semper sunt pater et filius, hoc uero in
contrariis non est. Ait enim non necesse est simul semper esse
contraria. Si enim nullus aegrotet et sint omnes sani, cum sit
sanitas, non erit aegritudo, et una contrarietate [282C] manente, alia
omnino non erit, ut si quis hoc idem dicat de cygnis, etenim omnes
cygni sunt albi, in cygnis nigredo non erit. Atque hoc idem ad
uniuersalia referendum est. Nam si omnia quae sunt alba sunt, omnino
nigredo non erit. Tractum autem hoc uidetur esse sigillatim a
partibus. Nam quod duo contraria in eodem uno eodemque tempore esse
non possunt, ut Socrates cum sanus est, aegrotus non est, et cum sanus
est, manente sanitate, non esse poterit aegritudo. Et non erit
necessarium uno contrario posito, mox subsequi alterum. Nam si necesse
esset uno contrario constituto, mox aliquid sequi, posset idem
Socrates uno eodemque tempore, et sanus esse et aeger, quod fieri non
potest. Non est igitur necesse cum sit una contrarietas mox aliam
sequi. Quocirca fieri potest ut cum unum contrarium sit, [282D] aliud
non sit. Idque in singularibus etiam necesse est, ut in eo quod est
Socratem esse sanum, non est Socratem aegrotare, quod Socratis
sanitati est contrarium Socrates enim quamquam contrariorum
susceptibilis sit, quoniam substantia est, tamen uno eodemque tempore
contraria utraque non suscipit.

MANIFESTUM EST AUTEM QUONIAM CIRCA IDEM VEL SPECIE VEL GENERE NATA
SUNT FIERI CONTRARIA; AEGRITUDO NAMQUE ET SANITAS CIRCA CORPUS
ANIMALIS, ALBEDO VERO ET NIGREDO SIMPLICITER CIRCA CORPUS, ET IUSTITIA
ET INIUSTITIA IN ANIMA.

Docet circa quae semper possint esse contraria. Ait enim circa eas res
quae aut genere eadem sint [283A] aut specie, ut est corpus quidem
animalis unum secundum genus, omnium enim animalium unum genus est, et
circa hoc aegritudo uel sanitas inuenitur. Similiter et circa corpus
omne indiscrete, uel animalia uel inanimati, albedo et nigredo est,
quod scilicet omne corpus et ipsum secundum genus est, unum, namque
his genus est substantia. Iustitia quoque et iniustitia in anima
est. Omnis autem anima quae iustitiam iniustitiamque suscipit,
rationalis est, id est hominis; sed omnes homines idem sunt secundum
speciem, omnes igitur animae eaedem secundum speciem sunt; iustitia
ergo et iniustitia circa easdem res secundum speciem
reperiuntur. Quocirca recto iam conclusum est, omnia contraria circa
easdem res uel secundum genus, uel secundum speciem iueniri. [283B]

NECESSE EST AUTEM OMNIA CONTRARIA AUT IN EODEM GENERE ESSE AUT IN
CONTRARIIS GENERIBUS, VEL IPSA ESSE GENERA; ALBUM QUIDEM ET NIGRUM IN
EODEM GENERE (COLOR ENIM IPSORUM GENUS EST), IUSTITIA VERO ET
INIUSTITIA IN CONTRARIIS GENERIBUS (HUIUS ENIM VIRTUS, HUIUS VITIUM
GENUS EST); BONUM VERO ET MALUM NON SUNT IN ALIQUO GENERE SED IPSA
SUNT GENERA.

Monstrat id quod reliquum est, id est ubi possunt remper contraria
uestigari, omnia enim quae sunt contraria, aut sub eodem genere sunt,
aut sub contrariis generibus, aut ipsa sunt genera. Sub eodem genere
sunt contraria, ut album et nigrum sub uno genere, id est colore,
color enim albedinis et nigredinis [283C] est genus. Haec igitur sub
uno sunt genere. Alia uero contraria in contrariis generibus
inueniuntur, ut iustitia et iniustitia. Iustitiae enim genus est
bonum, iniustitia a uero malum, malum uero bono contrarium est,
iustitiae ergo et iniustitia sub contrariis generibus sunt. Rursus
alia ipsa sunt genera, ut bonum et malum, utraque sunt genera sub se
malorum bonorumque positorum, et non hoc nunc dicitur quod bonitas et
malitia nulli alii generi subduntur, ponuntur enim sub qualitate. Sed
particularium bonorum et malorum non esse alia genera, nisi ipsum
bonum et malum generaliter. Recte igitur bonum et malum aliorum
particularium bonorum, malorumque genera sunt numerata. Quare
rectissime dictum est omnia contraria, aut sub eodem esse genere, ut
album et [283D] nigrum sub colore, aut in contrariis generibus, ut
iustitia atque iniustitia sub bono et malo, aut ipsa esse genera, ut
est ipsum bonum et malum, qua genera iustitiae atque iniustitiae
numerata sunt.

 [12] 

 DE MODIS PRIORIS 
PRIUS ALTERUM ALTERO DICITUR QUADRUPLICITER. PRIMO QUIDEM ET PROPRIE
SECUNDUM TEMPUS, SECUNDUM QUOD SCILICET ANTIQUIUS ALTERUM ALTERO ET
SENIUS DICIMUS (EO ENIM QUOD PLUS EST TEMPORIS LONGAEUIUS ET ANTIQUIUS
DICITUR).

