Commentarii de bello Gallico/Liber V


1 
L. Domitio Ap. Claudio consulibus, discedens ab hibernis Caesar in
Italiam, ut quotannis facere consuerat, legatis imperat quos legionibus
praefecerat uti quam plurimas possent hieme naves aedificandas veteresque
reficiendas curarent. Earum modum formamque demonstrat. Ad celeritatem
onerandi subductionesque paulo facit humiliores quam quibus in nostro mari
uti consuevimus, atque id eo magis, quod propter crebras commutationes
aestuum minus magnos ibi fluctus fieri cognoverat; ad onera, ad
multitudinem iumentorum transportandam paulo latiores quam quibus in
reliquis utimur maribus. Has omnes actuarias imperat fieri, quam ad rem
multum humilitas adiuvat. Ea quae sunt usui ad armandas naves ex Hispania
apportari iubet. Ipse conventibus Galliae citerioris peractis in Illyricum
proficiscitur, quod a Pirustis finitimam partem provinciae incursionibus
vastari audiebat. Eo cum venisset, civitatibus milites imperat certumque in
locum convenire iubet. Qua re nuntiata Pirustae legatos ad eum mittunt qui
doceant nihil earum rerum publico factum consilio, seseque paratos esse
demonstrant omnibus rationibus de iniuriis satisfacere. Accepta oratione
eorum Caesar obsides imperat eosque ad certam diem adduci iubet; nisi ita
fecerint, sese bello civitatem persecuturum demonstrat. Eis ad diem
adductis, ut imperaverat, arbitros inter civitates dat qui litem aestiment
poenamque constituant.

2 
His confectis rebus conventibusque peractis, in citeriorem Galliam
revertitur atque inde ad exercitum proficiscitur. Eo cum venisset,
circuitis omnibus hibernis, singulari militum studio in summa omnium rerum
inopia circiter sescentas eius generis cuius supra demonstravimus naves et
longas XXVIII invenit instructas neque multum abesse ab eo quin paucis
diebus deduci possint. Collaudatis militibus atque eis qui negotio
praefuerant, quid fieri velit ostendit atque omnes ad portum Itium
convenire iubet, quo ex portu commodissimum in Britanniam traiectum esse
cognoverat, circiter milium passuum XXX transmissum a continenti: huic rei
quod satis esse visum est militum reliquit. Ipse cum legionibus expeditis
IIII et equitibus DCCC in fines Treverorum proficiscitur, quod hi neque ad
concilia veniebant neque imperio parebant Germanosque Transrhenanos
sollicitare dicebantur.

3 
Haec civitas longe plurimum totius Galliae equitatu valet magnasque
habet copias peditum Rhenumque, ut supra demonstravimus, tangit. In ea
civitate duo de principatu inter se contendebant, Indutiomarus et
Cingetorix; e quibus alter, simul atque de Caesaris legionumque adventu
cognitum est, ad eum venit, se suosque omnes in officio futuros neque ab
amicitia populi Romani defecturos confirmavit quaeque in Treveris
gererentur ostendit. At Indutiomarus equitatum peditatumque cogere, eisque
qui per aetatem in armis esse non poterant in silvam Arduennam abditis,
quae ingenti magnitudine per medios fines Treverorum a flumine Rheno ad
initium Remorum pertinet, bellum parare instituit. Sed posteaquam nonnulli
principes ex ea civitate et familiaritate Cingetorigis adducti et adventu
nostri exercitus perterriti ad Caesarem venerunt et de suis privatim rebus
ab eo petere coeperunt, quoniam civitati consulere non possent, veritus ne
ab omnibus desereretur Indutiomarus legatos ad Caesarem mittit: Sese
idcirco ab suis discedere atque ad eum venire noluisse, quo facilius
civitatem in officio contineret, ne omnis nobilitatis discessu plebs
propter imprudentiam laberetur: itaque esse civitatem in sua potestate,
seseque, si Caesar permitteret, ad eum in castra venturum, suas
civitatisque fortunas eius fidei permissurum.

4 
Caesar, etsi intellegebat qua de causa ea dicerentur quaeque eum res ab
instituto consilio deterreret, tamen, ne aestatem in Treveris consumere
cogeretur omnibus ad Britannicum bellum rebus comparatis, Indutiomarum ad
se cum CC obsidibus venire iussit. His adductis, in eis filio propinquisque
eius omnibus, quos nominatim evocaverat, consolatus Indutiomarum
hortatusque est uti in officio maneret; nihilo tamen setius principibus
Treverorum ad se convocatis hos singillatim Cingetorigi conciliavit, quod
cum merito eius a se fieri intellegebat, tum magni interesse arbitrabatur
eius auctoritatem inter suos quam plurimum valere, cuius tam egregiam in se
voluntatem perspexisset. Id tulit factum graviter Indutiomarus, suam
gratiam inter suos minui, et, qui iam ante inimico in nos animo fuisset,
multo gravius hoc dolore exarsit.

5 
His rebus constitutis Caesar ad portum Itium cum legionibus pervenit.
Ibi cognoscit LX naves, quae in Meldis factae erant, tempestate reiectas
cursum tenere non potuisse atque eodem unde erant profectae revertisse;
reliquas paratas ad navigandum atque omnibus rebus instructas invenit.
Eodem equitatus totius Galliae convenit, numero milium quattuor,
principesque ex omnibus civitatibus; ex quibus perpaucos, quorum in se
fidem perspexerat, relinquere in Gallia, reliquos obsidum loco secum ducere
decreverat, quod, cum ipse abesset, motum Galliae verebatur.

6 
Erat una cum ceteris Dumnorix Aeduus, de quo ante ab nobis dictum est.
Hunc secum habere in primis constituerat, quod eum cupidum rerum novarum,
cupidum imperi, magni animi, magnae inter Gallos auctoritatis cognoverat.
Accedebat huc quod in concilio Aeduorum Dumnorix dixerat sibi a Caesare
regnum civitatis deferri; quod dictum Aedui graviter ferebant, neque
recusandi aut deprecandi causa legatos ad Caesarem mittere audebant. Id
factum ex suis hospitibus Caesar cognoverat. Ille omnibus primo precibus
petere contendit ut in Gallia relinqueretur, partim quod insuetus navigandi
mare timeret, partim quod religionibus impediri sese diceret. Posteaquam id
obstinate sibi negari vidit, omni spe impetrandi adempta principes Galliae
sollicitare, sevocare singulos hortarique coepit uti in continenti
remanerent metu territare: non sine causa fieri, ut Gallia omni nobilitate
spoliaretur; id esse consilium Caesaris, ut quos in conspectu Galliae
interficere vereretur, hos omnes in Britanniam traductos necaret; fidem
reliquis interponere, iusiurandum poscere, ut quod esse ex usu Galliae
intellexissent communi consilio administrarent. Haec a compluribus ad
Caesarem deferebantur.

