Noctes Atticae/Liber XVIII


I.
Disputationes a philosopho Stoico et contra a Peripatetico arbitro
Favorino factae; quaesitumque inter eos, quantum in perficienda vita beata
virtus valeret quantumque esset in his, quae dicuntur "extranea".
I. Familiares Favorini erant duo quidam non incelebres in urbe Roma 
philosophi. Eorum fuit unus Peripateticae disciplinae sectator, alter 
Stoicae. 
II. His quondam ego acriter atque contente pro suis utrimque decretis 
propugnantibus, cum essemus una omnes Ostiae cum Favorino, interfui. 
III. Ambulabamus autem in litore, cum iam advesperasceret, aestate anni 
nova.
IV. Atque ibi Stoicus censebat et vitam beatam hominum virtute animi sola 
et miseriam summam malitia sola posse effici, etiamsi cetera bona omnia, 
quae corporalia et externa appellarentur, virtuti deessent, malitiae 
adessent. 
V. Ille contra Peripateticus miseram quidem vitam vitiis animi et malitia 
sola fieri concedebat, sed ad conplendos omnes vitae beatae numeros 
virtutem solam nequaquam satis esse existimabat, quoniam et corporis 
integritas sanitasque et honestus modus formae et pecunia familiaris et 
bona existimatio ceteraque omnia corporis et fortunae bona necessaria 
viderentur perficiendae vitae beatae.
VI. Reclamabat hoc in loco Stoicus et, tamquam duas ille res diversas 
poneret, mirabatur, quod, cum essent malitia et virtus duo contraria, vita 
misera et beata quoque aeque contraria, 
VII. non servaret in utrisque vim et naturam contrarii et ad miseriam 
quidem vitae conficiendam satis valere malitiam solam putaret, ad 
praestandam vero vitam beatam non satis solam esse virtutem diceret. 
VIII. Atque id maxime dissidere neque convenire dicebat, quod, qui 
profiteretur vitam nullo pacto beatam effici posse, si virtus sola abesset, 
idem contra negaret beatam fieri vitam, cum sola virtus adesset, et quem 
daret haberetque virtuti absenti honorem, eundem petenti atque praesenti 
adimeret. 
IX. Tum Peripateticus perquam hercle festive "rogo te" inquit "cum bona 
venia respondeas, an existimes esse vini amphoram, cum abest ab ea unus 
congius?" 
X. "Minime" inquit "vini amphora dici potest, ex qua abest congius." 
XI. Hoc ubi accepit Peripateticus "unus igitur" inquit "congius amphoram 
facere dici debebit, quoniam, cum deest ille unus, non fit vini amphora et, 
cum accessit, fit ampliora. Quod si id dicere absurdum est uno congio solo 
fieri amphoram, itidem absurdum est una sola virtute vitam fieri beatam 
dicere, quoniam, cum virtus abest, beata esse vita numquam potest."
XII. Tum Favorinus aspiciens Peripateticum "est quidem" inquit "argutiola 
haec, qua de congio vini usus es, exposita in libris; sed, ut scis, captio 
magis lepida quam probum aut simile argumentum videri debet. 
XIII. Congius enim, cum deest, efficit quidem, ne sit iustae mensurae 
amphora; sed cum accedit et additur, non ille unus facit amphoram, sed 
supplet. 
XIV. Virtus autem, ut isti dicunt, non accessio neque supplementum, sed 
sola ipsa vitae beatae instar est et propterea beatam vitam sola una, cum 
adest, facit." 
XV. Haec atque alia quaedam minuta magis et nodosa tamquam apud arbitrum 
Favorinum in suam uterque sententiam conferebant. 
XVI. Sed cum iam prima fax noctis et densiores esse tenebrae coepissent, 
prosecuti Favorinum in domum, ad quam devertebat, discessimus.

