De diuisione
PRAEFATIO 
/4/ Quam magnos studiosis afferat fructus scientia diuidendi quamque
apud peripateticam disciplinam semper haec fuerit in honore notitia,
docet et Andronici, diligentissimi senis de diuisione liber editus; et
hic idem a Plotino grauissimo philosopho comprobatus et in libri
Platonis, qui *Sophistes* inscribitur commentariis a Porphyrio
repetitus, et ab eodem per hanc introductionis laudata in Categorias
utilitas. Dicit enim necessarium fore generis, speciei, differentiae,
proprii, accidentisque peritiam, cum propter alia multa tum propter
utilitatem quae est maxima partiendi. Quare, quoniam maximus usus est
facillimaque doctrina, ego id quoque sicut pleraque, omnia Romanis
auribus tradens, introductionis modo habitaque in eandem rem et
competenti subtilique tractatione et moderata breuitate perscripsi, ut
nec anxietas decisae orationis et non perfectae sententiae legentium
/6/ mentibus ingeratur; nec putet superuacuam loquacitatem harum rerum
inexperiens, rudis, insolensque noui audientium mentes habere aequum,
nec ullus liuor id quod et arduum natura est et ignotum nostris, nobis
autem magno et labore et legentium utilitate digestum, obliquis
morsibus obtrectationis obfuscet, denique potius uiam studiis, nunc
ignoscendo nunc etiam comprobando, quam frena bonis artibus stringant,
dum quicquid nouum est imprudenti obstinatione repudiant.  Quis enim
non uideat plurimum ad bonarum artium ualere defectum si apud mentes
hominum numquam sit desperatio displicendi? Sed si cui per haec
quaedam paratur anxietas aut obscuriora sunt fortasse quam ipse
desiderat, nihil ad me cognitionem facilem pollicentem, neque enim
rudibus haec totius artis sed imbutis et ulteriore paene loco
progressis legenda et discenda proponimus. Qui uero huius operis ordo
sit cum *De ordine Peripateticae disciplinae* mihi dicendum esset
diligenter exposui.  Sed haec hactenus.
		
  DIVISIO DIVISIONUM 
Nunc diuisionis ipsius nomen diuidendum est et secundum unumquodque
diuisionis uocabulum uniuscuiusque propositi proprietas partesque
tractandae sunt, diuisio namque multis modis dicitur. Est enim diuisio
generis in species, est rursus diuisio cum totum in proprias
distribuitur partes, est alia cum uox multa significans in
significationes proprias recipit sectionem. Praeter has autem tres est
alia diuisio quae secundum accidens fieri dicitur. Huius triplex modus
est: unus cum subiectum in accidentia separamus, alius cum accidens in
subiecta diuidimus, tertius cum accidens in accidentia secamus (hoc
ita fit si utraque eidem subiecto inesse uideantur).  Sed /8/ harum
omnium exempla subdenda sunt quatenus totius huius ratio diuisionis
eluceat.

Genus diuidimus in species cum dicimus "animalium alia sunt
rationabilia, alia irrationabilia; rationabilium alia mortalia, alia
immortalia" uel cum dicimus "coloris alia quidem sunt alba, alia
nigra, alia media". Oportet autem omnem generis in species diuisionem
aut in duas fieri partes aut in plures, sed neque infinitae species
esse possunt generis nec minus duabus. Hoc autem cur eueniat posterius
demonstrandum est.

Totum in partes diuididur quotiens in ea ex quibus est compositum
unumquodque resoluimus, ut cum dico domus aliud esse tectum, aliud
parietes, aliud fundamenta, et hominem anima coniungi et corpore,
cumque hominis dicimus partes esse Catonem, Virgilium, Ciceronem et
singulos qui, cum particulares sint, uim tamen totius hominis iungunt
atque componunt; neque enim homo genus, nec singuli homines species,
sed partes quibus totus homo coniungitur.

Vocis autem in significationes proprias diuisio fit quotiens una uox
multa significans aperitur et eius pluralitas significationis
ostenditur, ut cum dico "canis" quod est nomen et hunc quadrupedem
latrantemque designat et caelestum qui ad Orionis pedem morbidum
micat; est quoque alius, marinus canis, qui in immoderatam corporis
magnitudinem crescens caeruleus appellatur.

Sed huius diuisionis duplex modus est, aut enim unum nomen multa
significat aut oratio iam uerbis nominibusque composita. Et nomen
quidem multa significat ut id quod supra proposui, oratio uero multa
designat ut est:

Aio te, Aeacida, Romanos uincere posse.

Et nominis quidem per significationes proprias diuisio aequiuocationis
partitio nuncupatur, orationis uero in significationes proprias
distributio ambiguitatis discretio est, quam Graeci amphiboliam
dicunt, ita ut nomen multa significans aequiuocum, oratio uero multa
designans amphibola atque ambigua praedicetur. /10/

Eorum autem quae secundum accidens diuiduntur subiecti in accidentia
diuisio est ut cum dicimus "omnium hominum alii sunt nigri, alii
candidi, alii medii coloris", haec enim accidentia sunt hominibus, non
hominum species, et homo his subiectum, non horum genus est.

Accidentis uero in subiecta sectio euenit ut est "omnium quae
expetuntur alia in anima, alia in corporibus sita sunt", animae namque
atque corpori id quod expetitur accidens, non genus, est, et boni quod
in anima et corpore situm est non sunt haec species sed subiecta.

Accidentis uero in accidentia diuisio est ut "omnium candidorum alia
sunt dura", ut margarita, "alia liquentia", ut lac, liquor namque et
albedo atque durities haec sunt accidentia, sed album in dura et
liquida separatum est. Cum ergo sic dicimus, accidens in alia
accidentia separamus.