7 
Qua re cognita Caesar, quod tantum civitati Aeduae dignitatis
tribuebat, coercendum atque deterrendum quibuscumque rebus posset
Dumnorigem statuebat; quod longius eius amentiam progredi videbat,
prospiciendum, ne quid sibi ac rei publicae nocere posset. Itaque dies
circiter XXV in eo loco commoratus, quod Corus ventus navigationem
impediebat, qui magnam partem omnis temporis in his locis flare consuevit,
dabat operam ut in officio Dumnorigem contineret, nihilo tamen setius omnia
eius consilia cognosceret: tandem idoneam nactus tempestatem milites
equitesque conscendere in naves iubet. At omnium impeditis animis Dumnorix
cum equitibus Aeduorum a castris insciente Caesare domum discedere coepit.
Qua re nuntiata Caesar intermissa profectione atque omnibus rebus
postpositis magnam partem equitatus ad eum insequendum mittit retrahique
imperat; si vim faciat neque pareat, interfici iubet, nihil hunc se absente
pro sano facturum arbitratus, qui praesentis imperium neglexisset. Ille
enim revocatus resistere ac se manu defendere suorumque fidem implorare
coepit, saepe clamitans liberum se liberaeque esse civitatis. Illi, ut erat
imperatum, circumsistunt hominem atque interficiunt: at equites Aedui ad
Caesarem omnes revertuntur.

8 
His rebus gestis, Labieno in continente cum tribus legionibus et
equitum milibus duobus relicto ut portus tueretur et rem frumentariam
provideret quaeque in Gallia gererentur cognosceret consiliumque pro
tempore et pro re caperet, ipse cum quinque legionibus et pari numero
equitum, quem in continenti reliquerat, ad solis occasum naves solvit et
leni Africo provectus media circiter nocte vento intermisso cursum non
tenuit, et longius delatus aestu orta luce sub sinistra Britanniam relictam
conspexit. Tum rursus aestus commutationem secutus remis contendit ut eam
partem insulae caperet, qua optimum esse egressum superiore aestate
cognoverat. Qua in re admodum fuit militum virtus laudanda, qui vectoriis
gravibusque navigiis non intermisso remigandi labore longarum navium cursum
adaequarunt. Accessum est ad Britanniam omnibus navibus meridiano fere
tempore, neque in eo loco hostis est visus; sed, ut postea Caesar ex
captivis cognovit, cum magnae manus eo convenissent, multitudine navium
perterritae, quae cum annotinis privatisque quas sui quisque commodi
fecerat amplius octingentae uno erant visae tempore, a litore discesserant
ac se in superiora loca abdiderant.

9 
Caesar exposito exercitu et loco castris idoneo capto, ubi ex captivis
cognovit quo in loco hostium copiae consedissent, cohortibus decem ad mare
relictis et equitibus trecentis, qui praesidio navibus essent, de tertia
vigilia ad hostes contendit, eo minus veritus navibus, quod in litore molli
atque aperto deligatas ad ancoram relinquebat, et praesidio navibus Q.
Atrium praefecit. Ipse noctu progressus milia passuum circiter XII hostium
copias conspicatus est. Illi equitatu atque essedis ad flumen progressi ex
loco superiore nostros prohibere et proelium committere coeperunt. Repulsi
ab equitatu se in silvas abdiderunt, locum nacti egregie et natura et opere
munitum, quem domestici belli, ut videbantur, causa iam ante
praeparaverant: nam crebris arboribus succisis omnes introitus erant
praeclusi. Ipsi ex silvis rari propugnabant nostrosque intra munitiones
ingredi prohibebant. At milites legionis septimae, testudine facta et
aggere ad munitiones adiecto, locum ceperunt eosque ex silvis expulerunt
paucis vulneribus acceptis. Sed eos fugientes longius Caesar prosequi
vetuit, et quod loci naturam ignorabat, et quod magna parte diei consumpta
munitioni castrorum tempus relinqui volebat.

10 
Postridie eius diei mane tripertito milites equitesque in expeditionem
misit, ut eos qui fugerant persequerentur. His aliquantum itineris
progressis, cum iam extremi essent in prospectu, equites a Quinto Atrio ad
Caesarem venerunt, qui nuntiarent superiore nocte maxima coorta tempestate
prope omnes naves adflictas atque in litore eiectas esse, quod neque
ancorae funesque subsisterent, neque nautae gubernatoresque vim tempestatis
pati possent; itaque ex eo concursu navium magnum esse incommodum acceptum.

11 
His rebus cognitis Caesar legiones equitatumque revocari atque in
itinere resistere iubet, ipse ad naves revertitur; eadem fere quae ex
nuntiis litterisque cognoverat coram perspicit, sic ut amissis circiter XL
navibus reliquae tamen refici posse magno negotio viderentur. Itaque ex
legionibus fabros deligit et ex continenti alios arcessi iubet; Labieno
scribit, ut quam plurimas posset eis legionibus, quae sunt apud eum, naves
instituat. Ipse, etsi res erat multae operae ac laboris, tamen
commodissimum esse statuit omnes naves subduci et cum castris una munitione
coniungi. In his rebus circiter dies X consumit ne nocturnis quidem
temporibus ad laborem militum intermissis. Subductis navibus castrisque
egregie munitis easdem copias, quas ante, praesidio navibus reliquit: ipse
eodem unde redierat proficiscitur. Eo cum venisset, maiores iam undique in
eum locum copiae Britannorum convenerant summa imperi bellique
administrandi communi consilio permissa Cassivellauno, cuius fines a
maritimis civitatibus flumen dividit, quod appellatur Tamesis, a mari
circiter milia passuum LXXX. Huic superiore tempore cum reliquis
civitatibus continentia bella intercesserant; sed nostro adventu permoti
Britanni hunc toti bello imperioque praefecerant.

12 
Britanniae pars interior ab eis incolitur quos natos in insula ipsi
memoria proditum dicunt, maritima ab eis, qui praedae ac belli inferendi
causa ex Belgio transierunt (qui omnes fere eis nominibus civitatum
appellantur, quibus orti ex civitatibus eo pervenerunt) et bello illato ibi
permanserunt atque agros colere coeperunt. Hominum est infinita multitudo
creberrimaque aedificia fere Gallicis consimilia, pecorum magnus numerus.
Vtuntur aut aere aut nummo aureo aut taleis ferreis ad certum pondus
examinatis pro nummo. Nascitur ibi plumbum album in mediterraneis
regionibus, in maritimis ferrum, sed eius exigua est copia; aere utuntur
importato. Materia cuiusque generis ut in Gallia est, praeter fagum atque
abietem. Leporem et gallinam et anserem gustare fas non putant; haec tamen
alunt animi voluptatisque causa. Loca sunt temperatiora quam in Gallia,
remissioribus frigoribus.

13 
Insula natura triquetra, cuius unum latus est contra Galliam. Huius
lateris alter angulus, qui est ad Cantium, quo fere omnes ex Gallia naves
appelluntur, ad orientem solem, inferior ad meridiem spectat. Hoc pertinet
circiter milia passuum quingenta. Alterum vergit ad Hispaniam atque
occidentem solem; qua ex parte est Hibernia, dimidio minor, ut aestimatur,
quam Britannia, sed pari spatio transmissus atque ex Gallia est in
Britanniam. In hoc medio cursu est insula, quae appellatur Mona: complures
praeterea minores subiectae insulae existimantur, de quibus insulis
nonnulli scripserunt dies continuos triginta sub bruma esse noctem. Nos
nihil de eo percontationibus reperiebamus, nisi certis ex aqua mensuris
breviores esse quam in continenti noctes videbamus. Huius est longitudo
lateris, ut fert illorum opinio, septingentorum milium. Tertium est contra
septentriones; cui parti nulla est obiecta terra, sed eius angulus lateris
maxime ad Germaniam spectat. Hoc milia passuum octingenta in longitudinem
esse existimatur. Ita omnis insula est in circuitu vicies centum milium
passuum.

