Ysengrimus/Liber I
Egrediens silua mane Ysengrimus, ut escam 
Ieiunis natis quaereret atque sibi, 
Cernit ab obliquo Reinardum currere uulpem, 
Qui simili studio ductus agebat iter, 
Praeuisusque lupo non uiderat ante uidentem, 
Quam nimis admoto perdidit hoste fugam. 
Ille, ubi cassa fuga est, ruit in discrimina casus, 
Nil melius credens quam simulare fidem, 
Iamque salutator ueluti spontaneus infit: 
‘Contingat patruo praeda cupita meo!’  
(Dicebat patruum falso Reinardus, ut ille 
Tamquam cognato crederet usque suo.) 
‘Contigit’, Ysengrimus ait, ‘laetare petisse, 
Opportuna tuas obtulit hora preces: 
Ut quaesita michi contingat praeda, petisti, 
Contigit, in praedam te exigo, tuque daris, 
Difficilis semper non est deus aequa petenti, 
Te petere attendens aequa, repente dedit. 
Te michi non potuit contingere gratior hospes, 
Non me hodie primum perfida uidit auis, 
Unde uenis, uesane Satan? non curo rogare, 
Quo tendas, ego te longius ire ueto; 
Si quid adhuc exinde tibi procedere restat, 
Huc tantum in fauces progrediere meas. 
Hinc uideo duplicem nobis consurgere fructum:  
Scilicet haec stomacho proderit esca meo, 
Phisicaque Obitio non haec michi lecta magistro est, 
Dentibus inscripta est atque legenda meis; 
Cumque Camena meae te totum saepserit alui, 
Nec uia longa tibi est nec metuenda breuis.  
Condoleo, quia saepe pedes lassaris eundo, 
Sis faciam miles, nec grauia arma time, 
Efficieris eques, sed non oneraberis armis, 
Incumbet collo sarcina tota meo; 
At ne forte cadas, equitabis more prophetae, 
Non tibi sella super dorsa sed intus erit, 
Nec dedignor equus fieri, uellem ante fuisse 
Cognatoque diu suppeditasse meo. 
Nunc grator patiens pulsus et uerba tulisse, 
Vulnera pensabunt, quod tacuere minae, 
Insanit, quicumque minis efflauerit iram, 
Hostem praemunit, qui timuisse facit, 
Tutus it in clades, timidum sollertia seruat, 
Dissimulans odium promptior ultor erit, 
Optatum fortuna diu te tradidit ultro, 
Sic, quibus inuideo, quotquot habentur, eant! 
Quisne ego sim, nosti, siquidem tuus hospes ego ille, 
Cui Sclaua ante tuum potio sumpta larem est, 
Ha, Reinarde, illa quam Brabas nocte fuisti! 
Hic, nisi te Satanas glutiat, Anglus eris!  
Quid mea, quid referam, quae natis probra meaeque 
Feceris uxori? nonne fuere palam? 
Hospitium nostro tibi nunc in uentre paratur, 
Incide!’ (pandebat labra) ‘sodalis, ini! 
Sis collega licet prauus michi, nolo tibi esse, 
Deteris, ut debes; detere, nolo sequi: 
Pando tibi hospitium, quamquam mereare repelli, 
Incide iocunde, laetus adhisco tibi!’
Dixit et admoto foris hostem dente titillans 
Leniter extremos uellit utrimque pilos, 
Reinardus tolerat, quod non tolerare libebat, 
Et patienter adest, mallet abesse tamen. 
Sic alacer cattus, dum prenso mure iocatur, 
Raptum deponit depositumque rapit, 
Ille silet raptus, nullo diuertit omissus, 
Tam fugere inde pauens, quam remanere dolens; 
Denique si fidens obliquat lumina uictor, 
Oblitus fidei fit memor ille fugae, 
Luditur illusor, mus absque uale insilit antrum, 
Obseruatorem non sibi deesse querens, 
Liber ut euasit, non iret in oscula rursum 
Ob quicquid fului rex habet aeris Arabs. 
Ha, rudis infaustusque, uiae, qui parcit et hosti! 
Ambiguum finem res habet usque sequens; 
Incautus senior uersutum circinat hostem,  
In pugno tutum fisus habere iocum, 
Suffocare metu mauult quam uiribus illum, 
Posse putans artes inter acerba nichil, 
Concutit inde quater dentes, sonuere coicti, 
Ut super incudem bractea tunsa sonat. 
‘Ne uereare! meo quos’, inquit, ‘in ore ligones 
Cernis, ebent usu et tempore nilque secant, 
Ostia (quid dubitas?) forsan non usque patebunt, 
Nunc adaperta uides, quando uocaris, adi! 
Ingredere, explora! quid stas, uesane? quid haeres? 
Intranda est propere ianua, quando patet; 
Huc ergo cupide, ne sero intrasse queraris, 
Gaudia cum gustu senseris illa, sali, 
Si sapis, hoc fieri, quod praeformido, uetabis, 
Ne tibi propositas uendicet alter opes.’ 
Hospita non audet Reinardus in ora salire, 
(Praecipites durum saepe tulere diem) 
Vix quoque, quin quamuis passim iubeatur inire, 
Ter mallet noctes octo cubare foris; 
Nam recolens olim mordendi gnara fuisse  
Ora lupi, nondum credit ebere satis, 
Si nequeant mordere, putat quassantia saltem, 
Non ergo hospitii tactus amore refert: 
‘Leniter imprimis inuita, patrue demens! 
Nemo suae debet prodigus esse rei. 
Sentio uelle tuum; quid nostros scindis amictus? 
Desine paulisper, dum tria uerba loquar —’ 
Iratus senior uocem interrumpit obortam: 
‘Non est ante fores longa loquela decens, 
Ingredere hospitium! scito, nisi protinus intres, 
Post intrasse uoles sero, repente ueni! 
Ut socio praedico: semel fortasse rogabis, 
Nec tibi pandetur ianua clausa quater; 
Ergo lepor morum placeat, prius ibitur intro, 
Tunc tria sexque refer uerba quaterque decem. 
Quassarique aliqua (pro caris multa feruntur) 
Fer placide; patruus sum tibi, redde uicem! 
Scis, ubinam biberim tua pocula lene ferendo, 
Tu nunc exempli fungere lege mei.’
Sic fatus senior non protinus irruit hosti, 
Morsibus innocuis uellit et ambit ouans; 
Ergo, quod utilius nescisset, scire laborat, 
Et tandem didicit, quod didicisse luit: 
Quaerat an arte aliqua redimi, qui saeptus in arto est? 
Traditus an morti quid nisi morte premi? 
Curane uiuendi uel spes aliquanta supersit 
Insano, suadens nolle repente mori? 
At Reinardus itemque loquens ‘proh patrue’, clamat, 
‘Non Scitha, non Saxo siue Sueuus ego! 
En Reinardus adest, cognatum agnosce fidelem!’ 
Ille refert: ‘patruum tu quoque nosce bonum! 
Ysengrimus adest, quo, quando subire rogante 
Negligis hospitium, uim faciente subi!’ 
Ille licet sermo multum pietatis haberet, 
Non placuit uulpi, taliter ergo monet: 
‘Patrue, tu posses aliquando urbanior esse, 
Ambo sumus clara nobilitate sati; 
At tu nescio quo iam rusticus omine dudum 
Degeneras, patrii sanguinis esto memor! 
