Tractatus theologici
ANICII MANLII SEVERINI BOETHII V.C. ET INL. EXCONS. ORD. PATRICII

INCIPIT LIBER QVOMODO TRINITAS VNVS DEVS AC NON TRES DII

AD Q. AVRELIVM MEMMIVM SYMMACHVM V.C. ET INL. EXCONS. ORD. ATQVE PATRICIVM SOCERVM

Investigatam diutissime quaestionem, quantum nostrae mentis igniculum lux
diuina dignata est, formatam rationibus litterisque mandatam offerendam
uobis communicandamque curaui tam uestri cupidus iudicii quam nostri
studiosus inuenti. Qua in re quid mihi sit animi quotiens stilo cogitata
commendo, tum ex ipsa materiae difficultate tum ex eo quod raris id est
uobis tantum conloquor, intellegi potest. Neque enim famae iactatione et
inanibus uulgi clamoribus excitamur; sed si quis est fructus exterior, hic
non potest aliam nisi materiae similem sperare sententiam. Quocumque igitur
a uobis deieci oculos, partim ignaua segnities partim callidus liuor
occurrit, ut contumeliam uideatur diuinis tractatibus inrogare qui talibus
hominum monstris non agnoscenda haec potius quam proculcanda proiecerit.
Idcirco stilum breuitate contraho et ex intimis sumpta philosophiae
disciplinis nouorum uerborum significationibus uelo, ut haec mihi tantum
uobisque, si quando ad ea conuertitis oculos, conloquantur; ceteros uero
ita submouimus, ut qui capere intellectu nequiuerint ad ea etiam legenda
uideantur indigni. Sane tantum a nobis quaeri oportet quantum humanae
rationis intuitus ad diuinitatis ualet celsa conscendere. Nam ceteris
quoque artibus idem quasi quidam finis est constitutus, quousque potest uia
rationis accedere. Neque enim medicina aegris semper affert salutem; sed
nulla erit culpa medentis, si nihil eorum quae fieri oportebat omiserit.
Idemque in ceteris. At quantum haec difficilior quaestio est, tam facilior
esse debet ad ueniam. Vobis tamen etiam illud inspiciendum est, an ex beati
Augustini scriptis semina rationum aliquos in nos uenientia fructus
extulerint. Ac de proposita quaestione hinc sumamus initium.

I.

Christianae religionis reuerentiam plures usurpant, sed ea fides pollet
maxime ac solitarie quae cum propter uniuersalium praecepta regularum,
quibus eiusdem religionis intellegatur auctoritas, tum propterea, quod eius
cultus per omnes paene mundi terminos emanauit, catholica uel uniuersalis
uocatur. Cuius haec de trinitatis unitate sententia est: "Pater," inquiunt,
"deus filius deus spiritus sanctus deus." Igitur pater filius spiritus
sanctus unus non tres dii. Cuius coniunctionis ratio est indifferentia. Eos
enim differentia comitatur qui uel augent uel minuunt, ut Arriani qui
gradibus meritorum trinitatem uariantes distrahunt atque in pluralitatem
diducunt. Principium enim pluralitatis alteritas est; praeter alteritatem
enim nec pluralitas quid sit intellegi potest. Trium namque rerum uel
quotlibet tum genere tum specie tum numero diuersitas constat; quotiens
enim idem dicitur, totiens diuersum etiam praedicatur. Idem uero dicitur
tribus modis: aut genere ut idem homo quod equus, quia his idem genus ut
animal; uel specie ut idem Cato quod Cicero, quia eadem species ut homo;
uel numero ut Tullius et Cicero, quia unus est numero. Quare diuersum etiam
uel genere uel specie uel numero dicitur. Sed numero differentiam
accidentium uarietas facit. Nam tres homines neque genere neque specie sed
suis accidentibus distant; nam uel si animo cuncta ab his accidentia
separemus, tamen locus cunctis diuersus est quem unum fingere nullo modo
possumus; duo enim corpora unum locum non obtinebunt, qui est accidens.
Atque ideo sunt numero plures, quoniam accidentibus plures fiunt.

II.

Age igitur ingrediamur et unumquodque ut intellegi atque capi potest
dispiciamus; nam, sicut optime dictum uidetur, eruditi est hominis unum
quodque ut ipsum est ita de eo fidem capere temptare.

Nam cum tres sint speculatiuae partes, naturalis, in motu
inabstracta [Greek: anupexairetos] (considerat enim corporum formas cum
materia, quae a corporibus actu separari non possunt, quae corpora in motu
sunt ut cum terra deorsum ignis sursum fertur, habetque motum forma
materiae coniuncta), mathematica, sine motu inabstracta (haec enim
formas corporum speculatur sine materia ac per hoc sine motu, quae formae
cum in materia sint, ab his separari non possunt), theologica, sine
motu abstracta atque separabilis (nam dei substantia et materia et motu
caret), in naturalibus igitur rationabiliter, in mathematicis
disciplinaliter, in diuinis intellectualiter uersari oportebit neque diduci
ad imaginationes, sed potius ipsam inspicere formam quae uere forma neque
imago est et quae esse ipsum est et ex qua esse est. Omne namque esse ex
forma est. Statua enim non secundum aes quod est materia, sed secundum
formam qua in eo insignita est effigies animalis dicitur, ipsumque aes non
secundum terram quod est eius materia, sed dicitur secundum aeris figuram.
Terra quoque ipsa non secundum [Greek: apoion hulaen] dicitur, sed secundum
siccitatem grauitatemque quae sunt formae. Nihil igitur secundum materiam
esse dicitur sed secundum propriam formam. Sed diuina substantia sine
materia forma est atque ideo unum et est id quod est. Reliqua enim non sunt
id quod sunt. Vnum quodque enim habet esse suum ex his ex quibus est, id
est ex partibus suis, et est hoc atque hoc, id est partes suae coniunctae,
sed non hoc uel hoc singulariter, ut cum homo terrenus constet ex anima
corporeque, corpus et anima est, non uel corpus uel anima in partem; igitur
non est id quod est. Quod uero non est ex hoc atque hoc, sed tantum est
hoc, illud uere est id quod est; et est pulcherrimum fortissimumque quia
nullo nititur. Quocirca hoc uere unum in quo nullus numerus, nullum in eo
aliud praeterquam id quod est. Neque enim subiectum fieri potest; forma
enim est, formae uero subiectae esse non possunt. Nam quod ceterae formae
subiectae accidentibus sunt ut humanitas, non ita accidentia suscipit eo
quod ipsa est, sed eo quod materia ei subiecta est; dum enim materia
subiecta humanitati suscipit quodlibet accidens, ipsa hoc suscipere uidetur
humanitas. Forma uero quae est sine materia non poterit esse subiectum nec
uero inesse materiae, neque enim esset forma sed imago. Ex his enim formis
quae praeter materiam sunt, istae formae uenerunt quae sunt in materia et
corpus efficiunt. Nam ceteras quae in corporibus sunt abutimur formas
uocantes, dum imagines sint. Adsimulantur enim formis his quae non sunt in
materia constitutae. Nulla igitur in eo diuersitas, nulla ex diuersitate
pluralitas, nulla ex accidentibus multitudo atque idcirco nec numerus.

III.

Deus uero a deo nullo differt, ne uel accidentibus uel substantialibus
differentiis in subiecto positis distent. Vbi uero nulla est differentia,
nulla est omnino pluralitas, quare nec numerus; igitur unitas tantum. Nam
quod tertio repetitur deus, cum pater ac filius et spiritus sanctus
nuncupatur, tres unitates non faciunt pluralitatem numeri in eo quod ipsae
sunt, si aduertamus ad res numerabiles ac non ad ipsum numerum. Illic enim
unitatum repetitio numerum facit. In eo autem numero qui in rebus
numerabilibus constat, repetitio unitatum atque pluralitas minime facit
numerabilium rerum numerosam diuersitatem. Numerus enim duplex est, unus
quidem quo numeramus, alter uero qui in rebus numerabilibus constat. Etenim
unum res est; unitas, quo unum dicimus. Duo rursus in rebus sunt ut homines
uel lapides; dualitas nihil, sed tantum dualitas qua duo homines uel duo
lapides fiunt. Et in ceteris eodem modo. Ergo in numero quo numeramus
repetitio unitatum facit pluralitatem; in rerum uero numero non facit
pluralitatem unitatum repetitio, uel si de eodem dicam "gladius unus mucro
unus ensis unus." Potest enim unus tot uocabulis gladius agnosci; haec enim
unitatum iteratio potius est non numeratio, uelut si ita dicamus "ensis
mucro gladius," repetitio quaedam est eiusdem non numeratio diuersorum,
uelut si dicam "sol sol sol," non tres soles effecerim, sed de uno totiens
praedicauerim.

Non igitur si de patre ac filio et spiritu sancto tertio praedicatur deus,
idcirco trina praedicatio numerum facit. Hoc enim illis ut dictum est
imminet qui inter eos distantiam faciunt meritorum. Catholicis uero nihil
in differentia constituentibus ipsamque formam ut est esse ponentibus neque
aliud esse quam est ipsum quod est opinantibus recte repetitio de eodem
quam enumeratio diuersi uidetur esse cum dicitur "deus pater deus filius
deus spiritus sanctus atque haec trinitas unus deus," uelut "ensis atque
mucro unus gladius," uelut "sol sol sol unus sol."

Sed hoc interim ad eam dictum sit significationem demonstrationemque qua
ostenditur non omnem unitatum repetitionem numerum pluralitatemque
perficere. Non uero ita dicitur "pater ac filius et spiritus sanctus" quasi
multiuocum quiddam; nam mucro et ensis et ipse est et idem, pater uero ac
filius et spiritus sanctus idem equidem est, non uero ipse. In qua re
paulisper considerandum est. Requirentibus enim: "Ipse est pater qui
filius?" "Minime," inquiunt. Rursus: "Idem alter qui alter?" Negatur. Non
est igitur inter eos in re omni indifferentia; quare subintrat numerus quem
ex subiectorum diuersitate confici superius explanatum est. De qua re
breuiter considerabimus, si prius illud, quem ad modum de deo unum quodque
praedicatur, praemiserimus.

IV.

Decem omnino praedicamenta traduntur quae de rebus omnibus uniuersaliter
praedicantur, id est substantia, qualitas, quantitas, ad aliquid, ubi,
quando, habere, situm esse, facere, pati. Haec igitur talis sunt qualia
subiecta permiserint; nam pars eorum in reliquarum rerum praedicatione
substantia est, pars in accidentium numero est. At haec cum quis in
diuinam uerterit praedicationem, cuncta mutantur quae praedicari possunt.
Ad aliquid uero omnino non potest praedicari, nam substantia in illo non
est uere substantia sed ultra substantiam; item qualitas et cetera quae
uenire queunt. Quorum ut amplior fiat intellectus exempla subdenda sunt.