II.
Cuiusmodi quaestionum certationibus Saturnalicia ludicra Athenis agitare 
soliti simus; atque inibi inspersa quaedam sophismatia et aenigmata 
oblectatoria.
I. Saturnalia Athenis agitabamus hilare prorsum ac modeste, non, ut 
dicitur, remittentes animum - nam "remittere" inquit Musonius "animum quasi 
amittere est"-, sed demulcentes eum paulum atque laxantes iucundis 
honestisque sermonum inlectationibus. 
II. Conveniebamus autem ad eandem cenam conplusculi, qui Romani in Graeciam 
veneramus quique easdem auditiones eosdemque doctores colebamus. 
III. Tum qui et cenulam ordine suo curabat, praemium solvendae quaestionis 
ponebat librum veteris scriptoris vel Graecum vel Latinum et coronam e 
lauro plexam totidemque res quaerebat, quot homines istic eramus; cumque 
eas omnis exposuerat, rem locumque dicendi sors dabat. 
IV. Quaestio igitur soluta corona et praemio donabatur; non soluta autem 
tramittebatur ad eum, qui sortito successerat, idque in orbem vice pari 
servabatur. 
V. Si nemo dissolvebat, corona quaestionis eius deo, cuius id festum erat, 
dicabatur. 
VI. Quaerebantur autem res huiuscemodi: aut sententia poetae veteris lepide 
obscura, non anxie, aut historiae antiquioris requisitio aut decreti 
cuiuspiam ex philosophia perperam invulgati purgatio aut captionis 
sophisticae solutio aut inopinati rariorisque verbi indagatio aut tempus 
item in verbo perspicuo obscurissimum.
VII. Itaque nuper quaesita esse memini numero septem, quorum prima fuit 
enarratio horum versuum, qui sunt in saturis Quinti Ennii uno multifariam 
verbo concinniter inplicati. Quorum exemplum hoc est:
nam qui lepide postulat alterum frustrari,
quem frustratur, frustra eum dicit frustra esse;
nam qui sese frustrari quem frustra sentit,
qui frustratur is frustrast, si non ille est frustra. 
VIII. Secunda quaestio fuit, quonam modo audiri atque accipi deberet, quod 
Plato in civitate, quam in libris suis condidit, koinas tas gynaikas id est 
communes esse mulieres, censuit et praemia viris fortibus summisque 
bellatoribus posuit saviationes puerorum et puellarum. 
IX. Tertio in loco hoc quaesitum est, in quibus verbis captionum istarum 
fraus esset et quo pacto distingui resolvique possent: "quod non 
perdidisti, habes; cornua non perdidisti: habes igitur cornua"; item altera 
captio: "quod ego sum, id tu non es; homo ego sum: homo igitur tu non 
es". 
X. Quaesitum ibidem, quae esset huius quoque sophismatis resolutio: "cum 
mentior et mentiri me dico, mentior an verum dico?" 
XI. Postea quaestio istaec fuit, quam ob causam patricii Megalensibus 
mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. 
XII. Secundum ea hoc quaesitum est, verbum "verant", quod significat "vera
dicunt", quisnam poetarum veterum dixerit. 
XIII. Sexta quaestio fuit, "asphodelum" cuiusmodi herba sit, quod Hesiodus 
in isto versu posuerit:
nepioi, oude isasin, hosoi pleon hemisy pantos,
oud'hoson en malachei te kai asphodeloi meg'oneiar, 
et quid item Hesiodus se dicere sentiat, cum dimidium plus esse toto dicit. 
XIV. Postrema quaestionum omnium haec fuit: "scripserim", "legerim", 
"venerim" cuius temporis verba sint, praeteriti an futuri an utriusque. 
XV. Haec ubi ordine, quo dixi, proposita atque singulis sorte 
ductis disputata explanataque sunt, libris coronisque omnes donati 
sumus nisi ob unam quaestionem, quae fuit de verbo "verant". 
XVI. Nemo enim tum commeminerat dictum esse a Q. Ennio id verbum 
in tertio decimo annalium in isto versu:
satin vates verant aetate in agunda?
Corona igitur huius quaestionis deo feriarum istarum Saturno datast.

III.
Quid Aeschines rhetor in oratione, qua Timarchum de inpudicitia 
accusavit, Lacedaemonios statuisse dixerit super sententia 
probatissima, quam inprobatissimus homo dixisset.
I. Aeschines, vel acerrimus prudentissimusque oratorum, qui apud 
contiones Atheniensium floruerunt, in oratione illa saeva 
criminosaque et virulenta, qua Timarchum de inpudicitia graviter 
insigniterque accusavit, nobile et inlustre consilium 
Lacedaemoniis dedisse dicit virum indidem civitatis eiusdem 
principem virtute atque aetate magna praeditum. 
II. "Populus" inquit "Lacedaemonius de summa republica sua, quidnam esset 
utile et honestum, deliberabat. 
III. Tum exsurgit sententiae dicendae gratia homo quispiam turpitudine 
pristinae vitae defamatissimus, sed lingua tunc atque facundia nimium 
quanto praestabilis.
IV. Consilium, quod dabat quodque oportere fieri suadebat, acceptum ab 
universis et conplacitum est, futurumque erat ex eius sententia populi 
decretum. 
V. Ibi unus ex illo principum ordine, quos Lacedaemonii aetatis 
dignitatisque maiestate tamquam arbitros et magistros disciplinae publicae 
verebantur, commoto irritatoque animo exsilit et "quaenam," inquit 
"Lacedaemonii, ratio aut quae tandem spes erit urbem hanc et hanc 
rempublicam salvam inexpugnabilemque esse diutius posse, si huiuscemodi 
anteactae vitae hominibus consiliariis utemur? quod si proba istaec et 
honesta sententia est, quaeso vos, non sinamus eandem dehonestari 
turpissimi auctoris contagio." 
VI. Atque ubi hoc dixit, elegit virum fortitudine atque iustitia praeter 
alios praestantem, sed inopi lingua et infacundum, iussitque eum consensu 
petituque omnium eandem illam sententiam diserti viri, cuimodi posset 
verbis, dicere, ut nulla prioris mentione habita scitum atque decretum 
populi ex eius unius nomine fieret, qui id ipsum denuo dixerat. 
VII. Atque ita, ut suaserat prudentissimus senex, factum est. 
VIII. Sic bona sententia mansit, turpis auctor mutatus est."

