Commentarii de bello Gallico/Liber VIII


Prooemium I 
Coactus assiduis tuis vocibus, Balbe, cum cotidiana mea recusatio non
difficultatis excusationem, sed inertiae videretur deprecationem habere,
rem difficillimam suscepi. Caesaris nostri commentarios rerum gestarum
Galliae, non comparantibus superioribus atque insequentibus eius scriptis,
contexui novissimumque imperfectum ab rebus gestis Alexandriae confeci
usque ad exitum non quidem civilis dissensionis, cuius finem nullum
videmus, sed vitae Caesaris. Quos utinam qui legent scire possint quam
invitus susceperim scribendos, qua facilius caream stultitiae atque
arrogantiae crimine, qui me mediis interposuerim Caesaris scriptis. Constat
enim inter omnes nihil tam operose ab aliis esse perfectum, quod non horum
elegantia commentariorum superetur: qui sunt editi, ne scientia tantarum
rerum scriptoribus deesset, adeoque probantur omnium iudicio ut praerepta,
non praebita, facultas scriptoribus videatur. Cuius tamen rei maior nostra
quam reliquorum est admiratio: ceteri enim, quam bene atque emendate, nos
etiam, quam facile atque celeriter eos perfecerit scimus. Erat autem in
Caesare cum facultas atque elegantia summa scribendi, tum verissima
scientia suorum consiliorum explicandorum. Mihi ne illud quidem accidit, ut
Alexandrino atque Africano bello interessem; quae bella quamquam ex parte
nobis Caesaris sermone sunt nota, tamen aliter audimus ea, quae rerum
novitate aut admiratione nos capiunt, aliter, quae pro testimonio sumus
dicturi. Sed ego nimirum, dum omnes excusationis causas colligo ne cum
Caesare conferar, hoc ipsum crimen arrogantiae subeo, quod me iudicio
cuiusquam existimem posse cum Caesare comparari. Vale.

1 
Omni Gallia devicta Caesar cum a superiore aestate nullum bellandi
tempus intermisisset militesque hibernorum quiete reficere a tantis
laboribus vellet, complures eodem tempore civitates renovare belli consilia
nuntiabantur coniurationesque facere. Cuius rei verisimilis causa
adferebatur, quod Gallis omnibus cognitum esset neque ulla multitudine in
unum locum coacta resisti posse Romanis, nec, si diversa bella complures
eodem tempore intulissent civitates, satis auxili aut spati aut copiarum
habiturum exercitum populi Romani ad omnia persequenda; non esse autem
alicui civitati sortem incommodi recusandam, si tali mora reliquae possent
se vindicare in libertatem.

2 
Quae ne opinio Gallorum confirmaretur, Caesar Marcum Antonium
quaestorem suis praefecit hibernis; ipse equitum praesidio pridie Kal.
Ianuarias ab oppido Bibracte proficiscitur ad legionem XIII, quam non longe
a finibus Aeduorum collocaverat in finibus Biturigum, eique adiungit
legionem XI, quae proxima fuerat. Binis cohortibus ad impedimenta tuenda
relictis reliquum exercitum in copiosissimos agros Biturigum inducit, qui,
cum latos fines et complura oppida haberent, unius legionis hibernis non
potuerint contineri quin bellum pararent coniurationesque facerent.

3 
Repentino adventu Caesaris accidit, quod imparatis disiectisque
accidere fuit necesse, ut sine timore ullo rura colentes prius ab equitatu
opprimerentur quam confugere in oppida possent. Namque etiam illud vulgare
incursionis hostium signum, quod incendiis aedificiorum intellegi
consuevit, Caesaris erat interdicto sublatum, ne aut copia pabuli
frumentique, si longius progredi vellet, deficeretur, aut hostes incendiis
terrerentur. Multis hominum milibus captis perterriti Bituriges; qui primum
adventum potuerant effugere Romanorum, in finitimas civitates aut privatis
hospitiis confisi aut societate consiliorum confugerant. Frustra: nam
Caesar magnis itineribus omnibus locis occurrit nec dat ulli civitati
spatium de aliena potius quam de domestica salute cogitandi; qua celeritate
et fideles amicos retinebat et dubitantes terrore ad condiciones pacis
adducebat. Tali condicione proposita Bituriges, cum sibi viderent clementia
Caesaris reditum patere in eius amicitiam finitimasque civitates sine ulla
poena dedisse obsides atque in fidem receptas esse, idem fecerunt.

4 
Caesar militibus pro tanto labore ac patientia, qui brumalibus diebus
itineribus difficillimis, frigoribus intolerandis studiosissime
permanserant in labore, ducenos sestertios, centurionibus tot milia nummum
praedae nomine condonanda pollicetur legionibusque in hiberna remissis ipse
se recipit die XXXX Bibracte. Ibi cum ius diceret, Bituriges ad eum legatos
mittunt auxilium petitum contra Carnutes, quos intulisse bellum sibi
querebantur. Qua re cognita, cum dies non amplius decem et octo in hibernis
esset moratus, legiones XIIII et VI ex hibernis ab Arare educit, quas ibi
collocatas explicandae rei frumentariae causa superiore commentario
demonstratum est: ita cum duabus legionibus ad persequendos Carnutes
proficiscitur.

5 
Cum fama exercitus ad hostes esset perlata, calamitate ceterorum ducti
Carnutes desertis vicis oppidisque, quae tolerandae hiemis causa
constitutis repente exiguis ad necessitatem aedificiis incolebant (nuper
enim devicti complura oppida dimiserant), dispersi profugiunt. Caesar
erumpentes eo maxime tempore acerrimas tempestates cum subire milites
nollet, in oppido Carnutum Cenabo castra ponit atque in tecta partim
Gallorum, partim quae coniectis celeriter stramentis tentoriorum
integendorum gratia erant inaedificata, milites compegit. Equites tamen et
auxiliarios pedites in omnes partes mittit quascumque petisse dicebantur
hostes; nec frustra: nam plerumque magna praeda potiti nostri revertuntur.
Oppressi Carnutes hiemis difficultate, terrore periculi, cum tectis expulsi
nullo loco diutius consistere auderent nec silvarum praesidio tempestatibus
durissimis tegi possent, dispersi magna parte amissa suorum dissipantur in
finitimas civitates.

