Confessio Augustana


CONFESSIO FIDEI exhibita invictiss. Imperat. Carolo V. Caesari Aug. in Comitiis Augustae. Anno M. D. XXX.

Et loquebar de testimoniis tuis in conspectu regum et non confundebar. (Ps 119)

Praefatio ad Caesarem Carolum V. 

[1] Invictissime Imperator, Caesar Auguste, Domine clementissime. Cum
V.C.M. indixerit conventum Imperii Augustae, ut deliberetur de
auxiliis contra Turcam atrocissimum haereditarium, atque veterem
Christiani nominis ac religionis hostem, quomodo illius scilicet
furori et conatibus, durabili et perpetuo belli apparatu resisti
possit.
[2] Deinde et de dissensionibus in causa nostrae sanctae religionis et
Christianae fidei, et ut in hac causa religionis, partium opiniones,
ac sententiae inter sese, in caritate, lenitate, et mansuetudine mutua
audiantur coram, intelligantur et ponderentur,
[3] ut illis, quae utrinque in scripturis secus tractata aut
intellecta sunt, sepositis et correctis, res illae ad unam simplicem
veritatem et Christianam concordiam componantur et reducantur,
[4] ut de caetero a nobis una, sincera et vera religio colatur, et
servetur, ut, quemadmodum sub uno Christo sumus et militamus: ita in
una etiam Ecclesia Christiana, in unitate et concordia vivere
possimus.

[5] Cumque nos infra scripti Elector et Principes, cum aliis qui nobis
coniuncti sunt, perinde ut alii Electores et Principes et Status ad
praefata Comitia evocati sumus, ut Caesareo mandato obedienter
obsequeremur, mature venimus Augustam. Et quod citra iactantiam
dictum volumus, inter primos affuimus.

[6] Cum igitur V.C.M. Electoribus, Principibus et aliis Statibus
Imperii, etiam hic Augustae sub ipsa initia horum Comitiorum inter
caetera proponi fecerit, quod singuli Status Imperii vigore Caesarei
edicti, suam opinionem et sententiam in Germanica et Latina lingua
proponere debeant atque offerre.
[7] Et habita deliberatione proxima feria quarta, rursum responsum est
V.C.M. nos proxima feria sexta Articulos nostrae confessionis pro
nostra parte oblaturos esse.
[8] Ideo ut V.M. voluntati obsequamur, offerimus in hac religionis
causa nostrorum Concionatorum, et nostram confessionem, cuiusmodi
doctrinam ex scripturis sanctis, et puro verbo Dei, hactenus illi in
nostris terris, ducatibus, ditionibus, et urbibus tradiderint, ac in
Ecclesiis tractaverint.

[9] Quod si et caeteri, Electores, Principes, ac Status Imperii,
similibus scriptis Latinis scilicet et Germanicis, iuxta praedictam
Caesaream propositionem, suas opiniones in hac causa religionis
produxerint,
[10] hic nos coram V.C.M. tanquam domino nostro clementissimo paratos
offerimus, nos cum praefatis Principibus et amicis nostris, de
tolerabilibus modis ac viis amice conferre, ut quantum honeste fieri
potest, conveniamus, et re inter nos partes, citra odiosam
contentionem pacifice agitata, Deo dante, dissensio dirimatur, et ad
unam veram concordem religionem reducatur,
[11] Sicut omnes sub uno Christo sumus, et militamus, et unum Christum
confiteri debemus, iuxta tenorem edicti V.C.M. et omnia ad veritatem
Dei perducantur, id quod ardentissimis votis a Deo petimus.

[12] Si autem, quod ad caeteros Electores, Principes et Status, ut
partem alteram attinet, haec tractatio causae Religionis, eo modo, quo
V.C.M. agendam et tractandam sapienter duxit, scilicet, cum tali mutua
praesentatione scriptorum ac sedata collatione, inter nos non
processerit, nec aliquo fructu facta fuerit,
[13] nos quidem testatum clare relinquimus, hic nihil nos quod ad
Christianam concordiam (quae cum Deo et bona conscientia fieri possit)
conciliandam conducere queat, ullo modo detrectare.
[14] Quemadmodum et V.C.M. deinde et caeteri Electores, et Status
Imperii, et omnes, quicunque sincero religionis amore ac studio
tenentur, quicunque hanc causam aequo animo audituri sunt, ex hac
nostra et nostrorum confessione hoc clementer cognoscere et
intelligere dignabuntur.

[15] Cum etiam V.C.M. Electoribus, Principibus et reliquis Statibus
Imperii non una vice, sed saepe clementer significaverit, et in
Comitiis Spirensibus, quae anno Domini etc. XXVI. habita sunt, ex data
et praescripta forma vestrae Caesareae instructionis et commissionis
recitari, et publice praelegi fecerit:
[16] Vestram M. in hoc negotio religionis ex causis certis, quae
V.M. nomine allegatae sunt, non velle quicquam determinari, nec
concludere posse, sed apud Pontificem Romanum pro officio
V.C.M. diligenter daturam operam de congregando Concilio generali.
[17] Quemadmodum idem latius expositum est ante annum in publico
proximo conventu, qui Spirae congregatus fuit.
[18] Ubi V.C.M. per dominum Ferdinandum Boëmiae et Ungariae Regem,
amicum et dominum clementem nostrum, Deinde per Oratorem, et
Commissarios Caesareos, haec inter caetera proponi fecit, quod
V.C.M. intellexisset et expendisset Locum tenentis. V.C.M. in
imperio, et praesidentis et Consiliariorum in Regimine, et Legatorum
ab aliis Statibus qui Ratisponae convenerant, deliberationem de
Concilio congregando.
[19] Et quod iudicaret etiam V.C.M. utile esse, ut congregaretur
Concilium, et quia causae, quae tum tractabantur inter V.C.M. et
Rom. Pontificem, vicinae essent concordiae et Christianae
reconciliationi, non dubitaret V.C.M. quin Roma. Pontifex adduci
posset ad habendum generale Concilium.
[20] Ideo significabat se V.C.M. operam daturam ut praefatus
Pontif. Maximus una cum V.C.M. tale generale Concilium, primo quoque
tempore emissis literis publicandum congregare consentiret.

[21] In eventum ergo talem quod in causa religionis, dissensiones
inter nos et partes amice et in caritate non fuerint compositae, tunc
coram V.C.M. hic in omni obedientia nos offerimus, ex superabundanti
comparituros et causam dicturos in tali generali libero et Christiano
Concilio, de quo congregando in omnibus Comitiis Imperialibus, quae
quidem annis Imperii, V.C.M. habita sunt per Electores, Principes, et
reliquos Status Imperii, semper concorditer actum, et congruentibus
suffragiis conclusum est.
[22] Ad cuius etiam generalis Concilii conventum, simul et ad
V.C.M. in hac longe maxima et gravissima causa, iam ante etiam debito
modo et in forma iuris provocavimus, et appellavimus.
[23] Cui appellationi ad V.C.M. simul et Concilium adhuc adhaeremus,
neque eam per hunc vel alium tractatum (nisi causa inter nos et
partes, iuxta tenorem Caesareae proximae Citationis amice in caritate
composita, sedata, et ad Christianam concordiam reducta fuerit)
deserere intendimus aut possumus,
[24] De quo hic etiam solenniter et publice protestamur.

Articuli fidei praecipui.

I. De Deo. 

[1] Ecclesiae magno consensu apud nos docent, Decretum Nicenae Synodi
de unitate essentiae divinae de tribus personis verum et sine ulla
dubitatione credendum esse. [2] Videlicet, quod sit una essentia
divina, quae et appellatur et est Deus, aeternus, incorporeus,
impartibilis, immensa potentia, sapientia, bonitate, creator et
conservator omnium rerum, visibilium et invisibilium, [3] et tamen
tres sint personae, eiusdem essentiae, et potentiae, et coaeternae,
Pater, Filius, et Spiritus sanctus. [4] Et nomine personae utuntur ea
significatione, qua usi sunt in hac causa Scriptores Ecclesiastici, ut
significet non partem aut qualitatem in alio, sed quod proprie
subsistit.

[5] Damnant omnes haereses, contra hunc articulum exortas, ut
Manichaeos, qui duo principia ponebant, Bonum et Malum, item
Valentinianos, Arianos, Eunomianos, Mahometistas et omnes horum
similes. [6] Damnant et Samosatenos, veteres et neotericos, qui, cum
tantum unam personam esse contendant, de verbo et de Spiritu sancto
astute et impie rhetoricantur, quod non sint personae distinctae, sed
quod verbum significet verbum vocale, et spiritus motum in rebus
creatum.

II. De Peccato Originis. 

[1] Item docent, quod post lapsum Adae omnes homines, secundum naturam
propagati, nascantur cum peccato, hoc est, sine metu Dei, sine fiducia
erga Deum, et cum concupiscentia, [2] quodque hic morbus, seu vitium
originis vere sit peccatum, damnans et afferens nunc quoque aeternam
mortem his, qui non renascuntur, per baptismum et Spiritum sanctum.

[3] Damnant Pelagianos, et alios, qui vitium originis negant esse
peccatum et, ut extenuent gloriam meriti, et beneficiorum Christi,
disputant hominem propriis viribus rationis coram Deo iustificari
posse.

III. De Filio Dei. 

[1] Item docent, quod Verbum, hoc est, filius Dei, assumpserit humanam
naturam in utero beatae Mariae virginis, [2] ut sint duae naturae,
divina et humana, in unitate personae inseparabiliter coniunctae, unus
Christus, vere Deus, et vere homo, natus ex virgine Maria, vere passus,
crucifixus, mortuus et sepultus, [3] ut reconciliaret nobis Patrem et
hostia esset non tantum pro culpa originis, sed etiam pro omnibus
actualibus hominum peccatis. [4] Idem descendit ad inferos, et vere
resurrexit tertia die, deinde ascendit ad coelos, ut sedeat at
dexteram Patris, et perpetuo regnet ac dominetur omnibus creaturis,
sanctificet credentes in ipsum, [5] misso in corda eorum Spiritu
sancto, qui regat, consoletur ac vivificet eos, ac defendat adversus
diabolum, et vim peccati. [6] Idem Christus palam est rediturus, ut
iudicet vivos et mortuos, etc. iuxta Symbolum Apostolorum.