Mane rubescit adhuc; more inuitarer equestri! 
Me, uelut ingruerent nubila noxque, trahis! 
Hospita tecta semel si iussus inire negarem, 
Protinus alternum subsequeretur aue? 
Gratia reddetur maior praestare uolenti, 
Quam tibi praestanti restituenda fuit  
Huc potior michi causa uiae est, patruique uolebam 
Discere ego euentus atque docere meos; 
Quid dapis ergo tibi est hiberna in tempora partum? 
Qui tibi uita placet? qui mea domna ualet? 
Qui spes magna mei patrueles? obsecro, uiuant!’ 
‘Ergo tibi curae’, rettulit ille, ‘sumus? 
Fors secus, ac uelles, nostra est, hoc dico, cibique 
Nil nisi te partum, frater, habemus adhuc' 
Hospes ad hec: ‘utinam ergo tibi satis esse ualerem! 
Nil nisi me exiguum sumptibus esse nocet.’ 
Econtra senior: ‘non est mea regula, qualem 
Esse putas, aliter res ego tracto meas: 
Iure caret magnis, qui sumere parua recusat, 
Sufficere ut possint grandia, parua iuuant, 
Grandia tota uoro, (michi tam patienter agenti 
Gratia!) de modico nil superesse sino; 
Gaude igitur, tam parua michi quam magna uorantur, 
Nec paruum reputo, quicquid habere queo, 
Purius elambi debet, quo parcior esca est, 
Fer patienter edi!’ ‘patrue, fiat!’ ait, 
‘Non michi sunt odiosa tui penetralia uentris, 
Nec uereor fieri nobilis esca gulae, 
Hospitio uellem numquam peiore locari, 
Sed non hoc patria uendico sorte decus; 
Quolibet ut latro siccandus stipite pendi 
Promerui potius quam cibus esse tibi. 
Quod si fata michi decrerunt tale sepulcrum, 
Laetor honore meo, sed tua probra queror: 
Paruus ego et uirtute carens, tu fortis et ingens, 
Et quidnam tituli mors tibi nostra dabit? 
Ut caret obprobrio stratus miser hoste potenti, 
Sic miserum sternens hostis honore potens. 
Quin heu quanta meo tibi funere dampna parantur! 
Quis tibi consultor, qualis ego usque fui? 
Ergo tibi dampnum mea mors et dedecus infert;  
Viuam, consiliis prodero saepe tibi, 
Exiguos artus cumulata peritia pensat, 
Conciliant artes debilitatis onus. 
Prodero — nunc equidem!’ (cum ‘prodero’ diceret, optans
Addere, quo fieret lenior ira senis: 
‘Indicat hora uiam’, gestabat pone baconem 
Rusticus, adiecit ‘nunc equidem’ hospes ouans) 
‘Ecce baco hic coram tener est et crassus et ingens, 
Et lentus morsu et paruus ego atque macer, 
Alteruter praesto est, neuter, si quaeris utrumque, 
Pluris uter tibi sit, dixeris! ille datur; 
Detege continuo, quemnam praependeris esu, 
Tempus adest epulis, pars bona lucis abit.’
Subridens senior (dentes tamen extrahit) infit: 
‘Perna michi dabitur? qua ratione, Satan? 
Tu sic effugies forsan, promitte, quid obstat? 
Taliter haut hodie ludificabor ego, 
Tam potes Atrebatum quam despondere baconem, 
Da tibimet, frater, spe mea uota carent; 
Laetificare solet stultum promissio diues, 
Nescio promissis credere, credo datis.’ 
Dentibus extractis audacior ille loquendi 
Castigat patruum: ‘sumere disce, miser! 
Hoc solo impedior, quod nondum sumere nosti, 
Sumere si scires, perna parata foret;  
Patrue, quis praesul, quis sumere rennuit abbas? 
Sumere lex media est, regula rara dare.’
Ysengrimus ad haec: ‘posses dare, sumere noui! 
Nunc castigor, eram sumere doctus heri; 
Eia quid facies? abiens tenet ille baconem,  
Colloquimur stantes, ambulat ille procul, 
Et uisi fortasse sumus, nostrique pauore 
Ungue tenet, quod fert, acceleratque uiam.’ 
‘Quaeris’, ait, ‘quid agam? sublecto tramite passim, 
Quo te praecedit rusticus iste, ueni,  
Et mea facta uide: baco decidet, auguror, aude 
Tollere depositum neue moreris ibi; 
Si tibi furandi pudor est aut forte uereris 
Peccatum furti, soluere utrumque potes: 
Collige desertum custos, latoris egentem 
Fer miserans, insons et bene tutus eris. 
Saepe ebetes magni, subtiles saepe pusilli, 
Nunc animi dos est experienda mei; 
At uero fieri lucrum commune paciscor, 
Iam pro dimidia non ego parte loquor,  
Parua deus fecit paruis, ingentia magnis, 
Sit pars quarta michi, tres remanento tibi.’
Ille coaequari iurabat; ‘patrue, nolo, 
Ut statui partes’, ille reclamat, ‘erunt, 
Quid cunctamur? eam, scis uesci carne suilla?’ 
Ille quasi iratus dicit, at intus ouat: 
‘Quid, Satan, insanis? sine me pausare, liquaster! 
Dem pretium, ut uadas, scilicet? anne rogem? 
Graeca salix posses prius esse aut Daca sacerdos! 
Ire, uelim nolim, uis, ierisque feram, 
Nec ueto nec iubeo, nec me minus ire uetante 
Nec tu me cuperes praecipiente magis, 
Esurio; nisi des pernam, te quaeso reuerti.’ 
Euolat obliquo concitus ille gradu; 
Iuncta legens arbusta uiae, citiore redemit 
Circuitum cursu praeceleratque uirum, 
Clamque fluens in plana praeit, qua perniger ibat, 
Insectante lupo rustica terga procul. 
Reinardus solitae temptans ludibria fraudis 
Fert tremulos clauda debilitate pedes, 
In caput, in caudam, in costas titubatque caditque, 
Rusticus insectans prendere certus erat. 
‘Mene mei ualeant’, ait, ‘explorabo uelintque 
Ferre pedes, istum destituere sui; 
Unde huc cumque uenis, iter est tibi paene peractum,  
Ut nolis, ego te nunc reor esse meum, 
Praestolare, nepos, donec tibi soluere talos 
Vepribus elicitis, longius ire nequis, 
Soluo morae pretium, portaberis.’ ista locutus 
Protendit dextram, (laeua tuetur onus) 
Irrisumque sequens, pellem, magis anxius haeret, 
Cui dare uellet herae, quam capere, unde daret; 
Hic ueluti prensurus erat, par ille prehenso,
Tam citus hic sequitur, tam praeit ille piger. 
Spe uires augente celer uillanus euntem 
Urgebat passu mobiliore sequens, 
Repplicat ille uices, et quam propiore sequentis 
Urgetur gressu, tam citiore fugit; 
Villano clamante gemit, pausante resistit, 
Suspirante reflat, fit properante celer, 
Nec potior fugiente sequens, fugiensue sequente, 
Ambo pari gressum strennuitate ferunt. 