Postquam uero de oppositis disputationem quantum ad praesens tempus
attinebat explicauit, nunc quae priora dici possint, quae posteriora
disserit. Et ait, primo quidem et proprie, et quod in usu prius [284A]
dicimus, hoc est quando aliquam rem alia res tempore praecedit, et
superat, et dum proprie loquimur secundum temporis praecessionem,
aliud antiquius dicimus, aliud senius. Antiquius quidem in iis quae
inanimata sunt, ut Porphyrio placet, senius uero in iis quae anima non
carent: ut si quis dicat antiquius fuisse bellum Thebanorum atque
Graecorum Troiae excidio, idcirco quod tempore praecedat, filii namque
ducum qui Thebano perire praelio, Troiae praeliis interfuerunt, ut
Diomedes Tydaei filius, et Stenelus filius Capanei. Atque hoc quidem
ita, quoniam est et in rebus inanimatis quod antiquius dicitur, ut eum
dicimus antiquiorem esse dominationem regum in ciuitate Romana, quam
consulum et magistratuum. In rebus uero animatis [284B] senius
uocamus. Seniorem namque dicimus Pythagoram Socrate, Socratem
Aristotele, idcirco quod se temporibus antecedant. Ergo prius alterum
altero dicitur proprie secundum tempus, prioris autem quattuor fuere
distantiae, ut ipse Aristoteles dicit, cum ait: Prius alterum altero
dicitur quadrupliciter. Easque sigillatim breuiter enumerat, ad quae
ipse addidit quintam, quae priscis philosophis esset incognita.

Et quoniam de primo prioris modo dictum est, de secundo dicemus.

SECUNDO QUOD NON CONVERTITUR SECUNDUM SUBSISTENDI CONSEQUENTIAM, UT
UNUS DUOBUS PRIUS EST (CUM ENIM DUO SINT, CONSEQUITUR MOX UNUM ESSE,
CUM VERO SIT UNUM NON EST NECESSE DUO ESSE; QUARE NON CONVERTITUR AB
UNO CONSEQUENTIA ALTERIUS SUBSISTENTIAE); [284C] PRIUS AUTEM VIDETUR
ESSE ILLUD A QUO NON CONVERTITUR SUBSISTENTIAE CONSEQUENTIA.

Secunda, inquit, significatio prioris est quae non tempore
intelligitur sed natura, et hoc ait a quo non conuertitur subsistendi
consequentia. Nam si duae res ita sint oppositae, ut si una sit
necesse sit esse aliam, et si alia sit non necesse sit esse aliam,
illa prior est qua posita ut sit, non est aliam esse necesse, et hoc
quidem uniuersaliter dictum est.

Planius uero his fiet exemplis. Binarius enim numerus et unitas eam
retinet naturam, ut si quis duo esse proponat, unum quoque esse
monstrauerit, unum enim in ipsis duobus concluditur, nec praeter duas
unitates poterit esse binarius. Quocirca si quis binarium numerum esse
posuerit, unum quoque esse [284D] consequitur, idcirco binarius ut sit
indiget unitate. At uero si quis ponat esse unitatem, nondum necesse
est esse binarium. Ergo ab unitate subsistendi consequentia non
conuertitur. Posita enim unitate necesse non fuit binarii numeri
subsequi quantitatem, idcirco quod binario non indiget unitas, sicut
indigens erat unitate binarius. Quare prior est unitas binario: quod
si ita est, et quidquid ita fuerit, ut ab eo subsistendi consequentia
non conuertatur, prius Aristotele auctore probabitur, ut in eo quod
est homo et animal. Cum dico hominem, mox dixi animal; cum animal
dixero, nihil adhuc de homine dictum est. Omnis enim homo animal est,
non omne animal homo. [285A]

TERTIO VERO SECUNDUM QUENDAM ORDINEM PRIUS DICITUR, QUEMADMODUM ET IN
DISCIPLINIS ET IN ORATIONIBUS; IN DEMONSTRATIUIS ENIM DISCIPLINIS
INEST PRIUS ET POSTERIUS SECUNDUM ORDINEM (ELEMENTA ENIM PRIORA SUNT
DESCRIPTIONIBUS SECUNDUM ORDINEM, ET IN GRAMMATICA ELEMENTA PRIORA
SUNT SYLLABIS), ET IN ORATIONIBUS SIMILITER (EXORDIUM ENIM NARRATIONE
PRIUS EST ORDINE).

Ponit tertiam prioris significationem, ut in geometria priora sunt,
inquit, elementa descriptionibus. Elementa uero ait quos terminos
appellamus, id est ubi quid punctum sit, quid linea, quid figura
praedicitur. His enim cognitis et fideliter animo apprehensis, postea
omnes geometriae descriptiones fiunt, quae problemata et tbeoremata
nuncupantur. Ergo [285B] quoniam prius discuntur elementa, post ad
descriptiones est transitum, priora sunt elementa descriptionibus,
ordine scilicet, quoniam ut descriptio possit intelligi, prius
elementa traduntur, et in grammatica quoque prius singulae traduntur
litterae quam quae ex his syllabae coniungitur, quocirca ipso quoque
ordine prior ea sunt syllabis. Rhetores uero non saepe a narratione
sed ab exordio agere causas incipiunt, ideo quod exordia narrationibus
priora sunt ordine, quare tertius modus prioris iste est qui secundum
nexum cuiusdam ordinis in qualibet arte est constitutus.