IV.
Quod Sulpicius Apollinaris praedicantem quendam a sese uno Sallustii 
historias intellegi inlusit quaestione proposita, quid verba ista apud 
Sallustium significarent: "incertum, stolidior an vanior".
I. Cum iam adulescentuli Romae praetextam et puerilem togam mutassemus 
magistrosque tunc nobis nosmet ipsi exploratiores quaereremus, in 
Sandaliario forte apud librarios fuimus, cum ibi in multorum hominum coetu 
Apollinaris Sulpicius, vir in memoria nostra praeter alios doctus,
iactatorem quempiam et venditatorem Sallustianae lectionis inrisit 
inlusitque genere illo facetissimae dissimulationis, qua Socrates ad 
sophistas utebatur. 
II. Nam cum ille se unum et unicum lectorem esse enarratoremque Sallustii 
diceret neque primam tantum cutem ac speciem sententiarum, sed sanguinem 
quoque ipsum ac medullam verborum eius eruere atque introspicere penitus 
praedicaret, tum Apollinaris amplecti venerarique se doctrinas illius 
dicens "per," inquit "magister optume, exoptatus mihi nunc venis cum 
sanguine et medulla Sallustii verborum. 
III. Hesterno enim die quaerebatur ex me, quidnam verba haec eius in quarto 
historiarum libro de Cn. Lentulo scripta significent, de quo incertum 
fuisse ait, stolidiorne esset an vanior", eaque ipsa verba, uti sunt a 
Sallustio scripta, dixit: 
IV. "At Cn. Lentulus patriciae gentis, collega eius, cui cognomentum 
Clodiano fuit, perincertum stolidior an vanior, legem de pecunia, quam 
Sulla emptoribus bonorum remiserat, exigenda promulgavit." 
V. Quaesitum ergo ex se Apollinaris neque id se dissolvere potuisse 
adseverabat, quid esset "vanior" et quid "stolidior", quoniam Sallustius 
sic ea separasse atque opposuisse inter se videretur, tamquam diversa ac 
dissimilia nec eiusdem utraque vitii forent, ac propterea petebat, uti se 
doceret significationes utriusque vocis et origines. 
VI. Tum ille rictu oris labearumque ductu contemni a se ostendens et rem, 
de qua quaereretur, et hominem ipsum, qui quaereret: "priscorum" inquit "et 
remotorum ego verborum medullas et sanguinem, sicuti dixi, perspicere et 
elicere soleo, non istorum, quae proculcata vulgo et protrita sunt. Ipso 
illo quippe Cn. Lentulo stolidior est et vanior, qui ignorat eiusdem 
stultitiae esse vanitatem et stoliditatem." 
VII. Sed ubi hoc dixit, media ipsa sermonum reliquit et abire coepit. 
VIII. Nos deinde eum tenebamus urgebamusque, et cumprimis Apollinaris, ut 
de vocabulorum istorum vel differentia vel, si ei ita videretur, 
similitudine plenius apertiusque dissereret et, ut ne sibi invideret 
discere volenti, orabat. 
IX. Atque ille se iam plane inludi ratus negotium sibi esse causatur et 
digreditur. 
X. Nos autem postea ex Apollinari didicimus "vanos" proprie dici, non ut 
vulgus diceret, desipientis aut hebetes aut ineptos, sed, ut veterum 
doctissimi dixissent, mendaces et infidos et levia inaniaque pro gravibus 
et veris astutissime componentes; "stolidos" autem vocari non tam stultos 
et excordes quam taetros et molestos et inlepidos, quos Graeci mochtherous 
et phortikous dicerent. 
XI. Etyma quoque harum vocum et origines scriptas esse dicebat in libris 
Nigidianis. 
Quas requisitas ego et repertas cum primarum significationum exemplis, ut 
commentariis harum noctium inferrem, notavi et intulisse iam me aliquo in 
loco commentationibus istis existimo.