14 
Ex his omnibus longe sunt humanissimi qui Cantium incolunt, quae regio
est maritima omnis, neque multum a Gallica differunt consuetudine.
Interiores plerique frumenta non serunt, sed lacte et carne vivunt
pellibusque sunt vestiti. Omnes vero se Britanni vitro inficiunt, quod
caeruleum efficit colorem, atque hoc horridiores sunt in pugna aspectu;
capilloque sunt promisso atque omni parte corporis rasa praeter caput et
labrum superius. Vxores habent deni duodenique inter se communes et maxime
fratres cum fratribus parentesque cum liberis; sed qui sunt ex his nati,
eorum habentur liberi, quo primum virgo quaeque deducta est.

15 
Equites hostium essedariique acriter proelio cum equitatu nostro in
itinere conflixerunt, tamen ut nostri omnibus partibus superiores fuerint
atque eos in silvas collesque compulerint; sed compluribus interfectis
cupidius insecuti nonnullos ex suis amiserunt. At illi intermisso spatio
imprudentibus nostris atque occupatis in munitione castrorum subito se ex silvis eiecerunt, impetuque in eos facto, qui erant in statione pro castris collocati, acriter pugnaverunt, duabusque missis subsidio cohortibus a Caesare atque eis primis legionum duarum, cum hae perexiguo intermisso loci spatio inter se constitissent, novo genere pugnae perterritis nostris per medios audacissime perruperunt seque inde incolumes receperunt. Eo die Quintus Laberius Durus, tribunus militum, interficitur.
Illi pluribus submissis cohortibus repelluntur.

16 
Toto hoc in genere pugnae, cum sub oculis omnium ac pro castris
dimicaretur, intellectum est nostros propter gravitatem armorum, quod neque
insequi cedentes possent neque ab signis discedere auderent, minus aptos
esse ad huius generis hostem, equites autem magno cum periculo proelio
dimicare, propterea quod illi etiam consulto plerumque cederent et, cum
paulum ab legionibus nostros removissent, ex essedis desilirent et pedibus
dispari proelio contenderent. Equestris autem proeli ratio et cedentibus et
insequentibus par atque idem periculum inferebat. Accedebat huc ut numquam
conferti sed rari magnisque intervallis proeliarentur stationesque
dispositas haberent, atque alios alii deinceps exciperent, integrique et
recentes defetigatis succederent.

17 
Postero die procul a castris hostes in collibus constiterunt rarique
se ostendere et lenius quam pridie nostros equites proelio lacessere
coeperunt. Sed meridie, cum Caesar pabulandi causa tres legiones atque
omnem equitatum cum Gaio Trebonio legato misisset, repente ex omnibus
partibus ad pabulatores advolaverunt, sic uti ab signis legionibusque non
absisterent. Nostri acriter in eos impetu facto reppulerunt neque finem
sequendi fecerunt, quoad subsidio confisi equites, cum post se legiones
viderent, praecipites hostes egerunt magnoque eorum numero interfecto neque
sui colligendi neque consistendi aut ex essedis desiliendi facultatem
dederunt. Ex hac fuga protinus, quae undique convenerant, auxilia
discesserunt, neque post id tempus umquam summis nobiscum copiis hostes
contenderunt.

18 
Caesar cognito consilio eorum ad flumen Tamesim in fines Cassivellauni
exercitum duxit; quod flumen uno omnino loco pedibus, atque hoc aegre,
transiri potest. Eo cum venisset, animum advertit ad alteram fluminis ripam
magnas esse copias hostium instructas. Ripa autem erat acutis sudibus
praefixis munita, eiusdemque generis sub aqua defixae sudes flumine
tegebantur. His rebus cognitis a captivis perfugisque Caesar praemisso
equitatu confestim legiones subsequi iussit. Sed ea celeritate atque eo
impetu milites ierunt, cum capite solo ex aqua exstarent, ut hostes impetum
legionum atque equitum sustinere non possent ripasque dimitterent ac se
fugae mandarent.

19 
Cassivellaunus, ut supra demonstravimus, omni deposita spe
contentionis dimissis amplioribus copiis milibus circiter quattuor
essedariorum relictis itinera nostra servabat paulumque ex via excedebat
locisque impeditis ac silvestribus sese occultabat, atque eis regionibus
quibus nos iter facturos cognoverat pecora atque homines ex agris in silvas
compellebat et, cum equitatus noster liberius praedandi vastandique causa
se in agros eiecerat, omnibus viis semitisque essedarios ex silvis
emittebat et magno cum periculo nostrorum equitum cum eis confligebat atque
hoc metu latius vagari prohibebat. Relinquebatur ut neque longius ab agmine
legionum discedi Caesar pateretur, et tantum in agris vastandis
incendiisque faciendis hostibus noceretur, quantum labore atque itinere
legionarii milites efficere poterant.

20 
Interim Trinobantes, prope firmissima earum regionum civitas, ex qua
Mandubracius adulescens Caesaris fidem secutus ad eum in continentem
Galliam venerat, cuius pater in ea civitate regnum obtinuerat
interfectusque erat a Cassivellauno, ipse fuga mortem vitaverat, legatos ad
Caesarem mittunt pollicenturque sese ei dedituros atque imperata facturos;
petunt, ut Mandubracium ab iniuria Cassivellauni defendat atque in
civitatem mittat, qui praesit imperiumque obtineat. His Caesar imperat
obsides quadraginta frumentumque exercitui Mandubraciumque ad eos mittit.
Illi imperata celeriter fecerunt, obsides ad numerum frumentumque miserunt.

21 
Trinobantibus defensis adque ab omni militum niuria prohibitis
Cenimagni, Segontiaci, Ancalites, Bibroci, Cassi legationibus missis sese
Caesari dedumt. Ab his cognoscit non longe ex eo loco oppidum Cassivellauni
abesse silvis paludibusque munitum, quo satis magnus hominum pecorisque
numerus onvenerit. Oppidum autem Britanni vocant, cum silvas impeditas
vallo atque fossa munierunt, quo incursionis hostium vitandae causa
convenire consuerunt. Eo proficiscitur cum legionibus: locum reperit
egregie natura atque opere munitum; tamen hunc duabus ex partibus oppugnare
contendit. Hostes paulisper morati militum nostrorum impetum non tulerunt
seseque alia ex parte oppidi eiecerunt. Magnus ibi numerus pecoris
repertus, multique in fuga sunt comprehensi atque interfecti.

22 
Dum haec in his locis geruntur, Cassivellaunus ad Cantium, quod esse
ad mare supra demonstravimus, quibus regionibus quattuor reges praeerant,
Cingetorix, Carvilius, Taximagulus, Segovax, nuntios mittit atque eis
imperat uti coactis omnibus copiis castra navalia de improviso adoriantur
atque oppugent. Ei cum ad castra venissent, nostri eruptione facta multis
eorum interfectis, capto etiam nobili duce Lugotorige suos incolumes
reduxerunt. Cassivellaunus hoc proelio nuntiato tot detrimentis acceptis,
vastatis finibus, maxime etiam permotus defectione civitatum legatos per
Atrebatem Commium de deditione ad Caesarem mittit. Caesar, cum
constituisset hiemare in continenti propter repentinos Galliae motus, neque
multum aestatis superesset, atque id facile extrahi posse intellegeret,
obsides imperat et quid in annos singulos vectigalis populo Romano
Britannia penderet constituit; interdicit atque imperat Cassivellauno, ne
Mandubracio neu Trinobantibus noceat.