AMPLIUS PRAETER HAEC OMNIA, QUOD MELIUS ET HONORABILIUS EST, PRIUS
NATURA ESSE VIDETUR; SOLENT AUTEM PLURES HONORATIORES [MAGIS] ET QUOS
IPSI MAXIME UENERANTUR [285C] PRIORES ESSE DICERE; EST AUTEM HIC MODUS
PAENE ALIENISSIMUS.

ATQUE HI QUIDEM QUI DICUNTUR MODI PRIORIS ISTI SUNT.

Dicit prius uideri, quod neque secundum tempus aliquoties neque
secundum subsistendi consequentiam nec secundum ordinem sit sed
quodcumque pretiosius fuerit, prius esse uideatur, ut sol, luna prior
est, et anima corpore, et animus anima. Hoc uero tali argumento
probat, quod hi qui aliquos uenerantur, et honorabiliores existimant,
dicant eos apud se esse priores, et hi qui in rebus publicis plurimum
possunt, priores dicuntur ab his qui eos maxime uenerantur. Sed ut
ipse ait, alienissimus est a significatione prioris hic quartus in
nunc est dictus modus, etenim de his melius dici potest, ut dicantur
[285D] uenerabiliores et honorabiles, ut uero priores dicantur, abusio
potius quam ulla proprietas est.

Quintus modus quem ipse addidit huiusmodi est:

VIDETUR AUTEM PRAETER EOS QUI DICTI SUNT ALTER ESSE PRIORIS MODUS;
EORUM ENIM QUAE CONVERTUNTUR SECUNDUM ESSENTIAE CONSEQUENTIAM, QUOD
ALTERIUS QUOMODOLIBET CAUSA EST DIGNE PRIUS NATURA DICITUR. QUONIAM
AUTEM SUNT QUAEDAM TALIA, MANIFESTUM EST; NAM ESSE HOMINEM CONVERTITUR
SECUNDUM SUBSISTENTIAE CONSEQUENTIAM AD VERUM DE EO SERMONEM; NAM, SI
EST HOMO, VERUS SERMO EST QUO DICIMUS QUONIAM EST HOMO, ET CONVERTITUR
(NAM, SI VERUS EST: SERMO QUO DICIMUS QUONIAM EST HOMO, HOMINEM ESSE
NECESSE EST); EST AUTEM VERUS SERMO NULLO MODO CAUSA SUBSISTENDI REM,
RES AUTEM VIDETUR QUODAMMODO CAUSA ESSE UT SERMO [286A] VERUS SIT;
NAM, QUONIAM EST RES VEL NON EST, VERUS SERMO VEL FALSUS
DICITUR. QUARE SECUNDUM QUINQUE MODOS PRIUS ALTERUM ALTERO DICITUR.

Nouimus quasdam res in praedicatione posse conuerti. Quod si una earum
quae conuertuntur alteri causa est, et ueluti naturalem subsistentiam
subministrat, illa naturaliter prius esse perhibetur. Ipse autem
aptissimo quod proposuit affirmauit exemplo. Nam si est aliqua res,
uerum est de ea dicere, quoniam est. Rursus si de ea uerum est dicere
quoniam est, illam ipsam rem esse necesse est: ut quoniam est homo,
uerum est dicere quoniam est homo. Quod si uerum est dicere quoniam
est homo, nulla est dubitatio quin homo sit. Ergo quoniam duo haeo
sibimet conuertuntur, respiciamus nunc quae sit harum [286B] causa
alteri, ut subsistere ualeat, atque ut essa possit. Video autem rem
dicto uero subsistentiae dare principium, nam quia homo est, idcirco
uerum est dicere de eo quoniam est sed non idcirco homo est, quoniam
de eo uere dici potest, quoniam est. Res enim ut ueritas adsit, dicto
principium est sed non ut res subsistat, uero efficitur
dicto. Quocirca prius est, esse hominem, posterius, uerum de eo esse
dictum. Idcirco quoniam quamuis conuertantur, tamen una harum rerum
alteri subsistendi causa est. Ait enim id esse prius inter ea quae
conuertuntur secundum essentiae consequentiam, quod alterius
quomodolibet causa est. Ut in hoc ipso sermone de homine, conuertuntur
utraque quidem sed homo ut sit sermo uerus, causa est atque
principium. [286C] Quod Aristoteles ita ait: Est autem uerus sermo
nullo modo causa subsistendi rem. Res autem uidetur quodammodo causa
esse ut sermo uerus sit. Neque enim idcirco res est, quoniam sermo est
sed idcirco uerus est sermo, quoniam res ipsa subsistit.

Quocirca quinque hi prioris modi sunt, quorum superius quattuor dixit,
secundum tempus, scilicet secundum id quod non conuertitur ad
subsistendi consequentiam, secundum ordinem, secundum reuerentiam, et
secundum conuersionem, cum altera res alii subsistendi causa est.

Sed quoniam de priori dictum est, nunc de his quae simul sunt incipit.

