Cur deus homo (Schmitt)/Liber 2
2.01	HOMINEM FACTUM ESSE IUSTUM UT BEATUS ESSET.

2.02	QUOD NON MORERETUR, SI NON PECCASSET.

2.03	QUOD CUM CORPORE, IN QUO VIVIT IN HAC VITA, RESURGAT.

2.04	QUOD DE HUMANA NATURA PERFICIET DEUS QUOD INCEPIT.

2.05	QUOD QUAMVIS HOC NECESSE SIT FIERI, TAMEN NON HOC FACIET
COGENTE NECESSITATE; ET QUOD SIT NECESSITAS QUAE AUFERT
GRATIAM AUT MINUIT, ET SIT NECESSITAS QUAE AUGET. /46/

2.06	QUOD SATISFACTIONEM PER QUAM SALVATUR HOMO, NON POSSIT FACERE
NISI DEUS-HOMO.

2.07	QUOD NECESSE SIT EUNDEM IPSUM ESSE PERFECTUM DEUM ET PERFECTUM
HOMINEM.

2.08	QUOD EX GENERE ADAE ET DE VIRGINE-FEMINA DEUM OPORTEAT
ASSUMERE HOMINEM.

2.09	QUOD NECESSE SIT VERBUM SOLUM ET HOMINEM IN UNAM CONVENIRE
PERSONAM.

2.10	QUOD IDEM HOMO NON EX DEBITO MORIATUR; ET QUOMODO POSSIT VEL
NON POSSIT PECCARE; ET CUR ILLE VEL ANGELUS DE SUA IUSTITIA
LAUDANDUS SIT, CUM PECCARE NON POSSINT.

2.11	QUOD MORIATUR EX SUA POTESTATE; ET QUOD MORTALITAS NON
PERTINEAT AD PURAM HOMINIS NATURAM.

2.12	QUOD QUAMVIS INCOMMODORUM NOSTRORUM PARTICEPS SIT, MISER TAMEN
NON SIT.

2.13	QUOD CUM ALIIS INFIRMITATIBUS NOSTRIS IGNORANTIAM NON HABEAS.

2.14	QUOMODO MORS EIUS PRAEVALEAT NUMERO ET MAGNITUDINI PECCATORUM
OMNIUM.

2.15	QUOMODO DEFEAT MORS EADEM ETIAM PECCATA EUM PERIMENTIUM.

2.16	QUALITER DEUS DE MASSE PECCATRICE ASSUMPSIT HOMINEM SINE
PECCATO; ET DE SALVATIONE ADAE ET EVAE.

2.17	QUOD IN DEO NON SIT NECESSITAS VEL IMPOSSIBILITAS; ET QUOD SIT
NECESSITAS COGENS ET NECESSITAS NON COGENS.

2.18	QUOMODO VITA CHRISTI SOLVATUR DEO PRO PECCATIS HOMINUM; ET QUO
MODO DEBUIT CHRISTUS ET NON DEBUIT PATI.

2.19	QUANTA RATIONE DE MORTE EIUS SEQUATUR HUMANA SALVATIO.

2.20	QUAM MAGNA ET QUAM IUSTA SIT MISERICORDIA DEI.

2.21	QUOD IMPOSSIBILE SIT DIABOLUM RECONCILIARI.

2.22	QUOD IN IIS QUAE DICTA SUNT, VETERIS ET NOVI TESTAMENTI
VERITAS PROBATA SIT.

LIBER SECUNDUS

2.01 HOMINEM FACIUM ESSE IUSTUM UT BEATUS ESSET.

ANSELMUS. Rationalem naturam a deo factam esse iustam, ut illo fruendo
beata esset, dubitari non debet. Ideo namque rationalis est, ut
discernat inter iustum et iniustum, et inter bonum et malum, et inter
magis bonum et minus bonum. Alioquin frustra facta esset rationalis.
Sed deus non fecit eam rationalem frustra. Quare ad hoc eam factam
esse rationalem dubium non est. Simili ratione probatur quia ad hoc
accepit potestatem discernendi, ut odisset et uitaret malum, ac amaret
et eligeret bonum, atque magis bonum magis amaret et eligeret. Aliter
namque frustra illi deus de,disset potestatem istam discernendi, quia
in uanum discerneret, si secundum discretionem non amaret et uitaret.
Sed non conuenit ut deus tantam potestatem frustra dederit. Ad hoc
itaque factam esse rationalem naturam certum est, ut summum bonum
super omnia amaret et eligeret, non propter aliud, sed propter ipsum.
Si enim propter aliud, non ipsum sed aliud amat. At hoc nisi iusta
facere nequit. Ut igitur frustra non sit rationalis, simul ad hoc
rationalis et iusta facta est. Quod si ad summum bonum eligendum et
amandum iusta facta est, aut talis ad hoc facta est, ut aliquando
assequeretur quod amaret et eligeret, aut non. Sed si ad hoc iusta non
est facta, ut quod sic amat et eligit assequatur, frustra facta est
talis, ut sic illud amet et eligat, nec ulla erit ratio cur illud
assequi debeat aliquando. Quamdiu ergo amando et /98/ eligendo summum
bonum iusta faciet, ad quod facta est, misera erit, quia indigens erit
contra uoluntatem, non habendo quod desiderat; quod nimis absurdum
est. Quapropter rationalis natura iusta facta est, ut summo bono, id
est deo, fruendo beata esset. Homo ergo qui rationalis natura est,
factus est iustus ad hoc, ut deo fruendo beatus esset.

2.02 QUOD NON MORERETUR, SI NON PECCASSET.

Quod autem talis factus sit, ut necessitate non moreretur,
hinc facile probatur quia, ut iam diximus, sapientiae et iustitiae dei
repugnat, ut cogeret mortem pati sine culpa, quem iustum ad aeternam
fecit beatitudinem. Sequitur ergo quia, si numquam peccasset, numquam
moreretur.

2.03 QUOD CUM CORPORE, IN QUO VIVIT IN HAC VITA, RESURGAT.

Unde aperte quandoque future resurrectio mortuorum probatur.
Quippe si homo perfecte restaurandus est, talis debet restitui, qualis
futurus erat, sinon peccasset.

BOSO. Aliter esse non potest.

ANSELMUS. Quemadmodum igitur, si non peccasset homo, cum eodem quod
gerebat corpore in incorruptibilitatem transmutandus erat, ita
oportet, ut cum restaurabitur, cum suo in quo uiuit in hac uita
corpore restauretur.

BOSO. Quid respondebimus, si quis dicat quia hoc fieri oportet de
illis in quibus humanum genus restaurabitur, de reprobis uero non est
necesse?

ANSELMUS. Nihil iustius aut conuenientius intelligitur quam ut, sicut
homo, si perseuerasset in iustitia, totus, id est anima et corpore,
aeterne beatus esset, ita si perseuerat in iniustitia, totus similiter
aeterne miser sit.

BOSO. Breuiter mihi de his satisfecisti. /99/

2.04 QUOD DE HUMANA NATURA PERFICIET DEUS QUOD INCEPIT.

ANSELMUS. Ex his est facile cognoscere quoniam aut hoc de humana
perficiet deus natura quod incepit, aut in uanum fecit tam sublimem
naturam ad tantum bonum. At si nihil pretiosius cognoscitur deus
fecisse quam rationalem naturam ad gaudendum de se, ualde alienum est
ab eo, ut ullam rationalem naturam penitus perire sinat.

BOSO. Non potest aliter putare cor rationale.

ANSELMUS. Necesse est ergo, ut de humana natura quod incepit
perficiat. Hoc autem fieri, sicut diximus, nequit, nisi per integram
peccati satisfactionem, quam nullus peccator facere potest.

BOSO. Intelligo iam necesse esse, ut deus faciat quod incepit, ne
aliter quam deceat uideatur a suo incepto deficere.

2.05 QUOD QUAMVIS HOC NECESSE SIT FIERI, TAMEN NON HOC FACIET COGENTE
NECESSITATE; ET QUOD SIT NECESSITAS QUAE AUFERT GRATIAM AUT
MINUIT, ET SIT NECESSITAS QUAE AUGET.

Sed si ita est, uidetur quasi cogi deus necessitate uitandi
indecentiam, ut salutem procuret humanam. Quomodo ergo negari poterit
plus hoc propter se facere quam propter nos? Aut si ita est: quam
gratiam illi debemus pro eo quod facit propter se? Quomodo etiam
imputabimus nostram salutem eius gratiae, si nos saluat necessitate?

ANSELMUS. Est necessitas quae benefacienti gratiam aulert aut minuit,
et est necessitas qua maior beneficio gratia debetur. Cum enim aliquis
ea necessitate /100/ cui subiacet, inuitus bene facit, aut nulla aut
minor illi gratia debetur. Cum uero ipse sponte se necessitati
benefaciendi subdit nec inuitus eam sustinet, tunc utique maiorem
beneficii gratiam meretur. Non enim haec est dicenda necessitas, sed
gratia, quia nullo cogente illam suscepit aut seruat, sed gratis. Nam
si quod hodie sponte promittis cras te daturum, eadem cras uoluntate
das, quamuis necesse sit te cras reddere promissum, si potes, aut
mentiri: non tarnen minus tibi debet ille pro impenso beneficio cui
das, quam si non promisisses, quoniam te debitorem ante tempus
dationis illi facere non es cunctatus. Tale est, cum quis sanctae
conuersationis sponte uouet propositum. Quamuis namque seruare illud
ex necessitate post uotum debeat, ne apostatae damnationem incurrat,
et licet cogi possit seruare, si nolit: si tamen non inuitus seruat
quod uouit, non minus sed magis gratus est deo, quam si non uouisset;
quoniam non solum communem uitam, sed etiam eius licentiam sibi
propter deum abnegauit, nec sancte uiuere dicendus est necessitate,
sed eadem qua uouit libertate.