23 
Obsidibus acceptis exercitum reducit ad mare, naves invenit refectas.
His deductis, quod et captivorum magnum numerum habebat, et nonnullae
tempestate deperierant naves, duobus commeatibus exercitum reportare
instituit. Ac sic accidit, uti ex tanto navium numero tot navigationibus
neque hoc neque superiore anno ulla omnino navis, quae milites portaret,
desideraretur; at ex eis, quae inanes ex continenti ad eum remitterentur et
prioris commeatus expositis militibus et quas postea Labienus faciendas
curaverat numero LX, perpaucae locum caperent, reliquae fere omnes
reicerentur. Quas cum aliquamdiu Caesar frustra exspectasset, ne anni
tempore a navigatione excluderetur, quod aequinoctium suberat, necessario
angustius milites collocavit ac summa tranquillitate consecuta, secunda
inita cum solvisset vigilia, prima luce terram attigit omnesque incolumes
naves perduxit.

24 
Subductis navibus concilioque Gallorum Samarobrivae peracto, quod eo
anno frumentum in Gallia propter siccitates angustius provenerat, coactus
est aliter ac superioribus annis exercitum in hibernis collocare
legionesque in plures civitates distribuere. Ex quibus unam in Morinos
ducendam Gaio Fabio legato dedit, alteram in Nervios Quinto Ciceroni,
tertiam in Esubios Lucio Roscio; quartam in Remis cum Tito Labieno in
confinio Treverorum hiemare iussit. Tres in Belgis collocavit: eis Marcum
Crassum quaestorem et Lucium Munatium Plancum et Gaium Trebonium legatos
praefecit. Vnam legionem, quam proxime trans Padum conscripserat, et
cohortes V in Eburones, quorum pars maxima est inter Mosam ac Rhenum, qui
sub imperio Ambiorigis et Catuvolci erant, misit. Eis militibus Quintum
Titurium Sabinum et Lucium Aurunculeium Cottam legatos praeesse iussit. Ad
hunc modum distributis legionibus facillime inopiae frumentariae sese
mederi posse existimavit. Atque harum tamen omnium legionum hiberna praeter
eam, quam Lucio Roscio im pacatissimam et quietissimam partem ducendam
dederat, milibus passuum centum continebantur. Ipse interea, quoad legiones
collocatas munitaque hiberna cognovisset, in Gallia morari constituit.

25 
Erat in Carnutibus summo loco natus Tasgetius, cuius maiores in sua
civitate regnum obtinuerant. Huic Caesar pro eius virtute atque in se
benevolentia, quod in omnibus bellis singulari eius onera fuerat usus,
maiorum locum restituerat. Tertium iam hunc annum regnantem inimici, multis
palam ex civitate eius auctoribus, eum interfecerunt. Defertur ea res ad
Caesarem. Ille veritus, quod ad plures pertinebat, ne civitas eorum impulsu
deficeret, Lucium Plancum cum legione ex Belgio celeriter in Carnutes
proficisci iubet ibique hiemare quorumque opera cognoverat Tasgetium
interfectum, hos comprehensos ad se mittere. Interim ab omnibus legatis
quaestoreque, quibus legiones tradiderat, certior factus est in hiberna
perventum locumque hibernis esse munitum.

26 
Diebus circiter XV, quibus in hiberna ventum est, initium repentini
tumultus ac defectionis ortum est ab Ambiorige et Catuvolco; qui, cum ad
fines regni sui Sabino Cottaeque praesto fuissent frumentumque in hiberna
comportavissent, Indutiomari Treveri nuntiis impulsi suos concitaverunt
subitoque oppressis lignatoribus magna manu ad castra oppugnatum venerunt.
Cum celeriter nostri arma cepissent vallumque adscendissent atque una ex
parte Hispanis equitibus emissis equestri proelio superiores fuissent,
desperata re hostes suos ab oppugnatione reduxerunt. Tum suo more
conclamaverunt, uti aliqui ex nostris ad colloquium prodiret: habere sese,
quae de re communi dicere vellent, quibus rebus controversias minui posse
sperarent.

27 
Mittitur ad eos colloquendi causa Gaius Arpineius, eques Romanus,
familiaris Quinti Tituri, et Quintus Iunius ex Hispania quidam, qui iam
ante missu Caesaris ad Ambiorigem ventitare consuerat; apud quos Ambiorix
ad hunc modum locutus est: Sese pro Caesaris in se beneficiis plurimum ei
confiteri debere, quod eius opera stipendio liberatus esset, quod
Aduatucis, finitimis suis, pendere consuesset, quodque ei et filius et
fratris filius ab Caesare remissi essent, quos Aduatuci obsidum numero
missos apud in servitute et catenis tenuissent; neque id, quod tecerit de
oppugnatione castrorum, aut iudicio aut voluntate sua fecisse, sed coactu
civitatis, suaque esse eiusmodi imperia, ut non minus haberet iuris in se
multitudo quam ipse in multitudinem. Civitati porro hanc fuisse belli
causam, quod repentinae Gallorum coniurationi resistere non potuerit. Id se
facile ex humilitate sua probare posse, quod non adeo sit imperitus rerum
ut suis copiis populum Romanum superari posse confidat. Sed esse Galliae
commune consilium: omnibus hibernis Caesaris oppugnandis hunc esse dictum
diem, ne qua legio alterae legioni subsidio venire posset. Non facile
Gallos Gallis negare potuisse, praesertim cum de recuperanda communi
libertate consilium initum videretur. Quibus quoniam pro pietate
satisfecerit, habere nunc se rationem offici pro beneficiis Caesaris:
monere, orare Titurium pro hospitio, ut suae ac militum saluti consulat.
Magnam manum Germanorum conductam Rhenum transisse; hanc adfore biduo.
Ipsorum esse consilium, velintne priusquam finitimi sentiant eductos ex
hibernis milites aut ad Ciceronem aut ad Labienum deducere, quorum alter
milia passuum circiter quinquaginta, alter paulo amplius ab eis absit.
Illud se polliceri et iureiurando confirmare tutum iter per fines daturum.
Quod cum faciat, et civitati sese consulere, quod hibernis levetur, et
Caesari pro eius meritis gratiam referre. Hac oratione habita discedit
Ambiorix.

28 
Arpineius et Iunius, quae audierunt, ad legatos deferunt. Illi
repentina re perturbati, etsi ab hoste ea dicebantur, tamen non neglegenda
existimabant maximeque hac re permovebantur, quod civitatem ignobilem atque
humilem Eburonum sua sponte populo Romano bellum facere ausam vix erat
credendum. Itaque ad consilium rem deferunt magnaque inter eos exsistit
controversia. Lucius Aummculeius compluresque tribuni militum et primorum
ordinum centuriones nihil temere agendum neque ex hibernis iniussu Caesaris
discedendum existimabant: quantasvis [magnas] copias etiam Germanorum
sustineri posse munitis hibernis docebant: rem esse testimonio, quod primum
hostium impetum multis ultro vulneribus illatis fortissime sustinuerint: re
frumentaria non premi; interea et ex proximis hibernis et a Caesare
conventura subsidia: postremo quid esse levius aut turpius, quam auctore
hoste de summis rebus capere consilium?