IV. De Iustificatione. 

[1] Item docent, quod homines non possint iustificari coram Deo
propriis viribus, meritis aut operibus, sed gratis iustificentur
propter Christum per fidem, [2] cum credunt se in gratiam recipi, et
peccata remitti propter Christum, qui sua morte, pro nostris peccatis
satisfecit. [3] Hanc fidem imputat Deus pro iustitia coram ipso,
Rom. 3 et 4.

V. De Ministerio Ecclesiastico. 

[1] Ut hanc fidem consequamur institutum est ministerium docendi
Evangelii et porrigendi sacramenta. [2] Nam per verbum et sacramenta,
tanquam per instrumenta donatur Spiritus sanctus, qui fidem efficit,
ubi et quando visum est Deo in iis qui audiunt Evangelium, [3]
scilicet, quod Deus non propter nostra merita, sed propter Christum
iustificet, hos qui credunt, se propter Christum in gratiam
recipi.

[4] Damnant Anabaptistas et alios, qui sentiunt Spiritum sanctum
contingere sine verbo externo hominibus per ipsorum praeparationes et
opera.

VI. De Nova Obedientia. 

[1] Item docent, quod fides illa debeat bonos fructus parere, et quod
oporteat bona opera, mandata a Deo facere, propter voluntatem Dei, non
ut confidamus per ea opera iustificationem coram Deo mereri. [2] Nam
remissio peccatorum et iustificatio fide apprehenditur, sicut testatur
et vox Christi, Cum feceritis haec omnia, dicite, servi inutiles
sumus. [3] Idem docent et veteres Scriptores Ecclesiastici. Ambrosius
enim inquit, Hoc constitutum est a Deo, ut qui credit in Christum,
salvus sit, Sine opere, sola fide, gratis accipiens remissionem
peccatorum.

VII. De Ecclesia. 

[1] Item docent, quod una sancta Ecclesia perpetuo mansura sit. Est
autem Ecclesia congregatio sanctorum, in qua Evangelium recte docetur,
et recte administrantur Sacramenta. [2] Et ad veram unitatem Ecclesiae,
satis est consentire de doctrina Evangelii et administratione
Sacramentorum. [3] Nec necesse est ubique esse similes traditiones
humanas, seu ritus aut ceremonias ab hominibus institutas. Sicut inquit
Paulus, [4] Una fides, unum baptisma, unus Deus et pater omnium, etc.

VIII. Quid sit Ecclesia? 

[1] Quanquam Ecclesia proprie sit congregatio sanctorum, et vere
credentium, tamen cum in hac vita multi hypocritae et mali admixti
sint, licet uti sacramentis, quae per malos administrantur, iuxta
vocem Christi, Sedent Scribae et Pharisaei in cathedra Moisi, etc. [2]
Et sacramenta et verbum propter ordinationem et mandatum Christi sunt
efficacia, etiamsi per malos exhibeantur.

[3] Damnant Donatistas et similes, qui negabant licere uti ministerio
malorum in Ecclesia, et sentiebant ministerium malorum inutile et
inefficax esse.

IX. De Baptismo. 

[1] De Baptismo docent, quod sit necessarius ad salutem, [2] quodque
per Baptismum offeratur gratia Dei, et quod pueri sint baptizandi, qui
per baptismum oblati Deo recipiantur in gratiam Dei.

[3] Damnant Anabaptistas, qui improbant baptismum puerorum, et
affirmant pueros sine baptismo salvos fieri.

X. De Coena Domini. 

[1] De Coena Domini docent, quod corpus et sanguis Christi vere adsint,
et distribuantur vescentibus in Coena Domini, [2] et improbant secus
docentes.

XI. De Confessione. 

[1] De Confessione docent, quod absolutio privata in Ecclesiis
retinenda sit, quanquam in confessione non sit necessaria omnium
delictorum enumeratio. [2] Est enim impossibilis iuxa Psalmum, Delicta
quis intelligit?

XII. De Poenitentia. 

[1] De poenitentia docent, quod lapsis post Baptismum contingere
possit remissio peccatorum, quocunque tempore cum convertuntur. [2] Et
quod Ecclesia talibus redeuntibus ad poenitentiam absolutionem
impertiri debeat.

[3] Constat autem poenitentia proprie his duabus partibus,
[4] Altera est, contritio seu terrores incussi conscientiae agnito
peccato. [5] Altera est, fides quae concipitur ex Evangelio, seu
absolutione, et credit propter Christum remitti peccata, et consolatur
conscientiam, et ex terroribus liberat. [6] Deinde sequi debent bona
opera, quae sunt fructus poenitentiae.

[7] Damnant Anabaptistas, qui negant semel iustificatos posse amittere
Spiritum sanctum. [8] Item, qui contendunt quibusdam tantam
perfectionem in hac vita contingere, ut peccare non possint.
[9] Damnantur et Novatiani, qui nolebant absolvere lapsos post
Baptismum redeuntes ad poenitentiam.
[10] Reiiciuntur et isti, qui non docent remissionem peccatorum per
fidem contingere, sed iubent nos mereri gratiam per satisfactiones
nostras.

XIII. De Usu Sacramentorum. 

[1] De usu Sacramentorum docent, quod Sacramenta instituta sint, non
modo ut sint notae professionis inter homines, sed magis ut sint signa
et testimonia voluntatis Dei erga nos, ad excitandam et confirmandam
fidem in his qui utuntur proposita. [2] Itaque utendum est
Sacramentis ita, ut fides accedat, quae credat promissionibus, quae
per Sacramenta exhibentur et ostenduntur.

[3] Damnant igitur illos qui docent, quod Sacramenta ex opere operato
iustificent, nec docent fidem requiri in usu sacramentorum, quae
credat remitti peccata.

XIV. De Ordine Ecclesiastico. 

De ordine Ecclesiastico docent, quod nemo debeat in Ecclesia publice
docere, aut sacramenta administrare, nisi rite vocatus.

XV. De Ritibus Ecclesiasticis. 

[1] De ritibus Ecclesiasticis docent, quod ritus illi servandi sint,
qui sine peccato servari possunt, et prosunt ad tranquillitatem et
bonum ordinem in Ecclesia, sicut certae feriae, festa et similia.

[2] De talibus rebus tamen admonentur homines, ne conscientiae
onerentur, tanquam talis cultus ad salutem necessarius sit.

[3] Admonentur etiam, quod traditiones humanae institutae ad
placandum Deum, ad promerendam gratiam et satisfaciendum pro
peccatis, adversentur Evangelio et doctrinae fidei. [4] Quare vota et
traditiones de cibis et diebus, etc. institutae ad promerendam gratiam,
et satisfaciendum pro peccatis, inutiles sint, et contra Evangelium.

XVI. De Rebus Civilibus. 

[1] De rebus civilibus docent, quod legitimae ordinationes civiles
sint bona opera Dei, [2] quod christianis liceat gerere Magistratus,
exercere iudicia, iudicare res ex Imperatoriis, et aliis praesentibus
legibus, supplicia iure constituere, iure bellare, militare, lege
contrahere, tenere proprium, iusiurandum postulantibus Magistratibus dare,
ducere uxorem, nubere.

[3] Damnant Anabaptistas, qui interdicunt haec civilia officia
Christianis.
[4] Damnant et illos, qui Evangelicam perfectionem non collocant in
timore Dei et fide, sed in deserendis civilibus officiis, quia
Evangelium tradit iustitiam aeternam cordis. [5] Interim non dissipat
Politiam aut Oeconomiam, sed maxime postulat conservare tanquam
ordinationes Dei, et in talibus ordinationibus exercere caritatem. [6]
Itaque necessario debent Christiani obedire Magistratibus suis et
legibus. Nisi cum iubent peccare, [7] tunc enim magis debent obedire
Deo quam hominibus, Actor. 5.

XVII. De Christi Reditu ad Iudicium. 

[1] Item docent, quod Christus apparebit in consummatione mundi ad
iudicandum, et mortuos omnes resuscitabit, [2] piis et electis dabit
vitam aeternam et perpetua gaudia, [3] impios autem homines ac
diabolos condemnabit, ut sine fine crucientur.

[4] Damnant Anabaptistas, qui sentiunt hominibus damnatis ac diabolis
finem poenarum futurum esse.
[5] Damnant et alios qui nunc spargunt Iudaicas opiniones, quod ante
resurrectionem mortuorum, pii regnum mundi occupaturi sint, ubique
oppressis impiis.

XVIII. De Libero Arbitrio. 

[1] De libero arbitrio docent, quod humana voluntas habeat aliquam
libertatem ad efficiendam civilem iustitiam, et deligendas res rationi
subiectas. [2] Sed non habet vim sine Spiritu sancto efficiendae
iustitiae Dei, seu iustitiae spiritualis, quia animalis homo non
percipit ea quae sunt Spiritus Dei, [3] sed haec fit in cordibus, cum
per verbum Spiritus sanctus concipitur. [4] Haec totidem verbis dicit
Augustinus lib. 3. Hypognosticon. Esse fatemur liberum arbitrium
omnibus hominibus, habens quidem iudicium rationis, non per quod sit
idoneum in iis quae ad Deum pertinent, sine Deo aut inchoare aut
certe peragere, sed tantum in operibus vitae praesentis tam bonis quam
etiam malis. [5] Bonis dico, quae de bono naturae oriuntur, id est,
velle laborare in agro, velle manducare et bibere, velle habere
amicum, velle habere indumenta, velle fabricare domum, uxorem velle
ducere, pecora nutrire, artem discere diversarum rerum bonarum, velle
quicquid bonum ad praesentem pertinet vitam. [6] Quae omnia non sine
divino gubernaculo subsistunt, immo ex ipso et per ipsum sunt, et esse
coeperunt. Malis vero dico, ut est velle Idolum colere, velle
homicidium, etc.

Damnant Pelagianos, et alios qui docent, quod sine Spiritu sancto,
solis naturae viribus possimus Deum super omnia diligere. Item
praecepta Dei facere, quoad substantiam actuum. Quanquam enim externa
opera aliquo modo efficere natura possit, potest enim continere
manus a furto, a caede, tamen interiores motus non potest efficere,
ut timorem Dei, fiduciam erga Deum, castitatem, patientiam, etc.