6 
Caesar tempore anni difficillimo, cum satis haberet convenientes manus
dissipare, ne quod initium belli nasceretur, quantumque in ratione esset,
exploratum haberet sub tempus aestivorum nullum summum bellum posse
conflari, Gaium Trebonium cum duabus legionibus, quas secum habebat, in
hibernis Cenabi collocavit; ipse, cum crebris legationibus Remorum certior
fieret Bellovacos, qui belli gloria Gallos omnes Belgasque praestabant,
finitimasque his civitates duce Correo Bellovaco et Commio Atrebate
exercitus comparare atque in unum locum cogere, ut omni multitudine in
fines Suessionum, qui Remis erant attributi, facerent impressionem,
pertinere autem non tantum ad dignitatem sed etiam ad salutem suam
iudicaret nullam calamitatem socios optime de re publica meritos accipere,
legionem ex hibernis evocat rursus undecimam; litteras autem ad Gaium
Fabium mittit, ut in fines Suessionum legiones duas quas habebat adduceret,
alteramque ex duabus ab Labieno arcessit. Ita, quantum hibernorum
opportunitas bellique ratio postulabat, perpetuo suo labore in vicem
legionibus expeditionum onus iniungebat.

7 
His copiis coactis ad Bellovacos proficiscitur castrisque in eorum
finibus positis equitum turmas dimittit in omnes partes ad aliquos
excipiendos ex quibus hostium consilia cognosceret. Equites officio functi
renuntiant paucos in aedificiis esse inventos, atque hos, non qui agrorum
colendorum causa remansissent (namque esse undique diligenter demigratum),
sed qui speculandi causa essent remissi. A quibus cum quaereret Caesar quo
loco multitudo esset Bellovacorum quodve esset consilium eorum, inveniebat
Bellovacos omnes qui arma ferre possent in unum locum convenisse, itemque
Ambianos, Aulercos, Caletos, Veliocasses, Atrebatas; locum castris excelsum
in silva circumdata palude delegisse, impedimenta omnia in ulteriores
silvas contulisse. Complures esse principes belli auctores, sed
multitudinem maxime Correo obtemperare, quod ei summo esse odio nomen
populi Romani intellexissent. Paucis ante diebus ex his castris Atrebatem
Commium discessisse ad auxilia Germanorum adducenda; quorum et vicinitas
propinqua et multitudo esset infinita. Constituisse autem Bellovacos omnium
principum consensu, summa plebis cupiditate, si, ut diceretur, Caesar cum
tribus legionibus veniret, offerre se ad dimicandum, ne miseriore ac
duriore postea condicione cum toto exercitu decertare cogerentur; si
maiores copias adduceret, in eo loco permanere quem delegissent,
pabulatione autem, quae propter anni tempus cum exigua tum disiecta esset,
et frumentatione et reliquo commeatu ex insidiis prohibere Romanos.

8 
Quae Caesar consentientibus pluribus cum cognosset atque ea quae
proponerentur consilia plena prudentiae longeque a temeritate barbarorum
remota esse iudicaret, omnibus rebus inserviendum statuit, quo celerius
hostis contempta sua paucitate prodiret in aciem. Singularis enim virtutis
veterrimas legiones VII, VIII, VIIII habebat, summae spei delectaeque
iuventutis XI, quae octavo iam stipendio tamen in collatione reliquarum
nondum eandem vetustatis ac virtutis ceperat opinionem. Itaque consilio
advocato, rebus eis quae ad se essent delatae omnibus expositis animos
multitudinis confirmat. Si forte hostes trium legionum numero posset
elicere ad dimicandum, agminis ordinem ita constituit, ut legio septima,
octava, nona ante omnia irent impedimenta, deinde omnium impedimentorum
agmen, quod tamen erat mediocre, ut in expeditionibus esse consuevit,
cogeret undecima, ne maioris multitudinis species accidere hostibus posset
quam ipsi depoposcissent. Hac ratione paene quadrato agmine instructo in
conspectum hostium celerius opinione eorum exercitum adducit.

9 
Cum repente instructas velut in acie certo gradu legiones accedere
Galli viderent, quorum erant ad Caesarem plena fiduciae consilia perlata,
sive certaminis periculo sive subito adventu sive exspectatione nostri
consili copias instruunt pro castris nec loco superiore decedunt. Caesar,
etsi dimicare optaverat, tamen admiratus tantam multitudinem hostium valle
intermissa magis in altitudinem depressa quam late patente castra castris
hostium confert. Haec imperat vallo pedum XII muniri, loriculam pro [hac]
ratione eius altitudinis inaedificari; fossam duplicem pedum denum quinum
lateribus deprimi directis; turres excitari crebras in altitudinem trium
tabulatorum, pontibus traiectis constratisque coniungi, quorum frontes
viminea loricula munirentur; ut ab hostibus duplici fossa, duplici
propugnatorum ordine defenderentur, quorum alter ex pontibus, quo tutior
altitudine esset, hoc audacius longiusque permitteret tela, alter, qui
propior hostem in ipso vallo collocatus esset, ponte ab incidentibus telis
tegeretur. Portis fores altioresque turres imposuit.

10 
Huius munitionis duplex erat consilium. Namque et operum magnitudinem
et timorem suum sperabat fiduciam barbaris allaturum, et cum pabulatum
frumentatumque longius esset proficiscendum, parvis copiis castra munitione
ipsa videbat posse defendi. Interim crebro paucis utrimque procurrentibus
inter bina castra palude interiecta contendebatur; quam tamen paludem
nonnumquam aut nostra auxilia Gallorum Germanorumque transibant acriusque
hostes insequebantur, aut vicissim hostes eandem transgressi nostros longius
summovebant. Accidebat autem cotidianis pabulationibus (id quod accidere
erat necesse, cum raris disiectisque ex aedificiis pabulum conquireretur),
ut impeditis locis dispersi pabulatores circumvenirentur; quae res, etsi
mediocre detrimentum iumentorum ac servorum nostris adferebat, tamen
stultas cogitationes incitabat barbarorum, atque eo magis, quod Commius,
quem profectum ad auxilia Germanorum arcessenda docui, cum equitibus
venerat; qui, tametsi numero non amplius erant quingenti, tamen Germanorum
adventu barbari nitebantur.

11 
Caesar, cum animadverteret hostem complures dies castris palude et
loci natura munitis se tenere neque oppugnari castra eorum sine dimicatione
perniciosa nec locum munitionibus claudi nisi a maiore exercitu posse,
litteras ad Trebonium mittit, ut quam celerrime posset legionem XIlI, quae
cum T. Sextio legato in Biturigibus hiemabat, arcesseret atque ita cum
tribus legionibus magnis itineribus ad se veniret; ipse equites in vicem
Remorum ac Lingonum reliquarumque civitatum, quorum magnum numerum
evocaverat, praesidio pabulationibus mittit, qui subitas hostium
incursiones sustinerent.