Nam cum dicimus "deus," substantiam quidem significare uidemur, sed eam
quae sit ultra substantiam; cum uero "iustus," qualitatem quidem sed non
accidentem, sed eam quae sit substantia sed ultra substantiam. Neque enim
aliud est quod est, aliud est quod iustus est, sed idem est esse deo quod
iusto. Item cum dicitur "magnus uel maximus," quantitatem quidem
significare uidemur, sed eam quae sit ipsa substantia, talis qualem esse
diximus ultra substantiam; idem est enim esse deo quod magno. De forma enim
eius superius monstratum est quoniam is sit forma et unum uere nec ulla
pluralitas. Sed haec praedicamenta talia sunt, ut in quo sint ipsum esse
faciant quod dicitur, diuise quidem in ceteris, in deo uero coniuncte atque
copulate hoc modo: nam cum dicimus "substantia" (ut homo uel deus), ita
dicitur quasi illud de quo praedicatur ipsum sit substantia, ut substantia
homo uel deus. Sed distat, quoniam homo non integre ipsum homo est ac per
hoc nec substantia; quod enim est, aliis debet quae non sunt homo. Deus
uero hoc ipsum deus est; nihil enim aliud est nisi quod est, ac per hoc
ipsum deus est. Rursus "iustus," quod est qualitas, ita dicitur quasi ipse
hoc sit de quo praedicatur, id est si dicamus "homo iustus uel deus
iustus," ipsum hominem uel deum iustos esse proponimus; sed differt, quod
homo alter alter iustus, deus uero idem ipsum est quod est iustum. "Magnus"
etiam homo uel deus dicitur atque ita quasi ipse sit homo magnus uel deus
magnus; sed homo tantum magnus, deus uero ipsum magnus exsistit. Reliqua
uero neque de deo neque de ceteris praedicantur. Nam ubi uel de homine uel
de deo praedicari potest, de homine ut in foro, de deo ut ubique, sed ita
ut non quasi ipsa sit res id quod praedicatur de qua dicitur. Non enim ita
homo dicitur esse in foro quem ad modum esse albus uel longus nec quasi
circumfusus et determinatus proprietate aliqua qua designari secundum se
possit, sed tantum quo sit illud aliis informatum rebus per hanc
praedicationem ostenditur.

De deo uero non ita, nam quod ubique est ita dici uidetur non quod in omni
sit loco (omnino enim in loco esse non potest) sed quod omnis ei locus
adsit ad eum capiendum, cum ipse non suscipiatur in loco; atque ideo
nusquam in loco esse dicitur, quoniam ubique est sed non in loco. "Quando"
uero eodem praedicatur modo, ut de homine heri uenit, de deo semper est.
Hic quoque non quasi esse aliquid dicitur illud ipsum de quo hesternus
dicitur aduentus, sed quid ei secundum tempus accesserit praedicatur. Quod
uero de deo dicitur "semper est," unum quidem significat, quasi omni
praeterito fuerit, omni quoquo modo sit praesenti est, omni futuro erit.
Quod de caelo et de ceteris inmortalibus corporibus secundum philosophos
dici potest, at de deo non ita. Semper enim est, quoniam "semper"
praesentis est in eo temporis tantumque inter nostrarum rerum praesens,
quod est nunc, interest ac diuinarum, quod nostrum "nunc" quasi currens
tempus facit et sempiternitatem, diuinum uero "nunc" permanens neque mouens
sese atque consistens aeternitatem facit; cui nomini si adicias "semper,"
facies eius quod est nunc iugem indefessumque ac per hoc perpetuum cursum
quod est sempiternitas.

Rursus habere uel facere eodem modo; dicimus enim "uestitus currit" de
homine, de deo "cuncta possidens regit." Rursus de eo nihil quod est esse
de utrisque dictum est, sed haec omnis praedicatio exterioribus datur
omniaque haec quodam modo referuntur ad aliud. Cuius praedicationis
differentiam sic facilius internoscimus: qui homo est uel deus refertur ad
substantiam qua est aliquid, id est homo uel deus; qui iustus est refertur
ad qualitatem qua scilicet est aliquid, id est iustus, qui magnus ad
quantitatem qua est aliquid, id est magnus. Nam in ceteris praedicationibus
nihil tale est. Qui enim dicit esse aliquem in foro uel ubique, refert
quidem ad praedicamentum quod est ubi, sed non quo aliquid est uelut
iustitia iustus. Item cum dico "currit" uel "regit" uel "nunc est" uel
"semper est," refertur quidem uel ad facere uel ad tempus--si tamen interim
diuinum illud semper tempus dici potest--sed non quo aliquo aliquid est
uelut magnitudine magnum. Nam situm passionemque requiri in deo non
oportet, neque enim sunt.

Iamne patet quae sit differentia praedicationum? Quod aliae quidem quasi
rem monstrant aliae uero quasi circumstantias rei quodque illa quidem
ita praedicantur, ut esse aliquid rem ostendant, illa uero ut non esse, sed
potius extrinsecus aliquid quodam modo affigant. Illa igitur, quae aliquid
esse designant, secundum rem praedicationes uocentur. Quae cum de rebus
subiectis dicuntur, uocantur accidentia secundum rem; cum uero de deo qui
subiectus non est, secundum substantiam rei praedicatio nuncupatur.

V.

Age nunc de relatiuis speculemur pro quibus omne quod dictum est sumpsimus
ad disputationem; maxime enim haec non uidentur secundum se facere
praedicationem quae perspicue ex alieno aduentu constare perspiciuntur. Age
enim, quoniam dominus ac seruus relatiua sunt, uideamus utrumne ita sit ut
secundum se sit praedicatio an minime. Atqui si auferas seruum, abstuleris
et dominum; at non etiam si auferas albedinem, abstuleris quoque album, sed
interest, quod albedo accidit albo, qua sublata perit nimirum album. At in
domino, si seruum auferas, perit uocabulum quo dominus uocabatur; sed non
accidit seruus domino ut albedo albo, sed potestas quaedam qua seruus
coercetur. Quae quoniam sublato deperit seruo, constat non eam per se
domino accidere sed per seruorum quodam modo extrinsecus accessum.

Non igitur dici potest praedicationem relatiuam quidquam rei de qua dicitur
secundum se uel addere uel minuere uel mutare. Quae tota non in eo quod est
esse consistit, sed in eo quod est in comparatione aliquo modo se habere,
nec semper ad aliud sed aliquotiens ad idem. Age enim stet quisquam. Ei
igitur si accedam dexter, erit ille sinister ad me comparatus, non quod
ille ipse sinister sit, sed quod ego dexter accesserim. Rursus ego sinister
accedo, item ille fit dexter, non quod ita sit per se dexter uelut albus ac
longus, sed quod me accedente fit dexter atque id quod est a me et ex me
est minime uero ex sese.

Quare quae secundum rei alicuius in eo quod ipsa est proprietatem non
faciunt praedicationem, nihil alternare uel mutare queunt nullamque omnino
uariare essentiam. Quocirca si pater ac filius ad aliquid dicuntur nihilque
aliud ut dictum est differunt nisi sola relatione, relatio uero non
praedicatur ad id de quo praedicatur quasi ipsa sit et secundum rem de qua
dicitur, non faciet alteritatem rerum de qua dicitur, sed, si dici potest,
quo quidem modo id quod uix intellegi potuit interpretatum est, personarum.
Omnino enim magna regulae est ueritas in rebus incorporalibus distantias
effici differentiis non locis. Neque accessisse dici potest aliquid deo, ut
pater fieret; non enim coepit esse umquam pater eo quod substantialis
quidem ei est productio filii, relatiua uero praedicatio patris. Ac si
meminimus omnium in prioribus de deo sententiarum, ita cogitemus
processisse quidem ex deo patre filium deum et ex utrisque spiritum
sanctum; hos, quoniam incorporales sint, minime locis distare. Quoniam uero
pater deus et filius deus et spiritus sanctus deus, deus uero nullas habet
differentias quibus differat ab deo, a nullo eorum differt. Differentiae
uero ubi absunt, abest pluralitas; ubi abest pluralitas, adest unitas.
Nihil autem aliud gigni potuit ex deo nisi deus; et in rebus numerabilibus
repetitio unitatum non facit modis omnibus pluralitatem.  Trium igitur
idonee constituta est unitas.

VI.

Sed quoniam nulla relatio ad se ipsum referri potest, idcirco quod ea
secundum se ipsum est praedicatio quae relatione caret, facta quidem est
trinitatis numerositas in eo quod est praedicatio relationis, seruata uero
unitas in eo quod est indifferentia uel substantiae uel operationis uel
omnino eius quae secundum se dicitur praedicationis. Ita igitur substantia
continet unitatem, relatio multiplicat trinitatem; atque ideo sola
singillatim proferuntur atque separatim quae relationis sunt. Nam idem
pater qui filius non est nec idem uterque qui spiritus sanctus. Idem tamen
deus est pater et filius et spiritus sanctus, idem iustus idem bonus idem
magnus idem omnia quae secundum se poterunt praedicari. Sane sciendum est
non semper talem esse relatiuam praedicationem, ut semper ad differens
praedicetur, ut est seruus ad dominum; differunt enim. Nam omne aequale
aequali aequale est et simile simili simile est et idem ei quod est idem
idem est; et similis est relatio in trinitate patris ad filium et utriusque
ad spiritum sanctum ut eius quod est idem ad id quod est idem. Quod si id
in cunctis aliis rebus non potest inueniri, facit hoc cognata caducis rebus
alteritas. Nos uero nulla imaginatione diduci sed simplici intellectu erigi
et ut quidque intellegi potest ita aggredi etiam intellectu oportet.

Sed de proposita quaestione satis dictum est. Nunc uestri normam iudicii
exspectat subtilitas quaestionis; quae utrum recte decursa sit an minime,
uestrae statuet pronuntiationis auctoritas. Quod si sententiae fidei
fundamentis sponte firmissimae opitulante gratia diuina idonea argumentorum
adiumenta praestitimus, illuc perfecti operis laetitia remeabit unde uenit
effectus. Quod si ultra se humanitas nequiuit ascendere, quantum
inbecillitas subtrahit uota supplebunt.

ANICII MANLII SEVERINI BOETHII V.C. ET INL. EXCONS. ORD. PATRICII

AD IOHANNEM DIACONVM

VTRVM PATER ET FILIVS ET SPIRITVS SANCTVS DE DIVINITATE SVBSTANTIALITER 
PRAEDICENTVR

Quaero an pater et filius ac spiritus sanctus de diuinitate substantialiter
praedicentur an alio quolibet modo; uiamque indaginis hinc arbitror esse
sumendam, unde rerum omnium manifestum constat exordium, id est ab ipsis
catholicae fidei fundamentis. Si igitur interrogem, an qui dicitur pater
substantia sit, respondetur esse substantia. Quod si quaeram, an filius
substantia sit, idem dicitur. Spiritum quoque sanctum substantiam esse nemo
dubitauerit. Sed cum rursus colligo patrem filium spiritum sanctum, non
plures sed una occurrit esse substantia. Vna igitur substantia trium nec
separari ullo modo aut disiungi potest nec uelut partibus in unum coniuncta
est, sed est una simpliciter. Quaecumque igitur de diuina substantia
praedicantur, ea tribus oportet esse communia; idque signi erit quae sint
quae de diuinitatis substantia praedicentur, quod quaecumque hoc modo
dicuntur, de singulis in unum collectis tribus singulariter praedicabuntur.
Hoc modo si dicimus: "Pater deus est, filius deus est, spiritus sanctus
deus est," pater filius ac spiritus sanctus unus deus. Si igitur eorum una
deitas una substantia est, licet dei nomen de diuinitate substantialiter
praedicari.

Ita pater ueritas est, filius ueritas est, spiritus sanctus ueritas est;
pater filius et spiritus sanctus non tres ueritates sed una ueritas est. Si
igitur una in his substantia una est ueritas, necesse est ueritatem
substantialiter praedicari. De bonitate de incommutabilitate de iustitia de
omnipotentia ac de ceteris omnibus quae tam de singulis quam de omnibus
singulariter praedicamus manifestum est substantialiter dici. Vnde apparet
ea quae cum in singulis separatim dici conuenit nec tamen in omnibus dici
queunt, non substantialiter praedicari sed alio modo; qui uero iste sit,
posterius quaeram. Nam qui pater est, hoc uocabulum non transmittit ad
filium neque ad spiritum sanctum. Quo fit ut non sit substantiale nomen hoc
inditum; nam si substantiale esset, ut deus ut ueritas ut iustitia ut ipsa
quoque substantia, de ceteris diceretur.