Quare multo magis, si deus facit bonum homini quod incepit,
licet non deceat eum a bono incepto deficere, totum gratiae debemus
imputare, quia hoc propter nos, non propter se nullius egens incepit.
Non enim illum latuit quid homo facturus erat, cum illum fecit, et
tamen bonitate sua illum creando sponte se ut perficeret inceptum
bonum quasi obligauit. Denique deus nihil facit necessitate, quia
nullo modo cogitur aut prohibetur facere aliquid; et cum dicimus deum
aliquid facere quasi necessitate uitandi inhonestatem, quam utique non
timet, potius intelligendum est quia hoc facit necessitate seruandae
honestatis. Quae scilicet necessitas non est aliud quam immutabilitas
honestatis eius, quam a se ipso et non ab alio habet, et idcirco
improprie dicitur necessitas. Dicamus tamen quia necesse est, ut
bonitas dei propter immutabilitatem suam perficiat de homine quod
incepit, quamuis totum sit gratia bonum quod facit.

BOSO. Concedo. /101/

2.06 QUOD SATISFACTIONEM PER QUAM SALVATUR HOMO, NON POSSIT FACERE
NISI DEUS-HOMO.

ANSELMUS. Hoc autem fieri nequit, nisi sit qui soluat deo pro peccato
hominis aliquid maius quam omne quod praeter deum est.

BOSO. Ita constat.

ANSELMUS. Illum quoque qui de suo poterit deo dare aliquid, quod
superet omne quod sub deo est, maiorem esse necesse est quam omne quod
non est deus.

BOSO. Nequeo negare.

ANSELMUS. Nihil autem est supra omne quod deus non est, nisi deus.

BOSO. Verum est.

ANSELMUS. Non ergo potest hanc satisfactionem facere nisi deus.

BOSO. Sic sequitur.

ANSELMUS. Sed nec facere illam debet nisi homo. Alioquin non
satisfacit homo.

BOSO. Non uidetur aliquid iustius.

ANSELMUS. Si ergo, sicut constat, necesse est ut de hominibus
perficiatur illa superna ciuitas, nec hoc esse ualet, nisi fiat
praedicta satisfactio, quam nec potest facere nisi deus nec debet nisi
homo: necesse est ut eam faciat deus homo.

BOSO. "Benedictus deus", iam magnum quiddam inuenimus de hoc quod
quaerimus. Prosequere igitur, ut incepisti. Spero enim quia deus nos
adiuuabit.

2.07 QUOD NECESSE SIT EUNDUM IPSUM ESSE PERFECTUM DEUM ET PERFECTUM
HOMINEM.

ANSELMUS. Inuestigandum nunc est quemodo esse possit deus-homo. Diuina
enim natura et humana non possum in inuicem mutari, ut diuina fiat
humana aut humana diuina; nec ita misceri ut quaedam tertia sit ex
duabus, /102/ quae nec diuina sit omnino nec humana. Denique si fieri
posset ut altera in alteram conuerteretur, aut esset tantum deus et
non homo, aut solum homo et non deus. Aut si miscerentur ita, ut
fieret ex duabus corruptis quaedam tertia -- quemadmodum de duabus
indiuiduis animalibus diuersarum specierum masculo et femina nascitur
tertium, quod nec patris integram nec matris seruat naturam, sed ex
utraque tertiam mixtam -- nec homo esset nec deus. Non igitur potest
fieri homo-deus quem quaerimus, ex diuina et humana natura, aut
conuersione alterius in alteram, aut corruptiua commixtione utriusque
in tertiam, quia haec fieri nequeunt; aut si fieri ualerent, nihil ad
hoc quod quaerimus ualerent.

Si autem ita quolibet modo coniungi dicuntur hae duae naturae
integrae, ut tamen alius sit homo, alius deus, et non idem sit deus
qui et homo: impossibile est, ut ambo faciant quod fieri necesse est.
Nam deus non faciet, quia non debebit; et homo non faciet, quia non
poterit. Ut ergo hoc faciat deus-homo, necesse est eundem ipsum esse
perfectum deun, et perfectum hominem, qui hanc satisfactionem facturus
est; quoniam eam facere nec potest nisi uerus deus, nec debet nisi
uerus homo. Quoniam ergo seruata integritate utriusque naturae necesse
est inueniri deum-hominem, nonminus est necesse has duas naturas
integras conueniri in unam personam -- quemadmodum corpus et anima
rationalis conueninnt in unum hominem -- quoniam aliter fieri nequit,
ut idem ipse sit perfectus deus et perfectus homo.

BOSO. Totum mihi placet quod dicis.

2.08 QUOD EX GENERE ADAE ET DE VIRGINE-FEMINA DEUM OPORTEAT ASSUMERE
HOMINEM.

ANSELMUS. Restat nunc quaerere unde et quomodo assumet deus humanam
naturam. Aut enim assumet eam de Adam, aut faciet nouum hominem,
quemadmodum fecit Adam de nullo alio homine. Sed si nouum hominem
facit non ex Adae genere, non pertinebit ad genus humanum quod natum
est de Adam. Quare non debebit satisfacere pro eo, quia non erit de
illo. /103/ Sicut enim rectum est, ut pro culpa hominis homo
satisfaciat, ita necesse est, ut satisfaciens idem sit qui peccator
aut eiusdem generis. Aliter namque nec Adam nec genus eius satisfaciet
pro se. Ergo sicut de Adam et Eua peccatum in omnes homines propagatum
est, ita mlllus nisi uel ipsi uel quide illis nascitur, pro peccato
hominum satisfacere debet. Quoniam ergo illi nequeunt, necesse est, ut
de illis sit qui hoc faciet.

Amplius. Sicut Adam et totum genus eius per se stetisset sine
sustentatione alterius creaturae, si non peccasset: ita oportet ut, si
idem genus resurgit post casum, per se resurgat et releuetur. Nam per
quemcumque in statum suum restituatur: per illum utique stabit, per
quem statum suum recuperabit. Deus etiam quando humanam naturam
primitus fecit in solo Adam, nec feminam, ut de utroque sexu
multiplicarentur homines, facere uoluit nisi de ipso, aperte
monstrauit se non nisi de Adam uoluisse facere, quod de natura humana
facturus erat. Quapropter si genus Adae per aliquem releuatur hominem
qui non sit de eodem genere: non in illam dignitatem, quam habiturum
erat, si non peccasset Adam, et ideo non integre restaurabitur et dei
propositum deficere uidebitur; quae duo inconuenientia sunt. Ergo
necesse est ut de Adam assumatur homo, per quem restaurandum est genus
Adae.

BOSO. Si rationem sequimur, sicut proposuimus, hoc ineuitabiliter
oportet esse.

ANSELMUS. Inuestigemus nunc utrum assumenda sit a deo natura hominis
de patre et matre, sicut alii sunt homines, aut de uiro sine femina,
aut de femina sine uiro. Nam quocumque modo ex his tribus modis sit:
de Adam et de Eua erit, de quibus est omnis homo utriusque sexus; nec
aliquis modus ex tribus istis facilior est deo quam alit, ut eo modo
potius debeat assumi.

BOSO. Bene procedis.

ANSELMUS. Verum non est opus multo labole, ut ostendatur quia mundius
et honestius procreabitur homo ille de solo uiro uel femina, quam de
commixtione utriusque, sicut omnes alii filii hominum.

BOSO. Sufficit. /104/

ANSELMUS. Aut ergo de solo uiro aut de sola femina assumendus est.

BOSO. Aliunde non potest.

ANSELMUS. Quatuor modis potest deus hominem facere. Videlicet aut de
uiro et femina, sicut assiduus monstrat usus; aut nec de uiro nec de
femina, sicut creauit Adam; aut de uiro sine femina, sicut fecit Euam;
aut de femina sine uiro, quod nondum fecit. Ut igitur hunc quoque
modum probet suae subiacere potestati et ad hoc ipsum opus dilatum
esse, nil conuenientius, quam ut de femina sine uiro assumat illum
hominem quem quaerimus. Utrum autem de uirgine aut de non-uirgine
dignius hoc fiat, non est opus disputare, sed sine omni dubitatione
asserendum est quia de uirgine deum-hominem nasci oportet.

BOSO. Secundum placitum cordis mei loqueris.

ANSELMUS. Estne hoc solidum quod diximus, aut uanum aliquid sicut
nubes, quod dixisti nobis infideles obicerei

BOSO. Nihil solidius.

ANSELMUS. Pinge igitur non super fictam uanitatem, sed super solidam
ueritatem, et dic quia ualde conuenit ut, quemadmodum hominis peccatum
et causa nostrae damnationis principium sumpsit a femina, ita medicina
peccati et causa nostrae saluationis nascatur de femina. Ac ne
mulieres desperent se pertinere ad sortem beatorum, quoniam de femina
tantum malum processit, oportet ut ad reformandam spem earum de
muliere tantum bonum procedat. Pinge et hoc: Si uirgo erat quae cause
fuit humano generi totius mali, multo magis decet, ut uirgo sit quae
cause erit totius boni. Hoc quoque pinge: Si mulier quam fecit deus de
uiro sine femina, facta est de uirgine, conuenit ualde ut uir quoque,
qui fiet de femina sine uiro, fiat de uirgine. Sed de picturis quae
pingi possum super hoc, quia deus-homo de uirgine-muliere nasci debet,
ista nunc sufficiant.

BOSO. Valde pulchrae et rationabiles sunt istae picturae. /105/

2.09 QUOD NECESSE SIT VERBUM SOLUM ET HOMINEM IN UNAM CONUENIRE
PERSONAM.

ANSELMUS. Nunc quoque quaerendum est in qua persona deus, qui est tres
personae, hominem assumat. Plures enim personae nequeunt unum
eundemque hominem assumere in unitatem personae. Quare in una tantum
persona hoc fieri necesse est. Sed de hac unitate personae dei et
hominis, et in qua persona dei hoc magis fieri oporteat, in epistola
de incarnatione uerti ad domnum papam Urbanum directa, quantum ad
praesentem inuestigationem sufficere puto, locutus sum.

BOSO. Breuiter tamen hic tange, cur potius filii persona debeat
incarnari, quam patris aut spiritus sancti.

