Cur deus homo (Schmitt)/Liber 1
CAPITULA

1.01	/44/ QUAESTIO DE QUA TOTUM OPUS PENDET.

1.02	QUOMODO ACCIPIENDA SINT QUAE DICENDA SUNT.

1.03	OBIECTIONES INFIDELIUM ET RESPONSIONES FIDELIUM.

1.04	QUOD HAE RESPONSIONES VIDEANTUR INFIDELIBUS SINE NECESSITATE
ET QUASI QUAEDAM PICTURAE.

1.05	QUOD REDEMPTIO HOMINIS NON POTUIT FIERI PER ALIAM QUAM PER DEI
PERSONAM.

1.06	QUALITER REPREHENDANT INFIDELES QUOD DICIMUS DEUM MORTE SUA
NOS REDEMISSE ET SIC DILECTIONEM SUAM ERGA NOS OSTENDISSE ET
PRO NOBIS EXPUGNARE DIABOLUM VENISSE.

1.07	QUOD NULLAM DIABOLUS HABEBAT IUSTITIAM ADVERSUS HOMINEM; ET
QUARE VIDEATUR HABUISSE CUR DEUS HOC MODO HOMINEM LIBERARET.

1.08	QUOMODO LICET HUMILIA QUAE DICIMUS DE CHRISTO, NON PERTINEANT
AD DIVINITATEM, TAMEN INCONVENIENS VIDEATUR INFIDELIBUS EA DE
ILLO DICI SECUNDUM HOMINEM; ET UNDE ILLIS VIDEATUR IDEM HOMO
NON SPONTE MORTUUS ESSE.

1.09	QUOD SPONTE MORTUUS SIT; ET QUID SIT: "FACTUS EST OBOEDIENS
USQUE AD MORTEM", ET: "PROPTER QUOD ET DEUS ILLUM EXALTAVIT"
ET: "NON VENI VOLUNTATEM MEAM FACERE" ET: "PROPRIO FILIO SUO
NON PEPERCIT" DEUS, ET: "NON SICUT EGO VOLO, SED SICUT TU"./45/

1.10	ITEM DE EISDEM, QUOMODO ALITER RECTE INTELLIGI POSSUM.

1.11	QUID SIT PECCARE ET PRO PECCATO SATISFACERE.

1.12	UTRUM SOLA MISERICORDIA SINE OMNI DEBITI SOLUTIONE DECEAT DEUM
PECCATUM DIMITTERE.

1.13	QUOD NIHIL MINUS SIT TOLERANDUM IN RERUM ORDINE, QUAM UT
CREATURA CREATORI DEBITUM HONOREM AUFERAT ET NON SOLVAT QUOD
AUFERT.

1.14	CUIUSMODI HONOR DEI SIT POENA PECCANTIS.

1.15	SI DEUS VEL AD MODICUM PATIATUR HONOREM SUUM VIOLARI.

1.16	RATIO QUOD NUMERUS ANGELORUM QUI CECIDERUNT RESTITUENDUS SIT
DE HOMINIBUS.

1.17	QUOD ALII ANGELI PRO ILLIS NON POSSINT RESTITUI.

1.18	UTRUM PLURES FUTURI SINT SANCTI HOMINES QUAM SINT MALI ANGELI.

1.19	QUOD HOMO NON POSSIT SALVARI SINE PECCATI SATISFACTIONE.

1.20	QUOD SECUNDUM MENSURAM PECCATI OPORTEAT ESSE SATISFACTIONEM,
NEC HOMO EAM PER SE FACERE POSSIT.

1.21	QUANTI PONDERIS SIT PECCATUM.

1.22	QUAM CONTUMELIAM FECIT HOMO DEO, CUM SE PERMISIT VINCI A
DIABOLO, PRO QUA SATISFACERE NON POTEST.

1.23	QUID ABSTULIT DEO CUM PECCAUIT, QUOD REDDERE NEQUIT.

1.24	QUOD QUAMDIU NON REDDIT DEO QUOD DEBET, NON POSSIT ESSE BEATUS
NEC EXCUSETUR IMPOTENTIA.

1.25	QUOD EX NECESSITATE PER CHRISTUM SALVETUR HOMO.

CUR DEUS HOMO

LIBER PRIMUS

1.01 QUAESTIO DE QUA TOTUM OPUS PENDET.

Saepe et studiosissime a multis rogatus sum et uerbis et litteris, quatenus 
cuiusdam de fide nostra quaestionis rationes, quas soleo
respondere quaerentibus, memoriae scribendo commendem. Dicunt enim eas
sibi placere et arbitrantur satisfacere. Quod petunt, non ut per
rationem ad fidem ac cedant, sed ut eorum quae credunt intellectu et
contemplatione delectentur, et ut sins, quantum possum, "parati semper
ad satisfactionem omni poscenti" se "rationem de ea quae in" nobis
"est spe". Quam quaestionem solent /48/ et infideles nobis
simplicitatem Christianam quasi fatuam deridentes obicere, et fideles
multi in corde uersare: qua scilicet ratione uel necessitate deus homo
factus sit, et morte sua, sicut credimus et confitemur, mundo uitam
reddiderit, cum hoc aut per aliam personam, siue angelicam siue huma
nam, aut sola uoluntate facere potuerit. De qua quaestione non solum
litterati sed etiam illitterati multi quaerunt et rationem eius
desiderant. Quoniam ergo de hac multi tractari postulant, et licet in
quaerendo ualde uideatur difficilis, in soluendo tamen omnibus est
intelligibilis et propter utilitatem et rationis pulchritudinem
amabilis: quamuis a sanctis patribus inde quod sudicere de beat dictum
sit, tamen de illa curabo quod deus mihi dignabitur aperire,
petentibus ostendere. Et quoniam ea quae per interrogationem et
responsionem inuestigantur, multis et maxime tardioribus ingeniis
magis patent et ideo plus placent, unum ex illis qui hoc flagitant,
qui inter altos instantius ad hoc me sollicitat, accipiam mecum
disputantem, ut Boso quaerat et Anselmus respondeat hoc modo.

BOSO. Sicut rectus ordo exigit ut profunda Christianae fidei prius
credamus, quam ea praesumamus ratione discutere, ita negligentia mihi
uidetur, si, postquam confirmati sumus in fide, non studemus quod
credimus intelligere. Quapropter quoniam gratia dei praeueniente fidem
nostrae redemptionis sic puto me tenere, ut etiam si nulla possum quod
credo ratione comprehendere, nihil tamen sit quod ab eius firmitate me
ualeat euellere, a te peto mihi aperiri quod, ut scis, plures mecum
petunt: qua necessitate scilicet et ratione deus, cum sit omnipotens,
humilitatem et infirmitatem humanae naturae pro eius restauratione
assumpserit.

ANSELMUS. Quod quaeris a me supra me est, et idcirco "altiora" me
tractare timeo, ne forte cum putauerit aut etiam uiderit aliquis me
non /49/ sibi satisfacere, plus existimet rei ueritatem mihi deficere,
quam intellectum meum ad eam capiendam non aufficere.

BOSO. Non hoc tantum timere debes quantum et reminisci quia saepe
contingit in colloquendo de aliqua quaestione, ut deus aperiat quod
prius latebat; et sperare de gratia dei quia, si ea quae gratis
accepisti libenter impertiris, altiora ad quae nondum attigisti
mereberis accipere.

ANSELMUS. Est et aliud propter quod uideo aut uix aut nullatenus posse
ad plenum inter nos de hac re nunc tractari, quoniam ad hoc est
necessaria notitia potestatis et necessitatis et uoluntatis et
quarundam aliarum rerum, quae sic se habent, ut earum nulla possit
plene sine aliis considerari. Et ideo tractatus earum opus suum
postulat, non multum, ut puto, facile nec omnino inutile; nam earum
ignorantia quaedam facit difficilia, quae per earum notitiam fiunt
facilia.

BOSO. Sic breuiter de his suis locis dicere poteris, ut et quod
sufficiat ad praesens opus habeamus, et quod plus dicendum est in
aliud tempus differamus.

ANSELMUS. Hoc quoque multum me retrahit a petitione tua, quia materia
non solum pretiosa, sea, sicut est de specioso "forma prae filiis
hominum", sic etiam est speciosa ratione super intellectus hominum.
Unde timeo, ne, que madmodum ego soleo indignari prauis pictoribus,
cum ipsum dominum in formi figura pingi uideo, ita mihi contingat, si
tam decoram materiam incompto et contemptibili dictamine exarare
praesumo.

BOSO. Nec hoc te debet retrahere quia, sicut tu permittis, ut qui
potest melius dicat, sic nulli praestituis, ut cui dictamen tnum non
places, pulchrius non scribat. Verum ut omnes excusationes tuas
excludam: quod postulo non facies doctis, sed mihi et hoc ipsum me cum
petentibus.

1.02 QUOMODO ACCIPIENDA SINT QUAE DICENDA SUNT.

ANSELMUS. Quoniam uideo importunitatem tuam et illorum qui hoc tecum
ex caritate et religioso studio petunt, tentabo pro mea possibilitate,
deo adiuuante et uestris orationibus, quas hoc postulantes saepe mihi
petenti ad hoc ipsum promisistis, quod quaeritis non tam ostendere
quarn tecum quaerere; sed eo pacto quo omnia quae dico uolo accipi:
Videlicet ut, si quid dixero quod maior non confirmet auctoritas --
quamuis illud ratione probare uidear -- non alia certitudine
accipiatur, nisi quia interim ita mihi uidetur, donec deus mihi melius
aliquo modo reuelet. Quod si aliquatenus quaestioni tuae satis facere
potero, certum esse debebit quia et sapientior me plenius hoc facere
poterit. Immo sciendum est, quidquid inde homo dicere possit, altiores
tantae rei adhuc latere rationes.

1.03 OBIECTIONES INFIDELIUM ET RESPONSIONES FIDELIUM.

BOSO. Patere igitur ut uerbis utar infidelium. Aequum enim est ut, cum
nostrae fidei rationem studemus inquirere, ponam eorum obiectiones,
qui nullatenus ad fidem eandem sine ratione uolunt accedere. Quamuis
enim illi ideo rationem quaerant, quia non credunt, nos uero, quia
credimus: unum idemque tamen est quod quaerimus. Et si quid
responderis cui auctoritas obsistere sacra uideatur, liceat illam mihi
obtendere, quatenus quomodo non obsistat aperias.

ANSELMUS. Dic quod tibi uidetur.

BOSO. Obiciunt nobis deridentes simplicitatem nostram infideles quia
deo facimus iniuriam et contumeliam, cum eum asserimus in uterum
mulieris descendisse, natum esse de femina, lacte et alimentis
humanis nutritum creuisse, et -- ut multa alia taceam quae deo non
uidentur conuenire -- lassitudinem, famem, sitim, uerbera et inter
latrones crucem mortemque sustinuisse.

ANSELMUS. Nos non facimus deo iniuriam ullam aut contumeliam, sed toto
corde gratias agentes laudamus et praedicamus ineffabilem altitudinem
misericordiae illius, quia quanto nos mirabilius et praeter opinionem
de tantis et /51/ tam debitis malis in quibus eramus, ad tanta et tam
indebita bona quae perdideramus, restituit, tanto maiorem dilectionem
erga nos et pietatem mon strauit. Si enim diligenter considerarent
quam conuenienter hoc modo procurata sit humana restauratio, non
deriderent nostram simplicitatem, sed dei nobiscum laudarent sapientem
benignitatem. Oportebat namque ut, sicut per hominis inoboedientiam
mors in humanum genus intrauerat, ita per hominis oboedientiam uita
restitueretur. Et quemadmodum peccatum quod ruit causa nostrae
damnationis, initium habuit a femina, sic nostrae iustitiae et salutis
auctor nasceretur de femina. Et ut diabolus, qui per gustum ligni quem
persuasit hominem uicerat, per passionem ligni quam intulit ab homine
uinceretur. Sunt quoque multa alia quae studiose considerata,
inenarrabilem quandam nostrae redemptionis hoc modo procuratae
pulchritudinem ostendunt.

1.04 QUOD HAE RESPONSIONES VIDEANTUR INFIDELIBUS SINE NECESSITATE ET
QUASI QUAEDAM PICTURAE.

BOSO. Omnia haec pulchra et quasi quaedam picturae suscipienda sunt.
Sed si non est aliquid solidum super quod sedeant, non uidentur
infidelibus sufficere, cur deum ea quae dicimus pati uoluisse credere
debeamus. Nam qui picturam uult facere, eligit aliquid solidum super
quod pingat, ut maneat quod pingit. Nemo enim pingit in aqua uel in
aere, quia nulla ibi manent picturae uestigia. Quapropter cum has
conuenientias quas dicis infidelibus /52/ quasi quasdam pictures rei
gestae obtendimus, quoniam non rem gestam, sed figmentum arbitrantur
esse quod credimus, quasi super nubem pingere nos existimant.
Monstranda ergo prius est ueritatis soliditas rationabilis, id est
necessitas quae probes deum ad ea quae praedicamus debuisse aut
potuisse humiliari; deinde ut ipsum quasi corpus ueritatis plus
niteat, istae conuenientiae quasi picturae corporis sunt exponendae.