29 
Contra ea Titurius sero facturos clamitabat, cum maiores manus hostium
adiunctis Germanis convenissent aut cum aliquid calamitatis in proximis
hibernis esset acceptum. Brevem consulendi esse occasionem. Caesarem
arbitrari profectum in Italiam; neque aliter Calnutes interficiendi Tasgeti
consilium fuisse capturos, neque Eburones, si ille adesset, tanta
contemptione nostri ad castra venturos esse. Non hostem auctorem, sed rem
spectare: subesse Rhenum; magno esse Germanis dolori Ariovisti mortem et
superiores nostras victorias; ardere Galliam tot contumeliis acceptis sub
populi Romani imperium redactam superiore gloria rei militaris exstincta.
Postremo quis hoc sibi persuaderet, sine certa re Ambiorigem ad eiusmodi
consilium descendisse? Suam sententiam in utramque partem esse tutam: si
nihil esset durius, nullo cum periculo ad proximam legionem perventuros; si
Gallia omnis cum Germanis consentiret, unam esse in celeritate positam
salutem. Cottae quidem atque eorum, qui dissentirent, consilium quem habere
exitum? In quo si non praesens periculum, at certe longinqua obsidione
fames esset timenda.

30 
Hac in utramque partem disputatione habita, cum a Cotta primisque
ordinibus acriter resisteretur, " Vincite," inquit, " si ita vultis,"
Sabinus, et id clariore voce, ut magna pars militum exaudiret; " neque is
sum," inquit, "qui gravissime ex vobis mortis periculo terrear: hi sapient;
si gravius quid acciderit, abs te rationem reposcent, qui, si per te
liceat, perendino die cum proximis hibernis coniuncti communem cum reliquis
belli casum sustineant, non reiecti et relegati longe ab ceteris aut ferro
aut fame intereant."

31 
Consurgitur ex consilio; comprehendunt utrumque et orant, ne sua
dissensione et pertinacia rem in summum periculum deducat: facilem esse
rem, seu maneant, seu proficiscantur, si modo unum omnes sentiant ac
probent; contra in dissensione nullam se salutem perspicere. Res
disputatione ad mediam noctem perducitur. Tandem dat Cotta permotus manus:
superat sententia Sabini. Pronuntiatu prima luce ituros. Consumitur
vigiliis reliqua pars noctis, cum sua quisque miles circumspiceret, quic
secum portare posset, quid ex instrumento hibernorum relinquere cogeretur.
Omnia excogitantur, quare nec sine periculo maneatur, et languore militum
et vigiliis periculum augeatur. Prima luce sic ex castris proficiscuntur, ut
quibus esset persuasum non ab hoste, sed ab homine amicissimo Ambiorige
consilium datum, longissimo agmine maximisque impedimentis.

32 
At hostes, posteaquam ex nocturno fremitu vigiliicque de profectione
eorum senserunt, collocatis in sidus bipertito in silvis opportuno atque
occulto loco a milibus passuum circiter duobus Romanorum adventum
exspectabant, et cum se maior pars agminis in magnam convallem demisisset,
ex utraque parte eius vallis subito se ostenderunt novissimosque premere et
primos prohibere ascensu atque iniquissimo nostris loco proelium committere
coeperunt.

33 
Tum demum Titurius, qui nihil ante providisset, trepidare et
concursare cohortesque disponere, haec tamen ipsa timide atque ut eum omnia
deficere viderentur; quod plerumque eis accidere consuevit, qui in ipso
negotio consilium capere coguntur. At Cotta, qui cogitasset haec posse in
itinere accidere atque ob eam causam profectionis auctor non fuisset, nulla
in re communi saluti deerat et in appellandis cohortandisque miLtibus
imperatoris et in pugna militis officia praestabat. Cum propter
longitudinem agminis minus facile omnia per se obire et, quid quoque loco
faciendum esset, providere possent, iusserunt pronuntiare, ut impedimenta
relinquerent atque in orbem consisterent. Quod consilium etsi in eiusmodi
casu reprehendendum non est, tarmen incommode accidit: nam et nostris
militibus spem minuit et hostes ad pugnam alacriores effecit, quod non sine
summo timore et desperatione id factum videbatur. Praeterea accidit, quod
fieri necesse erat, ut vulgo milites ab signis discederent, quae quisque
eorum carissima haberet, ab impedimentis petere atque arripere properaret,
clamore et fletu omnia complerentur.

34 
At barbaris consilium non defuit. Nam duces eorum tota acie
pronuntiare iusserunt, ne quis ab loco discederet: illorum esse praedam
atque illis reservari quaecumque Romani reliquissent: proinde omnia in
victoria posita existimarent. Erant et virtute et studio pugnandi pares;
nostri, tametsi ab duce et a fortuna deserebantur, tamen omnem spem salutis
in virtute ponebant, et quotiens quaeque cohors procurrerat, ab ea parte
magnus numerus hostium cadebat. Qua re animadversa Ambiorix pronuntiari
iubet, ut procul tela coniciant neu propius accedant et, quam in partem
Romani impetum fecerint, cedant (levitate armorum et cotidiana
exercitatione nihil eis noceri posse), rursus se ad signa recipientes
insequantur.

35 
Quo praecepto ab eis diligentissime observato, cum quaepiam cohors ex
orbe excesserat atque impetum fecerat, hostes velocissime refugiebant.
Interim eam partem nudari necesse erat et ab latere aperto tela recipi.
Rursus cum in eum locum unde erant egressi reverti coeperant, et ab eis qui
cesserant et ab eis qui proximi steterant circumveniebantur; sin autem
locum tenere vellent, nec virtuti locus relinquebatur, neque ab tanta
multitudine coniecta tela conferti vitare poterant. Tamen tot incommodis
conflictati, multis vulneribus acceptis resistebant et magna parte diei
consumpta, cum a prima luce ad horam octavam pugnaretur, nihil quod ipsis
esset indignum committebant. Tum Tito Balventio, qui superiore anno primum
pilum duxerat, viro forti et magnae auctoritatis, utrumque femur tragula
traicitur; Quintus Lucanius, eiusdem ordinis, fortissime pugnans, dum
circumvento filio subvenit, interficitur; Lucius Cotta legatus omnes
cohortes ordinesque adhortans in adversum os funda vulneratur.

36 
His rebus permotus Quintus Titurius, cum procul Ambiorigem suos
cohortantem conspexisset, interpretem suum Gnaeum Pompeium ad eum mittit
rogatum ut sibi militibusque parcat. Ille appellatus respondit: si velit
secum colloqui, licere; sperare a multitudine impetrari posse, quod ad
militum salutem pertineat; ipsi vero nihil nocitum iri, inque eam rem se
suam fidem interponere. Ille cum Cotta saucio communicat, si videatur,
pugna ut excedant et cum Ambiorige una colloquantur: sperare ab eo de sua
ac militum salute impetrari posse. Cotta se ad armatum hostem iturum negat
atque in eo perseverat.

37 
Sabinus quos in praesentia tribunos militum circum se habebat et
primorum ordinum centuriones se sequi iubet et, cum propius Ambiorigem
accessisset, iussus arma abicere imperatum facit suisque ut idem faciant
imperat. Interim, dum de condicionibus inter se agunt longiorque consulto
ab Ambiorige instituitur sermo, paulatim circumventus interficitur. Tum
vero suo more victoriam conclamant atque ululatum tollunt impetuque in
nostros facto ordines perturbant. Ibi Lucius Cotta pugnans interficitur cum
maxima parte militum. Reliqui se in castra recipiunt unde erant egressi. Ex
quibus Lucius Petrosidius aquilifer, cum magna multitudine hostium
premeretur, aquilam intra vallum proiecit; ipse pro castris fortissime
pugnans occiditur. Illi aegre ad noctem oppugnationem sustinent; noctu ad
unum omnes desperata salute se ipsi interficiunt. Pauci ex proelio lapsi
incertis itineribus per silvas ad Titum Labienum legatum in hiberna
perveniunt atque eum de rebus gestis certiorem faciunt.