XIX. De Causa Peccati. 

De causa peccati docent, quod tametsi Deus creat et conservat naturam,
tamen causa peccati est voluntas malorum, videlicet, diaboli et impiorum,
quae non adiuvante Deo, avertit se a Deo, sicut Christus ait Ioan. 8.
Cum loquitur mendacium, ex seipso loquitur.

XX. De Bonis Operibus. 

[1] Falso accusantur nostri, quod bona opera prohibeant. [2] Nam
scripta eorum, quae exstant de decem praeceptis, et alia simili
argumento, testantur, quod utiliter docuerint de omnibus vitae
generibus et officiis, quae genera vitae, quae opera in qualibet
vocatione Deo placeant. [3] De quibus rebus olim parum docebant
Concionatores, tantum puerilia et non necessaria opera urgebant, ut
certas ferias, certa ieiunia, fraternitates, peregrinationes, cultus
Sanctorum, rosaria, monachatum et similia. [4] Haec adversarii nostri
admoniti nunc dediscunt, nec perinde praedicant haec inutilia opera, ut
olim. [5] Praeterea incipiunt etiam fidei mentionem facere, de qua olim mirum
erat silentium. [6] Docent nos non tantum operibus iustificari, sed
coniungunt fidem et opera, et dicunt nos fide et operibus
iustificari. [7] Quae doctrina tolerabilior est priore, et plus afferre
potest consolationis, quam vetus ipsorum doctrina.

[8] Cum igitur doctrina de fide, quam oportet in Ecclesia praecipuam
esse, tam diu iacuerit ignota, quemadmodum fateri omnes necesse est, de
fidei iustitia altissimum silentium fuisse in concionibus, tantum
doctrinam operum versatam esse in Ecclesia, nostri de fide sic
admonuerunt Ecclesias.

[9] Principio, quod opera nostra non possint reconciliare Deum, aut
mereri remissionem peccatorum, et gratiam et iustificationem, sed hanc tantum fide
consequimur, credentes quod propter Christum recipiamur in gratiam,
qui solus positus est mediator et propitiatorium, per quem
reconcilietur Pater. [10] Itaque qui confidit operibus, se mereri
gratiam, is aspernatur Christi meritum et gratiam, et quaerit sine
Christo humanis viribus viam ad Deum, cum Christus de se dixerit, Ego
sum via, veritas et vita.

[11] Haec doctrina de fide ubique in Paulo tractatur Ephes. 2. Gratia
salvi facti estis per fidem, et hoc non ex vobis,
Dei donum est, non ex operibus, etc.

[12] Et ne quis cavilletur, a nobis novam Pauli interpretationem
excogitari, tota haec causa habet testimonia Patrum. [13] Nam
Augustinus multis voluminibus defendid gratiam et iustitiam fidei
contra merita operum. [14] Et similia docet Ambrosius de vocatione
Gentium, et alibi. Sic enim inquit de vocatione Gentium, Vilesceret
redemptio sanguinis Christi, nec misericordiae Dei humanorum operum
praerogativa succumberet, si iustificatio, quae fit per gratiam,
meritis praecedentibus deberetur, ut non munus largientis, sed merces
esset operantis.

[15] Quanquam autem haec doctrina contemnitur ab imperitis, tamen
experiuntur piae ac pavidae conscientiae, plurimum eam consolationis
afferre, quia conscientiae non possunt reddi tranquillae per ulla
opera, sed tantum fide, cum certo statuunt, quod propter Christum
habeant placatum Deum. [16] Quemadmodum Paulus docet Rom. 5.
Iustificati per fidem, pacem habemus apud Deum. [17] Tota haec
doctrina, ad illud certamen perterrefactae conscientiae referenda est,
nec sine illo certamine intelligi potest. [18] Quare male iudicant de ea
re homines imperiti, et prophani, qui Christianam iustitiam nihil
esse somniant, nisi civilem et philosophicam iustitiam.

[19] Olim vexabantur conscientiae doctrina operum, non audiebant ex
Evangelio consolationem. [20] Quosdam conscientia expulit in desertum,
in monasteria, sperantes ibi se gratiam merituros esse per vitam
monasticam. [21] Alii alia excogitaverunt opera, ad promerendam gratiam
et satisfaciendum pro peccatis. [22] Ideo magnopere fuit opus, hanc
doctrinam de fide in Christum tradere, et renovare, ne deesset
consolatio pavidis conscientiis, sed scirent fide in Christum
apprehendi gratiam et remissionem peccatorum et iustificationem.

[23] Admonentur etiam homines, quod hic nomen fidei non significet
tantum historiae notitiam, qualis est et in impiis et diabolo, sed
significet fidem, quae credit non tantum historiam, sed etiam effectum
historiae, videlicet, hunc articulum, Remissionem peccatorum, quod
videlicet per Christum habeamus gratiam, iustitiam et remissionem
peccatorum.

[24] Iam qui scit se per Christum habere propitium Patrem, is vere
novit Deum, scit se ei curae esse, invocat eum. Denique non est sine
Deo sicut gentes. [25] Nam diaboli et impii non possunt hunc
articulum credere, Remissionem peccatorum. Ideo Deum tanquam hostem
oderunt, non invocant eum, nihil boni ab eo expectant. [26]
Augustinus etiam de fidei nomine hoc modo admonet lectorem et docet in
scripturis nomen fidei accipi, non pro notitia, qualis est in impiis,
sed pro fiducia quae consolatur et erigit perterrefactas mentes.

[27] Praeterea docent nostri, quod necesse sit bona opera facere, non
ut confidamus per ea gratiam mereri, sed propter voluntatem Dei. [28]
Tantum fide apprehenditur remissio peccatorum et gratia. [29] Et quia
per fidem accipitur Spiritus sanctus, iam corda renovantur, et induunt
novos affectus, ut parere bona opera possint. [30] Sic enim ait
Ambrosius, Fides bonae voluntatis, et iustae actionis genitrix
est. [31] Nam humanae vires, sine Spiritu sancto, plenae sunt impiis
affectibus, et sunt imbecilliores quam ut bona opera possint efficere
coram Deo. [32] Ad haec, sunt in potestate diaboli, qui impellit homines
ad varia peccata, ad impias opiniones, ad manifesta scelera. [33]
Quemadmodum est videre in philosophis, qui et ipsi conati honeste
vivere, tamen id non potuerunt efficere, sed contaminati sunt multis
manifestis sceleribus. [34] Talis est imbecillitas hominis, cum est
sine fide et sine Spiritu sancto, et tantum humanis viribus se
gubernat.

[35] Hinc facile apparet hanc doctrinam non esse accusandam, quod
bona opera prohibeat, sed multo magis laudandam, quod ostendit
quomodo bona opera facere possimus. [36] Nam sine fide, nullo modo
potest humana natura primi aut secundi praecepti opera facere. [37]
Sine fide non invocat Deum, a Deo nihil expectat, non tolerat crucem,
sed quaerit humana praesidia, confidit humanis praesidiis. [38] Ita
regnant in corde omnes cupiditates, et humana consilia cum abest fides
et fiducia erga Deum. [39] Quare et Christus dixit, Sine me nihil
potestis facere, Ioan. 15. [40] Et Ecclesia canit,
Sine tuo numine, nihil est in homine, nihil est innoxium.

XXI. De Cultu Sanctorum. 

[1] De cultu sanctorum docent, quod memoria sanctorum proponi potest,
ut imitemur fidem eorum, et bona opera iuxta vocationem, Ut Caesar
imitari potest exemplum Davidis in bello gerendo ad depellendos Turcas a
patria. Nam uterque rex est. [2] Sed scriptura non docet invocare
sanctos, seu petere auxilium a sanctis, Quia unum Christum nobis
proponit mediatorem, propitiatorium, Pontificem, et intercessorem. [3]
Hic invocandus est, et promisit se exauditurum esse preces nostras, et
hunc cultum maxime probat, videlicet, ut invocetur in omnibus
afflictionibus. [4] 1. Ioan. 2. Si quis peccat, habemus advocatum apud
Deum, etc.

[1] Haec fere summa est doctrinae apud nos, in qua cerni potest, nihil
inesse, quod discrepet a scripturis, vel ab Ecclesia Catholica, vel ab
Ecclesia Romana, quatenus ex scriptoribus nota est, quod cum ita
sit, inclementer iudicant isti, qui nostros pro haereticis haberi
postulant. [2] Sed dissensio est de quibusdam abusibus, qui
sine certa autoritate in Ecclesias irrepserunt, in quibus etiam, si
qua esset dissimilitudo, tamen decebat haec lenitas Episcopos, ut
propter confessionem, quam modo recensuimus, tolerarent nostros, quia
ne Canones quidem tam duri sunt, ut eosdem ritus ubique esse
postulent, [3] neque similes unquam omnium Ecclesiarum ritus
fuerunt. [4] Quanquam apud nos magna ex parte veteres ritus diligenter
servantur. Falsa enim calumnia est, quod omnes ceremoniae, omnia
vetera instituta in Ecclesiis nostris aboleantur. [5] Verum publica
querela fuit abusus quosdam in vulgaribus ritibus haerere. Hi, quia non
poterant bona conscientia probari, aliqua ex parte correcti sunt.

Articuli in quibus recensentur abusus mutati. 

[1] Cum Ecclesiae apud nos de nullo articulo fidei dissentiant ab
Ecclesia catholica, tantum paucos quosdam abusus omittant, qui novi
sunt, et contra voluntatem Canonum vitio temporum recepti, rogamus ut
Caesarea Maiestas clementer audiat, et quid sit mutatum, et quae
fuerint causae, quo minus coactus sit populus illos abusus contra
conscientiam observare. [2] Nec habeat fidem Caesarea Maiestas istis,
qui, ut inflamment odia hominum adversus nostros, miras calumnias
spargunt in populum. [3] Hoc modo irritatis animis bonorum virorum
initio praebuerunt occasionem huic dissidio, et eadem arte
conantur nunc augere discordias. [4] Nam Caesarea Maiestas haud dubie
comperiet tolerabiliorem esse formam, et doctrinae et ceremoniarum
apud nos, quam qualem homines iniqui et malevoli decribunt. [5] Porro
veritas ex vulgi rumoribus aut maledictis inimicorum colligi non
potest. [6] Facile autem hoc iudicari potest, nihil magis prodesse ad
dignitatem ceremoniarum conservandam et alendam reverentiam ac
pietatem in populo, quam si ceremoniae rite fiant in Ecclesiis.