ANSELMUS. Nonne satis necessaria ratio uidetur, cur deus ea quae
dicimus facere debuerit: quia genus humanum, tam scilicet pretiosum
opus eius, omnino perierat, nec decebat ut, quod deus de homine
proposuerat, penitus annihilaretur, nec idem eius propositum ad
effectum duci poterat, nisi genus hominum ab ipso creatore suo
liberaretur?

1.05 QUOD REDEMPTIO HOMINIS NON POTUIT FIERI PER ALIAM QUAM PER DEI
PERSONAM.

BOSO. Haec ipsa liberatio si per aliam quam per dei personam, siue per
angelum siue per hominem, esse facta quolibet modo diceretur, mens hoc
humana multo tolerabilius acciperet. Potuit enim deus hominem aliquem
facere sine peccato, non de masse peccatrice, nec de alio homine, sed
sicut fecit Adam, per quem hoc ipsum opus fieri potuisse uidetur.

ANSELMUS. An non intelligis quia, quaecumque alia persona hominem a
morte aeterna redimeret, eius seruus idem homo recte iudicaretur? Quod
si esset, nullatenus restauratus esset in illam dignitatem, quam
habiturus erat, si non pecasset: cum ipse, qui non nisi dei seruus et
aequalis angelis bonds per omma futurus erat, seruus esset eius, qui
deus non esset et cuius angeli serui non essent. /53/

1.06 QUALITER REPREHENDANT INFIDELES QUOD DICIMUS DEUM MORTE SUA NOS
REDE MISSE ET SIC DILECTIONEM SUAM ERGA NOS OSTENDISSE ET PRO
NOBIS EXPUGNARE DIABOLUM VENISSE.

BOSO. Hoc est quod ualde mirantur, quia liberationem hanc redemptionem
uocamus. In qua namque -- aiunt nobis -- captione, aut in quo carcere
aut in cuius potestate tenebamini, unde uos deus non potuit liberare,
nisi uos tot laboribus et ad ultimum sanguine suo redimeret? Quibus
cum dicimus: re demit nos a peccatis et ab ire sue et de inferno et de
potestate diaboli, quem, quia nos non poteramus, ipse pro nobis uenit
expugnare, et redemit nobis regnum caelorum, et quia haec omnia hoc
modo fecit, ostendit quantum /54/ nos diligeret, respondent: Si
dicitis quia facere deus haec omnia non potuit solo iussu, quem cuncta
creasse iubendo dicitis, repugnatis uobismet ipsis, quia impotentem
illum facitis. Aut si fatemini quia potuit, sed non uoluit nisi hoc
modo: quomodo sapientem illum potestis ostendere, quem sine ulla
ratione tam indecentia uelle pati asseritis? Omnia enim haec quae
obtenditis, in eius uoluntate consistunt. Ira namque dei non est aliud
quam uoluntas puniendi. Si ergo non uult punire peccata hominum, liber
est homo a peccatis et ab ira dei et ab inferno et a potestate
diaboli, quae omnia propter peccata patitur, et recipit ea quibus
propter eadem peccata priuatur. Nam in cuius potestate est infernus
aut diabolus, aut cuius est regnum caelorum, nisi eius qui fecit
omnia? Quaecumque itaque timetis aut desideratis, eius uoluntati
subiacent, cui nihil potest resistere. Quapropter si humanum genus
saluare noluit, nisi quo modo dicitis, cum sola uoluntate potuit: ut
mitius dicam, uidete quomodo eius sapientiae repugnatis. Nam si homo
quod facile posset, cum graui labore sine ratione faceret, non utique
sapiens ab ullo iudicaretur. Quippe quod dicitis deum taliter
ostendisse quantum uos diligeret, nulla ratione defenditur, si
nullatenus aliter hominem potuisse saluare /55/ non monstratur. Nam si
aliter non potuisset, tunc forsitan necesse esset, ut hoc modo
dilectionem suam ostenderet. Nunc uero cum aliter posset sal uare
hominem: quae ratio est, ut propter ostendendam dilectionem suam ea
quae dicitis faciat et sustineat? An enim non ostendit bonis angelis
quantum eos diligat, pro quibus talia non sustinet? Quod uero dicitis
eum uenisse expugnare pro uobis diabolum: quo sensu audetis proferre?
Nonne dei omnipotentia regnat ubique? Quomodo ergo indigebat deus, ut
ad uincendum diabolum de caelo descenderet? Haec nobis infideles
obicere posse uidentur.

1.07 QUOD NULLAM DIABOLUS HABEBAT IUSTITIAM ADUERSUS HOMINEM; ET QUARE
VIDEATUR HABUISSE CUR DEUS HOC MODO HOMINEM LIBERARET.

Sed et illud quod dicere solemus, deum scilicet debuisse prius
per iustitiam contra diabolum agere, ut liberaret hominem, quam per
fortitudinem, ut cum diabolus eum, in quo nulla mortis erat causa et
qui deus erat, occideret, iuste potestatem quam super peecatores
habebat amitteret, alioquin /56/ iniustam uiolentiam fecisset illi,
quoniam iuste possidebat hominem, quem non ipse uiolenter attraxerat,
sed idem homo ad illum se sponte contulerat: non uideo quam uim
habeas. Namque si diabolus aut homo suus esset aut al terius quam dei,
aut in alla quam in dei potestate maneret, forsitan hoc recte
diceretur. Cum autem diabolus aut homo non sit nisi dei et neuter
extra potestatem dei consistat: quam causam debuit agere deus cum quo,
de quo, /57/ in suo, nisi ut seruum suum puniret, qui suo conseruo
communem dominum deserere et ad se transire persuasisset, ac traditor
fugitiuum, fur furem cum furto domini sui suscepisset? Uterque namque
fur erat, cum alter altero per suadente se ipsum domino suo furabatur.
Quid enim iustius fieri posset, si hoc deus faceret? Aut si iudex
omnium deus hominem sic possessum, de potestate tam iniuste
possidentis uel ad puniendum illum aliter quam per diabolum uel ad
parcendum illi eriperet: quae haec iniustitia esset? Quamuis enim homo
iuste a diabolo torqueretur, ipse tamen illum iniuste torquebat. Homo
namque meruerat ut puniretur, nec ab ullo conuenientius quam ab illo,
cui consenserat ut peccaret. Diaboli uero meritum nullum erat ut
puniret; immo tanto hoc faciebat iniustius, quanto non ad hoc amore
iustitiae trahebatur, sed instinctu malitiae impellebatur. Nam non hoc
faciebat deo iubente, sed incomprehen sibili sapientia sua, qua etiam
mala bene ordinat, permittente.

Et puto illos, qui diabolum aliquam opinantur habere in
possidendo hominem iustitiam, ad hoc inde adduci, quia uident hominem
diaboli uexationi iuste subiacere et deum hoc iuste permittere, et
idcirco putant diabolum illam iuste inferre. Contingit enim idem
aliquid diuersis considerationibus esse iustum et iniustum, et ob hoc
a non diligenter intuentibus totum iustum aut iniustum iudicari.
Euentit enim ut aliquis innocentem iniuste percutiat, unde ipse iuste
percuti mereatur. Si tamen percussus uindicare se non debet et
percutit percutientem se, iniuste hoc facit. Haec igitur percussio ex
parte percutientis est iniusta quia non debuit se uindicare; ex parte
uero percussi iusta, quia iniuste percutiens iuste percuti meruit.
Diuerso igitur intuitu iusta et iniusta est eadem actio, quam
contingere potest ab alio indicari iustam tantum, ab alio iniustam.
Hoc itaque modo diabolus dicitur iuste uexare hominem, quia deus hoc
iuste permittit et homo iuste patitur. Sed et hoc quod homo iuste
dicitur pati, non sua iustitia pati iuste dicitur, sed quia iusto
iudicio dei punitur. /58/

At si obtenditur "chirographum" illud "decreti, quod aduersum
nos" dicit apostolus fuisse et per mortem Christi deletum esse, et
putat aliquis per illud significari, quia diabolus quasi sub cuiusdam
pacti chirographo ab homine iuste ante Christi passionem peccatum,
uelut usuram primi peccati quod per suasit homini et poenam peccati
exigeret, ut per hoc iustitiam suam super hominem probare uideatur:
nequaquam ita intelligendum puto. Quippe chi rographum illud non est
diaboli, quia dicitur chirographum "decreti". De cretum enim illud non
erat diaboli, sed dei. Iusto namque dei iudicio de cretum erat et
quasi chirographo confirmatum, ut homo qui sponte pecca uerat, nec
peccatum nec poenam peccati uitare per se posset. Est enim "spiritus
uadens et non rediens", et "qui facit peccatum, seruus est peccati",
nec qui peccat impunitus debet dimitti, nisi misericordia peccatori
parcat et /59/ eum liberet ac reducat. Quamobrem per hoc chirographum
nullam inueniri posse diaboli iustitiam in hominis uexatione credere
debemus. Denique sicut in bono angelo nulla omnino est iniustitia, ita
in malo nulla penitus est iustitia. Nihil igitur erat in diabolo, cur
deus contra illum ad liberandum ho minem sua uti fortitudine non
deberet.

1.08 QUOMODO LICET HUMILIA QUAE DICIMUS DE CHRISTO, NON PERTINEANT AD
DIVINITATEM, TAMEN INCONVENIENS VIDEATUR INFIDELIBUS EA DE ILLO
DICI SECUNDUM HOMINEM; ET UNDE ILLIS VIDEATUR IDEM HOMO NON
SPONTE MORTUUS ESSE.

ANSELMUS. Sufficere nobis debet ad rationem uoluntas dei cum aliquid
facit, licet non uideamus cur uelit. Voluntas namque dei numquam est
irrationabilis.

BOSO. Verum est, si constat deum id uelle unde agitur. Nequaquam enim
acquiescunt multi deum aliquid uelle, si ratio repugnare uidetur.

ANSELMUS. Quid tibi uidetur repugnare rationi, cum deum ea uoluisse
fatemur quae de eius incarnatione credimus?

BOSO. Ut breuiter dicam: altissimum ad tam humilia inclinari,
omnipotentem aliquid facere cum tanto labore.

ANSELMUS. Qui hoc dicunt, non intelligunt quod credimus. Diuinam enim
naturam absque dubio asserimus impassibilem, nec ullatenus posse a sua
celsitudine humiliari, nec in eo quod facere uult laborare. Sed
dominum Christum Ihesum dicimus uerum deum et uerum hominem, unam
personam in duabus naturis et duas naturas in una persona. Quapropter
cum dicimus deum aliquid humile aut infirmum pati, non hoc
intelligimus secundum sublimitatem impassibilis naturae, sed secundum
infirmitatem humanae substantiae quam gerebat; et sic nostrae fidei
nulla ratio obuiare cognoscitur. Sic enim nullam diuinae substantiae
significamus humilitatem, sed unam dei et hominis monstramus esse
personam. Non ergo in incarnatione dei ulla eius humilitas
intelligitur facta, sed natura hominis creditur exaltata. /60/

BOSO. Ita sit, nihil imputetur diuinae naturae, quod secundum
infirmitatem hominis de Christo dicitur. Verum quomodo iustum aut
rationabile probari poterit, quia deus hominem illum, quem pater
fillum snum dilectum in quo sibi bene complacuit, uocauit et quem
filius se ipsum fecit, sic tractauit aut tractari permisit? Quae autem
iustitia est hominem omnium iustissimum morti tradere pro peccatore?
Quis homo, si innocentem damnaret ut nocentem li beraret, damnandus
non iudicaretur? Ad idem enim res deduci uidetur incon ueniens, quod
supra dictum est. Nam si aliter peccatores saluare non potuit quam
iustum damnando: ubi est eius omnipotentia? Si uero potuit sed non
uoluit: quomodo defendemus sapientiam eius atgue iustitiam?

ANSELMUS. Deus pater non, quemadmodum uideris intelligere, hominem
illum tractauit aut innocentem pro nocente morti tradidit. Non enim
eum inuitum ad mortem ille coegit aut occidi permisit, sed idem ipse
sponte sua mortem sustinuit, ut homines saluaret.

