Glossarium Gothicae Linguae/Praefatio


PRAEFATIO.
Quo plura atque diversiora e glossario exiguntur, eo plures atque diversoriores sunt rationes, quibus suscipi
potest. Officium igitur nostrum esse censuimus principia, quae in hoc opere elucubrando secuti sumus,
paucis verbis exponere.
Quoad materiam, in hoc equidem omnes conveniunt, quod lexicon thesaurum totius linguae integrum,
quantum potest, continere debeat  <a name=t6326>[6326]; sed in casu praesenti quantus sit hic thesaurus, haec quaestio resolvenda.
Jamvero, praeter vocabula quae in ulfilana versione invenire est, ea etiam in reliquis gothicae linguae
<a name=1239>
monumentis occurrentia, Skeireins  <a name=t6327>[6327] scilicet, necnon Calendario gothico  <a name=t6328>[6328], neapolitano et aretino documentis
<a name=t6329>[6329], admittere curavimus: hic enim nullo scrupulo locus.
Quin imo, habita ratione scopi, quem intendimus, ea insuper vocabula, quae e graecis latinisve auctoribus
desumpta, habitu gothico donata sunt, ut Azdiggs, Ans, Gepanta, Bilageineis (Strava, Sihora) non negligenda
esse duximus, sed inserenda, eo tamen discrimine, quod quae parum gothica vel dubiae auctoritatis nobis
visa sunt, ea signo crucis (+) nota verimus. Sed hic stetimus: longius enim aequo essemus progressi, etiam
vocabula admittentes, quae alii sermones primitus mutuati sunt, ut ex. gr. recens Hispanorum lingua aut
Taurorum idiomata, in quibus nonnulli auctores (in hispanica lingua, Adelung [Mithridates II, 535] et Keil
[Span. Sprachlehre 103, coll. Mascov, Geschichte der Deutschen II, annot. XXVI, 4, pag. 176 sq.]; in Taurica,
inter plurimos viatores recentius Busbeck [vid. apud Knittel, in editione fragmentorum latinae epistolae,
pag. 429, coll. Zahn, Ulfilas Einleitung, pag. 14 sqq.; Zeuss, die Deutschen, pag. 43 sqq.]) gothica vocabula
jam agnoverunt. Similiter hoc glossarium nimis protractum fore duximus, acceptis propriis nominibus,
quae, ut Friþareiks, Sunjaifriþas, Gudilubs  <a name=t6330>[6330], Vereka, Merila  <a name=t6331>[6331], Ufitahari, Viljariþ, Alamod, Batvins, non
equidem in cognitis linguae gothicae monumentis, sed solummodo apud alienigenas auctores occurrunt; si
enim quaedam, ut Gudila, Eisarna (Isarna), Alareiks (Alarich [Alaric]), þiudareiks (Theoderich [Theodoric]),
etc. gothicam formam evidenter prae se ferunt, haec forma in aliis plurimis, ut Ermanarich (Airmanareiks
secundum Grimm. DM. 89) Amala  <a name=t6332>[6332] (Jornandes, p. 95 Lindenbr.), Thorismund (Jornandes, p. 195, ubi et alia
reperies), etc., valde dubia est, addito quod eorum nominum significatio adeo remanet incerta, ut, nisi per
latum campum conjecturarum aberrare velis, gothico glossario minimum afferret commodum, eoque minus,
quod, judice ipso Jornandi, Gothi sua nomina ab Hunnis frequenter mutuati sint  <a name=t6333>[6333]. Quoad vero nomina propria,
quae, licet gothica reipsa non sint, in gothicis tamen scriptis, in versione praesertim bibliorum occurrunt,
ea, non aliter atque nomina ex alieno sermone desumpta, ut aikklesjo, aivaggeljo, aiffaþa, apaustaulus,
kavtsjo, laiktjo, praitoriaun, praufetus, etc., minime praetermittenda esse putavimus, his enim mediantibus,
jam potentia rectaque gothicarum, nec non et vice versa graecarum litterarum illius temporis prolatio
nosci potest et systema sonorum adstrui (coll. gramm. goth. § 19). His praeterea inter se collatis, jam
grammatica habet, quo certas regulas de eorum saepe propria declinatione praecipiat. Vocabula autem,
quae in prioribus quidem editionibus Ulfilanae versionis occurrentia, falsa tamen lectione nituntur, cum in
nostro textu ea sollicite emendavimus, ea etiam in glossario expungere curavimus, ut, v. gr. frajaiþan, taihundonda,
þrussaba, blisson, fairainan, gahiv; quae vero ex mera conjectura correximus, ut hauiþ, ligïnon,
ea equidem accepimus, remittentes tamen explicanda ad locum, ubi legitima lectio invenitur.
Quod in ordinandis vocabulis eum ordinem quem praebet series alphabeti gothici, e graeco mutuati (gramm.
goth. § 11 col. 898 sq.), secuti erimus, nemo sane laudator non erit. Sed praeter ordinem alphabeticum, praesens
scientiae status hoc a nobis exigebat, quod vocabula singula suis radicibus subjicerentur, quo melius
inde cognatio eorum et derivatio simul innotescerent. Hic autem nimium et parum erant evitanda, ne scilicet
cognatio vel sine auctoritate admitteretur, vel sine ratione negaretur. Jam vero si ex una parte perioulosius