V.
Quod Q. Ennius in septimo annali "quadrupes eques" ac non "quadrupes ecus", 
ut legunt multi, scriptum reliquit.
I. Cum Antonio Iuliano rhetore, viro hercle bono et facundiae florentis, 
complures adulescentuli familiares eius Puteolis aestivarum feriarum ludum 
et iocum in litteris amoenioribus et in voluptatibus pudicis honestisque 
agitabamus. 
II. Atque ibi tunc Iuliano nuntiatur anagnosten quendam, non indoctum 
hominem, voce admodum scita et canora Ennii annales legere ad populum in
theatro. 
III. "Eamus" inquit "auditum nescio quem istum Ennianistam": hoc enim se
ille nomine appellari volebat.
IV. Quem cum iam inter ingentes clamores legentem invenissemus - legebat 
autem librum ex annalibus Ennii septimum -, hos eum primum versus perperam 
pronuntiantem audivimus:
denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti
proiciunt sese,
neque multis postea versibus additis celebrantibus eum laudantibusque 
omnibus discessit.
V. Tum Iulianus egrediens e theatro "quid vobis" inquit "de hoc anagnosta 
et de quadrupede eco videtur? sic enim profecto legit:
denique vi magna quadrupes ecus atque elephanti
proiciunt sese.
VI. Ecquid putatis, si magistrum praelectoremque habuisset alicuius aeris, 
"quadrupes ecus" dicturum fuisse ac non "quadrupes eques", quod ab Ennio 
ita scriptum relictumque esse nemo unus litterarum veterum diligens 
dubitavit?"
VII. Cumque aliquot eorum, qui aderant, "quadrupes ecus" apud suum quisque 
grammaticum legisse se dicerent et mirarentur, quidnam esset "quadrupes 
eques", "vellem vos," inquit "optimi iuvenes, tam accurate Q. Ennium 
legisse, quam P. Vergilius legerat, qui hunc eius versum secutus in 
georgicis suis "equitem" pro "eco" posuit his in versibus:
frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere
impositi dorso atque equitem docuere sub armis
insultare solo et gressus glomerare superbos.
In quo loco "equitem", si quis modo non inscite inepteque argutior sit, 
nihil potest accipi aliud nisi "ecum"; 
VIII. pleraque enim veterum aetas et hominem equo insidentem et equum, qui 
insideretur, "equitem" dixerunt. 
IX. Propterea "equitare" etiam, quod verbum e vocabulo "equitis" inclinatum 
est, et homo eco utens et ecus sub homine gradiens dicebatur.
X. Lucilius adeo, vir adprime linguae Latinae sciens, "ecum equitare" dicit 
his versibus:
quis hunc currere ecum nos atque equitare videmus,
his equitat curritque: oculis equitare videmus;
ergo oculis equitat.
XI. Sed enim contentus" inquit "ego his non fui et, ut non turbidae fidei 
nec ambiguae, sed ut purae liquentisque esset, "ecus"ne an "eques" scriptum
Ennius reliquisset, librum summae atque reverendae vetustatis, quem fere 
constabat Lampadionis manu emendatum, studio pretioque multo unius versus 
inspiciendi gratia conduxi et "eques", non "ecus", scriptum in eo versu 
inveni."
XII. Hoc tum nobis Iulianus et multa alia erudite simul et adfabiliter 
dixit. Sed eadem ipsa post etiam in pervulgatis commentariis scripta 
offendimus.

VI.
Quod Aelius Melissus in libro, cui titulum fecit de loquendi proprietate, 
quem, cum ederet, cornum esse Copiae dicebat, rem scripsit neque dictu 
neque auditu dignam, cum differre "matronam" et "matrem familias" 
existimavit differentia longe vanissima.
I. Aelius Melissus in nostra memoria fuit Romae summi quidem loci inter 
grammaticos id temporibus; sed maiore in litteris erat iactantia et 
sophisteiai quam opera. 
II. Is praeter alia, quae scripsit compluria, librum composuit, ut tum 
videbatur, cum est editus, doctrinae inclutae. 
III. Ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; 
scriptus quippe est de loquendi proprietate. Quis adeo existimet loqui se 
recte atque proprie posse, nisi illas Melissi proprietates perdidicerit?
IV. Ex eo libro verba haec sunt: ""Matrona" est, quae semel peperit, quae 
saepius, "mater familias"; sicuti sus, quae semel peperit, "porcetra", quae 
saepius, "scrofa"." 
V. Vtrum autem hoc de matrona ac de matrefamilias Melissus excogitaverit 
ipse et coniectaverit, an scriptum ab alio quo legerit, hariolis profecto 
est opus. 
VI. Nam de "porcetra" habet sane auctorem Pomponium in atellania, quae hoc 
eodem vocabulo inscripta est;
VII. sed matronam non esse appellatam, nisi quae semel peperit, neque 
matrem familias, nisi quae saepius, nullis veterum scriptorum 
auctoritatibus confirmari potest. 
VIII. Enimvero illud impendio probabilius est, quod idonei vocum antiquarum 
enarratores tradiderunt, matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium 
cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum 
nati forent, dictamque ita esse a matris nomine, non adepto iam, sed cum 
spe et omine mox adipiscendi, 
IX. unde ipsum quoque "matrimonium" dicitur, matrem autem familias 
appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque aut in eius, in 
cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam non in matrimonium tantum, 
sed in familiam quoque mariti et in sui heredis locum venisset.

