De interpretatione


[01] 
Primum oportet constituere quid sit nomen et quid uerbum, postea quid
est negatio et affirmatio et enuntiatio et oratio. Sunt ergo ea quae
sunt in uoce earum quae sunt in anima passionum notae, et ea quae
scribuntur eorum quae sunt in uoce. Et quemadmodum nec litterae
omnibus eaedem, sic nec eaedem uoces; quorum autem hae primorum notae,
eaedem omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines, res
etiam eaedem. De his quidem dictum est in his quae sunt dicta de anima
-- alterius est enim negotii -- ; est autem, quemadmodum in anima
aliquotiens quidem intellectus sine uero uel falso, aliquotiens autem
cum iam necesse est horum alterum inesse, sic etiam in uoce; circa
compositionem enim et diuisionem est falsitas ueritasque. Nomina
igitur ipsa et uerba consimilia sunt sine compositione uel diuisione
intellectui, ut 'homo' uel 'album', quando non additur aliquid; neque
enim adhuc uerum aut falsum est. Huius autem signum: 'hircoceruus'
enim significat aliquid sed nondum uerum uel falsum, si non uel 'esse'
uel 'non esse' addatur uel simpliciter uel secundum tempus.

[02] DE NOMINE 
Nomen ergo est uox significatiua secundum placitum sine tempore, cuius
nulla pars est significatiua separata; in 'equiferus' enim 'ferus'
nihil per se significat, quemadmodum in oratione quae est 'equus
ferus'. At uero non quemadmodum in simplicibus nominibus, sic se habet
et in compositis; in illis enim nullo modo pars significatiua est, in
his autem uult quidem sed nullius separati, ut in 'equiferus'
<'ferus'>. "Secundum placitum" uero, quoniam naturaliter nominum nihil
est sed quando fit nota; nam designant et inlitterati soni, ut
ferarum, quorum nihil est nomen.

'Non homo' uero non est nomen; at uero nec positum est nomen quod
illud oporteat appellari -- neque enim oratio aut negatio est -- sed
sit nomen infinitum. 'Catonis' autem uel 'Catoni' et quaecumque talia
sunt non sunt nomina sed casus nominis. Ratio autem eius est in aliis
quidem eadem sed differt quoniam, cum 'est' uel 'fuit' uel 'erit'
adiunctum, neque uerum neque falsum est, nomen uero semper; ut
'Catonis est' uel 'non est' -- nondum enim aliquid neque rerum dicit
neque mentitur.

[03] DE VERBO 
Verbum autem est quod consignificat tempus, cuius pars nihil extra
significat; et est semper eorum quae de altero praedicantur nota. Dico
autem quoniam consignificat tempus, ut 'cursus' quidem nomen est,
'currit' uero uerbum -- consignificat enim nunc esse -- ; et semper
eorum quae de altero dicuntur nota est, ut eorum quae de subiecto uel
in subiecto.

'Non currit' uero et 'non laborat' non uerbum dico; consignificat
quidem tempus et semper de aliquo est, differentiae autem huic nomen
non est positum; sed sit infinitum uerbum, quoniam similiter in
quolibet est uel quod est uel quod non est. Similiter autem uel
'curret' uel 'currebat' non uerbum est sed casus uerbi; differt autem
a uerbo quoniam hoc quidem praesens significat tempus, illa uero quod
complectitur.

Ipsa quidem secundum se dicta uerba nomina sunt et significant aliquid
-- constituit enim qui dicit intellectum, et qui audit quiescit -- sed
si est uel non est nondum significat. Neque enim 'esse' signum est rei
uel 'non esse', nec si hoc ipsum 'est' purum dixeris: ipsum quidem
nihil est, consignificat autem quandam compositionem quam sine
compositis non est intellegere.

[04] DE ORATIONE 
Oratio autem est uox significatiua, cuius partium aliquid
significatiuum est separatum (ut dictio, non ut affirmatio); dico
autem ut 'homo' significat aliquid (sed non quoniam est aut non est;
sed erit affirmatio uel negatio, si quid addatur) sed non una
'hominis' syllaba; nec in hoc quod est 'sorex' 'rex' significat sed
uox est nunc sola. In duplicibus uero significat quidem sed non
secundum se, quemadmodum dictum est. Est autem oratio omnis quidem
significatiua non sicut instrumentum sed (quemadmodum dictum est)
secundum placitum; enuntiatiua uero non omnis sed in qua uerum uel
falsum inest; non autem in omnibus, ut deprecatio oratio quidem est
sed neque uera neque falsa. Et caeterae quidem relinquantur
(rhetoricae enim uel poeticae conuenientior consideratio est;
enuntiatiua uero praesentis considerationis est).

