Formula Concordiae


Martinus Chemnitius, Iacobus Andreae, et al.

SOLIDA, PLANA, AC PERSPICUA REPETITIO ET DECLARATIO quorundam
Articulorum Augustanae Confessionis, de quibus aliquandiu inter
nonnullos Theologos eidem addictos disputatum fuit: continens earum
controversiarum, ad normam et analogiam verbi Dei et compendiariam
Christianae nostrae doctrinae formulam et rationem, decisionem atque
conciliationem.

[1] Immensa Dei Optimi Maximi bonitate atque miseratione factum est:
ut doctrina de praecipuis, Christianae nostrae religionis, articulis,
quae opinionibus et traditionibus humanis, durante Papatu,
horribiliter obscurata fuerat: opera D. Lutheri, piae sanctaeque
memoriae, rursus secundum praescriptum et analogiam verbi Dei sincere
explicaretur, et repurgaretur: Pontificii vero errores, abusus, et
Idolomaniae graviter redarguerentur. [2] Hac pia Reformatione
adversarii nova dogmata in Ecclesiam Dei introduci putaverunt: eam
igitur, quasi verbo Dei prorsus repugnaret, et pias Ordinationes
penitus everteret, vehementer, falso tamen, criminati sunt, et
calumniis prope infinitis, quae nullo tamen vel probabili saltem
colore fulcirentur, oppugnarunt. [3] Ea re moti Illustrissimi,
pietateque religiosa praestantissimi Electores, Principes, et Ordines
Imperii (qui tum sinceram Evangelii doctrinam amplexi fuerant, et
Ecclesias suas ad verbi Dei normam pie reformaverant) in comitiis,
frequentissimis et celeberrimis illis Augustae Vindelicorum, Anno post
millesimum quingentesimum trigesimo habitis sedulo curarunt, ut
Confessio pia, e sacris literis collecta, conscriberetur: eamque
Confessionem Imperatori Carolo V. exhibuerunt. In ea perspicue et
candide professi sunt, quid de praecipuis articulis (iis praesertim,
qui inter ipsos et Pontificios in controversiam venerant) in Ecclesiis
Evangelicis et reformatis crederetur, et publice doceretur. Eam
Confessionem adversarii moleste quidem graviterque acceperunt: sed ad
hunc usque diem neque refutare neque evertere potuerunt.

[4] Hanc piam atque e fundamentis verbi Dei solidissimis exstructam
Augustanam Confessionem nos toto pectore amplecti, publice et
solenniter etiamnum profitemur: et simplicem illius, sinceram et
perspicuam sententiam, quam verba ipsa monstrant, retinemus. Eamque
pium nostri temporis Symbolum esse, quod piae mentes, post invictam
verbi Dei autoritatem recipere debeant, iudicamus: quemadmodum olim
etiam in Ecclesia Dei, exortis gravissimis in Religionis negotio
certaminibus, Confessiones et pia quaedam Symbola sunt conscripta:
quae sinceri doctores et auditores toto animo amplectebantur et
publice profitebantur. [5] Et quidem, bene iuvante nos gratia Dei Opt.
Maximi, in illius Confessionis pia doctrina (quemadmodum ea Carolo
V. Anno etc. 30. exhibita est) ad ultimos usque vitae nostrae spiritus
constantes perseverabimus. Neque in animo habemus, hoc scripto aut
quocunque alio, a commemorata iam Confessione vel transversum, ut
aiunt, unguem discedere: vel aliam aut novam Confessionem condere.