BOSO. Etiam si non inuitum, quoniam uoluntati patris consensit, quodam
tamen modo illum coegisse uidetur praecipiendo. Dicitur enim quia
Christus "humiliauit se ipsum, factus oboediens" patri "usque ad
mortem, mortem autem crucis; propter quod et deus illum exaltauit"; et
quia "didicit oboedientiam ex iis quae passus est"; et quia "proprio
filio non pepercit" pater, "sed pro nobis omnibus tradidit illum". Et
idem filius dicit: "Non ueni uoluntatem meam facere, sed uoluntatem
eius qui misit me". Et iturus ad passionem dicit: "Sicut mandatum
dedit mihi pater, sic facio". Item: "Calicem quem dedit mihi pater,
non bibam illum?" Et alibi: "Pater, si possibile est, transeat a me
calix iste; uerumtamen non sicut ego uolo, sed sicut tu". Et: "Pater,
si non potest hic calix transire, nisi bibam illum, fiat uoluntas
tua". /61/ In his omnibus plus uidetur Christus oboedientia cogente
quam spontanea uoluntate disponente mortem sustinuisse.

1.09 QUOD SPONTE MORTUUS SIT; ET QUID SIT: "FACTUS EST OBOEDIENS USQUE
AD MORTEM" ET "PROPTER QUOD ET DEUS ILLUM EXALTAVIT" ET "NON VENI
VOLUNTATEM MEAM FACERE" ET "PROPRIO ILLO SUO NON PEPERCIT" DEUS
ET "NON SICUT EGO VOLO, SED SICUT TU".

ANSELMUS. Ut mihi uidetur, non bene discernis inter hoc quod fecit
exigente oboedientia, et quod sibi factum, quia seruauit oboedientiam,
sustinuit non exigente oboedientia.

BOSO. Necesse habeo ut hoc apertius exponas.

ANSELMUS. Cur persecuti sunt eum ludaei usque ad mortem?

BOSO. Non ob aliud, nisi quia ueritatem et iustitiam uiuendo et
loquendo indeclinabiliter tenebat.

ANSELMUS. Hoc puto quia deus ab omni rationali creatura exigit, et hoc
illa per oboedientiam deo debet.

BOSO. Sic fateri nos oportet.

ANSELMUS. Hanc igitur oboedientiam debebat homo ille deo petri, et
humanitas diuinitati, et hanc ab illo exigebat pater.

BOSO. Hoc nulli dubium.

ANSELMUS. Ecce haloes quid fecit exigente oboedientia.

BOSO. Verum est; et iam uideo quid sibi illatum, quia oboediendo per
seuerauit, sustinuit. Nam illata est illi mors, quia perstitit in
oboedientia, et hanc sustinuit. Sed quomodo hoc oboedientia non exigat
non intelligo.

ANSELMUS. Si homo numquam peccasset: deberet pati mortem, aut deus de
beret hoc ab illo exigere?

BOSO. Quemadmodum credimus, nec homo moreretur nec hoc ab illo exige
retur, sed huius rei a te audire uolo rationem.

ANSELMUS. Rationalem creaturam iustam factam esse et ad hoc, ut deo
fruendo beata esset, non negas.

BOSO. Non.

ANSELMUS. Deo autem nequaquam existimabis conuenire, ut quam fecit
iustam /62/ ad beatitudinem, miseram esse sine culpa cogat. Hominem
enim inuitum mori miserum est.

BOSO. Patet quia, si non peccasset homo, non deberet ab eo deus mortem
exigere.

ANSELMUS. Non ergo coegit deus Christum mori, in quo nullum fuit
peccatum; sed ipse sponte sustinuit mortem, non per oboedientiam
deserendi uitam, sed propter oboedientiam seruandi iustitiam, in qua
tam fortiter perseuerauit, ut inde mortem incurreret.

Potest etiam dici quia praecepit illi peter mori, cum hoc
praecepit unde incurrit mortem. Ita ergo, "sicut mandatum dedit" illi
"pater", sic fecit, et "calicem, quem dedit", bibit, et "factus" est
"oboediens" petri "usque ad mortem", et sic "didicit ex iis quae
passus est oboedientiam", id est, quo usque seruari debeat
oboedientia. Verbum autem quod positum est, "didicit", duobus modis
intelligi potest. Aut enim "didicit" dictum est pro: altos fecit
discere, aut quia quod per scientiam non ignorabat, experimento
didicit. Quod autem apostolus, cum dixisset: "humiliauit semetipsum,
factus oboediens usque ad mortem, mortem autem crucis", subdidit:
"propter quod et deus illum exaltauit et donauit illi nomen, quod est
super omne nomen" -- cui simile est quod Dauid dixit: "de torrente in
uia bibit, propterea exaltauit caput" -- non ita dictum est, quasi
nullatenus potuisset peruenire ad hanc exaltationem nisi per hanc
mortis oboedientiam, et haec exaltatio non nisi in retributionem huius
oboedientiae collate sit - prius enim quam pateretur, ipse dixit
"omnia" sibi esse "tradita" "a patre", et omnia patris esse sua -- sed
quoniam ipse cum patre sanctoque spiritu disposuerat se non aliter
quam per mortem celsitudinem omnipotentiae suae mundo ostensurum.
Quippe quod non nisi per illam mortem fieri dispositum est: cum per
illam fit, non incongrue dicitur propter illam fieri.

Si enim intendimus facere aliquid, sed proponimus nos aliud
prius fac turos, per quod illud fiat: cum iam factum est quod uolumus
praecedere, si /63/ fit quod intendimus, recte dicitur propterea
fieri, quoniam factum est propter quod differebatur; quia non nisi per
illud fieri dispositum erat. Nam si flu uium quem equo et naui
transire possum, propono me non nisi naui tran siturum et idcirco
differo transmeare, quia nauis abest: cum iam praestoest nauis, si
transeo, recte de me dicitur: nauis parata fuit, propterea transiuit.
Et non solum ita loquimur, quando per illud quod praecedere uolumus,
sed etiam quando non per illud, sed tantummodo post illud facerealiud
aliquid statuimus. Si quis enim differt cibum sumere propterea, quia
nondum ea die missae celebrationi affuit: peracto quod prius facere
uolebat, non incongrue illi dicitur: iam sume cibum, propterea quia
iam fecisti propter quod sumere differebas. Multo igitur minus
inusitata est locutio, cum Christus dicitur exal tatus propterea, quia
mortem sustinuit, per quam et post quam illam exalta tionem facere
decreuit. Potest hoc et eo modo intelligi quo idem dominus legitur
profecisse "sapientia" "et gratia apud deum", non quia ita erat, sed
quia ille sic se habebat, ac si ita esset. Nam sic post mortem
exaltatus est, quasi propter illam hoc fieret.

Quod autem ipse ait: "non ueni uoluntatem meam facere, sed
eius qui misit me", tale est quale est et illud: "mea doctrina non est
mea". Nam quod quis non habet a se, sed a deo, hoc non tam suum quam
dei dicere debet. Nullus uero homo a se habet ueritatem quam docet,
aut iustam uoluntatem, sed a deo. Non ergo uenit Christus uoluntatem
suam facere sed patris, quia iusta uoluntas quam habebat, non erat ex
humanitate, sed ex diuinitate. "Proprio" uero "filio suo non pepercit"
deus, "sed pro nobis tradidit illum", non est aliud quam: non
liberauit eum. Nam multa in sacra scriptura huiusmodi inueniuntur. Ubi
autem dicit: "pater, si possibile est, transeat a me calix iste;
uerumtamen non sicut ego uolo, sed sicut tu"; et: "si non potest hic
calix transire, nisi bibam illum, fiat uoluntas tua": naturalem
salutis per uoluntatem suam significat appetitum, quo humana caro
dolorem mortis fugiebat. Voluntatem uero "patris" dicit, non quoniam
maluerit pater filii mortem quam uitam, sed quia humanum genus
restaurari nolebat pater, nisi faceret homo aliquid tam magnum, sicut
erat mors illa; quia non poscebat ratio quod alius facere non poterat,
idcirco dicit filius illum uelle mortem suam, quam ipse mauult pati,
quam ut genus humanum non /64/ saluetur. Ac si diceret: Quoniam non
uis aliter reconciliationem mundifieri, dico te hoc modo uelle mortem
meam. Fiat igitur haec uoluntas tua, id est fiat mors mea, ut mundus
tibi reconcilietur. Nam saepe aliquem uelle dicimus aliquid, quia non
uult aliud, quod si uellet, non fieret illud quod dicitur uelle; ut
cum dicimus illum uelle lucernam extinguere, qui non uult claudere
fenestram, per quam uentus intrat, qui lucernam extinguit. Sic igitur
uoluit peter mortem filii, quia non aliter uoluit mundum saluari, nisi
homo tam magnum aliquid faceret, ut dixi. Quod filio uolenti salutem
hominum tantundem ualuit -- quoniam alius hoc facere non ualebat --
quantum si illi mori praeciperet. Unde ille "sicut mandatum dedit"
illi "pater, sic" fecit, et "calicem quem dedit" ei "pater", bibit
"oboediens usque ad mortem".

1.10 ITEM DE EISDEM, QUOMODO ALITER RECTE INTELLIGI POSSUM.

Potest etiam recte intelligi, quia per illam piam uoluntatem,
qua uoluit filius pro salute mundi mori, "dedit" illi "pater", non
tamen cogendo, "mandatum" et "calicem" passionis, et "non pepercit"
illi, "sed pro nobis tradidit illum" et mortem illius uoluit; et quia
ipse filius "oboediens" fuit "usque ad mortem", et "didicit ex iis
quae passus est oboedientiam". Quemadmodum enim secundum humanitatem
non habebat a se uoluntatem iuste uiuendi, sed a patre, ita et
uoluntatem illam qua, ut tantum bonum faceret, mori uoluit, non potuit
habere nisi "a patre luminum", a quo est "omne datum optimum et omne
donum perfectum". Et sicut pater trahere dando uoluntatem dicitur, ita
non incongrue fit, si impellere asseritur. Sicut enim filius /65/
dicit de patre: "nemo uenit ad me, nisi pater traxerit eum", ita
dicere potuit: nisi impulerit eum. Similiter quoque proferre potuit:
nemo currit ad mortem propter nomen meum, nisi pater impulerit aut
traxerit eum. Quoniam namque uoluntate quisque ad id quod
indeclinabiliter uult, trahitur uel impellitur, non inconuenienter
trahere aut impellere deus, cum talem dat uoluntatem, affirmatur. In
quo tractu uel impulsu nulla intelligitur uiolentiae necessitas, sed
acceptae bonae uoluntatis spontanea et amata tenacitas. Si ergo hoc
modo negari nequit patrem uoluntatem illam dando ad mortem fillum
traxisse uel impulisse: quis non uideat eadem ratione "mandatum" illi
ut mortem sponte sustineret, et "calicem" quem non inuitus biberet,
dedisse? Et si filius sibi non pepercisse, sed pro nobis spontanea
uoluntate se ipsum tradidisse recte dicitur: quis neget recte dici
quia "pater", a quo talem uoluntatem habuit, illi "non pepercit, sed
pro nobis tradidit illum" et mortem eius uoluit? Hoc etiam modo
indeclinabiliter et sponte seruando acceptam a patre uoluntatem filius
"factus" est illi "oboediens usque ad mortem", et "didicit ex iis quae
passus est oboedientiam", id est quam magna res facienda sit per
oboedientiam. Nam tunc est simplex et uera oboedientia, cum rationalis
natura non necessitate, sed sponte seruat uoluntatem a deo acceptam.

Aliis quoque modis recte possumus patrem uoluisse filii mortem
intel ligere, quamuis isti possint sufficere. Nam sicut uelle dicimus
eum, qui facit ut alius uelit, ita dicimus etiam illum uelle, qui non
facit ut alius uelit, sed approbat quia uult. Ut cum uidemus aliquem
fortiter pati uelle molestiam, ut perficiat quod bene uult: quamuis
fateamur nos uelle ut illam poenam sustineat, non tamen uolumus aut
amamus poenam eius, sed uoluntatem. Illum quoque qui prohibere potest
et non prohibet, solemus dicere quia uult quod non prohibet. Quoniam
ergo patri filii uoluntas placuit, nec prohibuit eum uelle aut implere
quod uolebat: recte uoluisse ut filius mortem tam pie, tam utiliter
sustineret -- quamuis poenam eius non amaret -- affirmatur. Non /66/
autem potuisse calicem transire, nisi biberet illum, dixit, non quia
non posses mortem uitare si uellet, sed quoniam -- sicut dictum est --
mundum erat aliter impossibile saluari; et ipse indeclinabiliter
uolebat potius mortem pati, quam ut mundus non saluaretur. Idcirco
autem illa uerba dixit, ut doceret humanum genus aliter saluari non
potuisse quam per mortem suam, non ut ostenderet se mortem nequaquam
ualuisse uitare. Nam quaecumque de illo dicuntur iis quae dicta sunt
similia, sic sunt exponenda, ut nulla necessitate, sed libera
uoluntate mortuus credatur. Erat namque omnipotens; et de illo legitur
quia "oblatus est, quoniam ipse uoluit". Et ipse dicit: "Ego pono
animam meam, ut iterum sumam eam. Nemo tollit eam a me, sed ego pono
eam a me ipso. Potestatem habeo ponendi eam et potestatem habeo iterum
su mendi eama. Quod ergo idem ipse sua potestate et sua uoluntate
facit, nullatenus ad hoc cogi recte dicitur.