[05] 
Est autem una prima oratio enuntiatiua affirmatio, deinde negatio;
aliae uero coniunctione unae. Necesse est autem omnem orationem
enuntiatiuam ex uerbo esse uel casu; et enim, hominis rationi si non
aut 'est' aut 'erit' aut 'fuit' aut aliquid huiusmodi addatur, nondum
est oratio enuntiatiua. Quare autem unum quiddam est et non multa
'animal gressibile bipes' -- neque enim eo quod propinque dicuntur
unum erit -- est alterius hoc tractare negotii. Est autem una oratio
enuntiatiua quae unum significat uel coniunctione una, plures autem
quae plura et non unum uel inconiunctae. Nomen ergo et uerbum dictio
sit sola, quoniam non est dicere sic aliquid significantem uoce
enuntiare, uel aliquo interrogante uel non sed ipsum proferentem.
Harum autem haec quidem simplex est enuntiatio, ut aliquid de aliquo
uel aliquid ab aliquo, haec autem ex his coniuncta, uelut oratio
quaedam iam composita.

Est autem simplex enuntiatio uox significatiua de eo quod est aliquid
uel non est, quemadmodum tempora diuisa sunt.

[06] 
Affirmatio uero est enuntiatio alicuius de aliquo, negatio uero
enuntiatio alicuius ab aliquo. Quoniam autem est enuntiare et quod est
non esse et quod non est esse et quod est esse et quod non est non
esse, et circa ea extrinsecus praesentis temporis similiter omne
contingit quod quis affirmauerit negare et quod quis negauerit
affirmare; quare manifestum est quoniam omni affirmationi est negatio
opposita et omni negationi affirmatio. Et sit hoc contradictio,
affirmatio et negatio oppositae; dico autem opponi eiusdem de eodem,
non autem aequiuoce et quaecumque caetera talium determinamus contra
sophisticas importunitates.

[07] 
Quoniam autem sunt haec quidem rerum uniuersalia, illa uero
singillatim (dico autem uniuersale quod in pluribus natum est
praedicari, singulare uero quod non, ut 'homo' quidem uniuersale,
'Plato' uero eorum quae sunt singularia), necesse est autem enuntiare
quoniam inest aliquid aut non, aliquotiens quidem eorum alicui quae
sunt uniuersalia, aliquotiens uero eorum quae sunt singularia. Si ergo
uniuersaliter enuntiet in uniuersali quoniam est aut non, erunt
contrariae enuntiationes (dico autem in uniuersali enuntiationem
uniuersalem ut 'omnis homo albus est', 'nullus homo albus est');
quando autem in uniuersalibus non uniuersaliter, non sunt contrariae,
quae autem significantur est esse contraria (dico autem non
uniuersaliter enuntiare in his quae sunt uniuersalia, ut 'est albus
homo', 'non est albus homo'; cum enim uniuersale sit homo, non
uniuersaliter utitur enuntiatione; 'omnis' namque non 'uniuersale' sed
'quoniam uniuersaliter' consignificat). In eo uero quod praedicatur
uniuersaliter uniuersale praedicare uniuersaliter non est uerum; nulla
enim affirmatio erit, in qua de uniuersaliter praedicato uniuersale
praedicetur, ut 'omnis homo omne animal'.

Opponi autem affirmationem negationi dico contradictorie quae
uniuersale significat eidem quoniam non uniuersaliter, ut 'omnis homo
albus est', 'non omnis homo albus est', 'nullus homo albus est',
'quidam homo albus est'; contrarie uero uniuersalem affirmationem et
uniuersalem negationem, ut 'omnis homo iustus est', 'nullus homo
iustus est'; quocirca has quidem impossibile est simul ueras esse, his
uero oppositas contingit in eodem, 'non omnis homo albus est', et 'est
quidam homo albus'. Quaecumque igitur contradictiones uniuersalium
sunt uniuersaliter, necesse est alteram esse ueram uel falsam, et
quaecumque in singularibus sunt, ut 'est Socrates albus', 'non est
Socrates albus'; quaecumque autem in uniuersalibus non uniuersaliter,
non semper haec uera est, illa uero falsa (simul enim uerum est dicere
quoniam est homo albus et non est homo albus, et est homo probus et
non est homo probus; si enim turpis, non probus; et si fit aliquid, et
non est). Videbitur autem subito inconueniens esse, idcirco quoniam
uidetur significare 'non est homo albus' simul etiam quoniam nemo homo
albus est; hoc autem neque idem significat neque simul necessario.

Manifestum est autem quoniam una negatio unius affirmationis est; hoc
enim idem oportet negare negationem quod affirmauit affirmatio, et de
eodem, uel de aliquo singularium uel de aliquo uniuersalium, uel
uniuersaliter uel non uniuersaliter; dico autem ut 'est Socrates
albus', 'non est Socrates albus' (si autem aliud aliquid uel de alio
idem, non opposita sed erit ab ea diuersa), huic uero quae est 'omnis
homo albus est' illa quae est 'non omnis homo albus est', illi uero
quae est 'aliquis homo albus est' illa quae est 'nullus homo albus
est', illi autem quae est 'homo albus est' illa quae est 'non est homo
albus'.

Quoniam ergo uni negationi una affirmatio opposita est contradictorie,
et quae sint hae, dictum est, et quoniam aliae sunt contrariae et quae
sint hae, et quoniam non omnis uera uel falsa contradictio, et quare,
et quando uera uel falsa.