[6] Etsi autem pia Confessionis illius doctrina, magna ex parte
(praeterquam quod a Pontificiis factitatum est) non fuit impugnata:
fateri tamen oportet, nonnullos Theologos in praecipuis quibusdam, et
magni momenti articulis, a doctrina illius Confessionis discessisse:
veramque illius sententiam aut non assecutos esse, aut certe non
constanter retinuisse, quosdam etiam ei alienam sententiam affingere
conatos esse, qui nihilominus tamen Augustanam se Confessionem
amplecti simularunt, et ex ea quasi gloriantes de eius professione,
praetextus quaesiverunt. [7] Ex ea autem re gravia admodum et
perniciosa in reformatis Ecclesiis dissidia sunt orta: quemadmodum
olim etiam, vivis adhuc Apostolis, inter eos, qui Christiani haberi
volebant, et de doctrina Christi gloriabantur, horribiles errores sunt
exorti.  Quidam enim per opera legis iustificationem et salutem
quaerebant: alii resurrectionem mortuorum
negabant: alii Christum verum et aeternum Deum
esse, non credebant.  His certe Apostoli sese et concionibus et
scriptis severe opposuerunt: etsi non ignorabant, errores illos, et de
rebus tantis acerrima certamina gravissimam offensionem, tam apud
infideles, quam apud infirmos in fide, excitare: Perinde ac hodie
nostri adversarii Pontificii propter dissidia illa, inter nos orta,
exsultant: spem illam minime piam et quidem falsam foventes, fore, ut
ex nostris mutuis concertationibus, sanae doctrinae ruina et interitus
consequantur. [8] Infirmi vero interim valde offenduntur et
perturbantur: quidam dubitant, an inter tot et tanta dissidia etiam
vera apud nos doctrina reperiatur: quidam non vident, cui parti in
articulis illis controversis subscribere debeant. [9] Mota enim illa
certamina, non sunt λογομαχίαι, aut de verbis inanes et non
necessariae disceptationes: quales oriri solent, cum altera pars
alterius sententiam non satis assecuta est: ut quibusdam fortasse, in
hoc religionis negotio, res habere videntur: qui existimant, disputari
tantum de paucis quibusdam vocabulis, quae nullius pene, aut certe non
magni sint momenti. Sed res gravissimae sunt, de quibus
controvertitur, et prorsus tales, ut illius partis, quae a vero
aberrat, sententia in Ecclesia Dei nec possit nec debeat ferri, nedum
excusari, aut defendi.

[10] Quare necessitas exigit, ut controversi illi articuli e verbo Dei
et probatis scriptis perspicue explicentur: quo omnes pii et
intelligentes animadvertere possint, cuiusnam partis sententia, in
controversiis illis motis, verbo Dei et Augustanae Confessioni
orthodoxae, conformis sit, et quae probatis illis scriptis
adversentur: ut bonae et piae mentes, quibus veritas cordi est,
corruptelas et errores, qui exorti sunt, effugere et vitare queant.

DE COMPENDIARIA DOCTRINAE FORMA, FUNDAMENTO, NORMA ATQUE REGULA 

ad quam omnia dogmata, iuxta analogiam verbi Dei, diiudicanda, et
controversiae motae pie declarandae atque decidendae sunt.

[1] Primo, ad solidam, diuturnam et firmam concordiam in Ecclesia Dei
constituendam, necessarium omnino est, ut certa compendiaria forma, et
quasi typus, unanimi consensu approbatus, extet: in quo communis
doctrina, quam Ecclesiae sincerioris et reformatae religionis
profitentur, e verbo Dei collecta extet. Etenim ea in re exemplum
primitivae Ecclesiae sequimur: quae in talem usum sua quaedam certa
symbola semper habuit. [2] Cum vero compendiaria illa doctrinae forma
non privatis, sed publicis scriptis niti debeat, quae confecta,
approbata, et recepta sint earum Ecclesiarum nomine, quae sinceram
doctrinam et religionem unanimi consensu profitentur: mentem nostram
invicem corde et ore ita declaravimus, et iam declaramus, quod nullam
novam aut singularem confessionem fidei nostrae conscribere aut
recipere in animo habeamus. Quin potius publica illa et communia
scripta amplectimur, quae in omnibus Ecclesiis Augustanae Confessionis
pro symbolis et communibus confessionibus semper habita sunt:
priusquam dissensiones inter eos, qui Augustanam Confessionem
profitentur, ortae sunt: quae etiam scripta publicam autoritatem
obtinuerunt, quamdiu magno consensu passim in omnibus articulis
sincera verbi Dei doctrina, ut eam D. Lutherus proposuit, conservata,
retenta, atque usurpata fuit.

[3] I. Primum igitur toto pectore Prophetica et Apostolica scripta
Veteris et Novi Testamenti, ut limpidissimos purissimosque Israëlis
fontes, recipimus et amplectimur: et sacras literas solas, unicam et
certissimam illam regulam esse credimus, ad quam omnia dogmata
exigere, et secundum quam de omnibus tum doctrinis tum doctoribus
iudicare oporteat.

