Concilium Tridentinum
<div class=text>

CONCILIUM TRIDENTINUM

Canones et Decreta

1545-1563

SESSIO I

13 dec. 1545

[Decretum de inchoando Concilio]

Reverendissimi ac reverendi patres placet ne vobis ad laudem et gloriam sanctae
et individuae Trinitatis Patris et Filii et Spiritus Sancti ad incrementum et exaltationem
fidei et religionis christianae ad extirpationem haeresum ad pacem et unionem Ecclesiae
ad reformationem cleri et populi christiani ad depressionem et extinctionem hostium
christiani nominis decernere et declarare sacrum Tridentinum et generale concilium
incipere et inceptum esse?

[Responderunt: placet].

[Indictio futurae sessionis]

Et cum proxima sit celebritas nativitatis Domini nostri Iesu Christi et
subsequantur aliae festivitates labentis et incipientis anni: placet ne vobis primam
futuram sessionem habendam esse die iovis post epiphaniam quae erit septima mensis
ianuarii anno Domini 1546?

[Responderunt: placet].

SESSIO II

7 ian. 1546

[Decretum de modo vivendi, et aliis in Concilio servandis]

Sacrosancta Tridentina Synodus in Spiritu Sancto legitime congregata in ea
praesidentibus eisdem tribus Apostolicae Sedis legatis agnoscens cum beato Iacobo
apostolo quod omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est
descendens a Patre luminum qui iis qui postulant a se sapientiam dat omnibus affluenter
et non improperat eis; et simul sciens quod initium sapientiae est timor Domini:

statuit et decrevit omnes et singulos christifideles in civitate Tridentina
congregatos exhortandos esse (prout exhortatur) ut se a malis et peccatis hactenus
commissis emendare ac de cetero in timore domini ambulare et desideria carnis non
perficere orationibus instare saepius confiteri Eucharistiae sacramentum sumere
ecclesias frequentare praecepta denique dominica (quantum quisque poterit) adimplere
necnon quotidie pro pace principum christianorum et unitate Ecclesiae privatim orare
velint; episcopos vero et quoscunque alios in ordine sacerdotali constitutos
oecumenicum concilium in ea civitate concelebrantes ut assidue in Dei laudibus
incumbere hostias laudes et preces offerre sacrificium Missae quolibet saltem die
dominico (in quo Deus lucem condidit et a mortuis resurrexit ac Spiritum Sanctum in
discipulos infudit) peragere satagant facientes sicut idem spiritus sanctus per apostolum
praecipit obsecrationes orationes postulationes gratiarum actiones pro sanctissimo
domino nostro papa pro imperatore pro regibus et ceteris qui in sublimitate constituti
sunt et pro omnibus hominibus ut quietam et tranquillam vitam agamus pace fruamur et
fidei incrementum videamus.

Praeterea hortatur ut ieiunent saltem singulis sextis feriis in memoriam passionis
Domini et eleemosynas pauperibus erogent.
In Ecclesia autem cathedrali singulis quintis feriis celebretur Missa de Spiritu
Sancto cum laetaniis et aliis orationibus ad hoc institutis; in aliis vero ecclesiis eadem
die dicantur ad minus laetaniae et orationes.

Tempore autem quo sacra peraguntur collocutiones et confabulationes non fiant
sed ore et animo celebranti assistatur.

Et quoniam oportet episcopos esse irreprehensibiles sobrios castos domui suae
bene praepositos: hortatur etiam ut ante omnia quilibet in mensa servet sobrietatem
moderationem que ciborum; deinde cum in eo loco saepe otiosi sermones oriri soleant
ut in ipsorum episcoporum mensis divinarum scripturarum lectio admisceatur.
Familiares vero suos unusquisque instruat et erudiat ne sint rixosi vinosi impudici
cupidi elati blasphemi et voluptatum amatores; vitia demum fugiant et virtutes
amplectantur et in vestitu et cultu et omnibus actibus honestatem prae se ferant sicut
decet ministros ministrorum Dei.

Ad haec cum huius sacrosancti concilii praecipua cura sollicitudo et intentio sit ut
propulsatis haeresum tenebris (quae per tot annos operuerunt terram) catholicae veritatis
lux (Iesu Christo qui vera lux est annuente) candor puritas que refulgeat et ea quae
reformatione egent reformentur: ipsa synodus hortatur omnes catholicos hic congregatos
et congregandos atque eos praesertim qui sacrarum litterarum peritiam habent ut sedula
meditatione diligenter se cum ipsi cogitent quibus potissimum viis et modis ipsius
synodi intentio dirigi et optatum effectum sortiri possit quo maturius et consultius
damnari damnanda et probanda probari queant ut per totum orbem omnes uno ore et
eadem fidei confessione glorificent Deum et Patrem Domini nostri Iesu Christi.
In sententiis vero dicendis iuxta Toletani concilii statutum in loco benedictionis
considentibus domini sacerdotibus nullus debeat aut immodestis vocibus perstrepere aut
tumultibus perturbare nullis etiam falsis vanis ve aut obstinatis disceptationibus
contendere; sed quidquid dicatur sic mitissima verborum prolatione temperetur ut nec
audientes offendantur nec recti iudicii acies perturbato animo inflectatur.