BOSO. Hoc solum, quia permittit deus illum sic tractari quamuis
uolentem, non uidetur tall petri de tall filio conuenire.

ANSELMUS. Immo maxime decet talem patrem tall filio consentire, si
quid uult laudabiliter ad honorem dei et utiliter ad salutem hominum,
quae aliter fieri non potuit.

BOSO. In hoc adhuc uersamur, qualiter mors illa rationabilis et neces
saria monstrari possit. Aliter namque nec ipse filius eam uelle, nec
peter cogere aut permittere debuisse uidetur. Quaeritur enim cur deus
aliter ho minem saluare non potuit; aut si potuit, cur hoc modo
uoluit. Nam et in conueniens uidetur esse deo hominem hoc modo
saluasse, nec apparel quid mors ista ualeat ad saluandum hominem.
Mirum enim est, si deus sic delectatur aut eget sanguine innocentis,
ut non nisi eo interfecto parcere uelit aut possit nocenti. /67/

ANSELMUS. Quoniam accipis in hac quaestione personam eorum, qui
credere nihil uolunt nisi praemonstrata ratione, uolo tecum pacisci,
ut nullum uel minimum inconueniens in deo a nobis accipiatur, et nulla
uel minima ratio, si maior non repugnat, reiciatur. Sicut enim in deo
quamlibet paruum inconueniens sequitur impossibilitas, ita quamlibet
paruam rationem, si maiori non uincitur, comitatur necessitas.

BOSO. Nihil in hac re accipio libentius, quam ut hoc pactum inter nos
communiter seruetur.

ANSELMUS. De incarnatione tantum dei et de iis quae de illo assumpto
homine credimus, quaestio est.

BOSO. Ita est.

ANSELMUS. Ponamus ergo dei incarnationem et quae de illo dicimus
homine numquam fuisse; et constet inter nos hominem esse factum ad
beatitudinem, quae in hac uita haberi non potest, nec ad illam posse
peruenire quemquam nisi dimissis peccatis, nec ullum hominem hanc
uitam transire sine peccato, et alla quorum fides ad salutem aeternam
necessaria est.

BOSO. Ita fiat, quia nihil in his impossibile aut inconueniens deo
uidetur.

ANSELMUS. Necessaria est igitur homini peccatorum remissio, ut ad
beatitudi nem perueniat.

BOSO. Sic omnes tenemus. /68/

1.11 QUID SIT PECCARE ET PRO PECCATO SATISFACERE.

ANSELMUS. Quaerendum ergo est qua ratione deus dimittat peccata
hominibus. Et ut hoc faciamus apertius, prius uideamus quid sit
peccare et quid pro peccato satisfacere.

BOSO. Tuum est ostendere, et meum intendere.

ANSELMUS. Si angelus et homo semper redderet deo quod debet, numquam
peccaret.

BOSO. Nequeo contradicere.

ANSELMUS. Non est itaque aliud peccare quam non reddere deo debitum.

BOSO. Quod est debitum quod deo debemus?

ANSELMUS. Omnis uoluntas rationalis creaturae subiecta debet esse
uoluntati dei.

BOSO. Nihil uerius.

ANSELMUS. Hoc est debitum quod debet angelus et homo deo, quod
soluendo nullus peccat, et quod omnis qui non soluit peccat. Haec est
iustitia siue rectitudo uoluntatis, quae iustos facit siue rectos
corde, id est uoluntate. Hic est solus et totus honor, quem debemus
deo et a nobis exigit deus. Sola namque talis uoluntas opera facit
placita deo, cum potest operari; et cum non potest, ipsa sola per se
places, quia nullum opus sine illa places. Hunc honorem debitum qui
deo non reddit, aulert deo quod suum est, et deum exhonorat; et hoc
est peccare. Quamdiu autem non soluit quod rapuit, manes in culpa. Nec
sufficit solummodo reddere quod ablatum est, sed pro contumelia illata
plus debet reddere quam abstulit. Sicut enim qui laedit salutem
alterius, non sufficit si salutem restituit, nisi pro illata doloris
iniuria recompenset aliquid: ita qui honorem alicuius uiolat non
sufficit honorem reddere, si non secundum exhonorationis factam
molestiam aliquid, quod placeat illi quem exhonorauit, restituit. Hoc
quoque attendendum quia, cum aliquis quod iniuste abstulit soluit, hoc
debet dare, quod ab illo non pos set exigi, si alienum non rapuisset.
Sic ergo debet omnis qui peccat, honorem /69/ deo quem rapuit soluere;
et haec est satisfactio, quam omnis peccator deo debet facere.

BOSO. In his omnibus, quoniam rationem sequi proposuimus, quamuis
aliquantulum me terreas, nihil habeo quod dicere possim contra.

1.12 UTRUM SOLA MISERICORDIA SINE OMNI DEBITI SOLUTIONE DECEAT DEUM
PECCATUM DIMITTERE.

ANSELMUS. Redeamus et uideamus utrum sola misericordia, sine omni
solutione ablati sibi honoris deceat deum peccatum dimittere.

BOSO. Non uideo cur non deceat.

ANSELMUS. Sic dimittere peccatum non est aliud quam non punire. Et
quoniam recte ordinare peccatum sine satisfactione non est nisi
punire: si non punitur, inordinatum dimittitur.

BOSO. Rationabile est quod dicis.

ANSELMUS. Deum uero non decet aliquid inordinatum in suo regno
dimittere. BOSO. Si aliud uolo dicere, timeo peccare.

ANSELMUS. Non ergo decet deum peccatum sic impunitum dimittere.

BOSO. Ita sequitur.

ANSELMUS. Est et aliud quod sequitur, si peccatum sic impunitum
dimittitur: quia similiter erit apud deum peccanti et non peccanti;
quod deo non conuenit.

BOSO. Non possum negare.

ANSELMUS. Vide et hoc. Iustitiam hominum nemo nescit esse sub lege, ut
secundum eius quantitatem mensura retributionis a deo recompensetur.

BOSO. Ita credimus.

ANSELMUS. Si autem peccatum nec soluitur nec punitur, nulli legi
subiacet.

BOSO. Non possum aliter intelligere.

ANSELMUS. Liberior igitur est iniustitia, si sola misericordia
dimittitur, quam iustitia; quod ualde inconueniens uidetur. Ad hoc
etiam extenditur haec inconuenientia, ut iniustitiam deo similem
facial; quia sicut deus nullius legi subiacet, ita et iniustitia.

BOSO. Resistere nequeo rationi tuae. Sed cum deus nobis praecipiat
omnino dimittere peccantibus in nos, uidetur repugnare, ut hoc nobis
praecipiat quod ipsum facere non decet. /70/

ANSELMUS. Nulla in hoc est repugnantia, quia deus hoc nobis praecipit,
ut non praesumamus quod solius dei est. Ad nullum enim pertinet
uindictam facere, nisi ad illum qui dominus est omnium. Nam cum
terrenae potestates hoc recte faciunt, ipse facit, a quo ad hoc ipsum
sunt ordinatae.

BOSO. Remouisti repugnantiam quam putabam inesse; sed est aliud ad
quod tuum habere uolo responsum. Nam cum deus sic sit liber ut nulli
legi, nullius subiaceat iudicio, et ita sit benignus, ut nihil
benignius cogitari queat, et nihil sit rectum aut decens nisi quod
ipse uult: mirum uidetur si dicimus quia nullatenus uult aut non ei
licet suam iniuriam dimittere, a quo etiam de iis quas aliis facimus
solemus indulgentiam petere.

ANSELMUS. Verum est quod dicis de libertate et uoluntate et
benignitate illius; sed sic eas debemus rationabiliter intelligere, ut
dignitati eius non uideamur repugnare. Libertas enim non est nisi ad
hoc quod espedit aut quod decet, nec benignitas dicenda est quae
aliquid deo indecens operatur. Quod autem dicitur quia quod uult
iustum est, et quod non uult non est iustum, non ita intelligendum est
ut, si deus uelit quodlibet inconueniens, iustum sit, quia ipse uult.
Non enim sequitur: si deus uult mentiri, iustum esse mentiri; sed
potius deum illum non esse. Nam nequaquam potest uelle mentiri
uoluntas, nisi in qua corrupta est ueritas, immo quae deserendo
ueritatem corrupta est. Cum ergo dicitur: si deus uult mentiri, non
est aliud quam: si deus est talis natura quae uelit mentiri; et
idcirco non sequitur iustum esse mendacium. Nisi ita intelligatur,
sicut cum de duobus impossibilibus dicimus: si hoc est, illud est;
quia nec hoc nec illud est. Ut si quis dicat: si aqua est sicca, et
ignis est humidus; neutrum enim uerum est. Itaque de illis tantum
uerum est dicere: si deus hoc uult, iustum est, quae deum uelle non
est inconueniens. Si enim deus uult ut pluat, iustum est ut pluat; et
si uult ut homo aliquis occidatur, iustum est ut occidatur. Quapropter
si non decet deum aliquid iniuste aut inordinate facere, non pertinet
ad eius libertatem aut benignitatem aut uoluntatem, peccantem qui non
soluit deo quod abstulit impunitum dimittere. /71/

BOSO. Omnia mihi aufers quae putabam tibi obici posse.

ANSELMUS. Vide adhuc cur deum hoc facere non deceat.

BOSO. Libenter ausculto quidquid dicis.

1.13 QUOD NIHIL MINUS SIT TOLERANDUM IN RERUM ORDINE, QUAM UT CREATURA
CREATORI DEBITUM HONOREM AUFERAT ET NON SOLVAT QUOD AUFERT.

ANSELMUS. Nihil minus tolerandum in rerum ordine, quam ut creatura
creatori debitum honorem auferat et non soluat quod aufert.

BOSO. Hoc nihil clarius.

ANSELMUS. Nihil autem iniustius toleratur, quam quo nihil est minus
tolerandum.

BOSO. Nec hoc est obscurum.

ANSELMUS. Puto ergo quia non dices deum debere tolerare quo nihil
toleratur iniustius, ut creatura non reddat deo quod aulert.

BOSO. Immo penitus negandum esse uideo.

ANSELMUS. Item. Si deo nihil maius aut melius, nihil iustius quam
honorem illius seruat in rerum dispositione summa iustitia, quae non
est aliud quam ipse deus.

BOSO. Hoc quoque nil apertius.

ANSELMUS. Nihil ergo senat deus iustius quam suae dignitatis honorem.

BOSO. Concedere me oportet.

ANSELMUS. Videtur tibi quod eum integre serues, si sic auferri sibi
permittit, ut nec soluatur nec ipse auferentem puniat?

BOSO. Non audeo dicere.

ANSELMUS. Necesse est ergo, ut aut ablatus honor soluatur aut poena
sequatur. Alioquin aut sibi deus ipsi iustus non erit aut ad utrumpue
impo. tens erit; quod nefas est uel cogitare. /72/

14. CUIUSMODI HONOR DEI SIT POENA PECCANTIS.

BOSO. Nihil rationabilius dici posse intelligo. Sed uolo a te audire,
si poena peccantis sit illi honor, aut cuiusmodi honor sit. Si enim
poena peccantis non est eius honor, cum peccator non soluit quod
abstulit, sed punitur, sic perdit deus honorem saum ut non recuperet;
quod iis quae dicta sunt repugnare uidetur.