[4] II. Et quia iam olim sincera Christi doctrina, in genuino et sano
sensu, ex sacris literis collecta, et in articulos seu capita
brevissima contra haereticorum corruptelas digesta est: amplectimur
etiam tria illa Catholica, et generalia summae autoritatis symbola:
Apostolicum, videlicet, Nicenum, et Athanasii. Haec enim agnoscimus
esse breves quidem, sed easdem maxime pias, atque in verbo Dei solide
fundatas, praeclaras confessiones fidei, quibus omnes haereses, quae
iis temporibus Ecclesias Christi perturbarunt, perspicue et solide
refutantur.

[5] III. Deinde, cum postremis hisce temporibus, Deus Optimus Maximus
summa clementia puritatem verbi sui e tenebris horrendis, et plusquam
Cimmeriis, quibus sub Papatu oppressa fuerat, fideli opera
praestantissimi viri D. Lutheri viri Dei rursus in lucem produxerit:
quae sincera doctrina non modo contra Papatum, sed etiam adversus
aliarum Sectarum corruptelas, e verbo Dei in articulos et capita
Augustanae Confessionis digesta est: etiam Augustanam, primam illam et
non mutatam, Confessionem amplectimur. Idque non ea de causa facimus,
quod a nostris Theologis sit conscripta: sed quia e verbo Domini est
desumta, et ex fundamentis sacrarum literarum solide extructa, sicut
ea Anno 1530. scripto comprehensa, et Imperatori Carolo V. per quosdam
Electores, Principes, et ordines Romani Imperii, (ut communis pie
reformatarum Ecclesiarum confessio) Augustae est exhibita. Hanc enim
nostri temporis Symbolum esse iudicamus, quo reformatae nostrae
Ecclesiae ab Romanensibus, aliisque reiectis et damnatis sectis et
haeresibus seiunguntur. Et sane hoc ipsum olim usu in primitiva
Ecclesia receptum est, ut subsequentes Synodi, pii item Episcopi et
doctores, ad Nicaenum Symbolum provocarent, atque se id amplecti
publice profiterentur.

[6] IV. Postea cum hoc etiam curandum esset, ut propria et genuina
Confessionis Augustanae sententia conservaretur, atque adversus
Pontificiorum calumnias plenius explicaretur, et praemuniretur, ne sub
Augustanae Confessionis praetextu et patrocinio damnati errores sese
in Ecclesiam Dei paulatim insinuarent: post exhibitam confessionem
luculenta Apologia conscripta, et Anno 1531. typis vulgata est. Eam
etiam unanimi consensu approbamus et amplectimur: quia in ea non modo
Augustana Confessio perspicue explicatur, atque ab adversariorum
calumniis vindicatur, verum etiam clarissimis et solidissimis sacrae
scripturae testimoniis confirmatur.

[7] V. Praeterea etiam articulos illos toto pectore amplectimur, qui
Smalcaldii, in frequentissimo Theologorum conventu, Anno salutis
1537. conscripti, approbati et recepti sunt. Eos autem articulos
intelligimus, quales initio conscripti, postea typis in lucem editi
sunt: in eum, videlicet, finem, ut Concilio, vel Mantuae vel alibi
celebrando, nomine Illustrissimorum Electorum, Principum atque Ordinum
Imperii (ut Augustanae Confessionis uberior declaratio: in qua, per
Dei gratiam constantes perseverare decrevissent) publice proponi
posset. In iis enim articulis doctrina Augustanae Confessionis
repetita est, et in quibusdam articulis e verbo Dei amplius declarata:
et insuper fundamenta monstrata et graves causae recitatae sunt, cur a
Pontificiis erroribus et Idolomaniis secessionem fecerimus: cur etiam
in iis rebus cum Pontifice Romano nobis convenire non possit, quodque
cum eo in illis conciliari nequeamus.