[08] 
Una autem est affirmatio et negatio quae unum de uno significat, uel
cum sit uniuersale uniuersaliter uel non similiter, ut 'omnis homo
albus est', 'non est omnis homo albus', 'est homo albus', 'non est
homo albus', 'nullus homo albus est', 'est quidam homo albus', si
'album' unum significat. Sin uero duobus unum nomen est positum ex
quibus non est unum, non est una affirmatio; ut, si quis ponat nomen
'tunica' homini et equo, 'est tunica alba' haec non est una affirmatio
nec negatio una; nihil enim hoc differt dicere quam 'est equus et homo
albus', hoc autem nihil differt quam dicere 'est equus albus' et 'est
homo albus'. Si ergo hae multa significant et sunt plures, manifestum
est quoniam et prima multa uel nihil significat (neque enim est
aliquis homo equus); quare nec in his necesse est hanc quidem
contradictionem ueram esse, illam uero falsam.

[09] 
In his ergo quae sunt et facta sunt necesse est affirmationem uel
negationem ueram uel falsam esse; in uniuersalibus quidem
uniuersaliter semper hanc quidem ueram, illam uero falsam, et in his
quae sunt singularia, quemadmodum dictum est; in his uero quae in
uniuersalibus non uniuersaliter dicuntur, non est necesse (dictum
autem est et de his). In singularibus uero et futuris non similiter;
nam si omnis affirmatio uel negatio uera uel falsa est, et omne
necesse est uel esse uel non esse; si hic quidem dicat futurum
aliquid, ille uero non dicat hoc idem ipsum, manifestum est quoniam
necesse est uerum dicere alterum ipsorum si omnis affirmatio uera uel
falsa est (utraque enim non erunt simul in talibus). Nam si uerum est
dicere quoniam album uel non album est, necesse est esse album uel non
album, et, si est album uel non album, uerum est uel affirmare uel
negare; et, si non est, mentitur, et si mentitur non est; quare
necesse est aut affirmationem aut negationem ueram esse. Nihil igitur
neque est neque fit nec a casu nec utrumlibet, nec erit nec non erit
sed ex necessitate omnia et non utrumlibet (aut enim qui dicit uerus
est aut qui negat); similiter enim uel fieret uel non fieret;
utrumlibet enim nihil magis sic uel non sic se habet aut habebit.
Amplius, si est album nunc, uerum erat dicere primo quoniam erit
album, quare semper uerum fuit dicere quodlibet illud eorum quae facta
sunt quoniam erit; quod si semper uerum est dicere quoniam est uel
erit, non potest hoc non esse nec non futurum esse. Quod autem non
potest non fieri, impossibile est non fieri; et quod impossibile est
non fieri, necesse est fieri; omnia ergo quae futura sunt necesse est
fieri. Nihil igitur utrumlibet neque casu erit; nam si a casu, non ex
necessitate. At uero nec quoniam neutrum uerum est contingit dicere,
ut quoniam neque erit neque non erit. Primum enim, cum sit affirmatio
falsa, erit negatio non uera, et cum haec sit falsa, contingit
affirmationem esse non ueram. Ad haec, si uerum est dicere quoniam
album est et magnum, oportet utraque esse, sin uero erit cras, esse
cras; si autem neque erit neque non erit cras, non erit utrumlibet, ut
nauale bellum; oportebit enim neque fieri nauale bellum neque non
fieri nauale bellum.

Quae ergo contingunt inconuenientia haec sunt et huiusmodi alia, si
omnis affirmationis et negationis uel in his quae in uniuersalibus
dicuntur uniuersaliter uel in his quae sunt singularia, necesse est
oppositarum hanc esse ueram, illam uero falsam, nihil autem utrumlibet
esse in his quae fiunt sed omnia esse uel fieri ex necessitate. Quare
non oportebit neque consiliari neque negotiari quoniam, si hoc
facimus, erit hoc, si uero hoc, non erit. Nihil enim prohibet in
millesimum annum hunc quidem dicere hoc futurum esse, hunc uero non
dicere, quare ex necessitate erit quodlibet eorum uerum erat dicere
tunc. At uero nec hoc differt si aliqui dixerunt negationem uel non
dixerunt; manifestum est enim quod sic se habent res uel si hic quidem
affirmauerit, ille uero negauerit; non enim propter negare uel
affirmare erit uel non erit, nec in millesimum annum magis quam in
quantolibet tempore. Quare si in omni tempore sic se habebat ut unum
uerum diceretur, necesse esset hoc fieri et unumquodque eorum quae
fiunt sic se habere ut ex necessitate fieret. Quando enim sere dicit
quis quoniam erit, non potest non fieri; et quod factum est, uerum
erat dicere semper quoniam erit.

Quod si haec non sunt possibilia -- uidemus enim esse principium
futurorum et ab eo quod consiliamur atque agimus aliquid, et quoniam
est omnino in his quae non semper actu sunt esse possibile et non, in
quibus utrumque contingit et esse et non esse, quare et fieri et non
fieri; et multa nobis manifesta sunt sic se habentia, ut quoniam hanc
uestem possibile est, incidi et non inciditur sed prius exteritur;
similiter autem et non incidi possibile est; non enim esset eam prius
exteri nisi esset possibile non incidi; quare et in aliis facturis
quaecumque secundum potentiam dicuntur huiusmodi -- manifestum est
quoniam non omnia ex necessitate uel sunt uel fiunt sed alia, quidem
utrumlibet et non magis uel affirmatio uel negatio, alia uero magis
quidem in pluribus alterum sed contingit fieri et alterum, alterum
uero minime.