Visus erat prensu facilis, si rusticus illum 
Impeteret cursu concitiore parum, 
Obstat onus uoto, sapuit uillanus, onusque 
Decutiens collo, tendit utramque manum, 
Tunc cursu manibusque simul strepituque iuuatur, 
Cogitat esse nichil post sua terga doli — 
Reinardus solito uenantem decipit astu, 
At lupus arrepto lustra bacone petit.  
Reinardus uaria spatians ambage meandi 
Callidus irritat ludificatque rudem: 
Nam nunc multifido spiras curuamine tricans 
Anguis compliciti uincula cassa notat, 
Nunc obliquus ad hanc partemque incedit ad illam;  
Non redit aut prodit lineolasque terit, 
Sed numquam uenturus eo, quo creditur isse, 
Daedalia fallax implicat arte chaos.
Ancipites tricas tenui discriminat hora, 
Longius oblongans ante parumque retro, 
Nunc illuc obliquat et huc proditque reditque, 
Nunc aliquo giros ordinat orbe breues, 
Ignorante uiro, per tot diludia cursus 
Tricantem dubios certius unde petat. 
Ille fluit furtim lusa inter crura diuque 
A tergo saliens ante putatur agi, 
Transposuere uices: qui fugerat, ille sequentis, 
Quique sequens fuerat, par fugientis habet; 
Erectis oculis absentem denique sentit 
Rusticus, ammirans attonitusque diu 
Haeret mentis inops, quando aut amiserit illum, 
Aut amissus ubi delituisse queat 
Lumina trans humerum dextrum torquere parabat, 
Explorare uolens, qua latitaret humo, 
Reinardus metuens, ne quatenus ille lupinam 
Respiciens fraudem post sua terga notet, 
Prodiit, a laeua rediens, oculosque latentem 
Quaerentis gemitu bis reuocante praeit; 
Rusticus ablatum tam se ignorante redisse 
Quam stupet ignaro se latuisse prius.  
Hic fugere, ille sequi, persaepe extrema teneri, 
Effluere et cassam linquere cauda manum, 
Tunc quasi deficiens cadit expectatque iacendo 
Prensorem, caudam dextera tuta tenet, 
Vir ‘mecum’, inquit, ‘amice, manes!’ cultrumque sinistra 
Expediens, misero demere uellus auet. 
Acre gelu, ferrumne secans, an cautus utrumque 
Horruerit, dubito, noluit ille pati, 
Ergo supersiliens dextram, qua cauda tenetur, 
Transfluit obliquam, pondere dextra labat, 
Attonitus caudam dimittit, at ille pauentis 
Per scapulas saltans et caput ante redit; 
Se cepisse uidens et non potuisse tenere 
Rusticus indignans cor sibi paene fodit.
Ille iterum in faciem diuoluitur atque retrorsum 
Procidit, et misero uox morientis inest, 
Rusticus accedens sensim ruiturus in illum 
Mole sui tota ‘si potes’, inquit, ‘abi!’ 
Poplitibus pronis nutat tenditque lacertos 
Et ruere incipiens paene beatus erat: 
Praefugit obliquo saltu uafer ille ruentem, 
Nudaque suscepit terra ruentis onus, 
Surgere conantis Reinardus colla caputque 
Occupat et morsa concitus aure salit. 
Vir uehemente ferox animo et gemebundus humumque 
Pressa fronte legens acrius instat item, 
Fidus erat prensu sed perfidus ille retentu 
Et uix effugiens effugit usque tamen, 
Linea currentes non intercesserat usquam 
Ulnarum spatio longior acta trium; 
Ter tenuit caudam prensor, ter tenta fefellit, 
Terque fere felix, ter miser esse tulit, 
Sic pueris leuis aura perit coeunte pugillo, 
Lubricaque anguillae fallere cauda solet.
Ille igitur ioculans assueta fraude uiarum  
Fert tremere et labi, fert cadere atque capi, 
Taliter illudens, donec comitante rapina 
In saltus reducem nouit abisse lupum, 
Protinus insultis obliqua per inuia siluis 
Tollitur ex oculis ut duce pluma notho. 
Sustinet ille noui stupidus fantasmata monstri 
Plus ammirari quam sua dampna queri:  
‘Unde’, ait, ‘existi, redeas, illabere Auerno! 
Non equidem uulpes, sed quater ipse Satan!’
Ille gradu fixo uillanum dulce salutans 
Eminus exclamat: ‘uado, sodalis, aue! 
Ut scires, (etenim haerebas) cui mittere uelles 
Membranam dominae, tardius ire tuli; 
Inconsultus adhuc dubitas, custodio pellem, 
Cum scieris, cui des, trado libenter eam. 
Quam tua parta michi fuerat, si pellis egerem, 
Tam mea nempe tibi est; nec, quia uado, dole: 
Ut fuit abstractu te caudam prompta tenente, 
Sic, quacumque soli parte morabor, erit.’ 
Callidus ad pactam quaestor peruenerat aedem, 
Circumfert oculos, stat reticetque diu, 
Cernit relliquias strophium restare salignum, 
Quo fixum extulerant fumida tigna suem, 
Ipsa senex tota cum carne uorauerat ossa, 
Iam salicem rodens insatiatus adhuc; 
Incipit ergo prior uulpes atque eminus abstat, 
Os patrui fidum non nimis esse ratus: 
‘Patrue, paene michi tonsa haec pastura uidetur, 
Rodis enim, nondum crederis esse satur, 
Pax est et requies de toto facta bacone, 
Cur etiam non est esa retorta simul? 
Parua fere saturo defectum fercula supplent, 
Unde capit nullam uenter inanis opem. 
Cras (iterum esuries hic, nulla refectio restat!) 
Prandia constabunt uberiore cibo; 
Adice relliquias, et non aliena uorasti, 
Cui seruas, operam conciliantis agens?’
Repplicat haec senior: ‘per canos hosce seniles! 
Parua animae est adeo non michi cura meae, 
Et tunc unde tibi pars expectata daretur? 
Fraus inter socios crimine nulla caret; 
Tu quoque laturus, si me seruante relictum 
Nil tibi uidisses, impatienter eras. 
Cerne, retorta uacat, seruata fideliter ipsa est, 
Rosa quidem sed non est uiolata nimis, 
Vix tamen hanc potui seruare bacone comesto, 
Sed scieris, non est unus utrique sapor, 
Lenius in lardo penetrabiliusque momordi, 
Et fuit utilior fissiliorque caro; 
Sume, tua haec pars est, et dic socialiter actum, 
Non alii leuiter sed tibi tanta datur.’ 
‘Patrue’, quaestor ait, ‘cui competit, illius esto! 
Hic aliquid peius quam nichil esse puto; 
Quod michi seruasti, serua pendere uolenti, 
Inuenit arbitrium nulla retorta meum.’ 
Offensus senior truculenta uoce profatur: 
‘Rebar amicitiam promeruisse tuam; 
Nunc ego deprendi, tua quo uersutia uergat, 
Pars mea consumpta est, hic tua, sume tuam! 
Quo funem traheres, praenoui: nempe tulissem, 
Particula uelles solus utraqae frui, 
Alliceres astu, quaecumque reperta fuissent, 
Ut mus muscipula, uis solet arte capi. 