[8] VI. Postremo, quando negotium religionis etiam ad salutem vulgi et
Laicorum (quos vocant) pertinet, et illis etiam, ratione salutis,
necessarium est, ut sinceram doctrinam a falsa discernant: amplectimur
etiam minorem et maiorem D. Lutheri Catechismos: eos dicimus, quales
illi ab ipso scripti et Tomis eius inserti sunt. Omnes enim Ecclesiae
Augustanae Confessionis hos Catechismos approbarunt atque receperunt:
ita ut passim in Ecclesiis et scholis publice, et in privatis etiam
aedibus propositi fuerint. Et pia doctrina e verbo Dei desumpta, in
iis quam maxime perspicue et simplicissime, in usum rudiorum et
Laicorum, est comprehensa et dilucide declarata.

[9] Haec publica et ab omnibus piis approbata scripta in purioribus
Ecclesiis et scholis semper habita fuere pro compendiaria hypotyposi,
seu forma sanae doctrinae, quam D. Lutherus in suis scriptis e sacris
literis, contra Papatum et alias sectas, deprompsit, luculenter
declaravit, et solide fundavit. Et ad D. Lutheri explicationes
praeclaras tam in polemicis, quam didacticis ipsius scriptis
comprehensas provocamus: eo, videlicet, modo, quem D. Lutherus in
Latina sua praefatione, Tomis operum eius praefixa, de scriptis suis,
pia et necessaria admonitione, nobis ipse monstravit. Ibi enim hoc
discrimen (inter divina et humana scripta) perspicue posuit: solas
videlicet sacras literas pro unica regula et norma omnium dogmatum
agnoscendas: iisque nullius omnino hominis scripta adaequanda, sed
potius omnia subiicienda esse.

[10] Haec autem non ita accipi debent, quasi alia utilia et sincera scripta
(verbi gratia, commentarios in sacras literas, errorum refutationes,
articulorum praecipuorum explicationes) reiicere, aut ex hominum
manibus excutere velimus. Ea enim scripta (quatenus commemoratae
hypotyposi et compendiariae sanae doctrinae conformia sunt) tanquam
explicationes atque declarationes utiles, retineri, et cum fructu legi
possunt. Quicquid enim hactenus de compendiaria hypotyposi sanae
doctrinae diximus, eo tantum referendum est, ut unanimi consensu
approbatam certamque formam doctrinae habeamus, quam Evangelicae
Ecclesiae nostrae simul omnes agnoscant et amplectantur: secundum
quam, cum e verbo Dei sit desumta, omnia alia scripta iudicare et
accommodare oportet, quatenus probanda sint et recipienda.

[11] Quod enim commemorata scripta, videlicet, Augustanam
Confessionem, Apologiam, Smalcaldicos articulos, Minorem et Maiorem
Catechismos Lutheri, illa doctrinae nostrae Christianae summa
complecti voluerimus: eam ob causam factum est, quod in iis unanimem
et communem Ecclesiarum nostrarum piam sententiam contineri, semper
sit iudicatum: quippe quae a praecipuis iisque excellentissimis illius
temporis Theologis subscriptione confirmata, et in Evangelicis
Ecclesiis et scholis recepta fuere. [12] Et ea quidem (ut paulo ante
monuimus) omnia conscripta atque edita sunt, priusquam controversiae
illae inter Augustanae Confessionis Theologos orirentur: ideoque nihil
in illis datum est affectibus: quare etiam ab iis, qui inter se
disceptant, reprobari nullo iure possunt. Neque vero quisquam (modo
sincere et sine fuco Augustanam Confessionem amplectatur) eorum
autoritatem elevabit aut contemnet, sed ea (ut veritatis testes)
recipiet. Quare nemo vitio nobis vertet, quod ad eorum scriptorum
declarationem et decisionem, in obortis controversiis provocamus. [13]
Ut enim verbum Dei, tanquam immotam veritatem pro fundamento ponimus:
ita illa scripta, tanquam veritatis testes, et quae unanimem
sinceramque maiorum nostrorum, qui in puriore doctrina constantes
permansere, sententiam complectantur, in medium recte producimus.

DE ANTITHESI 

seu reiectione falsae doctrinae in articulis controversis.

[14] Necessarium est ad conservandam in Ecclesia sinceram doctrinam,
et ad solidam, firmam, Deoque probatam atque gratam concordiam, ut non
tantum sana doctrina dextre proponatur, sed etiam contradicentes
diversumque docentes redarguantur. Fidelium enim pastorum utrumque
officium est (ut D. Lutherus dicere solet) et oviculas pascere, et
lupum arcere: ut alienas voces vitare discant: et pretiosum a vili
secernere possint.