ANSELMUS. Deum impossibile est honorem suum perdere. Aut enim peccator
sponte soluit quod debet, aut deus ab inuito accipit. Nam aut homo
debitam subiectionem deo siue non peccando siue quod peccat soluendo,
uoluntate spontanea exhibet, aut deus eum inuitum sibi torquendo
subicit et sic se dominum eius esse ostendit, quod ipse homo uoluntate
fateri recusat. In quo considerandum quia, sicut homo peccando rapit
quod dei est, ita deus puniendo aufert quod hominis est. Quippe non
solum id suum alicuius esse dicitur quod iam possidet, sed quod in
eius potestate est ut habeat. Quoniam ergo homo ita factus est, ut
beatitudinem habere posset, si non peccaret: cum propter peccatum
beatitudine et omni bono priuatur, de suo quamuis inuitus soluit quod
rapait; quia licet deus hoc ad usum sui commodi non transferat quod
autert -- sicut homo pecuniam quam alii autert in suam conuertit
utilitatem -- hoc tamen quod aulert utitur ad suum honorem, per hoc
guia aufert. Auferendo enim peccatorem et quae illius sunt, sibi
subiecta esse probat.

1.15 SI DEUS UEL AD MODICUM PATIATUR HONOREM SUUM VIOLARI.

BOSO. Placet quod dicis. Sed est et aliud ad quod tuam responsionem
postulo. Nam si deus ita sicut probas suum debet honorem seruare: cur
uel ad modicum patitur illum uiolari? Quod enim aliquo modo laedi
sinitur, non integre nec perfecte custoditur.

ANSELMUS. Dei honori nequit aliquid, quantum ad illum pertinet, addi
uel minui. Idem namque ipse sibi est honor incorruptibilis et nullo
modo mutabilis. Verum quando unaquaeque creatura suum et quasi sibi
praeceptum /73/ ordinem siue naturaliter siue rationabiliter seruat,
deo oboedire et eum honorare dicitur, et hoc maxime rationalis natura,
cui datum est intelligere quid debeat. Quae cum uult quod debet, deum
honorat; non quia illi aliquid confert, sed quia sponte se eius
uoluntati et dispositioni subdit, et in rerum uniuersitate ordinem
suum et eiusdem uniuersitatis pulchritudinem, quantum in ipsa est,
seruat. Cum uero non uult quod debet, deum, quantum ad illam pertinet,
inhonorat, quoniam non se sponte subdit illius dispositioni, et
uniuersitatis ordinem et pulchritudinem, quantum in se est, perturbat,
licet potestatem aut dignitatem dei nullatenus laedat aut decoloret.

Si enim ea quae caeli ambitu continentur, uellent non esse sub
caelo aut elongari a caelo, nullatenus possent nisi sub caelo esse nec
fugere caelum nisi appropinquando caelo. Nam et unde et quo et qua
irent, sub caelo essent; et quanto magis a qualibet caeli parte
elongarentur, tanto magis oppositae parti propinquarent. Ita quamuis
homo uel malus angelus diuinae uoluntati et ordinationi subiacere
nolit, non tamen eam fugere ualet, quia si uult fugere de sub
uoluntate iubente, currit sub uoluntatem punientem; et si quaeris qua
transit: non nisi sub uoluntate permittente; et hoc ipsum quod
peruerse uult aut agit, in uniuersitatis praefatae ordinem et
pulchritudinem summa sapientia conuertit. Ipsa namque peruersitatis
spontanea satisfactio uel a non satisfaciente poenae exactio --
excepto hoc quia deus de malis multis modis bona facit -- in eadem
uniuersitate suum tenent locum et ordinis pulchritudinem. Quas si
diuina sapientia, ubi peruersitas rectum ordinem perturbare nititur,
non adderet, fieret in ipsa uniuersitate quam deus debet ordinare,
quaedam ex uiolate ordinis pulchritudine deformitas, et deus in sue
dispositione uideretur deficere. Quae duo quoniam sicut sunt /74/
inconuenientia, ita sunt impossibilia, necesse est ut omne peccatum
satisfactio aut poena sequatur.

BOSO. Satisfecisti obiectioni meae.

ANSELMUS. Palam igitur est quia deum, quantum in ipso est, nullus
potest ho- norare uel exhonorare; sed quantum in se est, hoc aliquis
facere uidetur, cum uoluntatem suam uoluntati eius subicit aut
subtrahit.

BOSO. Nescio quid contra queam dicere.

1.16 RATIO QUOD NUMERUS ANGELORUM QUI CECIDERUNT RESTITUENDUS SIT DE
HOMINIBUS.

ANSELMUS. Adhuc addam aliquid.

BOSO. Tamdiu dic, donec me taedeat audire.

ANSELMUS. Deum constat proposuisse, ut de humana natura quam fecit
sine peccato, numerum angelorum qui ceciderant restitueret.

BOSO. Hoc credimus, sed uellem aliquam huius rei rationem habere.

ANSELMUS. Fallis me. Non enim proposuimus tractare nisi de sola
incarnatione dei, et tu mihi interseris alias quaestiones.

BOSO. Ne irascaris, "hilarem datorem diligit deus". Nam nemo magis
probat se hilariter dare quod promittit, quam qui plus dat quam
promittit. Dic ergo libenter quod quaero.

ANSELMUS. Rationalem naturam, quae dei contemplatione beata uel est
uel futura est, in quodam rationabili et perfecto numero praescitam
esse a deo, ita ut nec maiorem nec minorem illum esse deceat, non est
dubitandum. /75/ Aut enim nescit deus in quo numero melius eam deceat
constitui, quod falsum est; aut si scit, in eo illam constituet, quem
ad hoc decentiorem intelliget. Quapropter aut angeli illi qui
ceciderunt, facti erant ad hoc ut essent intra illum numerum; aut quia
extra illum permanere non potuerunt, ex necessitate ceciderunt, quod
absurdum est opinari.

BOSO. Veritas est aperta quod dicis.

ANSELMUS. Quoniam ergo de illo numero esse debuerunt: aut restaurandus
est ex necessitate numerus eorum, aut in imperfecto remanebit numero
rationalis natura, quae in numero perfecto praescita est; quod esse
non potest.

BOSO. Restaurandi procul dubio sunt.

ANSELMUS. Necesse est ergo eos de humana, quoniam non est alia de qua
possint, natura restaurari.

1.17 QUOD ALII ANGELI PRO ILLIS NON POSSINT RESTITUI.

BOSO. Cur non aut ipsi aut alii angeli pro illis possunt restitui?

ANSELMUS. Cum uidebis nostrae restaurationis difficultatem, intelliges
eorum reconciliationis impossibilitatem. Alii autem angeli pro illis
restitui non possunt ideo -- ut taceam quomodo hoc repugnare uideatur
primae creationis perfectioni -- quia non debent, nisi tales esse
possint, quales illi fuissent, 5i non peccassent, cum illi nulla uisa
uindicta peccati perseuerassent; quod post illorum casum aliis, qui
pro illis restituerentur, esset impossibile. Non enim pariter
laudabiles sunt, si stant in ueritate: et qui nullam nouit peccati
poenam, et qui eam semper aspicit aeternam. Nam nequaquam putandum est
bonos angelos esse confirmatos casu malorum, sed suo merito. Sicut
namque, si boni cum malis peccassent, simul damnati essent, ita
iniusti, si cum iustis stetissent, pariter confirmati essent. Quippe
si aliqui eorum non nisi aliorum casu confirmandi erant, aut nullus
umquam confirmaretur, aut necesse erat aliquem casurum, qui ad alios
confirmandos puniretur; quae utraque absurda sunt. 76/ Illo itaque
modo confirmati sunt illi qui steterunt, quo pariter confirmati essent
omnes, si stetissent. Quem modum ostendi, sicut potui, ubi tractaui
cur deus diabolo perseuerantiam non dedit.

BOSO. Probasti malos angelos de humana natura restaurandos; et pates
ex hac ratione quia non in minori numero erunt homines electi, quam
sunt angeli reprobi. Sed utrum plures futuri sint, si potes ostende.

1.18 UTRUM PLURES FUTURI SINT SANCTI HOMINES QUAM SINT MALI ANGELI.

ANSELMUS. Si angeli, antequam quidam illorum caderent, erant in illo
perfecto de quo diximus numero, non sunt homines facti nisi pro
restauratione ange- lorum perditorum, et palam est quia non erunt
plures illis. Si autem ille numerus non erat in illis omnibus angelis,
complendum est de hominibus et quod periit et quod prius deerat, et
erunt electi homines plures reprobis angelis; et sic dicemus quia non
fuerunt homines facti tantum ad restaurandum numerum imminutum, sed
etiam ad perficiendum nondum perfectum.

BOSO. Quid potius tenendum est: an angeli prius facti sint in numero
perfecto, an non?

ANSELMUS. Quod mihi uidetur dicam.

BOSO. Non possum a te plus exigere.

ANSELMUS. Si homo factus est post casum malorum angelorum, sicut
quidam intelligunt in Genesi, non uideo posse me per hoc probare
alterum horum determinate. Potest enim, ut puto, esse quod angeli
prius fuerint in numero perfecto, et postea factus sit homo propter
restaurandum imminutum eorum numerum; et potest esse quod non fuerint
in numero perfecto, quia differebat; deus -- sicut adhuc differs --
illum implere numerum, facturus humanam naturam suo tempore; unde aut
solummodo numerum nondum integrum perficeret, aut etiam, si
minueretur, restitueret. Si autem tote creatura simul facta est, et
dies illi in quibus Moyses istum mundum non simul esse factum /77/
uidetur dicere, aliter sunt intelligendi, quam sicut uidemus istos
dies in quibus uiuimus: intelligere nequeo quomodo facti sint angeli
in illo integro numero. Quippe si ita esset, uidetur mihi quia ex
necessitate aut aliqui angeli uel homines casuri erant, aut plures
essent in illa caelesti ciuitate, quam illa perfecti numeri
conuenientia exigeret. Si ergo omnia simul facta sunt, sic uidentur
angeli et duo primi homines in numero imperfecto fuisse, ut de
hominibus, si nullus angelus caderet, quod deerat solum perficeretur,
et si aliquis periret, hoc quoque quod caderet restitueretur, et
hominis natura, quae infirmior erat, quasi deum excusaret atque
diabolum confunderet, si ille casum suum infirmitati suae imputaret,
cum ipsa infirmior staret; ac si et eadem ipsa caderet, multo magis
deum defenderet contra diabolum et contra se ipsam, cum ipsa facta
ualde infirmior et mortalis in electis de tanta infirmitate tanto
altius ascenderet, quam unde diabolus cecidisset, quanto boni angeli,
quorum acqualitas ei debetur, profecerunt post ruinam malorum, quia
perseuerauerunt.

Ex iis rationibus potius mihi uidetur quia in angelis non fuit
ille perfectus numerus, quo ciuitas illa superna perficietur, quoniam
si homo simul cum angelis factus non est, sic possibile est esse; et
si simul facti sunt -- quod magis putant multi, quoniam legitur: "qui
uiuit in aeternum, creauit omnia simul" -- uidetur necesse esse. Sed
et si perfectio mundanae creaturae /78/ non tantum est intelligenda in
numero indiuiduorum quantum in numerona- turarum, necesse est humanam
naturam aut ad complementum eiusdem perfectionis esse factam, aut illi
superabundare, quod de minimi uermiculi natura dicere non audemus.
Quare pro se ipsa ibi facta est, et non solum pro restaurandis
indiuiduis alterius naturae. Unde palam est quia, etiam si angelus
nullus perisset, homines tamen in caelesti ciuitate suum locum
habuissent. Sequitur itaque quia in angelis, antequam quidam illorum
caderent, non erat ille perfectus numerus. Alioquin necesse erat, ut
aut homines aut angeli aliqui caderent, quoniam extra numerum
perfectum ibi nullus manere poterat.

BOSO. Non nihil effecisti.

ANSELMUS. Est et alia ratio, ut mihi uidetur, quae non parum
suffragatur illi sententiae, quae angelos non esse factos in perfecto
numero existimat.

BOSO. Dic illam.

ANSELMUS. Si angeli in illo numero perfecto facti sunt, et nullatenus
facti sunt homines nisi pro restauratione perditorum angelorum: palam
est quia, nisi angeli ab illa beatitudine cecidissent, homines ad
illam non ascenderent.

BOSO. Hoc constat.

ANSELMUS. Si quis ergo dixerit quia tantum laetabuntur electi homines
de angelorum perditione, quantum gaudebunt de sua assumptione, quoniam
absque dubio haec non esset, nisi illa fuisset: quomodo poterunt ab
hac peruersa gratulatione defendi? Aut quamodo dicemus angelos qui
ceciderunt in homini bus restauratos, si illi sine hoc uitio
permansuri erant, si non cecidissent, id est sine gratulatione de casu
aliorum, isti uero sine illo esse non poterunt? Immo qualiter cum hoc
uitio beati esse debebunt? Deinde qua audacia dicemus deum non uelle
aut non posse hanc restaurationem sine hoc uitio facere?

BOSO. Nonne similiter est in gentibus quae ad fidem uocatae sunt, quia
illam Iudaei reppulerunt?