ANSELMUS. Si quaelibet alla persona incarnetur, erunt duo filii in
trinitate, filiusscilicet dei, qui et ante incarnationem filius est,
et ille qui per incarnationem filius ent uirginis; et erit in
personis, quae semper aequales esse debent, inaequalitas secundum
dignitatem natiuitatum. Digniorem namque natiuitatem habebit natus ex
deo quam natus ex uirgine. Item si peter fuerit incarnatus, erunt duo
nepotes in trinitate, quia peter erit nepos parentum uirginis per
hominem assumptum; et uerbum, cum nihil habeas de homine, nepos tamen
erit uirginis, quia filii eius erit filius. Quae omnia inconuenientia
sunt, nec in incarnatione uerbi contingunt. Est et aliud cur magis
conueniat incarnari filio quam allis personis: quia conuenientius
sonat fillum supplicare petri quam aliam personam alit. Item. Homo pro
quo erat oraturus, et diabolus quem erat expugnaturus, ambo falsam
similitudinem dei per propriam uoluntatem praesumpserant. Unde quasi
specialius aduersus personam filii peccauerant, qui uera patris
similitudo creditur. Illi itaque cui specialius fit iniuria,
conuenientius attribuitur culpae uindicta aut indulgentia. Quapropter
cum nos ratio /106/ ineuitabilis perduxerit ad hoc, ut necesse sit
diuinam et humanam naturam in unam conuenire personam, nec hoc fieri
possit in pluribus personis dei, et hoc conuenientius fieri pateat in
persona uerbi quam in aliis: necesse est uerbum deum et hominem in
unam conuenire personam.

BOSO. Sic est uia qua me ducts, undique munita ratione, ut neque ad
dexteram neque ad sinistram uideam ab illa me posse declinare.

ANSELMUS. Non ego te duco, sed ille de quo loquimur, sine quo nihil
possumus, nos ducit ubicumque uiam ueritatis tenemus.

2.10 QUOD IDEM HOMO NON EX DEBITO MORIATUR; ET QUOMODO POSSIT VEL NON
POSSIT PECCARE; ET CUR ILLE UEL ANGELUS DE SUA IUSTITIA LAUDANDUS
SIT, CUM PECCARE NON POSSINT.

Utrum autem ille homo moriturus sit ex debito, sicut omnes
alii homines ex debito moriantur, nunc inuestigare debemus. Sed si
Adam moriturus non erat, si non pecasset: multo magis iste mortem pati
non debebit, in quo peccatum esse non poterit, quia deus erit.

BOSO. In hoc uolo te aliquantum morari. Siue enim dicatur posse siue
non posse peccare, in utroque mihi non parue nascitur quaestio. Nam si
peccare non posse dicitur, difficile credi debere uidetur. Ut enim
aliquantulum loquar non quasi de illo qui numquam fuerit, sicut
hactenus fecimus, sed uelut de eo quem et cuius facta nouimus: quis
neget illum multa potuisse facere quae peccata dicimus? Quippe -- ut
alla taceam -- quomodo didicemus eum non potuisse mentiri, quod semper
peccatum est? Cum enim dicat Iudaeis de patre: "si dixero quia non
scio eum, ero similis uobis mendas", et inter haec uerba dicat: "non
scio eum": quis eum dices easdem tres nequiuisse proferre dictiones
sine aliis uerbis, ut sic diceret: "non scio eum"? Quod si faceret, ut
ipse ait, esset mendax, quod est esse peccatorem. Quare quoniam hoc
potuit, peccare potuit.

ANSELMUS. Et hoc dicere potuit, et peccare non potuit.

BOSO. Hoc ostende. /107/

ANSELMUS. Omnis potestas sequitur uoluntatem. Cum enim dico quia
possum loqui ud ambulare, subauditur: si uolo. Si enim non
subintelligitur uoluntas,non est potestas sed necessitas. Nam cum dico
quia nolens possum trahi aut uinci, non est haec mea potestas, sed
necessitas et potestas alterius. Quippe non est aliud: possum trahi
uel uinci, quam: alius me trahere uel uincere potest. Possumus itaque
dicere de Christo quia potuit mentiri, si subauditur: si uellet. Et
quoniam mentiri non potuit nolens nec potuit uelle mentiri, non minus
dici potest nequiuisse mentiri. Sic itaque potuit et non potuit
mentiri.

BOSO. Nunc redeamus ad inuestigandum de illo quasi nondum sit, sicut
incepimus. Dico igitur: Si peccare non poterit, quia, sicut dicis, non
poterit uelle, ex necessitate seruabit iustitiam. Quare non ex
libertate arbitrii iustus erit. Quae igitur gratia illi pro iustitia
sua debebitur? Solemus namque dicere deum idcirco fecisse angelum et
hominem tales qui peccare possent, quatenus, cum possent deserere
iustitiam et ex libertate seruarent arbitrii, gratiam et laudem
mererentur, quae illis, si ex necessitate iusti essent, non
deberentur.

ANSELMUS. Nonne angeli qui modo peccare nequeunt laudandi sunt,

BOSO. Sunt utique, quia hoc quod modo non possum, meruerunt per hoc
quod potuerunt et noluerunt.

ANSELMUS. Quid dicis de deo qui peccare non potest nec hoc meruit per
potestatem peccandi qua non peccauit: nonne laudandus est pro iustitia
sua?

BOSO. Hic uolo ut respondeas pro me. Nam si dico eum non esse
laudandum, scio me mentiri; si autem dico laudandum, timeo infirmare
rationem quam dixi de angelis.

ANSELMUS. Angeli non sunt laudandi de iustitia sua, quia peccare
potuerunt, sed quia per hoc quodam modo a se habent quod peccare
nequeunt; in quo aliquatenus similes sunt deo, qui a se habet quidquid
habet. Dicitur enim dare aliquid, qui non aufert quando potest; et
facere esse aliquid, qui cum possit id ipsum facere non esse, non
facit. Sic itaque cum angelus /108/ potuit auferre sibi iustitiam et
non abstulit, et facere se non esse iustum et non fecit, recte
asseritur ipse sibi dedisse iustitiam, et se ipsum iustum fecisse. Hoc
igitur modo habet a se iustitiam, quia creatura eam aliter a se habere
nequit; et idcirco laudandus est de sue iustitia, nec necessitate sed
libertate iustus est, quia improprie dicitur necessitas, ubi nec
coactio ulla est nec prohibitio. Quapropter quoniam deus perfecte
habet a se quidquid habet, ille maxime laudandus est de bonis quae
habet et seruat, non ulla necessitate, sed, sicut supra dixi, propria
et aeterna immutabilitate. Sic ergo homo ille qui idem ipse deus erit,
quoniam omne bonum quod ipse habebit, a se habebit, non necessitate
sed libertate, et a se ipso iustus et idcirco laudandus erit. Quamuis
enim natura humana a diuina habeas quod habebit, idem tamen ipse a se
ipso, quoniam duae naturae una persona erunt, habebit.

BOSO. Satisfecisti mihi ex hoc, et aperte uideo quia et peccare non
poterit, et tamen laudandus erit de iustitia sua.

Sed nunc quaerendum existimo, cum deus talem possit facere
hominem, cur non tales fecit angelos et duos primos homines, ut
similiter et peccare non possent et de iustitia sue laudandi essent.

ANSELMUS. Intelligis quid dices?

BOSO. Videor mihi intelligere, et idcirco quaero cur eos tales non
fecit.

ANSELMUS. Quoniam nec debuit nec potuit fieri, ut unusquisque illorum
esset idem ipse qui deus, sicut de homine isto dicimus. Et si quaeris
cur non uel de tot quot sunt personae dei, uel saltem de uno hoc
fecit, respondeo quia ratio tune fieri nullatenus hoc exigebat, sed
omnino, quia deus nihil sine ratione facit, prohibebat.

BOSO. Erubesco quia hoc quaesiui; dic quae dicturus eras.

ANSELMUS. Dicamus igitur quia mori non debebit, quoniam non erit
peccator.

BOSO. Concedere me oportet. /109/

2.11 QUOD MORIATUR EX SUA POTESTATE; ET QUOD MORTALITAS NON PERTINEAT
AD PURAM HOMINIS NATURAM.

ANSELMUS. Nunc autem restat indagare utrum possit mori secundum
humanam naturam; nam secundum diuinam semper incorruptibilis erit.

BOSO. De hoc cur dubitare debemus, cum ipse uerus homo futurus sit et
omnis homo naturaliter mortalis sit?

ANSELMUS. Non puto mortalitatem ad puram, sed ad corruptam hominis
naturam pertinere. Quippe si numquam peccasset homo et immortalitas
ipsius immutabiliter firmata esset, non tamen minus homo esset uerus;
et quando mortales in incorruptibilitatem resurgent, non minus erunt
ueri homines. Nam si pertineret ad ueritatem hurnanae naturae
mortalitas, nequaquam posset homo esse, qui esset immortalis. Non ergo
pertinet ad sinceritatem humanae naturae corruptibilitas siue
incorruptibilitas, quoniam neutra facit aut destruit hominem, sed
altera ualet ad eius miseriam, altera ad beatitudinem. Sed quoniam
nullus est homo qui non moriatur, idcirco mortale ponitur in hominis
definitione a philosophis, qui non crediderunt totum hominem aliquando
potuisse aut posse esse immortalem. Quare non sufficit ad monstrandum
illum hominem debere mortalem esse hoc, quia uerus homo erit.

BOSO. Quaere tu ergo aliam rationem, quia ego illam nescio, si tu
nescis, qua ille probetur posse mori.

ANSELMUS. Dubium non est quia sicut deus erit, ita omnipotens erit.

BOSO. Verum est. /110/

ANSELMUS. Si ergo uoles, poterit animam suam ponere et iterum sumere.

BOSO. Si hoc non potest, non uidetur quod sit omnipotens.

ANSELMUS. Poterit igitur numquam mori si uoles, et poterit mori et
resurgere. Siue autem animam suam ponat nullo alio faciente, siue
alius hoc faciat, ut eam ponat ipso permittente, quantum ad potestatem
nihil differt.

BOSO. Non est dubium.

ANSELMUS. Si igitur uoluerit permittere, poterit occidi; et si
noluerit, non poterit.

BOSO. Ad hoc nos indeclinabiliter perducit ratio.

ANSELMUS. Ratio quoque nos docuit quia oportet eum maius aliquid
habere, quam quidquid sub deo est, quod sponte det et non ex debito
deo.

BOSO. Ita est.

ANSELMUS. Hoc autem "nec" sub illo nec extra illum inueniri potest.

BOSO. Verum est.

ANSELMUS. In ipso igitur inueniendum est.

BOSO. Sic sequitur.

ANSELMUS. Aut igitur se ipsum aut aliquid de se debit.

BOSO. Non possum aliter intelligere.