Ergo ego praeripiens sperato cautius egi, 
Tundatur ferrum, dum nouus ignis inest;  
Res est forma rei, factis facienda notantur, 
Et nichil est, quod non mentis acumen alat. 
Quod si tam lepidus, quam uulgo diceris esse, 
Et si, quam sapiens crederis esse, fores, 
Carpere te saltem, quamuis pietate careres,  
Haec mea non sineret publicus acta pudor; 
Ubertate tuus si tanta uenter egeret, 
Quanta non dubitas indiguisse meum, 
Pace mea potuit saluo michi uirga bacone 
Cortice plus medio rosa fuisse tibi. 
Sicut enim es prudens, rosae iactura retortae, 
Non tibi maerorem perna comesta mouet; 
Sufficeret, si tota foret, tibi uirga, meamque 
Ingluuiem nosti, turpiter ergo doles, 
Aluus cum tibi sit stricta et breuis, at michi late 
Oblonga pendens in cauitate capax. 
Si res ad synodum traheretur, nonne parasti 
Materiam risus et pietatis ego? 
Protinus ergo tuae completo fine querelae 
Cum peteres dampno ius synodale tuo,  
Redderet orator uera argumenta disertus, 
Innocuum tali me ratione probans: 
‘Ysengrimus adest obiecti criminis insons, 
Hoc rerum series indubitata docet.
Vouerat hoc anno claustralis seria uitae,  
Reinardo laicos inter habente suam, 
Frater et in claustro, quoadusque abbate uoracem 
Formidante gulam iussus abiret, erat; 
Iussus abit, uerum quamuis et iussus abisset, 
Sacra uerebatur frangere dicta patrum.  
His igitur scriptis in sacrae codice normae: 
‘Hunc, qui pluris eget, sumere plura decet’
Et ‘Cum tinnierint ueniendi cimbala signum 
Fratribus, ad mensas caetus adesto celer’, 
Ysengrimus habens sacro super ordine curam 
Vertere nolebat, quod pia secta iubet.
Obuiat interea Reinardo, dumque uicissim 
Rite uale faciunt, umbra baconis adest, 
Clam loquitur fratri uulpes: ‘hunc, domne, baconem 
Si mecum uelles diuidere, arte darem’; 
Frater ait: ‘communis erit’, quo more iubetur 
Claustricola ‘est nostrum’ dicere, quicquid habet, 
His dictis abiit Reinardus, fratre relicto 
Nil absens misit, nil dedit ipse redux. 
Monachus inspecto fore comperit aethere tempus, 
Cimbala quo fratres pulsa uocare solent, 
Incidit oblatum, nescit quo dante, baconem, 
Debita sumendae uenerat hora dapis; 
Hora facit neglecta reum, Reinardus et istum 
Praeter claustricolam quilibet alter abest, 
Dona dei laudans, accedit frater ad escam, 
Nil seruat, dominum sic monuisse memor: 
‘Noli sollicitus fieri pro luce futura.’
Denique completis omnibus iste uenit, 
Utque uidet torquem, quo uinctum fumida tergum  
Tegula sustulerat, ‘pars mea’, clamat, ‘ubi est?’
Clamanti monachus ‘frater, temere exigis’, inquit, 
‘Exige fraterne, debita soluo libens, 
Ordinis est nostri, plus sumere pluris egentem, 
Pluribus indigui, plura proinde tuli,  
Frater inexpleta si mensam liquerit aluo 
Ultra dimidium, regula fracta perit; 
A quocumque baco datus est, quod oportuit, egi, 
Haec superant, plus his non iubet ordo dari, 
Quod superauit, habe!’ monachus sic ista fuisse 
Arbitrio synodi nec secus acta probat, 
Nec coram Remico metuit nec praesule Romae, 
Sedis uter libeat sollicitetur apex; 
Pendite, censores, causam!’ sic, stulte, locuto 
Rethore quid synodus diceret esse tuum? 
Si, quibus et quantis egeam, perpendere uelles 
Et gereres socia sedulitate fidem, 
Quamuis abrosus prope liber adusque medullam 
Et comitata duas perna fuisset oues, 
Non culpandus eram, potius culpabilis essem, 
Si michi mansisset mica pusilla super. 
Desine conquestu modo, pars tua maior habetur, 
Sed pietate cares et rationis eges; 
Sanus adhuc ferme cortex lignumque remansit, 
Et non est morsu laesa medulla meo, 
Perna michi iuxta modulum diuisa uidetur, 
Fecissem fratri non meliora meo. 
Cominus huc accede, miser, metire retortam, 
Quam uice te socia prosequar, ipse uide, 
Et si non aliter, quam dico, probaueris esse, 
Consulo, ne spernas hoc, quod habere potes, 
Rode foris librum tenuemque exsuge medullam, 
Esu dura aliam pars tibi praebet opem: 
Cum fortuna aliquem dederit tibi prospera quaestum, 
Commodius poterit sarcina uincta uehi.’ 
Reinardus patruum, si quicquam diceret ultra, 
Irasci metuens fraude benignus ait: 
‘Patrue, te insontem iusta ratione probasti, 
Sicut iustitiam mos hodiernus habet: 
Peius agit, qui plura potest, luit omnia pauper,  
Scit sibi fautorem diues adesse deum. 
Ignorante deo est pauper, quod prodigus ardet 
Fundere, quodque tenax condere, pendit inops, 
Quod locuples, quod pauper habet, locupletis utrumque est, 
Diuitis ex dono est pauperis omne parum;  
Non igitur nostro quicquam de iure tulisti, 
Tam mea quam tua res est tua, cuius eges, 
Si minus edisses, stomachus tibi laxior esset, 
Vestis et esca hodie cuncta licere iubent. 
Nullius ignoscentis eges, uis imperat aequo,  
Indulgente sibi diuite, quicquid agit, 
Accusatur inops, sit noxius ipse, sit insons, 
Venalis uenia est, ut mereatur, emat, 
Iustus inops sine iure, reus sine crimine diues, 
Ipse sibi ignoscit pro pietate dei;  
Ergo si locuples alibi indultoris egebit, 
Nonne deus referet pro pietate uicem? 
Conqueror ergo nichil, concordes simus ut ante!’
Tunc senior blanda uoce profatur ouans: 
‘Nunc sapis, impensumque tibi gratanter habeto! 
Scis bene, sic sociis partior usque meis; 
Si tibi deterior, quam uelles, portio cessit, 
Et mea pars uoto non fuit aequa meo, 
Fer modo! restituam, cum quid lucrabere rursum, 
Non quia debuerim, sed quia largus ego.’ 
Acrior idcirco Reinardum iniuria torquet, 
Quod non reddiderat debita uerba dolor, 
Exspirata minis rabies cor lenius angit, 
Interit erumpens, permanet ira latens; 
Sed quia facta solet dictis praeponere prudens, 
Declamare bonam noluit ante diem, 
Non usurpat ‘agam’, ne dicere perdat ‘ego egi’, 
Tuta mora spes est, anticipata perit. 
Venerat ergo dies uindictae lectus, uterque 
Hostis agens hosti, non temere actus, obit, 
Visa uulpe senex hilaris concinnat inanes 
Blanditias, blaesa calliditate loquens: 
‘Tempore felici uenias, cognate! quid affers? 