ANSELMUS. Non! Nam si Iudaei omnes credidissent, gentes tamen
uocarentur, quia "in omni gente qui timet deum et operatur iustitiam,
acceptus est illi". Sed quoniam Iudaei apostolos contempserunt, ea
tunc fuit occasio, ut ad gentes illi conuerterentur. /79/

BOSO. Nullo modo uideo quid contra haec dicere possim.

ANSELMUS. Unde tibi uidetur accidere singulis illa laetitia de alieno
casu?

BOSO. Unde, nisi quia certus erit unusquisque quoniam, ubi erit
nullatenus esset, nisi alius inde cecidisset?

ANSELMUS. Si ergo nullus hanc certitudinem haberet, non esset unde
ullus de alieno damno gauderet.

BOSO. Ita uidetur.

ANSELMUS. Putasne illorum aliquem habiturum hanc certitudinem, si
multo plures erunt quam qui ceciderunt?

BOSO. Nequaquam possum opinari quod eam habeas aut habere debeat.
Quomodo namque poterit quis scire, utrum pro restaurando quod
imminutum erat, aut pro complendo quod nondum perfectum erat de illo
numero constituendae ciuitatis, sit factus? Sed omnes certi erunt se
factos esse ad perficiendam illam ciuitatem.

ANSELMUS. Ergo si plures erunt quam reprobi angeli, nullus poterit aut
de- bebit scire se non esse ibi assumptum nisi pro alieno casu.

BOSO. Verum est.

ANSELMUS. Non igitur habebit aliquis cur gaudere debeat de alterius
perditione.

BOSO. Ita sequitur.

ANSELMUS. Cum itaque uideamus quia, si plures erunt homines electi
quam sint reprobi angeli, illa non sequatur inconuenientia, quam sequi
est necesse, si plures non erunt; et cum impossibile sit ullum in illa
ciuitate futurum inconueniens: uidetur necesse esse, ut angeli non
sint facti in illo perfecto numero, et plures futuri sint beati
homines, quam sint miseri angeli.

BOSO. Non uideo qua ratione hoc negari queat.

ANSELMUS. Aliam adhuc eiusdem sententiae posse dici puto rationem.

BOSO. Hanc quoque proferre debes.

ANSELMUS. Credimus hanc mundi molem corpoream in melius renouandam,
nec hoc futurum esse, donec impleatur numerus electorum hominum et
illa beata perficiatur ciuitas, nec post eius perfectionem
differendum. Unde colligi potest /80/ deum ab initio proposuisse, ut
utrumque simul perficeret: quatenus et minor quae deum non sentiret
natura ante maiorem quae deo frui deberet, nequaquam perficeretur, et
in maioris perfectione mutata in melius suo quodam modo quasi
congratularetur; immo omnis creatura de tam gloriosa et tam admirabili
sui consummatione ipsi creatori et sibi et inuicem quaeque suo modo
aeterne congaudendo iucundaretur. Quatenus quod uoluntas in rationali
natura sponte facit, hoc etiam insensibilis creatura per dei
dispositionem naturaliter exhiberet. Solemus namque in maiorum
nostrorum exaltatione congaudere, ut cum in nataliciis sanctorum
festiua exultatione iucundamur, de gloria illorum laetantes. Quam
sententiam illud adiuuare uidetur quia, si Adam non peccasset,
differret tamen deus illam ciuitatem perficere, donec completo ex
hominibus quem expectabat numero, ipsi quoque homines in corporum --
ut ita dicam -- immortalem immortalitatem transmutarentur. Habebant
enim in paradiso quandam immortalitatem, id est potestatem non
moriendi; sed non erat immortalis haec potestas, quia poterat mori, ut
scilicet ipsi non possent non mori.

Quod si ita est, ut uidelicet rationalem illam et beatam
ciuitatem et hanc mundanam insensibilemque naturam deus ab initio
proposuerit simul perficere, uidetur quia aut illa ciuitas non erat
completa in numero angelorum ante malorum ruinam, sed expectabat deus
ut eam de hominibus com pleret, /81/ quando corpoream mundi naturam in
melius mutaret; aut si perfecta erat in numero, non erat perfecta in
confirmatione, et differenda erat eius confirmatio, etiam si nullus in
ea peccasset, usque ad eandem mundi quam expectamus renouationem; aut
si non dintius illa confirmatio differenda erat, acceleranda erat
mundane renouatio, ut cum eadem confirmatione fieret. Sed quod mundum
nouiter factum statim deus renouare, et eas res quae post renouationem
illam non erunt, in ipso initio, antequam appareret cur factae essent
destruere instituerit, omni caret ratione. Sequitur igitur quia angeli
non ita fuerunt in numero perfecto, ut eorum confirmatio diu non
differretur, propterea quia mundi noui renouationem mox oporteret
fieri; quod non conuenit. Quod autem eandem confirmationem usque ad
mundi futuram renouationem differre deus uoluerit inconueniens
uidetur, praesertim cum illam in aliquibus tam cito perfecerit, et cum
intelligi possit quia in primis hominibus, quando peccauerunt, illam
fecisset, si non peccassent, sicut fecit in perseuerantibus angelis.
Quamuis enim nondum proueherentur ad illam aequalitatem angelorum, ad
quam peruenturi erant homines, cum perfectus esset numerus de illis
assumendus: in illa tamen iustitia in qua erant uidetur quia, si
uicissent, ut tentati non peccarent, ita confirmarentur cum omni
propagine sua, ut ultra peccare non possent; quemadmodum, quia uicti
peccauerunt, sic infirmati sunt, ut quantum in ipsis est, sine peccato
esse non possint. Quis enim audeat dicere plus ualere iniustitiam ad
alligandum in seruitute hominem in prima suasione sibi consentientem,
quam ualeret iustitia ad confirmandum eum in libertate sibi in eadem
prima tentatione adhaerentem? Nam quemadmodum, quoniam humana natura
tote erat in primis parentibus, tota in illis uicta est ut peccaret --
excepto illo solo homine, quem deus sicut sine semine uiri de uirgine
facere, sic sciuit a peccato Adae secernere -- ita in eisdem tote
uicisset, si non peccassent. Restat ergo ut non complete in illo primo
angelorum numero superna ciuitas, sed de hominibus complenda feisse
dicatur. Quae si rata sunt, plures erunt electi homines, quam sint
angeli reprobi.

BOSO. Rationabilia mihi ualde uidentur quae dicis.

Sed quid dicemus quia legitur de deo: "constituit terminos
populorum iuxta numerum filiorum Israel"? Quod quidam, quia pro
"filiorum Israel" inuenitur "angelorum dei", sic exponunt, ut secundum
numerum bonorum angelorum assumendus intelligatur numerus hominum
electorum. /82/

ANSELMUS. Hoc non repugnat praedictae sententiae, si certum non est
quod totidem angeli cecidissent quot remanserunt. Nam si plures sunt
electi angeli quam reprobi: et necesse est ut reprobos electi homines
restaurent, et potest fieri ut beatorum numero coaequentur; et sic
plures erunt homines iusti quam angeli iniusti. Sed memento quo pacto
incepi respondere quaestioni tuae: uidelicet ut si quid dixero quod
maior non confirmet auctoritas -- quamuis illud ratione probare uidear
-- non alia certitudine accipiatur, nisi quia interim ita mihi
uidetur, donec deus mihi melius aliquo modo reuelet. Certus enim sum,
si quid dico quod sacrae scripturae absque dubio contradicat, quia
falsum est; nec illud tenere uolo si cognouero. Sed si in illis rebus
de quibus di uersa sentiri possunt sine periculo, sicuti est istud
unde nunc agimus -- si enim nescimus utrum plures homines eligendi
sint quam sint angeli perditi an non, et alterum horum magis
aestimamus quam alterum, nullum puto esse animae periculum -- si,
inquam, in huiusmodi rebus sic exponimus diuina dicta, ut diuersis
sententiis fauere uideantur, nec alicubi inuenitur ubi quid
indubitanter tenendum sit determinent, non arbitror reprehendi debere.

Illud autem quod dixisti: "constituit terminos populorum" seu
gentium "iuxta numerum angelorum dei", quod in alia translatione
legitur: "iuxta numerum filiorum Israel": quoniam ambae translationes
aut idem significant aut diuersa sine repugnantia, ita intelligendum
est, ut et per angelos dei et per filios Israel significentur angeli
boni tantummodo, aut soli homines electi, aut simul angeli et homines
electi, tota scilicet illa ciuitas superna; aut per angelos dei sancti
angeli tantum et per filios Israel soli iusti homines, aut soli angeli
per filios Israel et iusti homines per angelos dei. Si boni angeli
tantum designantur per utrumque, idem est quod si solum per angelos
dei; si uero tota caelestis ciuitas, hic est sensus quia tam diu
assumentur populi, id est multitudines electorum hominum, aut tam diu
erunt /83/ in hoc saeculo populi, donec de hominibus praedestinatus
numerus illius ciuitatis nondum perfectus compleatur.

Sed non uideo nunc, quomodo soli angeli aut simul et angeli et
homines sancti per filios Israel intelligantur. Sanctos autem homines
"filios Isreal" sicut "filios Abrahae" uocari non est alienum. Qui
angeli quoque dei per hoc recte possunt uocari, quia uitam angelicam
imitantur atque similitudo et aequalitas illis angelorum promittitur
in caelo, et quia omnes iuste uiuentes angeli sunt dei; unde ipsi
"confessores" aut "martyres" dicuntur. Qui enim confitetur et testatur
ueritatem dei, nuntius, id est angelus eius est. Et si malus homo
dicitur diabolus, sicut de Iuda dicit dominus, propter similitudinem
malitiae: cur non et bonus homo dicetur angelus propter imitationem
iustitiae? Quare possumus -- ut puto -- dicere deum constituisse
"terminos populorum iuxta numerum" electorum hominum, quia tam diu
erunt populi et erit hominum in hoc mundo procreatio, donec numerus
eorundem electorum compleatur; et eo completo cessabit esse hominum
generatio, quae fit in hac uita.

At si per angelos dei intelligimus sanctos angelos tantum, et
per filios Israel solummodo iustos homines, duabus modis intelligi
potest quia "constituit deus terminos populorum iuxta numerum
angelorum dei": aut quia tantus populus, id est tot homines assumentur
quot sunt sancti angeli dei; aut quia tam diu erunt populi, donec
numerus angelorum dei compleatur ex hominibus; et uno solo modo exponi
posse uideo "constituit terminos populorum iuxta numerum filiorum
Israel", id est quia, sicut supra dictum est, tam diu erunt populi in
hoc saeculo, donec numerus hominum sanctorum assumatur; et colligetur
ex utraque translatione, quia tot assumentur homines quot remanserunt
angeli. Unde tamen non sequetur, quamuis perditi angeli ex hominibus
restaurandi sint, tot angelos cecidisse quot perseuerauerunt. Quod
tamen si dicitur, inueniendum erit quomodo ratae non sint suprapositae
rationes, quae uidentur ostendere non foisse in angelis, priusquam
quidam illorum caderent, illum perfectum numerum, quem supra dixi, et
plures homines /84/ electos futuros quam sint angeli mali.

BOSO. Non me paenitet quia coegi te, ut de angelis haec diceres. Nam
non frustra hctum est. Nunc redi ad id unde digressi sumus.

1.19 QUOD HOMO NON POSSIT SALVARI SINE PECCATI SATISFACTIONE.

ANSELMUS. Constat deum proposuisse, ut de hominibus angelos qui
ceciderant restauraret.

BOSO. Certum est.

ANSELMUS. Tales ergo oportet esse homines in illa ciuitate superna qui
pro angelis in illam assumentur, quales ibi futuri erant illi pro
quibus ibidem erunt, id est quales nunc sunt boni angeli. Alioquin non
erunt restaurati qui ceciderunt, et sequetur quia deus aut non poterit
perficere bonum quod incepit, aut paenitebit eum tantum bonum
incepisse; quae duo absurda sunt.

BOSO. Vere oportet ut aequales sint homines bonis angelis.

ANSELMUS. Angeli boni umquamne peccauerunt?

BOSO. Non.

ANSELMUS. Potesne cogitare quod homo, qui aliquando peccauit nec
umquam deo pro peccato satisfecit, sed tantum impunitus dimittitur,
aequalis sit angelo qui numquam peccauit?

BOSO. Verba ista cogitare et dicere possum, sed sensum eorum ita
cogitare nequeo, sicut falsitatem non possum intelligere ueritatem
esse.

ANSELMUS. Non ergo decet deum hominem peccantem sine satisfactione ad
restaurationem angelorum assumere perditorum, quoniam ueritas non
patitur eum leuari ad aequalitatem beatorum. /85/

BOSO. Sic ostendit ratio.