ANSELMUS. Quaerendum nunc est cuiusmodi esse debebit haec datio. Dare
namque se non poterit deo aut aliquid de se, quasi non habenti ut suus
sit, quoniam omnis creatura dei est.

BOSO. Sic est.

ANSELMUS. Sic ergo intelligenda est haec datio, quia aliquo modo ponet
se ad honorem dei aut aliquid de se, quomodo debitor non erit.

BOSO. Ita sequitur ex supra dictis.

ANSELMUS. Si dicimus quia debit se ipsum ad oboediendum deo, ut
perseueranter seruando iustitiam subdat se uoluntati eius, non erit
hoc dare quod deus ab illo non exigat ex debito. Omnis enim rationalis
creatura debet hanc oboedientiam deo.

BOSO. Hoc negari nequit.

ANSELMUS. Alio itaque modo oportet, ut det se ipsum deo aut aliquid de
se.

BOSO. Ad hoc nos impellit ratio. /111/

ANSELMUS. Videamus si forte hoc sit dare uitam suam, siue ponere
animam suam, siue tradere se ipsum morti ad honorem dei. Hoc enim ex
debito non exiget deus ab illo; quoniam namque non erit peccatum in
illo, non debebit mori, sicut diximus.

BOSO. Aliter nequeo intelligere.

ANSELMUS. Consideremus adhuc utrum sic rationabiliter conueniat.

BOSO. Dic tu, et ego libenter audiam.

ANSELMUS. Si homo per suauitatem peccauit: an non conuenit ut per
asperitatem satisfaciat? Et si tam facile uictus est a diabolo ut deum
peccando exhonoraret, ut facilius non posses: nonne iustum est ut homo
satisfaciens pro peccato tanta difficultate uincat diabolum ad honorem
dei, ut maiori non possit? An non est dignum quatenus, gui se sic
abstulit deo peccando, ut se plus auferre non posses, sic se det deo
satisfaciendo, ut magis se non possit dare?

BOSO. Non est aliquid rationabilius.

ANSELMUS. Nihil autem asperius aut difficilius potest homo ad honorem
dei sponte et non ex debito pati quam mortem, et nullatenus se ipsum
potest homo dare magis deo, quam cum se morti tradit ad honorem
illius.

BOSO. Vera sunt omnia haec.

ANSELMUS. Talem igitur oportet eum esse qui pro peccato hominis
satisfacere uolet, ut mori possit si uelit.

BOSO. Video plane illum hominem quem quaerimus, talem esse oportere
qui nec ex necessitate moriatur, quia omnipotens erit, nec ex debito,
quia numquam peccator erit, et mori possit ex libera uoluntate, quia
necessarium erit.

ANSELMUS. Sunt et alla multa cur eum ualde conueniat hominum
similitudinem et conuersationem absque peccato habere, quae facilius
et clarius per se patent in eius uita et operibus, quam uelut ante
experimentum sola ratione monstrari possint. Quis enim explicet quam
necessarie, quam sapienter factum est, ut ille qui homines erat
redempturus et de uia mortis et perditionis ad uiam uitae et
beatitudinis aeternae docendo reducturus, cum hominibus conuersaretur
et in ipsa conuersatione, cum eos doceret uerbo qualiter uiuere /112/
deberent, se ipsum exemplum praeberet? Exemplum autem se ipsum
quomododaret infirmis et mortalibus, ut propter iniurias aut
contumelias aut dolores aut mortem a iustititia non recederent, si
ipsum haec omnia sentire non agnoscerent?

2.12 QUOD QUAMVIS INCOMMODORUM NOSTRORUM PARTICEPS SIT, MISER TAMEN
NON SIT.

BOSO. Omnia haec patenter ostendunt eum mortalem et incommodorum
nostrorum esse participem oportere. Sed haec omnia miseriae nostrae
sunt. Numquid ergo miser erit?

ANSELMUS. Nequaquam. Nam sicut ad beatitudinem non pertinet commodum
quod habet quis contra uoluntatem, ita non est miseria apprehendere
sapienter nulla necessitate aliquod incommodum secundum uoluntatem.

BOSO. Concedendum est.

2.13 QUOD CUM ALIIS INFIRMITATIBUS NOSTRIS IGNORANTIAM NON HABEAT.

Verum in hac similitudine, quam habere debet cum hominibus,
dic utrum ignorantiam quoque sicut alias infirmitates nostras
habiturus sit.

ANSELMUS. Quid dubitas de deo utrum sit omnia sciens?

BOSO. Quia quamuis sit immortalis futurus ex diuina natura, mortalis
tamen erit ex humana. Nam cur non similiter poterit homo ille esse
uere ignorans, sicut uere mortalis erit?

ANSELMUS. Illa hominis assumptio in unitatem personae dei non nisi
sapienter a summa sapientia fiet, et ideo non assumes in homine quod
nullo modo utile, sed ualde noxium est ad opus quod idem homo facturus
est. Ignorantia namque ad nihil illi utilis esset, sed ad multa noxia.
Quomodo enim tot et tanta opera quae facturus est, faciet sine immense
sapientia? Aut quomodo illi credent homines, si eum scient nescium? Si
autem nescient: ad quid erit illi utilis illa ignorantia? Deinde si
nihil amatur nisi quod cognoscitur: sicut nihil erit bond quod non
amet, ita nullum bonum erit quod ignoret. Bonum autem nemo perfecte
nouit, nisi qui illud a malo scit discernere. /113/ Hanc quoque
discretionem nullus scit facere, qui malum ignorat. Sicut igitur ille
de quo loquimur, omne perfecte sciet bonum, ita nullum ignorabit
malum. Omnem igitur habebit scientiam, quamuis eam publice in hominum
conuersatione non ostendat.

BOSO. Hoc in maiori aetate ita uidetur, sicut dicis; sed in infantia
sicut non erit tempus congruum, ut in illo appareat sapientia, ita non
erit opus et ideo nec congruum, ut illam habeat.

ANSELMUS. Nonne dixi quia sapienter fiet illa incarnatio? Sapienter
namque assumet deus mortalitatem, qua sapienter, quia ualde utiliter,
utetur. Ignorantiam uero non poterit assumere sapienter, quia numquam
est utilis sed semper noxia, nisi forte cum per eam mala uoluntas,
quae numquam in illo erit, ab effectu restringitur. Nam etsi aliquando
ad aliud non nocet, hoc solo tamen nocet, quia scientiae bonum aufert.
Et ut breuiter absoluam quod quaeris: ex quo ille homo erit, plenus
deo semper ut se ipso erit. Unde numquam erit sine eius potentia et
fortitudine et sapientia.

BOSO. Quamuis hoc in Christo semper fuisse non dubitarem, ideo tamen
quaesiui, ut de hoc quoque rationem audirem. Saepe namque aliquid esse
certi sumus, et tamen hoc ratione probare nescimus.

2.14 QUOMODO MORS EIUS PRAEVALEAT NUMERO ET MAGNITUDINI PECCATORUM
OMNIUM.

Nunc rogo ut doceas me, quomodo mors eius praeualeat numero et
magnitudini peccatorum omnium, cum unum quod putamus leuissimum
peccatumtam infinitum monstres, ut si numerus obtendatur infinitus
mundorum, qui sic pleni sunt creaturis sicut est iste, nec possint
senari quin redigantur in nihilum, nisi faciat aliquis aspectum unum
contra uoluntatem dei, non tamen fieri debeat.

ANSELMUS. Si esset praesens homo ille et quis esset scires, et
diceretur tibi: nisi occideris hominem hunc, peribit mundus iste totus
et quidquid deus non est: faceres hoc pro conseruanda omni alia
creatura?

BOSO. Non facerem, etiam si infinitus mihi numerus mundorum
obtenderetur. /114/

ANSELMUS. Quid si iterum tibi diceretur: aut eum occides, aut omnia
peccatamundi uenient super te?

BOSO. Responderem me potius alla omnia uelle peccata suscipere, non
solum huius mundi quae fuerunt et quae future sunt, sed et quaecumque
super haec cogitari possum, quam istud solum. Quod non solum de
occisione eius, sed et de qualibet parue laesione quae illum tangeret,
respondere me existimo debere.

ANSELMUS. Recte existimas. Sed dic mihi cur ita cor tuum iudicat, ut
plus horreat unum peccatum in laesione huius hominis, quam omnia alla
quae cogitari possum, cum omnia quaecumque fiunt peccata contra illum
sint.

BOSO. Quoniam peccatum quod in persona eius fit, incomparabiliter
superat omnia illa, quae extra personam illius cogitari possum.

ANSELMUS. Quid dices ad hoc quia saepe libenter aliquis patitur
quasdam in sua persona molestias, ne maiores patiatur in rebus suis?

BOSO. Quia deus non eget hac patientia, cuius potestati cuncta
subiacent, sicut tu supra cuidam meae interrogationi respondisti.

ANSELMUS. Bene respondes. Videmus ergo quia uiolationi uitae
corporalis huius hominis nulla immensitas uel multitudo peccatorum
extra personam dei comparari ualet.

BOSO. Apertissimum est.

ANSELMUS. Quantum bonum tibi uidetur, cuius interemptio tam male est?

BOSO. Si omne bonum tam bonum est quam male est eius destructio, plus
est bonum incomparabiliter, quam sint ea peccata male, quae sine
aestimatione superat eius interemptio.

ANSELMUS. Verum dicis. Cogita etiam quia peccata tantum sunt odibilia
quantum sunt male, et uita ista tantum amabilis quantum est bona. Unde
sequitur quia uita haec plus est amabilis, quam sint peccata odibilia.

BOSO. Non possum hoc non intelligere.

ANSELMUS. Putasne tantum bonum tam amabile posse sufficere ad
soluendum, quod debetur pro peccatis totius mundi?

BOSO. Immo plus potest in infinitum.

ANSELMUS. Vides igitur quomodo uita haec uincat omnia peccata, si pro
illis detur. /115/

BOSO. Aperte.

ANSELMUS. Si ergo dare uitam est mortem accipere: sicut datio huius
uitae praeualet omnibus hominum peccatis, ita et acceptio mortis.

BOSO. Ita esse de omnibus peccatis quae personam dei non tangunt
constat.