Insuper ipsa sacra synodus statuit ac decrevit quod si forte contigerit aliquos
debito in loco non sedere et sententiam etiam sub verbo placet proferre
congregationibus interesse et alios quoscumque actus facere concilio durante nulli
propterea praeiudicium generetur nulli que novum ius acquiratur.

SESSIO III

4 febr. 1546

[Decretum de Symbolo fidei]

In nomine sanctae et individuae Trinitatis Patris et Filii et Spiritus Sancti.
Haec sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata in ea praesidentibus eisdem tribus Apostolicae Sedis legatis
magnitudinem rerum tractandarum considerans praesertim earum quae duobus illis
capitibus de extirpandis haeresibus et moribus reformandis continentur quorum causa
praecipue est congregata; agnoscens autem cum apostolo non esse sibi colluctationem
adversum carnem et sanguinem sed adversus spirituales nequitias in coelestibus: cum
eodem omnes et singulos in primis hortatur ut confortentur in Domino et in potentia
virtutis eius in omnibus sumentes scutum fidei in quo possint omnia tela nequissimi
ignea extinguere atque galeam spei salutis accipiant cum gladio spiritus quod est
Verbum Dei.
Itaque ut haec pia eius sollicitudo principium et progressum suum per Dei gratiam
habeat ante omnia statuit et decernit praemittendam esse confessionem fidei patrum
exempla in hoc secuta qui sacratioribus conciliis hoc scutum contra omnes haereses in
principio suarum actionum apponere consuevere quo solo aliquando et infideles ad
fidem traxerunt haereticos expugnarunt et fideles confirmarunt.
Quare symbolum fidei quo sancta Romana Ecclesia utitur tanquam principium
illud in quo omnes qui fidem Christi profitentur necessario conveniunt ac fundamentum
firmum et unicum contra quod portae inferi nunquam praevalebunt totidem verbis
quibus in omnibus ecclesiis legitur exprimendum esse censuit.
Quod quidem eiusmodi est: Credo in unum Deum Patrem omnipotentem factorem
coeli et terrae visibilium omnium et invisibilium.
Et in unum dominum Iesum Christum Filium Dei unigenitum et ex Patre natum
ante omnia saecula Deum de Deo lumen de lumine Deum verum de Deo vero genitum
non factum consubstantialem Patri per quem omnia facta sunt.
Qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit de coelis et
incarnatus est de Spiritu Sancto ex Maria virgine et homo factus est.
Crucifixus etiam pro nobis sub Pontio Pilato passus et sepultus est.
Et resurrexit tertia die secundum scripturas et ascendit in coelum sedet ad
dexteram patris.

Et iterum venturus est cum gloria iudicare vivos et mortuos cuius regni non erit
finis.
Et in Spiritum Sanctum dominum et vivificantem qui ex Patre Filio que procedit.
Qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur qui locutus est per
prophetas.

Et unam sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam.

Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorum.
Et expecto resurrectionem mortuorum et vitam venturi saeculi Amen.
[De die futurae sessionis]
Eadem sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata in ea praesidentibus eisdem tribus Apostolicae Sedis legatis
intelligens multos praelatos ex diversis partibus accinctos esse itineri nonnullos etiam in
via esse quo huc veniant cogitans que omnia ab ipsa sacra synodo decernenda eo
maioris apud omnes existimationis et honoris videri posse quo maiori fuerint et pleniori
patrum consilio et praesentia sancita et corroborata: statuit et decrevit futuram
sessionem post praesentem celebrandam esse die iovis quae subsequetur dominicam
laetare proxime futuram.
Interim tamen non differri discussionem et examinationem eorum quae ipsi
synodo discutienda et examinanda videbuntur.