12 
Quod cum cotidie fieret ac iam consuetudine diligentia minueretur,
quod plerumque accidit diuturnitate, Bellovaci delecta manu peditum
cognitis stationibus cotidianis equitum nostrorum silvestribus locis
insidias disponunt eodemque equites postero die mittunt, qui primum
elicerent nostros, deinde circumventos aggrederentur. Cuius mali sors
incidit Remis, quibus ille dies fungendi muneris obvenerat. Namque hi, cum
repente hostium equites animadvertissent ac numero superiores paucitatem
contempsissent, cupidius insecuti peditibus undique sunt circumdati. Quo
facto perturbati celerius quam consuetudo fert equestris proeli se
receperunt amisso Vertisco, principe civitatis, praefecto equitum; qui cum
vix equo propter aetatem posset uti, tamen consuetudine Gallorum neque
aetatis excusatione in suscipienda praefectura usus erat neque dimicari
sine se voluerat. Inflantur atque incitantur hostium animi secundo proelio,
principe et praefecto Remorum interfecto, nostrique detrimento admonentur
diligentius exploratis locis stationes disponere ac moderatius cedentem
insequi hostem.

13 
Non intermittunt interim cotidiana proelia in conspectu utrorumque
castrorum, quae ad vada transitusque fiebant paludis. Qua contentione
Germani, quos propterea Caesar traduxerat Rhenum ut equitibus interpositi
proeliarentur, cum constantius universi paludem transissent paucisque
resistentibus interfectis pertinacius reliquam multitudinem essent
insecuti, perterriti non solum ei qui aut comminus opprimebantur aut eminus
vulnerabantur, sed etiam qui longius subsidiari consuerant, turpiter
refugerunt, nec prius finem fugae fecerunt saepe amissis superioribus locis
quam se aut in castra suorum reciperent, aut nonnulli pudore coacti longius
profugerent. Quorum periculo sic omnes copiae sunt perturbatae ut vix
iudicari posset, utrum secundis minimisque rebus insolentiores an adverso
mediocri casu timidiores essent.

14 
Compluribus diebus isdem in castris consumptis, cum propius accessisse
legiones et Gaium Trebonium legatum cognossent, duces Bellovacorum veriti
similem obsessionem Alesiae noctu dimittunt eos quos aut aetate aut viribus
inferiores aut inermes habebant, unaque reliqua impedimenta. Quorum
perturbatum et confusum dum explicant agmen (magna enim multitudo carrorum
etiam expeditos sequi Gallos consuevit), oppressi luce copias armatorum pro
suis instruunt castris, ne prius Romani persequi se inciperent quam longius
agmen impedimentorum suorum processisset. At Caesar neque resistentes
adgrediendos tanto collis ascensu iudicabat, neque non usque eo legiones
admovendas ut discedere ex eo loco sine periculo barbari militibus
instantibus non possent. Ita, cum palude impedita a castris castra dividi
videret, quae transeundi difficultas celeritatem insequendi tardare
posset, adque id iugum quod trans paludem paene ad hostium castra
pertineret mediocri valle a castris eorum intercisum animum adverteret,
pontibus palude constrata legiones traducit celeriterque in summam
planitiem iugi pervenit, quae declivi fastigio duobus ab lateribus
muniebatur. Ibi legionibus instructis ad ultimum iugum pervenit aciemque eo
loco constituit unde tormento missa tela in hostium cuneos conici possent.

15 
Barbari confisi loci natura, cum dimicare non recusarent, si forte
Romani subire collem conarentur, paulatim copias distributas dimittere non
possent, ne dispersi perturbarentur, in acie permanserunt. Quorum
pertinacia cognita Caesar XX cohortibus instructis castrisque eo loco
metatis muniri iubet castra. Absolutis operibus pro vallo legiones
instructas collocat, equites frenatis equis in statione disponit.
Bellovaci, cum Romanos ad insequendum paratos viderent neque pernoctare aut
diutius permanere sine periculo eodem loco possent, tale consilium sui
recipiendi ceperunt. Fasces, ubi consederant (namque in acie sedere Gallos
consuesse superioribus commentariis Caesaris declaratum est), per manus
stramentorum ac virgultorum, quorum summa erat in castris copia, inter se
traditos ante aciem collocarunt extremoque tempore diei signo pronuntiato
uno tempore incenderunt. Ita continens flamma copias omnes repente a
conspectu texit Romanorum. Quod ubi accidit, barbari vehementissimo cursu
refugerunt.

16 
Caesar, etsi discessum hostium animadvertere non poterat incendiis
oppositis, tamen id consilium cum fugae causa initum suspicaretur, legiones
promovet, turmas mittit ad insequendum; ipse veritus insidias, ne forte in
eodem loco subsistere hostis atque elicere nostros in locum conaretur
iniquum, tardius procedit. Equites cum intrare fumum et flammam densissimam
timerent ac, si qui cupidius intraverant, vix suorum ipsi priores partes
animadverterent equorum, insidias veriti liberam facultatem sui recipiendi
Bellovacis dederunt. Ita fuga timoris simul calliditatisque plena sine ullo
detrimento milia non amplius decem progressi hostes loco munitissimo castra
posuerunt. Inde cum saepe in insidiis equites peditesque disponerent, magna
detrimenta Romanis in pabulationibus inferebant.

17 
Quod cum crebrius accideret, ex captivo quodam comperit Caesar
Correum, Bellovacorum ducem, fortissimorum milia sex peditum delegisse
equitesque ex omni numero mille, quos in insidiis eo loco collocaret, quem
in locum propter copiam frumenti ac pabuli Romanos missuros suspicaretur.
Quo cognito consilio legiones plures quam solebat educit equitatumque, qua
consuetudine pabulatoribus mittere praesidio consuerat, praemittit: huic
interponit auxilia levis armaturae; ipse cum legionibus quam potest maxime
appropinquat.

18 
Hostes in insidiis dispositi, cum sibi delegissent campum ad rem
gerendam non amplius patentem in omnes partes passibus mille, silvis
undique aut impeditissimo flumine munitum, velut indagine hunc insidiis
circumdederunt. Explorato hostium consilio nostri ad proeliandum animo
atque armis parati, cum subsequentibus legionibus nullam dimicationem
recusarent, turmatim in eum locum devenerunt. Quorum adventu cum sibi
Correus oblatam occasionem rei gerendae existimaret, primum cum paucis se
ostendit atque in proximas turmas impetum fecit. Nostri constanter incursum
sustinent insidiatorum neque plures in unum locum conveniunt; quod
plerumque equestribus proeliis cum propter aliquem timorem accidit, tum
multitudine ipsorum detrimentum accipitur.