Sed huiusmodi diuisio uicissim semper in alterutra permutatur,
possumus enim dicere "eorum quae dura sunt alia sunt nigra, alia alba"
et rursus "eorum quae liquida alia sunt alba, alia nigra"; sed haec
rursus conuersa diuidimus: "eorum quae sunt nigra alia sunt dura, alia
liquentia".

Differt autem huiusmodi diuisio omnibus quae supra sunt dictae, nam
neque significationem partiri possumus in uoces, cum uox in
significationes proprias discernatur, nec partes in totum diuiduntur,
quamuis totum separetur in partes, nec species secatur in genera,
licet genus in species diuidatur.

Quod uero superius dictum est, hanc diuisionem ita fieri si utraque
eidem contingerent inesse subiecto, si attentius perspicitur liquet,
nam cum dicimus eorum quae dura sunt alia esse alba, alia nigra, ut
est lapis atque hebenum, manifestum est hebeno utraque inesse, et
duritiem scilicet et nigredinem. In caeteris quoque id diligens lector
inueniet.

Quibus autem summa ope ratio ueritatis inquiritur, his prius
intelligendum est quae sit horum omnium simul proprietas quibusque
inter se singillatim differentiis segregentur. Omnis enim uocis et
generis totiusque diuisio secundum se diuisio nuncupatur, reliquae
uero tres in accidentis distributione ponuntur.

Secundum se autem diuisionis huiusmodi differentia est. Differt enim
diuisio generis a uocis diuisione quod uox quidem in proprias semper
significationes separatur, /12/ genus non in significationes sed in
quadam a se quodammodo creatione disiungitur, et genus semper speciei
propriae totum est et uniuersalius in natura, aequiuocatio uero
uniuersalior quidem significata re dicitur, tantum uoce non etiam
totum est in natura.

Illo quoque a uocis distributione diuiditur, quod nihil habent
commune praeter solum nomen quae sub ea uoce sunt, quae uero sub
genere collocantur et nomen generis et definitionem suscipiunt.

Amplius quoque non eadem apud omnes uocis est distributio: quod apud
nos dicitur canis cum eius multae significationes in lingua Romana
sint simpliciter fortasse praedicatur in barbara, cum ea quae apud nos
uno nomine nuncupantur illi pluribus fortasse significent.  Generis
uero apud omnes eadem diuisio distributioque permanet, unde fit ut
uocis quidem diuisio ad positionem consuetudinemque pertineat, generis
ad naturam, nam quod apud omnes idem est natura est, consuetudinis
uero est quod apud aliquos permutatur.  Et hae quidem sunt
differentiae generis distributionis et uocis.

Generis quoque sectio totius distributione seiungitur quod totius
diuisio secundum quantitatem fit, partes enim totam substantiam
coniungentes actu aut ratione animi et cogitatione separantur, generis
uero distributio qualitate perficitur. Nam cum hominem sub animali
locauero tunc qualitate diuisio facta est, quale namque animal est
homo idcirco quoniam quadam qualitate formatur, unde quale sit animal
homo interrogatus aut "rationale" respondebit aut certe "mortale".

Amplius <quoque> genus omne naturaliter prius est propriis speciebus,
totum autem partibus propriis posterius; partes sunt quae totum
iungunt, compositi sui perfectionem alias natura tantum, alias ratione
quoque temporis antecedunt, unde fit ut genus in posteriora, totum
uero in priora soluamus. Hinc quoque illud uere dicitur: si genus
interimatur statim species deperire, si species /14/ interempta sit
non peremptum genus in natura consistere. Contra euenit in toto, nam
si pars totius perit totum non erit, cuius pars una sit interempta;
sin totum pereat partes permanent distributae, ut si de integra domo
quis abstulerit tectum, totum quod ante fuit intercipit, sed pereunte
toto parietes et fundamenta constabunt.

Amplius quoque genus speciebus materia est, nam sicut aes accepta
forma transit in statuam ita genus accepta differentia transit in
speciem; totius uero partium multitudo materia est, forma uero
earundem partium compositio. Nam sicut species ex genere constat et
differentia, ita totum constat ex partibus, unde fit ut totum ab
unaquaque parte sua partium ipsarum compositione differat, species
uero a genere differentiae coniunctione.

Amplius quoque species idem semper quod genus est, ut homo idem est
quod animal et uirtus idem est quod habitus, partes uero non semper
idem quod totum, neque enim manus idem est quod homo nec idem paries
quod domus. Et in his quidem quae dissimiles partes habent hoc clarum
est, sed non eodem modo in his quae similes, ut in aeris uirgula cuius
partes, quia sunt continuae quia eiusdem sunt aeris, uidentur idem
esse quod totum est, sed falso; fortasse enim idem sint partes
huiusmodi substantia, non etiam quantitate.

Restat autem uocis et totius distributionis differentias dare.
Differunt autem quod totum quidem constat partibus, uox uero non
constat ex his quae significat; et fit totius quidem diuisio in
partes, uocis autem fit non in partes sed in eas res quas uox ipsa
significat, unde fit ut sublata parte una totum pereat, sublata una re
quam uox significat multa designans uox illa permaneat.
		  
 DIVISIO GENERIS 
Nunc ergo quoniam secundum se diuisionis differentiae dictae sunt
generis distributio pertractetur. Primum quid genus sit definiendum
est: genus est quod de pluribus specie differentibus in eo quod /16/
quid sit praedicatur, species uero est quam sub genere collocamus,
differentia qua aliud ab alio distare proponimus.

Et est quidem genus quod interroganti quid quaeque res sit conuenit
responderi, differentia quae ad qualis percontationem rectissime
respondetur; nam cum quis interrogatur "Quid est homo?" recte
"Animal", "Qualis est homo?" conuenienter "Rationabilis", respondetur.