SESSIO IV

8 apr. 1546

[Decretum de Canonicis scripturis]
Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem tribus Apostolicae Sedis legatis hoc sibi
perpetuo ante oculos proponens ut sublatis erroribus puritas ipsa Evangelii in Ecclesia
conservetur quod promissum ante per prophetas in scripturis sanctis Dominus noster
Iesus Christus Dei filius proprio ore primum promulgavit deinde per suos apostolos
tamquam fontem omnis et salutaris veritatis et morum disciplinae omni creaturae
praedicari iussit perspiciens que hanc veritatem et disciplinam contineri in libris scriptis
et sine scripto traditionibus quae ab ipsius Christi ore ab apostolis acceptae aut ab ipsis
apostolis Spiritu Sancto dictante quasi per manus traditae ad nos usque pervenerunt
orthodoxorum patrum exempla secuta omnes libros tam veteris quam novi testamenti
cum utriusque unus Deus sit auctor nec non traditiones ipsas tum ad fidem tum ad
mores pertinentes tamquam vel oretenus a Christo vel a Spiritu Sancto dictatas et
continua successione in Ecclesia Catholica conservatas pari pietatis affectu ac reverentia
suscipit et veneratur.
Sacrorum vero librorum indicem huic decreto adscribendum censuit ne cui
dubitatio suboriri possit quinam sint qui ab ipsa synodo suscipiuntur.
Sunt veri infrascripti.
-

Testamenti veteris: quinque Moysis id est Genesis Exodus Leviticus Numeri
Deuteronomium; Iosue Iudicum Ruth quatuor Regum duo Paralipomenon Esdrae
primus et secundus qui dicitur Nehemias Tobias Iudith Esther Iob psalterium
Davidicum centum quinquaginta psalmorum parabolae Ecclesiastes canticum
canticorum sapientia Ecclesiasticus Isaias Ieremias cum Baruch Ezechiel Daniel
duodecim prophetae minores id est Osea Ioel Amos Abdias Ionas Michaeas Nahum
Habacuc Sophonias Aggaeus Zacharias Malachias; duo Machabaeorum primus et
secundus.
Testamenti novi: quatuor evangelia secundum Matthaeum Marcum Lucam
Ioannem; actus apostolorum a Luca evangelista conscripti quatuordecim epistolae Pauli
apostoli ad Romanos duae ad Corinthios ad Galatas ad Ephesios ad Philippenses ad
Colossenses duae ad Thessalonicenses duae ad Timotheum ad Titum ad Philemonem ad
Hebraeos; Petri apostoli duae Ioannis apostoli tres Iacobi apostoli una Iudae apostoli
una et apocalypsis Ioannis apostoli.
Si quis autem libros ipsos integros cum omnibus suis partibus prout in Ecclesia
Catholica legi consueverunt et in veteri vulgata latina editione habentur pro sacris et
canonicis non susceperit et traditiones praedictas sciens et prudens contempserit:
anathema sit.

Omnes itaque intelligant quo ordine et via ipsa synodus post iactum fidei
confessionis fundamentum sit progressura et quibus potissimum testimoniis ac
praesidiis in confirmandis dogmatibus et instaurandis in Ecclesia moribus sit usura.
[Decretum de editione et usu sacrorum librorum]
Insuper eadem sacrosancta Synodus considerans non parum utilitatis accedere
posse Ecclesiae Dei si ex omnibus latinis editionibus quae circumferuntur sacrorum
librorum quaenam pro authentica habenda sit innotescat: statuit et declarat ut haec ipsa
vetus et vulgata editio quae longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est in
publicis lectionibus disputationibus praedicationibus et expositionibus pro authentica
habeatur et quod nemo illam reiicere quovis praetextu audeat vel praesumat.
Praeterea ad coercenda petulantia ingenia decernit ut nemo suae prudentiae
innixus in rebus fidei et morum ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium
sacram scripturam ad suos sensus contorquens contra eum sensum quem tenuit et tenet
sancta mater Ecclesia cuius est iudicare de vero sensu et interpretatione scripturarum
sanctarum aut etiam contra unanimem consensum patrum ipsam scripturam sacram
interpretari audeat etiamsi huiusmodi interpretationes nullo unquam tempore in lucem
edendae forent.

Qui contravenerint per ordinarios declarentur et poenis a iure statutis puniantur.
Sed et impressoribus modum in hac parte ut par est imponere volens qui iam sine
modo hoc est putantes sibi licere quidquid libet sine licentia superiorum
ecclesiasticorum ipsos Sacrae Scripturae libros et super illos adnotationes et
expositiones quorumlibet indifferenter saepe tacito saepe etiam ementito prelo et quod
gravius est sine nomine auctoris imprimunt alibi etiam impressos libros huiusmodi
temere venales habent:

decernit et statuit ut posthac Sacra Scriptura potissimum vero haec ipsa vetus et
vulgata editio quam emendatissime imprimatur nulli que liceat imprimere vel imprimi
facere quosvis libros de rebus sacris sine nomine auctoris neque illos in futurum
vendere aut etiam apud se retinere nisi primum examinati probati que fuerint ab
Ordinario sub poena anathematis et pecuniae in canone concilii novissimi lateranensis
apposita.
Et si regulares fuerint ultra examinationem et probationem huiusmodi licentiam
quoque a suis superioribus impetrare teneantur recognitis per eos libris iuxta formam
suarum ordinationum.
Qui autem scripto eos communicant vel evulgant nisi antea examinati probati que
fuerint eisdem poenis subiaceant quibus impressores.
Et qui eos habuerint vel legerint nisi prodiderint auctorem pro auctoribus
habeantur.
Ipsa vero huiusmodi librorum probatio in scriptis detur atque ideo in fronte libri
vel scripti vel impressi authentice appareat.
Id que totum hoc est et probatio et examen gratis fiat ut probanda probentur et
reprobentur improbanda.
Post haec temeritatem illam reprimere volens qua ad profana quaeque
convertuntur et torquentur verba et sententiae Sacrae Scripturae ad scurrilia scilicet
fabulosa vana adulationes detractiones superstitiones impias et diabolicas incantationes
divinationes sortes libellos etiam famosos: mandat et praecipit ad tollendam huiusmodi
irreverentiam et contemptum et ne de cetero quisquam quomodolibet verba scripturae
sacrae ad haec et similia audeat usurpare ut omnes huius generis homines temeratores et
violatores verbi Dei iuris et arbitrii poenis per episcopos coerceantur.
[Decretum tertium : Indictio futurae sessionis]
Item haec sacrosancta Synodus statuit et decernit proximam futuram sessionem
tenendam et celebrandam esse feria quinta post sacratissimum festum proximum
pentecostes.

SESSIO V

17 iun. 1546

[Decretum de peccato originali]
Ut fides nostra catholica sine qua impossibile est placere Deo purgatis erroribus in
sua sinceritate integra et illibata permaneat et ne populus christianus omni vento
doctrinae circumferatur cum serpens ille antiquus humani generis perpetuus hostis inter
plurima mala quibus Ecclesia Dei his nostris temporibus perturbatur etiam de peccato
originali eius que remedio non solum nova sed etiam vetera dissidia excitaverit:
-

Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem tribus Apostolicae Sedis legatis iam ad
revocandos errantes et nutantes confirmandos accedere volens sacrarum scripturarum et
sanctorum patrum ac probatissimorum conciliorum testimonia et ipsius Ecclesiae
iudicium et consensum secuta haec de ipso peccato originali statuit fatetur ac declarat.
Si quis non confitetur primum hominem Adam cum mandatum Dei in paradiso
fuisset transgressus statim sanctitatem et iustitiam in qua constitutus fuerat amisisse
incurrisse que per offensam praevaricationis huiusmodi iram et indignationem Dei atque
ideo mortem quam antea illi comminatus fuerat Deus et cum morte captivitatem sub
eius potestate qui mortis deinde habuit imperium hoc est diaboli totum que Adam per
illam praevaricationis offensam secundum corpus et animam in deterius commutatum
fuisse: a[nathema] s[it].
Si quis Adae praevaricationem sibi soli et non eius propagini asserit nocuisse
acceptam a Deo sanctitatem et iustitiam quam perdidit sibi soli et non nobis etiam eum
perdidisse; aut inquinatum illum per inobedientiae peccatum mortem et poenas corporis
tantum in omne genus humanum transfudisse non autem et peccatum quod mors est
animae: anathema sit cum contradicat apostolo dicenti: per unum hominem peccatum
intravit in mundum et per peccatum mors et ita in omnes homines mors pertransiit in
quo omnes peccaverunt.

Si quis hoc Adae peccatum quod origine unum est et propagatione non imitatione
transfusum omnibus inest unicuique proprium vel per humanae naturae vires vel per
aliud remedium asserit tolli quam per meritum unius mediatoris Domini nostri Iesu
Christi qui nos Deo reconciliavit in sanguine suo factus nobis iustitia sanctificatio et
redemptio; aut negat ipsum Christi Iesu meritum per baptismi sacramentum in forma
Ecclesiae rite collatum tam adultis quam parvulis applicari: anathema sit.
Quia non est aliud nomen sub coelo datum hominibus in quo oporteat nos salvos
fieri.
Unde illa vox: ecce agnus Dei ecce qui tollit peccata mundi.
Et illa: quicumque baptizati estis Christum induistis.
Si quis parvulos recentes ab uteris matrum baptizandos negat etiam si fuerint a
baptizatis parentibus orti aut dicit in remissionem quidem peccatorum eos baptizari sed
nihil ex Adam trahere originalis peccati quod regenerationis lavacro necesse sit expiari
ad vitam aeternam consequendam unde fit consequens ut in eis forma baptismatis in
remissionem peccatorum non vera sed falsa intelligatur: anathema sit.
Quoniam non aliter intelligendum est id quod dicit apostolus: per unum hominem
peccatum intravit in mundum et per peccatum mors et ita in omnes homines mors
pertransiit in quo omnes peccaverunt nisi quemadmodum Ecclesia Catholica ubique
diffusa semper intellexit.