futurum esse duximus, simplices et omnino ficticias radices evocare, quemadmodum, Indorum more,
fecit Graff in suo Thesauro, ex altera autem parte non potuimus nec producere quaedam, praesertim verba
conjugationis fortis dictae (gramm. goth. § 114 col. 980), quae, licet in plurimis casibus sint radices nobis
deperditae, eo tamen facilius concipi possunt, quod ex his plurima vocabula originem ducere videntur, nec
simplicia quaedam admittere, in compositis tantum occurrentia: ea asterisco (*) indicavimus. Composita autem
ultimo componentium vocabulo, ut quod regulariter significatione princeps, subjecimus, ea sub aliis
repetentes quidem, sed tantum nota reduce munita. Quasdam tamen particulas, ut ei, uh, hun, tigus, quae
separatis compositi vocabulis mediae intersunt et syllabae formativae, ex consulto excepimus, vocabula ex
illis composita etiam priori componentium subjicientes.
 <a name=1241>
Quamvis gothicae linguae affinitas cum aliis ejusdem familiae jamdiu ab omnibus fere probata sit, tamen
eo minus in hoc opere negligenda esse nobis visa est, quod gothici thesauri melior pars, in his hodiernis
temporibus nota, hac affinitate opus habet, ut in dominio germanicarum linguarum civitate donetur.
Singulis igitur radicibus, imo et derivatis quibusdam, ubicumque necessum fuit, cognata vocabula aliarum
germanicae familiae linguarum induximus, et, ne collatio ista nimium spatii obtineret illustrata, ad auctores
scholari fama gaudentes, lectorem remisimus, nempe ad Bopp (vergleichende Grammatik), Grimmium
(deutsche Grammatik [Gr.], Mytologie [DM.], Rechtsalterthümer [DRA.]), Graff (althochdeutsche Proeposition
et Sprachschatz [Gf.]), Schmellerium (bayerisches Wörterbuch, Glossar zum Helvand), Richthofenium
(altfriesisches Wörterbuch [Rchth.]), in quibusdam tantum et raris casibus affinitatem vel derivationem
vocabuli brevi illustratione notantes.
Haec eadem ratio, parcendi scilicet spatii, causa est cur in nostra collatione nonnullas stirpis indogermanicae
linguas non invocaverimus, ut sanskritam, persicam, slavicam, celticam, quarum de caetero affinitas
cum germanicis ex conspicuis operibus Boppii, Pottii, etc. jam dudum indubia est. Hic tamen lectorem
admonitum volumus, quod scilicet nonnulla gothica vocabula, quibus originem aut explanationem in germanico
dominio quaerentes frustra circumspiceremus, e slavico vel lithuanico sermone omnino illustrentur
(coll. Grimmium praefat. ad versionem servicae grammaticae, auctore Wuk Stephanowitsch, pag. II; Schaffarik
Slawische Alterthümer, I, 429), ut dulgs slav. dolg, dluh; hnuto, slav. knota, knut; mota, slav.
myto, mytar; plinsjan, slav. plasać, plesati; smakka, slav. smokva; tekan, slav. tykati, staurran, litth.
storawoti; faþs, litth. pats (sanskr. patis). Conspicuum est, quod Gothi pro debito, tributo, saltatione, flagello,
propria vocabula non habuerint, sed ea e Slavis mutuati sint, quod etiam facultates non aliter exprimere
potuerint, nisi per suum faihu (pecus), in hac re convenientes Latinis, qui pecuniam ex pecude deduxerunt.
Ubi autem Gothus de moneta loqui opus habet, vel expressione aliena utitur, ut drakma, unkja, sikls, vel
generalem usurpat, nempe skatts thesaurus, silubrein argenteus (nummus); vocabulum tamen unicum,
origine obscurius, kintus in propriis Gothorum monetis inscribi videtur, nisi ex alieno nobis prorsus ignoto sermone
derivetur. Recentioribus tantum temporibus primo exorta est expressio skilliggs, quae adhuc hodie in
omnibus germanicis linguis usurpatur. Sed hoc obiter dictum sit. Longius enim a proposito declinaremus, si
totum gothicae linguae thesaurum eo modo discutere vellemus, et, v. gr. vocabula, quae ad agrorum culturam,
vestes, arma, chronologiam, etc. referuntur, hic colligere, ut jam fecit Grimmius (deutsche Gramm. III,
344 sqq.). Gradum vero culturae et urbanitatis (gall. degré de civilisation), quem gothica gens sive ante
sive per emigrationis tempus asecuta est, investigantes, hunc laborem non infructuose suscipient.
Caeterum licet affinitas gothicae cum aliis germanicae familiae linguis sit indubia, hoc tamen e glossario
patet, quod pars vocabulorum non mediocris sine analogia in sermonibus cognatis remaneat. Exceptis quibusdam
vocabulis, qui ex latino graecove illustrentur, ut aistan, akeits, aurali, aurkeis, vel hlifan, þragjan,
liteins, alia sunt numero plurima, de quibus mens suspensa dubitat, utrum ad hanc familiam prorsus alienam