VII.
Quem in modum Favorinus tractaverit intempestivum quendam de verborum 
ambiguitatibus quaerentem; atque ibi, quot significationes capiat "contio".
I. Domitio, homini docto celebrique in urbe Roma grammatico, cui 
cognomentum "Insano" factum est, quoniam erat natura intractabilior et 
morosior, ei Domitio Favorinus noster cum forte apud fanum Carmentis obviam 
venisset atque ego cum Favorino essem, "quaeso" inquit "te, magister, dicas 
mihi, num erravi, quod, cum vellem demegorias Latine dicere, "contiones" 
dixi? 
II. dubito quippe et requiro, an veterum eorum, qui electius locuti sunt, 
pro verbis et oratione dixerit quis "contionem". 
III. Tum Domitius voce atque vultu atrociore "nulla" inquit "prorsus bonae 
salutis spes reliqua est, cum vos quoque, philosophorum inlustrissimi, 
nihil iam aliud quam verba auctoritatesque verborum cordi habetis. Mittam 
autem librum tibi, in quo id reperias, quod quaeris. Ego enim grammaticus 
vitae iam atque morum disciplinas quaero, vos philosophi mera estis, ut M. 
Cato ait, "mortualia"; glossaria namque colligitis et lexidia, res taetras 
et inanes et frivolas tamquam mulierum voces praeficarum. Atque utinam" 
inquit "muti omnes homines essemus! minus improbitas instrumenti haberet." 
IV. Cumque digressi essemus, "non tempestive" inquit Favorinus "hunc 
hominem accessimus. Videtur enim mihi episemainesthai. Scitote" inquit 
"tamen intemperiem istam, quae melancholia dicitur, non parvis nec abiectis 
ingeniis accidere, alla einai schedon ti to pathos touto heroikon et 
veritates plerumque fortiter dicere, sed respectum non habere mete kairou 
mete metrou. Vel ipsum hoc quale existimatis, quod nunc de philosophis 
dixit? nonne, si id Antisthenes aut Diogenes dixisset, dignum memoria visum 
esset?" 
V. Misit autem paulo post Favorino librum, quem promiserat - Verri, opinor, 
Flacci erat -, in quo scripta ad hoc genus quaestionis pertinentia haec 
fuerunt: "senatum" dici et pro loco et pro hominibus, "civitatem" et pro 
loco et oppido et pro iure quoque omnium et pro hominum multitudine, 
"tribus" quoque et "decurias" dici et pro loco et pro iure et pro 
hominibus, "contionem" autem tria significare: 
VI. locum suggestumque, unde verba fierent, sicut M. Tullius in oratione, 
quae inscripta est contra contionem Q. Metelli: 
VII. "escendi" inquit "in contionem, concursus est populi factus"; 
VIII. item significare coetum populi adsistentis, sicuti idem M. Tullius in 
oratore ait: "Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. 
Etenim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia"; item orationem 
ipsam, quae ad populum diceretur.
Exempla in eo libro scripta non erant. Sed nos postea Favorino desideranti 
harum omnium significationum monumenta et apud Ciceronem, sicut supra 
scripsi, et apud elegantissimos veterum reperta exhibuimus; 
IX. id autem quod potissimum expetebat, "contionem" esse dictam pro verbis 
et oratione, docui titulo Tulliani libri, qui a M. Cicerone inscriptus est 
contra contionem Q. Metelli, quo nihil profecto significatur aliud, quam 
ipsa, quae a Metello dicta est, oratio.

VIII.
Homoioteleuta et homoioptota atque alia id genus, quae ornamenta orationis 
putantur, inepta esse et puerilia Lucilii quoque versibus declarari.
I. Homoioteleuta et isokataleketa et parisa et homoioptota ceteraque 
huiusmodi scitamenta, quae isti apirocali, qui se Isocratios videri volunt, 
in conlocandis verbis immodice faciunt et rancide, quam sint insubida et 
inertia et puerilia, facetissime hercle significat in quinto saturarum 
Lucilius. 
II. Nam ubi est cum amico conquestus, quod ad se aegrotum non viseret, Haec 
ibidem addit festiviter:
quo me habeam pacto, tametsi non quaeris, docebo, 
quando in eo numero mansi, quo in maxima non est
pars hominum, ...
ut periisse velis, quem visere nolueris, cum
debueris. Hoc "nolueris" et "debueris" te
si minus delectat, quod atechnon et Eisocratium est
lerodesque simul totum ac symmeirakides,
non operam perdo, si tu hic.