Propter hanc enim regulam fidei ex traditione apostolorum etiam parvuli qui nihil
peccatorum in semetipsis adhuc committere potuerunt ideo in remissionem peccatorum
veraciter baptizantur ut in eis regeneratione mundetur quod generatione contraxerunt.
Nisi enim quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto non potest introire in
regnum Dei.

Si quis per Iesu Christi Domini nostri gratiam quae in baptismate confertur reatum
originalis peccati remitti negat aut etiam asserit non tolli totum id quod veram et
propriam peccati rationem habet sed illud dicit tantum radi aut non imputari: anathema
sit.

In renatis enim nihil odit Deus quia nihil est damnationis iis qui vere consepulti
sunt cum Christo per baptisma in mortem qui non secundum carnem ambulant sed
veterem hominem exuentes et novum qui secundum Deum creatus est induentes
innocentes immaculati puri innoxii ac Deo dilecti filii effecti sunt heredes quidem Dei
coheredes autem Christi ita ut nihil prorsus eos ab ingressu coeli remoretur.
Manere autem in baptizatis concupiscentiam vel fomitem haec sancta Synodus
fatetur et sentit; quae cum ad agonem relicta sit nocere non consentientibus et viriliter
per Christi Iesu gratiam repugnantibus non valet.
Quinimmo qui legitime certaverit coronabitur.

Hanc concupiscentiam quam aliquando apostolus peccatum appellat sancta
Synodus declarat Ecclesiam catholicam nunquam intellexisse peccatum appellari quod
vere et proprie in renatis peccatum sit sed quia ex peccato est et ad peccatum inclinat.
Si quis autem contrarium senserit: a[nathema] s[it].
Declarat tamen haec ipsa sancta Synodus non esse suae intentionis
comprehendere in hoc decreto ubi de peccato originali agitur beatam et immaculatam
virginem Mariam Dei genitricem sed observandas esse constitutiones felicis
recordationis Sixti papae IV sub poenis in eis constitutionibus contentis quas innovat.
[Decretum II: pro lectione Sacrae Scripturae. De Verbi Dei concionatoribus, et
quaestoribus eleemosyniis]
Eadem sacrosancta Synodus piis summorum pontificum et probatorum
conciliorum constitutionibus inhaerens eas que amplectens et illis adiiciens ne coelestis
ille sacrorum librorum thesaurus quem spiritus sanctus summa liberalitate hominibus
tradidit neglectus iaceat statuit ac decrevit quod in illis ecclesiis in quibus praebenda aut
praestimonium seu aliud quovis nomine nuncupatum stipendium pro lectoribus sacrae
theologiae deputatum reperitur episcopi archiepiscopi primates et alii locorum ordinarii
eos qui praebendam aut praestimonium seu stipendium huiusmodi obtinent ad ipsius
Sacrae Scripturae expositionem et interpretationem per se ipsos si idonei fuerint alioqui
per idoneum substitutum ab ipsis episcopis archiepiscopis primatibus et aliis locorum
ordinariis eligendum etiam per subtractionem fructuum cogant et compellant.
De cetero vero praebenda praestimonium aut stipendium huiusmodi nonnisi
personis idoneis et qui per se ipsos id munus explicare possint conferantur.
Et aliter facta provisio nulla sit et invalida.
In ecclesiis autem metropolitanis vel cathedralibus si civitas insignis vel populosa
ac etiam in collegiatis existentibus in aliquo insigni oppido etiam nullius dioecesis si ibi
clerus numerosus fuerit ubi nulla praebenda aut praestimonium seu stipendium
huiusmodi deputatum reperitur: praebenda quomodocunque praeterquam ex causa
resignationis primo vacatura cui aliud onus incompatibile iniunctum non sit ad eum
usum ipso facto perpetuo constituta et deputata intelligatur.

Et quatenus in ipsis ecclesiis nulla vel non sufficiens praebenda foret
metropolitanus vel episcopus ipse per assignationem fructuum alicuius simplicis
beneficii (eiusdem tamen debitis supportatis oneribus) vel per contributionem
beneficiatorum suae civitatis et dioecesis vel alias prout commodius fieri poterit de
capituli consilio ita provideat ut ipsa Sacrae Scripturae lectio habeatur.