Item filius solus hoc recipit nomen neque cum aliis iungit sicut in deo,
sicut in ueritate, sicut in ceteris quae superius dixi. Spiritus quoque non
est idem qui pater ac filius. Ex his igitur intellegimus patrem ac filium
ac spiritum sanctum non de ipsa diuinitate substantialiter dici sed alio
quodam modo; si enim substantialiter praedicaretur, et de singulis et de
omnibus singulariter diceretur. Haec uero ad aliquid dici manifestum est;
nam et pater alicuius pater est et filius alicuius filius est, spiritus
alicuius spiritus. Quo fit, ut ne trinitas quidem substantialiter de deo
praedicetur; non enim pater trinitas (qui enim pater est, filius ac
spiritus sanctus non est) nec trinitas filius nec trinitas spiritus sanctus
secundum eundem modum, sed trinitas quidem in personarum pluralitate
consistit, unitas uero in substantiae simplicitate.

Quod si personae diuisae sunt, substantia uero indiuisa sit, necesse est
quod uocabulum ex personis originem capit id ad substantiam non pertinere;
at trinitatem personarum diuersitas fecit, trinitas igitur non pertinet ad
substantiam. Quo fit ut neque pater neque filius neque spiritus sanctus
neque trinitas de deo substantialiter praedicetur, sed ut dictum est ad
aliquid. Deus uero ueritas iustitia bonitas omnipotentia substantia
inmutabilitas uirtus sapientia et quicquid huiusmodi excogitari potest
substantialiter de diuinitate dicuntur. Haec si se recte et ex fide habent,
ut me instruas peto; aut si aliqua re forte diuersus es, diligentius
intuere quae dicta sunt et fidem si poterit rationemque coniunge.

ITEM EIVSDEM AD EVNDEM

QVOMODO SVBSTANTIAE IN EO QVOD SINT BONAE SINT CVM NON SINT
SVBSTANTIALIA BONA

Postulas, ut ex Hebdomadibus nostris eius quaestionis obscuritatem quae
continet modum quo substantiae in eo quod sint bonae sint, cum non sint
substantialia bona, digeram et paulo euidentius monstrem; idque eo dicis
esse faciendum, quod non sit omnibus notum iter huiusmodi scriptionum. Tuus
uero testis ipse sum quam haec uiuaciter fueris ante complexus. Hebdomadas
uero ego mihi ipse commentor potiusque ad memoriam meam speculata conseruo
quam cuiquam participo quorum lasciuia ac petulantia nihil a ioco risuque
patitur esse seiunctum. Prohinc tu ne sis obscuritatibus breuitatis
aduersus, quae cum sint arcani fida custodia tum id habent commodi, quod
cum his solis qui digni sunt conloquuntur. Vt igitur in mathematica fieri
solet ceterisque etiam disciplinis, praeposui terminos regulasque quibus
cuncta quae sequuntur efficiam.

I. Communis animi conceptio est enuntiatio quam quisque probat auditam.
Harum duplex modus est. Nam una ita communis est, ut omnium sit hominum,
ueluti si hanc proponas: "Si duobus aequalibus aequalia auferas, quae
relinquantur aequalia esse," nullus id intellegens neget. Alia uero est
doctorum tantum, quae tamen ex talibus communis animi conceptionibus uenit,
ut est: "Quae incorporalia sunt, in loco non esse," et cetera; quae non
uulgus sed docti comprobant.

II. Diuersum est esse et id quod est; ipsum enim esse nondum est, at uero
quod est accepta essendi forma est atque consistit.

III. Quod est participare aliquo potest, sed ipsum esse nullo modo aliquo
participat. Fit enim participatio cum aliquid iam est; est autem aliquid,
cum esse susceperit.

IV. Id quod est habere aliquid praeterquam quod ipsum est potest; ipsum
uero esse nihil aliud praeter se habet admixtum.

V. Diuersum est tantum esse aliquid et esse aliquid in eo quod est; illic
enim accidens hic substantia significatur.

VI. Omne quod est participat eo quod est esse ut sit; alio uero
participat ut aliquid sit. Ac per hoc id quod est participat eo quod est
esse ut sit; est uero ut participet alio quolibet.

VII. Omne simplex esse suum et id quod est unum habet.

VIII. Omni composito aliud est esse, aliud ipsum est.

IX. Omnis diuersitas discors, similitudo uero appetenda est; et quod
appetit aliud, tale ipsum esse naturaliter ostenditur quale est illud hoc
ipsum quod appetit.

Sufficiunt igitur quae praemisimus; a prudente uero rationis interprete
suis unumquodque aptabitur argumentis.

Quaestio uero huiusmodi est. Ea quae sunt bona sunt; tenet enim communis
sententia doctorum omne quod est ad bonum tendere, omne autem tendit ad
simile. Quae igitur ad bonum tendunt bona ipsa sunt. Sed quemadmodum bona
sint, inquirendum est, utrumne participatione an substantia? Si
participatione, per se ipsa nullo modo bona sunt; nam quod participatione
album est, per se in eo quod ipsum est album non est. Et de ceteris
qualitatibus eodem modo. Si igitur participatione sunt bona, ipsa per se
nullo modo bona sunt: non igitur ad bonum tendunt. Sed concessum est. Non
igitur participatione sunt bona sed substantia. Quorum uero substantia bona
est, id quod sunt bona sunt; id quod sunt autem habent ex eo quod est esse.
Esse igitur ipsorum bonum est; omnium igitur rerum ipsum esse bonum est.
Sed si esse bonum est, ea quae sunt in eo quod sunt bona sunt idemque illis
est esse quod boni esse; substantialia igitur bona sunt, quoniam non
participant bonitatem. Quod si ipsum esse in eis bonum est, non est dubium
quin substantialia cum sint bona, primo sint bono similia ac per hoc hoc
ipsum bonum erunt; nihil enim illi praeter se ipsum simile est. Ex quo fit
ut omnia quae sunt deus sint, quod dictu nefas est. Non sunt igitur
substantialia bona ac per hoc non in his est esse bonum; non sunt igitur in
eo quod sunt bona. Sed nec participant bonitatem; nullo enim modo ad bonum
tenderent. Nullo modo igitur sunt bona.

Huic quaestioni talis poterit adhiberi solutio. Multa sunt quae cum
separari actu non possunt, animo tamen et cogitatione separantur; ut cum
triangulum uel cetera a subiecta materia nullus actu separat, mente tamen
segregans ipsum triangulum proprietatemque eius praeter materiam
speculatur. Amoueamus igitur primi boni praesentiam paulisper ex animo,
quod esse quidem constat idque ex omnium doctorum indoctorumque sententia
barbararumque gentium religionibus cognosci potest. Hoc igitur paulisper
amoto ponamus omnia esse quae sunt bona atque ea consideremus quemadmodum
bona esse possent, si a primo bono minime defluxissent. Hinc intueor aliud
in eis esse quod bona sunt, aliud quod sunt. Ponatur enim una eademque
substantia bona esse alba, grauis, rotunda. Tunc aliud esset ipsa illa
substantia, aliud eius rotunditas, aliud color, aliud bonitas; nam si haec
singula idem essent quod ipsa substantia, idem esset grauitas quod color,
quod bonum et bonum quod grauitas--quod fieri natura non sinit. Aliud
igitur tunc in eis esset esse, aliud aliquid esse, ac tunc bona quidem
essent, esse tamen ipsum minime haberent bonum. Igitur si ullo modo essent,
non a bono ac bona essent ac non idem essent quod bona, sed eis aliud esset
esse aliud bonis esse. Quod si nihil omnino aliud essent nisi bona neque
grauia neque colorata neque spatii dimensione distenta nec ulla in eis
qualitas esset, nisi tantum bona essent, tunc non res sed rerum uideretur
esse principium nec potius uiderentur, sed uideretur; unum enim solumque
est huiusmodi, quod tantum bonum aliudque nihil sit. Quae quoniam non sunt
simplicia, nec esse omnino poterant, nisi ea id quod solum bonum est esse
uoluisset. Idcirco quoniam esse eorum a boni uoluntate defluxit, bona esse
dicuntur. Primum enim bonum, quoniam est, in eo quod est bonum est;
secundum uero bonum, quoniam ex eo fluxit cuius ipsum esse bonum est, ipsum
quoque bonum est. Sed ipsum esse omnium rerum ex eo fluxit quod est primum
bonum et quod bonum tale est ut recte dicatur in eo quod est esse bonum.
Ipsum igitur eorum esse bonum est; tunc enim in eo.

Qua in re soluta quaestio est. Idcirco enim licet in eo quod sint bona
sint, non sunt tamen similia primo bono, quoniam non quoquo modo sint res
ipsum esse earum bonum est, sed quoniam non potest esse ipsum esse rerum,
nisi a primo esse defluxerit, id est bono; idcirco ipsum esse bonum est nec
est simile ei a quo est. Illud enim quoquo modo sit bonum est in eo quod
est; non enim aliud est praeterquam bonum. Hoc autem nisi ab illo esset,
bonum fortasse esse posset, sed bonum in eo quod est esse non posset. Tunc
enim participaret forsitan bono; ipsum uero esse quod non haberent a bono,
bonum habere non possent. Igitur sublato ab his bono primo mente et
cogitatione, ista licet essent bona, tamen in eo quod essent bona esse non
possent, et quoniam actu non potuere exsistere, nisi illud ea quod uere
bonum est produxisset, idcirco et esse eorum bonum est et non est simile
substantiali bono id quod ab eo fluxit; et nisi ab eo fluxissent, licet
essent bona, tamen in eo quod sunt bona esse non possent, quoniam et
praeter bonum et non ex bono essent, cum illud ipsum bonum primum est et
ipsum esse sit et ipsum bonum et ipsum esse bonum. At non etiam alba in eo
quod sunt alba esse oportebit ea quae alba sunt, quoniam ex uoluntate dei
fluxerunt ut essent, alba minime. Aliud est enim esse, aliud albis esse;
hoc ideo, quoniam qui ea ut essent effecit bonus quidem est, minime uero
albus. Voluntatem igitur boni comitatum est ut essent bona in eo quod sunt;
uoluntatem uero non albi non est comitata talis eius quod est proprietas ut
esset album in eo quod est; neque enim ex albi uoluntate defluxerunt.
Itaque quia uoluit esse ea alba qui erat non albus, sunt alba tantum; quia
uero uoluit ea esse bona qui erat bonus, sunt bona in eo quod sunt.
Secundum hanc igitur rationem cuncta oportet esse iusta, quoniam ipse
iustus est qui ea esse uoluit? Ne hoc quidem. Nam bonum esse essentiam,
iustum uero esse actum respicit. Idem autem est in eo esse quod agere; idem
igitur bonum esse quod iustum. Nobis uero non est idem esse quod agere; non
enim simplices sumus. Non est igitur nobis idem bonis esse quod iustis, sed
idem nobis est esse omnibus in eo quod sumus. Bona igitur omnia sunt, non
etiam iusta. Amplius bonum quidem generale est, iustum uero speciale nec
species descendit in omnia. Idcirco alia quidem iusta alia aliud omnia
bona.

DE FIDE CATHOLICA

Christianam fidem noui ac ueteris testamenti pandit auctoritas; et quamuis
nomen ipsum Christi uetus intra semet continuerit instrumentum eumque
semper signauerit affuturum quem credimus per partum uirginis iam uenisse,
tamen in orbem terrarum ab ipsius nostri saluatoris mirabili manasse
probatur aduentu.