19 
Cum dispositis turmis in vicem rari proeliarentur neque ab lateribus
circumveniri suos paterentur, erumpunt ceteri Correo proeliante ex silvis.
Fit magna contentione diversum proelium. Quod cum diutius pari Marte
iniretur, paulatim ex silvis instructa multitudo procedit peditum, quae
nostros coegit cedere equites. Quibus celeriter subveniunt levis armaturae
pedites, quos ante legiones missos docui, turmisque nostrorum interpositi
constanter proeliantur. Pugnatur aliquamdiu pari contentione; deinde, ut
ratio postulabat proeli, qui sustinuerant primos impetus insidiarum hoc
ipso fiunt superiores, quod nullum ab insidiantibus imprudentes acceperant
detrimentum. Accedunt propius interim legiones, crebrique eodem tempore et
nostris et hostibus nuntii adferuntur, imperatorem instructis copiis
adesse. Qua re cognita praesidio cohortium confisi nostri acerrime
proeliantur, ne, si tardius rem gessissent, victoriae gloriam communicasse
cum legionibus viderentur; hostes concidunt animis atque itineribus
diversis fugam quaerunt. Nequiquam: nam quibus difficultatibus locorum
Romanos claudere voluerant, eis ipsi tenebantur. Victi tamen perculsique
maiore parte amissa consternati profugiunt partim silvis petitis, partim
flumine (qui tamen in fuga a nostris acriter insequentibus conficiuntur),
cum interim nulla calamitate victus Correus excedere proelio silvasque
petere aut invitantibus nostris ad deditionem potuit adduci, quin
fortissime proeliando compluresque vulnerando cogeret elatos iracundia
victores in se tela conicere.

20 
Tali modo re gesta recentibus proeli vestigiis ingressus Caesar, cum
victos tanta calamitate existimaret hostes nuntio accepto locum castrorum
relicturos, quae non longius ab ea caede abesse plus minus octo milibus
dicebantur, tametsi flumine impeditum transitum videbat, tamen exercitu
traducto progreditur. At Bellovaci reliquaeque civitates repente ex fuga
paucis atque his vulneratis receptis, qui silvarum beneficio casum
evitaverant, omnibus adversis, cognita calamitate, interfecto Correo,
amisso equitatu et fortissimis peditibus, cum adventare Romanos
existimarent, concilio repente cantu tubarum convocato conclamant, legati
obsidesque ad Caesarem mittantur.

21 
Hoc omnibus probato consilio Commius Atrebas ad eos confugit Germanos,
a quibus ad id bellum auxilia mutuatus erat. Ceteri e vestigio mittunt ad
Caesarem legatos petuntque, ut ea poena sit contentus hostium, quam si sine
dimicatione inferre integris posset, pro sua clementia atque humanitate
numquam profecto esset illaturus. Adflictas opes equestri proelio
Bellovacorum esse; delectorum peditum multa milia interisse, vix refugisse
nuntios caedis. Tamen magnum ut in tanta calamitate Bellovacos eo proelio
commodum esse consecutos, quod Correus, auctor belli, concitator
multitudinis, esset interfectus. Numquam enim senatum tantum in civitate
illo vivo quantum imperitam plebem potuisse.

22 
Haec orantibus legatis commemorat Caesar: eodem tempore superiore anno
Bellovacos ceterasque Galliae civitates suscepisse bellum: pertinacissime
hos ex omnibus in sententia permansisse neque ad sanitatem reliquorum
deditione esse perductos. Scire atque intellegere se causam peccati
facillime mortuis delegari. Neminem vero tantum pollere, ut invitis
principibus, resistente senatu, omnibus bonis repugnantibus infirma manu
plebis bellum concitare et gerere posset. Sed tamen se contentum fore ea
poena quam sibi ipsi contraxissent.

23 
Nocte insequenti legati responsa ad suos referunt, obsides conficiunt.
Concurrunt reliquarum civitatium legati, quae Bellovacorum speculabantur
eventum; obsides dant, imperata faciunt excepto Commio, quem timor
prohibebat cuiusquam fidei suam committere salutem. Nam superiore anno
Titus Labienus, Caesare in Gallia citeriore ius dicente, cum Commium
comperisset sollicitare civitates et coniurationem contra Caesarem facere,
infidelitatem eius sine ulla perfidia iudicavit comprimi posse. Quem quia
non arbitrabatur vocatum in castra venturum, ne temptando cautiorem
faceret, Gaium Volusenum Quadratum misit, qui eum per simulationem colloqui
curaret interficiendum. Ad eam rem delectos idoneos ei tradit centuriones.
Cum in colloquium ventum esset, et, ut convenerat, manum Commi Volusenus
arripuisset, centurio vel insueta re permotus vel celeriter a familiaribus
prohibitus Commi conficere hominem non potuit; graviter tamen primo ictu
gladio caput percussit. Cum utrimque gladii destricti essent, non tam
pugnandi quam diffugiendi fuit utrorumque consilium: nostrorum, quod
mortifero vulnere Commium credebant adfectum; Gallorum, quod insidiis
cognitis plura quam videbant extimescebant. Quo facto statuisse Commius
dicebatur numquam in conspectum cuiusquam Romani venire.

24 
Bellicosissimis gentibus devictis Caesar, cum videret nullam iam esse
civitatem quae bellum pararet quo sibi resisteret, sed nonnullos ex oppidis
demigrare, ex agris diffugere ad praesens imperium evitandum, plures in
partes exercitum dimittere constituit. M. Antonium quaestorem cum legione
duodecima sibi coniungit. C. Fabium legatum cum cohortibus XXV mittit in
diversissimam partem Galliae, quod ibi quasdam civitates in armis esse
audiebat neque C. Caninium Rebilum legatum, qui in illis regionibus erat,
satis firmas duas legiones habere existimabat. Titum Labienum ad se evocat;
legionem autem XV, quae cum eo fuerat in hibernis, in togatam Galliam
mittit ad colonias civium Romanorum tuendas, ne quod simile incommodum
accideret decursione barbarorum ac superiore aestate Tergestinis acciderat,
qui repentino latrocinio atque impetu illorum erant oppressi. Ipse ad
vastandos depopulandosque fines Ambiorigis proficiscitur; quem perterritum
ac fugientem cum redigi posse in suam potestatem desperasset, proximum suae
dignitatis esse ducebat, adeo fines eius vastare civibus, aedificiis,
pecore, ut odio suorum Ambiorix, si quos fortuna reliquos fecisset, nullum
reditum propter tantas calamitates haberet in civitatem.

25 
Cum in omnes partes finium Ambiorigis aut legiones aut auxilia
dimisisset atque omnia caedibus, incendiis, rapinis vastasset, magno numero
hominum interfecto aut capto Labienum cum duabus legionibus in Treveros
mittit, quorum civitas propter Germaniae vicinitatem cotidianis exercitata
bellis cultu et feritate non multum a Germanis differebat neque imperata
umquam nisi exercitu coacta faciebat.

26 
Interim Gaius Caninius legatus, cum magnam multitudinem convenisse
hostium in fines Pictonum litteris nuntiisque Durati cognosceret, qui
perpetuo in amicitia manserat Romanorum, cum pars quaedam civitatis eius
defecisset, ad oppidum Lemonum contendit. Quo cum adventaret atque ex
captivis certius cognosceret multis hominum milibus a Dumnaco, duce Andium,
Duratium clausum Lemoni oppugnari neque infirmas legiones hostibus
committere auderet, castra posuit loco munito. Dumnacus, cum appropinquare
Caninium cognosset, copiis omnibus ad legiones conversis castra Romanorum
oppugnare instituit. Cum complures dies in oppugnatione consumpsisset et
magno suorum detrimento nullam partem munitionum convellere potuisset,
rursus ad obsidendum Lemonum redit.