IX.
Quid significet apud M. Catonem verbum "insecenda"; quodque "insecenda" 
legendum sit quam, quod plerique existimant, "insequenda".
I. In libro vetere, in quo erat oratio M. Catonis de Ptolomaeo
contra Thermum, sic scriptum fuit: "Sed si omnia dolo fecit
omnia avaritiae atque pecuniae causa fecit, eiusmodi scelera
nefaria, quae neque fando neque legendo audivimus, supplicium pro factis 
dare oportet." ...
II. "Insecenda" quid esset, quaeri coeptum. Tum ex his, qui aderant, alter 
litterator fuit, alter litteras sciens, id est alter docens, doctus alter. 
III. Hi duo inter sese dissentiebant. Et grammaticus quidem contendebat 
"insequenda" scribendum esse: ""insequenda" enim scribi" inquit 
"oportuit, non "insecenda", quoniam "insequens" significat" ..., 
traditumque esse "inseque" quasi "perge dicere" et "insequere", itaque ab 
Ennio scriptum in his versibus:
inseque, Musa, manu Romanorum induperator
quod quisque in bello gessit cum rege Philippo." 
IV. Alter autem ille eruditior nihil mendum, sed recte atque integre 
scriptum esse perseverabat et Velio Longo, non homini indocto, fidem esse 
habendam, qui in commentario, quod fecisset de usu antiquae lectionis, 
scripserit non "inseque" apud Ennium legendum, sed "insece"; ideoque a 
veteribus, quas "narrationes" dicimus, "insectiones" esse appellatas; 
Varronem quoque versum hunc Plauti de Menaechmis:
nihilo minus esse videtur sectius quam somnia,
sic enarrasse: "nihilo magis narranda esse, quam si ea essent somnia." Haec 
illi inter se certabant. 
V. Ego arbitror et a M. Catone "insecenda" et a Q. Ennio "insece" scriptum 
sine "u" littera. Offendi enim in bibliotheca Patrensi librum verae 
vetustatis Livii Andronici, qui inscriptus est Odyssea, in quo erat versus
primus cum hoc verbo sine "u" littera:
virum mihi, Camena, insece versutum,
factus ex illo Homeri versu:
andra moi ennepe, Mousa, polytropon. 
VI. Illic igitur aetatis et fidei magnae libro credo. Nam, quod in versu 
Plautino est: "sectius quam somnia", nihil in alteras partes argumenti 
habet. 
VII. Etiamsi veteres autem non "inseque", sed "insece" dixerunt, credo, 
quia erat lenius leviusque, tamen eiusdem sententiae verbum videtur. 
VIII. Nam et "sequo" et "sequor" et item "secta" et "sectio" consuetudine 
loquendi differunt; sed qui penitus inspexerit, origo et ratio utriusque 
una est.
IX. Doctores quoque et interpretes vocum Graecarum:
andra moi ennepe, Mousa,
et
espete nyn moi, Mousai,
dictum putant, quod Latine "inseque" dicitur; namque in altero n geminum, 
in altero s esse tralatum dicunt. 
X. Sed etiam ipsum illud epe, quod significat verba aut versus, non aliunde 
esse dictum tradunt quam apo tou hepesthai kai tou eipein.
XI. Eadem ergo ratione antiqui nostri narrationes sermonesque "insectiones" 
appellitaverunt.