Haec autem religio nostra, quae uocatur christiana atque catholica, his
fundamentis principaliter nititur asserens: ex aeterno, id est ante mundi
constitutionem, ante omne uidelicet quod temporis potest retinere
uocabulum, diuinam patris et filii ac spiritus sancti exstitisse
substantiam, ita ut deum dicat patrem, deum filium, deum spiritum sanctum,
nec tamen tres deos sed unum: patrem itaque habere filium ex sua substantia
genitum et sibi nota ratione coaeternum, quem filium eatenus confitetur, ut
non sit idem qui pater est: neque patrem aliquando fuisse filium, ne rursus
in infinitum humanus animus diuinam progeniem cogitaret, neque filium in
eadem natura qua patri coaeternus est aliquando fieri patrem, ne rursus in
infinitum diuina progenies tenderetur: sanctum uero spiritum neque patrem
esse neque filium atque ideo in illa natura nec genitum nec generantem sed
a patre quoque procedentem uel filio; qui sit tamen processionis istius
modus ita non possumus euidenter dicere, quemadmodum generationem filii ex
paterna substantia non potest humanus animus aestimare. Haec autem ut
credantur uetus ac noua informat instructio. De qua uelut arce religionis
nostrae multi diuersa et humaniter atque ut ita dicam carnaliter sentientes
aduersa locuti sunt, ut Arrius qui licet deum dicat filium, minorem tamen
patre multipliciter et extra patris substantiam confitetur. Sabelliani
quoque non tres exsistentes personas sed unam ausi sunt affirmare, eundem
dicentes patrem esse qui filius est eundemque filium qui pater est atque
spiritum sanctum eundem esse qui pater et filius est; ac per hoc unam
dicunt esse personam sub uocabulorum diuersitate signatam.

Manichaei quoque qui duo principia sibi coaeterna et aduersa profitentur,
unigenitum dei esse non credunt. Indignum enim iudicant, si deus habere
filium uideatur, nihil aliud cogitantes nisi carnaliter, ut quia haec
generatio duorum corporum commixtione procedit, illic quoque indignum esse
intellectum huiusmodi applicare; quae res eos nec uetus facit recipere
testamentum neque in integro nouum. Nam sicut illud omnino error eorum non
recipit ita ex uirgine generationem filii non uult admittere, ne humano
corpore polluta uideatur dei fuisse natura. Sed de his hactenus; suo enim
loco ponentur sicut ordo necessarius postularit.

Ergo diuina ex aeterno natura et in aeternum sine aliqua mutabilitate
perdurans sibi tantum conscia uoluntate sponte mundum uoluit fabricare
eumque cum omnino non esset fecit ut esset, nec ex sua substantia protulit,
ne diuinus natura crederetur, neque aliunde molitus est, ne iam exstitisse
aliquid quod eius uoluntatem exsistentia propriae naturae iuuaret atque
esset quod neque ab ipso factum esset et tamen esset; sed uerbo produxit
caelos, terram creauit, ita ut caelesti habitatione dignas caelo naturas
efficeret ac terrae terrena componeret. De caelestibus autem naturis, quae
uniuersaliter uocatur angelica, quamuis illic distinctis ordinibus pulchra
sint omnia, pars tamen quaedam plus appetens quam ei natura atque ipsius
auctor naturae tribuerat de caelesti sede proiecta est; et quoniam
angelorum numerum, id est supernae illius ciuitatis cuius ciues angeli
sunt, imminutum noluit conditor permanere, formauit ex terra hominem atque
spiritu uitae animauit, ratione composuit, arbitrii libertate decorauit
eumque praefixa lege paradisi deliciis constituit, ut, si sine peccato
manere uellet, tam ipsum quam eius progeniem angelicis coetibus sociaret,
ut quia superior natura per superbiae malum ima petierat, inferior
substantia per humilitatis bonum ad superna conscenderet. Sed ille auctor
inuidiae non ferens hominem illuc ascendere ubi ipse non meruit permanere,
temptatione adhibita fecit etiam ipsum eiusque comparem, quam de eius
latere generandi causa formator produxerat, inoboedientiae suppliciis
subiacere, ei quoque diuinitatem affuturam promittens, quam sibi dum
arroganter usurpat elisus est. Haec autem reuelante deo Moysi famulo suo
comperta sunt, cui etiam humani generis conditionem atque originem uoluit
innotescere, sicut ab eo libri prolati testantur. Omnis enim diuina
auctoritas his modis constare uidetur, ut aut historialis modus sit, qui
nihil aliud nisi res gestas enuntiet, aut allegoricus, ut non illic possit
historiae ordo consistere, aut certe ex utrisque compositus, ut et secundum
historiam et secundum allegoriam manere uideatur. Haec autem pie
intelligentibus et ueraci corde tenentibus satis abundeque relucent. Sed ad
ordinem redeamus.

Primus itaque homo ante peccatum cum sua coniuge incola paradisi fuit. At
ubi aurem praebuit suasori et conditoris praeceptum neglexit attendere,
exul effectus, terram iussus excolere atque a paradisi sinu seclusus in
ignotis partibus sui generis posteritatem transposuit atque poenam quam
ipse primus homo praeuaricationis reus exceperat generando transmisit in
posteros. Hinc factum est ut et corporum atque animarum corruptio et mortis
proueniret interitus primusque mortem in Abel filio suo meruit experiri, ut
quanta esset poena quam ipse exceperit probaret in subole. Quod si ipse
primus moreretur, nesciret quodam modo ac, si dici fas est, nec sentiret
poenam suam, sed ideo expertus in altero est, ut quid sibi iure deberetur
contemptor agnosceret et dum poenam mortis sustinet, ipsa exspectatione
fortius torqueretur. Hoc autem praeuaricationis malum, quod in posteros
naturaliter primus homo transfuderat, quidam Pelagius non admittens proprii
nominis haeresim dedicauit, quam catholica fides a consortio sui mox
reppulisse probatur. Ab ipso itaque primo homine procedens humanum genus ac
multiplici numerositate succrescens erupit in lites, commouit bella,
occupauit terrenam miseriam quia felicitatem paradisi in primo patre
perdiderat. Nec tamen ex his defuerunt quos sibi conditor gratiae
sequestraret eiusque placitis inseruirent; quos licet meritum naturae
damnaret, futuri tamen sacramenti et longe postmodum proferendi faciendo
participes perditam uoluit reparare naturam. Impletus est ergo mundus
humano genere atque ingressus est homo uias suas qui malitia propriae
contumaciae despexerat conditorem. Hinc uolens deus per iustum potius
hominem reparare genus humanum quam manere proteruum, poenalem multitudinem
effusa diluuii inundatione excepto Noe iusto homine cum suis liberis atque
his quae secum in arcam introduxerat interire permisit. Cur autem per arcae
lignum uoluerit iustos eripere, notum est diuinarum scripturarum mentibus
eruditis. Et quasi prima quaedam mundi aetas diluuio ultore transacta est.

Reparatur itaque humanum genus atque propriae naturae uitium, quod
praeuaricationis primus auctor infuderat, amplecti non destitit. Creuitque
contumacia quam dudum diluuii unda puniuerat et qui numerosam annorum
seriem permissus fuerat uiuere, in breuitate annorum humana aetas addicta
est. Maluitque deus non iam diluuio punire genus humanum, sed eodem
permanente eligere uiros per quorum seriem aliqua generatio commearet, ex
qua nobis filium proprium uestitum humano corpore mundi in fine concederet.
Quorum primus est Abraham, qui cum esset aetate confectus eiusque uxor
decrepita, in senectute sua repromissionis largitione habere filium
meruerunt. Hic uocatus est Isaac atque ipse genuit Iacob. Idem quoque
duodecim patriarchas non reputante deo in eorum numero quos more suo natura
produxerat. Hic ergo Iacob cum filiis ac domo sua transigendi causa
Aegyptum uoluit habitare atque illic per annorum seriem multitudo
concrescens coeperunt suspicioni esse Aegyptiacis imperiis eosque
Pharao magna ponderum mole premi decreuerat et grauibus oneribus
affligebat. Tandem deus Aegyptii regis dominationem despiciens diuiso mari
rubro, quod numquam antea natura ulla cognouerat, suum transduxit exercitum
auctore Moyse et Aaron. Postea igitur pro eorum egressione altis Aegyptus
plagis uastata est, cum nollet dimittere populum. Transmisso itaque ut
dictum est mari rubro uenit per deserta eremi ad montem qui uocatur Sinai,
ibique uniuersorum conditor deus uolens sacramenti futuri gratia populos
erudire per Moysen data lege constituit, quemadmodum et sacrificiorum ritus
et populorum mores instruerentur. Et cum multis annis multas quoque gentes
per uiam debellassent, uenerunt tandem ad fluuium qui uocatur Iordanis duce
iam Iesu Naue filio atque ad eorum transitum quemadmodum aquae maris rubri
ita quoque Iordanis fluenta siccata sunt; peruentumque est ad eam ciuitatem
quae nunc Hierosolyma uocatur. Atque dum ibi dei populus moraretur, post
iudices et prophetas reges instituti leguntur, quorum post Saulem primatum
Dauid de tribu Iuda legitur adeptus fuisse. Descendit itaque ab eo per
singulas successiones regium stemma perductumque est usque ad Herodis
tempora, qui primus ex gentilibus memoratis populis legitur imperasse. Sub
quo exstitit beata uirgo Maria quae de Dauidica stirpe prouenerat, quae
humani generis genuit conditorem. Hoc autem ideo quia multis infectus
criminibus mundus iacebat in morte, electa est una gens in qua dei mandata
clarescerent, ibique missi prophetae sunt et alii sancti uiri per quorum
admonitionem ipse certe populus a tumore peruicaciae reuocaretur. Illi uero
eosdem occidentes in suae nequitiae peruersitate manere uoluerunt.

Atque iam in ultimis temporibus non prophetas neque alios sibi placitos sed
ipsum unigenitum suum deus per uirginem nasci constituit, ut humana salus
quae per primi hominis inoboedientiam deperierat per hominem deum rursus
repararetur et quia exstiterat mulier quae causam mortis prima uiro
suaserat, esset haec secunda mulier quae uitae causam humanis uisceribus
apportaret. Nec uile uideatur quod dei filius ex uirgine natus est, quoniam
praeter naturae modum conceptus et editus est. Virgo itaque de spiritu
sancto incarnatum dei filium concepit, uirgo peperit, post eius editionem
uirgo permansit; atque hominis factus est idemque dei filius, ita ut in eo
et diuinae naturae radiaret splendor et humanae fragilitatis appareret
assumptio. Sed huic tam sanae atque ueracissimae fidei exstiterant multi
qui diuersa garrirent et praeter alios Nestorius et Eutyches repertores
haereseos exstiterunt, quorum unus hominem solum, alter deum solum putauit
asserere nec humanum corpus quod Christus induerat de humanae substantiae
participatione uenisse. Sed haec hactenus.

Creuit itaque secundum carnem Christus, baptizatus est, ut qui baptizandi
formam erat ceteris tributurus, ipse primus quod docebat exciperet. Post
baptismum uero elegit duodecim discipulos, quorum unus traditor eius fuit.
Et quia sanam doctrinam Iudaeorum populus non ferebat, eum inlata manu
crucis supplicio peremerunt. Occiditur ergo Christus, iacet tribus diebus
ac noctibus in sepulcro, resurgit a mortuis, sicut ante constitutionem
mundi ipse cum patre decreuerat, ascendit in caelos ubi, in eo quod dei
filius est, numquam defuisse cognoscitur, ut assumptum hominem, quem
diabolus non permiserat ad superna conscendere, secum dei filius caelesti
habitationi sustolleret. Dat ergo formam discipulis suis baptizandi,
docendi salutaria, efficientiam quoque miraculorum atque in uniuersum
mundum ad uitam praecipit introire, ut praedicatio salutaris non iam in una
tantum gente sed orbi terrarum praedicaretur. Et quoniam humanum genus
naturae merito, quam ex primo praeuaricatore contraxerat, aeternae poenae
iaculis fuerat uulneratum nec salutis suae erat idoneum, quod eam in
parente perdiderat, medicinalia quaedam tribuit sacramenta, ut agnosceret
aliud sibi deberi per naturae meritum, aliud per gratiae donum, ut natura
nihil aliud nisi poenae summitteret, gratia uero, quae nullis meritis
attributa est, quia nec gratia diceretur si meritis tribueretur, totum quod
est salutis afferret.