XXII. De Utraque Specie. 

[1] Laicis datur utraque species Sacramenti in Coena Domini, quia hic
mos habet mandatum Domini Matth. 26. Bibite ex hoc omnes. [2] Ubi
manifeste praecepit Christus de poculo ut omnes bibant,
[3] et ne quis possit cavillari, quod hoc ad Sacerdotes tantum
pertineat, Paulus ad Corinth. exemplum recitat, in quo apparet totam
Ecclesiam utraque specie usam esse. [4] Et diu mansit hic mos in
Ecclesia, nec constat quando aut quo autore mutatus sit, tametsi
Cardinalis Cusanus recitet, quando sit approbatus. [5] Cyprianus
aliquot locis testatur populo sanguinem datum esse. [6] Idem testatur
Hieronymus, qui ait, Sacerdotes Eucharistiae ministrant, et sanguinem
Christi populis dividunt. [7] Imo Gelasius Papa mandat ne dividatur
Sacramentum, Dist. 2. de Consecratione, cap. Comperimus. [8] Tantum
consuetudo non ita vetus aliud habet. [9] Constat autem quod
consuetudo contra mandata Dei introducta, non sit probanda, ut
testantur Canones, Dist. 8. cap. Veritate, cum sequentibus. [10] Haec
vero consuetudo non solum contra scripturam, sed etiam contra veteres
Canones et exemplum Ecclesiae recepta est. [11] Quare si qui maluerunt
utraque specie Sacramenti uti, non fuerunt cogendi, ut aliter facerent
cum offensione conscientiae.

[12] Et quia divisio sacramenti non
convenit cum institutione Christi, solet apud nos omitti processio,
quae hactenus fieri solita est.

XXIII. De Coniugio Sacerdotum. 

[1] Publica querela fuit de exemplis Sacerdotum, qui non
continebant. [2] Quam ob causam et Pius Papa dixisse fertur, fuisse
aliquas causas cur ademptum sit Sacerdotibus coniugium, sed multo
maiores esse causas cur reddi debeat. Sic enim scribit Platina, [3]
Cum igitur Sacerdotes apud nos publica illa scandala vitare vellent,
duxerunt uxores ac docuerunt, quod liceat ipsis contrahere
matrimonium. [4] Primum, quia Paulus dicit, Unusquisque habeat uxorem
suam propter fornicationem. Item, Melius est nubere, quam uri. [5]
Secundo, Christus inquit, Non omnes capiunt verbum hoc, ubi docet non
omnes homines ad coelibatum idoneos esse, quia Deus creavit hominem ad
procreationem, Genes. 1. [6] Nec est humanae potestatis, sine
singulari dono et opere Dei creationem mutare. [7] Igitur qui non
sunt idonei ad coelibatum, debent contrahere matrimonium. [8] Nam
mandatum Dei et ordinationem Dei, nulla lex humana, nullum votum
tollere potest. [9] Ex his causis docent Sacerdotes sibi licere
uxores ducere.
[10] Constat etiam in Ecclesia veteri, Sacerdotes fuisse maritos. [11]
Nam et Paulus ait Episcopum eligendum esse, qui sit maritus. [12] Et
in Germania primum ante annos quadringentos, Sacerdotes vi coacti sunt
ad coelibatum, qui quidem adeo adversati sunt, ut Archiepiscopus
Moguntinus publicaturus edictum Rom. Pontificis de ea re, pene ab
iratis Sacerdotibus per tumultum oppressus sit. [13] Et res gesta est
tam inciviliter, ut non solum in posterum coniugia prohiberentur, sed
etiam praesentia, contra omnia iura divina et humana, contra ipsos
etiam Canones factos, non solum a Pontificibus, sed a laudatissimis
Synodis, distraherentur.

[14] Et cum senescente mundo, paulatim natura humana fiat imbecillior,
convenit prospicere, ne plura vitia serpant in Germaniam.
[15] Porro Deus instituit coniugium, ut esset remedium humanae
infirmitatis. [16] Ipsi Canones veterem rigorem interdum posterioribus
temporibus propter imbecillitatem hominum laxandum esse dicunt, quod
optandum est ut fiat et in hoc negotio. [17] Ac videntur Ecclesiis
aliquando defuturi pastores, si diutius prohibeatur coniugium.

[18] Cum autem exstet mandatum Dei, cum mos Ecclesiae notus sit, cum
impurus coelibatus plurima pariat scandala, adulteria, et alia scelera
digna animadversione boni magistratus: tamen mirum est, nulla in re
maiorem exerceri saevitiam quam adversus coniugium Sacerdotum. [19]
Deus praecepit honore afficere coniugium. [20] Leges in omnibus rebus
publicis bene constitutis, etiam apud Ethnicos maximis honoribus
ornaverunt. [21] At nunc capitalibus poenis excruciantur, et quidem
Sacerdotes contra Canonum voluntatem, nullam aliam ob causam, nisi
propter coniugium. [22] Paulus vocat doctrinam daemoniorum, quae
prohibet coniugium. 1. Timoth. 4. [23] Id facile nunc intelligi
potest, cum talibus suppliciis prohibitio coniugii defenditur.

[24] Sicut autem nulla lex humana potest mandatum Dei tollere, ita nec
votum potest tollere mandatum Dei. [25] Proinde etiam Cyprianus
suadet, ut mulieres nubant, quae non servant promissam
castitatem. Verba eius sunt haec, lib. 1. epistola XI. Si
autem perseverare nolunt, aut non possunt, melius est ut nubant, quam
ut in ignem deliciis suis cadant, certe nullum fratribus aut sororibus
scandalum faciant. [26] Et aequitate quadam utuntur ipsi Canones erga hos,
qui ante iustam aetatem voverunt, quomodo fere hactenus fieri
consuevit.

XXIV. De Missa. 

[1] Falso accusantur Ecclesiae nostrae, quod Missam
aboleant, retinetur enim Missa apud nos, et summa reverentia
celebratur. [2] Servantur et usitatae ceremoniae fere omnes,
praeterquam quod Latinis cantionibus admiscentur alicubi Germanicae,
quae additae sunt ad docendum populum. [3] Nam ad hoc unum opus
est ceremoniis, ut doceant imperitos. [4] Et non modo Paulus praecipit
uti lingua intellecta populo in Ecclesia,
sed etiam ita constitutum est humano iure.

[5] Assuefit populus ut una
utantur Sacramento, si qui sunt idonei, id quoque auget reverentiam ac
religionem publicarum ceremoniarum. [6] Nulli enim admittuntur, nisi
antea explorati. [7] Admonentur etiam homines de dignitate
et usu Sacramenti, quantam consolationem afferat pavidis conscientiis,
ut discant Deo credere, et omnia bona a Deo expectare et petere. [8]
Hic cultus delectat Deum, talis usus sacramenti alit pietatem erga
Deum. [9] Itaque non videntur apud adversarios Missae maiore religione
fieri, quam apud nos.

[10] Constat autem hanc quoque publicam et longe maximam querelam
omnium bonorum virorum diu fuisse, quod Missae turpiter prophanarentur,
collatae ad quaestum. [11] Neque enim obscurum est, quam late pateat
hic abusus in omnibus templis, a qualibus celebrentur Missae, tantum
propter mercedem aut stipendium, quam multi contra interdictum Canonum
celebrent. [12] Paulus autem graviter minatur his qui indigne
tractant Eucharistiam, cum ait, Qui ederit panem hunc, aut biberit
calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. [13]
Itaque cum apud nos admonerentur Sacerdotes de hoc peccato, desierunt
apud nos privatae Missae, cum fere nullae privatae Missae nisi
quaestus causa fierent.

[14] Neque ignoraverunt hos abusus Episcopi, qui si correxissent eos
in tempore, minus nunc esset dissensionum. [15] Antea sua
dissimulatione multa vitia passi sunt in Ecclesiam serpere. [16] Nunc
sero incipiunt queri de calamitatibus Ecclesiae, cum hic tumultus non
aliunde sumpserit occasionem, quam ex illis abusibus, qui tam manifesti
erant, ut tolerari amplius non possent. [17] Magnae dissensiones de
Missa, de Sacramento extiterunt. [18] Fortasse dat poenas
orbis tam diuturnae prophanationis Missarum, quam in Ecclesiis tot seculis
toleraverunt isti, qui emendare et poterant et debebant. [19] Nam in
Decalogo scriptum est, Qui Dei nomine abutitur, non erit
impunitus. [20] At ab initio mundi nulla res divina ita videtur unquam
ad quaestum collata fuisse, ut Missa.

[21] Accessit opinio, quae auxit privatas Missas in infinitum,
videlicet, quod Christus sua passione satisfecerit pro peccato originis,
et instituerit Missam, in qua fieret oblatio pro quotidianis delictis,
mortalibus et venialibus. [22] Hinc manavit publica opinio, quod Missa
sit opus delens peccata vivorum et mortuorum ex opere operato. [23]
Hic coeptum est disputari, utrum una Missa dicta pro pluribus, tantumdem
valeat quantum singulae pro singulis. Haec disputatio peperit istam
infinitam multitudinem Missarum.

[24] De his opinionibus nostri admonuerunt, quod dissentiant a
scripturis sanctis, et laedant gloriam passionis Christi. [25] Nam
passio Christi fuit oblatio et satisfactio, non solum pro culpa
originis, sed etiam pro omnibus reliquis peccatis, ut ad Hebraeos
scriptum est: [26] Sanctificati sumus per oblationem Iesu
Christi semel. [27] Item, Una oblatione comsummavit in perpetuum
sanctificatos.