 [13] 

 DE MODIS SIMUL 
SIMUL AUTEM DICUNTUR SIMPLICITER ET PROPRIE [286D] QUORUM GENERATIO IN
EODEM TEMPORE EST; NEUTRUM ENIM NEUTRO PRIUS EST AUT POSTERIUS; SIMUL
AUTEM SECUNDUM TEMPUS ISTA DICUNTUR.

Cum de prioribus disputaret, illa propria priora esse contenderat,
quae secundum uim praecedentis temporis dicerentur, quare cum de his
quae simul sun. disputat, idem reuocat, et recte. Nam si maximum modum
prioris solum efficiet tempus, cur quoque non simul editam naturam
tempus efficiet? Ait ergo, et simpliciter et proprie dici simul esse
ea, quae unius temporis ortu prolata sint, ut si illa sint antiquiora
atque priora, quaecumque non aequali sed praecedenti tempore
proferuntur, quae se temporibus non praecedunt, rectissime simul esse
ponuntur.

[287A] Quae enim uno tempore edita atque prolata sunt, illa secundum
tempus simul esse dicuntur, id est simul naturale principium
substantiamque sortitu, atque haec quidem secundum tempus simul esse
dicuntur. Secundum naturam uero simul esse perhibentur, quaecumque
inuicem ad se conuertuntur, cum altera res alteri subsistendi, neque
causa sit, neque principium, ut sunt huiusmodi, duplum et medium: nam
cum sit duplum, medium est; cum rursus sit medium, duplum est. Seruus
quoque et dominus eodem modo sunt, filius quoque et pater. Haec enim
quaecumque illata quidem inferunt alia, sublata uero aut erunt simul,
sibimet semper inuicem conuertuntur: nam si dicam patrem, filium
quoque intelligi necesse est; si dixero filium, pater mox sub [287B]
intelligentiam cadit. Quod si alterum sustulero, utraque perimo: nam
si tollam filium, pater non est; si patrem abstulero, filium quoque
perire necesse est. Atque haec ita sibimet ipsa conuertuntur, ut tamen
altera res alteri causa penitus non sit: nam quoniam pater filio in
praedicatione conuertitur manifestum est sed neque pater fiiio causa
est ut sit, nec filius patri, hoc autem huiusmodi est. Si Aeneas
habuit Ascanium filium, non dicimus, quoniam non fuit Aeneas causa ut
esset Ascanius sed non fuit pater causa ut esset filius. Nam quod dico
Ascanius, quaedam propria substantia est, quod dico filius, esse non
potest, nisi ad aliquid referatur, et cum Aeneam nomino, substantiam
dixi, si patrem appello, nulla ratione constat, nisi ad filium
referatur. [287C] Igitur causa fuit Aeneas ut esset Ascanius sed non
est causa pater ut esset filius. Pater namque tunc fit cum filius
fuerit. Quod si haec tempore ipso priora non sunt, causa autem
cuiuslibet rei prior est quam illa cuius causa est, ut oriatur, nulla
dubitatio est, quin pater atque filius, quae utraeque praedicationes
aequales sunt tempore, neutra neutri causa sit, cum tamen substantiae
ipsae sibi ut sint, causa sint praedicationis. Nec ullo modo simile
debet uideri ei quod paulo ante dictum est de homine, esse uerum de eo
sermonem, scilicet quoniam est. Illic enim cum res esset, tunc poterat
esse uerus de ea sermo. Prius enim est ut sit aliquid, post uero ut de
eo uerum aliquid esse dicatur. Nunc uero non ita est ut prius aliquis
sit pater, post uero filius. Mox enim [287D] ut pater est, filium esse
necesse est, mox ut est filius, patris sine dubio praedicatio
consequitur, quemadmodum ergo iste modus fit, qui scilicet simul
secundum naturam est, Aristoteles ita pronuntiat.

NATURALITER AUTEM SIMUL SUNT QUAECUMQUE CONVERTUNTUR QUIDEM SECUNDUM
SUBSISTENDI CONSEQUENTIAM, SI NULLO MODO ALTERUM ALTERI SUBSISTENDI
CAUSA SIT, UT DUPLUM ET MEDIUM; CONVERTUNTUR ENIM ISTA (NAM CUM SIT
DUPLUM EST MEDIUM, ET CUM SIT MEDIUM EST DUPLUM), NEUTRUM VERO NEUTRI
SUBSISTENDI CAUSA EST.

In his quae ita priora esse dicebatur, ut couuerterenlur, quamuis
secundum essentiam eorum consequentia esset, tamen quia in his alia
res alii causa atque principium est, hoc erat quod una prior esse
[288A] uideretur, ea quidem cuius causa erat. Quod distat ab iis quae
conuertuntur, et se inuicem auferunt, quae cum neutra neutri causa
sit, et tamen conuertuntur, digne simul naturaliter esse perhibentur.

ET EA QUAE EX EODEM GENERE IN CONTRARIUM DIVIDUNTUR SIMUL NATURA ESSE
DICUNTUR. IN CONTRARIUM VERO DIVIDI DICUNTUR SECUNDUM EANDEM
DIVISIONEM, UT VOLATILE, GRESSIBILE ET AQUATILE; HAEC ENIM IN
CONTRARIUM DIVIDUNTUR, CUM EX EODEM GENERE SINT; ANIMAL ENIM DIVIDITUR
IN VOLATILE, GRESSIBILE ET AQUATILE, ET NULLUM HORUM PRIUS EST VEL
POSTERIUS SED SIMUL HAEC VIDENTUR ESSE NATURA.