Ita tamen ut quaecunque aliae lectiones vel consuetudine vel quavis alia ratione
institutae propter id minime praetermittantur.
Ecclesiae vero quarum annui proventus tenues fuerint vel ubi tam exigua est cleri
et populi multitudo ut theologiae lectio in eis commode haberi non possit saltem
magistrum habeant ab episcopo cum consilio capituli eligendum qui clericos alios que
scholares pauperes grammaticam gratis doceat ut deinceps ad ipsa Sacrae Scripturae
studia (annuente Deo) transire possint.
Ideo que illi magistro grammatices vel alicuius simplicis beneficii fructus quos
tamdiu percipiat quamdiu in docendo perstiterit assignentur dum tamen beneficium
ipsum suo debito non fraudetur obsequio vel ex capitulari vel episcopali mensa
condigna aliqua merces persolvatur vel alias episcopus ipse aliquam rationem ineat suae
Ecclesiae et dioecesi accommodam ne pia haec utilis ac fructuosa provisio quovis
quaesito colore negligatur.
In monasteriis quoque monachorum ubi commode fieri queat etiam lectio Sacrae
Scripturae habeatur.

Qua in re si abbates negligentes fuerint episcopi locorum in hoc ut Sedis
Apostolicae delegati eos ad id opportunis remediis compellant.
In conventibus vero aliorum regularium in quibus studia commode vigere possunt
Sacrae Scripturae lectio similiter habeatur quae lectio a capitulis generalibus vel
provincialibus assignetur dignioribus magistris.
In gymnasiis etiam publicis ubi tam honorifica et ceterorum omnium maxime
necessaria lectio hactenus instituta non fuerit religiosissimorum principum ac rerum
publicarum pietate et caritate ad catholicae fidei defensionem et incrementum sanae que
doctrinae conservationem et propagationem instituatur.
Et ubi instituta foret et negligeretur restituatur.

Et ne sub specie pietatis impietas disseminetur statuit eadem sancta Synodus
neminem ad huiusmodi lectionis officium tam publice quam privatim admittendum esse
qui prius ab episcopo loci de vita moribus et scientia examinatus et approbatus non
fuerit.
Quod tamen de lectoribus in claustris monachorum non intelligatur.
Docentes vero ipsam sacram scripturam dum publice in scholis docuerint et
scholares qui in ipsis scholis student privilegiis omnibus de perceptione fructuum
praebendarum et beneficiorum suorum in absentia a iure communi concessis plene
gaudeant et fruantur.
Quia vero christianae rei publicae non minus necessaria est praedicatio Evangelii
quam lectio et hoc est praecipuum episcoporum munus: statuit et decrevit eadem sancta
Synodus omnes episcopos archiepiscopos primates et omnes alios ecclesiarum praelatos
teneri per se ipsos si legitime impediti non fuerint ad praedicandum sanctum Iesu
Christi Evangelium.
Si vero contigerit episcopos et alios praedictos legitimo detineri impedimento
iuxta formam generalis concilii viros idoneos assumere teneantur ad huiusmodi
praedicationis officium salubriter exequendum.
Si quis autem hoc adimplere contempserit districtae subiaceat ultioni.

Archipresbyteri quoque plebani et quicunque parochiales vel alias curam
animarum habentes ecclesias quocunque modo obtinent per se vel alios idoneos si
legitime impediti fuerint diebus saltem dominicis et festis solemnibus plebes sibi
commissas pro sua et earum capacitate pascant salutaribus verbis docendo ea quae scire
omnibus necessarium est ad salutem annuntiando que eis cum brevitate et facilitate
sermonis vitia quae eos declinare et virtutes quas sectari oporteat ut poenam aeternam
evadere et coelestem gloriam consequi valeant.
Id vero si quis eorum praestare negligat etiam si ab episcopi iurisdictione quavis
ratione exemptum se esse praetenderet etiam si Ecclesiae quovis modo exemptae
dicerentur aut alicui monasterio etiam extra dioecesim existenti forsan annexae vel
unitae modo re ipsa in dioecesi sint: provida pastoralis episcoporum sollicitudo non
desit ne illud impleatur: parvuli petierunt panem et non erat qui frangeret eis.
Itaque ubi ab episcopo moniti trium mensium spatio muneri suo defuerint per
censuras ecclesiasticas seu alias ad ipsius episcopi arbitrium cogantur ita ut etiam si ei
sic expedire visum fuerit ex beneficiorum fructibus alteri qui id praestet honesta aliqua
merces persolvatur donec principalis ipse resipiscens officium suum impleat.
Si quae vero parochiales Ecclesiae reperiantur subiectae monasteriis in nulla
dioecesi existentibus si abbates et regulares praelati in praedictis negligentes fuerint a
metropolitanis in quorum provinciis dioecesis ipsae sitae sunt tamquam quoad hoc Sedis
Apostolicae delegatis compellantur.
Neque huius decreti executionem consuetudo vel exemptio aut appellatio aut
reclamatio sive recursus impedire valeat quousque desuper a competenti iudice qui
summarie et sola facti veritate inspecta procedat cognitum et decisum fuerit.
Regulares vero cuiuscunque ordinis nisi a suis superioribus de vita moribus et
scientia examinati et approbati fuerint ac de eorum licentia etiam in ecclesiis suorum
ordinum praedicare non possint; cum qua licentia personaliter se coram episcopis
praesentare et ab benedictionem petere teneantur antequam praedicare incipiant.
In ecclesiis vero quae suorum ordinum non sunt ultra licentiam suorum
superiorum etiam episcopi licentiam habere teneantur sine qua in ipsis ecclesiis non
suorum ordinum nullo modo praedicare possint.
Ipsam autem licentiam gratis episcopi concedant.
Si vero (quod absit) praedicator errores aut scandala disseminaverit in populum
etiam si in monasterio sui vel alterius ordinis praedicet episcopus ei praedicationem
interdicat.
Quod si haereses praedicaverit contra eum secundum iuris dispositionem aut loci
consuetudinem procedat etiam si praedicator ipse generali vel speciali privilegio
exemptum se esse praetenderet.