pertineant, necne, cum imprimis eorum derivatio e monosyllaba radice nullomodo fieri possit, ut
ahaks, astaþs, biari, ïbuks, ïnilo, riqiz, siponeis, vel cum eorum facies alienum fontem sapiat, ut bnauan,
gards, daddjan, qrammis, plapja, snaga, etc. Enim vero utrum haec vocabula et quae, sint reipsa gothica, an
ad quamnam referenda omnigenarum gentium, quibus Gothi et ante et per emigrationem commisti fuerunt,
quadam certitudine dijudicare arduum est.
Ad quamnam grammaticae (orationis) partem singula vocabula pertineant, accurate notavimus, addito
quod pro substantivis genus tantum dedimus, non autem declinationem, quia ex una parte grammaticam
sub hoc respectu anticipare  <a name=t6334>[6334] noluimus, et ex altera, quia, genere et terminatione cognitis, jam regulariter
innotescit declinatio. Masculinorum tamen, quae in nom. sing. per s et in nom. plur. per eis desinunt,
declinatio indicari debuit, ut ab aliis pluralem in os efformantibus sedulo discernerentur. Item nonnullorum
irregularium substantivorum deflexionem a regula breviter describi curavimus. Sed et adjectivorum
declinationes notare negleximus, cum grammatica eas singulatim exponat. Praeterea a Grimmio deflectentes
(de quo in grammatica rationem exhibuimus [§§ 114]), tres in verbis conjugationes agnovimus. Prima ea
verba continet, quae Grimmius in conjugatione forti dicta ordinavit, id est, quae praeteritum partim reduplicatione,
partim circumscriptione, partim denique utraque via efformant; quibus verbis subjicienda esse duximus
cum infinitivo etiam 3 personam praeteriti sing. et plur., necnon et participium praet., cum aliae formae
derivataque vocobula ex illis deducantur. Nostra secunda grimmianae conjugationi debili respondet, tertia
tandem amplectitur verba in nan finita, quae passiva vel media significatione gaudent, ortumque ducunt
e verbis primae secundaeve conjugationum, et inter anomala gothicae conjugationis a Grimmio adscribuntur.
E contrario superfluum fuisset, si singulis vocabulis formas omnes et inflexiones quas induere possunt,
ut Graff et Richtofen fecerunt, subjecissemus; etenim non solum orthographia gothica certior est simul et
<a name=1243>
regularior, quam in veteri Frisonum lingua et imprimis veteri germanica, quibus immoderata libido lex
unica fuisse videtur, sed etiam ad evolvendas grammaticales fornas grammatica nobis remanet, locus, ut
vidimus, longe accommodatior.
Quoad vocabulorum interpretationem, hoc approbandum fore nobis visum est, si cum brevi illustratione
etiam omnia vocabula graeca gothico in ulfilana versione respondentia, huic adjecerimus. Cum enim Ulfilas
textus sacros e graeca in gothicam linguam sine dubio convertit, meliorem certo Gothi interpretem alium
quam graecum offerre non poteramus. Hinc, eadem ratione moti, glossarium graeco-gothicum potius quam
latino-gothicum ad calcem hujus glossarii gothico-latino-graeci apposuimus. Jam vero praeter quod ex
hac conjunctione non exigua exurget utilitas ad discutiendum gothicum textum sive qui cognoscitur, sive
qui olim felici casu detegetur (et hanc utilitatem nosmetipsi in discernendis veris lectionibus haud semel
experti sumus), ex ea insuper et quasi uno conspectu evolventur gothica synonyma, probabiturque quantus
vocabulorum thesaurus interpreti obvius fuerit, ut graeca vocabula, quibus in proprio idiomate perfecte et in
omnibus casibus aequivalentia non inveniebat, habita potius ratione sensus quam verbi, diversis vocabulis
convertere atque circumscribere posset. Qua de re, lector studiose, mentem praesertim advertas ad vocabula,
ut δικκαιοῦν,
ἡσυχία,
περισσεύειν, etc.
Denique ut hoc glossarium quam perfectissimum exhibeamus, nos non taeduit singulis vocabulis subjicere loca
omnia, in quibus occurrunt. Ex hoc enim labore manifestum erit, quod nullam uniuscujusque vocabuli significationem
pertermiserimus, et magnum insuper adjumentum eis offertur, qui formas et connexus vocabuli uno
intuitu forsan conspicere vellent. Hoc vero praecipue fecimus pro praepositionibus et conjunctionibus, quas
eo modo in grammatica tractare non potuimus. Excepimus tamen nonnulla vocabula, ut qiþan, ïs, jah, quibus
selecta tantum loca, salva tamen significatione, excerpsimus, ea potissimum eligentes, quae formas diversas
remotasque significationes exhibere videntur. Et sane neminem vituperatorem habebimus, quod, ad
parcendum spatio et lectorem nimis exercendum, quibusdam vocabulis centum circiter loca non subjecerimus.