Diffunditur ergo per mundum caelestis illa doctrina, adunantur populi,
instituuntur ecclesiae, fit unum corpus quod mundi latitudinem occuparet,
cuius caput Christus ascendit in caelos, ut necessario caput suum membra
sequerentur. Haec itaque doctrina et praesentem uitam bonis informat
operibus et post consummationem saeculi resurrectura corpora nostra praeter
corruptionem ad regna caelestia pollicetur, ita ut qui hic bene ipso
donante uixerit, esset in illa resurrectione beatissimus, qui uero male,
miser post munus resurrectionis adesset. Et hoc est principale religionis
nostrae, ut credat non solum animas non perire, sed ipsa quoque corpora,
quae mortis aduentus resoluerat, in statum pristinum futura de beatitudine
reparari. Haec ergo ecclesia catholica per orbem diffusa tribus modis
probatur exsistere: quidquid in ea tenetur, aut auctoritas est scripturarum
aut traditio uniuersalis aut certe propria et particularis instructio. Sed
auctoritate tota constringitur, uniuersali traditione maiorum nihilominus
tota, priuatis uero constitutionibus et propriis informationibus unaquaeque
uel pro locorum uarietate uel prout cuique bene uisum est subsistit et
regitur. Sola ergo nunc est fidelium exspectatio qua credimus affuturum
finem mundi, omnia corruptibilia transitura, resurrecturos homines ad
examen futuri iudicii, recepturos pro meritis singulos et in perpetuum
atque in aeternum debitis finibus permansuros; solumque est praemium
beatitudinis contemplatio conditoris--tanta dumtaxat, quanta a creatura ad
creatorem fieri potest,--ut ex eis reparato angelico numero superna illa
ciuitas impleatur, ubi rex est uirginis filius eritque gaudium sempiternum,
delectatio, cibus, opus, laus perpetua creatoris.

ANICII MANLII SEVERINI BOETHII
V.C. ET INL. EXCONS. ORD. PATRICII

INCIPIT LIBER CONTRA EVTYCHEN ET NESTORIVM

DOMINO SANCTO AC VENERABILI PATRI IOHANNI DIACONO
BOETHIVS FILIVS

Anxie te quidem diuque sustinui, ut de ea quae in conuentu mota est
quaestione loqueremur. Sed quoniam et tu quominus uenires occupatione
distractus es et ego in crastinum constitutis negotiis implicabor, mando
litteris quae coram loquenda seruaueram. Meministi enim, cum in concilio
legeretur epistola, recitatum Eutychianos ex duabus naturis Christum
consistere confiteri, in duabus negare: catholicos uero utrique dicto fidem
praebere, nam et ex duabus eum naturis consistere et in duabus apud uerae
fidei sectatores aequaliter credi. Cuius dicti nouitate percussus harum
coniunctionum quae ex duabus naturis uel in duabus consisterent
differentias inquirebam, multum scilicet referre ratus nec inerti
neglegentia praetereundum, quod episcopus scriptor epistolae tamquam ualde
necessarium praeterire noluisset. Hic omnes apertam esse differentiam nec
quicquam in eo esse caliginis inconditum confusumque strepere nec ullus in
tanto tumultu qui leuiter attingeret quaestionem, nedum qui expediret
inuentus est.

Adsederam ego ab eo quem maxime intueri cupiebam longius atque adeo, si
situm sedentium recorderis, auersus pluribusque oppositis, ne si aegerrime
quidem cuperem, uultum nutumque eius aspicere poteram ex quo mihi aliqua
eius darentur signa iudicii. Atqui ego quidem nihil ceteris amplius
afferebam, immo uero aliquid etiam minus. Nam de re proposita aeque nihil
ceteris sentiebam; minus uero quam ceteri ipse afferebam, falsae scilicet
scientiae praesumptionem. Tuli aegerrime, fateor, compressusque indoctorum
grege conticui metuens ne iure uiderer insanus, si sanus inter furiosos
haberi contenderem. Meditabar igitur dehinc omnes animo quaestiones nec
deglutiebam quod acceperam, sed frequentis consilii iteratione ruminabam.
Tandem igitur patuere pulsanti animo fores et ueritas inuenta quaerenti
omnes nebulas Eutychiani reclusit erroris. Vnde mihi maxime subiit
admirari, quaenam haec indoctorum hominum esset audacia qui inscientiae
uitium praesumptionis atque inpudentiae nube conentur obducere, cum non
modo saepe id quod proponatur ignorent, uerum in huiusmodi contentionibus
ne id quidem quod ipsi loquantur intellegant, quasi non deterior fiat
inscientiae causa, dum tegitur.

Sed ab illis ad te transeo, cui hoc quantulumcumque est examinandum prius
perpendendumque transmitto. Quod si recte se habere pronuntiaueris, peto ut
mei nominis hoc quoque inseras chartis; sin uero uel minuendum aliquid uel
addendum uel aliqua mutatione uariandum est, id quoque postulo remitti,
meis exemplaribus ita ut a te reuertitur transcribendum. Quae ubi ad calcem
ducta constiterint, tum demum eius cuius soleo iudicio censenda
transmittam. Sed quoniam semel res a conlocutione transfertur ad stilum,
prius extremi sibique contrarii Nestorii atque Eutychis summoueantur
errores; post uero adiuuante deo, Christianae medietatem fidei temperabo.
Quoniam uero in tota quaestione contrariarum sibimet [Greek: haireseon] de
personis dubitatur atque naturis, haec primitus definienda sunt et propriis
differentiis segreganda.

I.

Natura igitur aut de solis corporibus dici potest aut de solis substantiis,
id est corporeis atque incorporeis, aut de omnibus rebus quae quocumque
modo esse dicuntur. Cum igitur tribus modis natura dici possit, tribus
modis sine dubio definienda est. Nam si de omnibus rebus naturam dici
placet, talis definitio dabitur quae res omnes quae sunt possit includere.
Erit ergo huiusmodi: "natura est earum rerum quae, cum sint, quoquo modo
intellectu capi possunt." In hac igitur definitione et accidentia et
substantiae definiuntur; haec enim omnia intellectu capi possunt. Additum
uero est "quoquo modo," quoniam deus et materia integro perfectoque
intellectu intellegi non possunt, sed aliquo tamen modo ceterarum rerum
priuatione capiuntur. Idcirco uero adiunximus "quae cum sint," quoniam
etiam ipsum nihil significat aliquid sed non naturam. Neque enim quod sit
aliquid sed potius non esse significat; omnis uero natura est. Et si de
omnibus quidem rebus naturam dici placet, haec sit naturae definitio quam
superius proposuimus. Sin uero de solis substantiis natura dicitur, quoniam
substantiae omnes aut corporeae sunt aut incorporeae, dabimus definitionem
naturae substantias significanti huiusmodi: "natura est uel quod facere uel
quod pati possit." "Pati" quidem ac "facere," ut omnia corporea atque
corporeorum anima; haec enim in corpore et a corpore et facit et patitur.
"Facere" uero tantum ut deus ceteraque diuina. Habes igitur definitionem
eius quoque significationis naturae quae tantum substantiis applicatur. Qua
in re substantiae quoque est reddita definitio. Nam si nomen naturae
substantiam monstrat, cum naturam descripsimus substantiae quoque est
assignata descriptio. Quod si naturae nomen relictis incorporeis
substantiis ad corporales usque contrahitur, ut corporeae tantum
substantiae naturam habere uideantur, sicut Aristoteles ceterique et
eiusmodi et multimodae philosophiae sectatores putant, definiemus eam, ut
hi etiam qui naturam non nisi in corporibus esse posuerunt. Est autem eius
definitio hoc modo: "natura est motus principium per se non per accidens."
Quod "motus principium" dixi hoc est, quoniam corpus omne habet proprium
motum, ut ignis sursum, terra deorsum. Item quod "per se principium motus"
naturam esse proposui et non "per accidens," tale est, quoniam lectum
quoque ligneum deorsum ferri necesse est, sed non deorsum per accidens
fertur. Idcirco enim quia lignum est, quod est terra, pondere et grauitate
deducitur. Non enim quia lectus est, deorsum cadit, sed quia terra est, id
est quia terrae contigit, ut lectus esset; unde fit ut lignum naturaliter
esse dicamus, lectum uero artificialiter. Est etiam alia significatio
naturae per quam dicimus diuersam esse naturam auri atque argenti in hoc
proprietatem rerum monstrare cupientes, quae significatio naturae
definietur hoc modo: "natura est unam quamque rem informans specifica
differentia." Cum igitur tot modis uel dicatur uel definiatur natura, tam
catholici quam Nestorius secundum ultimam definitionem duas in Christo
naturas esse constituunt; neque enim easdem in deum atque hominem
differentias conuenire.

II.

Sed de persona maxime dubitari potest, quaenam ei definitio possit aptari.
Si enim omnis habet natura personam, indissolubilis nodus est, quaenam
inter naturam personamque possit esse discretio; aut si non aequatur
persona naturae, sed infra terminum spatiumque naturae persona subsistit,
difficile dictu est ad quas usque naturas persona perueniat, id est quas
naturas conueniat habere personam, quas a personae uocabulo segregari. Nam
illud quidem manifestum est personae subiectam esse naturam nec praeter
naturam personam posse praedicari. Vestiganda sunt igitur haec
inquirentibus hoc modo.

Quoniam praeter naturam non potest esse persona quoniamque naturae aliae
sunt substantiae, aliae accidentes et uidemus personam in accidentibus non
posse constitui (quis enim dicat ullam albedinis uel nigredinis uel
magnitudinis esse personam?), relinquitur ergo ut personam in substantiis
dici conueniat. Sed substantiarum aliae sunt corporeae, aliae incorporeae.
Corporearum uero aliae sunt uiuentes, aliae minime; uiuentium aliae sunt
sensibiles, aliae minime; sensibilium aliae rationales, aliae inrationales.
Item incorporearum aliae sunt rationales, aliae minime, ut pecudum uitae;
rationalium uero alia est inmutabilis atque inpassibilis per naturam ut
deus, alia per creationem mutabilis atque passibilis, nisi inpassibilis
gratia substantiae ad inpassibilitatis firmitudinem permutetur ut angelorum
atque animae. Ex quibus omnibus neque in non uiuentibus corporibus personam
posse dici manifestum est (nullus enim lapidis ullam dicit esse personam),
neque rursus eorum uiuentium quae sensu carent (neque enim ulla persona est
arboris), nec uero eius quae intellectu ac ratione deseritur (nulla est
enim persona equi uel bouis ceterorumque animalium quae muta ac sine
ratione uitam solis sensibus degunt), at hominis dicimus esse personam,
dicimus dei, dicimus angeli. Rursus substantiarum aliae sunt uniuersales,
aliae particulares. Vniuersales sunt quae de singulis praedicantur ut homo,
animal, lapis, lignum ceteraque huiusmodi quae uel genera uel species sunt;
nam et homo de singulis hominibus et animal de singulis animalibus lapisque
ac lignum de singulis lapidibus ac lignis dicuntur. Particularia uero sunt
quae de aliis minime praedicantur ut Cicero, Plato, lapis hic unde haec
Achillis statua facta est, lignum hoc unde haec mensa composita est. Sed in
his omnibus nusquam in uniuersalibus persona dici potest, sed in
singularibus tantum atque in indiuiduis; animalis enim uel generalis
hominis nulla persona est, sed uel Ciceronis uel Platonis uel singulorum
indiuiduorum personae singulae nuncupantur.