27 
Eodem tempore C. Fabius legatus complures civitates in fidem recipit,
obsidibus firmat litterisque Gai Canini Rebili fit certior quae in
Pictonibus gerantur. Quibus rebus cognitis proficiscitur ad auxilium
Duratio ferendum. At Dumnacus adventu Fabi cognito desperata salute, si
tempore eodem coactus esset et Romanum externum sustinere hostem et
respicere ac timere oppidanos, repente ex eo loco cum copiis recedit nec se
satis tutum fore arbitratur, nisi flumine Ligeri, quod erat ponte propter
magnitudinem transeundum, copias traduxisset. Fabius, etsi nondum in
conspectum venerat hostibus neque se Caninio coniunxerat, tamen doctus ab
eis qui locorum noverant naturam potissimum credidit hostes perterritos eum
locum, quem petebant, petituros. Itaque cum copiis ad eundem pontem
contendit equitatumque tantum procedere ante agmen imperat legionum,
quantum cum processisset, sine defatigatione equorum in eadem se reciperet
castra. Consecuntur equites nostri, ut erat praeceptum, invaduntque Dumnaci
agmen et fugientes perterritosque sub sarcinis in itinere adgressi magna
praeda multis interfectis potiuntur. Ita re bene gesta se recipiunt in
castra.

28 
Insequenti nocte Fabius equites praemittit sic paratos ut confligerent
atque omne agmen morarentur, dum consequeretur ipse. Cuius praeceptis ut
res gereretur, Quintus Atius Varus, praefectus equitum, singularis et animi
et prudentiae vir, suos hortatur agmenque hostium consecutus turmas partim
idoneis locis disponit, parte equitum proelium committit. Confligit
audacius equitatus hostium succedentibus sibi peditibus, qui toto agmine
subsistentes equitibus suis contra nostros ferunt auxilium. Fit proelium
acri certamine. Namque nostri contemptis pridie superatis hostibus, cum
subsequi legiones meminissent, et pudore cedendi et cupiditate per se
conficiendi proeli fortissime contra pedites proeliantur, hostesque nihil
amplius copiarum accessurum credentes, ut pridie cognoverant, delendi
equitatus nostri nacti occasionem videbantur.

29 
Cum aliquamdiu summa contentione dimicaretur, Dumnacus instruit aciem
quae suis esset equitibus in vicem praesidio, cum repente confertae
legiones in conspectum hostium veniunt. Quibus visis perculsae barbarorum
turmae ac perterritae acies hostium, perturbato impedimentorum agmine,
magno clamore discursuque passim fugae se mandant. At nostri equites, qui
paulo ante cum resistentibus fortissime conflixerant, laetitia victoriae
elati magno undique clamore sublato cedentibus circumfusi, quantum equorum
vires ad persequendum dextraeque ad caedendum valent, tantum eo proelio
interficiunt. Itaque amplius milibus XII aut armatorum aut eorum qui eo
timore arma proiecerant interfectis omnis multitudo capitur impedimentorum.

30 
Qua ex fuga cum constaret Drappetem Senonem, qui, ut primum defecerat
Gallia, collectis undique perditis hominibus, servis ad libertatem vocatis,
exulibus omnium civitatum adscitis, receptis latronibus impedimenta et
commeatus Romanorum interceperat, non amplius hominum duobus milibus ex
fuga collectis provinciam petere unaque consilium cum eo Lucterium Cadurcum
cepisse, quem superiore commentario prima defectione Galliae facere in
provinciam voluisse impetum cognitum est, Caninius legatus cum legionibus
duabus ad eos persequendos contendit, ne detrimento aut timore provinciae
magna infamia perditorum hominum latrociniis caperetur.

31 
Gaius Fabius cum reliquo exercitu in Carnutes ceterasque proficiscitur
civitates, quarum eo proelio, quod cum Dumnaco fecerat, copias esse accisas
sciebat. Non enim dubitabat quin recenti calamitate summissiores essent
futurae, dato vero spatio ac tempore eodem instigante Dumnaco possent
concitari. Qua in re summa felicitas celeritasque in recipiendis
civitatibus Fabium consequitur. Nam Carnutes, qui saepe vexati numquam
pacis fecerant mentionem, datis obsidibus veniunt in deditionem, ceteraeque
civitates positae in ultimis Galliae finibus Oceano coniunctae, quae
Armoricae appellantur, auctoritate adductae Carnutum adventu Fabi
legionumque imperata sine mora faciunt. Dumnacus suis finibus expulsus errans
latitansque solus extremas Galliae regiones petere est coactus.

32 
At Drappes unaque Lucterius, cum legiones Caniniumque adesse
cognoscerent nec se sine certa pernicie persequente exercitu putarent
provinciae fines intrare posse nec iam libere vagandi latrociniorumque
faciendorum facultatem haberent, in finibus consistunt Cadurcorum. Ibi cum
Lucterius apud suos cives quondam integris rebus multum potuisset,
semperque auctor novorum consiliorum magnam apud barbaros auctoritatem
haberet, oppidum Uxellodunum, quod in clientela fuerat eius, egregie natura
loci munitum, occupat suis et Drappetis copiis oppidanosque sibi coniungit.

33 
Quo cum confestim Gaius Caninius venisset animadverteretque omnes
oppidi partes praeruptissimis saxis esse munitas, quo defendente nullo
tamen armatis ascendere esset difficile, magna autem impedimenta
oppidanorum videret, quae si clandestina fuga subtrahere conarentur,
effugere non modo equitatum, sed ne legiones quidem possent, tripertito
cohortibus divisis trina excelsissimo loco castra fecit; a quibus paulatim,
quantum copiae patiebantur, vallum in oppidi circuitum ducere instituit.

34 
Quod cum animadverterent oppidani miserrimaque Alesiae memoria
solliciti similem casum obsessionis vererentur, maximeque ex omnibus
Lucterius, qui fortunae illius periculum fecerat, moneret frumenti rationem
esse habendam, constituunt omnium consensu parte ibi relicta copiarum ipsi
cum expeditis ad importandum frumentum proficisci. Eo consilio probato
proxima nocte duobus milibus armatorum relictis reliquos ex oppido Drappes
et Lucterius educunt. Hi paucos dies morati ex finibus Cadurcorum, qui
partim re frumentaria sublevare eos cupiebant, partim prohibere quo minus
sumerent non poterant, magnum numerum frumenti comparant, nonnumquam autem
expeditionibus nocturnis castella nostrorum adoriuntur. Quam ob causam
Gaius Caninius toto oppido munitiones circumdare moratur, ne aut opus
effectum tueri non possit aut plurimis in locis infirma disponat praesidia.