Diuiditur autem genus alias in species, alias in differentias si
species quibus genus oportet diuidi nominibus carent, ut cum dico
"animalium alia rationabilia sunt, alia irrationabilia" rationabile et
irrationabile differentiae sunt. Sed quoniam speciei huius quae est
animal rationabile nomen unum non est, idcirco pro specie differentiam
ponimus eamque superiori generi copulamus, omnis enim differentia in
genus proprium ueniens speciem facit, unde fit ut materia quaedam
genus sit, forma differentia, cum autem propriis nominibus species
appellantur, non in differentias generis fit recta diuisio.

Unde est ut ex pluribus terminis definitio colligatur. Si enim omnes
species suis nominibus appellarentur ex duobus solis terminis omnis
fieret definitio; ut cum dico "Quid est homo?" quid mihi necesse esset
dicere "Animal rationale mortale" si animal rationale esset nomine
proprio nuncupatum, quod cum reliqua differentia, id est mortali,
iunctum definitionem hominis uerissima ratione et integra conclusione
perficeret? Nunc autem ad definitiones integras specierum diuisio
necessaria est et forte in eodem diuisionis definitionisque ratio
uersetur, nam diuisionibus iunctis una componitur definitio.

Sed quoniam alia sunt aequiuoca, alia uniuoca, et quae sunt uniuoca
ipsa in generum suscipimus sectiones, quae uero sunt aequiuoca in his
diuisio sola significationis est, uidendum prius est quid sit uniuocum
quid aequiuocum ne, cum ista fefellerint, aequiuocum nomen quasi in
species ita in significatiuas /18/ resoluamus. Unde fit ut rursus ad
diuisionem necessaria sit definitio, quid enim sit aequiuocum quid
uniuocum definitione colligimus.

Sunt autem differentiae aliae per se, aliae uero per accidens, et
harum aliae sunt consequentes, aliae statim relinquentes.  Statim
relinquentes sunt huiusmodi, dormire uel sedere uel stare uel
uigilare, consequentes uero ut capilli crispi (si non amissi sint) et
glauci oculi (si non sint quadam extrinsecus debilitate turbati). Sed
haec ad generis diuisionem sumenda non sunt, neque enim ad
definitionem sunt commoda; omne enim quicquid ad diuisionem generis
aptum est idem ad definitiones rectissime congregamus, illa uero quae
per se sunt sola ad diuisionem generis apta sunt, haec autem informant
perficiuntque uniuscuiusque substantiam, ut hominis rationabilitas et
mortalitas.

Sed has quemadmodum probare possimus utrum ex eo sint genere statim
relinquentium an consequentium an in substantia permanentium hoc modo
mihi uidendum est, neque enim sufficit scire quas in diuisione sumamus
nisi illud quoque sit cognitum, quemadmodum easdem ipsas quae sumendae
et quae reiciendae sunt rectissime cognoscamus. Videndum ergo primum
est utrum proposita differentia omni possit et semper inesse subiecto;
quod si ipsa uel actu uel ratione seiungitur, haec a diuisione generis
separanda est. Si enim saepe et actu et ratione seiungitur, ex eorum
est genere quae statim relinquunt, ut sedere quidem frequentius
separatur et actu ipso a subiecto diuiditur. Quae uero ratione sola a
subiecto diuiduntur ea sunt consequentium differentiarum, ut glaucis
oculis esse a subiecto ratione seiungimus, ut cum dico "Est animal
luminibus glaucis, ut quilibet homo", quod si hic non esset huiusmodi
non eum /20/ res aliqua esse hominem prohiberet.

Aliud rursus est quod ratione separari non possit, quod si separatum
sit species interimatur, ut cum dicimus inesse homini ut solus
numerare possit uel geometriam discere. Quod si haec possibilitas ab
homine seiungatur, homo ipse non permanet; sed haec non statim earum
sunt quae in substantia insunt, nam non idcirco homo est quoniam haec
facere potest, sed quoniam rationalis est atque mortalis. Hae igitur
differentiae propter quas species consistit ipsae et in definitione
speciei et in generis eius diuisione quod continet speciem
collocantur. Et uniuersaliter dicendum est, quaecumque differentiae
huiusmodi sunt ut non modo praeter eas species esse non possit sed
propter eas solas sit, hae uel in diuisione generis uel in speciei
definitione sumendae sunt.

Quoniam uero quaedam sunt quae differunt quae contra se in
diuisionibus poni non debent, ut in animali rationale et bipes (nullus
enim dicit "Animalium alia sunt rationabilia, alia duos pedes
habentia" idcirco quod rationale et bipes, licet differant, nulla a se
oppositione disiunguntur), constat quaecumque a se aliqua oppositione
differunt eas solas differentias sub genere positas genus ipsum posse
disiungere.

Sunt autem oppositiones quatuor: aut ut contraria, ut bonum malo, aut
ut habitus et priuatio, ut uisus et caecitas, quamquam sint et quaedam
res in quibus discernere difficultas sit utrum in contrariis an in
priuatione uel habitu ea oporteat collocari, ut sunt motus quies,
sanitas aegritudo, uigilatio somnus, lux tenebrae -- sed haec alias,
nunc autem de reliquis oppositionibus dicendum est. Tertia oppositio
est quae est secundum affirmationem et negationem, ut:

Socrates uiuit

Socrates non uiuit.

Quarta secundum relationem, ut pater filius, dominus seruus.

Secundum quas igitur harum quattuor oppositionum /22/ diuisio generis
sit rectissima ratione monstrandum est, manifestum est enim et
oppositiones esse quattuor et species et genera per opposita separari.
Nunc ergo dicendum est secundum quam oppositionem harum quattuor uel
quemadmodum species a genere disiungi conueniat.

Et prima quidem sit contradictionis oppositio, uoco autem
contradictionis oppositionem quae affirmatione et negatione
proponitur.