III.

Quocirca si persona in solis substantiis est atque in his rationabilibus
substantiaque omnis natura est nec in uniuersalibus sed in indiuiduis
constat, reperta personae est definitio: "naturae rationabilis indiuidua
substantia." Sed nos hac definitione eam quam Graeci [Greek: hupostasin]
dicunt terminauimus. Nomen enim personae uidetur aliunde traductum, ex his
scilicet personis quae in comoediis tragoediisque eos quorum interest
homines repraesentabant. Persona uero dicta est a personando circumflexa
paenultima. Quod si acuatur antepaenultima, apertissime a sono dicta
uidebitur; idcirco autem a sono, quia concauitate ipsa maior necesse est
uoluatur sonus. Graeci quoque has personas [Greek: prosopa] uocant ab eo
quod ponantur in facie atque ante oculos obtegant uultum: [Greek: para tou
pros tous opas tithesthai.] Sed quoniam personis inductis histriones
indiuiduos homines quorum intererat in tragoedia uel in comoedia ut dictum
est repraesentabant, id est Hecubam uel Medeam uel Simonem uel Chremetem,
idcirco ceteros quoque homines, quorum certa pro sui forma esset agnitio,
et Latini personam et Graeci [Greek: prosopa] nuncupauerunt. Longe uero
illi signatius naturae rationabilis indiuiduam subsistentiam [Greek:
hupostaseos] nomine uocauerunt, nos uero per inopiam significantium uocum
translaticiam retinuimus nuncupationem, eam quam illi [Greek: hupostasin]
dicunt personam uocantes; sed peritior Graecia sermonum [Greek: hupostasin]
uocat indiuiduam subsistentiam. Atque, uti Graeca utar oratione in rebus
quae a Graecis agitata Latina interpretatione translata sunt: [Greek: hai
ousiai en men tois katholou einai dunantai. en de tois atomois kai kata
meros monois huphistantai], id est: essentiae in uniuersalibus quidem esse
possunt, in solis uero indiuiduis et particularibus substant. Intellectus
enim uniuersalium rerum ex particularibus sumptus est. Quocirca cum ipsae
subsistentiae in uniuersalibus quidem sint, in particularibus uero capiant
substantiam, iure subsistentias particulariter substantes [Greek:
hupostaseis] appellauerunt. Neque enim pensius subtiliusque intuenti idem
uidebitur esse subsistentia quod substantia.

Nam quod Graeci [Greek: ousiosin] uel [Greek: ousiosthai] dicunt, id nos
subsistentiam uel subsistere appellamus; quod uero illi [Greek: hupostasin]
uel [Greek: huphistasthai], id nos substantiam uel substare interpretamur.
Subsistit enim quod ipsum accidentibus, ut possit esse, non indiget.
Substat autem id quod aliis accidentibus subiectum quoddam, ut esse
ualeant, subministrat; sub illis enim stat, dum subiectum est accidentibus.
Itaque genera uel species subsistunt tantum; neque enim accidentia
generibus speciebusue contingunt. Indiuidua uero non modo subsistunt uerum
etiam substant, nam neque ipsa indigent accidentibus ut sint; informata
enim sunt iam propriis et specificis differentiis et accidentibus ut esse
possint ministrant, dum sunt scilicet subiecta. Quocirca [Greek: einai]
atque [Greek: ousiosthai] esse atque subsistere, [Greek: huphistasthai]
uero substare intellegitur. Neque enim uerborum inops Graecia est, ut
Marcus Tullius alludit, sed essentiam, subsistentiam, substantiam, personam
totidem nominibus reddit, essentiam quidem [Greek: ousian], subsistentiam
uero [Greek: ousiosin], substantiam [Greek: hupostasin], personam [Greek:
prosopon] appellans. Ideo autem [Greek: hupostaseis] Graeci indiuiduas
substantias uocauerunt, quoniam ceteris subsunt et quibusdam quasi
accidentibus subpositae subiectaeque sunt; atque idcirco nos quoque eas
substantias nuncupamus quasi subpositas, quas illi [Greek:
hupostaseis], cumque etiam [Greek: prosopa] nuncupent easdem substantias,
possumus nos quoque nuncupare personas. Idem est igitur [Greek: ousian]
esse quod essentiam, idem [Greek: ousiosin] quod subsistentiam, idem
[Greek: hupostasin] quod substantiam, idem [Greek: prosopon] quod personam.
Quare autem de inrationabilibus animalibus Graecus [Greek: hupostasin] non
dicat, sicut nos de eisdem nomen substantiae praedicamus, haec ratio est,
quoniam nomen hoc melioribus applicatum est, ut aliqua id quod est
excellentius, tametsi non descriptione naturae secundum id quod [Greek:
huphistasthai] atque substare est, at certe [Greek: hupostaseos] uel
substantiae uocabulis discerneretur.

Est igitur et hominis quidem essentia, id est [Greek: ousia], et
subsistentia, id est [Greek: ousiosis], et [Greek: hupostasis], id est
substantia, et [Greek: prosopon], id est persona; [Greek: ousia], quidem
atque essentia quoniam est, [Greek: ousiosis] uero atque subsistentia
quoniam in nullo subiecto est, [Greek: hupostasis] uero atque substantia,
quoniam subest ceteris quae subsistentiae non sunt, id est [Greek:
ousioseis]; est [Greek: prosopon] atque persona, quoniam est rationabile
indiuiduum. Deus quoque et [Greek: ousia] est et essentia, est enim et
maxime ipse est a quo omnium esse proficiscitur. Est [Greek: ousiosis], id
est subsistentia (subsistit enim nullo indigens), et [Greek:
huphistasthai]; substat enim. Vnde etiam dicimus unam esse [Greek: ousian]
uel [Greek: ousiosin], id est essentiam uel subsistentiam deitatis, sed
tres [Greek: hupostaseis], id est tres substantias. Et quidem secundum hunc
modum dixere unam trinitatis essentiam, tres substantias tresque personas.
Nisi enim tres in deo substantias ecclesiasticus loquendi usus excluderet,
uideretur idcirco de deo dici substantia, non quod ipse ceteris rebus quasi
subiectum supponeretur, sed quod idem omnibus uti praeesset ita etiam quasi
principium subesset rebus, dum eis omnibus [Greek: ousiosthai] uel
subsistere subministrat.

IV.

Sed haec omnia idcirco sint dicta, ut differentiam naturae atque personae
id est [Greek: ousias] atque [Greek: hupostaseos] monstraremus. Quo uero
nomine unumquodque oporteat appellari, ecclesiasticae sit locutionis
arbitrium. Hoc interim constet quod inter naturam personamque differre
praediximus, quoniam natura est cuiuslibet substantiae specificata
proprietas, persona uero rationabilis naturae indiuidua substantia. Hanc in
Christo Nestorius duplicem esse constituit eo scilicet traductus errore,
quod putauerit in omnibus naturis dici posse personam. Hoc enim praesumpto,
quoniam in Christo duplicem naturam esse censebat, duplicem quoque personam
esse confessus est. Qua in re eum falsum esse cum definitio superius dicta
conuincat, tum haec argumentatio euidenter eius declarabit errorem. Si enim
non est Christi una persona duasque naturas esse manifestum est, hominis
scilicet atque dei (nec tam erit insipiens quisquam, utqui utramque earum a
ratione seiungat), sequitur ut duae uideantur esse personae; est enim
persona ut dictum est naturae rationabilis indiuidua substantia.

Quae est igitur facta hominis deique coniunctio? Num ita quasi cum duo
corpora sibimet apponuntur, ut tantum locis iuncta sint et nihil in alterum
ex alterius qualitate perueniat? Quem coniunctionis Graeci modum [Greek:
kata parathesin] uocant. Sed si ita humanitas diuinitati coniuncta est,
nihil horum ex utrisque confectum est ac per hoc nihil est Christus. Nomen
quippe ipsum unum quiddam significat singularitate uocabuli. At si duabus
personis manentibus ea coniunctio qualem superius diximus facta est
naturarum, unum ex duobus effici nihil potuit; omnino enim ex duabus
personis nihil umquam fieri potest. Nihil igitur unum secundum Nestorium
Christus est ac per hoc omnino nihil. Quod enim non est unum, nec esse
omnino potest; esse enim atque unum conuertitur et quodcumque unum est est.
Etiam ea quae ex pluribus coniunguntur ut aceruus, chorus, unum tamen sunt.
Sed esse Christum manifeste ac ueraciter confitemur; unum igitur esse
dicimus Christum. Quod si ita est, unam quoque Christi sine dubitatione
personam esse necesse est. Nam si duae personae essent, unus esse non
posset; duos uero esse dicere Christos nihil est aliud nisi praecipitatae
mentis insania. Cur enim omnino duos audeat Christos uocare, unum hominem
alium deum? Vel cur eum qui deus est Christum uocat, si eum quoque qui homo
est Christum est appellaturus, cum nihil simile, nihil habeant ex
copulatione coniunctum? Cur simili nomine diuersissimis abutatur naturis,
cum, si Christum definire cogitur, utrisque ut ipse dicit Christis non
possit unam definitionis adhibere substantiam? Si enim dei atque hominis
diuersa substantia est unumque in utrisque Christi nomen nec diuersarum
coniunctio substantiarum unam creditur fecisse personam, aequiuocum nomen
est Christi et nulla potest definitione concludi. Quibus autem umquam
scripturis nomen Christi geminatur? Quid uero noui per aduentum saluatoris
effectum est? Nam catholicis et fidei ueritas et raritas miraculi constat.
Quam enim magnum est quamque nouum, quam quod semel nec ullo alio saeculo
possit euenire, ut eius qui solus est deus natura cum humana quae ab eo
erat diuersissima conueniret atque ita ex distantibus naturis una fieret
copulatione persona! Secundum Nestorii uero sententiam quid contingit noui?
"Seruant," inquit, "proprias humanitas diuinitasque personas." Quando enim
non fuit diuinitatis propria humanitatisque persona? Quando uero non erit?
Vel quid amplius in Iesu generatione contingit quam in cuiuslibet alterius,
si discretis utrisque personis discretae etiam fuere naturae? Ita enim
personis manentibus illic nulla naturarum potuit esse coniunctio, ut in
quolibet homine, cuius cum propria persona subsistat, nulla est ei
excellentissimae substantiae coniuncta diuinitas. Sed fortasse Iesum, id
est personam hominis, idcirco Christum uocet, quoniam per eam mira quaedam
sit operata diuinitas. Esto. Deum uero ipsum Christi appellatione cur
uocet? Cur uero non elementa quoque ipsa simili audeat appellare uocabulo
per quae deus mira quaedam cotidianis motibus operatur? An quia
inrationabiles substantiae non possunt habere personam qua Christi
uocabulum excipere possint? Nonne in sanctis hominibus ac pietate
conspicuis apertus diuinitatis actus agnoscitur? Nihil enim intererit, cur
non sanctos quoque uiros eadem appellatione dignetur, si in adsumptione
humanitatis non est una ex coniunctione persona. Sed dicat forsitan, "Illos
quoque Christos uocari fateor, sed ad imaginem ueri Christi." Quod si nulla
ex homine atque deo una persona coniuncta est, omnes ita ueros Christos
arbitrabimur ut hunc qui ex uirgine genitus creditur. Nulla quippe in hoc
adunata persona est ex dei atque hominis copulatione sicut nec in eis, qui
dei spiritu de uenturo Christo praedicebant, propter quod etiam ipsi quoque
appellati sunt Christi. Iam uero sequitur, ut personis manentibus nullo
modo a diuinitate humanitas credatur adsumpta. Omnino enim disiuncta sunt
quae aeque personis naturisque separantur, prorsus inquam disiuncta sunt
nec magis inter se homines bouesque disiuncti quam diuinitas in Christo
humanitasque discreta est, si mansere personae. Homines quippe ac boues una
animalis communitate iunguntur; est enim illis secundum genus communis
substantia eademque in uniuersalitatis collectione natura. Deo uero atque
homini quid non erit diuersa ratione disiunctum, si sub diuersitate naturae
personarum quoque credatur mansisse discretio? Non est igitur saluatum
genus humanum, nulla in nos salus Christi generatione processit, tot
prophetarum scripturae populum inlusere credentem, omnis ueteris testamenti
spernatur auctoritas per quam salus mundo Christi generatione promittitur.
Non autem prouenisse manifestum est, si eadem in persona est quae in natura
diuersitas. Eundem quippe saluum fecit quem creditur adsumpsisse; nulla
uero intellegi adsumptio potest, si manet aeque naturae personaeque
discretio. Igitur qui adsumi manente persona non potuit, iure non uidebitur
per Christi generationem potuisse saluari. Non est igitur per generationem
Christi hominum saluata natura,--quod credi nefas est.