[28] Item, Scriptura docet, Nos coram Deo iustificari per fidem in
Christum, cum credimus nobis remitti peccata propter Christum.
[29] Iam si Missa delet peccata vivorum et mortuorum ex
opere operato, contingit iustificatio ex opere Missae, non ex fide,
quod scriptura non patitur.

[30] Sed Christus iubet facere in sui memoriam, quare Missa instituta
est, ut fides in iis qui utuntur sacramento, recordetur quae
beneficia accipiat per Christum, et erigat et consoletur pavidam
conscientiam. [31] Nam id est meminisse Christi, beneficia meminisse,
ac sentire quod vere exhibeantur nobis. [32] Nec satis est historiam
recordari, quia hanc etiam Iudaei et impii recordari possunt. [33] Est
igitur ad hoc facienda Missa, ut ibi porrigatur sacramentum his,
quibus opus est consolatione, sicut Ambrosius ait, Quia semper pecco,
semper debeo accipere medicinam.

[34] Cum autem Missa sit talis communicatio sacramenti, servatur apud
nos una communis Missa, singulis feriis atque aliis etiam diebus, si
qui sacramento velint uti, ubi porrigitur sacramentum his qui
petunt. [35] Neque hic mos in Ecclesia novus est. Nam veteres ante
Gregorium non faciunt mentionem privatae Missae. De communi Missa
plurimum loquuntur. [36] Chrysostomus ait, Sacerdotem quotidie stare ad
altare, et alios ad communionem accersere, alios arcere. [37] Et ex
Canonibus veteribus apparet unum aliquem celebrasse Missam, a quo
reliqui presbyteri et Diaconi sumpserunt corpus Domini. [38] Sic enim
sonant verba Canonis Niceni, Accipiant Diaconi secundum ordinem post
presbyteros ab Episcopo vel a presbytero sacram communionem. [39] Et
Paulus de communione iubet, ut alii alios expectent, ut fiat communis
participatio.

[40] Postquam igitur Missa apud nos habet exemplum Ecclesiae, ex
scriptura et patribus, confidimus improbari eam non posse, maxime cum
publicae ceremoniae, magna ex parte similes usitatis serventur, tantum
numerus Missarum est dissimilis, quem propter maximos et manifestos
abusus certe moderari prodesset. [41] Nam olim etiam in Ecclesiis
frequentissimis non fiebat quotidie Missa, ut testatur
Historia Tripartita lib. 9. cap. 38. Rursus autem in Alexandria quarta et
sexta feria scripturae leguntur, easque doctores interpretantur, et
omnia fiunt praeter solemnem oblationis morem.

XXV. De Confessione. 

[1] Confessio in Ecclesiis apud nos non est abolita. Non enim solet
porrigi corpus Domini, nisi antea exploratis et absolutis. [2] Et
docetur populus diligentissime de fide absolutionis, de qua ante haec
tempora magnum erat silentium. [3] Docentur homines ut absolutionem
plurimi faciant, quia sit vox Dei, et mandato Dei pronuntietur. [4]
Ornatur potestas clavium et commemoratur, quantam consolationem
afferat perterrefactis conscientiis, et quod requirat Deus fidem, ut
illi absolutioni tanquam voci suae de coelo sonanti credamus, et quod
illa fides in Christum vere consequatur, et accipiat remissionem peccatorum. [5]
Antea immodice extollebantur satisfactiones: Fidei vero et meriti Christi,
ac iustitiae fidei nulla fiebat mentio, quare in hac parte minime sunt
culpandae Ecclesiae nostrae. [6] Nam hoc etiam adversarii tribuere
nobis coguntur, quod doctrina de poenitentia diligentissime a nostris
tractata ac patefacta sit.

[7] Sed de Confessione docent, quod enumeratio delictorum non sit
necessaria, nec sint onerandae conscientiae cura enumerandi omnia
delicta, quia impossibile est omnia delicta recitare, Ut testatur
Psalmus, Delicta quis intelligit? [8] Item Ieremias, Pravum est cor
hominis et inscrutabile. [9] Quod si nulla peccata nisi recitata
remitterentur, nunquam acquiescere conscientiae possent, quia plurima
peccata neque vident neque meminisse possunt. [10] Testantur et
veteres scriptores enumerationem non esse necessariam. [11] Nam
in Decretis citatur Chrysostomus, qui sic ait, Non tibi dico, ut te
prodas in publicum, neque apud alios te accuses, sed obedire te volo
prophetae dicenti, Revela ante Deum viam tuam. Ergo tua confitere
peccata apud Deum, verum iudicem cum oratione. Delicta tua pronuntia
non lingua, sed conscientiae tuae memoria, etc. [12] Et glossa de
poenitentia, Dist. 4. cap. Consideret, fatetur humani iuris esse
confessionem. [13] Verum confessio, cum propter maximum absolutionis
beneficium, tum propter alias conscientiarum utilitates apud nos
retinetur.

XXVI. De Discrimine Ciborum. 

[1] Publica persuasio fuit non tantum vulgi, sed etiam docentium in
Ecclesiis, quod discrimina ciborum, et similes traditiones humanae, sint
opera utilia ad promerendam gratiam et satisfactoria pro peccatis. [2]
Et quod sic senserit mundus, apparet ex eo, quia quotidie
instituebantur novae ceremoniae, novi ordines, novae feriae, nova
ieiunia, et doctores in templis exigebant haec opera tanquam
necessarium cultum ad promerendam gratiam, et vehementer terrebant
conscientias, si quid omitterent. [3] Ex hac persuasione de
traditionibus multa incommoda in Ecclesia secuta sunt.

[4] Primo, obscurata est doctrina de gratia et iustitia fidei, quae
est praecipua pars Evangelii, et quam maxime oportet extare et
eminere in Ecclesia, ut meritum Christi bene cognoscatur, et fides
quae credit remitti peccata propter Christum, longe supra opera
collocetur. [5] Quare et Paulus in hunc locum
maxime incumbit, legem et traditiones humanas removet, ut ostendat
iustitiam Christianam aliud quiddam esse, quam huiusmodi opera,
videlicet fidem quae credit peccata gratis remitti propter Christum.
[6] At haec doctrina Pauli, pene tota oppressa est per
traditiones, quae pepererunt opinionem, quod per discrimina ciborum, et
similes cultus, oporteat mereri gratiam et iustitiam. [7] In
poenitentia nulla mentio fiebat de fide, tantum haec opera
satisfactoria proponebantur, in his videbatur poenitentia tota
consistere.

[8] Secundo, hae traditiones obscuraverunt praecepta Dei, quia
traditiones longe praeferebantur praeceptis Dei. Christianismus totus
putabatur esse observatio certarum feriarum, rituum, ieiuniorum,
vestitus. [9] Hae observationes erant in possessione honestissimi
tituli, quod essent vita spiritualis, et vita perfecta. [10] Interim
mandata Dei iuxta vocationem, nullam laudem habebant, quod
paterfamilias educabat sobolem, quod mater pariebat, quod Princeps
regebat rempublicam. Haec putabantur esse opera mundana et imperfecta,
et longe deteriora illis splendidis observationibus. [11] Et hic error
valde cruciavit pias conscientias, quae dolebant se teneri imperfecto vitae
genere, in coniugio, in magistratibus, aut aliis functionibus civilibus,
mirabantur Monachos et similes, et falso putabant
illorum observationes Deo gratiores esse.

[12] Tertio, traditiones attulerunt magna pericula conscientiis, quia
impossibile erat omnes traditiones servare, et tamen homines
arbitrabantur has observationes, necessarios esse cultus. [13] Gerson
scribit multos incidisse in desperationem, quosdam etiam sibi mortem
conscivisse, quia senserant, se non posse satisfacere traditionibus, et
interim consolationem nullam de iustitia fidei et de gratia
audierant.

[14] Videmus Summistas et Theologos colligere traditiones,
et quaerere ἐπιεικείας, ut levent conscientias, non satis tamen
expediunt, sed interdum magis iniiciunt laqueos conscientiis. [15] Et
in colligendis traditionibus ita fuerunt occupatae Scholae, et
conciones, ut non vacaverit attingere scripturam, et quaerere utiliorem
doctrinam de fide, de cruce, de spe, de dignitate civilium rerum, de
consolatione conscientiarum in arduis tentationibus. [16] Itaque
Gerson et alii quidam Theologi graviter questi sunt, se his rixis
traditionum impediri, quominus versari possent in meliore genere doctrinae.
[17] Et Augustinus vetat onerare conscientias huiusmodi
observationibus, et prudenter admonet Ianuarium, ut sciat eas
indifferenter observandas esse, sic enim loquitur.

[18] Quare nostri non debent videri hanc causam temere attigisse, aut
odio Episcoporum, ut quidam falso suspicantur. [19] Magna necessitas
fuit de illis erroribus, qui nati erant ex traditionibus male
intellectis, admonere Ecclesias. [20] Nam Evangelium cogit urgere
doctrinam in Ecclesiis de gratia et iustitia fidei, quae tamen
intelligi non potest, si putent homines se mereri gratiam per
observationes ab ipsis electas.

[21] Sic igitur docuerunt, quod per observationem traditionum
humanarum non possimus gratiam mereri, aut iustificari,
quare non est sentiendum quod huiusmodi observationes sint
necessarius cultus.

[22] Addunt testimonia ex scriptura. Christus
Matth. 15. excusat Apostolos, qui non servaverant usitatam traditionem,
quae tamen videbatur de re non illicita sed media esse, et habere cognationem cum
baptismatibus legis, et dicit, Frustra colunt me mandatis
hominum. [23] Igitur non exigit cultum inutilem.

Et paulo post addit, Omne quod intrat in os, non inquinat hominem.

[24] Item Rom. 14. Regnum Dei non est esca aut potus.

[25] Coloss. 2. Nemo iudicet vos in cibo, potu, sabbato aut die festo.

[26] Item, Si mortui estis cum Christo, ab elementis mundi,
quare tanquam viventes in mundo decreta facitis?
Ne attingas. Ne gustes. Ne contrectes.

[27] Actor. 15. ait Petrus, Quare tentatis Deum,
imponentes iugum super cervices discipulorum, quod
neque nos neque patres nostri portare potuimus, sed per gratiam Domini
nostri Iesu Christi credimus salvari, quemadmodum et illi. [28] Hic
vetat Petrus onerare conscientias pluribus ritibus sive Mosis sive
aliis.