35 
Magna copia frumenti comparata considunt Drappes et Lucterius non
longius ab oppido X milibus, unde paulatim frumentum in oppidum
supportarent. Ipsi inter se provincias partiuntur: Drappes castris
praesidio cum parte copiarum restitit; Lucterius agmen iumentorum ad
oppidum ducit. Dispositis ibi praesidiis hora noctis circiter decima
silvestribus angustisque itineribus frumentum importare in oppidum
instituit. Quorum strepitum vigiles castrorum cum sensissent,
exploratoresque missi quae gererentur renuntiassent, Caninius celeriter cum
cohortibus armatis ex proximis castellis in frumentarios sub ipsam lucem
impetum fecit. Ei repentino malo perterriti diffugiunt ad sua praesidia;
quae nostri ut viderunt, acrius contra armatos incitati neminem ex eo
numero vivum capi patiuntur. Profugit inde cum paucis Lucterius nec se
recipit in castra.

36 
Re bene gesta Caninius ex captivis comperit partem copiarum cum
Drappete esse in castris a milibus longe non amplius XII. Qua re ex
compluribus cognita, cum intellegeret fugato duce altero perterritos
reliquos facile opprimi posse, magnae felicitatis esse arbitrabatur neminem
ex caede refugisse in castra qui de accepta calamitate nuntium Drappeti
perferret. Sed in experiendo cum periculum nullum videret, equitatum omnem
Germanosque pedites, summae velocitatis homines, ad castra hostium
praemittit; ipse legionem unam in trina castra distribuit, alteram secum
expeditam ducit. Cum propius hostes accessisset, ab exploratoribus quos
praemiserat cognoscit castra eorum, ut barbarorum fere consuetudo est,
relictis locis superioribus ad ripas fluminis esse demissa; at Germanos
equitesque imprudentibus omnibus de improviso advolasse proeliumque
commisisse. Qua re cognita legionem armatam instructamque adducit. Ita
repente omnibus ex partibus signo dato loca superiora capiuntur. Quod ubi
accidit, Germani equitesque signis legionis visis vehementissime
proeliantur. Confestim cohortes undique impetum faciunt omnibusque aut
interfectis aut captis magna praeda potiuntur. Capitur ipse eo proelio
Drappes.

37 
Caninius felicissime re gesta sine ullo paene militis vulnere ad
obsidendos oppidanos revertitur externoque hoste deleto, cuius timore antea
dividere praesidia et munitione oppidanos circumdare prohibitus erat, opera
undique imperat administrari. Venit eodem cum suis copiis postero die Gaius
Fabius partemque oppidi sumit ad obsidendum.

38 
Caesar interim M. Antonium quaestorem cum cohortibus XV in Bellovacis
relinquit, ne qua rursus novorum consiliorum capiendorum Belgis facultas
daretur. Ipse reliquas civitates adit, obsides plures imperat, timentes
omnium animos consolatione sanat. Cum in Carnutes venisset, quorum in
civitate superiore commentario Caesar exposuit initium belli esse ortum,
quod praecipue eos propter conscientiam facti timere animadvertebat, quo
celerius civitatem timore liberaret, principem sceleris illius et
concitatorem belli, Gutruatum, ad supplicium depoposcit. Qui etsi ne
civibus quidem suis se committebat, tamen celeriter omnium cura quaesitus
in castra perducitur. Cogitur in eius supplicium Caesar contra suam naturam
concursu maximo militum, qui ei omnia pericula et detrimenta belli accepta
referebant, adeo ut verberibus exanimatum corpus securi feriretur.

39 
Ibi crebris litteris Canini fit certior quae de Drappete et Lucterio
gesta essent, quoque in consilio permanerent oppidani. Quorum etsi
paucitatem contemnebat, tamen pertinaciam magna poena esse adficiendam
iudicabat, ne universa Gallia non sibi vires defuisse ad resistendum
Romanis, sed constantiam putaret, neve hoc exemplo ceterae civitates
locorum opportunitate fretae se vindicarent in libertatem, cum omnibus
Gallis notum esse sciret reliquam esse unam aestatem suae provinciae, quam
si sustinere potuissent, nullum ultra periculum vererentur. Itaque Q.
Calenum legatum cum legionibus reliquit qui iustis itineribus
subsequeretur; ipse cum omni equitatu quam potest celerrime ad Caninium
contendit.

40 
Cum contra exspectationem omnium Caesar Uxellodunum venisset
oppidumque operibus clausum animadverteret neque ab oppugnatione recedi
videret ulla condicione posse, magna autem copia frumenti abundare
oppidanos ex perfugis cognosset, aqua prohibere hostem temptare coepit.
Flumen infimam vallem dividebat, quae totum paene montem cingebat, in quo
positum erat praeruptum undique oppidum Uxellodunum. Hoc avertere loci
natura prohibebat: in infimis enim sic radicibus montis ferebatur, ut
nullam in partem depressis fossis derivari posset. Erat autem oppidanis
difficilis et praeruptus eo descensus, ut prohibentibus nostris sine
vulneribus ac periculo vitae neque adire flumen neque arduo se recipere
possent ascensu. Qua difficultate eorum cognita Caesar sagittariis
funditoribusque dispositis, tormentis etiam quibusdam locis contra
facillimos descensus collocatis aqua fluminis prohibebat oppidanos.

41 
Quorum omnis postea multitudo aquatorum unum in locum conveniebat sub
ipsius oppidi murum, ubi magnus fons aquae prorumpebat ab ea parte, quae
fere pedum CCC intervallo fluminis circuitu vacabat. Hoc fonte prohiberi
posse oppidanos cum optarent reliqui, Caesar unus videret, e regione eius
vineas agere adversus montem et aggerem instruere coepit magno cum labore
et continua dimicatione. Oppidani enim loco superiore decurrunt et eminus
sine periculo proeliantur multosque pertinaciter succedentes vulnerant; non
deterrentur tamen milites nostri vineas proferre et labore atque operibus
locorum vincere difficultates. Eodem tempore cuniculos tectos ab vineis
agunt ad caput fontis; quod genus operis sine ullo periculo, sine
suspicione hostium facere licebat. Exstruitur agger in altitudinem pedum
sexaginta, collocatur in eo turris decem tabulatorum, non quidem quae
moenibus aequaret (id enim nullis operibus effici poterat), sed quae
superare fontis fastigium posset. Ex ea cum tela tormentis iacerentur ad
fontis aditum, nec sine periculo possent aquari oppidani, non tantum pecora
atque iumenta, sed etiam magna hostium multitudo siti consumebatur.