Igitur esse quod est quando est, et non esse quod non est quando non
est, necesse est; sed non quod est omne necesse est esse, nec quod non
est necesse est non esse (non enim idem est omne quod est esse
necessario quando est, et simpliciter esse ex necessitate); similiter
autem et in eo quod non est. Et in contradictione eadem ratio est;
esse quidem uel non esse omne necesse est et futurum esse uel non; non
tamen diuidentem dicere alterum necessario. Dico autem, necesse est
quidem futurum esse bellum nauale cras uel non esse futurum sed non
futurum esse cras bellum nauale necesse est uel non futurum esse,
futurum autem esse uel non esse necesse est. Quare, quoniam similiter
orationes uerae sunt quemadmodum et res, manifestum est quoniam
quaecumque sic se habent ut utrumlibet sint et contraria ipsorum
contingere, necesse est similiter se habere et contradictionem; quod
contingit in his quae non semper sunt et non semper non sunt; horum
enim necesse est quidem alteram partem contradictionis ueram esse uel
falsam, non tamen hoc aut illud sed utrumlibet, et magis quidem ueram
alteram, non tamen iam ueram uel falsam. Quare manifestum est quoniam
non est necesse omnes affirmationes uel negationes oppositarum hanc
quidem ueram, illam autem falsam esse; neque enim quemadmodum in his
quae sunt sic se habent etiam in his quae non sunt, possibilium tamen
esse aut non esse sed quemadmodum dictum est.

[10] 
Quoniam autem est de aliquo affirmatio significans aliquid, hoc autem
est uel nomen uel innominabile, unum autem oportet esse et de uno hoc
quod est in affirmatione (nomen autem dictum est et innominabile
prius; 'non homo' enim nomen quidem non dico sed infinitum nomen --
unum enim significat infinitum -- quemadmodum et 'non currit' non
uerbum sed infinitum uerbum), erit omnis affirmatio uel ex nomine uel
ex uerbo. Praeter uerbum autem nulla affirmatio uel negatio; 'est'
enim uel 'erit' uel 'fuit' uel 'fit' uel quaecumque alia huiusmodi,
uerba ex his sunt quae sunt posita (consignificant enim tempus). Quare
prima affirmatio et negatio 'est homo -- non est homo', deinde 'est
non homo -- non est non homo', 'est omnis homo -- non est omnis homo',
'est omnis non homo -- non est omnis non homo'; et in extrinsecus
temporibus eadem ratio est.

Quando autem 'est' tertium adiacens praedicatur, dupliciter dicuntur
oppositiones. Dico autem ut 'est iustus homo' 'est' tertium dico
adiacere nomen uel uerbum in affirmatione. Quare idcirco quattuor
istae erunt, quarum duae quidem ad affirmationem et negationem sese
habebunt secundum consequentiam ut priuationes, duae uero minime; dico
autem quoniam 'est' aut 'iusto' adiacebit aut 'non iusto'; quare etiam
negatio. Quattuor ergo sunt. Intellegimus uero quod dicitur ex his
quae subscripta sunt:

est iustus homo -- huius negatio: non est iustus homo

est non iustus homo -- negatio: non est non iustus homo

'est' enim hoc loco et 'non est' 'iusto' et 'non iusto' adiacet. Haec
igitur, quemadmodum in Resolutoriis dictum est, sic sunt disposita.
Similiter autem se habet et si uniuersalis nominis sit affirmatio, ut
'omnis est homo iustus', 'omnis est homo non iustus'. Sed non
similiter angulares contingit ueras esse, contingit autem aliquando.
Hae igitur duae oppositae sunt, aliae autem ad 'non homo' ut subiectum
aliquod addito, ut

est iustus non homo -- non est iustus non homo

est non iustus non homo -- non est non iustus non homo

Magis plures autem his non erunt oppositiones; hae autem extra illas
ipsae secundum se erunt, ut nomine utentes 'non homo'.

In his uero in quibus 'est' non conuenit, ut in eo quod est 'currere'
uel 'ambulare', idem faciunt sic posita ac si 'est' adderetur, ut est

currit omnis homo -- non currit omnis homo

currit omnis non homo -- non currit omnis non homo

non enim dicendum est 'non omnis homo' sed 'non' negationem ad id quod
est 'homo' addendum est; 'omnis' enim non uniuersale significat sed
quoniam uniuersaliter; manifestum est autem ex eo quod est 'currit
homo -- non currit homo; currit non homo -- non currit non homo'; haec
enim ab illis differunt eo quod non uniuersaliter sunt; quare 'omnis'
uel 'nullus' nihil aliud consignificat nisi quoniam uniuersaliter de
nomine uel affirmat uel negat; ergo et caetera eadem oportet apponi.