X.
Errare istos, qui in exploranda febri venarum pulsus pertemptari putant, 
non arteriarum.
I. In Herodis C. V. villam, quae est in agro Attico loco, qui appellatur 
Cephisiae, aquis et lucis, nemoribus frequentem, aestu anni medio 
concesseram. 
II. Ibi alvo mihi cita et accedente febri rapida decubueram. 
III. Eo Calvenus Taurus philosophus et alii quidam sectatores eius cum 
Athenis visendi mei gratia venissent, medicus, qui tum in his locis 
repertus adsidebat mihi, narrare Tauro coeperat, quid incommodi paterer et 
quibus modulis quibusque intervallis accederet febris decederetque. 
IV. Tum in eo sermone, cum iam me sinceriore corpusculo factum diceret: 
"potes" inquit Tauro "tu quoque id ipsum comprehendere, ean hapsei autou 
tes phlebos", quod nostris verbis profecto ita dicitur: "si attigeris venam 
illius".
V. Hanc loquendi imperitiam, quod venam pro arteria dixisset, cum in eo 
docti homines, qui cum Tauro erant, tamquam in minime utili medico 
offendissent atque id murmure et vultu ostenderent, tum ibi Taurus, ut mos 
eius fuit, satis leniter: "certi" inquit "sumus, vir bone, non ignorare te, 
quid "vena" appelletur et quid "arteria", quod venae quidem suapte vi 
inmobiles sint et sanguinis tantum demittendi gratia explorentur, arteriae 
autem motu atque pulsu suo habitum et modum febrium demonstrent; 
VI. sed, ut video, pervulgate magis quam inscite locutus es: non enim te 
solum, sed alios quoque itidem errantis audivi venam pro arteria dicere. 
VII. Fac igitur, ut experiamur elegantiorem esse te in medendo quam in 
dicendo, et cum dis bene volentibus opera tua sistas hunc nobis sanum atque 
validum quam citissime."
VIII. Hoc ego postea cum in medico reprehensum esse meminissem, existimavi 
non medico soli, sed omnibus quoque hominibus liberis liberaliterque 
institutis turpe esse ne ea quidem cognovisse ad notitiam corporis nostri 
pertinentia, quae non altius occultiusque remota sunt et quae natura nobis 
tuendae valitudinis causa et in promptu esse et in propatulo volverit; ac 
propterea, quantum habui temporis subsicivi, medicinae quoque disciplinae 
libros attigi, quos arbitrabar esse idoneos ad docendum, et ex his cum alia 
pleraque ab isto humanitatis usu non aliena, tum de venis quoque et 
arteriis didicisse videor ad hunc ferme modum: 
IX. Vena est conceptaculum sanguinis, quod angeion medici vocant, mixti 
confusique cum spiritu naturali, in quo plus sanguinis est, minus spiritus; 
arteria est conceptaculum spiritus naturalis mixti confusique cum sanguine, 
in quo plus spiritus est, minus sanguinis; 
X. sphygmos autem est intentio motus et remissio in corde et in arteria 
naturalis, non arbitraria. 
XI. Medicis autem veteribus oratione Graeca ita definitus est: Sphygmos
estin diastole te kai systole aproairetos arterias kai kardias.

XI.
Verba ex carminibus Furi Antiatis inscite a Caesellio Vindice reprehensa; 
versusque ipsi, in quibus ea verba sunt, subscripti.
I. Non hercle idem sentio cum Caesellio Vindice, grammatico, ut mea opinio 
est, haudquaquam inerudito.
II. Verum hoc tamen petulanter insciteque, quod Furium, veterem poetam, 
dedecorasse linguam Latinam scripsit huiuscemodi vocum fictionibus, quae 
mihi quidem neque abhorrere a poetica facultate visae sunt neque dictu 
profatuque ipso taetrae aut insuaves esse, sicuti sunt quaedam alia ab 
inlustribus poetis ficta dure et rancide.
III. Quae reprehendit autem Caesellius Furiana, haec sunt: quod terram in 
lutum versam "lutescere" dixerit et tenebras in noctis modum factas 
"noctescere" et pristinas reciperare vires "virescere", et, quod ventus 
mare caerulum cum crispicans nitefacit, "purpurat" dixerit, et opulentum 
fieri "opulescere".
IV. Versus autem ipsos ex poematis Furianis, in quibus haec verba sunt, 
subdidi:
sanguine diluitur tellus, cava terra lutescit.
Omnia noctescunt tenebris caliginis atrae.
Increscunt animi, virescit volnere virtus.
Sicut fulca levis volitat super aequora classis,
spiritus Eurorum viridis cum purpurat undas.
Quo magis in patriis possint opulescere campis.