Nunc, si quid dederis, partior absque dolo.’
Cui uulpes: ‘refer ergo fidem, quae, patrue, primam  
Diuisit, tibi si perna secunda placet, 
Sicut prima fides suadet sperare secundam, 
Sic fraus indicium prisca sequentis agit, 
Dicitur hoc uulgo ‘fraus acta minatur agendam’; 
Diuisus recte uix fuit ille baco.  
At michi nunc merces illaesa retorta daretur, 
Si uescenda tibi perna ueniret item? 
Te peccasse piget, desisti fallere frustra 
Et de perfidiae crimine sero doles; 
Si michi seruasses primam sine fraude retortam, 
Venisset melior perna priore sequens. 
Tendamus meliore uia! considero mores, 
Cras hodieque sumus, quod fueramus heri, 
Non igitur tecum communia rursus habebo, 
Te, nisi solus edas, copia nulla replet; 
Nonne querebaris uesanum ambabus abusum 
Particulis uterum paene uorasse nichil? 
Et nunc diuideres socialiter? immo uidetur, 
Ne pecces iterum, res facienda secus. 
Non prohibet pisces tibi regula, tuque fuisti 
Monachus, et non est semper edenda caro; 
Fac dapibus licitis insanum assuescere uentrem, 
Cuius ob ingluuiem noxia nulla times. 
‘Ius!’, ubi ius non est; ubi ius, ‘iniuria!’ iuras, 
In res externas irreuerenter hias, 
Res proprias, medias, alienas credis easdem, 
Viuere uis rapto, carnibus usque frui; 
Munditiae frenum ebrietas et crapula uendunt, 
Qui mundus fieri quaerit, utramque cauet. 
Heu te sexta dies nec quadragesima terret,  
Iudaeus siquidem, sicut opinor, eris, 
Te minus est nequam Satanas quaecumque gerente, 
Ille aliquid sed tu nil superesse sinis; 
Nec lex moralis nec scripta leporue pudorue 
Aut timor aut pietas his posuere modum.’  
Emulus econtra loquitur, spe laetus habendi: 
‘Quid, cognate, adeo faris amara michi? 
Parce, precor! quicquid praeceperis, obsequor ultro, 
Norim, quid iubeas, quid prohibere uelis, 
Exceptis parebo tribus quaecumque iubenti:  
Nil do, sperno modum, deuoueoque fidem; 
Haec tria cor fugiam, quam congrua causa sit, audi, 
Nam tribus his sapiens nemo carere dolet: 
Parta michi teneo, data non redduntur egenti, 
Et praeformido rebus egere datis. 
Me rerum ignari nimis esse fatentur edacem — 
Venter ubi impletur, nil superaddo cibi, 
Partior, hoc stulti culpant, communia praue — 
Sed non sufficerent dimidiata michi, 
Quaeque michi desunt, nunc ui, nunc aufero furtim — 
Pellerer aut captus penderer, illa rogans; 
Cetera iussa geram, liceant haec, abdico carnem, 
Si michi quid dederis carius, unde ciber.’
Commentator ad haec, leuiter sanaberis’, infit, 
‘Carne tibi excepta nil prohibere uolo, 
Pauca uolo ut mutes, et cetera cuncta licebunt, 
Ignosco uitiis, in quibus ambo sumus; 
Diceris (et uerum est) in me peccasse frequenter, 
Cum dederim, ut nosti, commoda multa tibi, 
Tam fidus fido, quam concolor Anglicus Indo, 
Quo michi plus debes, hoc minus usque faues, 
Omne malam uice nemo mala nisi possimus aequat, 
Ergo, ne pereas, consiliabor item. 
Piscibus innumeris uiuaria subdita noui, 
Emoritur stricto plurima turba uado, 
Piscibus ut reliquis laxetur copia nandi, 
Gratus ibi hunc illo captor agente trahit; 
Nec potior quisquam quam tu michi crederis esse, 
Tot pressum monstris euacuare locum, 
Sit quamuis in uentre tuo tam creber et amplus  
Angulus, es numquam uel satiandus ibi.’ 
Ille reclamat ouans: ‘furimus, Reinarde? quid istic 
Figimur? accelera! mors, nisi piscer, adest! 
Vis uiuam, in pisces age me, carnem abdico prorsus; 
Tu prisci sceleris ne meminisse uelis,  
Perdideram lances, quibus exaequare solebam 
Particulas, ideo solus utrasque tuli. 
Quem nunc ergo dares, tu solus habeto baconem, 
Pars tua quarta foret, par modo noster eris, 
Et ueterem patruum capiendis piscibus induc.’ 
Praecedit uulpes subsequiturque lupus; 
Ambo pari cursu sed uoto dispare tendunt, 
Hic cupidus lucri, conscius ille doli, 
Spe labor in seniore, fames stimulatur utroque, 
His ergo stimulis instimulatus ait: 
‘Dic, cognate, etenim nimis expedit hoc michi nosse, 
Piscatura uadi quam proeul abstat abhinc?’
‘Patrue, cur’, inquit, ‘scitaris?’ at ille subiufert: 
‘Scitandi quaenam sit michi causa, rogas? 
Quo tibi surreptu tam nunc industria simplex? 
Unde haec rusticitas, (nonne facetus eras?) 
Ut, cur quaesierim, quaeras, quod et ante rogatum 
Dicere debueras? expediebat enim; 
Nam licet ipse nichil nosses, (at fama fatetur) 
Quam natura meae sit furiosa gulae, 
Quam mordax in uentre meo luctetur egestas — 
Nescis, quod cupidos segnia lucra necant? 
Tarda magis cupidos quam perdita lucra molestant, 
Nonne fui monachus ? scisque, ita dicor adhuc. 
Materia crescit crescente uoracior ignis, 
Res auidam mentem nulla praeire potest, 
Fax natiua meos satis incendebat hiatus, 
Adiecit stimulos regula sancta suos, 
Monachus oblatum cum uiderit affore lucrum, 
Irruit ut pluuio fulgetra mota polo;  
Sciret bina modum, cum nesciat una Caribdis? 
Hinc me sanctus agit, noxius inde furor, 
Plus claustri pietas furit impietate lupina, 
Dico satur ‘satis est’, monachus usque ‘parum est’. 
Antea peccabam, quotiens uiolenter agebam, 
Et ueniam raptus non habuere mei; 
Sacra cuculla michi simul est accepta, suumque 
Exemplum fratres edocuere boni, 
Protinus illicitum caepit licitumque licere, 
Et nichil est uetitum praeter egere michi, 
Dic igitur, nostro quantum de calle supersit, 
Ne pariat subitam dupla cupido necem.’
‘Patrue’, ductor ait, ‘cum plena crepuscula mundum 
Induerint, caeptum perficiemus iter; 
Nocte fere media, si tendimus omine laeto, 
Tanta trahi poterit sarcina, quanta uehi.’
Piscaturus ad haec: ‘tua nonne peritia languet? 
Nescio quid passa mente reduncus ebes; 
Milibus octo super nubes extantis acerui 
Impositum dorso me superaret onus? 
Sed facile est portare michi, quos occulit aequor, 
Ni dicam ‘satis est’, abnatet oro nichil, 
Si felix fortuna meis arriserit ausis, 
Quot michi sufficiant in duo lustra, traham.’