In hac igitur negatio per se nullam speciem facit, nam cum dico "homo"
uel "equus", et aliquid huiusmodi, species sunt, quicquid autem quis
in negatione protulerit speciem non declarat, non esse enim hominem
non est species. Omnis enim species esse constituit, negatio uero
quicquid proponit ab eo quod est esse disiungit, ut cum dico "homo"
quasi si sit quiddam locutus sum, cum uero "non homo" substantiam
hominis negatione destruxi. Sic igitur per se caret diuisio generis in
species negatione.

Necesse est autem saepe speciem negatione componere cum ea quam
simplici nomine speciem uolumus assignare nullo uocabulo nuncupatur,
ut cum dico "Imparium numerorum alii primi", ut tres, quinque, uel
septem, "alii non primi", ut nouem, et rursus "Figurarum aliae sunt
rectilineae, aliae non rectilineae" et "Colorum alii sunt albi, alii
nigri, alii nec albi nec nigri". Ergo quando nomen unum speciebus
positum non est, eas negatione proferre necesse est. Hoc igitur cogit
interdum necessitas, non natura.

In eodem quoque quotiens negatione facimus sectionem prius aut
affirmatio aut simplex dicendum est nomen, ut est "Numerorum alii sunt
primi, alii non primi", nam si prius negatio dicta sit, tardior fit
rei quam proponimus intellectus. Nam cum primum dicis esse aliquos
numeros primos, cum quales sint primi exemplo uel definitione
docueris, quales non sint primi mox auditor intelliget. Sin uero e
contrario feceris, aut neutra subito aut tardius utraque cognoscet,
diuisio uero quae propter apertissimam generis naturam reperta est
debet potius ad intelligibiliora deducere.

Amplius quoque prior affirmatio est, posterior negatio, quod autem
primum /24/ est in diuisione quoque oportet primitus ordinari.
Necesse est quoque semper finita infinitis esse priora, ut aequale
inaequali, uirtutem uitiis, certum incerto, stabile fixumque mutabili.
Sed omnia quae aut definita parte orationis aut affirmatione
proferuntur plus finita sunt quam aut nomen cum particula negatiua aut
tota negatio, quare finito potius quam infinito est facienda diuisio.

Haec quidem dicta sunt de oppositione quam affirmatio negatioque
constituit, illa uero quae secundum habitum priuationemque fit ipsa
quoque superiori uidetur esse consimilis. Negat enim quodammodo
priuatio habitum, sed differt quod semper quidem potest esse negatio,
priuatio uero non semper, sed tunc quando habitum habere possibile est
(hoc uero nos iam Praedicamenta docuerunt). Quare forma quaedam
intelligitur esse priuatio, non enim tantum priuat sed etiam circa se
ipsam priuatum quemque disponit. Neque enim solum oculum caecitas
priuat lumine sed ipsa quoque secundum se priuatum luce disponit,
caecus enim dicitur ad priuationem quodammodo quasi dispositus et
affectus (hoc quoque Aristoteles testatur, in Physicis). Unde fit ut
priuationis differentia ad generum diuisionem frequenter utamur.

Sed hic quoque eodem modo sicut in contradictione faciendum est, prius
enim ponendus est habitus, qui est affirmationi consimilis, post
priuatio, quae negationi. Aliquotiens tamen priuationes quaedam
habitus uocabulo proferuntur, ut "orbus", "caecus", "uiduus",
aliquotiens cum particula priuationis, ut cum dicimus "finitum" et
"infinitum", "aequum" et "inaequale", sed in his "aequum" et "finitum"
in diuisione prima ponenda sunt, priuationes secundae.

Ac de oppositione quidem priuationis et habitus haec dicta sufficiant.

Contrariorum uero oppositio dubitatur fortasse an secundum /26/
priuationem et habitum esse uideatur, ut album et nigrum, an album
quidem priuatio nigri sit, nigrum uero albi -- sed haec alias, nunc
autem ita tractandum est tamquam si sit aliud oppositionis genus,
sicut est in Praedicamentis ab ipso quoque Aristotele dispositum.

In contrariis autem generum multa diuisio est, fere enim cunctas
differentias in contraria ducimus, sed quoniam contraria sunt alia
medio carentia, alia mediata, ita quoque diuisio facienda est, ut
"Colorum alia sunt alba, alia nigra, alia neutra".

Fieret autem omnis definitio omnisque diuisio duobus terminis
praedicatis nisi, ut supra iam dictum est, indigentia (quae saepe
existit) in nomine prohiberet. Quo autem modo utraeque duobus terminis
fierent erit manifestum hoc modo. Cum enim dico "Animalium alia sunt
rationabilia, alia irrationabilia" animal rationale ad hominis
definitionem contendit, sed quoniam animalis rationalis unum nomen non
est ponamus ei nomen a litteram: "rursus a litterae", quod est animal
rationale, "alia sunt mortalia, alia immortalia".  Volentes igitur
definitionem hominis reddere dicemus:

Homo est a littera mortalis

nam si hominis definitio est animal rationale mortale, animal uero
rationale per a litteram significatur, idem sentit "a mortale" tanquam
si diceretur "animal rationale mortale", a enim, ut dictum est, animal
rationale significat. Sic ergo a littera et mortali, duobus terminis,
facta definitio est; quod si reperirentur in omnibus quoque nomina,
duobus semper terminis tota definitio constitueretur. Diuisio uero
nominibus positis quoniam semper in duos terminos secatur manifestum
est si quis generi et differentiae cum deest nomen imponat, ut cum
dicimus: "Figurarum quae sunt trilaterae aliae sunt aequilaterae,
aliae duo latera habentes aequa, aliae totae inaequales". Trina igitur
ista diuisio si sic proferretur fieret duplex: "Figurarum quae
trilaterae /28/ sunt aliae sunt aequales, aliae inaequales;
inaequalium aliae sunt duo latera tantum aequa habentes, aliae tria
inaequalia", id est omnia; et cum dicimus "Rerum omnium alia sunt
bona, alia mala, alia indifferentia", quae nec bona scilicet nec mala,
si ita diceretur gemina diuisio proueniret: "Rerum omnium alia sunt
differentia, alia indifferentia; differentium alia sunt bona, alia
mala". Ita ergo diuisio omnis in gemina secaretur si speciebus et
differentiis uocabula non deessent.