Glosa
[6326] Glossaria gothica hos usque hodiernos dies confectaad id tantum extendi potuerunt, quod auctoribussuis notum erat, ut Junii Gothicum glossariumquo pleraque argentei codicis vocabula explicantur,Dortrechi 1664, Amstelaed. 1684; Stiernheilm GlossariumUlfila-gothicum, Holmiae 1670; Dictionariumsaxonico- et gothico-latinum, auct. Ed. Lye, ed. OwenManning. Land. 1772; Fulda's von Reinwald umgearbeitetesGlossar hinter Zahn's Ausgabe des Ulfilas;vel ad quaedam loca tantum relata sunt, ut, ne parvaquaedam glossaria memoremus, Castillionaeum glossariumin epistolas ad Corinthios, et Masmannenseglossarium in Skeireins.

[6327] Skeireins Aivaggeljons þairh Iohannen, Auslegungdes Evangelii Joannis in gothischer Sprache, aus römischenund mayländischen Handschriften herausg. v.H. F. Massmann, München 1834, 4o. Pars sextae paginaejam fuerat edita in Specimine (vid. not. 3) conjunctiscuris Maji et Castillionaei; collecta sunt fragmentaet castigate edita in 871-878 coll. nostraeeditionis.

[6328] Calendarium gothicum in codice mediolanensi(cod. A) reperitur, et publicatum est in Ulfilae partiumineditarum specimine, conjunctis curis Maji etCastillionaei edito, Mediolani 1819, 4, recentius revisumet castigatum a Massmanno, qui iterum in lucemedidit juxta revisionem suam. Vid. coll. 877sqq nostrae editionis.

[6329] Zahn, Versuch einer Erläuterung der GothischenSprachüberreste in Neapel et Arezzo, Braunschweig1804; ibid. praef. pag. 76 sqq; Massmann Frabauhtabokosvel die gothischen Urkunden von Neapel undArezzo, Wien 1838, fol.] (non autem in hoc  quod gothicum non est)  
[Note: Vid. gramm. introd. § 7, coll. 892 sq. Interpr.

[6330] Massmann propter lectionem Gudilebus, quam inparte latina aretini documenti occurrit, legendumpraefert Gudilaibs: genuinam vero lectionem nosse nequimus,gothico ipso deperdito.

[6331] Hoc nomen in neapolitano documento occurrens inglossario suo loco supplendum est.

[6332] Hoc Amala Jornandes non explicat; qui ergo(Schlegel Indische Bibl. tom. I, pag. 2, no 5; MansoGesch. der Ostgothen, pag. 11; Aschbach Gesch. derWestgothen, pag. 22) illud e sanskrita lingua deducereet flectendi nescius vel secretus convertere conatisunt, arbitrio animi sui indulserunt.

[6333] Jornandes, p. 90: Gothi plerumque mutuanturnomina Hunnorum. Coll. gramm. goth. § 5, col.886. Interpr.

[6334] Glossarium in editione germanica grammaticam praecedere jam monuimus, col. 884, not. 3 Interpr.

Patrologiae Cursus Completus
Praefationes