[29] Et 1. Timoth. 4. vocat prohibitionem ciborum, doctrinas
daemoniorum, quia pugnat cum Evangelio talia opera instituere aut
facere, ut per ea mereamur gratiam, aut quod non possit existere
Christianismus sine tali cultu.

[30] Hic obiiciunt adversarii, quod nostri prohibeant disciplinam et
mortificationem carnis, sicut Iovinianus. Verum aliud deprehendetur ex
scriptis nostrorum. [31] Semper enim docuerunt de cruce, quod
Christianos oporteat tolerare afflictiones. [32] Haec est vera,
seria et non simulata mortificatio, variis afflictionibus exerceri, et
crucifigi cum Christo.

[33] Insuper docent quod quilibet Christianus, debeat se corporali
disciplina, aut corporalibus exercitiis et laboribus sic exercere et
coërcere, ne saturitas aut desidia extimulet ad peccandum, non ut per
illa exercitia mereamur gratiam, aut satisfaciamus pro
peccatis. [34] Et hanc corporalem disciplinam oportet semper urgere,
non solum paucis et constitutis diebus, [35] Sicut Christus praecipit,
Cavete ne corpora vestra graventur crapula. [36] Item, Hoc genus
daemoniorum non eiicitur nisi ieiunio et oratione. [37] Et Paulus ait,
Castigo corpus meum, et redigo in servitutem. [38] Ubi clare ostendit,
se ideo castigare corpus, non ut per eam disciplinam mereatur
remissionem peccatorum, sed ut corpus habeat obnoxium et idoneum ad
res spirituales et ad faciendum officium, iuxta vocationem suam. [39]
Itaque non damnantur ipsa ieiunia, sed traditiones, quae certos dies,
certos cibos praescribunt, cum periculo conscientiae, tanquam
istiusmodi opera sint necessarius cultus.

[40] Servantur tamen apud nos pleraeque traditiones, quae conducunt ad
hoc, ut res ordine geratur in Ecclesia ut ordo lectionum in Missa et
praecipuae feriae.
[41] Sed interim homines admonentur quod talis cultus non
iustificet coram Deo, et quod non sit ponendum peccatum in talibus
rebus, si omittantur sine scandalo. [42] Haec libertas in ritibus
humanis non fuit ignota patribus. [43] Nam in Oriente alio tempore
servaverunt Pascha quam Romae, et cum Romani propter hanc
dissimilitudinem accusarent Orientem schismatis, admoniti sunt ab
aliis, tales mores non oportere ubique similes esse. [44] Et Irenaeus
inquit, dissonantia ieiunii, fidei consonantiam non solvit, sicut et
Dist. 12. Gregorius Papa significat, talem dissimilitudinem non
laedere unitatem Ecclesiae. [45] Et in Historia Tripartia
lib. 9. multa colliguntur exempla dissimilium rituum, et recitantur
haec verba: Mens Apostolorum fuit, non de diebus festis sancire, sed
praedicare bonam conversationem et pietatem.

XXVII. De Votis Monachorum. 

[1] Quid de votis Monachorum apud nos doceatur, melius intelliget, si
quis meminerit qualis status fuerit Monasteriorum, quam multa contra
Canones in ipsis Monasteriis quotidie fiebant. [2] Augustini tempore
erant libera collegia, postea corrupta disciplina, ubique addita sunt
vota, ut tanquam excogitato carcere, disciplina restitueretur. [3]
Additae sunt paulatim supra vota aliae multae observationes. [4] Et
haec vincula multis ante iustam aetatem contra Canones iniecta
sunt. [5] Multi inciderunt errore in hoc vitae genus, quibus etiamsi
non deessent anni, tamen iudicium de suis viribus defuit. [6] Qui sic
irretiti erant, cogebantur manere, etiamsi quidam beneficio Canonum
liberari possent. [7] Et hoc accidit magis etiam in Monasteriis
virginum, quam Monachorum, cum sexui imbecilliori magis parcendum
esset. [8] Hic rigor displicuit multis bonis viris ante haec tempora,
qui videbant puellas et adolescentes in Monasteria detrudi propter
victum, videbant quam infeliciter succederet hoc consilium, quae
scandala pareret, quos laqueos conscientiis iniiceret. [9] Dolebant
autoritatem Canonum in re periculosissima omnino negligi et
contemni. [10] Ad haec mala, accedebat talis persuasio de votis, quam
constant etiam olim displicuisse ipsis Monachis, si qui paulo
cordatiores fuerunt,
[11] docebant vota paria esse baptismo, docebant se hoc vitae genere
mereri remissionem peccatorum, et iustificationem coram Deo. [12] Imo
addebant, vitam Monasticam non tantum iustitiam mereri coram
Deo, sed amplius etiam, quia servaret non modo praecepta, sed etiam
consilia Evangelica.

[13] Ita persuadebant Monasticam professionem longe meliorem esse
baptismo, vitam Monasticam plus mereri quam vitam Magistratuum, vitam
pastorum et similium, qui in mandatis Dei sine facticiis religionibus
suae vocationi serviunt. [14] Nihil horum negari potest, extant enim
in libris eorum.

[15] Quid fiebat postea in Monasteriis? Olim erant scholae sacrarum
literarum, et aliarum disciplinarum, quae sunt utiles Ecclesiae, et
sumebantur inde pastores, et Episcopi. Nunc alia res est, nihil
opus est recitare nota. [16] Olim ad discendum conveniebant, nunc
fingunt institutum esse vitae genus ad promerendam gratiam et
iustitiam, imo praedicant esse statum perfectionis, et longe
praeferunt omnibus aliis vitae generibus a Deo ordinatis.

[17] Haec ideo recitavimus nihil odiose exaggerantes, ut melius
intelligi posset de hac re, doctrina nostrorum.
[18] Primum de his, qui matrimonia contrahunt, sic docent apud nos, quod liceat
omnibus, qui non sunt idonei ad coelibatum, contrahere matrimonium,
quia vota non possunt ordinationem ac mandatum Dei tollere. [19] Est
autem hoc mandatum Dei: Propter fornicationem habeat unusquisque
uxorem suam. [20] Neque mandatum solum, sed etiam creatio et ordinatio
Dei cogit hos ad coniugium, qui sine singulari Dei opere non sunt
excepti, iuxta illud: Non est bonum homini esse solum.
[21] Igitur non peccant isti, qui obtemperant huic mandato et ordinationi Dei.
[22] Quid potest contra haec opponi? Exaggeret aliquis obligationem
voti quantum volet, tamen non poterit efficere ut votum tollat
mandatum Dei.

[23] Canones docent in omni voto, ius superioris excipi, quare multo
minus haec vota contra mandata Dei valent.

[24] Quod si obligatio votorum, nullas haberet causas cur mutari
possit, nec Romani Pontifices dispensassent. Neque enim licet homini
obligationem, quae simpliciter est iuris divini, rescindere. [25] Sed
prudenter iudicaverunt Romani Pontifices aequitatem in hac obligatione
adhibendam esse, Ideo saepe de votis dispensasse leguntur. [26] Nota
est enim historia de Rege Arragonum, revocato ex Monasterio, et extant
exempla nostri temporis.

[27] Deinde, cur obligationem exaggerant adversarii seu effectum voti,
cum interim de ipsa voti natura sileant, quod debet esse in re
possibili, quod debet esse voluntarium, sponte et consulto conceptum.
[28] At quomodo sit in potestate hominis perpetua castitas, non est
ignotum. [29] Et quotusquisque sponte et consulto vovit? Puellae et
adolescentes priusquam iudicare possunt, persuadentur ad vovendum,
interdum etiam coguntur. [30] Quare non est aequum tam rigide de
obligatione disputare, cum omnes fateantur contra voti naturam esse,
quod non sponte, quod inconsulto admittitur.

[31] Plerique Canones rescindunt vota ante annum 15. contracta, quia
ante illam aetatem non videtur tantum esse iudicii, ut de perpetua
vita constitui possit. [32] Alius Canon plus concedens hominum
imbecillitati, addit annos aliquot, vetat enim ante annum 18.
votum fieri. [33] Sed utrum sequemur, maxima pars habet excusationem,
cur Monasteria deserant, quia plurimi ante hanc aetatem voverunt.

[34] Postremo, etiamsi voti violatio reprehendi posset, tamen non
videtur statim sequi, quod coniugia talium personarum, dissolvenda
sint. [35] Nam Augustinus negat debere dissolvi, 27. quaest. 1.
cap. Nuptiarum, cuius non est levis autoritas, etiamsi alii postea
aliter senserunt.

[36] Quanquam autem mandatum Dei de coniugio videatur plerosque
liberare a votis, tamen afferunt nostri et aliam rationem de votis,
quod sint irrita, quia omnis cultus Dei, ab hominibus sine mandato Dei
institutus et electus ad promerendam iustificationem et gratiam,
impius est, sicut Christus ait, Frustra colunt me mandatis
hominum. [37] Et Paulus ubique docet, iustitiam non esse quaerendam ex
nostris observationibus et cultibus, qui sint excogitati ab hominibus,
sed contingere eam per fidem, credentibus se recipi in gratiam a Deo
propter Christum.

[38] Constat autem Monachos docuisse, quod facticiae religiones
satisfaciant pro peccatis, mereantur gratiam et iustificationem. Quid
hoc est aliud, quam de gloria Christi detrahere et obscurare, ac negare
iustitiam fidei? [39] Sequitur igitur ista vota usitata, impios cultus
fuisse, quare sunt irrita. [40] Nam votum impium, et factum contra
mandata Dei non valet, neque enim debet votum vinculum esse
iniquitatis, ut Canon dicit.