Quartam uero oppositionem diximus quae est secundum ad aliquid, ut
pater filius, dominus seruus, duplex medium, sensibile sensus. Haec
igitur nullam habent substantialem differentiam qua a se discrepent,
immo potius habent huiusmodi cognationem qua ad se inuicem referantur
ac sine se esse non possint. Non est ergo generis in relatiuas partes
facienda diuisio, sed tota huiusmodi sectio a genere separanda est,
neque enim hominis species est seruus aut dominus nec numeri medium
aut duplum.

Cum igitur quattuor sint differentiae, affirmationis et negationis si
non necesse est semper tamen relationis reicienda diuisio est,
priuationis et habitus et contrariorum sumendae. Maxime autem
contrarietas in differentiis ponenda est nec non etiam priuatio,
idcirco quoniam contra habitum quiddam contrarium uidetur apponere, ut
est finitum et intinitum; quanquam enim sit priuatio, infinitum tamen
contrarii imaginatione formatur, est quaedam namque, ut dictum est,
forma.

Dignum uero inquisitu est utrum in species an in differentias recte
genera diuidantur, definitio namque diuisionis est generis in species
proximas distributio. Oportet igitur secundum naturam diuisionis et
secundum definitionem in proprias species semper fieri generis
disgregationem (sed hoc interdum fieri nequit propter eam quam supra
reddidimus causam, multis enim speciebus non sunt nomina) atque ideo,
quoniam quaedam sunt prima genera, quaedam ultima, quaedam media:
primum quidem ut substantia, ultimum ut animal, medium /30/ ut corpus,
corpus namque animalis genus est, substantia corporis, sed neque super
substantiam quicquam inueniri potest quod generis loco ualeat
collocari neque sub animali, homo namque species, non genus, est.

Quare antiquior uidebitur speciei diuisio si non sit indigentia
nominum, quod si his omnibus non abundamus, prima genera usque ad
ultima conuenit in differentias separare. Hoc autem fit hoc modo, ut
primum genus in suas differentias disgregemus non in posteriores, et
posterius rursus in suas sed non in posteriores.  Neque enim eaedem
sunt differentiae corporis quae animalis, si quis enim dicat
"Substantiae aliud est corporale, aliud incorporale" recte diuisionem
fecerit, hae namque differentiae propriae substantiae sunt; si quis
uero sic, "Substantiarum alia sunt animata, alia inanimata", hic non
recte substantiae differentias disgregauit, corporis namque
differentiae sunt, non substantiae, id est secundi generis non
primi. Quare manifestum est secundum proprias differentias, non
secundum posterioris generis, priorum generum diuisionem esse
faciendam.

Quotiens autem genus aut in differentias aut in species soluitur, post
diuisionem factam mox definitiones aut exempla subdenda sunt, sed si
quis definitionibus non abundet satis est exempla subicere, ut cum
dicimus "Corporum alia sunt animata" subiciamus "ut homines uel
ferae; alia inanimata, ut lapides".

Oportet autem diuisionem quoque, sicut terminum neque diminutam esse,
neque superfluam, nam neque plures species quam sub genere sunt
oportet apponi nec pauciores, ut in se ipsa diuisio sicut terminus
conuertatur.  Conuertitur enim terminus sic: "Virtus est mentis
habitus optimus", rursus "Habitus mentis optimus uirtus est". Sic
etiam diuisio: "Omne genus aliquid eorum erit quae sunt species",
rursus "quaelibet species proprium genus est".

Fit autem generis eiusdem multipliciter diuisio, ut omnium corporum et
quaecumque alicuius sunt magnitudinis. Sicut enim circulum in
semicirculos et in eos quos Graeci *tomeas* uocant (nos diuisiones
possumus dicere) distribuimus, et tetragonum alias ducto per angulum
/32/ diametro in triangula, alias in parallelogrammata, alias in
tetragona separamus, ita quoque genus, ut cum dicimus "Numerorum alii
sunt pares, alii impares" et rursus "alii primi, alii non primi", et
"Triangulorum alia sunt aequilatera, alia duo sola latera aequa
habentia, alia totis inaequalia lateribus" et rursus "Triangulorum
alia sunt rectiangula, alia acutos habentia tres angulos, alia
obtusum". Sic igitur generis unius fit diuisio multiplex.

Illud autem scire perutile est, quoniam genus una quodammodo multarum
specierum similitudo est quae earum omnium substantialem conuenientiam
monstret, atque ideo collectiuum plurimarum specierum genus est,
disiunctiuae uero unius generis species. Quae quoniam differentiis
informantur, ut dictum est, idcirco sub uno genere minus duabus
speciebus esse non possunt, omnis enim differentia in discrepantium
pluralitate constat. Sed de diuisione generis et speciei perplura
dicta sunt.
	    
 DEFINITIO 
Hanc igitur insistentibus uiam promptior per diuisionem generis ad
speciei definitionem facultas aperitur, oportet autem non solum quas
ad definitionem sumamus differentias addiscere, sed ipsius quoque
definitionis artem diligentissima cognitione complecti. Et illud
quidem, an ulla possit definitio demonstrari et quemadmodum per
demonstrationem ualeat inueniri, et quaecumque de ea subtilius in
postremis Analyticis ab Aristotele tractata sunt, praetermittam, solam
tantum exsequar regulam definiendi.