42 
Quo malo perterriti oppidani cupas sebo, pice, scandulis complent; eas
ardentes in opera provolvunt eodemque tempore acerrime proeliantur, ut ab
incendio restinguendo dimicationis periculo deterreant Romanos. Magna
repente in ipsis operibus flamma exstitit. Quaecumque enim per locum
praecipitem missa erant, ea vineis et aggere suppressa comprehendebant id
ipsum quod morabatur. Milites contra nostri, quamquam periculoso genere
proeli locoque iniquo premebantur, tamen omnia fortissimo sustinebant
animo. Res enim gerebatur et excelso loco et in conspectu exercitus nostri,
magnusque utrimque clamor oriebatur. Ita quam quisque poterat maxime
insignis, quo notior testatiorque virtus esset eius, telis hostium
flammaeque se offerebat.

43 
Caesar cum complures suos vulnerari videret, ex omnibus oppidi
partibus cohortes montem ascendere et simulatione moenium occupandorum
clamorem undique iubet tollere. Quo facto perterriti oppidani, cum quid
ageretur in locis reliquis essent suspensi, revocant ab impugnandis
operibus armatos murisque disponunt. Ita nostri fine proeli facto celeriter
opera flamma comprehensa partim restinguunt, partim interscindunt. Cum
pertinaciter resisterent oppidani, magna etiam parte amissa siti suorum in
sententia permanerent, ad postremum cuniculis venae fontis intercisae sunt
atque aversae. Quo facto repente perennis exaruit fons tantamque attulit
oppidanis salutis desperationem, ut id non hominum consilio, sed deorum
voluntate factum putarent. Itaque se necessitate coacti tradiderunt.

44 
Caesar, cum suam lenitatem cognitam omnibus sciret neque vereretur ne
quid crudelitate naturae videretur asperius fecisse, neque exitum
consiliorum suorum animadverteret, si tali ratione diversis in locis plures
consilia inissent, exemplo supplici deterrendos reliquos existimavit.
Itaque omnibus qui arma tulerant manus praecidit vitamque concessit, quo
testatior esset poena improborum. Drappes, quem captum esse a Caninio
docui, sive indignitate et dolore vinculorum sive timore gravioris supplici
paucis diebus cibo se abstinuit atque ita interiit. Eodem tempore
Lacterius, quem profugisse ex proelio scripsi, cum in potestatem venisset
Epasnacti Arverni (crebro enim mutandis locis multorum fidei se
committebat, quod nusquam diutius sine periculo commoraturus videbatur, cum
sibi conscius esset, quam inimicum deberet Caesarem habere), hunc
Epasnactus Arvernus, amicissimus populi Romani, sine dubitatione ulla
vinctum ad Caesarem deduxit.

45 
Labienus interim in Treveris equestre proelium facit secundum
compluribusque Treveris interfectis et Germanis, qui nullis adversus
Romanos auxilia denegabant, principes eorum vivos redigit in suam
potestatem atque in his Surum Aeduum, qui et virtutis et generis summam
nobilitatem habebat solusque ex Aeduis ad id tempus permanserat in armis.

46 
Ea re cognita Caesar, cum in omnibus partibus Galliae bene res geri
videret iudicaretque superioribus aestivis Galliam devictam subactamque
esse, Aquitaniam numquam adisset, per Publium Crassum quadam ex parte
devicisset, cum duabus legionibus in eam partem Galliae est profectus, ut
ibi extremum tempus consumeret aestivorum. Quam rem sicuti cetera celeriter
feliciterque confecit. Namque omnes Aquitaniae civitates legatos ad
Caesarem miserunt obsidesque ei dederunt. Quibus rebus gestis ipse equitum
praesidio Narbonem profectus est, exercitum per legatos in hiberna deduxit:
quattuor legiones in Belgio collocavit cum M. Antonio et C. Trebonio et P.
Vatinio legatis, duas legiones in Aeduos deduxit, quorum in omni Gallia
summam esse auctoritatem sciebat, duas in Turonis ad fines Carnutum posuit,
quae omnem illam regionem coniunctam Oceano continerent, duas reliquas in
Lemovicum finibus non longe ab Arvernis, ne qua pars Galliae vacua ab
exercitu esset. Paucos dies ipse in provincia moratus, cum celeriter omnes
conventus percucurrisset, publicas controversias cognosset, bene meritis
praemia tribuisset (cognoscendi enim maximam facultatem habebat, quali
quisque fuisset animo in totius Galliae defectione, quam sustinuerat
fidelitate atque auxiliis provinciae illius), his confectis rebus ad
legiones in Belgium se recipit hibernatque Nemetocennae.

47 
Ibi cognoscit Commium Atrebatem proelio cum equitatu suo contendisse.
Nam cum Antonius in hiberna venisset, civitasque Atrebatum in officio
esset, Commius, qui post illam vulnerationem, quam supra commemoravi,
semper ad omnes motus paratus suis civibus esse consuesset, ne consilia
belli quaerentibus auctor armorum duxque deesset, parente Romanis civitate
cum suis equitibus latrociniis se suosque alebat infestisque itineribus
commeatus complures, qui comportabantur in hiberna Romanorum,
intercipiebat.

48 
Erat attributus Antonio praefectus equitum C. Volusenus Quadratus qui
cum eo hibernaret. Hunc Antonius ad persequendum equitatum hostium mittit.
Volusenus ad eam virtutem, quae singularis erat in eo, magnum odium Commi
adiungebat, quo libentius id faceret quod imperabatur. Itaque dispositis
insidiis saepius equites eius adgressus secunda proelia faciebat.
Novissime, cum vehementius contenderetur, ac Volusenus ipsius intercipiendi
Commi cupiditate pertinacius eum cum paucis insecutus esset, ille autem
fuga vehementi Volusenum produxisset longius, inimicus homini suorum
invocat fidem atque auxilium, ne sua vulnera per fidem imposita paterentur
impunita, conversoque equo se a ceteris incautius permittit in praefectum.
Faciunt hoc idem omnes eius equites paucosque nostros convertunt atque
insequuntur. Commius incensum calcaribus equum coniungit equo Quadrati
lanceaque infesta magnis viribus medium femur traicit Voluseni. Praefecto
vulnerato non dubitant nostri resistere et conversis equis hostem pellere.
Quod ubi accidit, complures hostium magno nostrorum impetu perculsi
vulnerantur ac partim in fuga proteruntur, partim intercipiuntur; quod
malum dux equi velocitate evitavit: graviter adeo vulneratus praefectus, ut
vitae periculum aditurus videretur, refertur in castra. Commius autem sive
expiato suo dolore sive magna parte amissa suorum legatos ad Antonium
mittit seque et ibi futurum, ubi praescripserit, et ea facturum, quae
imperarit, obsidibus firmat; unum illud orat, ut timori suo concedatur, ne
in conspectum veniat cuiusquam Romani. Cuius postulationem Antonius cum
iudicaret ab iusto nasci timore, veniam petenti dedit, obsides accepit.