2.15 QUOMODO DELEAT MORS EADEM ETIAM PECCATA EUM PERIMENTIUM.

Sed nunc uideo aliud quaerendum. Nam si tam malum est eum
occidere quam bona est uita eius: quomodo potest mors eius superare et
delere peccata eorum qui eum occiderunt? Aut si alicuius eorum
peccatum delet: quomodo potest aliorum quoque hominum aliquod delere?
Credimus enim quia et multi ex illis saluati sunt et innumerabiles
alii saluantur.

ANSELMUS. Hanc quaestionem soluit apostolus qui dixit, quia "si
cognouissent, numquam dominum gloriae crucifixissent". Tantum namque
differunt scienter factum peccatum et quod per ignorantiam fit, ut
malum quod numquam facere possent pro nimietate sua, si cognosceretur,
ueniale sit, quia ignoranter factum est. Deum enim occidere nullus
homo umquam scienter saltem uelle posset, et ideo qui illum occiderunt
ignoranter, non in illud infinitum peccatum, cui nulla alia comparari
peccata possunt, proruerunt. Nam non considerauimus eius magnitudinem
ad uidendum, quam bona esset uita illa, secundum hoc quod ignoranter
factum est, sed quasi scienter fieret, quod necumquam fecit aliquis
nec facere potuit.

BOSO. Rationabiliter interemptores Christi ad ueniam peccati sui
pertingere potuisse monstrasti.

ANSELMUS. Quid iam quaeris amplius? Ecce uides quomodo rationabilis
necessitas ostendat ex hominibus perficiendam esse supernam ciuitatem,
nec hoc /116/ posse fieri nisi per remissionem peccatorum, quam homo
nullus habere potest nisi per hominem, qui idem ipse sit deus atque
morte sue homines peccatores deo reconciliet. Aperte igitur inuenimus
Christum, quem deum et hominem confitemur et mortuum propter nos. Hoc
autem absque omni dubietate cognito: cuncta quae ipse dicit certa
esse, quoniam deus mentiri nequit, et sapienter esse facta quae fecit,
dubitandum non est, quamuis non eorum ratio intelligatur a nobis.

BOSO. Verum est quod dicis, nec aliquatenus quod dixit esse uerum, aut
quod fecit rationabiliter esse factum dubito. Sed hoc postulo ut, quod
quasi non debere aut non posse fieri uidetur infidelibus in fide
Christiana, hoc mihi qua ratione fieri debeat aut possit aperias; non
ut me in fide confirmes, sed ut confirmatum ueritatis ipsius
intellectu laetifices.

2.16 QUALITER DEUS DE MASSA PECCATRICE ASSUMPSIT HOMINEM SINE
PECCATO; ET DE SALVATIONE ADAE ET EVAE.

Quapropter sicut eorum quae supra dicta sunt, rationem
aperuisti, sic peto ut eorum quae sum adhuc quaesiturus, rationem
ostendas. Primum scilicet qualiter de massa peccatrice, id est de
humano genere, quod totum infectum erat peccato, hominem sine peccato
quasi azimum de fermentato deus assumpsit. Nam licet ipsa hominis
eiusdem conceptio munda sit et absque carnalis delectationis peccato,
uirgo tamen ipsa unde assumptus est, "in iniquitatibus" concepta est,
"et in peccatis concepit" eam "mater" eius, et cum originali peccato
nata est, quoniam et ipsa in Adam peccauit, "in quo omnes
peccaueraut". /117/

ANSELMUS. Postquam constat hominem illum deum et peccatorum esse
reconciliatorem, dubium non est eum omnino sine peccato esse. Hoc
autem esse non ualet, nisi absque peccato de massa peccatrice sit
assumptus. Qua uero ratione sapientia dei hoc fecit, si non possumus
intelligere, non debemus mirari, sed cum ueneratione tolerare aliquid
esse in secretis tantae rei quod ignoremus. Quippe mirabilius deus
restaurauit humanam naturam quam instaurauit. Aequaliter enim utrumque
deo facile est; sed homo antequam esset non peccauit, ut fieri non
deberet; postquam uero factus est, peccando meruit ut, quod et ad quod
factus erat, perderet, quamuis non perdiderit omnino quod factus erat,
ut esset qui puniretur aut cui deus misereretur. Neutrum enim horum
fieri posset, si in nihilum redactus esset. Tanto ergo mirabilius deus
illum restituit quam instituit, quanto hoc de peccatore contra
meritum, illud non de peccatore nec contra meritum fecit. Quantum
etiam est deum et hominem sic in unum conuenire, ut seruata
integritate utriusque naturae idem sit homo qui deus? Quis ergo
praesumat uel cogitare quod humanus intellectus ualeat penetrare, quam
sapienter, quam mirabiliter tam inscrutabile opus factum sit?

BOSO. Assentior quia nullus homo potest in hac uita tantum secretum
penitus aperire, nec peto ut facias quod nullus homo facere potest,
sed tantum quantum potes. Plus enim persuadebis altiores in hac re
rationes latere, si aliquam te uidere monstraueris, quam si te nullam
in ea rationem intelligere nihil dicendo probaueris.

ANSELMUS. Video me ab importunitate tua non posse liberari. Sed si
aliquatenus potero quod postulas ostendere, gratias agamus deo. Si
uero non /118/ potero, sufficiant ea quae supra probata sunt. Cum enim
constat deum hominem fieri oportere, dubium non est sapientiam et
potentiam illi non deesse, ut hoc sine peccato fiat.

BOSO. Sic libenter accipio.

ANSELMUS. Oportuit utique ut illa redemptio quam Christus fecit,
prodesset non solum illis qui eo tempore fuerunt, sed etiam aliis. Sit
enim rex aliquis, cui totus populus suae cuiusdam ciuitatis sic
peccauit, excepto uno solo, qui tamen de illorum est genere, ut nullus
eorum facere possit unde mortis damnationem euadat. Ille autem qui
solus est innocens, tantam apud regem habet gratiam ut possit, et
tantam dilectionem erga reos ut uelit omnes qui suo credent consilio
reconciliare quodam seruitio ualde ipsi regi placituro, quod facturus
est die secundum uoluntatem regis statuto. Et quoniam non omnes
possunt qui reconciliandi sunt ad diem illam conuenire, concedit rex
propter magnitudinem illius seruitii, ut quicumque uel ante uel post
diem illam confessi fuerint se uelle per illud opus quod ea die fiet,
ueniam impetrare et ad pactum ibi constitutum accedere, ab omni culpa
sint absoluti praeterita; et si contigerit ut post hanc ueniam iterum
peccent, si digne satisfacere et corrigi deinceps uoluerint, per
eiusdem pacti efficaciam iterum ueniam recipiant. Sic tamen ut nullus
palatium eius ingrediatur, donec factum sit hoc unde culpae
relaxantur. Secundum hanc similitudinem, quoniam non potuerunt omnes
homines qui saluandi erant praesentes esse, quando redemptionem illam
Christus fecit, tanta fuit uis in eius morte, ut etiam in absentes uel
loco uel tempore eius protendatur effectus. Quod autem non solis
praesentibus prodesse debeat hinc facile cognoscitur, quia non tot
praesentes eius morti esse potuerunt, quot ad supernae ciuitatis
constructionem necessarii sunt, etiam si omnes qui eiusdem mortis
tempore ubicumque erant, ad illam redemptionem /119/ admitterentur.
Plures enim sunt daemones, quam de quibus restaurandus est numerus
eorum, ea die uiuerent homines.

Nec credendum est, ex quo factos est homo, ullum tempus fuisse
quo mundus iste cum creaturis, quae factae sunt ad usus hominum, sic
uacuus fuisset, ut nullus esset in illo ex humano genere ad hoc
pertinens, propter quod factus est homo. Videtur enim inconueniens
quod deus ueluno momento permiserit humanum genus et ea quae fecit
propter usu meorum, de quibus superna ciuitas perficienda est, quasi
frustra extitisse. Nam aliquatenus in uanum esse uiderentur, quamdiu
non ad hoc propter quod maxime facta essent, uiderentur subsistere.

BOSO. Congruenti ratione et cui nihil repugnare uidetur, monstras
nullum umquam foisse tempus, ex quo factus est homo, absque aliquo qui
ad eam pertineret, sine qua uane factus esset omnis homo,
reconciliationem. Quod non solum conueniens sed etiam necessarium esse
possumus concludere. Si enim conuenientius et rationabilius est hoc,
quam aliquando nullum fuisse, de quo intentio dei qua hominem fecit
perficeretur, nec est aliquid quod huic obuiet rationi, necesse est
semper aliquem ad praedictam reconciliationem pertinentem fuisse. Unde
Adam et Eua ad illam pertinuisse redemptionem dubitandum non est,
quamuis hoc auctoritas diuina aperte non pronuntiet.

ANSELMUS. Incredibile quoque uidetur, quando deus illos fecit et
proposuit immutabiliter facere de illis omnes homines, quos ad
caelestem ciuitatem assumpturus erat, quod illos duos ab hoc
excluserit proposito.

BOSO. Immo illos maxime ad hoc fecisse credi debet, ut essent de illis
propter quos facti sunt.

ANSELMUS. Bene consideras. Nulla tamen anima ante mortem Christi
paradisum caelestem ingredi potuit, sicut supra dixi de regis palatio.

BOSO. Sic tenemus.

ANSELMUS. Virgo autem illa de qua homo ille assumptus est, de quo
loquimur, fuit de illis qui ante natiuitatem eius per eum mundati sunt
a peccatis, etin eius ipsa munditia de illa assumptus est.

BOSO. Placeret mihi multum quod dicis, nisi cum ipse debeat a se ipso
habere munditiam a peccato, uideretur eam habere a matre, et non per
se mundus esse, sed per illam.

ANSELMUS. Non ita est; sed quoniam matris munditia per quam mundus
est, non fuit nisi ab illo, in se quoque ner se ipsum et a se mundus
fuit. /120/

BOSO. Bene est de hoc.

Verum adhuc aliud mihi uidetur quaerendum. Diximus enim supra
quia non necessitate moriturus erat, et nunc uidemus quia mater eius
per eius mortem futuram munda fuit, quod nisi illa fuisset, ipse de
illa esse non potuisset. Quomodo ergo non necessitate mortuus est, qui
non, nisi quia moriturus erat, potuit esse? Nam si moriturus non
esset, uirgo de qua assumptus est munda non fuisset, quoniam hoc
nequaquam ualuit esse nisi ueram eius mortem credendo, nec ille de
illa potuit aliter assumi. Quare sinon mortuus est ex necessitate,
postquam assumptus est de uirgine, potuit non esse de uirgine
assumptus, postquam est assumptus; quod non est possibile.