[41] Paulus dicit, Evacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini,
a gratia excidistis. [42] Ergo etiam qui votis iustificari volunt,
evacuantur a Christo, et a gratia excidunt. [43] Nam et hi, qui votis
tribuunt iustificationem, tribuunt propriis operibus hoc, quod proprie
ad gloriam Christi pertinet. [44] Neque vero negari potest, quin
Monachi docuerint se per vota et observationes suas iustificari et
mereri remissionem peccatorum, imo affinxerunt absurdiora,
dixerunt se aliis mutuari sua opera. [45] Haec si quis velit odiose
exaggerare, quam multa possit colligere, quorum iam ipsos Monachos
pudet. [46] Ad haec persuaserunt hominibus factitias religiones esse
statum Christianae perfectionis. [47] An non est hoc iustificationem
tribuere operibus? [48] Non est leve scandalum in Ecclesia
populo proponere, certum cultum ab hominibus excogitatum sine mandato
Dei, et docere quod talis cultus iustificet homines? Quia iustitia
fidei, quam maxime oportet tradi in Ecclesia, obscuratur, cum illae
mirificae religiones Angelorum, simulatio paupertatis et humilitatis,
et coelibatus offunduntur oculis hominum.

[49] Praeterea obscurantur praecepta Dei, et verus cultus Dei, cum
audiunt homines, solos Monachos esse in statu perfectionis, quia
perfectio Christiana est serio timere Deum, et rursus concipere magnam
fidem, et confidere propter Christum, quod habeamus Deum placatum,
petere a Deo, et certo expectare auxilium in omnibus rebus gerendis,
iuxta vocationem. Interim foris diligenter facere bona opera, et
servire vocationi. [50] In his rebus est vera perfectio, et verus
cultus Dei, non est in coelibatu aut mendicitate, aut veste sordida.
[51] Verum populus concipit multas perniciosas opiniones ex
illis falsis praeconiis vitae Monasticae. [52] Audit sine modo laudari
coelibatum, ideo cum offensione conscientiae versatur in
coniugio. [53] Audit solos mendicos esse perfectos, ideo cum
offensione conscientiae retinet possessiones, negotiatur.
[54] Audit consilium Evangelicum esse de non
vindicando, ideo alii in privata vita non verentur ulcisci, audiunt
enim consilium esse, non praeceptum.
[55] Alii omnes magistratus et civilia officia iudicant indigna esse
Christianis.

[56] Leguntur exempla hominum, qui deserto coniugio, deserta
reipublicae administratione, abdiderunt se in Monasteria. [57] Id
vocabant fugere ex mundo, et quaerere vitae genus, quod Deo magis placeret,
nec videbant Deo serviendum esse in illis mandatis, quae ipse tradidit, non in
mandatis, quae sunt excogitata ab hominibus. [58] Bonum et perfectum
vitae genus est, quod habet mandatum Dei. [59] De his rebus necesse
est admonere homines.
[60] Et ante haec tempora reprehendit Gerson errorem Monachorum de
perfectione, et testatur suis temporibus novam vocem fuisse, quod
vita Monastica sit status perfectionis.

[61] Tam multae impiae opiniones haerent in votis, quod iustificent,
quod sint perfectio Christiana, quod servent consilia et
praecepta, quod habeant opera supererogationis. [62] Haec omnia cum
sint falsa et inania, faciunt vota irrita.

XXVIII. De potestate Ecclesiastica. 

[1] Magnae disputationes fuerunt de potestate Episcoporum, in
quibus nonnulli incommode commiscuerunt potestatem Ecclesiasticam, et
potestatem gladii. [2] Et ex hac confusione, maxima bella, maximi motus
extiterunt, dum Pontifices freti potestate clavium, non solum novos
cultus instituerunt, reservatione casuum, violentis
excommunicationibus conscientias oneraverunt, sed etiam regna mundi
transferre, et imperatoribus adimere imperium conati sunt. [3] Haec
vitia multo ante reprehenderunt in Ecclesia homines pii et
eruditi. [4] Itaque nostri ad consolandas conscientias, coacti sunt
ostendere discrimen Ecclesiasticae potestatis, et potestatis gladii, et
docuerunt, utramque propter mandatum Dei religiose venerandam et
honore afficiendam esse, tanquam summa Dei beneficia in terris.

[5] Sic autem sentiunt, potestatem clavium, seu potestatem Episcoporum,
iuxta Evangelium, potestatem esse seu mandatum Dei, praedicandi
Evangelii, remittendi et retinendi peccata, et administrandi
sacramenta. [6] Nam cum hoc mandato Christus mittit Apostolos: Sicut
misit me Pater, ita et ego mitto vos, Accipite Spiritum sanctum,
quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis
peccata, retenta sunt. [7] Marc. 16. Ite, praedicate Evangelium
omni creaturae, etc.

[8] Haec potestas tantum exercetur docendo seu praedicando verbum,
et porrigendo sacramenta, vel multis vel singulis iuxta vocationem,
quia conceduntur non res corporales, sed res aeternae, iustitia
aeterna, Spiritus sanctus, vita aeterna. [9] Haec non possunt
contingere nisi per ministerium verbi et sacramentorum, sicut Paulus
dicit: Evangelium est potentia Dei, ad salutem omni credenti.
[10] Itaque cum potestas
Ecclesiastica concedat res aeternas, et tantum exerceatur per
ministerium verbi, non impedit politicam administrationem, sicut ars
canendi nihil impedit politicam administrationem. [11] Nam politica
administratio versatur circa alias res, quam Evangelium. Magistratus
defendit non mentes, sed corpora et res corporales, adversus manifestas
iniurias, et coërcet homines gladio, et corporalibus poenis,
ut iustitiam civilem et pacem retineat.

[12] Non igitur commiscendae sunt potestates Ecclesiastica et
civilis. Ecclesiastica suum mandatum habet, Evangelii docendi et
administrandi sacramenta. [13] Non irrumpat in alienum officium, non
transferat regna mundi, non abroget leges Magistratuum, non tollat
legitimam obedientiam, non impediat iudicia de ullis civilibus
ordinationibus aut contractibus, non praescribat leges magistratibus
de forma reipublicae, [14] sicut dicit Christus: Regnum
meum non est de hoc mundo. [15] Item: Quis constituit me iudicem aut
divisorem supra vos? [16] Et Paulus ait Philip. 3. Nostra politia in
coelis est. [17] 2. Corinth. 10. Arma militiae nostrae non sunt carnalia,
sed potentia Deo, ad destruendas cogitationes, etc.
[18] Ad hunc modum discernunt nostri utriusque potestatis officia, et
iubent utramque honore afficere et agnoscere, utramque Dei donum et
beneficium esse.

[19] Si quam habent Episcopi potestatem gladii, hanc non habent
Episcopi ex mandato Evangelii, sed iure humano donatam a regibus et
imperatoribus, ad administrationem civilem suorum bonorum. Haec interim
alia functio est, quam ministerium Evangelii.

[20] Cum igitur de iurisdictione Episcoporum quaeritur, discerni debet
imperium ab Ecclesiastica iurisdictione. [21] Porro secundum
Evangelium, seu ut loquuntur, de iure divino, nulla iurisdictio competit
Episcopis, ut Episcopis, hoc est, his quibus est commissum ministerium
verbi et sacramentorum, nisi remittere peccata.
Item, cognoscere doctrinam, et doctrinam ab
Evangelio dissentientem reiicere, et impios, quorum nota est impietas, excludere
a communione Ecclesiae, sine vi humana, sed verbo. [22] Hic necessario
et de iure divino, debent eis Ecclesiae praestare obedientiam, iuxta
illud, Qui vos audit, me audit.

[23] Verum cum aliquid contra Evangelium docent aut statuunt, tunc
habent Ecclesiae mandatum Dei, quod obedientiam prohibet, Matth. 7.
Cavete a Pseudoprophetis. [24] Gal. 1. Si Angelus de coelo aliud
Evangelium evangelizaverit, anathema sit. [25] 2. Corinth. 13. Non
possumus aliquid contra veritatem, sed pro veritate. [26] Item, Data
est nobis potestas ad aedificationem, non ad destructionem. [27] Sic
et Canones praecipiunt, 2. q. 7. Cap. Sacerdotes, et
Cap. Oves. [28] Et Augustinus contra Petiliani Epistolam inquit: Nec
catholicis Episcopis consentiendum est, sicubi forte falluntur, aut
contra Canonicas Dei scripturas aliquid sentiunt.

[29] Si quam habent aliam vel potestatem, vel iurisdictionem in
cognoscendis certis causis, videlicet matrimonii, aut decimarum, etc.
hanc habent humano iure, Ubi cessantibus ordinariis coguntur
Principes vel inviti, suis subditis ius dicere, ut pax retineatur.

[30] Praeter haec disputatur, utrum Episcopi seu pastores habeant ius
instituendi ceremonias in Ecclesia, et leges de cibis, feriis,
gradibus ministrorum, seu ordinibus, etc. condendi. [31] Hoc ius qui
tribuunt Episcopis, allegant testimonium: Adhuc multa habeo vobis
dicere, sed non potestis portare modo, Cum autem venerit ille Spiritus
veritatis, docebit vos omnem veritatem. [32] Allegant etiam exemplum
Apostolorum, qui prohibuerunt abstinere a sanguine, et suffocato. [33]
Allegant sabbatum mutatum in diem Dominicum contra Decalogum, ut
videtur. Nec ullum exemplum magis iactatur, quam mutatio
sabbati. Magnam contendunt Ecclesiae potestatem esse, quod
dispensaverit de praecepto Decalogi.

[34] Sed de hac quaestione nostri sic docent, quod Episcopi non habent
potestatem statuendi aliquid contra Evangelium, ut supra ostensum
est, Docent idem Canones 9. Distin. [35] Porro contra
scripturam est, traditiones condere aut exigere, ut per eam observationem
satisfaciamus pro peccatis, aut mereamur gratiam et iustitiam. [36] Laeditur
enim gloria meriti Christi, cum talibus observationibus
conamur mereri iustificationem.
[37] Constat autem propter hanc persuasionem, in
Ecclesia pene in infinitum crevisse traditiones, oppressa interim
doctrina de fide et iustitia fidei, quia subinde plures feriae factae
sunt, ieiunia indicta, ceremoniae novae,
novi honores sanctorum instituti sunt,
quia arbitrabantur se autores talium rerum, his operibus mereri
gratiam. [38] Sic olim creverunt Canones poenitentiales, quorum adhuc
in satisfactionibus vestigia quaedam videmus.