Tertium modum eorum quae simul sunt hunc addidit, illa quoque simul
esse, quae aequali diuisione sub genere ponantur, ut si ponat quis
animal genus [288B] hominis et equi, hominem uero et equum a genere,
id est ab animali diuidat, homo uero et equus quoniam sub eodem genere
sunt, simul esse natura dicuntur. Et conueniens regula est in omnibus
quibuscumque generibus, cum enim specierum diuisiones fiunt, illic
species natura simul sunt, et si sub his ipsis speciebus quaedam alia
ponantur, inter se etiam ipsa simul esse natura dicuntur.

Diuidatur enim genus, id est animali in uolatile atque in gressibile,
et quoniam sunt sub eodem genere, simul natura sunt. Et si quid horum
in subiectas partes speciesque soluatur, ut uolutile quidem in his
auibus quae seminibus uescuntur, et in iis quae carnibus, et in his
quae herbis, hae tres species rursus, quae sub uolatili sunt, simul
esse naturaliter appellantur, quod Aristoteles [288C] ita dicit.

DIVIDITUR AUTEM ET UNUMQUODQUE EORUM IN SPECIES ITERUM SECUNDUM EANDEM
DIVISIONEM, UT GRESSIBILE ANIMAL ET VOLATILE ET AQUATILE. ERUNT IGITUR
ET ILLA SIMUL NATURA, QUAECUMQUE EX EODEM IPSO GENERE SECUNDUM EANDEM
SUBDIVISIONEM SUNT, GENERA AUTEM SEMPER PRIORA SUNT; NON ENIM
CONVERTUNTUR SECUNDUM SUBSTANTIAE CONSEQUENTIAM, UT AQUATILE QUIDEM
CUM SIT EST ANIMAL, ANIMAL VERO CUM SIT, NON NECESSE EST ESSE
AQUATILE. SIMUL ERGO NATURA ESSE DICUNTUR QUAECUMQUE CONVERTUNTUR
QUIDEM SECUNDUM ESSENTIAE CONSEQUENTIAM, NULLO AUTEM MODO ALTERUM
ALTERI SUBSISTENDI CAUSA EST, ET EX EODEM GENERE QUAE IN CONTRARIUM
SIBI DIVIDUNTUR; SIMPLICITER AUTEM SIMUL SUNT QUORUM GENERATIO IN
EODEM TEMPORE EST.

Atque idcirco fieri non potest ut genus habeat [288D] unam
speciem. Nam si quaecumque sub genere sunt, simul sunt. Simul autem
nisi plura esse non possunt, genus igitur sub se unam speciem habere
non potest Si enim una fuerit, fieri non potest ut simul esse dicatur,
quia illud est, quod eub eodem genere quaedam res solent quae simul
sint naturaliter inueniri. Sed haec de speciebus. Genera autem semper
priora sunt, non enim conuertuntur secundam subsistentiae
consequentiam. Prioris unus modus est secundum quem illa priora esse
dicerentur quaecumque ad subsistendum nullo modo conuerterentur, quod
hoc idem in generibus cadit. Genera enim non conuertuntur ad
eubsistentiae consequentiam hoc modo. Sit enim animal genus, homo uero
species. Cum uero dico hominem esse, animal quoque esse [289A]
consequitur. Si animal dixero, ad hominem subsistentiae consequentia
non conuertitur. Potest enim esse animal, non tamen homo. Quocirca ab
animali ad hominem non conuertitur subsistentiae consequentia. Quod si
posito homine animal constat, animali uero nominato non est necesse
hominem esse, animal est priue homine. Illa quoque priorum descriptio
est, quod ea quae sunt priora sublata quidem auferunt, illata non
inferunt Animal enim sublatum secum quoque hominem tollet, illatum
uero ut dicatur esse animal, non secum statim hominem
infert. Posteriora uero et diuerso sunt. Illata enim simul inferunt,
sublata non auferunt. Dictus quidem homo, simul secum animal infert,
omnis namque homo animal est. Quod si homo substantialiter auferatur,
[289B] non est necesse animal quoque autem, quod hoc nomen animalis in
pluribus speciebus ualet aptari. Quod si ita contingit, sublato homine
permanebit animal. Quocirca concludit tres esse species eorum quae
simul sunt secundum tempus, secundum naturam cum ulraque ita
conuertuntur, ut neutra neutri causa sit. Tertium genus est secundum
eamdem sub eodem genere diuisionem. Quoniam in faciendo atque patiendo
inerat quidam motus, facere autem et pati praedicamentis ad iunxerat,
idcirco nunc de motibus tractat, et sex numero esse pronuntiat.

 [14] 

 DE SPECIEBUS MOTUS 
MOTUS VERO SUNT SPECIES SEX: GENERATIO, CORRUPTIO, CREMENTUM,
DIMINUTIO, COMMUTATIO, SECUNDUM LOCUM TRANSLATIO. ALII QUIDEM MOTUS
MANIFESTUM EST QUONIAM A SE INUICEM DIVERSI [289C] SUNT; NEQUE ENIM
EST GENERATIO CORRUPTIO, NEC CREMENTUM DIMINUTIO NEC SECUNDUM LOCUM
TRANSLATIO; SIMILITER AUTEM ET CAETERAE.