Rerum enim aliae sunt superiores, aliae inferiores, aliae mediae.
Superiores quidem definitio nulla complectitur idcirco quod earum
superiora genera inueniri non possunt; porro autem inferiores, quae
sunt indiuidua, specificis differentiis carent, quocirca ipsae quoque
a definitione seclusae sunt; mediae igitur quae et habent genera et de
aliis uel /34/ de generibus uel de speciebus uel indiuiduis
praedicantur sub definitionem cadere possunt.

Data igitur huiusmodi specie quae et genus habeat et de posteriori
praedicetur, primo eius sumo genus et illius generis diffferentias
diuido; et adiungo differentiam generi, et uideo num illa differentia
iuncta cum genere aequalis possit esse cum ea specie quam
circumscribendam definitione suscepi. Quod si minor fuerit species,
illam differentiam rursus quam dudum cum genere posueramus quasi genus
ponimus eamque in alias suas differentias separamus, et rursus has
duas differentias superiori generi coniungimus, et, si aequauit
speciem, definitio speciei esse dicetur, sin minus, secundam
differentiam rursus in alia separamus. Quas omnes coniungimus cum
genere et rursus speculamur si omnes differentiae cum genere illi
aequales sunt speciei quae definitur. Et postremo totiens differentias
differentiis distribuimus usque dum omnes iunctae generi speciem
aequali definitione describant.

Huius autem rei clariorem facient exempla notitiam hoc modo.  Sit
nobis propositum quod definire uelimus "nomen".  Vocabulum ergo
nominis de pluribus nominibus praedicatur et est quodammodo species
sub se continens indiuidua. Definio ergo nomen sic. Sumo eius genus
quod est uox et diuido: "Vocum aliae sunt significatiuae, aliae uero
minime". Vox autem non significatiua nihil ad nomen, etenim nomen
significat; sumo ergo differentiam quae est significatiua et iungo cum
genere, id est cum uoce, et facio "uox significatiua" et tunc respicio
utrum genus hoc et differentia nomini sint aequalia.

Sed nondum aequalia sunt, potest enim et uox significatiua esse et
nomen non esse, sunt enim quaedam uoces quae dolorem designant, aliae
quae animi passiones naturaliter quae nomina non sunt, ut
interiectiones.  Rursus ipsam uocum significantiam in alias
differentias diuido: "Vocum significatiuarum aliae sunt secundum
positionem, aliae /36/ sunt naturaliter", et uox quidem significans
naturaliter nihil ad nomen, uox uero significans positione hominum
nomini congruit.  Quocirca duas has differentias significatiuam et
secundum positionem, iungo cum uoce, id est cum genere, et dico:
"Nomen est uox significatiua secundum placitum".

Sed rursus mihi non aequatur ad nomen, sunt namque et uerba uoces
significatiuae et secundum positionem; non igitur solius nominis
definitio est. Distribuo iterum differentiam quae est secundum
positionem et dico "Secundum positionem uocum significatiuarum aliae
sunt cum tempore, aliae sine tempore", et differentia quidem cum
tempore nomini non iungitur idcirco quod uerborum est consignificare
tempora, nominum uero minime; restat ergo ut congruat illa differentia
quae est sine tempore. Iungo igitur has tres differentias generi et
dico: "Nomen est uox significatiua ad placitum sine tempore".

Sed rursus mihi non plena conclusio definitionis occurrit, potest enim
uox et significatiua et secundum positionem et sine tempore esse et
nomen non esse unum sed nomina iuncta, quae est oratio, ut:

Socrates cum Platone et discipulis

sed quamquam imperfecta quidem haec sit oratio, tamen est oratio.
Quocirca ultima differentia quae est sine tempore aliis item
differentiis diuidenda est, et dicemus: "Vocum significatiuarum
secundum positionem sine tempore aliae sunt quarum pars extra aliquid
significat", hoc pertinet ad orationem, "aliae quarum pars extra nihil
significat", hoc pertinet ad nomen, nominis enim pars nihil extra
designat. Fit ergo definitio sic: "Nomen est uox significatiua
secundum placitum sine tempore, cuius nulla pars extra significatiua
est separata".

Videsne igitur quam recta definitio constituta sit? Nam quod dixi
"uocem" a caeteris sonis nomen disiunxi, quod "significatiuam" apposui
nomen a non significatiuis uocibus separaui, quod "secundum placitum"
et "sine tempore" a naturaliter significantibus uocibus et a uerbis
proprietas nominis distributa est, quod eius partes extra nihil
significare proposui ab oratione distinxi, cuius partes aliquid
separatae extra significant. Unde fit ut quodcumque nomen fuerit illa
definitione claudatur et ubicumque haec ratio definitionis aptabitur
illud nomen esse non dubitem.  /38/

Illud quoque dicendum est, quod genus in diuisione totum est, in
definitione pars, et sic est definitio quasi quaedam partes totum
coniungant, sic est diuisio quasi totum soluatur in partes, et est
similis diuisio generis totius diuisioni, definitio totius
compositioni.  Namque in diuisione generis animal totum est hominis,
intra se enim complectitur hominem, in definitione uero pars est,
specie namque genus cum aliis differentiis iunctum componit, ut cum
dico "Animalium alia sunt rationabilia, alia irrationabilia" et rursus
"Rationabilium alia sunt mortalia, alia immortalia", animal rationalis
totum est et rursus rationale mortalis, et haec tria hominis. Si uero
in definitione dicam:

Homo est animal rationale mortale

tria haec unum hominem iungunt, quocirca pars ipsius et genus et
differentia reperitur.

Sic igitur in diuisione genus totum est, species pars, eodem quoque
modo differentiae totum, partes in quas illae diuiduntur.  In
definitione uero et genus et differentiae partes sunt, definita uero
species totum.

Sed haec hactenus.
		  