XII.
Morem istum veteribus nostris fuisse verba patiendi mutare ac vertere in 
agendi modum.
I. Id quoque habitum est in oratione facienda elegantiae genus, ut pro 
verbis habentibus patiendi figuram, agentia ponerent ac deinde haec vice 
inter sese mutua verterent. 
II. Iuventius in comoedia:
pallium inquit  flocci ut splendeat.
Nonne hoc inpendio venustius gratiusque est quam si diceret "maculetur"? 
III. Plautus etiam non dissimiliter:
quid est? - hoc rugat pallium, amictus non sum commode. 
IV. Itidem Plautus "pulveret" dicit, quod non pulvere impleat, set ipsum 
pulveris plenum sit:
exi tu, Dave, age, sparge; mundum esse hoc vestibulum volo.
Venus ventura est nostra, non hoc pulveret. 
V. In Asinaria quoque "contemples" dicit pro "contempleris": meum caput 
contemples, si quidem e re consultas tua. 
VI. Cn. Gellius in annalibus: "Postquam tempestas sedavit, Adherbal taurum
immolavit." 
VII. M. Cato in originibus: "Eodem convenae conplures ex agro 
accessitavere. Eo res eorum auxit." 
VIII. Varro libris, quos ad Marcellum de lingua Latina fecit: "in priore 
verbo graves prosodiae, quae fuerunt, manent, reliquae mutant"; "mutant" 
inquit elegantissime pro "mutantur". 
IX. Potest etiam id quoque ab eodem Varrone in septimo divinarum similiter 
dictum videri: "Inter duas filias regum quid mutet, inter Antigonam et 
Tulliam, est animadvertere." 
X. Verba autem patiendi pro agentibus in omnibus ferme veterum scriptis 
reperiuntur. Ex quibus sunt pauca ista, quae nunc meminimus: "muneror te" 
pro "munero" et "significor" pro "significo" et "sacrificor" pro 
"sacrifico" et "adsentior" pro "adsentio" et "faeneror" pro "faenero" et 
"pigneror" pro "pignero" et alia istiusmodi pleraque, quae, proinde ut in
legendo fuerint obvia, notabuntur.

XIII.
Quali talione Diogenes philosophus usus sit pertemptatus a dialectico 
quodam sophismatio inpudenti.
I. Saturnalibus Athenis alea quadam festiva et honesta lusitabamus 
huiuscemodi: 
II. Vbi conveneramus complusculi eiusdem studii homines ad lavandi tempus, 
captiones, quae sophismata appellantur, mente agitabamus easque quasi talos 
aut tesserulas in medium vice sua quisque iaciebamus. 
III. Captionis solutae aut parum intellectae praemium poenave erat nummus 
unus sestertius. 
IV. Hoc aere conlecto quasi manuario cenula curabatur omnibus, qui eum 
lusum luseramus.
V. Erant autem captiones ad hoc fere exemplum, tametsi Latina oratione non 
satis scite ac paene etiam inlepide exponuntur: "quod nix est, hoc grando 
non est; nix autem alba est: grando igitur alba non est". Item aliud non 
dissimile: "quod homo est, non est hoc equus; homo autem animal est: equus 
igitur animal non est". 
VI. Dicere ergo debebat, qui ad sophisma diluendum ac refellendum ritu 
aleatorio vocatus erat, in qua parte quoque in verbo captio foret, quid 
dari concedique non oporteret; nisi dixerat, nummo singulo multabatur. Ea 
multa cenam iuvabat. 
VII. Libet autem dicere, quam facete Diogenes sophisma id genus, quod supra 
dixi, a quodam dialectico ex Platonis diatriba per contumeliam propositum 
remuneratus sit. 
VIII. Nam cum ita rogasset dialecticus: "quod ego sum, id tu non es?" et 
Diogenes adnuisset atque ille addidisset: "homo autem ego sum", cum id 
quoque adsensus esset et contra dialecticus ita conclusisset: "homo igitur 
tu non es", "hoc quidem", inquit Diogenes, "falsum est, et si verum id 
fieri vis, a me incipe".

XIV.
Quid sit numerus "hemiolos", quid "epitritos"; et quod vocabula ista non 
facile nostri ausi sunt vertere in linguam Latinam.
I. Figurae quaedam numerorum, quas Graeci certis nominibus appellant, 
vocabula in lingua Latina non habent. 
II. Sed qui de numeris Latine scripserunt, Graeca ipsa dixerunt, fingere 
autem nostra, quoniam id absurde futurum erat, noluerunt. 
III. Quale enim fieri nomen posset "hemiolio" numero aut "epitrito"? 
IV. Est autem hemiolios, qui numerum aliquem totum in sese habet 
dimidiumque eius, ut tres ad duo, quindecim ad decem, triginta ad viginti; 
V. epitritos est, qui habet totum aliquem numerum et eiusdem partem 
tertiam, ut quattuor ad tres, duodecim ad novem, quadraginta ad triginta. 
VI. Haec autem notare meminisseque non esse ab re visum est, quoniam, 
vocabula ista numerorum nisi intelleguntur, rationes quaedam subtilissimae
in libris philosophorum scriptae percipi non queunt.

XV.
Quod M. Varro in herois versibus observaverit rem nimis anxiae et curiosae 
observationis.
I. In longis versibus, qui hexametri vocantur, item in senariis, 
animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duo, habere 
singulos posse integras partes orationis, medios haut umquam posse, sed 
constare eos semper ex verbis aut divisis aut mixtis atque confusis. 
II. M. etiam Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in 
versu hexametro, quod omnimodo quintus semipes verbum finiret et quod 
priores quinque semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu 
atque alii posteriores septem, idque ipsum ratione quadam geometrica fieri 
disserit.