Quoniam uero contraria est negatio ei quae est 'omne est animal
iustum' illa quae significat quoniam 'nullum est animal iustum', hae
quidem manifestum est quoniam numquam erunt neque uerae simul neque in
eodem ipso, his uero oppositae erunt aliquando: 'non omne animal
iustum' -- <'est aliquod animal iustum'>. Sequuntur uero eam quidem
quae est 'nullus est homo iustus' illa quae est 'omnis est homo non
iustus', illam uero quae est 'est aliqui iustus homo' opposita quoniam
'non omnis homo est non iustus'; necesse est enim esse aliquem.
Manifestum est autem quoniam etiam in singularibus, si est uerum
interrogatum negare, quoniam et affirmare uerum est, ut 'putasne
Socrates sapiens est?', 'non est', quoniam 'Socrates igitur non
sapiens est'. In uniuersalibus uero non est uera quae similiter
dicitur, uera autem negatio, ut 'putasne omnis homo sapiens?', 'non',
'omnis igitur homo non sapiens'; hoc enim falsum est sed 'non igitur
omnis homo sapiens' uera est; haec autem est opposita, illa uero
contraria.

Illae uero secundum infinita contraiacentes nomina uel uerba, ut in eo
quod est 'non homo' uel 'non iustus', quasi negationes sine nomine uel
uerbo esse uidebuntur sed non sunt; semper enim uel ueram esse uel
falsam necesse est negationem, qui uero dixit 'non homo' nihil magis
de homine sed etiam minus uerus fuit uel falsus, si non aliquid
addatur. Significat autem 'est omnis non homo iustus' nulli illarum
idem, nec huic opposita ea quae est 'non est omnis non homo iustus';
illa uero quae est 'omnis non iustus non homo' illi quae est 'nullus
iustus non homo' idem significat.

Transposita uero nomina uel uerba idem significant, ut 'est homo albus
-- est albus homo'; nam si hoc non est, eiusdem multae erunt
negationes sed ostensum est quoniam una unius est. Eius enim quae est
'est albus homo' negatio est 'non est albus homo'; eius uero quae est
'est homo albus', si non eadem est [quae etiam] ei quae est 'est albus
homo', erit negatio uel ea quae est 'non est non homo albus' uel ea
quae est 'non est homo albus'. Sed altera quidem est negatio eius quae
est 'est non homo albus', alia uero eius quae est 'est albus homo',
quare erunt duae unius. Quoniam igitur transposito nomine uel uerbo
eadem fit affirmatio uel negatio manifestum est.

[11] 
At uero unum de pluribus uel plura de uno affirmare uel negare, si non
est unum ex pluribus, non est affirmatio una neque negatio. Dico autem
"unum" non, si unum nomen sit positum, non sit autem unum ex illis, ut
homo est fortasse et animal et bipes et mansuetum sed ex his unum fit;
ex albo autem et homine et ambulare non unum. Quare nec si unum
aliquid de his affirmet aliquis, erit una affirmatio sed uox quidem
una, affirmationes uero multae, nec si de uno ista sed similiter
plures. Si ergo dialectica interrogatio responsionis est petitio, uel
propositionis uel alterius partis contradictionis, propositio uero
unius contradictionis est, non erit una responsio ad haec; nec una
interrogatio, nec si sit uera. Dictum autem de his est in Topicis.
Similiter autem manifestum est quoniam nec hoc ipsum 'quid est?'
dialectica est interrogatio; oportet enim datum esse ex interrogatione
eligere utram uelit contradictionis partem enuntiare, quia oportet
interrogantem determinare utrum hoc sit homo an non hoc.

Quoniam uero haec quidem praedicantur composita, ut unum sit omne
praedicamentum eorum quae extra praedicantur, alia uero non, quae
differentia est? De homine enim uerum est dicere et extra animal et
extra bipes et ut unum, et hominem et album et haec ut unum; sed non,
si citharoedus et bonus. Si enim, quoniam alterutrum dicitur, et
utrumque dicitur, multa et inconuenientia erunt. De homine enim et
'hominem' uerum est dicere et 'album', quare et omne; rursus, si
album, et omne, quare erit homo albus <albus, et> hoc in infinitum; et
rursus musicus albus ambulans, et haec eadem frequenter implicita.
Amplius si Socrates Socrates et homo, et bipes, et homo bipes.

Quoniam ergo, si quidam simpliciter ponat complexiones fieri, plurima
inconuenientia contingit dicere, manifestum est; quemadmodum autem
ponendum est, nunc dicemus. Eorum igitur quae praedicantur et de
quibus praedicantur, quaecumque secundum accidens dicuntur uel de
eodem uel alterum de altero, haec non erunt unum; ut homo albus est et
musicus sed non est idem musicus et albus; accidentia enim sunt
utraque eidem. Nec si album musicum uerum est dicere, tamen non erit
album musicum unum aliquid; secundum accidens enim musicum album,
quare non erit album musicum. Quocirca nec citharoedus bonus
simpliciter sed animal bipes; non enim secundum accidens. Amplius nec
quaecumque insunt in alio; quare neque album frequenter neque homo
homo animal uel bipes; insunt enim in homine animal et bipes. Verum
est autem dicere de aliquo et simpliciter, ut quendam hominem hominem
aut quendam album hominem album; non semper autem sed quando in
adiecto quidem aliquid oppositorum inest quae consequitur
contradictio, non uerum sed falsum est (ut mortuum hominem 'hominem'
dicere), quando autem non inest, uerum. Vel etiam quando inest quidem
semper non uerum, quando uero non inest, non semper uerum est; ut
'Homerus est aliquid' ut 'poeta'; ergo etiam 'est' aut non? Secundum
accidens enim praedicatur 'esse' de Homero; quoniam enim poeta est sed
non secundum se, praedicatur de Homero quoniam est. Quare in
quantiscumque praedicamentis neque contrarietas inest, si definitiones
pro nominibus praedicantur, et secundum se praedicantur et non
secundum accidens, in his et simpliciter uerum erit dicere. Quod autem
non est quoniam opinabile est, non est uerum dicere esse aliquid;
opinatio enim eius non est quoniam est sed quoniam non est.