 DIVISIO TOTIUS 
Nunc de ea diuisione dicemus quae est totius in partes, haec enim erat
secunda diuisio post generis diuisionem. Quod enim dicimus totum
multipliciter significamus: totum namque est quod continuum est, ut
corpus uel linea uel aliquid huiusmodi; dicimus quoque totum quod
continuum non est, ut totum gregem uel totum populum uel totum
exercitum; dicimus quoque totum quod uniuersale est, ut hominem uel
equum, hi enim toti sunt suarum partium, id est hominum uel equorum,
unde et particularem unumquemque hominem dicimus; dicitur quoque totum
quod ex quibusdam uirtutibus constat, ut animae alia potentia est
sapiendi, alia sentiendi, alia uegetandi.

Tot igitur modis cum totum dicatur, facienda totius diuisio est primo
quidem, si continuum fuerit, in eas partes ex quibus ipsum /40/ totum
constare perspicitur, aliter enim diuisio non fit. Hominis enim corpus
in partes suas diuideres, in caput, manus, thoracem, pedes, et si quo
alio modo secundum proprias partes fit recta diuisio.

Quorum autem multiplex est compositio multiplex etiam diuisio, ut
animal separatur quidem in partes eas quae sibi similes habent partes,
in carnes, et ossa, rursus in eas quae sibi similes non habent partes,
in manus, in pedes, eodem quoque modo et nauis et domus. Librum quoque
in uersus atque hos in sermones, hos autem in syllabas, syllabas in
litteras soluimus, ita fit ut litterae et syllabae et nomina et uersus
partes quaedam totius libri esse uideantur, alio tamen modo acceptae
non partes totius sed partes partium sint.

Oportet autem non omnia speculari quasi actu diuidantur sed quasi
animo et ratione, ut uinum aquae mixtum diuidimus in uina aquae mixta,
hoc actu, diuidimus etiam in uinum et aquam ex quibus mixtum est, hoc
ratione, haec enim iam mixta separari non possunt.

Fit autem totius diuisio et in materiam atque formam, aliter enim
constat statua ex partibus suis, aliter ex materia atque forma, id est
ex aere et specie.

Similiter etiam illa tota diuidenda sunt quae continua non sunt eodem
quoque modo et ea quae sunt uniuersalia, ut "Hominum alii sunt in
Europa, alii in Asia, alii in Africa".

Eius quoque totius quod ex uirtutibus constat hoc modo facienda est
diuisio: "Animae alia pars est in uirgultis, alia in animalibus" et
rursus "eius quae est in animalibus alia rationalis, alia
sensibilis est" et rursus haec aliis sub diuisionibus
dissipantur.  Sed non est anima horum genus sed totum, partes enim hae
animae sunt, sed non ut in quantitate, sed ut in aliqua potestate atque
uirtute, ex his enim potentiis substantia animae iungitur. Unde fit ut
quiddam simile habeat huiusmodi diuisio et generis et totius
diuisioni, nam quod quaelibet eius pars fuerit animae
praedicatio eam sequitur, ad generis diuisionem refertur, cuius
ubicumque fuerit species ipsum mox consequitur genus; quod
autem non omnis anima omnibus partibus iungitur sed alia aliis, hoc
ad totius naturam referri necesse est.  /42/
		  
 DIVISIO VOCIS 
Restat igitur ut de uocis in significantias diuisione tractemus. Fit
autem uocis diuisio tribus modis. Diuiditur enim in significationes ut
aequiuoca uel ambigua, plures enim res significat unum nomen, ut
"canis", plures rursus una oratio, ut cum dico Graecos uicisse
Troianos. Alio autem modo secundum modum, haec enim non plura
significant sed multis modis, ut cum dicimus "infinitum" unam rem
quidem significat cuius terminus inueniri non possit, sed hoc dicimus
aut secundum mensuram aut secundum multitudinem aut secundum speciem:
secundum mensuram, ut est infinitum esse mundum, magnitudine enim
dicimus infinitum; secundum multitudinem, ut est infinitam esse
corporum diuisionem, infinitam namque diuisionum multitudinem
significamus; rursus secundum speciem, ut infinitas dicimus figuras,
infinitae enim sunt species figurarum. Dicimus etiam infinitum aliquid
secundum tempus, ut infinitum dicimus mundum, cuius terminus secundum
tempus inueniri non possit, eodem quoque modo infinitum dicimus Deum,
cuius supernae uitae terminus inueniri secundum tempus non possit. Sic
igitur haec uox non plura significat secundum se sed multimode de
singulis praedicatur, unum tamen ipsa significans.

Alius uero modus secundum determinationem. Quotiens enim sine
determinatione dicitur uox ulla, facit intellectu dubitationem, ut est
"homo", haec enim uox multa significat, nulla enim definitione
conclusa audientis intelligentiam multis raptat fluctibus erroribusque
traducit. Quid enim quisque auditor intelligat ubi id quod dicens
loquitur nulla determinatione concluditur?  Nisi enim quis ita
definiat dicens:

Omnis homo ambulat

aut certe:

Quidam homo ambulat

et hunc nomine, si ita contingit, designet, intellectus audientis quod
rationabiliter intelligat non habet. Sunt etiam aliae determinationes,
ut si quis dicat:

Det mihi!

quando uel quid dare debeat nullus intelligit nisi intellectus et
certa /44/ ratio determinationis addatur, uel si quis dicat:

Ad me uenite!

quo ueniant uel quando nisi determinatione non cognoscitur. Est autem
omne quidem ambiguum dubitabile, non tamen omne dubitabile ambiguum,
haec enim quae dicta sunt dubitabilia quidem sunt, non tamen
ambigua. In ambiguis enim uterque auditor rationabiliter se ipsum
intellexisse arbitratur, ut cum quis dicit:

Audio Graecos uicisse Troianos

unus potest intelligere quod Graeci Troianos uicerint, alius quod
Troiani Graecos, et uterque hoc dicentis ipsius sermonibus
rationabiliter intellegunt. Cum autem dico:

Da mihi!

quid dare debeat nullus ex ipsis sermonibus rationabiliter auditor
intelligit, quod enim ego non dixi ille potius suspicabitur quam
aliqua ratione id quod a me prolatum non est perspicaciter uideat.

