Epistula ad Coelestinum Papam
EPISTOLA I. AUGUSTINI HIPPONENSIS EPISCOPI AD COELESTINUM PAPAM.

Antonii episcopi Fussalensis, qui administratione Ecclesiae suae ob scelera privatus, apostolicam sedem appellaverat, causa exposita, obtestatur ut latam in ipsum sententiam vigere sinat.

Domino beatissimo et debita charitate venerando sancto papae COELESTINO
AUGUSTINUS in Domino salutem.

1. Primum gratulationem reddo meritis tuis, quod te illa sede Dominus Deus noster sine
ulla, sicut audivimus, plebis suae discissione b constituit. Deinde insinuo sanctitati
tuae quae sint circa nos, ut non solum orando pro nobis, verum etiam
consulendo et opitulando subvenias. In magna quippe tribulatione positus, haec ad tuam
beatitudinem scripta direxi; quoniam volens prodesse quibusdam in nostra vicinitate
membris Christi, magnam illis cladem improvidus et incautus ingessi.

2. Fussala dicitur Hipponensi territorio confine castellum. Antea ibi numquam
episcopus fuit, sed simul cum contigua sibi regione ad paroeciam Hipponensis Ecclesiae
pertinebat. Paucos habebat illa terra catholicos, caeteras plebes illic in magna
multitudine hominum constitutas Donatistarum error miserabiliter obtinebat, ita ut in
eodem castello nullus esset omnino catholicus. Actum est in Dei misericordia ut omnia
ipsa loca unitati Ecclesiae cohaererent, per quantos labores et pericula nostra, 
longum est explicare: ita ut ibi presbyteri qui eis c congregandis a nobis primitus
constituti sunt, exspoliarentur, caederentur, debilitarentur, excaecarentur, occiderentur;
quorum tamen passiones inutiles ac steriles non fuerunt, unitatis illic securitate perfecta.
Sed quod ab Hippone memoratum castellum millibus quadraginta sejungitur, cum in eis
regendis et eorum reliquiis licet exiguis colligendis, quae in utroque sexu aberrabant,
non minaces ulterius, sed fugaces, me viderem latius quam oportebat extendi, nec
adhibendae sufficere diligentiae quam certissima ratione adhiberi debere cernebam,
episcopum ibi ordinandum constituendumque curavi.

3. Quod ut fieret, aptum loco illi congruumque requirebam, qui et Punica lingua
esset instructus. Et habebam de quo cogitabam paratum presbyterum, propter quem
ordinandum, sanctum d senem qui tunc primatum Numidiae gerebat, de longinquo
ut veniret rogans litteris impetravi. Quo jam praesente, omniumque in re tanta suspensis
animis, ad horam nos ille qui mihi paratus videbatur omni modo resistendo destituit.
Ego autem, qui utique, sicut exitus docuit, differre potius debui, quam periculosum
praecipitare negotium, dum nolo gravissimum et sanctissimum senem ad nos usque
fatigatum, sine effectu propter quem venerat tam longe ad propria remeare, obtuli non
petentibus quemdam adolescentem Antonium qui mecum tunc erat, in monasterio
quidem a nobis a parvula aetate nutritum, sed praeter lectionis e officium nullis
clericatus gradibus et laboribus notum. At illi miseri, quod futurum fuerat
ignorantes, offerenti eum mihi obedientissime crediderunt. Quid plura? factum est, esse
illis episcopus coepit.

4. Quid faciam? Nolo apud tuam venerationem gravare quem nutriendum collegi; nolo
deserere quos colligendos timoribus et doloribus parturivi; et quomodo utrumque agam,
reperire non possum. Res quippe ad tantum scandalum venit, ut in eum hic apud nos
causas dicerent, qui de illius episcopatu suscipiendo, tamquam bene sibi consulentibus,
obtemperaverant nobis. In quibus causis cum stuprorum crimina capitalia, quae non ab
ipsis quibus episcopus erat, sed ab aliis quibusdam objecta fuerant, probari minime
potuissent, atque ab iis quae invidiosissime jactabantur, videretur esse purgatus,
tam miserandus factus est et nobis et aliis, ut quidquid a castellanis et illius regionis
hominibus de intolerabili dominatione, de rapinis et diversis oppressionibus et
contritionibus objiciebatur, nequaquam nobis tale videretur, ut propter hoc vel propter
simul cuncta congesta, episcopatu eum putaremus esse privandum, sed restituenda quae
probarentur ablata.

5. Denique sententias nostras sic temperavimus, ut salvo episcopatu, non tamen omnino
impunita relinquerentur, quae non deberent vel eidem ipsi deinceps iterumque facienda,
vel caeteris imitanda, proponi. Honorem itaque integrum servavimus juveni corrigendo;
sed corripiendo minuimus potestatem, ne scilicet eis praeesset ulterius, cum
quibus sic egerat, ut dolore justo eum sibi praeesse ferre omnino non possent, et cum
suo illiusque periculo in aliquod scelus forsitan erupturam impatientiam sui doloris
ostenderent. Quorum talis animus etiam tunc, quando cum eis de illo episcopi egerunt,
evidenter apparuit, cum jam vir spectabilis Celer, de cujus adversum se praepotenti
administratione conquestus est, nullam gerat vel in Africa vel uspiam potestatem.