ANSELMUS. Si bene quae supra dicta sunt considerasses, hanc
quaestionem in illis, ut puto, solutam intellexisses.

BOSO. Non uideo quomodo.

ANSELMUS. Nonne quando quaesiuimus utrum ille mentiri potuerit,
monstrauimus in mentiendo duas esse potestates, unam uidelicet uolendi
mentiri, alteram mentiendi; et quoniam cum mentiendi potestatem
haberet, hoc a se ipso habuit ut non posses uelle mentiri, idcirco de
sue iustitia qua ueritatem seruauit eum laudandum esse?

BOSO. Ita est.

ANSELMUS. Similiter est in senando uitam potestas uolendi seruare et
potestas seruandi. Cum ergo quaeritur utrum idem deus-homo potuerit
seruare uitam suam, ut numquam moreretur, dubitandum non est quia
semper habuit potestatem seruandi, quamuis nequiuerit uelle seruare ut
numquam moreretur; et quoniam hoc a se ipso habuit, ut scilicet uelle
non posses, non necessitate sed libera potestate animam suam posuit.

BOSO. Non omnino similes fuerunt in illo istae potestates, mentiendi
uidelicet et seruandi uitam. Ibi enim sequitur quia, si uellet, posses
mentiri; hic uero uidetur quia, si non mori uellet, non magis hoc
posses, quam posses non esse quod erat. Nam ad hoc erat homo ut
moreretur, et propter huius futurae mortis fidem de uirgine potuit
assumi, sicut supra dixisti.

ANSELMUS. Quemadmodum putas illum non potuisse non mori aut
necessitate /121/ mortuum esse, quia non potuit non esse quod erat,
ita poses asserere illum non potuisse uelle non mori aut necessitate
mori uoluisse, quoniam quod erat non esse non potuit. Non enim magis
ipse factus est homo ad hoc ut moreretur, quam ut uellet mori.
Quapropter sicut non debes dicere quia non potuit uelle non mori aut
necessitate uoluit mori, sic non est dicendum quia non potuit non mori
aut necessitate mortuus est.

BOSO. Immo quoniam eidem subiacent rationi, scilicet et mori et uelle
mori, utrumque uidetur in illo necessitate fuisse.

ANSELMUS. Quis se sponte uoluit hominem facere, ut eadem immutabili
uoluntate moreretur, et per huius fidem certitudinis uirgo munda
fieret, de qua homo ille assumeretur?

BOSO. Deus, filius dei.

ANSELMUS. Nonne supra monstratum est quia dei uoluntas nulla cogitur
necessitate, sed ipsa se spontanea sua seruat immutabilitate, quando
aliquid dicitur necessitate facere?

BOSO. Vere monstratum est. Sed uidemus econtra quia, quod deus
immutabiliter uult, non potest non esse, sed necesse est esse.
Quapropter si deus uoluit, ut homo ille moreretur, non potuit non
mori.

ANSELMUS. Ex eo quia filius dei assumpsit hominem ea uoluntate ut
moreretur, probes eundem hominem non potuisse non mori.

BOSO. Ita intelligo.

ANSELMUS. An non similiter apparuit ex iis quae dicta sunt, fillum dei
et assumptum hominem unam esse personam, ut idem sit deus et homo,
filius dei et filius uirginis?

BOSO. Sic est.

ANSELMUS. Idem igitur homo sue uoluntate non potuit non mori et
mortuus est.

BOSO. Negare nequeo.

ANSELMUS. Quoniam ergo uoluntas dei nulla necessitate facit aliquid,
sed sua potestate, et uoluntas illius fuit uoluntas dei, nulla
necessitate mortuus est, sed sola sua potestate.

BOSO. Argumentationibus tuis obuiare nequeo. Nam nec propositiones
quas praemittis, nec consequentias quas infers, ullatenus infirmare
ualeo. /122/ Sed tamen hoc mihi semper occurrit quod dixi, quia si
uellet non mori, non magis hoc posses, quam non esse quod erat. Vere
namque moriturus erat, quoniam si uere non fuisset moriturus, non
fuisset uera fides futurae mortis eius, per quam et illa uirgo de qua
natus est, et multi alii mundati sunt a peccato. Nam si uera non
fuisset, nihil prodesse potuisset. Quapropter si potuit non mori,
potuit facere non esse uerum quod uerum erat.

ANSELMUS. Quare uerum erat, antequam moreretur, quia moriturus erat?

BOSO. Quoniam hoc ipse sponte uoluit et immutabili uoluntate.

ANSELMUS. Si ergo, sicut dicis, idcirco non potuit non mori, quia uere
moriturus erat, et ideo uere erat moriturus, quia hoc ipse sponte et
immutabiliter uoluit: sequitur illum non ob aliud non potuisse non
mori, nisi quia immutabili uoluntate uoluit mori.

BOSO. Ita est. Sed quaecumque fuerit causa, uerum est tamen quia non
potuit non mori et necesse fuit illum mori.

ANSELMUS. Nimis haeres in nihilo, et ut dici soles, quaeris nodum in
scirpo.

BOSO. An es oblitus quid excusationibus tuis obiecerim in huius
disputationis nostrae principio, quia uidelicet quod postulabam non
faceres doctis, sed mihi et hoc ipsum mecum petentibus? Sustine igitur
ut pro tarditate et hebetudine nostri quaeram ingenii, quatenus mihi
et illis etiam in puerilibus quaestionibus, sicut incepisti,
satisfacias.

2.17 QUOD IN DEO NON SIT NECESSITAS VEL IMPOSSIBILITAS; ET QUOD SIT
NECESSITAS COGENS ET NECESSITAS NON COGENS.

ANSELMUS. Iam diximus quia deus improprie dicitur aliquid non posse
aut necessitate facere. Omnis quippe necessitas et impossibilitas eius
subiacet uoluntati; illius autem uoluntas nulli subditur necessitati
aut impossibilitati. Nihil enim est necessarium aut impossibile, nisi
quia ipse ita uult; ipsum uero aut uelle aut nolle aliquid propter
necessitatem aut impossibilitatem alienum est a ueritate. Quare
quoniam omnia quae uult, et non nisi quae /123/ uult facit: sicut
nulla necessitas siue impossibilitas praecedit eius uelle aut nolle,
ita nec eius facere aut non facere, quamuis multa uelit
immutabiliteret faciat. Et sicut cum deus facit aliquid, postquam
factum est, iam non potest non esse factum, sed semper uerum est
factum esse; nec tamen recte dicitur impossibile deo esse, ut faciat
quod praeteritum est non esse praeteritum -- nihil enim ibi operatur
necessitas non faciendi aut impossibilitas faciendi, sed dei sola
uoluntas, qui ueritatem semper, quoniam ipse ueritas est, immutabilem,
sicuti est, uult esse -- ita si proponit se aliquid immutabiliter
facturum, quamuis quod proponit, antequam fiat, non possit non esse
futurum, non tamen ulla est in eo faciendi necessitas aut non faciendi
impossibilitas, quoniam sola in eo operatur uoluntas. Quotiens namque
dicitur deus non posse, nulla negatur in illo potestas, sed
insuperabilis significatur potentia et fortitudo. Non enim aliud
intelligitur, nisi quia nulla res potest efficere, ut ille agat quod
negatur posse.

Nam usitata est huiusmodi multum locutio, ut dicatur res
aliqua posse,non quia in illa, sed quoniam in alia re est potestas; et
non posse, non quoniam in illa, sed quia in alia re est impotentia.
Dicimus namgue: iste homo potest uinci, pro: aliquis potest eum
uincere; et: ille non potest uinci, pro: nullus illum uincere potest.
Non enim est potestas posse uinci, sed impotentia; nec uinci non posse
impotentia est, sed potestas. Nec dicimus deum necessitate facere
aliquid, eo quod in illo sit ulla necessitas, sed quoniam est in alio,
sicut dixi de impotentia, quando dicitur non posse. Omnis quippe
necessitas est aut coactio aut prohibitio; quae duae necessitates
conuertuntur inuicem contrarie, sicut necesse et impossibile. Quidquid
namque cogitur esse prohibetur non esse, et quod CogitUt non esse
prohibetur esse; quemadmodum quod necesse est esse impossibile est non
esse, et quod necesse est non esse impossibile est esse, et conuersim.
Cum autem dicimus aliquid necesse esse aut non esse in deo, non
intelligitur quod sit in illo necessitas aut cogens aut prohibens, sed
significatur quia in omnibus aliis <rebus est> necessita prohibens
eas facere et cogens non facere contra hoc quod de deo dicitur. Nam
cum dicimus quia necesse est deum semper uerum dicere, et necesse est
eum numquam mentiri, non dicitur aliud nisi quia tanta est in illo
/124/ constantia seruandi ueritatem, ut necesse sit nullam rem facere
posse, ut uerum non dicat aut ut mentiatur.