Tot igitur modis cum uocis diuisio fiat, aut per significantias aut
per modum significationum aut per determinationem, in his quae
secundum significantiam diuiduntur non solum diuidendae sunt
significationes sed etiam diuersas res esse quae significantur
definitione monstrandum est. Aristoteles enim hoc in Topicis
diligenter praecepit, ut in his quae dicuntur bona alia sunt bona, ut
ea quae boni retinent qualitatem, alia quae ipsa quidem nulla
qualitale dicuntur sed quod bonam rem faciunt idcirco bona dicuntur.

Oportet autem maxime exercere hanc artem, ut ipse Aristoteles ait,
contra sophisticas importunitates, si enim nulla subiecta sit res quam
significat uox, designatiua esse non dicitur, sin uero una res sit
quam significat uox, dicitur simplex, quod si plures, multiplex et
multa significans. Diuidenda igitur haec sunt ne in aliquo syllogismo
capiamur.

Sin uero amphibola oratio est, euenit ut aliquotiens utroque modo
possibilia sint quae significantur, ut id quod superius dixi; potuit
/46/ enim fieri ut Graeci uincerent Troianos et Troiani Gracos
superarent.  Sunt uero alia quae impossibilia sunt, ut cum dico
hominem comedere panem, significat quidem quod homo panem comedat,
rursus quod panis hominem, sed hoc impossibile est. Ergo quotiens ad
contentionem uenitur diuidenda et possibilia et impossibilia, quotiens
ad ueritatem sola possibilia dicenda, impossibilia relinquenda sunt.

Quoniam ergo plures sunt species plura significantium uocum, dicendum
est quod aliae in particula multiplicitatem significationis habent,
aliae in tota oratione, et eorum quae in particula habent pars ipsa
aequiuoca dicitur, tota uero ipsa oratio secundum aequiuocationem
multiplex, illa uero quae in oratione tota significationis
multiplicitatem retinet (ut supra iam dictum est) ambigua nuncupatur.

Diuiditur autem significationes aequiuocarum secundum aequiuocationem
unius particulae orationum definitione, ut cum dico:

Homo uiuit

intelligitur et uerus et pictus; diuiditur autem hoc modo:

Animal rationale mortale uiuit

(quod uerum est),

Animalis rationalis mortalis simulatio uiuit

(quod falsum est). Diuiditur qualibet adiectione quae terminet, uel
generis uel casus uel alicuius articuli; ut cum dico:

Canna Romanorum sanguine sorduit

et calamum demonstrat et fluuium, sed diuidimus sic: articulo quidem,
ut dicamus:

Hic Canna Romanorum sanguine sorduit

uel genere, ut:

Canna Romanorum sanguine plenus fuit

uel casu uel numero, in illo enim singularis tantum est, in illo
pluralis, et de aliis quidem eodem modo.

Sunt autem alia secundum accentum, alia secundum orthographiam, et
secundum accentum quidem ut "pone" et "pone", secundum orthographiam
ut "quaeror" et "queror" ab inquisitione et /48/ querela; et haec
rursus uel secundum ipsam orthographiam diuiduntur uel secundum
actionem et passionem, quod "quaeror" ab inquisitione passiuum est,
"queror" autem a querela agentis est.

Ambiguarum uero orationum facienda est diuisio, aut per adiectionem
aut per diminutionem aut per diuisionem aut per aliquam
transmutationem, ut cum dicitur:

Audio Troianos uicisse Graecos

ita dicamus:

Audio quod Graeci uicerint Troianos

haec enim ambiguitas quolibet eorum modo soluitur.

Non tamen ita diuidenda est omnis uocum significatio tamquam generis:
in genere omnes species enumerantur, in ambiguitate uero tantae
sufficiunt quantae ad eum sermonem possint esse utiles quem alterutra
nectit oratio.

Ac de uocis quidem significatione sufficienter dictum est, est autem
et de generis totiusque diuisione propositum atque expeditum.
	       
 DIVISIO PER ACCIDENS 
Quare de omnibus secundum se partitionibus diligentissime pertractatum
est.

Nunc de his diuisionibus dicemus quae per accidens fiunt. Harum autem
commune praeceptum est, quicquid ipsorum diuiditur in opposita
disgregari, ut si subiectum in accidentia diuidimus non dicamus
"Corporum alia sunt alba, alia dulcia", quae opposita non sunt, sed
"Corporum alia sunt alba, alia nigra, alia neutra", eodem quoque modo
in aliis secundum accidens diuisionibus diuidendum est.

Atque illud maxime perspiciendum, ne quid ultra dicatur aut minus,
sicut fit in generis diuisione. Non enim oportet relinqui aliquod
accidens ex eadem oppositione quod subiecto illi inest quod non in
diuisione dicatur, neque uero addi aliquid quod subiecto inesse non
possit.

Posterior quidem Peripateticae secta prudentiae differentias
diuisionum diligentissima ratione perspexit et per se diuisionem ab ea
quae est secundum accidens ipsasque inter se disiunxit atque
distribuit, /50/ antiquiores autem indifferenter et accidente pro
genere et accidentibus pro speciebus aut differentiis utebantur, unde
nobis peropportuna utilitas uisa est et communiones harum diuisionum
prodere et eas propriis differentiis disgregare.

Et de diuisione quidem omni quantum introductionis breuitas patiebatur
diligenter expressimus.