In physicis Aristoteles motus species alia ratione partitus est. Ait
enim aliud esse permutationem, aliud motum, et permutationis quidem
duas esse species ait generationem et corruptionem. Motus uerotres
secundum quantitatem, secundum qualitatem, secundum locum. Igitur,
quoniam hic liber ad introductionem quodammodo factus est, noluit
nimis diuisionis attenuare rationem, ne ingredientium animos
subtiliori diuisione confunderet: facit igitur diuisionem motus hoc
modo. Est enim una species motus secundum substantiam, alia secundum
quantitatem, alia secundum qualitatem, alia secundum [289D] locum. Et
secundum substantiam quidem est generatio et corruptio, haec enim
utraque in substantia fiunt. Nam et secundum substantiam generatur
aliquid, et secundum substantiam corrumpitur. Secundum quantitatem
uero, ut crementum et diminutio. Etenim secundum quantitatem uel aucta
creuisse, uel detracta diminuta esse dicuntur. Secundum qualitatem
uero quae dicitur commutatio, secundum aliquas scilicet passiones,
quas qualitates esse manifestum est. Secundum locum uero, ut intus in
longitudinem, uel in curuaturam flexus; et intus quidem in
longitudinem est ut a sursum in deorsum, a prioribus retrorsum, a
dextra in sinistram; et rursus si haec conuertas et in directum
pergas, idem motus [290A] erunt. Illud quoque uerum est has esse omnes
species motus, nullo namque sibi participant, nisi solo generis
nomine, quod motus dicuntur nam neque generatio idem est quod
corruptio, namque generatio est in substantia ingressus, corruptio
uero ex substantia egressus. Nec diminutio idem quod crementum, nec
secundum locum translatio alicui superiorum consimilis est. Commutatio
autem habet forte aliquam dubitationem, quod non uideatur a
superioribus discrepare, quam quaestionem ita proposuit.

IN COMMUTATIONE VERO EST ALIQUA DUBITATIO, NE FORTE NECESSE SIT QUOD
COMMUTATUR SECUNDUM ALIQUEM RELIQUORUM MOTUUM COMMUTARI. HOC AUTEM NON
EST VERUM; PAENE ENIM SECUNDUM OMNES PASSIONES VEL [290B] MULTAS
COMMUTARI NOBIS CONTINGIT NULLO ALIORUM MOTUUM COMMUNICANTE; NAM NEQUE
CRESCERE NECESSE EST QUOD SECUNDUM PASSIONEM MOUETUR NEC DIMINUI,
SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS: QUARE DIVERSUS ERIT MOTUS AB ALIIS
COMMUTATIONIBUS (NAM SI IDEM ESSET, OPORTERET OMNE QUOD COMMUTATUR MOX
AUT CRESCERE AUT MINUI AUT ALIQUEM ALIORUM MOTUUM CONSEQUI; SED NON
EST NECESSE). SIMILITER AUTEM ET QUOD CRESCIT VEL SECUNDUM QUEMLIBET
ALTERUM MOTUM MUTATUR.

In commutatione uero est aliqua dubitatio, ne forte necesse sit quod
commutatur secundum aliquem reliquorum motaum commutari. Nam si omne
quod commutatur, aut generatur, aut corrumpitur, aut minuitur aut
crescit, aut id secundum locum transferri [290C] necesse est, dubium
non est nihil a superioribus caeteris hanc differe speciem, qua
secundum commutationem dicitur; quod Aristoteles respuit, dicens: HOC
AUTEM NON EST VERUM. Sed quoniam quod oommutatur non omnino neque
generatur, neque corrumpitur: ut qui in sole diutius stetit, si ex
candido niger est factus, commutatus quidem secundum colorem dicitur,
non tamen generatus est aut corruptus, nec uero illi aliquod uel
crementum factum est uel diminutio sed nec loci translatio nulla est,
potest enim aliquis uno eodemque loco consistens, aliquibus
extrinsecus uenientibus passionibus permutari, potest quoque et
crescere et decrescere, praeter qualitatis commutationem: quod ipse
Aristoteles ita pronuntiat. [290D]

SED SUNT QUAEDAM QUAE CRESCUNT ET NON COMMUTANTUR, UT QUADRATUM
CIRCUMPOSITO GNOMONE CREUIT QUIDEM SED COMMUTATUM NON EST; SIMILITER
AUTEM ET IN ALIIS HUIUSMODI. QUARE A SE INUICEM MOTUS ISTI DIVERSI
SUNT.