Sed quamquam permulta sint quae hunc sensum inpugnare ualeant atque
perfringere, de argumentorum copia tamen haec interim libasse sufficiat.

V.

Transeundum quippe est ad Eutychen qui cum a ueterum orbitis esset
euagatus, in contrarium cucurrit errorem asserens tantum abesse, ut in
Christo gemina persona credatur, ut ne naturam quidem in eo duplicem
oporteat confiteri; ita quippe esse adsumptum hominem, ut ea sit adunatio
facta cum deo, ut natura humana non manserit. Huius error ex eodem quo
Nestorii fonte prolabitur. Nam sicut Nestorius arbitratur non posse esse
naturam duplicem quin persona fieret duplex, atque ideo, cum in Christo
naturam duplicem confiteretur, duplicem credidit esse personam, ita quoque
Eutyches non putauit naturam duplicem esse sine duplicatione personae et
cum non confiteretur duplicem esse personam, arbitratus est consequens, ut
una uideretur esse natura. Itaque Nestorius recte tenens duplicem in
Christo esse naturam sacrilege confitetur duas esse personas; Eutyches uero
recte credens unam esse personam impie credit unam quoque esse naturam. Qui
conuictus euidentia rerum, quandoquidem manifestum est aliam naturam esse
hominis aliam dei, ait duas se confiteri in Christo naturas ante
adunationem, unam uero post adunationem. Quae sententia non aperte quod
uult eloquitur. Vt tamen eius dementiam perscrutemur, adunatio haec aut
tempore generationis facta est aut tempore resurrectionis. Sed si tempore
generationis facta est, uidetur putare et ante generationem fuisse humanam
carnem non a Maria sumptam sed aliquo modo alio praeparatam, Mariam uero
uirginem appositam ex qua caro nasceretur quae ab ea sumpta non esset,
illam uero carnem quae antea fuerit esse et diuisam atque a diuinitatis
substantia separatam; cum ex uirgine natus est, adunatum esse deo, ut una
uideretur facta esse natura. Vel si haec eius sententia non est, illa esse
poterit dicentis duas ante adunationem, unam post adunationem, si adunatio
generatione perfecta est, ut corpus quidem a Maria sumpserit, sed, antequam
sumeret, diuersam deitatis humanitatisque fuisse naturam; sumptam uero unam
factam atque in diuinitatis cessisse substantiam. Quod si hanc adunationem
non putat generatione sed resurrectione factam, rursus id duobus fieri
arbitrabitur modis; aut enim genito Christo et non adsumente de Maria
corpus aut adsumente ab eadem carnem, usque dum resurgeret quidem, duas
fuisse naturas, post resurrectionem unam factam. De quibus illud disiunctum
nascitur, quod interrogabimus hoc modo: natus ex Maria Christus aut ab ea
carnem humanam traxit aut minime. Si non confitetur ex ea traxisse, dicat
quo homine indutus aduenerit, utrumne eo qui deciderat praeuaricatione
peccati an alio? Si eo de cuius semine ductus est homo, quem uestita
diuinitas est? Nam si ex semine Abrahae atque Dauid et postremo Mariae non
fuit caro illa qua natus est, ostendat ex cuius hominis sit carne
deriuatus, quoniam post primum hominem caro omnis humana ex humana carne
deducitur. Sed si quem dixerit hominem a quo generatio sumpta sit
saluatoris praeter Mariam uirginem, et ipse errore confundetur et
adscribere mendacii notam summae diuinitati inlusus ipse uidebitur, quando
quod Abrahae atque Dauid promittitur in sanctis diuinationibus, ut ex eorum
semine toti mundo salus oriatur, aliis distribuit, cum praesertim, si
humana caro sumpta est, non ab alio sumi potuerit nisi unde etiam
procreabatur. Si igitur a Maria non est sumptum corpus humanum sed a
quolibet alio, per Mariam tamen est procreatum quod fuerat praeuaricatione
corruptum, superius dicto repellitur argumento. Quod si non eo homine
Christus indutus est qui pro peccati poena sustinuerat mortem, illud
eueniet ex nullius hominis semine talem potuisse nasci qui fuerit sine
originalis poena peccati. Ex nullo igitur talis sumpta est caro; unde fit
ut nouiter uideatur esse formata. Sed haec aut ita hominum uisa est oculis,
ut humanum putaretur corpus quod reuera non esset humanum, quippe quod
nulli originali subiaceret poenae, aut noua quaedam uera nec poenae peccati
subiacens originalis ad tempus hominis natura formata est? Si uerum hominis
corpus non fuit, aperte arguitur mentita diuinitas, quae ostenderet
hominibus corpus, quod cum uerum non esset, tum fallerentur ii qui
uerum esse arbitrarentur. At si noua ueraque non ex homine sumpta caro
formata est, quo tanta tragoedia generationis? Vbi ambitus passionis? Ego
quippe ne in homine quidem non stulte fieri puto quod inutiliter factum
est. Ad quam uero utilitatem facta probabitur tanta humilitas diuinitatis,
si homo qui periit generatione ac passione Christi saluatus non est,
quoniam negatur adsumptus? Rursus igitur sicut ab eodem Nestorii fonte
Eutychis error principium sumpsit, ita ad eundem finem relabitur, ut
secundum Eutychen quoque non sit saluatum genus humanum, quoniam non is qui
aeger esset et saluatione curaque egeret, adsumptus est. Traxisse autem
hanc sententiam uidetur, si tamen huius erroris fuit ut crederet non fuisse
corpus Christi uere ex homine sed extra atque adeo in caelo formatum,
quoniam cum eo in caelum creditur ascendisse. Quod exemplum continet tale:
"non ascendit in caelum, nisi qui de caelo descendit."

VI.

Sed satis de ea parte dictum uidetur, si corpus quod Christus excepit ex
Maria non credatur adsumptum. Si uero adsumptum est ex Maria neque
permansit perfecta humana diuinaque natura, id tribus effici potuit modis:
aut enim diuinitas in humanitatem translata est aut humanitas in
diuinitatem aut utraeque in se ita temperatae sunt atque commixtae, ut
neutra substantia propriam formam teneret. Sed si diuinitas in humanitatem
translata est, factum est, quod credi nefas est, ut humanitate inmutabili
substantia permanente diuinitas uerteretur et quod passibile atque mutabile
naturaliter exsisteret, id inmutabile permaneret, quod uero inmutabile
atque inpassibile naturaliter creditur, id in rem mutabilem uerteretur. Hoc
igitur fieri nulla ratione contingit. Sed humana forsitan natura in
deitatem uideatur esse conuersa. Hoc uero qui fieri potest, si diuinitas in
generatione Christi et humanam animam suscepit et corpus? Non enim omnis
res in rem omnem uerti ac transmutari potest. Nam cum substantiarum aliae
sint corporeae, aliae incorporeae, neque corporea in incorpoream neque
incorporea in eam quae corpus est mutari potest, nec uero incorporea in se
inuicem formas proprias mutant; sola enim mutari transformarique in se
possunt quae habent unius materiae commune subiectum, nec haec omnia, sed
ea quae in se et facere et pati possunt. Id uero probatur hoc modo: neque
enim potest aes in lapidem permutari nec uero idem aes in herbam nec
quodlibet aliud corpus in quodlibet aliud transfigurari potest, nisi et
eadem sit materia rerum in se transeuntium et a se et facere et pati
possint, ut, cum uinum atque aqua miscentur, utraque sunt talia quae actum
sibi passionemque communicent. Potest enim aquae qualitas a uini qualitate
aliquid pati; potest item uini ab aquae qualitate aliquid pati. Atque
idcirco si multum quidem fuerit aquae, uini uero paululum, non dicuntur
inmixta, sed alterum alterius qualitate corrumpitur. Si quis enim uinum
fundat in mare, non mixtum est mari uinum sed in mare corruptum, idcirco
quoniam qualitas aquae multitudine sui corporis nihil passa est a qualitate
uini, sed potius in se ipsam uini qualitatem propria multitudine
commutauit. Si uero sint mediocres sibique aequales uel paulo inaequales
naturae quae a se facere et pati possunt, illae miscentur et mediocribus
inter se qualitatibus temperantur. Atque haec quidem in corporibus neque
his omnibus, sed tantum quae a se, ut dictum est, et facere et pati possunt
communi atque eadem materia subiecta. Omne enim corpus quod in generatione
et corruptione subsistit communem uidetur habere materiam, sed non omne ab
omni uel in omni uel facere aliquid uel pati potest. Corpora uero in
incorporea nulla ratione poterunt permutari, quoniam nulla communi materia
subiecta participant quae susceptis qualitatibus in alterutram permutetur.
Omnis enim natura incorporeae substantiae nullo materiae nititur
fundamento; nullum uero corpus est cui non sit materia subiecta. Quod cum
ita sit cumque ne ea quidem quae communem materiam naturaliter habent in se
transeant, nisi illis adsit potestas in se et a se faciendi ac patiendi,
multo magis in se non permutabuntur quibus non modo communis materia non
est, sed cum alia res materiae fundamento nititur ut corpus, alia omnino
materiae subiecto non egeat ut incorporeum.

Non igitur fieri potest, ut corpus in incorporalem speciem permutetur, nec
uero fieri potest, ut incorporalia in sese commixtione aliqua permutentur.
Quorum enim communis nulla materia est, nec in se uerti ac permutari
queunt. Nulla autem est incorporalibus materia rebus; non poterunt igitur
in se inuicem permutari. Sed anima et deus incorporeae substantiae recte
creduntur; non est igitur humana anima in diuinitatem a qua adsumpta est
permutata. Quod si neque corpus neque anima in diuinitatem potuit uerti,
nullo modo fieri potuit, ut humanitas conuerteretur in deum. Multo minus
uero credi potest, ut utraque in sese confunderentur, quoniam neque
incorporalitas transire ad corpus potest neque rursus e conuerso corpus ad
incorporalitatem, quando quidem nulla his materia subiecta communis est
quae alterutris substantiarum qualitatibus permutetur.

At hi ita aiunt ex duabus quidem naturis Christum consistere, in duabus
uero minime, hoc scilicet intendentes, quoniam quod ex duabus consistit ita
unum fieri potest, ut illa ex quibus dicitur constare non maneant; ueluti
cum mel aquae confunditur neutrum manet, sed alterum alterius copulatione
corruptum quiddam tertium fecit, ita illud quidem quod ex melle atque aqua
tertium fit constare ex utrisque dicitur, in utrisque uero negatur. Non
enim poterit in utrisque constare, quando utrorumque natura non permanet.
Ex utrisque enim constare potest, licet ea ex quibus coniungitur alterutra
qualitate corrupta sint; in utrisque uero huiusmodi constare non poterit,
quoniam ea quae in se transfusa sunt non manent ac non sunt utraque in
quibus constare uideatur, cum ex utrisque constet in se inuicem qualitatum
mutatione transfusis.