Mouerat algorem Februi uiolentia, quantus 
Stringere Danubias sufficiebat aquas; 
Nacta locum uulpes dixit: ‘sta, patrue dulcis’, 
(Hiscebat glacies rupta recenter ibi) 
‘Hic impinge tuam, carissime patrue, caudam, 
Rete aliud nullum, quo potiaris, habes,  
Utere more meo; quotiens ego piscor, eundem 
Piscandi quouis sector in amne modum, 
Utque experta loquar, si multum linea claudant 
Retia, ter tantum cauda tenere solet 
Quod si consilium non exaudire recusas,  
Hortor, ut hic sapiat dupla cupido semel; 
Salmones rumbosque et magnos prendere lupos, 
Mole supernimia ne teneare, caue, 
Anguillas percasque tene piscesque minores, 
Qui tibi sint, quamuis plurima turba, leues. 
Viribus aequa solet non frangere sarcina collum, 
Obuiat immodicis ausibus usque labor; 
Lucratur temere, qui perdit seque lucrumque, 
Interdum lucris proxima dampna latent, 
Ne capiens capiare, modum captura capescat, 
Virtutum custos est modus atque dator.’
Retifer econtra: ‘ne quid michi console, frater, 
Da tibi consilium, console memet agor! 
Per caput hoc canum, si tam scius aequoris essem, 
Quam michi siluarom compita quaeque patent, 
Sciret, ob hoc quod aquas nondum spoliare parabam, 
Vindice se Ionas hac caruisse tenus; 
Praetulerim rumbo cancrum delfinaue ceto? 
Non meus hoc fecit consuluitque pater. 
Quo buccella michi minor est, hoc tristius intrat, 
Res breuis est Satanae, copia plena dei; 
Vae michi, cum subito dentes ossa obuia laedunt! 
Immersis longe dentibus esca iuuat, 
Tunc primum me teste deus laudabilis extat, 
Cum nichil offendit libera labra diu. 
Pauper ouat modico, sum diues, multa capesco, 
Tangit parua super paupere cura deum, 
Diuitibus fecit deus omnia, seruat et offert, 
Diues qui sapiant scit bona, nescit inops; 
Scit diues scitasque cupit quaeritque cupitas, 
Quas sibi quaerendas praemeditatur, opes, 
Quaesitas reperit, fruitur parcitque repertis 
Ordine, prouentu, tempore, lege, loco, 
Colligit ac spargit, colitur, laudatur, amatur, 
Cominus et longe cognitus atque placens. 
Infelix, qui nulla sapit bona, nulla requirit, 
Viuat et absque bono, uiuat honore carens, 
Nullus amet talem, nullus dignetur odire! 
Ergo ego piscabor, qua michi lege placet, 
Proximitas quaedam est inter cupidumque deumque:  
Cuncta cupit cupidus, praebet habetque deus.’
‘Patrue’, dux inquit, ‘moneo, non quaero docere, 
Perfectus sapiens absque docente sapit, 
At timeo tibi, debet amans hoc omnis amanti, 
Vincula praeterea nos propiora ligant.  
Huc me igitur duce ductus ades lucrumque locumque 
Indice me nosti — temet agenda doce, 
Sic studeas lucris, ne dampnum lucra sequatur, 
Quid ualeas, pensa, ne uide, quanta uelis. 
Perfeci, quaecumque michi facienda fuerunt, 
Ire michi restat, cetera mando tibi, 
Quid uel ubi faceres, dixi, facienda subisti; 
Securus dixi — tu facis, esto pauens. 
Fac bene! dum piscaris, eo conquirere gallum, 
Sunto tui pisces, sufficit ille michi, 
Dico iterum — si temet amas, piscare perite, 
Consulo, si cuius consiliantis eges; 
Improperanda puto commissa uoraginis amplae, 
Cum steteris fixus pondera magna super.’
Emergente die Reinardus, ut arte ferocem 
Eliciat turbam, proxima rura subit, 
Iamque sacerdotis stantis secus atria gallum 
Ecclesiam populo circueunte rapit, 
Intenditque fugae; non laudat facta sacerdos, 
Nec laudanda putat nec patienda ioco. 
‘Salue, festa dies!’ cantabat, ut usque solebat 
In primis feriis, et ‘kyri’ uulgus ‘ole’; 
‘Salue, festa dies!’ animo defecit et ori, 
Et dolor ingeminat: ‘uae tibi, maesta dies! 
Vae tibi, maesta dies, toto miserabilis aeuo,  
Qua laetus spolio raptor ad antra redit! 
Cum michi festa dies uel maximus hospes adesset, 
Abstinui gallo, quem tulit ille Satan; 
Sic praesul doleat, qui me suspendere cantu 
Debuit! en galli missa ruina fuit, 
Non me missa iuuat sed uulpem, altaria iuro: 
Malueram missas ter tacuisse nouem!’
Protinus inceptum populo comitante relinquens 
Clamitat: ‘o proceres, accelerate, probi! 
Me quicumque uolunt pro se meruisse precari,  
Et qui fida michi corda deoque gerunt’
Arma omnes rapiunt, arma omnia uisa putantur, 
‘Hai! hai’ continuant, ‘hai!’ sine fine fremunt, 
Per iuga, per ualles, per plana, per hirta sequuntur,
Post hostem profugum milia mille rotant: 
Clerus uasa, crucum baculos, candelabra, capsas, 
Aedituus calicem, presbiter ipse librum, 
Sacras deinde cruces, saxorum milia uulgus, 
Presbiter ante omnes uoce manuque furit 
Pertigerat gnarus, quo uellet tendere, raptor, 
Qua piscaturum liquerat ante senem, 
Et procul increpitans, ut uix clamaret ad illum, 
Turbat, ut ad furcam tractus, anhela loquens: 
‘Ibimus? esne paratus adhuc? rue, patrue, cursim! 
Si cupis hinc mecum currere, curre celer! 
Non equidem ueni cum libertate morandi, 
Si uenies, agiti strennuitate ueni!’
Talia clamanti succlamans ille reclamat: 
‘Audio! quid clamas? non ego surdus adhuc! 
Desine bachari, nos nulla tonitrua terrent,  
Nec tremor est terrae iudiciiue dies. 
Ad quid praecipitur uia tam rapienda repente? 
Colligo nunc primum, captio caepta fere est; 
Die tamen, an fuerit, si scis, michi pluris abisse 
Quam tenuisse moram.’ turbidus ille refert: 
‘Nescio, suspendisse uiam tibi prosit an obsit, 
Dicturi ueniunt post mea terga tibi, 
Non michi dignaris, dignabere forsitan illis 
Credere, sed prodest accelerare michi; 
Collige constanter, siquidem lucrabere, persta.’ 
Hic pauidus paulum repplicat ille precans: 
‘Ecce celer tecum uenio, subsiste parumper!’
Respondet patruo taliter ipse suo: 
‘Non ego pro septem solidis tria puncta morarer, 
Ad tua sedisti lucra, morare satis! 
Quod capore optabam, fors obtulit, haeret in unco.’
Serio formidans ille precatur item: 
‘Fige gradum sodes! et quos fugis, eminus absunt, 
Dux meus huc fueras, esto reductor abhinc! 