[12] 
His uero determinatis perspiciendum est quemadmodum sese habent
negationes et affirmationes ad se inuicem, hae scilicet quae sunt de
'possibile esse' et 'non possibile' et 'contingere' et 'non
contingere' et 'impossibile' et de necessario; habet enim aliquas
dubitationes. Nam si eorum quae complectuntur illae sibi inuicem
oppositae sunt contradictiones, quaecumque secundum 'esse' uel 'non
esse' disponuntur, ut eius quae est 'esse hominem' negatio 'non esse
hominem', non autem ea quae est 'esse non hominem', et eius quae est
'esse album hominem' ea quae est 'non esse album hominem' sed non ea
quae est 'esse non album hominem' (si enim de omnibus aut dictio aut
negatio lignum erit uerum dicere esse non album hominem; quod si, hoc
modo, et quantiscumque 'esse' non additur, idem faciet quod pro 'esse'
dicitur, ut eius quae est 'ambulat homo' non uel quae est 'ambulat non
homo' negatio est sed ea quae est 'non ambulat homo'; nihil enim
differt dicere 'hominem ambulare' uel 'hominem ambulantem esse').
Quare si hoc modo in omnibus, et eius quae est 'possibile esse'
negatio est 'possibile non esse', non ea quae est 'non possibile
esse'. Videtur autem idem posse et esse et non esse; omne enim quod
est possibile diuidi uel ambulare et non ambulare et non diuidi
possibile est; ratio autem est quoniam omne quod sic possibile est non
semper in actu est, quare inerit ei etiam negatio; potest igitur et
non ambulare quod est ambulabile et non uideri quod est uisibile. At
uero impossibile est de eodem oppositas ueras esse dictiones; non
igitur est ista negatio; contingit enim ex his aut idem ipsum dicere
et negare simul de eodem, aut non secundum 'esse' uel 'non esse' quae
apponuntur fieri affirmationes uel negationes. Si ergo illud
impossibilius est, hoc erit magis eligendum. Est igitur negatio eius
quae est 'possibile esse' ea quae est 'non possibile esse'. Eadem
quoque ratio est et in eo quod est 'contingens esse'; et enim eius
negatio 'non contingere esse'. Et in aliis quoque simili modo ut
'necessario' et 'impossibili'. Fiunt enim quemadmodum in illis 'esse'
et 'non esse' appositiones, subiectae uero res hoc quidem album illud
uero homo, eodem quoque modo hoc loco 'esse' quidem subiectum fit,
'posse' uero et 'contingere' appositiones determinantes, quemadmodum
in illis 'esse' et 'non esse' ueritatem, similiter autem hae etiam in
'esse possibile' et 'esse non possibile'.

Eius uero quae est 'possibile est non esse' negatio est 'non possibile
est non esse'. Quare et sequi sese inuicem uidebuntur; idem enim
possibile est esse et non esse; non enim contradictiones sibi inuicem
sunt huiusmodi 'possibile est esse' et 'possibile est non esse'. Sed
'possibile esse' et 'non possibile esse' numquam simul sunt;
opponuntur enim. Ut uero 'possibile non esse' et 'non possibile non
esse' numquam simul sunt. Similiter autem et eius quae est
'necessarium esse' non ea quae est, 'necessarium non esse' sed 'non
necessarium esse'; eius uero quae est 'necessarium non esse' ea quae
est 'non necessarium non esse'. Et eius quae est 'impossibile esse'
non 'impossibile non esse' sed 'non impossibile esse'; eius uero quae
est 'impossibile non esse' ea quae est 'non impossibile non esse'. Et
uniuersaliter uero, quemadmodum dictum est, 'esse' quidem et 'non
esse' oportet ponere quemadmodum subiecta, negationem uero et
affirmationem haec facientem ad unum apponere. Et has putare oportet
esse oppositas dictiones et negationes, 'possibile -- non possibile',
'contingens -- non contingens', 'impossibile -- non impossibile',
'necessarium -- non necessarium', 'uerum -- non uerum'.

[13] 
Et consequentiae uero secundum ordinem fiunt ita ponentibus: illi enim
quae est 'possibile esse' illa quae est 'contingit esse', et hoc illi
conuertit, et 'non impossibile esse' et 'non necessarium esse'; illi
uero quae est 'possibile non esse' et 'contingere non esse' ea quae
est 'non necessarium non esse' et 'non impossibile non esse'; illi
uero quae est 'non possibile esse' et 'non contingens esse' illa quae
est 'necessarium non esse' et 'impossibile esse'; illi uero quae est
'non possibile non esse' et 'non contingens non esse' illa quae est
'necesse esse' et 'impossibile non esse'. Considerentur autem ex
subscriptione quemadmodum dicimus.