Quapropter cum dicimus quia homo ille, qui secundum unitatem
personae, sicut supra dictum est, idem ipse est qui filius dei, deus,
non potuit non mori, aut uelle non mori, postquam de uirgine natus
est: non significatur in illo ulla impotentia seruandi aut uolendi
seruare uitam suam immortalem, sed immutabilitas uoluntatis eius, qua
se sponte fecit ad hoc hominem, ut in eadem uoluntate perseuerans
moreretur, et quia nulla res potuit illam uoluntatem mutare. Plus enim
esset impotentia quam potentia, si posset uelle mentiri aut fallere
aut mutare uoluntatem, quam prius immutabilem esse uoluit. Et si,
quemadmodum supra dixi, cum aliquis sponte se proponit facturum bonum
aliquod et eadem uoluntate postea perficit quod proposuit, quamuis
cogi possit, si nolit promissum soluere, non tamen est dicendus
necessitate facere quod facit, sed ea qua proposuit libera uoluntate
-- nonenim necessitate aut impotentia fieri uel non fieri dici debet
aliquid, ubi neque necessitas neque impotentia quicquam operantur sed
uoluntas -- si, inquam, ita est in homine, multo magis necessitas aut
impotentia nequaquam nominandae sunt in deo, qui nihil nisi quod uult
facit, et cuius uoluntatem nulla uis cogere aut prohibere ualet. Ad
hoc enim ualuit in Christo diuersitas naturarum et unitas personae, ut
quod opus erat fieri ad hominum restaurationem, si humana non posset
natura, faceret diuina, et si diuinae minime conueniret, exhiberet
humana; et non alius atque alius sed idem ipse esset, qui utrumque
perfecte existens, per humanam solueret quod illa debebat, et per
diuinam posset quod expediebat. Denique uirgo, quae perfidem munda
facta est ut de illa posset assumi, nequaquam credidit illum
moriturum, nisi quia uellet, quemadmodum per prophetam qui de illo
dixit: "oblatus est, quia ipse uoluit", didicerat. Quapropter quoniam
uera fuit fides /125/ eius, necesse erat ita futurum esse, sicut
credidit. Quod si te iterum perturbat quia dico: necesse erat: memento
quia ueritas fidei uirginis non fuit causa ut ille sponte moreretur,
sed quia hoc futurum erat, uera fuit fides. Quamobrem si dicitur:
necesse erat ut uoluntate sola moreretur, quia uera fuit fides siue
prophetia quae de hoc praecesserant: non est aliud quam si dicas
necesse fuisse ita futurum esse, quoniam sic futurum erat. Huiusmodi
autem necessitas non cogit rem esse, sed esse rei facit necessitatem
esse.

Est namque necessitas praecedens, quae causa est ut sit res;
et est necessitas sequens, quam res facit. Praecedens et eliciens
necessitas est, cum dicitur caelum uolui, quia necesse est ut
uoluatur; sequens uero et quae nihil efficit sed fit, est cum dico te
ex necessitate loqui, quia loqueris. Cum enim hoc dico, significo
nihil facere posse, ut dum loqueris non loquaris, non quod aliquid te
cogat ad loquendum. Nam uiolentia naturalis conditionis cogit caelum
uolui, te uero nulla necessitas facit loqui. Sed ubicumque est
praecedens necessitas, est et sequens; non autem ubi sequens, ibi
statim et praecedens. Possumus namque dicere: necesse est caelum
uolui, quia uoluitur; sed non similiter est uerum idcirco te loqui,
quia necesse est ut loquaris. Ista sequens necessitas currit per omnia
tempora hoc modo: Quidquid fuit, necesse est fuisse. Quidquid est,
necesse est esse et necesse est futurum fuisse. Quidquid futurum est,
necesse est futurum esse. Haec est illa necessitas quae, ubi tractat
ARISTOTELES de propositionibus singularibus etfuturis, uidetur
utrumlibet destruere et omnia esse ex necessitate astruere. Hac
sequenti et nihil efficienti necessitate, quoniam uera fuit fides uel
prophetia de Christo, quia ex uoluntate non ex necessitate moriturus
erat, necesse fuit ut sic esset. Hac homo factus est; hac fecit et
passus est quidquid fecit et passus est; hac uoluit quaecumque uoluit.
Ideo enim necessitate fuerunt, quia futura erant; et futura erant,
quia fuerunt; et fuerunt, quia fuerunt. Et si uis omnium quae fecit et
quae passus est ueram scire necessitatem, scito omnia ex necessitate
fuisse, quia ipse uoluit. Voluntatem uero eius nulla praecessit
necessitas. Quare si non fuerunt, nisi quia ipse uoluit: si non
uoluisset, non fuissent. Sic itaque "nemo" tulit "animam" eius ab
/126/ illo, sed ipse posuit eam et "iterum" sumpsit "eam", quia
"potestatem" habuit "ponendi animam suam et iterum sumendi eam", sicut
ipse dicit.

BOSO. Satisfecisti mihi illum non posse probari ulla necessitate
mortem subisse, nec me paenitet, ut hoc faceres, importunum tibi
extitisse.

ANSELMUS. Ostendimus, ut puto, certam rationem quamodo deus
assumpserit hominem sine peccato de massa peccatrice, sed nequaquam
negandum existimo aliam esse praeter istam quam diximus, excepto hoc
quia deus facere potest, quod hominis ratio comprehendere non potest.
Verum quoniam et ista mihi uidetur posse sufficere, et si aliam nunc
inquirere uellem, necesse esset inuestigare quid sit originale
peccatum et quomodo a primis parentibus in uniuersum genus humanum
praeter illum de quo agimus hominem diffundatur, et incidere in
quasdam alias quaestiones quae suum postulant tractatum: ea quam
diximus ratione contenti, quae de incepto restant opere prosequamur.

BOSO. Ut uis; sed eo pacto ut tu aliquando auxiliante deo illam aliam
rationem, quam nunc inquirere uitas, quasi debitum exsoluas.

ANSELMUS. Quoniam uoluntatem hanc scio me gerere, quod petis non
denego; sed quia de futuris incertus sum, promittere non audeo, sed
dei dispositioni committo.

2.18 QUOMODO VITA CHRISTI SOLVATUR DEO PRO PECCATIS HOMINUM; ET
QUOMODO DEBUIT CHRISTUS ET NON DEBUIT PATI.

Sed dic nunc quid tibi de quaestione, quam in principio
proposuisti, propter quam aliae multae se ingesserunt, persoluendum
uideatur.

BOSO. Summa quaestionis fuit cur deus homo factus sit, ut per mortem
suam saluaret hominem, cum hoc alio modo facere potuisse uideretur.
Adquod tu multis et necessariis rationibus respondens ostendisti
restaurationem humanae naturae non debuisse remanere, nec potuisse
fieri, nisi solueret homo quod deo pro peccato debebat. Quod debitum
tantum erat, ut illud /127/ soluere, cum non deberet nisi homo, non
posses nisi deus, ita ut idem esset homo qui deus. Unde necesse erat,
ut deus hominem assumeret in unitatem personae, quatenus qui in natura
soluere debebat et non poterat, in persona esset qui posses. Deinde
quia de uirgine et a persona filii dei esset assumendus homo ille qui
deus esset, et quomodo sine peccato de massa peccatrice assumi
potuerit monstrasti. Vitam autem huius hominis tam sublimem, tam
pretiosam apertissime probasti, ut sufficere possit ad soluendum quod
pro peccatis totius mundi debetur, et plus in infinitum. Restat ergo
nunc ostendere quomodo illa soluatur deo pro peccatis hominum.

ANSELMUS. Si propter iustitiam se permisit occidi: nonne ad honorem
dei uitam suam dedit?

BOSO. Si possum intelligere quod non dubito, quamuis non uideam
quomodo rationabiliter hoc fecerit, cum et iustitiam indeclinabiliter
et uitam suam aeternaliter seruare potuerit, fatebor illum tale quid
sponte dedisse deo ad honorem illius, cui quidquid deus non est
comparari non potest, et quod pro omnibus omnium hominum debitis
recompensari potest.

ANSELMUS. An non intelligis quia, cum iniurias et contumelias et
mortem crucis cum latronibus sibi, sicut supra diximus, propter
iustitiam quam oboedienter seruabat, illatas benigna patientia
sustinuit, exemplum dedit hominibus, quatenus propter nulla incommode
quae sentire possum, a iustitia quam deo debent declinent, quod minime
dedisset, si secundum potentiam suam mortem pro tali causa illa tam
declinasset?

BOSO. Videtur quod nulla hoc exemplum ipse necessitate dederit,
quoniammulti ante aduentum eius et Iohannes Baptista post aduentum,
ante mortem eius, fortiter mortem pro ueritate sustinentes illud
sufficienter dedisse noscuntur.

ANSELMUS. Nullus umquam homo moriendo praeter illum deo dedit quod
aliquando necessitate perditurus non erat, aut soluit quod non
debebat. Ille uero sponte petri obtulit quod nulla necessitate umquam
amissurus erat, et soluit pro peccatoribus quod pro se non debebat.
Quapropter ille multo magis dedit exemplum, ut unusquisque quod
aliquando incunctanter amissurus est, pro se ipso reddere deo cum
ratio postulat non dubitet, qui cum nullatenus aut pro se indigeret
aut cogeretur pro aliis, quibus nihil nisi poenam /128/ debebat, tam
pretiosam uitam, immo se ipsum, tantam scilicet personam tanta
uoluntate dedit.

BOSO. Multum propinquas desiderio meo.

Sed sustine ut quaeram quiddam, quod quamuis fatuum forsitan
putes quaerere, non tamen in promptu mihi est quid respondeam, si a me
quaeratur. Dicis quia, quando mortuus est, dedit quod non debebat. Sed
nemo negabit melius illum fecisse, quando hoc exemplum taliter dedit,
et magis hoc placere deo, quam si non hoc fecisset, aut dicet eum non
debuisse facere quod melius esse et quod magis deo placere intellexit.
Quomodo ergo asseremus eum non debuisse deo quod fecit, id est quod
melius esse et magis placere deo cognouit, praesertim cum creatura
debeat deo totum quod est et quod scit et potest?

ANSELMUS. Quamuis creatura nihil habeat a se, quando tamen concedit
illi deus aliquid licite facere et non facere, dat illi ita suum esse
utrumque, ut licet alterum sit melius, neutrum tamen exigatur
determinate, sed siue faciat quod melius est, siue alterum, debere
facere dicatur quod facit; et si facit quod melius est, praemium
habeat, quia sponte dat quod suum est. Nam cum uirginitas melior sit
coniugio, neutrum tamen ab homine determinate exigitur, sed qui
coningio uti et qui uirginitatem seruare mauult, quod facit debere
facere dicitur. Nemo enim uirginitatem siue coniugium dicit eligi
nondebere; sed dicimus quia quod mauult homo, antequam aliquid horum
statuat, hoc facere debet, et si uirginitatem seruat, pro spontaneo
munere quod offert deo praemium exspectat. Cum ergo dicis creaturam
debere deo quod melius scit et potest: si intelligis ex debito et non
subaudis: si deus iubet, non est semper uerum. Siquidem, ut dixi, non
debet homo uirginitatem ex debito, sed si mauult, debet uti coniugio.