38 
Hac victoria sublatus Ambiorix statim cum equitatu in Aduatucos, qui
erant eius regno finitimi, proficiscitur; neque noctem neque diem
intermittit peditatumque subsequi iubet. Re demonstrata Aduatucisque
concitatis postero die in Nervios pervenit hortaturque, ne sui in perpetuum
liberandi atque ulciscendi Romanos pro eis quas acceperint iniuriis
occasionem dimittant: interfectos esse legatos duos magnamque partem
exercitus interisse demonstrat; nihil esse negoti subito oppressam legionem
quae cum Cicerone hiemet interfici; se ad eam rem profitetur adiutorem.
Facile hac oratione Nerviis persuadet.

39 
Itaque confestim dimissis nuntiis ad Ceutrones, Grudios, Levacos,
Pleumoxios, Geidumnos, qui omnes sub eorum imperio sunt, quam maximas manus
possunt cogunt et de improviso ad Ciceronis hiberna advolant nondum ad eum
fama de Tituri morte perlata. Huic quoque accidit, quod fuit necesse, ut
nonnulli milites, qui lignationis munitionisque causa in silvas
discessissent, repentino equitum adventu interciperentur. His circumventis
magna manu Eburones, Nervii, Aduatuci atque horum omnium socii et clientes
legionem oppugnare incipiunt. Nostri celeriter ad arma concurrunt, vallum
conscendunt. Aegre is dies sustentatur, quod omnem spem hostes in
celeritate ponebant atque hanc adepti victoriam in perpetuum se fore
victores confidebant.

40 
Mittuntur ad Caesarem confestim ab Cicerone litterae magnis propositis
praemiis, si pertulissent: obsessis omnibus viis missi intercipiuntur.
Noctu ex materia, quam munitionis causa comportaverant, turres admodum CXX
excitantur incredibili celeritate; quae deesse operi videbantur,
perficiuntur. Hostes postero die multo maioribus coactis copiis castra
oppugnant, fossam complent. Eadem ratione, qua pridie, ab nostris
resistitur. Hoc idem reliquis deinceps fit diebus. Nulla pars nocturni
temporis ad laborem intermittitur; non aegris, non vulneratis facultas
quietis datur. Quaecumque ad proximi diei oppugnationem opus sunt noctu
comparantur; multae praeustae sudes, magnus muralium pilorum numerus
instituitur; turres contabulantur, pinnae loricaeque ex cratibus
attexuntur. Ipse Cicero, cum tenuissima valetudine esset, ne nocturnum
quidem sibi tempus ad quietem relinquebat, ut ultro militum concursu ae
vocibus sibi parcere cogeretur.

41 
Tunc duces principesque Nerviorum qui aliquem cermonis aditum
causamque amicitiae cum Cicerone habebant colloqui sese velle dicunt. Facta
potestate eadem quae Ambiorix cum Titurio egerat commemorant: omnem esse in
armis Galliam; Germanos Rhenum transisse; Caesaris reliquorumque hiberna
oppugnari. Addunt etiam de Sabini morte: Ambiorigem ostentant fidei
faciendae causa. Errare eos dicunt, si quidquam ab his praesidi sperent,
qui suis rebus diffidant; sese tamen hoc esse in Ciceronem populumque
Romanum animo, ut nihil nisi hiberna recusent atque hanc inveterascere
consuetudinem nolint: licere illis incolumibus per se ex hibernis discedere
et quascumque in partes velint sine metu proficisci. Cicero ad haec unum
modo respondit: non esse consuetudinem populi Romani accipere ab hoste
armato condicionem: si ab armis discedere velint, se adiutore utantur
legatosque ad Caesarem mittant; sperare pro eius iustitia, quae petierint,
impetraturos.

42 
Ab hac spe repulsi Nervii vallo pedum IX et fossa pedum XV hiberna
cingunt. Haec et superiorum annorum consuetudine ab nobis cognoverant et,
quos clam de exercitu habebant captivos, ab eis docebantur; sed nulla
ferramentorum copia quae esset ad hunc usum idonea, gladiis caespites
circumcidere, manibus sagulisque terram exhaurire nitebantur. Qua quidem ex
re hominum multitudo cognosci potuit: nam minus horis tribus milium pedum
XV in circuitu munitionem perfecerunt reliquisque diebus turres ad
altitudinem valli, falces testudinesque, quas idem captivi docuerant,
parare ac facere coeperunt.

43 
Septimo oppugnationis die maximo coorto vento ferventes fusili ex
argilla glandes fundis et fervefacta iacula in casas, quae more Gallico
stramentis erant tectae, iacere coeperunt. Hae celeriter ignem
comprehenderunt et venti magnitudine in omnem locum castrorum distulerunt.
Hostes maximo clamore sicuti parta iam atque explorata victoria turres
testudinesque agere et scalis vallum ascendere coeperunt. At tanta militum
virtus atque ea praesentia animi fuit, ut, cum undique flamma torrerentur
maximaque telorum multitudine premerentur suaque omnia impedimenta atque
omnes fortunas conflagrare intellegerent, non modo demigrandi causa de
vallo decederet nemo, sed paene ne respiceret quidem quisquam, ac tum omnes
acerrime fortissimeque pugnarent. Hic dies nostris longe gravissimus fuit;
sed tamen hunc habuit eventum, ut eo die maximus numerus hostium
vulneraretur atque interficeretur, ut se sub ipso vallo constipaverant
recessumque primis ultimi non dabant. Paulum quidem intermissa flamma et
quodam loco turri adacta et contingente vallum tertiae cohortis centuriones
ex eo, quo stabant, loco recesserunt suosque omnes removerunt, nutu
vocibusque hostes, si introire vellent, vocare coeperunt; quorum progredi
ausus est nemo. Tum ex omni parte lapidibus coniectis deturbati, turrisque
succensa est.

44 
Erant in ea legione fortissimi viri, centuriones, qui primis ordinibus
appropinquarent, Titus Pullo et Lucius Vorenus. Hi perpetuas inter se
controversias habebant, quinam anteferretur, omnibusque annis de locis
summis simultatibus contendebant. Ex his Pullo, cum acerrime ad munitiones
pugnaretur, "Quid dubitas," inquit, " Vorene? aut quem locum tuae probandae
virtutis exspectas ? hic dies de nostris controversiis iudicabit." Haec cum
dixisset, procedit extra munitiones quaque pars hostium confertissma est
visa irrumpit. Ne Vorenus quidem tum sese vallo continet, sed omnium
veritus existimationem subsequitur. Mediocri spatio relicto Pullo pilum in
hostes immittit atque unum ex multitudine procurrentem traicit; quo
percusso et exanimato hunc scutis protegunt, in hostem tela universi
coniciunt neque dant regrediendi facultatem. Transfigitur scutum Pulloni et
verutum in balteo defigitur. Avertit hic casus vaginam et gladium educere
conanti dextram moratur manum, impeditumque hostes circumsistunt. Succurrit
inimicus illi Vorenus et laboranti subvenit. Ad hunc se confestim a Pullone
omnis multitudo convertit: illum veruto arbitrantur occisum. Gladio
comminus rem gerit Vorenus atque uno interfecto reliquos paulum propellit;
dum cupidius instat, in locum deiectus inferiorem concidit. Huic rursus
circumvento fert subsidium Pullo, atque ambo incolumes compluribus
interfectis summa cum laude sese intra munitiones recipiunt. Sic fortuna in
contentione et certamine utrumque versavit, ut alter alteri inimicus
auxilio salutique esset, neque diiudicari posset, uter utri virtute
anteferendus videretur.