Catholici uero utrumque rationabiliter confitentur, nam et ex utrisque
naturis Christum et in utrisque consistere. Sed id qua ratione dicatur,
paulo posterius explicabo. Nunc illud est manifestum conuictam esse
Eutychis sententiam eo nomine, quod cum tribus modis fieri possit, ut ex
duabus naturis una subsistat, ut aut diuinitas in humanitatem translata sit
aut humanitas in diuinitatem aut utraque permixta sint, nullum horum modum
fieri potuisse superius dicta argumentatione declaratur.

VII.

Restat ut, quemadmodum catholica fides dicat, et in utrisque naturis
Christum et ex utrisque consistere doceamus.

Ex utrisque naturis aliquid consistere duo significat: unum quidem, cum ita
dicimus aliquid ex duabus naturis iungi sicut ex melle atque aqua, id autem
est ut ex quolibet modo confusis, uel si una uertatur in alteram uel si
utraeque in se inuicem misceantur, nullo modo tamen utraeque permaneant;
secundum hunc modum Eutyches ait ex utrisque naturis Christum consistere.

Alter uero modus est ex utrisque consistendi quod ita ex duabus iunctum
est, ut illa tamen ex quibus iunctum esse dicitur maneant nec in alterutra
uertantur, ut cum dicimus coronam ex auro gemmisque compositam. Hic neque
aurum in gemmas translatum est neque in aurum gemma conuersa, sed utraque
permanent nec formam propriam derelinquunt. Talia ergo ex aliquibus
constantia et in his constare dicimus ex quibus consistere praedicantur.
Tunc enim possumus dicere coronam gemmis auroque consistere; sunt enim
gemmae atque aurum in quibus corona consistat. Nam in priore modo non est
mel atque aqua in quibus illud quod ex utrisque iungitur constet. Cum
igitur utrasque manere naturas in Christo fides catholica confiteatur
perfectasque easdem persistere nec alteram in alteram transmutari, iure
dicit et in utrisque naturis Christum et ex utrisque consistere: in
utrisque quidem, quia manent utraeque, ex utrisque uero, quia utrarumque
adunatione manentium una persona fit Christi. Non autem secundum eam
significationem ex utrisque naturis Christum iunctum esse fides catholica
tenet, secundum quam Eutyches pronuntiat. Nam ille talem significationem
coniunctionis ex utraque natura sumit, ut non confiteatur in utrisque
consistere, neque enim utrasque manere; catholicus uero eam significationem
ex utrisque consistendi sumit quae illi sit proxima eamque conseruet quae
in utrisque consistere confitetur.

Aequiuocum igitur est "ex utrisque consistere" ac potius amphibolum et
gemina significatione diuersa designans: una quidem significatione non
manere substantias ex quibus illud quod copulatum est dicatur esse
coniunctum, alio modo significans ita ex utrisque coniunctum, ut utraque
permaneant.

Hoc igitur expedito aequiuocationis atque ambiguitatis nodo nihil est ultra
quod possit opponi, quin id sit quod firma ueraque fides catholica
continet; eundem Christum hominem esse perfectum, eundem deum eundemque qui
homo sit perfectus atque deus unum esse deum ac dei filium, nec
quaternitatem trinitati adstrui, dum homo additur supra perfectum deum, sed
unam eandemque personam numerum trinitatis explere, ut cum humanitas passa
sit, deus tamen passus esse dicatur, non quo ipsa deitas humanitas facta
sit, sed quod a deitate fuerit adsumpta. Item qui homo est, dei filius
appellatur non substantia diuinitatis sed humanitatis, quae tamen
diuinitati naturali unitate coniuncta est. Et cum haec ita intellegentia
discernantur permisceanturque, tamen unus idemque et homo sit perfectus et
deus: deus quidem, quod ipse sit ex patris substantia genitus, homo uero,
quod ex Maria sit uirgine procreatus. Itemque qui homo, deus eo quod a deo
fuerit adsumptus, et qui deus, homo, quoniam uestitus homine sit. Cumque in
eadem persona aliud sit diuinitas quae suscepit, aliud quam suscepit
humanitas, idem tamen deus atque homo est. Nam si hominem intellegas, idem
homo est atque deus, quoniam homo ex natura, deus adsumptione. Si uero deum
intellegas, idem deus est atque homo, quoniam natura deus est, homo
adsumptione. Fitque in eo gemina natura geminaque substantia, quoniam homo-
deus unaque persona, quoniam idem homo atque deus. Mediaque est haec inter
duas haereses uia sicut uirtutes quoque medium tenent. Omnis enim uirtus in
medio rerum decore locata consistit. Siquid enim uel ultra uel infra quam
oportuerit fiat, a uirtute disceditur. Medietatem igitur uirtus tenet.

Quocirca si quattuor haec neque ultra neque infra esse possunt, ut in
Christo aut duae naturae sint duaeque personae ut Nestorius ait, aut una
persona unaque natura ut Eutyches ait, aut duae naturae sed una persona ut
catholica fides credit, aut una natura duaeque personae, cumque duas
quidem naturas duasque personas in ea quae contra Nestorium dicta est
responsione conuicerimus (unam uero personam unamque naturam esse non posse
Eutyche proponente monstrauimus neque tamen tam amens quisquam huc usque
exstitit, ut unam in eo naturam crederet sed geminas esse personas), restat
ut ea sit uera quam fides catholica pronuntiat geminam substantiam sed unam
esse personam. Quia uero paulo ante diximus Eutychen confiteri duas quidem
in Christo ante adunationem naturas, unam uero post adunationem, cumque
hunc errorem duplicem interpretaremur celare sententiam, ut haec adunatio
aut generatione fieret, cum ex Maria corpus hominis minime sumeretur aut ad
sumptum quidem ex Maria per resurrectionem fieret adunatio, de utrisque
quidem partibus idonee ut arbitror disputatum est. Nunc quaerendum est
quomodo fieri potuerit ut duae naturae in unam substantiam miscerentur.

VIII.

Verumtamen est etiam nunc et alia quaestio quae ab his inferri potest qui
corpus humanum ex Maria sumptum esse non credunt, sed alias fuisse
sequestratum praeparatumque quod in adunatione ex Mariae utero gigni ac
proferri uideretur. Aiunt enim: si ex homine sumptum est corpus, homo uero
omnis ex prima praeuaricatione non solum peccato et morte tenebatur, uerum
etiam affectibus peccatorum erat implicitus, eaque illi fuit poena peccati,
ut, cum morte teneretur obstrictus, tamen esset reus etiam uoluntate
peccandi, cur in Christo neque peccatum fuit neque uoluntas ulla peccandi?
Et omnino habet animaduertendam dubitationem talis quaestio. Si enim ex
carne humana Christi corpus adsumptum est, dubitari potest, quaenam caro
haec quae adsumpta sit esse uideatur. Eum quippe saluauit quem etiam
adsumpsit; sin uero talem hominem adsumpsit qualis Adam fuit ante peccatum,
integram quidem uidetur humanam adsumpsisse naturam, sed tamen quae
medicina penitus non egebat. Quomodo autem fieri potest, ut talem
adsumpserit hominem qualis Adam fuit, cum in Adam potuerit esse peccandi
uoluntas atque affectio, unde factum est ut etiam praetergressis diuinis
praeceptis inoboedientiae delictis teneretur adstrictus? In Christo uero ne
uoluntas quidem ulla creditur fuisse peccandi, cum praesertim si tale
corpus hominis adsumpsit quale Adae ante peccatum fuit, non debuerit esse
mortalis, quoniam Adam, si non peccasset, mortem nulla ratione sensisset.
Cum igitur Christus non peccauerit, quaerendum est cur senserit mortem, si
Adae corpus ante quam peccaret adsumpsit. Quod si talem statum suscepit
hominis qualis Adae post peccatum fuit, uidetur etiam Christo non defuisse
necessitas, ut et delictis subiceretur et passionibus confunderetur
obductisque iudicii regulis bonum a malo non sincera integritate
discerneret, quoniam has omnes poenas Adam delicti praeuaricatione
suscepit.

Contra quos respondendum est tres intellegi hominum posse status: unum
quidem Adae ante delictum in quo, tametsi ab eo mors aberat nec adhuc ullo
se delicto polluerat, poterat tamen in eo uoluntas esse peccandi: alter in
quo mutari potuisset, si firmiter in dei praeceptis manere uoluisset, tunc
enim id addendum foret ut non modo non peccaret aut peccare uellet sed ne
posset quidem aut peccare aut uelle delinquere. Tertius status est post
delictum in quo mors illum necessario subsecuta est et peccatum ipsum
uoluntasque peccati. Quorum summitatum atque contrariorum haec loca sunt:
is status qui praemium esset, si in praeceptis dei Adam manere uoluisset et
is qui poenae fuit, quoniam manere noluit; in illo enim nec mors esset nec
peccatum nec uoluntas ulla peccati, in hoc uero et mors et peccatum et
delinquendi omnis affectio omniaque in perniciem prona nec quicquam in se
opis habentia, ut post lapsum posset adsurgere. Ille uero medius status in
quo praesentia quidem mortis uel peccati aberat, potestas uero utriusque
constabat, inter utrumque statum est conlocatus. Ex his igitur tribus
statibus Christus corporeae naturae singulas quodam modo indidit causas;
nam quod mortale corpus adsumpsit ut mortem a genere humano fugaret, in eo
statu ponendum est quod post Adae praeuaricationem poenaliter inflictum
est. Quod uero non fuit in eo uoluntas ulla peccati, ex eo sumptum est
statu qui esse potuisset, nisi uoluntatem insidiantis fraudibus
applicasset. Restat igitur tertius status id est medius, ille scilicet qui
eo tempore fuit, cum nec mors aderat et adesse poterat delinquendi
uoluntas. In hoc igitur Adam talis fuit ut manducaret ac biberet, ut
accepta digereret, ut laberetur in somnum et alia quae ei non defuerunt
humana quidem sed concessa et quae nullam poenam mortis inferrent.

Quae omnia habuisse Christum dubium non est; nam et manducauit et bibit et
humani corporis officio functus est. Neque enim tanta indigentia in Adam
fuisse credenda est ut nisi manducasset uiuere non potuisset, sed, si ex
omni quidem ligno escam sumeret, semper uiuere potuisset hisque non mori;
idcirco paradisi fructibus indigentiam explebat. Quam indigentiam fuisse in
Christo nullus ignorat, sed potestate non necessitate; et ipsa indigentia
ante resurrectionem in eo fuit, post resurrectionem uero talis exstitit ut
ita illud corpus inmutaretur humanum, sicut Adae praeter praeuaricationis
uinculum mutari potuisset. Quodque nos ipse dominus Iesus Christus uotis
docuit optare, ut fiat uoluntas eius sicut in caelo et in terra et ut
adueniat eius regnum et nos liberet a malo. Haec enim omnia illa beatissima
humani generis fideliter credentium inmutatio deprecatur.

Haec sunt quae ad te de fidei meae credulitate scripsi. Qua in re si quid
perperam dictum est, non ita sum amator mei, ut ea quae semel effuderim
meliori sententiae anteferre contendam. Si enim nihil est ex nobis boni,
nihil est quod in nostris sententiis amare debeamus. Quod si ex illo cuncta
sunt bona qui solus est bonus, illud potius bonum esse credendum est quod
illa incommutabilis bonitas atque omnium bonorum causa perscribit.