6. Sed quid multis morer? Collabora, obsecro, nobiscum, pietate venerabilis
domine beatissime, et debita charitate venerande sancte papa, et jube tibi quae directa
sunt omnia recitari. Vide episcopatum qualiter gesserit; quemadmodum judicio nostro
usque adeo consenserit, communione privatus, nisi prius Fussalensibus omnia
redderentur; jam postea ut re acta aestimatis rebus solidos seposuerit, ut ei communio
redderetur; quam versuta suasione sanctum senem a primatem nostrum
gravissimum virum, ut ei cuncta crederet, quem velut omni modo inculpatum venerando
papae Bonifacio commendaret, induxerit; et caetera quae a me quid opus est recoli, cum
memoratus venerabilis senex ad tuam sanctimoniam universa retulerit?

7. In illis autem multiplicibus gestis quibus de illo nostrum judicium continetur,
magis deberem vereri, ne tibi minus severe quam oporteret judicasse videamur; nisi
scirem vos tam propensos ad misericordiam, ut non solum nobis, quia illi pepercimus,
verum etiam ipsi existimetis esse parcendum. Sed ille, quod a nobis aut benigne aut
remisse factum est, in praescriptionem vertere atque usurpare conatur. Clamat: Aut in
mea cathedra sedere debui, aut episcopus esse non debui; quasi nunc sedeat nisi in sua.
Propter hoc enim loca illa eidem dimissa atque permissa sunt in quibus et prius
episcopus erat, ne in alienam cathedram contra statuta patrum b translatus illicite
diceretur. Aut vero quisquam ita esse debet sive severitatis sive lenitatis
exactor, ut qui non visi fuerint episcopatus honore privandi, nullo modo in eis aliquid
vindicetur; aut in quibus aliquid visum fuerit vindicandum, episcopatus honore
priventur?

8. Existunt exempla, ipsa sede apostolica judicante vel aliorum judicata c firmante,
quosdam pro culpis quibusdam, nec episcopali spoliatos honore, nec relictos omnimodis
impunitos. Quae ut a nostris temporibus remotissima non requiram, recentia memorabo.
Clamet Priscus provinciae Caesariensis episcopus: Aut ad primatum locus, sicut
caeteris et mihi patere debuit, aut episcopatus mihi remanere non debuit. Clamet alius
ejusdem provinciae Victor episcopus, cui relicto in eadem poena in qua et Priscus fuit,
nusquam nisi in dioecesi ejus ab aliquo communicatur episcopo; clamet, inquam: Aut
ubique communicare debui, aut etiam in meis locis communicare non debui. Clamet
tertius ejusdem provinciae Laurentius episcopus, et prorsus hujus vocibus clamet: Aut
in cathedra cui ordinatus sum, sedere debui, aut episcopus esse non debui. Sed quis ista
a vituperet, nisi qui parum attendit, nec inulta omnia relinquenda, nec uno modo
omnia vindicanda?

9. Quia ergo pastorali vigilique cautela beatissimus papa Bonifacius in epistola
sua posuit, de Antonio loquens episcopo, et ait, Si ordinem rerum nobis fideliter
indicavit; accipe nunc ordinem rerum, quem ille in suo libello reticuit, ac deinde quae
post ejus sanctae memoriae viri in Africa lectas litteras b gesta sunt; et subveni
hominibus opem tuam in Christi misericordia multo avidius quam ille poscentibus, a
cujus inquietudine desiderant liberari. Judicia quippe illis, et publicas potestates, et
militares impetus tamquam c exsecuturos apostolicae sedis sententiam, sive ipse,
sive rumores creberrimi comminantur; ut miseri homines Christiani catholici graviora
formident a catholico episcopo, quam, cum essent haeretici, a catholicorum
imperatorum legibus formidabant. Non sinas ista fieri, obsecro te per Christi
sanguinem, per apostoli Petri memoriam, qui Christianorum praepositos populorum
monuit (I Petr. V, 3) ne violenter dominentur in fratres. Ego Fussalenses catholicos,
filios in Christo meos, et Antonium episcopum, filium in Christo meum, benignitati
charitatis sanctitatis tuae, quia utrosque diligo, utrosque commendo. Neque
Fussalensibus succenseo quia justam de me querimoniam ingerunt auribus tuis, quod eis
hominem nondum mihi probatum, nondum saltem aetate firmatum, a quo sic
affligerentur, inflixi. Neque huic noceri volo, cui quanto magis sinceram habeo
charitatem, tanto magis pravae ejus cupiditati obsisto. Utrique misericordiam mereantur
tuam, illi ne mala patiantur, iste ne faciat; illi ne oderint catholicam, si a catholicis
episcopis, maximeque ab ipsa sede apostolica, contra catholicum non eis subvenitur
episcopum; iste autem ne se tanto scelere obstringat, ut quos molitur invitos facere suos,
a Christo faciat alienos.

10. Me sane, quod confitendum est beatitudini tuae, in isto utrorumque periculo tantus
timor et moeror excruciat, ut ab officio cogitem gerendi episcopatus abscedere, et me
lamentis errori meo convenientibus dedere, si per eum cujus episcopatui per
imprudentiam suffragatus sum, vastari Ecclesiam Dei et, quod ipse Deus avertat, etiam
cum vastantis perditione perire conspexero. Recolens enim quod ait Apostolus: Si
nosmet ipsos judicaremus, a Domino non judicaremur (I Cor. XI, 31); judicabo me
ipsum, ut parcat mihi qui judicaturus est vivos et mortuos. Si autem et membra Christi
quae in illa regione sunt ab exitiabili timore ac tristitia recreaveris, et meam senectutem
hac misericordi justitia fueris consolatus, retribuet tibi, et in praesenti et in futura vita,
bona pro bonis, qui per te nobis in ista tribulatione succurrit, et qui te in illa sede
constituit.