Quo casu episcopus auctoritate apostolica et tamquam Sedis Apostolicae
delegatus procedat.
Curent autem episcopi ne quis praedicator vel ex falsis informationibus vel alias
calumniose vexetur iustam ve de eis conquerendi occasionem habeat.
Caveant praeterea episcopi ne aliquem vel eorum qui cum sint nomine regulares
extra claustra tamen et obedientiam religionum suarum vivunt vel presbyterorum
saecularium (nisi ipsis noti sint et moribus atque doctrina probati) etiam quorumlibet
privilegiorum praetextu in sua civitate vel dioecesi praedicare permittant donec ab ipsis
episcopis super ea re sancta Sedes Apostolica consulatur a qua privilegia huiusmodi nisi
tacita veritate et expresso mendacio ab indignis extorqueri verisimile non est.

Quaestores vero eleemosynarii qui etiam quaestuarii vulgo dicuntur cuiuscunque
conditionis existant ullo modo nec per se nec per alium praedicare praesumant.
Et contrafacientes ab episcopis et ordinariis locorum privilegiis quibuscunque non
obstantibus opportunis remediis omnino arceantur.
[Decretum indictionis futurae sessionis]
Item haec sacrosancta Synodus statuit et decernit primam futuram sessionem
tenendam et celebrandam esse die iovis feria quinta post festum beati Iacobi apostoli.

SESSIO VI

13 ian. 1547

Decretum de iustificatione

Prooemium

Cum hoc tempore non sine multarum animarum iactura et gravi ecclesiasticae
unitatis detrimento erronea quaedam disseminata sit de iustificatione doctrina: ad
laudem et gloriam omnipotentis Dei Ecclesiae tranquillitatem et animarum salutem
sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto legitime
congregata praesidentibus in ea nomine sanctissimi in Christo patris et domini nostri
Pauli divina providentia papae tertii reverendissimis dominis dominis Ioanne Maria
episcopo Praenestino de Monte et Marcello t(itulato) s(anctae) crucis in Hierusalem
presbytero sacrae Romanae Ecclesiae cardinalibus et apostolicis de latere legatis
exponere intendit omnibus christifidelibus veram sanam que doctrinam ipsius
iustificationis quam sol iustitiae Christus Iesus fidei nostrae auctor et consummator
docuit apostoli tradiderunt et Catholica Ecclesia Spiritu Sancto suggerente perpetuo
retinuit; districtius inhibendo ne deinceps audeat quisquam aliter credere praedicare aut
docere quam praesenti decreto statuitur ac declaratur.

Caput I.: De naturae et legis ad iustificandos homines imbecillitate

Primum declarat sancta Synodus ad iustificationis doctrinam probe et sincere
intelligendam oportere ut unusquisque agnoscat et fateatur quod cum omnes homines in
praevaricatione Adae innocentiam perdidissent facti immundi et (ut apostolus inquit)
natura filii irae quemadmodum in decreto de peccato originali exposuit usque adeo servi
erant peccati et sub potestate diaboli ac mortis ut non modo gentes per vim naturae sed
ne Iudaei quidem per ipsam etiam litteram legis Moysi inde liberari aut surgere possent
tametsi in eis liberum arbitrium minime extinctum esset viribus licet attenuatum et
inclinatum.

Caput II.: De dispensatione, et mysterio adventus Christi

Quo factum est ut coelestis Pater Pater misericordiarum et Deus totius
consolationis Christum Iesum filium suum et ante legem et legis tempore multis sanctis
patribus declaratum ac promissum cum venit beata illa plenitudo temporis ad homines
miserit ut et Iudaeos qui sub lege erant redimeret et gentes quae non sectabantur
iustitiam iustitiam apprehenderent atque omnes adoptionem filiorum reciperent.
Hunc proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine ipsius pro peccatis
nostris non solum autem pro nostris sed etiam pro totius mundi.