[39] Item, autores traditionum faciunt contra mandatum Dei, cum
collocant peccatum in cibis, in diebus, et similibus rebus, et onerant
Ecclesiam servitute legis, quasi oporteat apud Christianos ad
promerendam iustificationem cultum esse similem Levitico, cuius
ordinationem commiserit Deus Apostolis et Episcopis, [40] sic enim
scribunt quidam, Et videntur Pontifices aliqua ex parte exemplo legis
Mosaicae decepti esse. [41] Hinc sunt illa onera, quod peccatum
mortale sit, etiam sine offensione aliorum, in feriis laborare manibus,
quod sit peccatum mortale omittere horas Canonicas,
quod certi cibi polluant conscientiam,
quod ieiunia sint opera placantia Deum,
quod peccatum in casu reservato non possit remitti, nisi accesserit
autoritas reservantis, cum quidem ipsi Canones non de reservatione
culpae, sed de reservatione poenae Ecclesiasticae loquantur.

[42] Unde habent ius Episcopi has traditiones imponendi Ecclesiis, ad
illaqueandas conscientias? Cum Petrus vetet imponere iugum discipulis,
cum Paulus dicat, potestatem ipsis datam esse ad aedificationem, non
ad destructionem. Cur igitur augent peccata per has traditiones?

[43] Verum extant clara testimonia, quae prohibent condere tales
traditiones ad promerendam gratiam, aut tanquam necessarias ad salutem. [44]
Paulus Coloss. 2. Nemo vos iudicet in cibo, potu, parte diei festi,
novilunio aut sabbatis. [45] Item, Si mortui estis cum Christo ab
elementis mundi, quare tanquam viventes in mundo, decreta facitis? Non
attingas, non gustes, non contrectes, quae omnia pereunt usu, et sunt
mandata et doctrinae hominum, quae habent speciem sapientiae. [46] Item, ad
Titum aperte prohibet traditiones,
Non attendentes Iudaicis fabulis, et mandatis hominum
aversantium veritatem.
[47] Et Christus Matth. 15. inquit de his qui exigunt traditiones: Sinite
illos, caeci sunt, et duces caecorum. [48] Et improbat tales cultus:
Omnis plantatio, quam non plantavit pater meus coelestis, eradicabitur.

[49] Si ius habent Episcopi onerandi Ecclesias infinitis traditionibus,
et illaqueandi conscientias,
cur toties prohibet scriptura condere et audire traditiones?
Cur vocat eas doctrinas daemoniorum?
Num frustra haec praemonuit Spiritus sanctus?
[50] Relinquitur igitur, cum ordinationes institutae tanquam
necessariae, aut cum opinione promerendae gratiae, pugnent cum
Evangelio, quod non liceat ullis Episcopis tales cultus instituere aut
exigere. [51] Necesse est enim in Ecclesiis
retineri doctrinam, de libertate Christiana, quod non sit necessaria
servitus legis ad iustificationem, sicut in Galatis scriptum est:
Nolite iterum iugo servitutus subiici. [52] Necesse est retineri
praecipuum Evangelii locum, quod gratiam per fidem in Christum gratis
consequamur, non propter certas observationes, aut propter cultus ab hominibus
institutos.

[53] Quid igitur sentiendum est de die Dominico, et similibus ritibus
templorum? Ad haec respondent, quod liceat Episcopis seu pastoribus
facere ordinationes, ut res ordine gerantur in Ecclesia, non ut per
illas mereamur gratiam, aut satisfaciamus pro peccatis, aut obligentur
conscientiae, ut iudicent esse necessarios cultus, ac sentiant se
peccare, cum sine offensione aliorum violant.
[54] Sic Paulus ordinat, ut in congregatione mulieres velent capita,
ut ordine audiantur in Ecclesia interpretes, etc.

[55] Tales ordinationes convenit Ecclesias propter caritatem et
tranquillitatem servare eatenus, ne alius alium offendat, ut ordine et
sine tumultu omnia fiant in Ecclesiis.
[56] Verum ita, ne conscientiae onerentur, ut ducant res esse
necessarias ad salutem, ac iudicent se peccare cum violant eas sine
aliorum offensione, sicut nemo dixerit peccare mulierem, quae in
publicum non velato capite procedit, sine offensione hominum.

[57] Talis est observatio diei Dominici, Paschatis, Pentecostes, et
similium feriarum, et rituum.
[58] Nam qui iudicant Ecclesiae autoritate, pro sabbato institutam
esse diei Dominici observationem, tanquam necessariam, longe errant.
[59] Scriptura abrogavit sabbatum, quae docet omnes ceremonias
Mosaicas, post revelatum Evangelium omitti posse.
[60] Et tamen quia opus erat constituere certum diem, ut sciret
populus, quando convenire deberet, apparet Ecclesiam ei rei destinasse
diem Dominicum, qui ob hanc quoque causam videtur magis placuisse, ut
haberent homines exemplum Christianae libertatis, et scirent nec
sabbati nec alterius diei observationem neccessariam esse.

[61] Extant prodigiosae disputationes de mutatione legis, de
ceremoniis novae legis, de mutatione sabbati, quae omnes ortae sunt ex
falsa persuasione, quod oporteat in Ecclesia cultum esse similem
Levitico. Et quod Christus commiserit Apostolis et Episcopis
excogitare novas ceremonias, quae sint ad salutem necessariae.
[62] Hi errores serpserunt in Ecclesiam, cum iustitia fidei non satis
clare doceretur.
[63] Aliqui disputant diei Dominici observationem non quidem iuris
divini esse, sed quasi iuris divini, praescribunt de feriis, quatenus
liceat operari.
[64] Huiusmodi disputationes quid sunt aliud nisi laquei
conscientiarum? Quanquam enim conentur epiikeizare traditiones, tamen
nunquam potest aequitas deprehendi, donec manet opinio necessitatis,
quam manere necesse est, ubi ignorantur iustitia fidei, et libertas
Christiana.

[65] Apostoli iusserunt abstinere a sanguine, quis nunc observat?
Neque tamen peccant qui non observant, quia ne ipsi quidem Apostoli
voluerunt onerare conscientias tali servitute, sed ad tempus
prohibuerunt propter scandalum.
[66] Est enim perpetua voluntas Evangelii consideranda in decreto.
[67] Vix ulli Canones servantur accurate, et multi quotidie exolescunt
apud illos etiam, qui diligentissime defendunt traditiones.
[68] Nec potest conscientiis consuli, nisi haec aequitas servetur, ut
sciamus eas sine opinione necessitatis servari, nec laedi
conscientias, etiamsi traditiones exolescant.

[69] Facile autem possent Episcopi legitimam obedientiam retinere, si
non urgerent servare traditiones, quae bona conscientia servari non
possunt.
[70] Nunc imperant coelibatum, nullos recipiunt, nisi iurent se puram
Evangelii doctrinam nolle docere.
[71] Non petunt Ecclesiae, ut Episcopi honoris sui iactura sarciant
concordiam, quod tamen decebat bonos pastores facere.
[72] Tantum petunt, ut iniusta onera remittant, quae nova sunt, et
praeter consuetudinem Ecclesiae catholicae recepta.
[73] Fortassis initio quaedam constitutiones habuerunt probabiles
causas, quae tamen posterioribus temporibus non congruunt.
[74] Apparet etiam quasdam errore receptas esse, quare Pontificiae
clementiae esset, illas nunc mitigare, quia talis mutatio non
labefacit Ecclesiae unitatem. Multae enim traditiones humanae tempore
mutatae sunt, ut ostendunt ipsi Canones.
[75] Quod si non potest impetrari, ut relaxentur observationes, quae
sine peccato non possunt praestari, oportet nos regulam Apostolicam
sequi, quae praecipit, Deo magis obedire quam hominibus.
[76] Petrus vetat Episcopos dominari, et Ecclesiis imperare.
[77] Nunc non id agitur, ut dominatio eripiatur Episcopis, sed hoc
unum petitur, ut patiantur Evangelium pure doceri, et relaxent paucas
quasdam observationes, quae sine peccato servari non possunt.
[78] Quod si nihil remisserint, ipsi viderint, quomodo Deo rationem
reddituri sint, quod pertinacia sua causam schismati praebent.

Epilogus. 

[1] Hi sunt praecipui articuli, qui videntur habere controversiam,
quanquam enim de pluribus abusibus dici poterat, tamen, ut fugeremus
prolixitatem, praecipua complexi sumus, ex quibus caetera facile
iudicari possunt.
[2] Magnae querelae fuerunt de indulgentiis, de peregrinationibus, de
abusu excommunicationis. Parochiae multipliciter vexabantur per
stationarios. Infinitae contentiones erant pastoribus cum monachis, de
iure parochiali, de confessionibus, de sepulturis, de extraordinariis
concionibus, et de aliis innumerabilibus rebus.
[3] Huiusmodi negotia praetermisimus, ut illa, quae sunt in hac causa
praecipua, breviter proposita, facilius cognosci possent.
[4] Neque hic quicquam ad ullius contumeliam dictum aut collectum est.
[5] Tantum ea recitata sunt, quae videbantur necessario dicenda esse,
ut intelligi possit in doctrina ac ceremoniis, apud nos nihil esse
receptum contra scripturam aut Ecclesiam catholicam, quia manifestum
est nos diligentissime cavisse, ne quae nova et impia dogmata in
Ecclesias nostras serperent.

[6] Hos articulos supra scriptos, voluimus exhibere iuxta edictum
C.M. in quibus confessio nostra extaret, et eorum, qui apud nos
docent, doctrinae summa cerneretur.
[7] Si quid in hac confessione desiderabitur, parati sumus latiorem
informationem, Deo volente, iuxta scripturas exhibere.

Caesareae Maiest. V.
Fideles et subditi.
 Ioannes Dux Saxoniae Elector.
 Georgius Marchio Brandenburgensis.
 Ernestus Dux Luneburgensis.
 Philippus Landgravius Hessorum.
 Ioannes Fridericus Dux Saxoniae.
 Franciscus Dux Luneburgensis.
 Volfgangus Princeps de Anhalt.
 Senatus Magistratusque Nurnbergensis.
 Senatus Reutlingensis.