Ergo 'impossibile' et 'non impossibile' illud quod est 'contingens' et
'possibile' et 'non contingens' et 'non possibile' sequitur quidem
contradictone sed conuersim; illi enim quod est 'possibile esse'
negatio 'impossibilis', negationem uero affirmatio; illi enim quod est
'non possibile esse' illud quod est 'impossibile esse'; affirmatio
enim est 'impossibile esse', 'non impossibile' uero negatio.

'Necessarium' uero quemadmodum, considerandum est. Manifestum est
quoniam non eodem modo sed contrariae sequuntur, contradictoriae autem
extra. Non enim est negatio eius quod est 'necesse non esse' 'non
necesse esse'; contingit enim ueras esse in eodem utrasque; quod enim
est necessarium non esse, non est necessarium esse. Causa autem est
cur non consequatur similiter caeteris, quoniam contrarie
'impossibile' 'necessario' redditur idem ualens; nam si impossibile
est esse, necesse est hoc non esse sed non-esse; si uero impossibile
non esse, hoc necessarium est esse; quare, si illa similiter possibile
et non, haec e contrario, nam idem significat 'necessarium' et
'impossibile' sed, quemadmodum dictum est, contrarie. Aut certe
impossibile est sic poni 'necessarii' contradictiones? Nam quod est
necessarium esse, possibile est esse; nam, si non, negatio
consequetur; necesse enim est aut dicere aut negare; quare si non
possibile est esse, impossibile est esse; impossibile igitur est esse
quod necesse est esse, quod est inconueniens. At uero illud quod est
'possibile esse' 'non impossibile esse' sequitur, hoc uero illud quod
est 'non necessarium esse'; quare contingit quod est necessarium esse
non necessarium esse, quod est inconueniens. At uero neque
'necessarium esse' sequitur 'possibile esse' neque 'necessarium non
esse'; illi enim utraque contingit accidere, horum autem utrumlibet
uerum fuerit non erunt illa uera; simul enim possibile esse et non
esse; sin uero necesse est esse uel non esse, non erit possibile
utrumque. Relinquitur ergo 'non necessarium non esse' sequi 'possibile
esse'; hoc enim uerum est et de 'necesse non esse'. Haec enim fit
contradictio eius quae sequitur 'non possibile esse'; illud enim
sequitur hoc quod est '<im>possibile esse' et 'necesse esse non esse',
cuius negatio 'non necesse esse non esse'. Sequuntur igitur et hae
contradictiones secundum praedictum modum, et nihil impossibile
contingit sic positis.

Dubitabit autem aliquis si illud quod est 'necessarium esse'
,'possibile' sequitur. Nam si non consequitur, contradictio sequitur,
'non possibile esse'; et si quis non hanc dicat esse contradictionem,
necesse est dicere 'possibile non esse'; sed utraeque falsae sunt de
'necesse esse'. At uero rursus idem uidetur esse possibile incidi et
non incidi, et esse et non esse, quare erit necesse esse contingere
non esse; hoc autem falsum est. Manifestum est autem quoniam non omne
possibile uel esse uel ambulare et opposita ualet sed est in quibus
non sit uerum; et primum quidem in his quae non secundum rationem
possunt, ut ignis calfactibilis et habet uim irrationabilem (ergo
secundum rationem potestates ipsae eaedem plurimorum etiam
contrariorum sunt; irrationabiles uero non omnes sed, quemadmodum
dictum est, ignem non esse possibile calefacere et non, uel quaecumque
alia semper agunt; aliqua uero possunt et secundum irrationabiles
potestates simul quaedam opposita; sed hoc quidem idcirco dictum est
quoniam non omnis potestas; oppositorum est nec quaecumque secundum
eandem speciem dicuntur) . Quaedam uero potestates aequiuocae sunt
'possibile' enim non simpliciter dicitur sed hoc quidem quoniam uerum
est ut in actu, ut 'possibile est ambulare' quoniam ambulat, et omnino
possibile est esse quoniam iam est actu quod dicitur 'possibile',
illud uero quod forsitan aget, ut 'possibile est ambulare' quoniam
ambulabit. Et haec quidem in mobilibus solis est potestas, illa uero
et in immobilibus; in utrisque uero uerum est dicere non impossibile
esse ambulare uel esse et quod ambulat iam et agit, et ambulabile.
'Sic' igitur 'possibile' non est uerum de 'necessario' simpliciter
dicere, alterum autem uerum est. Quare, quoniam partem uniuersale
sequitur, illud quod ex necessitate est sequitur 'posse esse' sed non
omnino. Et est quidem fortasse principium quod necessarium est et quod
non necessarium omnium uel 'esse' uel 'non esse', et alia quemadmodum
ista consequentia considerare oportet.

Manifestum est autem ex his quae dicta sunt quoniam quod ex
necessitate est secundum actum est, quare, si priora sunt sempiterna,
et quae actu sunt potestate priora sunt. Et haec quidem sine potestate
actus sunt, ut primae substantiae, alia uero cum possibilitate, quae
natura priora sunt, tempore uero posteriora, alia uero numquam sunt
actu sed potestate solum.