Ne dicarc dolo duxisse, merere reducens, 
Pondus amicitiae tristia sola probant; 
Pura fides etiam personam pauperis ornat, 
At fraus purpuream priuat honore togam. 
Non rebar captos, quantis fore sentio plures, 
Sarcina me praedae detinet, affer opem! 
Auxiliare seni patruo! scelerate, quid haeres?’
Clamat ouans uulpes: ‘ista profecto uelim! 
Subuenientis eges, non castigantis egebas, 
Venit ad hoc ‘uiuum linquere oelle nichil’! 
Dedecus et dampnum piscatus es atque dolorem,  
Qui queritur de te, perpetiatur idem. 
Quid iuuit clamare: ‘modum seruare memento’? 
Incidis aerumpnam transitione modi, 
Captus es a captis, periit modus, hocque peristi, 
Et nunc operiar subueniamque iube!  
Scilicet expectem mundo in mea terga ruente 
Cum canibus, gladiis, fustibus atque tubis! 
Fortunam misero non uult coniungere felix, 
Differimus multum stans ego tuque iacens, 
Stare recusasti, cum stares, sponte ruisti, 
Vis modo restitui, si potes, omen habes; 
Stantibus est facilis casus, graue surgere lapsis, 
Quisque memento sui, dum meminisse iuuat, 
Qui cecidere, monent stantes uitare ruinam, 
Quam sit stare bonum, scire ruina facit. 
Stent igitur stantes, strati, si copia, surgant, 
Surgere si nequeunt, qui cecidere, cubent; 
Lene cubas et nocte parum dormisse uideris, 
Subsequitur parcus dulcia saepe sopor, 
Leniter ergo cuba, donec pausaris, ego ibo, 
Solus babe pisces, sat micbi gallus agit,’
‘Ergo’, inquit, ‘redies patruo, Reinarde, relicto? 
Tam consanguineae nil pietatis habes ? 
Si pietate cares, saltem cogente pudore 
Ibimus hinc pariter, me michi redde prius, 
Nulla mei michi cura, tuo fac seruer honori!’
Galliger econtra: ‘patrue, nolo mori. 
Non ego diffiteor curam pietatis agendam, 
Si non pluris emit, quam ualet, auctor eam, 
Sed cum propositum superant conamina rerum, 
Tunc est subsidio subiciendus honor; 
Tu, qui non dubitas uitam suspendere laudi, 
Deposito tnrbas operiare metu. 
Nulla suo fructu res carior esse meretur, 
Bos ouis est pretio pluris equusque bouis,  
Singula praelibat sapiens pretioque laborem 
Aequat, amans quanti quaeque ualere uidet; 
Venit honor nimio, quem leto comparat emptor, 
Hunc hodie patiar solius esse tui. 
Hic honor amborum nostri communiter esset, 
Parte mea primum fungere, deinde tua; 
Parte mea te dono, tuum non curo fauorem 
Quam multo mercer, posse sinatur emi.’
Dixerat haec simulatque fugam subitoque recurrit, 
Et rea contundens pectora rursus ait, 
Tamquam paeniteat se falsa fuisse locutum: 
‘Patrue, ne metuas! pondere dicta carent, 
Irrita praefabar, quia te terrere uolebam, 
Nunc ego sum uerax, nunc loquor absque dolo: 
Huc transmissus adest populo comitante sacerdos, 
Cum crucibus librum relliquiasque ferens, 
Et tibi neglectam pensat renouare coronam, 
Discessusque tui uult abolere nefas. 
Quanta sit impietas hinc me fugisse, probabis, 
Cum fuerit capitis silua putata tui; 
Tunc uere, quia plena dei sit copia, dices, 
Cum benedicta tuum sparserit unda caput, 
Nec tibi tot pisces Satanas donasse feretur, 
Iurabis captos dante fuisse deo. 
Optatur temere, quicquid praestabile non est, 
Patrue, uado, mane, dicere nolo uale! 
Qui sapit, hic ualeat; stultus se tradit, ut illi 
Nec deus auxilium nec dare curet homo.’
Dixit et absiliens iterum simulabat abire, 
Piscator reuocat: ‘quo, scelerate, ruis?  
Quo sine me properas?’ subsistens ille reclamat: 
‘Patrue, uis aliquid? praecipe, nolo roges; 
Sed quia multa soles dominorum more iubere, 
Atque ego proposui singula iussa sequi, 
Una dies spatium iussis non aequat et actis,  
Tu iubeas hodie, cras ego iussa feram.’
‘Perfide’, respondit, ‘iubeo nichil, obsecro solui!’
Galliger obstrepuit: ‘patrue, nonne furis? 
To piscaris adhuc — et uelle recedere iuras? 
Esse nimis captum dicis — et usque capis? 
Absoluique petis? simulas, per sidera caeli, 
Mens aliter uersat, quam tua lingua sonat; 
Sublegeres sursum — tu laxas rete deorsum, 
Ergo discidium quam paterere libens? 
Quid defixus, iners, haeres, uelut inter Ianum 
Februus et Martem, si tibi cura fugae est? 
Emolire loco piscosaque retia subduc, 
Et, nisi non egeas, auxiliabor ego.’ 
Captus ad haec captor: ‘nescis, quid, perfide, dicas, 
Clunibus impendet Scotia tota meis; 
Undecies solui temptans, immobilis haesi, 
Alligor, immota firmius Alpe sedens.’
Tunc ita lusor ait: ‘semper tibi, patrue, prosum, 
Econtra laqueos insidiaris agens, 
Qua non ire potest, nequam uersutia repit, 
Si potero, sensum dicar habere semel; 
Soluere te cupiens unum si retibus allec 
Executerem, fieret talio dura michi. 
Non ego te dubito, si me abstraherere iuuante, 
In prima synodo proposuisse queri:  
Rete diu iactum, bene te cepisse referres, 
Capturum melius subueniente deo, 
Diuitias nactum, si te perstare tulissem, 
Me, quod eras felix, non potuisse pati; 
Me celerem ingessisse metum tibi cassa minando, 
Teque superuacuam corripuisse fugam, 
Nec modo, quod capturus eras, quin prorsus id ipsum, 
Quod captum fuerat, fraude perisse mea, 
Taliter egregiam messem uictumque bilustrem 
Conquererere mea fraude perisse tibi.  
Cur me odisse queas aut legitime unde queraris, 
Nunc penitus causa conueniente cares, 
Scis, quod scire doles, bene me meruisse frequenter, 
Vim facere insonti lexque pudorque uetant; 
Quem non iustitia potes angere, niteris astu, 
Defecit ratio, fraude nocere cupis, 
Impius esse mea temptas pietate meisque 
Sumis ab obsequiis in mea dampna uiam. 
Ergo prius fient duo sabbata, Renus et Albis, 
Cos prius Aprilis, quam tua lucra morer; 
Collige constanter, collectis collige plures, 
Nil nisi, quo condas, lar tibi paruus obest.
Rete, ratis, pisces, locus, omen, tempus et aer 
Riserunt uoto prosperiora tuo, 
Piscandi tibi tuta repiscandique potestas, 
Dem tibi, si possim, scis, quia tollo nichil; 
Quod lecturus eram, legi, tibi mando ‘tu autem’,
Lectio perlecta est, die, domine abba, ‘tu au’.’ 