45 
Quanto erat in dies gravior atque asperior oppugnatio, et maxime quod
magna parte militum confecta vulneribus res ad paucitatem defensorum
pervenerat, tanto crebriores litterae nuntiique ad Caesarem mittebantur;
quorum pars deprehensa in conspectu nostrorum militum cum cruciatu
necabatur. Erat unus intus Nervius nomine Vertico, loco natus honesto, qui
a prima obsidione ad Ciceronem perfugerat suamque ei fidem praestiterat.
Hic servo spe libertatis magnisque persuadet praemiis, ut litteras ad
Caesarem deferat. Has ille in iaculo illigatas effert et Gallus inter
Gallos sine ulla suspicione versatus ad Caesarem pervenit. Ab eo de
periculis Ciceronis legionisque cognoscitur.

46 
Caesar acceptis litteris hora circiter Xl diei statim nuntium in
Bellovacos ad M. Crassum quaestorem mittit, cuius hiberna aberant ab eo
milia passuum XXV; iubet media nocte legionem proficisci celeriterque ad se
venire. Exit cum nuntio Crassus. Alterum ad Gaium Fabium legatum mittit, ut
in Atrebatium fines legionem adducat, qua sibi iter faciendum sciebat.
Scribit Labieno, si rei publicae commodo facere posset, cum legione ad
fines Nerviorum veniat. Reliquam partem exercitus, quod paulo aberat
longius, non putat exspectandam; equites circiter quadringentos ex proximis
hibernis colligit.

47 
Hora circiter tertia ab antecursoribus de Crassi adventu certior
factus eo die milia passuum XX procedit. Crassum Samarobrivae praeficit
legionemque attribuit, quod ibi impedimenta exercitus, obsides civitatum,
litteras publicas frumentumque omne quod eo tolerandae hiemis causa
devexerat relinquebat. Fabius, ut imperatum erat, non ita multum moratus in
itinere cum legione occurrit. Labienus interitu Sabini et caede cohortium
cognita, cum omnes ad eum Treverorum copiae venissent, veritus, si ex
hibernis fugae similem profectionem fecisset, ut hostium impetum sustinere
posset, praesertim quos recenti victoria efferri sciret, litteras Caesari
remittit, quanto cum periculo legionem ex hibernis educturus esset; rem
gestam in Eburonibus perscribit; docet omnes equitatus peditatusque copias
Treverorum tria milia passuum longe ab suis castris consedisse.

48 
Caesar consilio eius probato, etsi opinione trium legionum deiectus ad
duas redierat, tamen unum communis salutis auxilium in celeritate ponebat.
Venit magnis itineribus in Nerviorum fines. Ibi ex captivis cognoscit, quae
apud Ciceronem gerantur, quantoque in periculo res sit. Tum cuidam ex
equitibus Gallis magnis praemiis persuadet uti ad Ciceronem epistolam
deferat. Hanc Graecis conscriptam litteris mittit, ne intercepta epistola
nostra ab hostibus consilia cognoscantur. Si adire non possit, monet ut
tragulam cum epistola ad amentum deligata intra munitionem castrorum
abiciat. In litteris scribit se cum legionibus profectum celeriter adfore;
hortatur ut pristinam virtutem retineat. Gallus periculum veritus, ut erat
praeceptum, tragulam mittit. Haec casu ad turrim adhaesit neque ab nostris
biduo animadversa tertio die a quodam milite conspicitur, dempta ad
Ciceronem defertur. Ille perlectam in conventu militum recitat maximaque
omnes laetitia adficit. Tum fumi incendiorum procul videbantur; quae res
omnem dubitationem adventus legionum expulit.

49 
Galli re cognita per exploratores obsidionem relinquunt, ad Caesarem
omnibus copiis contendunt. Hae erant armata circiter milia LX. Cicero data
facultate Gallum ab eodem Verticone, quem supra demonstravimus, repetit,
qui litteras ad Caesarem deferat; hunc admonet, iter caute diligenterque
faciat: perscribit in litteris hostes ab se discessisse omnemque ad eum
multitudinem convertisse. Quibus litteris circiter media nocte Caesar
adlatis suos facit certiores eosque ad dimicandum animo confirmat. Postero
die luce prima movet castra et circiter milia passuum quattuor progressus
trans vallem et rivum multitudinem hostium conspicatur. Erat magni periculi
res tantulis copiis iniquo loco dimicare; tum, quoniam obsidione liberatum
Ciceronem sciebat, aequo animo remittendum de celeritate existimabat:
consedit et quam aequissimo loco potest castra communit atque haec, etsi
erant exigua per se vix hominum milium septem praesertim nullis cum
impedimentis, tamen angustiis viarum quam maxime potest contrahit, eo
consilio, ut in summam contemptionem hostibus veniat. Interim
speculatoribus in omnes partes dimissis explorat quo commodissime itinere
vallem transire possit.

50 
Eo die parvulis equestribus proeliis ad aquam factis utrique sese suo
loco continent: Galli, quod ampliores copias, quae nondum convenerant,
exspectabant; Caesar, si forte timoris simulatione hostes in suum locum
elicere posset, ut citra vallem pro castris proelio contenderet, si id
efficere non posset, ut exploratis itineribus minore cum periculo vallem
rivumque transiret. Prima luce hostium equitatus ad castra accedit
proeliumque cum nostris equitibus committit. Caesar consulto equites cedere
seque in castra recipere iubet, simul ex omnibus partibus castra altiore
vallo muniri portasque obstrui atque in his administrandis rebus quam
maxime concursari et cum simulatione agi timoris iubet.

51 
Quibus omnibus rebus hostes invitati copias traducunt aciemque iniquo
loco constituunt, nostris vero etiam de vallo deductis propius accedunt et
tela intra munitionem ex omnibus partibus coniciunt praeconibusque
circummissis pronuntiari iubent, seu quis Gallus seu Romanus velit ante
horam tertiam ad se transire, sine periculo licere; post id tempus non fore
potestatem: ac sic nostros contempserunt, ut obstructis in speciem portis
singulis ordinibus caespitum, quod ea non posse introrumpere videbantur,
alii vallum manu scindere, alii fossas complere inciperent. Tum Caesar
omnibus portis eruptione facta equitatuque emisso celeriter hostes in fugam
dat, sic uti omnino pugnandi causa resisteret nemo, magnumque ex eis
numerum occidit atque omnes armis exuit.

52 
Longius prosequi veritus, quod silvae paludesque intercedebant neque
etiam parvulo detrimento illorum locum relinqui videbat, omnibus suis
incolumibus copiis eodem die ad Ciceronem pervenit. Institutas turres,
testudines munitionesque hostium admiratur; legione producta cognoscit non
decimum quemque esse reliquum militem sine vulnere: ex his omnibus iudicat
rebus, quanto cum periculo et quanta cum virtute res sint administratae.
Ciceronem pro eius merito legionemque collaudat; centuriones singillatim
tribunosque militum appellat, quorum egregiam fuisse virtutem testimonio
Ciceronis cognoverat. De casu Sabini et Cottae certius ex captivis
cognoscit. Postero die contione habita rem gestam proponit, milites
consolatur et confirmat: quod detrimentum culpa et temeritate legati sit
acceptum, hoc aequiore animo ferendum docet, quod beneficio deorum
immortalium et virtute eorum expiato incommodo neque hostibus diutina
laetatio neque ipsis longior dolor relinquatur.