Prooemium II 
Scio Caesarem singulorum annorum singulos commentarios confecisse; quod ego
non existimavi mihi esse faciendum, propterea quod insequens annus, L.
Paulo C. Marcello consulibus, nullas habet magnopere Galliae res gestas. Ne
quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar exercitusque eo tempore
fuissent, pauca esse scribenda coniungendaque huic commentario statui.

49 
Caesar in Belgio cum hiemaret, unum illud propositum habebat,
continere in amicitia civitates, nulli spem aut causam dare armorum. Nihil
enim minus volebat quam sub decessu suo necessitatem sibi aliquam imponi
belli gerendi, ne, cum exercitum deducturus esset, bellum aliquod
relinqueretur quod omnis Gallia libenter sine praesenti periculo
susciperet. Itaque honorifice civitates appellando, principes maximis
praemiis adficiendo, nulla onera iniungendo defessam tot adversis proeliis
Galliam condicione parendi meliore facile in pace continuit.

50 
Ipse hibernis peractis contra consuetudinem in Italiam quam maximis
itineribus est profectus, ut municipia et colonias appellaret, quibus M.
Antoni quaestoris sui, commendaverat sacerdoti petitionem. Contendebat enim
gratia cum libenter pro homine sibi coniunctissimo, quem paulo ante
praemiserat ad petitionem, tum acriter contra factionem et potentiam
paucorum, qui M. Antoni repulsa Caesaris decedentis gratiam convellere
cupiebant. Hunc etsi augurem prius factum quam Italiam attingeret in
itinere audierat, tamen non minus iustam sibi causam municipia et colonias
adeundi existimavit, ut eis gratias ageret, quod frequentiam atque officium
suum Antonio praestitissent, simulque se et honorem suum sequentis anni
commendaret, propterea quod insolenter adversarii sui gloriarentur L.
Lentulum et C. Marcellum consules creatos qui omnem honorem et dignitatem
Caesaris spoliarent, ereptum Ser. Galbae consulatum, cum is multo plus
gratia suffragiisque valuisset, quod sibi coniunctus et familiaritate et
consuetudine legationis esset.

51 
Exceptus est Caesaris adventus ab omnibus municipiis et coloniis
incredibili honore atque amore. Tum primum enim veniebat ab illo universae
Galliae bello. Nihil relinquebatur quod ad ornatum portarum, itinerum,
locorum omnium qua Caesar iturus erat excogitari poterat. Cum liberis omnis
multitudo obviam procedebat, hostiae omnibus locis immolabantur, tricliniis
stratis fora templaque occupabantur, ut vel exspectatissimi triumphi
laetitia praecipi posset. Tanta erat magnificentia apud opulentiores,
cupiditas apud humiliores.

52 
Cum omnes regiones Galliae togatae Caesar percucurrisset, summa
celeritate ad exercitum Nemetocennam rediit legionibusque ex omnibus
hibernis ad fines Treverorum evocatis eo profectus est ibique exercitum
lustravit. T. Labienum Galliae togatae praefecit, quo maiore commendatione
conciliaretur ad consulatus petitionem. Ipse tantum itinerum faciebat,
quantum satis esse ad mutationem locorum propter salubritatem existimabat.
Ibi quamquam crebro audiebat Labienum ab inimicis suis sollicitari
certiorque fiebat id agi paucorum consiliis, ut interposita senatus
auctoritate aliqua parte exercitus spoliaretur, tamen neque de Labieno
credidit quidquam neque contra senatus auctoritatem ut aliquid faceret
potuit adduci. Iudicabat enim liberis sententiis patrum conscriptorum
causam suam facile obtineri. Nam C. Curio, tribunus plebis, cum Caesaris
causam dignitatemque defendendam suscepisset, saepe erat senatui
pollicitus, si quem timor armorum Caesaris laederet, et quoniam Pompei
dominatio atque arma non minimum terrorem foro inferrent, discederet
uterque ab armis exercitusque dimitteret: fore eo facto liberam et sui
iuris civitatem. Neque hoc tantum pollicitus est, sed etiam se per
discessionem facere coepit; quod ne fieret consules amicique Pompei
iusserunt atque ita rem morando discusserunt.

53 
Magnum hoc testimonium senatus erat universi conveniensque superiori
facto. Nam Marcellus proximo anno, cum impugnaret Caesaris dignitatem,
contra legem Pompei et Crassi rettulerat ante tempus ad senatum de Caesaris
provinciis, sententiisque dictis discessionem faciente Marcello, qui sibi
omnem dignitatem ex Caesaris invidia quaerebat, senatus frequens in alia
omnia transiit. Quibus non frangebantur animi inimicorum Caesaris, sed
admonebantur quo maiores pararent necessitates, quibus cogi posset senatus
id probare, quod ipsi constituissent.

54 
Fit deinde senatus consultum, ut ad bellum Parthi cum legio una a Cn.
Pompeio, altera a C. Caesare mitteretur; neque obscure duae legiones uni
detrahuntur. Nam Cn. Pompeius legionem primam, quam ad Caesarem miserat,
confectam ex delectu provinciae Caesaris, eam tamquam ex suo numero dedit.
Caesar tamen, cum de voluntate minime dubium esset adversariorum suorum,
Pompeio legionem remisit et suo nomine quintam decimam, quam in Gallia
citeriore habuerat, ex senatus consulto iubet tradi. In eius locum tertiam
decimam legionem in Italiam mittit quae praesidia tueretur, ex quibus
praesidiis quinta decima deducebatur. Ipse exercitui distribuit hiberna: C.
Trebonium cum legionibus quattuor in Belgio collocat, C. Fabium cum totidem
in Aeduos deducit. Sic enim existimabat tutissimam fore Galliam, si Belgae,
quorum maxima virtus, Aedui, quorum auctoritas summa esset, exercitibus
continerentur. Ipse in Italiam profectus est.

55 
Quo cum venisset, cognoscit per C. Marcellum consulem legiones duas ab
se remissas, quae ex senatus consulto deberent ad Parthicum bellum duci,
Cn. Pompeio traditas atque in Italia retentas esse. Hoc facto quamquam
nulli erat dubium, quidnam contra Caesarem pararetur, tamen Caesar omnia
patienda esse statuit, quoad sibi spes aliqua relinqueretur iure potius
disceptandi quam belli gerendi. Contendit ⟨per litteras ab senatu, ut 
etiam Pompeius se imperio abdicaret, seque idem facturum promisit; sin 
minus, se neque sibi neque patriae defuturum⟩.

en:Commentaries on the Gallic War/Book 8
fr:La Guerre des Gaules/Livre VIII
pt:Comentários sobre a Guerra Gálica/VIII