(Ultima non poterat sermonis sillaba dici, 
Tam prope clamosae, murmura plebis erant.)  
Galliger iratum cernens incumbere uulgus 
Maioresque moras posse nocere salit; 
Impegisse adeo Remicae pro sedis adeptu, 
Quam patruum norat, retia nollet aquae, 
Omnibus et patrui lapsis in retia rumbis 
Gallus, quem tulerat, carior unus erat.
Serio festinat, iam non discedere fingit, 
Tam laetus caudae quam leuitate pedum, 
Neue diem festum spectandi perderet hostis, 
Iam sibi prouiso cauerat ante loco. 
Colliculi costam terebrat rugosa crepido, 
Ostiolo impendent densa filecta super, 
Formato maiore minor maiorque minore 
Reinardi credi forma fuisse potest; 
Hanc adiens sollers latet aequicolore sub herba, 
Spectandus nulli despiciensque procul. 
Ut sibi sublatum penitus cognouerat hostem, 
Sensibus excedit presbiter ille miser, 
Deficiensque sibi cadit ictus imagine mortis, 
Frigida quem reddit iactus in ora latex,  
Tunc infestus arat maxillas unguis utrasque, 
Largiter auulsas excipit aura comas. 
Arguit inde deum male commendata tuentem, 
Qui bona det miseris, ut data rapta gemant, 
Omnibus hinc sanctis conuicia debita fundit,  
Praecipue domini noxia mater erat, 
Nominat egregiam, quae tali merce rependat 
Innumeras laudes obsequiumque frequens. 
His tandem lacrimis maestis compassa querelis 
Solatur flentem turba sodalis herum,  
Neue nimis doleat, melior promittitur illi 
Gallus et eximio femina iuncta uiro; 
Dumque exacturus duplicis promissa repensae 
Sponsor uel pignus poscitur illa ualens, 
Cominus aspicitur miser Ysengrimus adesse, 
‘Gaudia!’ conclamat, ‘gaudia!’ caetus ouans. 
‘Quo, domine abba, paras nostros traducere pisces? 
Quo capti tibi sunt, hoc quoque uende loco! 
Huccine piscator, dubium est, an ueneris abbas, 
Si piscator ades, iura aliena rapis, 
Veneris huc abbas, ouium dare uellera quaeris 
Fratribus et famulos carne cibare tuos; 
Te quaecumque mouens intentio compulit istuc, 
Crederis hanc parua proposuisse fide. 
Hanc priuata nequit confessio soluere culpam, 
Publica deprensos exigit ira reos, 
Iudicium sinimus, si te peccasse negaris, 
Proponit pulcrum gens tibi nostra iocum: 
Candelabra, cruces, capsas et cetera sacrae 
Instrumenta domus attulit ista phalanx, 
Sacra tibi his sacris dabimus, quae uerbera si non 
Senseris, esto insons; senseris, esto nocens.’
Quis dolor, o comites, in piscatore calebat 
Hanc legem populo testificante bonam! 
Difficilem euersu, sit iniqua, sit aequa, tenendam, 
Quam dederant legem, nouerat, ergo silet; 
Respondere pauor prohibet, gens stulta furebat, 
Quid tamen audebat, qui nichil ausus erat? 
Voluere daemonibus decretum tale placere, 
Credere uillano prauius esse nichil, 
Hoc opus edicto nullis abbatibus esse, 
Se male piscatum scire nimisque diu, 
Pendere uelle nichil, permitti liber abire, 
Quamuis sacra forent uerbera, nolle pati; 
Si sibi praescisset pisces hac merce parandos, 
Non minus hoc cuiquam quam sibi uelle lucrum. 
Scire sibi non esse malum, si nocte redisset, 
Esset rete carens piscibus, esset habens, 
Quodque lupo mille inter oues sit tutior annus, 
Quam cum uillanis quattuor una dies, 
— Quin etiam ad pastum legere et cantare diatim 
Coram lanigero non dubitare choro, 
Denique cornutis tam cornua nulla uereri, 
Ut non imprimeret basia corde bono; 
Et nisi prima citus sequeretur ad oscula sanguis, 
Iudice se furcae uindicis esse reus, 
Insuper eximium sua tergora ponere pignus 
Et grauidum cetis addere rete nouem — 
Quod numerum serie conuersim diceret acta, 
Quo numquam recte uir numeraret oues, 
— Nam sic: ‘una, duae, tres’ rusticus ordinat amens, 
Non aliter stultus scit numerare miser; 
Ex tribus ut binas, ex binis fecerat unam, 
Sueuerat extremum dicere ‘nulla’ senex. 
Sic rudis ad quamuis summam uillanus ab una 
Orditur numero multiplicante gregem; 
Qualibet a summa sene grex numerante gradatim 
Defluus ad nullam paucior usque foret. — 
Quid tot posse iuuat bona totque et plura cupisse? 
Villani captum posse cupita uetant;  
Nil facere audebat, nil dicere, deinde rogatur, 
An prandere uelit, plebe rogante tacet. 
Pars optasse ferunt, pars dissensisse tacentem, 
Dicat ut ipse, rogant, fatur itemque nichil; 
Poscere saepe pudet, quod sumitur absque pudore,  
Scilicet hoc illum more silere ferunt.
Respondit dominus Bouo: ‘causa illa silendi, 
Quam uersatis, abest, altera maior inest: 
Abbas ipse fuit, benedicite ruminat illud, 
Quod solet astantes sanctificare cibos;  
Plus sapit hic aliis, numquam benediceret alter, 
Ni prius oblatas cerneret esse dapes, 
Ergo dicant alii praesentes, iste futuras 
Diuinans epulas appropiare sibi.’
Undique clamatur: ‘uerum est, speratque cupitis 
Maiores epulas, spes bene cessit, edat, 
Maiores dabimus speratis’; ista locuti, 
Expediunt dextras, prandia laeta parant. 
Presbiter abbati dare fercula prima iubetur, 
‘Nos’, aiunt, ‘dabimus grandia liba dein’, 
Presbiter assiliens crispat benedicite longum, 
Crispanti tellus assonat icta procul; 
Sic celebres disci in claustris (clamatur hiando) 
Aut bonus abbatis uisitat ora calix, 
Tunc cum festa dies uentri promisit auaro 
Soluendos cantus omnibus esse bonis. 
Presbiter ergo graui tundit caua timpora libro, 
Verbera sena dabat, plura daturus adhuc, 
Praecipitem turbam laedit iactura morandi, 
Inque senem unanimi sedulitato ruunt; 
Heu quam dissimilis bellum fortuna gerebat! 
Tota acies uno uim patiente facit, 
Hic caput, ille latus caedit, pars plurima dorsum, 
Multicaui uentris mantica longa gemit.
Qualiter argillae sordes fullone lauante 
Icta sub incusso subtonat aura sago, 
Aut plumosa cadens in puluinaria magnus 
Asser, et admota timpana pulsa manu, 
Aut uteras tonnae, saxi sub uerbere mugit, 
Taliter ad uastas bulga lupina sudes; 
Vix ego crediderim, nisi quod scriptura fatetur, 
Ferre flagra abbates tot potuisse decem, 
Sic ego triticeis paleas extundere granis 
Audieram in patulo tribula mille foro.