53 
Interim ad Labienum per Remos incredibili celeritate de victoria
Caesaris fama perfertur, ut, cum ab hibernis Ciceronis milia passuum
abesset circiter LX, eoque post horam nonam diei Caesar pervenisset, ante
mediam noctem ad portas castrorum clamor oreretur, quo clamore significatio
victoriae gratulatioque ab Remis Labieno fieret. Hac fama ad Treveros
perlata Indutiomarus, qui postero die castra Labieni oppugnare decreverat,
noctu profugit copiasque omnes in Treveros reducit. Caesar Fabium cum sua
legione remittit in hiberna, ipse cum tribus legionibus circum Samarobrivam
trinis hibernis hiemare constituit et, quod tanti motus Galliae
exstiterant, totam hiemem ipse ad exercitum manere decrevit. Nam illo
incommodo de Sabini morte perlato omnes fere Galliae civitates de bello
consultabant, nuntios legationesque in omnes partes dimittebant et quid
reliqui consili caperent atque unde initium belli fieret explorabant
nocturnaque in locis desertis concilia habebant. Neque ullum fere totius
hiemis tempus sine sollicitudine Caesaris intercessit, quin aliquem de
consiliis ac motu Gallorum nuntium acciperet. In his ab Lucio Roscio, quem
legioni tertiae decimae praefecerat, certior factus est magnas Gallorum
copias earum civitatum, quae Armoricae appellantur, oppugnandi sui causa
convenisse neque longius milia passuum octo ab hibernis suis afuisse, sed
nuntio allato de victoria Caesaris discessisse, adeo ut fugae similis
discessus videretur.

54 
At Caesar principibus cuiusque civitatis ad se evocatis alias
territando, cum se scire quae fierent denuntiaret, alias cohortando magnam
partem Galliae in offiicio tenuit. Tamen Senones, quae est civitas in
primis firma et magnae inter Gallos auctoritatis, Cavarinum, quem Caesar
apud eos regem constituerat, cuius frater Moritasgus adventu in Galliam
Caesaris cuiusque maiores regnum obtinuerant, interficere publico consilio
conati, cum ille praesensisset ac profugisset, usque ad fines insecuti
regno domoque expulerunt et, missis ad Caesarem satisfaciendi causa
legatis, cum is omnem ad se senatum venire iussisset, dicto audientes non
fuerunt. Tantum apud homines barbaros valuit esse aliquos repertos
principes inferendi belli tantamque omnibus voluntatum commutationem
attulit, ut praeter Aeduos et Remos, quos praecipuo semper honore Caesar
habuit, alteros pro vetere ac perpetua erga populum Romanum fide, alteros
pro recentibus Gallici belli officiis, nulla fere civitas fuerit non
suspecta nobis. Idque adeo haud scio mirandumne sit, cum compluribus aliis
de causis, tum maxime quod ei, qui virtute belli omnibus gentibus
praeferebantur, tantum se eius opinionis deperdidisse ut a populo Romano
imperia perferrent gravissime dolebant.

55 
Treveri vero atque Indutiomarus totius hiemis nullum tempus
intermiserunt, quin trans Rhenum legatos mitterent, civitates
sollicitarent, pecunias pollicerentur, magna parte exercitus nostri
interfecta multo minorem superesse dicerent partem. Neque tamen ulli
civitati Germanorum persuaderi potuit, ut Rhenum transiret, cum se bis
expertos dicerent, Ariovisti bello et Tencterorum transitu: non esse
amplius fortunam temptaturos. Hac spe lapsus Indutiomarus nihilo minus
copias cogere, exercere, a finitimis equos parare, exules damnatosque tota
Gallia magnis praemiis ad se allicere coepit. Ac tantam sibi iam his rebus
in Gallia auctoritatem comparaverat ut undique ad eum legationes
concurrerent, gratiam atque amicitiam publice privatimque peterent.

56 
Vbi intellexit ultro ad se veniri, altera ex parte Senones Carnutesque
conscientia facinoris instigari, altera Nervios Aduatucosque bellum Romanis
parare, neque sibi voluntariorum copias defore, si ex finibus suis progredi
coepisset, armatum concilium indicit. Hoc more Gallorum est initium belli,
quo lege communi omnes puberes armati convenire consuerunt; qui ex eis
novissimus convenit, in conspectu multitudinis omnibus cruciatibus affectus
necatur. In eo concilio Cingetorigem, alterius principem factionis, generum
suum, quem supra demonstravimus Caesaris secutum fidem ab eo non
discessisse, hostem iudicat bonaque eius publicat. His rebus confectis, in
concilio pronuntiat arcessitum se a Senonibus et Carnutibus aliisque
compluribus Galliae civitatibus; huc iturum per fines Remorum eorumque
agros popula turum ac, priusquam id faciat, castra Labieni oppugnaturum.
Quae fieri velit praecipit.

57 
Labienus, cum et loci natura et manu munitissumis castris sese
teneret, de suo ac legionis periculo nihil timebat; ne quam occasionem rei
bene gerendae dimitteret, cogitabat. Itaque a Cingetorige atque eius
propinquis oratione Indutiomari cognita, quam in concilio habuerat, nuntios
mittit ad finitimas civitates equitesque undique evocat: his certum diem
conveniendi dicit. Interim prope cotidie cum omni equitatu Indutiomarus sub
castris eius vagabatur, alias ut situm castrorum cognosceret, alias
colloquendi aut territandi causa: equites plerumque omnes tela intra vallum
coniciebant. Labienus suos intra munitionem continebat timorisque
opinionem, quibuscumque poterat rebus, augebat.

58 
Cum maiore in dies contemptione Indutiomarus ad castra accederet,
nocte una intromissis equitibus omnium finitimarum civitatum quos
arcessendos curaverat, tanta diligentia omnes suos custodiis intra castra
continuit, ut nulla ratione ea res enuntiari aut ad Treveros perferri
posset. Interim ex consuetudine cotidiana Indutiomarus ad castra accedit
atque ibi magnam partem diei consumit; equites tela coniciunt et magna cum
contumelia verborum nostros ad pugnam evocant. Nullo ab nostris dato
responso, ubi visum est, sub vesperum dispersi ac dissipati discedunt.
Subito Labienus duabus portis omnem equitatum emittit; praecipit atque
interdicit, proterritis hostibus atque in fugam coniectis (quod fore, sicut
accidit, videbat) unum omnes peterent Indutiomarum, neu quis quem prius
vulneret, quam illum interfectum viderit, quod mora reliquorum spatium
nactum illum effugere nolebat; magna proponit eis qui occiderint praemia;
summittit cohortes equitibus subsidio. Comprobat hominis consilium fortuna,
et cum unum omnes peterent, in ipso fluminis vado deprehensus Indutiomarus
interficitur, caputque eius refertur in castra: redeuntes equites quos
possunt consectantur atque occidunt. Hac re cognita omnes Eburonum et
Nerviorum quae convenerant copiae discedunt, pauloque habuit post id factum
Caesar quietiorem Galliam.

en:Commentaries on the Gallic War/Book 5
fr:La Guerre des Gaules/Livre V
nl:Commentarii de bello Gallico/Boek V
pt:Comentários sobre a Guerra Gálica/V