Quod dicit tale est: Si quadrato, inquit, addatur gnomo, crescit
quidem quadratus, non tamen commutatur. Ideoque sublato gnomone
quadratus diminuitur sed non commutatur. Si enim quadratus a b c d, et
ducatur ei angularis b c, et diuidantur quattuor latera a c, a b, b d,
a c, in aequalia g e h f punctis, et ducantur g h f e lineae. Diuisus
igitur quadratus a d in quattuor quadratos qui sunt e g, f g, e h, h
f, quorumlibet tres qui circa eamdem angularem sunt si demantur,
figura ipsa gnomo uocatur. ut si quis tollat hos tres, e g, g f, f h,
inuenitur m n [291A] gnomo, qui m n gnomo separatur a b e h
quadrato. Totus quidem a d quadratus imminutus est, qui ex tam magno
factus est paruus, non tamen formam tetragoni commutauit. Quod si e h
tetragonus solus sit, et ei circumponatur gnomo, qui est m n, creuit
quidem tetragonus, et maior factus est sed non commutatus est. Omnes
enim tetragoni sibi sunt propria qualitate consimiles. Quod si
commutatio huiusmodi motus esset, ut non omnino a superioribus
separaretur, nulla esset dubitatio quin semper oporteret quidquid
commutatur secundum aliquem priorum motuum modum commutari. Ita ut aut
nasceretur, aut corrumperetur, aut minueretur, aut cresceret, aut
secundum locum fieret aliqua permutatio. Quod quoniam non est, ab
omnibus superioribus [291B] motibus haec motus species distat. Sed
monstratum superius est quinque superiores motus species a se omni
ratione substantia, discrepare. Quocirca distant a se similiter hi sex
motus, atque diuersi sunt. [291C]

SIMPLICITER AUTEM MOTUS QUIETI CONTRARIUS EST; SINGULIS VERO MOTIBUS,
GENERATIONI QUIDEM CORRUPTIO, DIMINUTIO VERO CREMENTO, SECUNDUM LOCUM
TRANSLATIONI SECUNDUM LOCUM QUIES. MAXIME AUTEM VIDETUR OPPONI IN
CONTRARIUM LOCUM PERMUTATIO, UT DE EO QUOD EST DEORSUM AD ID QUOD EST
SURSUM ET DE EO QUOD EST SURSUM AD ID QUOD EST DEORSUM.

Nunc iam motuum contrarietates exsequitur, et ipsi [291D] quidem
generi, id est motui, dicit quietem esse contrariam, habet enim motus
quietem contrariam. Singulis uero speciebus motuum motus ipsi
contrarii sunt, ut generationi corruptio, et cum generatio sit motus
atque corruptio, utraque tamen sibimet contraria sunt, cremento quoque
diminutio contraria est. Quare diuerso modo hae species motus
contrarietstem habent, quam genus dudum babere monstrauimus: motus
enim ipse habet quietem contrariam. Specierum uero motibus non quies
tantum sed alii motus contrarii sunt, ut generationi corruptio et
cremento diminutio, secundum uero locum translationis contrarietas
similis est generi. Nam et ipsa habet contrariam secundum locum
quietem, contrarium namque est moueri de loco in locum, et [292A] non
moueri, et est non moueri quidem secundum locum quies, moueri uero
secundum locum translatio.

Maxime autem, inquit, secundum locum mutationi, contraria est in
contrarium locum permutatio. Ut si qua res sursum sit atque ibi
maneat, et sit quieta, postea sit ei motus talis, ut deorsum moueatur,
quamquam ipsi superiori motui quies contraria sit, multo magis quidem
huiusmodi motus, qui in contrarium fit locum, illi superiori motui
contrarius est. Atque hoc quidem et in aliis motibus accidit: ut si
quis sit ad dexteram, si ei in sinistram motus sit, in contrarium
locum factus dicitur motus. Atque hoc idem id aliis motibus licet
uidere; sed Aristoteles dubitat si reliquo motui, id est commutationi,
aliquid possit esse contrarium, quam quaestionem ita proponit: [292B]

RELIQUO VERO DE HIS QUI ASSIGNATI SUNT MOTUI NON EST FACILE ASSIGNARE
QUID SIT CONTRARIUM, VIDETUR AUTEM NEQUE ESSE ALIQUID EI CONTRARIUM,
NISI QUIS OPPONAT SECUNDUM QUALITATEM QUIETEM SECUNDUM QUALITATEM
TRANSLATIONI QUAE IN CONTRARIUM, QUEMADMODUM ETIAM IN EA QUAE EST
SECUNDUM LOCUM TRANSLATIONE SECUNDUM LOCUM QUIETEM VEL IN CONTRARIUM
LOCUM TRANSLATIONEM (EST ENIM COMMUTATIO TRANSLATIO SECUNDUM
QUALITATEM).

Ex similitudine motuum contrarietates quoque colligimus. Nam quoniam
superius motui secundum locum contrariam reperit secundum locum
quietem, et quoniam omnis commutatio quae secundum aliquam passionem
fit secundum qualitatem commutatur, [292C] motus eius contrarietatem
posuit secundum qualitatem quietem: ut si lapis cum frigidus est, si
ita permaneat, qualitas illa mansit et quieuit, quod si tepeat,
qualitas illa commutat est, et est ipsa commutatio contraria, et
factus est quidem motus, et in tepore lapidis secundum qualitatem
facta est permutatio, fuit autem in frigore quies secundum eamdem
qualitatem. Quocirca licet uideatur hic motus quidem omnino contrarium
non habere, tamen, sicut superius dictum est secundum locum
translationi contrariam esse secundum locum quietem, cur non quoque
secundum qualitatem commutationi dicatur quies secundum qualitatem
esse contraria? Definitio namque commutationis est translatio secundum
qualitatem, cum enim qualitas cuiuslibet rei mouetur, fit translatio,
scilicet secundum qualitatem. [292D] Quod si maxime uideatur secundum
locum translationi esse contraria, non solum secundum locum quies sed
etiam in contrarium locum translatio, secundum qualitatem quoque
mutationi non solum erit contraria secundum qualitatem quies sed
maxime in contrariam qualitatem commutatio: ut ei quid cum est album,
si rubrum fiat, quieti quidem ei quae in albo colore poterat permanere
contraria fuit qualitatis ipsa mutatio, ut ex albo in rubrum
mutaretur; si quid enim ex albo uertatur in nigrum, illud maxime
permutatur, et illud superiori mutationi contrarium est, quoniam
permutatum est in contrariam qualitatem. Atque hoc est quod ait:
[293A]