Quod si te mouet uerbum quod est 'debere', nec potes illud
intelligere sine aliquo debito: scito quia sicut contingit 'posse' et
'non posse' et 'necessitatem' aliquando dici, non quia sunt in rebus
ubi dicuntur, sed quoniam sunt in alio: ita et 'debere'. Quippe cum
dicimus debere pauperes a diuitibus eleemosynam accipere, non est
aliud quam diuites debere pauperibus eleemosynam impendere. Hoc namque
debitum non est exigendum a paupere, /129/ sed a diuite. Deus quoque
dicitur omnibus debere praeesse, non quia ille in hoc aliquo modo sit
debitor, sed quoniam omnia debent illi subesse; et debere facere quod
uult, quoniam quod uult debet esse. Ita quando uult aliqua creatura
facere quod suum est facere et non facere, dicitur debere facere, quia
quod ipsa uult debet esse. Dominus itaque Ihesus cum mortem, sicut
diximus, sustinere uoluit, quoniam soum erat et pati et non pati,
debuit facere quod fecit, quia quod uoluit fieri debuit; et non debuit
facere, quia non ex debito. Nempe quoniam ipse idem est deus et homo,
secundum humanam quidem naturam, ex quo homo fun', sic accepit a
diuina natura, quae alla est ab humana, esse suum quidquid habebat, ut
nihil deberet dare nisi quod uolebat; secundum personam uero sic a se
ipso habebat quod habebat, et sic perfecte sibi sufficiens erat, ut
nec alii quicquam retribuere deberet, nec ut sibi retribueretur dare
indigeret.

BOSO. Aperte nunc uideo quia nulla ratione se ipsum morti ex debito,
sicut ratio mea uidebatur monstrare, dedit ad honorem dei, et tamen
facere debuit quod fecit.

ANSELMUS. Honor utique ille totius est trinitatis. Quare quoniam idem
ipse est deus, filius dei, ad honorem suum se ipsum sibi sicut petri
et spiritui sancto obtulit, id est humanitatem suam diuinitati suae,
quae una eademque trium personarum est. Ut tamen in eadem ipsa
ueritate manentes apertius loquamur quod uolumus, dicamus, sicut usus
habet, quia filius sponte se ipsum petri obtulit. Hoc namque modo
aptissime dicitur quia et in una persona totus deus, cui secundum
hominem se obtulit, intelligitur, et per nomen patris et filii immense
quaedam in cordibus audientium, cum patrem filius hoc modo postulare
pro nobis dicitur, pietas sentitur.

BOSO. Hoc libentissime accipio.

2.19 QUANTA RATIONE DE MORTE EIUS SEQUATUR HUMANA SALVATIO.

ANSELMUS. Intueamur nunc, prout possumus, quanta inde ratione sequatur
humana saluatio. /130/

BOSO. Ad hoc tendit cor meum. Nam quamuis hoc mihi uidear
intelligere,ipsam tamen rationis contextionem a te uolo fieri.

ANSELMUS. Quantum autem sit quod filius sponte dedit, non est opus
exponere.

BOSO. Sufficienter patet.

ANSELMUS. Eum autem qui tantum donum sponte dat deo, sine retributione
debere esse non iudicabis.

BOSO. Immo necesse esse uideo, ut pater filio retribuat. Alioquin aut
iniustus uideretur esse si nollet, aut impotens si non posset; quae a
deo aliena sunt.

ANSELMUS. Qui retribuit alicui: aut dat quod ille non habet, aut
dimittit quod ab illo potest exigi. Prius autem quam tantam rem filius
faceret, omnia quae patris erant sua erant; nec umquam debuit quod
illi dimitti possit. Quid ergo retribuetur nullius rei egenti, et cui
non est quod dari aut dimitti possit?

BOSO. Ex una parte uideo retribuendi necessitatem, et ex altera
impossibilitatem; quia et necesse est deum reddere quod debet, et non
est quod reddat.

ANSELMUS. Si tanta et tam debita merces nec illi nec alii redditur, in
uanumfilius tantam rem fecisse uidebitur.

BOSO. Hoc nefas est aestimare.

ANSELMUS. Necesse est ergo ut alicui alii reddatur, quia illi non
potest.

BOSO. Ineuitabiliter sequitur.

ANSELMUS. Si uoluerit filius quod sibi debetur alii dare: poteritne
pater iureillum prohibere, aut illi cui dabit negare?

BOSO. Immo et iustum et necessarium intelligo, ut cui uoluerit dare
filius,a patre reddatur; quia et filio quod suum est dare licet, et
pater quoddebet non nisi alii reddere potest.

ANSELMUS. Quibus conuenientius fructum et retributionem suae mortis
attribuetquam illis, propter quos saluandos, sicut ratio ueritatis nos
docuit, hominem se fecit, et quibus, ut diximus, moriendo exemplum
moriendi propter iustitiam dedit? Frustra quippe imitatores eius
erunt, si meriti eius participes non erunt. Aut quos iustius faciet
haeredes debiti quo ipse non eget, et exundantiae suae plenitudinis,
quam parentes et fratres suos, quos aspicit tot /131/ et tantis
debitis obligatos egestate tabescere in profundo miseriarum, ut
eisdimittatur quod pro peccatis debent, et detur quo propter peccata
carent?

BOSO. Nihil rationabilius, nihil dulcius, nihil desiderabilius mundus
audire potest. Ego quidem tantam fiduciam ex hoc concipio, ut iam
dicere non possim quanto gaudio exultet cor meum. Videtur enim mihi
quod nullum hominem reiciat deus ad se sub hoc nomine accedentem.

ANSELMUS. Ita est, si accedit sicut oportet. Quemadmodum autem sit ad
tantae gratiae participationem accedendum et quomodo sub illa
uiuendum, nos ubique sacra scriptura docet, quae super solidam
ueritatem, quam deo adiuuante aliquatenus perspeximus, uelut super
firmum fundamentum fundata est.

BOSO. Vere quidquid super fundamentum hoc aedificatur, super firmam
petram fundatur.

ANSELMUS. Puto me iam aliquantulum tuae satisfecisse quaestioni,
quamuis hoc melior me facere plenius possit, et maiores atque plures
quam meum aut mortale ingenium comprehendere ualeat huius rei sint
rationes. Palam etiam est quia deus, ut hoc faceret quod diximus,
nullatenus indigebat, sed ita ueritas immutabilis exigebat. Licet enim
hoc quod homo ille fecit, deus dicatur fecisse propter unitatem
personae, deus tamen non egebat ut de caelo descenderet ad uincendum
diabolum, neque ut per iustitiam ageret contra illum ad liberandum
hominem; sed ab homine deus exigebat ut diabolum uinceret, et qui per
peccatum deum offenderat, per iustitiam satisfaceret. Siquidem diabolo
nec deus aliquid debebat nisi poenam, nec homo nisi uicem, ut ab illo
uictus illum reuinceret; sed quidquid ab illo exigebatur, hoc deo
debebat non diabolo.

2.20 QUAM MAGNA ET QUAM IUSTA SIT MISERICORDIA DEI.

Misericordiam uero dei quaae tibi perire uidebatur, cum
iustitiam dei et peccatum hominis considerabamus, tam magnam tamque
concordem iustitiae inuenimus, ut nec maior nec iustior cogitari
possit. Nempe quid misericordius /132/ intelligi ualet, quam cum
peccatori tormentis aeternis damnato et unde se redimat non habenti
deus pater dicit: accipe unigenitum meum et da pro te; et ipse filius:
tolle me et redime te, Quasi enim hoc dicunt, quando nos ad
Christianam fidem uocant et trahunt. Quid etiam iustius quam ut ille
cui datur pretium maius omni debito, si debito datur affectu dimittat
omne debitum?

2.21 QUOD IMPOSSIBILE SIT DIABOLUM RECONCILIARI.

Diaboli uero reconciliationem de qua quaesiuisti, impossibilem
intelliges, si diligenter humanam consideres. Sicut enim homo non
potuit reconciliari nisi per hominem-deum qui mori posset, per cuius
iustitiam deo restitueretur quod per peccatum hominis perdiderat: ita
angeli damnati non possunt saluari nisi per angelum-deum, qui mori
possit et qui per suam iustitiam deo reparet quod aliorum peccata
abstulerunt. Et sicut homo per alium hominem, qui non esset eiusdem
generis, quamuis eiusdem esset naturae, non debuit releuari: ita
nullus angelus per alium angelum saluari debet, quamuis omnes sint
unius naturae, quoniam non sunt eiusdem generis sicut homines. Non
enim sic sunt omnes angeli de uno angelo, quemadmodum omnes homines de
uno homine. Hoc quoque remouet eorum restaurationem, quia sicut
ceciderunt nullo alio nocente ut caderent, ita nullo alio adiuuante
surgere debent. Quod est illis impossibile. Aliter enim in dignitatem
quam habituri erant non possunt restitui, quoniam sine alieno auxilio
per potestatem suam quam acceperant, stetissent in ueritate, si non
peccassent. Quapropter si quis opinatur saluatoris nostri redemptionem
usque ad illos aliquando debere extendi, rationabiliter conuincitur
quia irrationabiliter decipitur. Quod nondico, quasi pretium mortis
eius omnibus hominum et angelorum peccatis sua magnitudine non
praeualeat, sed quoniam perditorum angelorum releuationi immutabilis
ratio repugnat. /133/

2.22 QUOD IN IIS QUAE DICTA SUNT, VETERIS ET NOVI TESTAMENTI VERITAS
PROBATA SIT.

BOSO. Rationabilia et quibus nihil contradici possit quae dicis, omnia
mihiuidentur; et per unius quaestionis quam proposuimus solutionem,
quidquid in nouo ueterique testamento continetur, probatum intelligo.
Cum enim sic probes deum fieri hominem ex necessitate, ut etiam si
remoueantur pauca quae de nostris libris posuisti, ut quod de tribus
dei personis et de Adam tetigisti, non solum ludaeis sed etiam paganis
sola ratione satisfacias, et ipse idem deus-homo nouum condat
testamentum et uetus approbet: sicut ipsum ueracem esse necesse est
confiteri, ita nihil quod in illis continetur uerum esse potest
aliquis diffiteri.

ANSELMUS. Si quid diximus quod corrigendum sit, non renuo
correctionem, si rationabiliter fit. Si autem ueritatis testimonio
roboratur, quod nos rationabiliter inuenisse existimamus, deo non
nobis attribuire debemus, qui est benedictus in saecula amen.