ANSELMUS. Considera etiam in solo homine, sine hoc quia debet angelis
aequari, utrum eum taliter deus ad beatitudinem ullam, uel talem
qualem habebat, antequam peccaret, debeat prouehere.

BOSO. Dic tu quod cogitas, et ego considerabo prout potero.

ANSELMUS. Ponamus diuitem aliquem in menu tenere margaritam pretiosam
quam nulla umquam pollutio tetigit, et quam nullus possit alius
amouere de menu eius nisi ipso permittente, et eam disponat recondere
in thesaurum suum, ubi sint carissima et pretiosissima quae possidet.

BOSO. Cogito hoc, uelut ante nos sit.

ANSELMUS. Quid si ipse permittat eandem margaritam ab aliquo inuido
excuti de manu sua in caenum, cum prohibere possit, ac postea eam de
caeno sumens pollutam et non lotam in aliquem suum mundum et carum
locum, deinceps illam sic seruaturus, recondat? Putabisne illum
sapientem?

BOSO. Quomodo hoc possum? Nam nonne melius esset satis, ut margari-
tam suam mundam teneret et seruaret quam pollutam?

ANSELMUS. Nonne similiter faceret deus, qui hominem angelis sociandum
sine peccato quasi in menu sue tenebat in paradiso et permisit, ut
accensus inuidia diabolus eum in lutum peccati quamuis consentientem
deiceret -- si enim prohibere uellet diabolum, non posses tentare
hominem -- nonne, inquam, similiter faceret, si hominem peccati sorde
maculatum sine omni lauatione, id est absque omni satisfactione, talem
semper mansurum saltem in paradisum, de quo eiectus fuerat, reduceret?

BOSO. Similitudinem si deus hoc faceret, negare non audeo, et idcirco
eum hoc facere posse non annuo. Videretur enim aut quod proposuerat
peragere non potuisse, aut bond propositi eum paenituisse; quae in
deum cadere nequeunt.

ANSELMUS. Tene igitur certissime quia sine satisfactione, id est sine
debiti solutione spontanea, nec deus potest peccatum impunitum
dimittere, nec peccator ad beatitudinem, uel talem qualem habebat,
antequam peccaret, peruenire. Non enim hoc modo repararetur homo, uel
talis qualis fuerat ante peccatum.

BOSO. Rationibus tuis omnino contradicere non possum. /86/

Sed quid est quod dicimus deo: "dimitte nobis debita nostra",
et omnis gens orat deum quem credit, ut dimittat sibi peccata? Si enim
soluimus quod debemus: cur oramus ut dimittat? Numquid deus iniustus
est, ut iterum exigat quod solutum est? Si autem non soluimus: cur
frustra oramus ut facial, quod, quia non conuenit, facere non potest?

ANSELMUS. Qui non soluit, frustra dicit: "dimitte". Qui autem soluit,
supplicat, quoniam hoc ipsum pertinet ad solutionem ut supplicet. Nam
deus nulli quicquam debet, sed omnis creatura illi debet; et ideo non
expedit homini ut agat cum deo, quemadmodum par cum part. Sed de hoc
non opus est tibi nunc respondere. Cum enim cognosces cur Christus est
mortuus, forsitan per te uidebis quod quaeris.

BOSO. Sufficit ergo nunc mihi quod de hac quaestione respondes. Quod
autem nullus homo ad beatitudinem peruenire queat cum peccato aut
solui a peccato, nisi soluat quod rapuit peccando, sic aperte
monstrasti ut, etiam si uelim, non possim dubitare.

1.20 QUOD SECUNDUM MENSURAM PECCATI OPORTEAT ESSE SATISFACTIONEM, NEC
HOMO EAM PER SE FACERE POSSIT.

ANSELMUS. Hoc quoque non dubitabis, ut puto, quia secundum mensuram
peccati oportet satisfactionem esse.

BOSO. Aliter aliquatenus inordinatum maneret peccatum, quod esse non
potest, si deus nihil relinquit inordinatum in regno quo. Sed hoc est
prae. stitutum quia quamlibet paruum inconueniens impossibile est in
deo.

ANSELMUS. Dic ergo: quid solues deo pro peccato tuo?

BOSO. Paenitentiam, cor contritum et humiliatum, abstinentias et
multimodos labores corporis, et misericordiam dandi et dimittendi, et
oboedientiam.

ANSELMUS. Quid in omnibus his das deo?

BOSO. An non honoro deum, quando propter timorem eius et amorem in
cordis contritione laetitiam temporalem abicio, in abstinentiis et
laboribus delectationes /87/ et quietem huius uitae calco, in dando et
dimittendo quae mea sunt largior, in oboedientia me ipsum illi
subicio?

ANSELMUS. Cum reddis aliquid quod debes deo, etiam si non peccasti,
non debes hoc computare pro debito quod debes pro peccato. Omnia autem
ista debes deo quae dicis. Tantus namque debet esse in hac mortali
uita amor, et -- adquod pertinet oratio -- desiderium perueniendi ad
id ad quod factus es, et dolor quia nondum ibi es, et timor ne non
peruenias, ut nullam laetitiam sentire debeas, nisi de iis quae tibi
aut auxillum aut spem dant perueniendi. Non enim mereris habere quod
non, secundum quod est, amas et desideras, et de quo, quia nondum
haloes et adhuc utrum habiturus sis an non in tanto es periculo, non
doles. Ad quod etiam pertinet quietem et delectationes mundanas, quae
animum ab illa uera quiete et delectatione reuocant, fugere, nisi
quantum ad intentionem illuc perueniendi cognoscis aufficere. Dationem
uero ita considerare debes te facere ex debito, sicut intelligis quia
quod das non a te haloes, sed ab illo, cuius seruus es tu et ille cui
das. Et natura te docet, ut conseruo tuo, id est homo homini, facias,
quod tibi ab illo uis fieri; et quia qui non uult dare quod habet, non
debet accipere quod non habet. De dimissione uero breuiter dico quia
nullatenus pertinet ad te uindicta, sicut supra diximus; quoniam nec
tu tuus es, nec ille tuus aut suus qui tibi fecit iniuriam, sed unius
domini serui facti ab illo de nihilo estis; et si de conseruo tuo te
uindicas, iudicium quod proprium domini et iudicis omnium est, super
illum superbe praesumis. In oboedientia uero quid das deo quod non
debes, cui inbenti totum quod es et quod haloes et quod poses debes?

BOSO. Nihil iam audeo in omnibus his dicere me dare deo quod non
debeo.

ANSELMUS. Quid ergo solues deo pro peccato tuo?

BOSO. Si me ipsum et quidquid possum, etiam quando non pecco, illi
debeo ne peccem, nihil habeo quod pro peccato reddam.

ANSELMUS. Quid ergo erit de te? Quomodo poteris saluus eue?

BOSO. Si rationes tuas considero, non uideo quamodo. Si autem ad fidem
meam recurro: in fide Christiana, "quae per dilectionem operatur",
spero /88/ me posse saluari, et quia legimus: "si iniustus conuersus
fuerit ab iniustitia et fecerit iustitiam", omnes iniustitias eius
tradi obliuioni.

ANSELMUS. Hoc non dicitur nisi illis, qui aut expectauerunt Christum
antequam ueniret, aut credunt in eum postquam uenit. Sed Christum et
Christianam fidem quasi numquam fuisset posuimus, quando sola ratione,
utrum aduentus eius ad saluationem hominum esset necessarius, quaerere
proposuimus.

BOSO. Ita fecimus.

ANSELMUS. Sola igitur ratione procedamus.

BOSO. Quamuis me in angustias quasdam ducas, desidero tamen multum ut,
sicut incepisti, progrediaris.

1.21 QUANTI PONDERIS SIT PECCATUM.

ANSELMUS. Ponamus omnia illa quae modo posuisti te pro peccato posse
soluere, te non debere, et uideamus utrum possint sufficere ad
satisfactionem unius tam parui peccati, sicuti est unus aspectus
contra uoluntatem dei.

BOSO. Nisi quia audio te hoc ponere in quaestionem, putarem me hoc
peccatum una sola compunctione delere.

ANSELMUS. Nondum considerasti, quanti ponderis sit peccatum.

BOSO. Nunc ostende mihi.

ANSELMUS. Si uideres te in conspectu dei, et aliquis tibi diceret:
aspice illuc; et deus econtra: nullatenus uolo ut aspicias: quaere tu
ipse in corde tuo quid sit in omnibus quae sunt, pro quo contra
uoluntatem dei deberes illum aspectum facere.

BOSO. Nihil inuenio propter quod hoc debeam, nisi forte sim in ea
necessitate positus, ut sit necesse me aut hoc aut maius facere
peccatum.

ANSELMUS. Remoue hanc necessitatem et de solo hoc peccato considera,
si possis illud facere pro te ipso redimendo.

BOSO. Aperte uideo quia non possum. /89/

ANSELMUS. Ne te diutius protraham: quid si necesse esset aut totum
mundum et quidquid deus non est perire et in nihilum redigi, aut te
facere tam paruam rem contra uoluntatem dei?

BOSO. Cum considero actionem ipsam, leuissimum quiddam uideo esse; sed
cum intueor quid sit contra uoluntatem dei, grauissimum quiddam et
nulli damno comparabile intelligo. Sed solemus aliquando facere contra
uoluntatem alicuius non reprehensibiliter, ut res eius seruentur, quod
postea illi places contra cuius uoluntatem facimus.

ANSELMUS. Hoc fit homini qui aliquando non intelligit quid sibi sit
utile, aut non potest quod perdit restaurare; sed deus nullo indiget
et omnia si perirent posses, sicut ea fecit, restituere.

BOSO. Fateri me necesse est quia pro conseruanda tota creatura nihil
deberem facere contra uoluntatem dei.

ANSELMUS. Quid si plures essent mundi pleni creaturis, sicut iste est?

BOSO. Si infinito numero multiplicarentur et similiter mihi
obtenderentur, id ipsum responderem.

ANSELMUS. Nihil rectius poses.

Sed considera etiam, si contingeret, ut contra uoluntatem dei
illum aspectum faceres, quid posses pro hoc peccato soluere.

BOSO. Non habeo aliquid maius quam quod supra dixi.

ANSELMUS. Sic grauiter peccamus, quotienscumque scienter aliquid
quamlibet paruum contra uoluntatem dei facimus, quoniam semper sumus
in conspectu eius, et semper ipse praecipit nobis ne peccemus.

BOSO. Ut audio, nimis periculose uiuimus.

ANSELMUS. Patet quia secundum quantitatem peccati exigit deus
satisfactionem.

BOSO. Non possum negare.

ANSELMUS. Non ergo satisfacis, si non reddis aliquid maius, quam sit
id pro quo peccatum facere non debueras.

BOSO. Et rationem uideo sic exigere, et omnino esse impossibile.

ANSELMUS. Nec deus ullum obligatum aliquatenus debito peccati assumere
potest ad beatitudinem, quia non debet.

BOSO. Nimis est grauis haec sententia. /90/

1.22 QUAM CONTUMELIAM FECIT HOMO DEO, CUM SE PERMISIT VINCI A DIABOLO,
PRO QUA SATISFACERE NON POTEST.

ANSELMUS. Audi adhuc aliud, cur non minus sit diflicile horninem
reconciliari

dio.

BOSO. Nisi fides me consolaretur, hoc solum me cogeret desperare.

ANSELMUS. Audi tamen.

BOSO. Dic.

ANSELMUS. Homo in paradiso sine peccato factus quasi positus est pro
deo inter deum et diabolum, ut uinceret diabolum non consentiendo
suadenti peccatum, ad excusationem et honorem dei et ad confusionem
diaboli, cum ille infirmior in terra non peccaret eodem diabolo
suadente, qui fortior peccauit in caelo nullo suadente. Et cum hoc
facile posses efficere, nulla ui coactus sola se suasione sponte uinci
permisit ad uoluntatem diaboli et contra uoluntatem et honorem dei.

BOSO. Ad quid uis tendere?

ANSELMUS. Iudica tu ipse, si non est contra honorem dei, ut homo
reconcilietur illi cum calumnia huius contumeliae deo irrogatae, nisi
prius honorauerit deum uincendo diabolum, sicut illum inhonorauit
uictus a diabolo. Victoria uero talis debet esse, ut sicut fortis ac
potestate immortalis consensit facile diabolo ut peccaret, unde iuste
incurrit poenam mortalitatis, ita infirmus et mortalis, qualem ipse se
fecit, per mortis difficultatem uincat diabolum ut nullo modo peccet.
Quod facere non potest, quamdiu ex uulnere primi peccati concipitur et
nascitur in peccato.