QUARE OPPONITUR EI SECUNDUM QUALITATEM QUIES VEL IN CONTRARIUM
QUALITATIS TRANSLATIO, UT ALBUM FIERI QUOD EST NIGRUM; COMMUTATUR
ENIM, IN CONTRARIUM QUALITATIS FACTA TRANSLATIONE.

Id quoque apertissimo uulgatur exemplo. Quare quoniam de motibus
expeditum est, habendi aequiuocationem quae sequitur explicemus.

 [15] 

 DE MODIS HABERE 
HABERE SECUNDUM PLURES MODOS DICITUR AUT ENIM UT HABITUM VEL
AFFECTIONEM VEL ALIAM ALIQUAM QUALITATEM (DICIMUR ENIM SCIENTIAM
HABERE ET VIRTUTEM); AUT UT QUANTITATEM, UT QUAM QUISQUE HABET
MAGNITUDINEM (DICITUR ENIM BICUBITAM VEL TRICUBITAM HABERE
MAGNITUDINEM); AUT [293B] CIRCA CORPUS UESTITUM AUT TUNICAM; AUT IN
PARTE (UT IN MANU ANULUM); AUT PARTEM (UT MANUM VEL PEDEM); AUT IN
UASE (UT MODIUS TRITICUM VEL DOLIUM VINUM; VINUM ENIM DOLIUM HABERE
DICITUR, ET MODIUS TRITICUM; HAEC IGITUR HABERE DICUNTUR UT IN VASE);
VEL UT POSSESSIONEM (HABERE ENIM DOMUM VEL AGRUM DICIMUR). DICIMUR
VERO ET HABERE UXOREM ET UXOR VIRUM; VIDETUR AUTEM ALIENISSIMUS ESSE
HABENDI MODUS QUI NUNC DICTUS EST; NIHIL ENIM ALIUD HABERE UXOREM
SIGNIFICAT QUAM COHABITARE. FORTASSE AUTEM ET ALII HABENDI MODI
UIDEBUNTUR; QUI AUTEM SOLENT DICI PAENE OMNES SUNT ANNUMERATI.

Aequiuocum esse habendi modum manifestum est, [293C] habere enim ita
multis dicitur modis, ut tamen aequiuoce praedicetur. Dicimur enim
habere aliquam qualitatem, ut habitum uel dispositionem. Dicimur
quoque habere scientiam uel uirtutem; quantitatem quoque habere
perhibemur, dicimur enim in mensura habere quinque uel quattuor
pedes. Necnon [294A] etiam in ipsis partibus corporis aliquid, et
ipsas partes habere praedicamur, dicimur enim et habere digitos, et in
digito annulos. Circa corpus quoque aliquid habere dicimur, ut
tunicam, uel quodlibet aliud uestimentum. Necnon etiam in uase haberi
aliquid dicitur, ut triticum in modio, et uinum in dolio; haec,
scilicet, ita haberi dicuntur, ut in uase. Dicitur etiam quis habere
uxorem, quae, scilicet significatio nulli supradictae communis est sed
(ut ipsi Aristoteli uidetur) longe diuersa est haec significatio ab
habendi praedicamento; non enim proprie habemus uxores sed quod habere
quis dicatur uxorem, hoc significat habitare cum eo uxorem, habere
enim habitare dicimus, ut est Socratem habent, id est cum Socrate
habitant atque eum colunt. Quare ipse quoque [294B] Aristoteles inquit
esse aliquos fortasse praeter eos qui dicantur habendi modos,
hortaturque nos ad ulteriorem aliquam inquisitionem, ut nos quoque
quaeramus per quos, praeter priores dictos modos, alios possit habere
praedicari. Et de hac aequiuocatione quidem habendi sufficienter
dictum est.

Sed forte quis dubitet cur cum habere superius in genere nominauerit,
nunc id ipsum aequiuocum ponat sed haec quaestio ita soluitur. Non
absurdum est idem praedicamentum nunc uniuoce, nunc aequiuoce
praedicari. Uniuoce quidem ut superius cum eiusdem specierum exempla
proposuit, ut est calceatum esse uel armatum, horum enim talium genus
est. Aequiuoce uero ut in his modis quos superius exposuimus.

Quod si et habet aliquas proprias species habendi praedicatio, [294C]
dicitur autem et ipsum nomen multipliciter, nihil est incongruum in
genere numerari, sufficit enim ad demonstrandum genus esse et habendi
praedicationem quod sub se aliquas partes speciesque contineat.

EXPLICIT FELICITER