[14] 
Utrum autem contraria est affirmatio negationi et oratio orationi quae
dicit quoniam 'omnis homo iustus' ei quae est 'nullus homo iustus' aut
'omnis homo iustus' ei quae est 'omnis homo iniustus est', 'Callias
iustus est', 'Callias iustus non est', 'Callias iniustus est', quae
harum contraria est? Nam si ea quae sunt in uoce sequuntur ea quae
sunt in anima, illic autem contraria est opinio contrarii, ut 'omnis
homo iustus' ei quae est 'omnis homo iniustus', etiam in his quae sunt
in uoce affirmationibus necesse est similiter sese habere. Quod si
neque illic contrarii opinatio contraria est, nec affirmatio
affirmationi erit contraria sed ea quae dicta est negatio. Quare
considerandum est cui opinatio uera falsae opinioni contraria est,
utrum negationi an certe ei quae contrarium esse opinatur. Dico autem
hoc modo: est quaedam opinatio uera boni quoniam bonum est, alia uero
quoniam non bonum est falsa, alia uero quoniam malum; quae harum
contraria est uerae? Et si est una, secundum quam contraria? (nam
arbitrari contrarias opiniones definiri in eo quod contrariorum sunt,
falsum est; boni enim quoniam bonum est et mali quoniam malum eadem
fortasse opinio est et uera, siue plures siue una sit; sunt autem ista
contraria; sed non eo, quod contrariorum sint, contrariae sed magis eo
quod contrarie).

Si ergo est boni quoniam est bonum opinatio, est autem quoniam non
bonum, est uero quoniam aliquid aliud quod non est neque potest esse
(aliarum quidem nulla ponenda est, neque. quaecumque esse quod non est
opinantur neque quaecumque non esse quod est -- infinitae enim
utraeque sunt, et quae esse opinantur quod non est et quae non esse
quod est -- sed in quibus est fallacia; hae autem ex his ex quibus
sunt generationes; ex oppositis uero generationes, quare etiam
fallacia); si ergo quod bonum et bonum et non malum est, et hoc quidem
secundum se, illud uero secundum accidens (accidit enim ei malum non
esse), magis autem in unoquoque est uera quae secundum sese est, etiam
falsa siquidem et uera. Ergo ea quae est 'quoniam non est bonum quod
bonum est' secundum se consistentis falsa est, illa uero quae est
'quoniam malum' eius quod est secundum accidens, quare magis erit
falsa de bono ea quae est negationis opinio quam ea quae est
contrarii. Falsus est autem magis circa singula qui habet contrariam
opinionem; contrarium enim est eorum quae plurimum circa idem
differunt. Quod si harum contraria est altera, magis uero contraria
contradictionis, manifestum est quoniam haec erit contraria. Illa uero
quae est 'quoniam malum est quod est bonum' implicita est; et enim
quoniam non bonum est necesse est idem ipsum opinari.

Amplius, si etiam in aliis similiter oportet se habere, et hic sidetur
bene esse dictum; aut enim ubique ea quae est contradictionis aut
nusquam; quibus uero non est contraria, de his est quidem falsa ea
quae est uerae opposita, ut qui hominem non putat hominem falsus est.
Si ergo hae contrariae sunt, et aliae contradictionis.

Amplius similiter se habet boni quoniam bonum est et non boni quoniam
non bonum est, et super has boni quoniam non bonum est et non boni
quoniam bonum est. Illi ergo quae est non boni quoniam non bonum uerae
opinioni quae est contraria? Non enim ea quae dicit quoniam malum est;
simul enim aliquando erit uera, numquam autem uera uerae contraria
est; est enim quiddam non bonum malum, quare contingit simul esse
ueras. At uero nec illa quae est 'non malum'; simul enim et haec
erunt. Relinquitur ergo ei quae est non boni quoniam non bonum
contraria quae est non boni quoniam bonum. Quare et ea quae est boni
quoniam non bonum ei quae est boni quoniam bonum.

Manifestum ergo est quoniam nihil interest nec si uniuersaliter
ponamus affirmationem; huic enim uniuersalis negatio contraria ent, ut
opinioni quae opinatur quoniam omne quod est bonum bonum est, uel
quoniam nihil eorum quae bona sunt. Nam eius quae est boni quoniam
bonum, si uniuersaliter sit bonum, ea est quae opinatur quicquid bonum
est quoniam bonum est. Similiter autem et in non bono.

Quare si in opinione se sic habet, sunt autem hae quae sunt
affirmationes et negationes notae eorum quae sunt in anima, manifestum
est quoniam etiam affirmationi contraria quidem negatio circa idem
uniuersalis, ut ei quae est quoniam omne bonum bonum est nel quoniam
omnis homo bonus ea quae est uel quoniam nullum uel nullus,
contradictorie autem aut non omnis aut non omne. Manifestum est autem
quoniam et ueram uerae non contingit esse contrariam nec opinionem nec
contradictionem; contraria enim sunt quae circa opposita sunt, circa
eadem autem contingit uerum dicere eundem; simul autem eidem non
contingit inesse contraria.
</div>

el:Περί ερμηνείας
en:On Interpretation
ru:Об истолковании (Аристотель/Радлов)