BOSO. Iterum dico quia et ratio probat quod dicis, et impossibile est.

1.23 QUID ABSTULIT DEO CUM PECCAVIT, QUOD REDDERE NEQUIT.

ANSELMUS. Adhuc accipe unum sine quo iuste non reconciliatur homo, nec
minus impossibile. /91/

BOSO. Tot iam proposuisti nobis quae facere debemus, ut quidquid
superaddas non me magis terrere possit.

ANSELMUS. Audi tamen.

BOSO. Audio.

ANSELMUS. Quid abstulit homo deo, cum uinci se permisit a diabolo?

BOSO. Dic tu, ut incepisti, quia ego nescio quid super haec male quae
ostendisti potuit addere.

ANSELMUS. Nonne abstulit deo, quidquid de humana natura facere
proposuerat?

BOSO. Non potest negari.

ANSELMUS. Intende in districtam iustitiam, et iudica secundum illam,
utrum ad aequalitatem peccati homo satisfaciat deo, nisi id ipsum quod
permittendo se uinci a diabolo deo abstulit, diabolum uincendo
restituat; ut quemadmodum per hoc quod uictus est, rapuit diabolus
quod dei erat et deus perdidit, ita per hoc quod uincat, perdat
diabolus et deus recuperet.

BOSO. Nec districtius nec iustius potest aliquid cogitari.

ANSELMUS. Putasne summam iustitiam hanc iustitiam posse uiolare?

BOSO. Non audeo cogitare.

ANSELMUS. Nullatenus ergo debet aut potest accipere homo a deo quod
deusilli dare proposuit, si non reddit deo totum quod illi abstulit;
ut sicut per illum deus perdidit, ita per illum recuperet. Quod non
aliter fieri ualet nisiut, quemadmodum per uictum tote humana corrupta
et quasi fermentata est peccato, cum quo nullum deus assumit ad
perficiendam illam ciuitatem caelestem, ita per uincentem
iustificentur a peccato tot homines quot illum numerum completuri
erant, ad quem complendum factus est homo. Sed hoc facere nullatenus
potest peccator homo, quia peccator peccatorem iustificare nequit.

BOSO. Et nihil iustius et nihil impossibilius. Sed ex his omnibus
uidetur misericordia dei et spes hominis perire, quantum ad
beatitudinem spectat, ad quam factus est homo. /92/

1.24 QUOD QUAMDIU NON REDDIT DEO QUOD DEBET, NON POSSIT ESSE BEATUS
NEC EXCUSETUR IMPOTENTIA.

ANSELMUS. Expecta adhuc parum.

BOSO. Quid habes amplius?

ANSELMUS. Si homo dicitur iniustus, qui homini non reddit quod debet:
multo magis iniustus est, qui deo quod debet non reddit.

BOSO. Si potest et non reddit, uere iniustus est. Si uero non potest:
quomodo iniustus est?

ANSELMUS. Forsitan si nulla est in illo causa impotentiae, aliquatenus
excusari potest. Sed si in ipsa impotentia culpa est: sicut non
leuigat peccatum, ita non excusat non reddentem debitum. Nam si quis
ininngat opus aliquod seruo suo, et praecipiat illi ne se deiciat in
faueam quam illi monstrat, unde nullatenus exire possit, et seruus
ille contemnens mandatum et monitionem domini sui sponte se in
monstratam mittat foueam, ut nullatenus possit opus ininnctum edicere:
putasne illi aliquatenus impotentiam istam ad excusationem ualere, cur
opus in inactum non faciat?

BOSO. Nullo modo, sed potius ad augmentum culpae, quoniam ipse
impotentiam illam sibi fecit. Dupliciter namque peccauit, quia et quod
iussus est facere non fecit, et quod praeceptum est ne faceret fecit.

ANSELMUS. Ita homo, qui se sponte obligauit illo debito qund soluere
non potest, et sua culpa deiecit se in hanc impotentiam, ut nec illud
possit soluere quod debebat ante peccatum, id est ne peccaret, nec hoc
quod debet, quia peccauit, inexcusabilis est. Ipsa namque impotentia
culpa est, quia non debet eam habere, immo debet eam non habere. Nam
sicut culpa est non habere quod habere debet, ita culpa est habere
quod debet non habere. Sicut igitur culpa est homini non habere
postestatem illam, quam accepit ut posset cauere peccatum, sic culpa
est illi habere impotentiam, qua nec iustitiam tenere et peccatum
cauere, nec quod pro peccato debet reddere potest. Sponte namque
fecit, unde perdidit illam potestatem et deuenit in hanc impotentiam.
Idem enim est non habere potestatem quam debet habere, et habere
impotentiam quam debet non habere. Quapropter impotentia reddendi /93/
deo quod debet, quae facit ut non reddat, non excusat hominem, sinon
reddit; quoniam effectum peccati non excusat peccatum quod facit.

BOSO. Et graue nimis est, et ita esse necesse est.

ANSELMUS. Iniustus ergo est homo, qui non reddit deo quod debet.

BOSO. Nimis est uerum. Nam iniustus est, quia non reddit, et iniustus
est,quia reddere nequit.

ANSELMUS. Nullus autem iniustus admittetur ad beatitudinem, quoniam
quemadmodum beatitudo est sufficientia in qua nulla est indigentia,
sic nulli conuenit, nisi in quo ita pura est iustitia, ut nulla in eo
sit iniustitia.

BOSO. Non audeo aliter credere.

ANSELMUS. Qui ergo non soluit deo quod debet, non poterit esse beatus.

BOSO. Nec hoc consequi negare possum.

ANSELMUS. Quod si uis dicere: misericors deus dimittit supplicanti
quod debet, idcirco quia reddere nequit: non potest dici dimittere,
nisi aut hoc quod homo sponte reddere debet nec potest, id est quod
recompensari possit peccato, quod fieri non deberet pro conseruatione
omnis rei quae deus non est; aut hoc quod puniendo ablaturus erat
inuito, sicut supra dixi, id est beatitudinem. Sed si dimittit quod
sponte reddere debet homo, ideo quia reddere non potest, quid est
aliud quam: dimittit deus quod habere non potest? Sed derisio est, ut
talis misericordia deo attribuatur. At si dimittit quod inuito erat
ablaturus, propter impotentiam reddendi quod sponte reddere debet:
relaxat deus poenam et facit beatum hominem propter peccatum, quia
habet quod debet non habere. Nam ipsam impotentiam debet non habere,
et idcirco, quamdiu illam habet sine satisfactione, peccatum est illi.
Verum huiusmodi misericordia dei nimis est contraria iustitiae illius,
quae non nisi poenam permittit reddi propter peccatum. Quapropter
quemadmodum deum sibi esse contrarium, ita hoc modo illum esse
misericordem impossibile est.

BOSO. Aliam misericordiam dei uideo esse quaerendam quam istam.

ANSELMUS. Verum esto: dimittit deus ei, qui non soluit quod debet,
idcirco, quoniam non potest. /94/

BOSO. Ita uellem.

ANSELMUS. At quamdiu non reddet, aut uoles reddere aut non uoles. Sed
si uoles quod non poterit, indigens erit. Si uero non uoles, iniustus
erit.

BOSO. Hoc nihil clarius.

ANSELMUS. Siue autem indigens siue iniustus sit, beatus non erit.

BOSO. Et hoc apertum.

ANSELMUS. Quamdiu ergo non reddet, beatus esse non poterit.

BOSO. Si rationem sequitur deus iustitiae, non est qua euadat miser
homuncio, et misericordia dei perire uidetur.

ANSELMUS. Rationem postulasti, rationem accipe. Misericordem deum esse
non nego, qui "homines et iumenta" saluat, "quemadmodum" multiplicauit
"misericordiam" suam. Nos autem loquimur de illa ultima misericordia,
qua post hanc uitam beatum facit hominem. Hanc beatitudinem nulli dari
debere nisi illi, cui penitus dimissa sunt peccata, nec hanc
dimissionem fieri nisi debito reddito, quod debetur pro peccato
secundum magnitudinem peccati, supra positis rationibus puto me
sufficienter ostendisse. Quibus si quid tibi uidetur posse rationibus
obici, dicere debes.

BOSO. Ego utique nullam tuarum ratiomlm aliquatenus infirmari posse
uideo.

ANSELMUS. Neque ego, si bene considerentur, existimo. Verumtamen, si
uel una de omnibus quas posui inexpugnabili ueritate roboratur,
sufficere debet. Siue namque uno siue pluribus argumentis ueritas
inexpugnabiliter monstretur, aequaliter ab omni dubitatione
defenditur.

BOSO. Ecce ita est.

1.25 QUOD EX NECESSITATE PER CHRISTUM SALVETUR HOMO.

Quomodo ergo saluus erit homo, si ipse nec soluit quod debet,
nec saluari, si non soluit, debet? Aut qua fronte asseremus deum in
misericordia diuitem supra intellectum humanum, hanc misericordiam
facere non posse? /95/

ANSELMUS. Hoc debes ab illis nunc exigere, qui Christum non esse
credunt necessarium ad illam salutem hominis, quorum uice loqueris, ut
dicant qualiter homo saluari possit sine Christo. Quod si non possunt
ullo modo, desinant nos irridere, et accedant et iungant se nobis, qui
non dubitamus hominem per Christum posse saluari, aut desperent hoc
ullo modo fieri posse. Quodsi horrent, credant nobiscum in Christum,
ut possint saluari.

BOSO. A te quaeram, sicut incepi, ut ostendas mihi qua ratione
saluetur homo per Christum.

ANSELMUS. Nonne sufficienter probatur per Christum hominem posse
saluari, cum etiam infideles non negent hominem ullo modo fieri posse
beatum, et satis ostensum sit quia, si ponimus Christum non esse,
nullo modo potest inueniri salus hominis? Aut enim per Christum, aut
alio aliquo, aut nullomodo poterit homo saluus esse. Quapropter si
falsum est quia nullo aut alio aliquo modo potest hoc esse, necesse
est fieri per Christum.

BOSO. Si quis uidens rationem, quia alio modo non potest esse, et non
intelligens qua ratione per Christum esse ualeat, asserere uelit quia
nec per Christum nec ullo modo queat hoc esse: quid huic
respondebimus?

ANSELMUS. Quid respondendum est illi, qui idcirco astruit esse
impossibile quod necesse est esse, quia nescit quamodo sit?

BOSO. Quia insipiens est.

ANSELMUS. Ergo contemnendum est quod dicit.

BOSO. Verum est. Sed hoc ipsum est illi ostendendum, qua ratione sit
quod putat impossibile.

ANSELMUS. An non intelligis ex iis quae supra diximus, quia necesse
est aliquos homines ad beatitudinem peruenire? Nam si deo inconueniens
est hominem cum aliqua macula perducere ad hoc, ad quod illum sine
omni macula fecit, ne aut boni incepti paenitere aut propositum
implere non posse uideatur: multo magis propter eandem inconuenientiam
impossibile est nullum hominem ad hoc prouehi ad quod factus est.
Quapropter aut extra fidem Christianam inuenienda est peccati
satisfactio, qualem supra esse debere /96/ ostendimus -- quod ratio
nulla potest ostendere -- aut indubitanter in illa esse credenda est.
Quod enim necessaria ratione ueraciter esse colligitur, id in nullam
deduci debet dubitationem, etiam si ratio quomodo sit non percipitur.

BOSO. Verum est quod dicis.

ANSELMUS. Quid ergo quaeris amplius?

BOSO. Non ad hoc ueni ut auferas mihi fidei dubitationem, sed ut
ostendas mihi certitudinis meae rationem. Quapropter sicut me
rationabiliter deduxisti ad hoc, ut uideam peccatorem hominem hoc
debere deo pro peccato quod et reddere nequit, et nisi reddiderit
saluari non ualet: ita me uolo perducas illuc, ut rationabili
necessitate intelligam esse oportere omnia illa, quae nobis fides
catholica de Christo credere praecipit, si saluari uolumus; et quomodo
ualeant ad salutem hominis; et qualiter deus misericordia salues
hominem, cum peccatum non dimittat illi, nisi reddiderit quod propter
illud debet. Et ut certiores sint argumentationes tuae, sic a longe
incipe, ut eas super firmum fundamentum constituas.

ANSELMUS. Adinuet me nunc deus, quia tu nullatenus mihi parcis nec
consideras imbecillitatem scientiae meae, cui tam magnum opus
iniungis. Tentabo tamen, quandoquidem incepi, non in me sed in deo
confidens, et faciam quod ipso adiuuante potero. Sed ne fastidium haec
uolenti legere nimis longa continuatione generetur, a dictis dicenda
alio exordio distinguamus. /97/