[15] Quare in hac etiam parte mentem nostram invicem declaravimus, et
perspicue declaramus: quod, videlicet, discrimen sit habendum inter
non necessarias atque inutiles contentiones (quae plus destruunt quam
aedificant: ne iis Ecclesia perturbetur: et inter necessaria
certamina: quando tales controversiae incidunt, ubi de articulis fidei
aut praecipuis partibus Christianae doctrinae agitur: tum enim ad
veritatis defensionem, necessario contraria et falsa doctrina est
refutanda.

[16] Etsi autem paulo ante commemorata scripta pio lectori, qui
veritatis coelestis amore flagrat, in omnibus et singulis articulis
Christianae nostrae Religionis perspicue et dilucide commonstrant,
quidnam, iuxta verbi Dei, Propheticorum et Apostolicorum scriptorum
normam verum sit, et amplectendum: et quid falsum, et reiiciendum
atque fugiendum sit: tamen de praecipuis et summis articulis singulis,
qui hisce temporibus in controversiam venerunt, sententiam nostram
perspicue et sine omni ambiguitate proponere voluimus. Idque eo
consilio, ut veritas magis elucescat clariusque agnoscatur, et ab
erroribus facilius discernatur: ne quicquam, quod veritati officiat,
sub nimis generalibus verbis aut phrasibus occultari possit: Tum
etiam, ut publicum solidumque testimonium, non modo ad eos, qui nunc
vivunt, sed etiam ad omnem posteritatem extaret: ostendens, quaenam
Ecclesiarum nostrarum de controversis articulis unanimis fuerit,
esseque perpetuo debeat, decisio atque sententia, videlicet:

[17] I. Primo reiicimus atque damnamus omnes haereses et errores, qui
in primitiva (recte credentium) Ecclesia, ex solidis verbi Dei
fundamentis reiecti sunt et damnati.

[18] II. Deinde reprobamus et damnamus omnes sectas atque haereses,
quae in scriptis paulo ante commemoratis reprobatae sunt.

[19] III. Praeterea, cum intra triginta annos partim ex
interreligionis, quam Interim vocant, formula, partim aliis
occasionibus dissidia inter Theologos quosdam Augustanae Confessionis
orta sint, de illis omnibus et singulis fidem et confessionem nostram,
non modo in thesi, verum etiam in antithesi (veram videlicet, et
falsam contrariam doctrinam) diserte, categorice, et perspicue
proponere et declarare voluimus. Idque ea de causa a nobis factum est,
ut solida coelestis doctrinae in omnibus articulis fundamenta rectius
conspicerentur: et omnia falsa, ambigua, suspecta et damnata dogmata
(quibuscunque libris contineantur, et a quocunque tandem vel
conscripta sint, vel hodie etiamnum defendantur) diserte repudientur:
ut omnes, ad cavendos errores (hinc inde in quorundam Theologorum
libris sparsos) fideliter praemoneantur et excitentur: ne in rebus
tantis ullius hominis autoritate seducantur. [20] Hanc nostram
controversiarum explicationem si pius lector sedulo perpenderit,
eamque cum scriptis illis aliquoties commemoratis contulerit: liquido
intelliget, ea, quae de unoquoque articulo (in compendiaria illa
doctrina nostrae religionis et fidei) initio maiores nostri senserunt
atque publice professi sunt, easque declarationes, quae diversis
temporibus, per intervalla, sunt consecutae, et eam doctrinam, quam
nunc hoc scripto repetimus, haudquaquam inter se discrepare: sed esse
simplicem, immotam, ac certissimam veritatem. Et agnoscet lector
candidus, nos non de uno dogmate ad aliud (levitate quadam, ut
adversarii nos criminantur) transilire: sed potius nos in eo
elaborare, ut semel exhibitam illam Augustanam Confessionem, eiusque
unanimem, piam, et veram sententiam firmiter retineamus, atque in ea
doctrina per gratiam Dei (adversus omnes, quae inciderunt,
corruptelas) constantes perseveremus.