Caput III.: Qui per Christum iustificantur

Verum etsi ille pro omnibus mortuus est non omnes tamen mortis eius beneficium
recipiunt sed ii dumtaxat quibus meritum passionis eius communicatur.
Nam sicut revera homines nisi ex semine Adae propagati nascerentur non
nascerentur iniusti cum ea propagatione per ipsum dum concipiuntur propriam
iniustitiam contrahant: ita nisi in Christo renascerentur numquam iustificarentur cum ea
renascentia per meritum passionis eius gratia qua iusti fiunt illis tribuatur.
Pro hoc beneficio apostolus gratias nos semper agere hortatur Patri qui dignos nos
fecit in partem sortis sanctorum in lumine et eripuit de potestate tenebrarum transtulit
que in regnum Filii dilectionis suae in quo habemus redemptionem et remissionem
peccatorum.

Caput IV.: Insinuatur descriptio iustificationis

Quibus verbis iustificationis impii descriptio insinuatur ut sit translatio ab eo statu
in quo homo nascitur filius primi Adae in statum gratiae et adoptionis filiorum Dei per
secundum Adam Iesum Christum salvatorem nostrum; quae quidem translatio post
Evangelium promulgatum sine lavacro regenerationis aut eius voto fieri non potest sicut
scriptum est: nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto non potest introire in
regnum Dei.

Caput V.: De necessitate praeparationis ad iustificationem in adultis, et unde sit

Declarat praeterea ipsius iustificationis exordium in adultis a Dei per Christum
Iesum praeveniente gratia sumendum esse hoc est ab eius vocatione qua nullis eorum
existentibus meritis vocantur ut qui per peccata a Deo aversi erant per eius excitantem
atque adiuvantem gratiam ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem eidem
gratiae libere assentiendo et cooperando disponantur ita ut tangente Deo cor hominis per
Spiritus Sancti illuminationem neque homo ipse nihil omnino agat inspirationem illam
recipiens quippe qui illam et abiicere potest neque tamen sine gratia Dei movere se ad
iustitiam coram illo libera sua voluntate possit.
Unde in sacris litteris cum dicitur: convertimini ad me et ego convertar ad vos
libertatis nostrae admonemur; cum respondemus: converte nos Domine ad te et
convertemur Dei nos gratia praeveniri confitemur.

Caput VI.: Modus praeparationis

Disponuntur autem ad ipsam iustitiam dum excitati divina gratia et adiuti fidem
ex auditu concipientes libere moventur in Deum credentes vera esse quae divinitus
revelata et promissa sunt atque illud in primis a Deo iustificari impium per gratiam eius
per redemptionem quae est in Christo Iesu et dum peccatores se esse intelligentes a
divinae iustitiae timore quo utiliter concutiuntur ad considerandam Dei misericordiam
se convertendo in spem eriguntur fidentes Deum sibi propter Christum propitium fore
illum que tamquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt ac propterea moventur
adversus peccata per odium aliquod et detestationem hoc est per eam poenitentiam
quam ante baptismum agi oportet; denique dum proponunt suscipere baptismum,
inchoare novam vitam et servare divina mandata.
De hac dispositione scriptum est: accedentem ad Deum oportet credere quia est et
quod inquirentibus se remunerator sit et: confide fili remittuntur tibi peccata tua et:
timor Domini expellit peccatum et: poenitentiam agite et baptizetur unusquisque
vestrum in nomine Iesu Christi in remissionem peccatorum vestrorum et accipietis
donum Spiritus Sancti et: euntes ergo docete omnes gentes baptizantes eos in nomine
Patris et Filii et Spiritus Sancti docentes eos servare quaecumque mandavi vobis
denique: praeparate corda vestra Domino.

Caput VII.: Quid sit iustificatio impii, et quae eius causae

Hanc dispositionem seu praeparationem iustificatio ipsa consequitur quae non est
sola peccatorum remissio sed et sanctificatio et renovatio interioris hominis per
voluntariam susceptionem gratiae et donorum unde homo ex iniusto fit iustus et ex
inimico amicus ut sit haeres secundum spem vitae aeternae.

Huius iustificationis causae sunt: finalis quidem gloria Dei et Christi ac vita
aeterna; efficiens vero misericors Deus qui gratuito abluit et sanctificat signans et
ungens spiritu promissionis sancto qui est pignus haereditatis nostrae; meritoria autem
dilectissimus unigenitus suus Dominus noster Iesus Christus qui cum essemus inimici
propter nimiam charitatem qua dilexit nos sua sanctissima passione in ligno crucis nobis
iustificationem meruit et pro nobis Deo Patri satisfecit; instrumentalis item
sacramentum baptismi quod est sacramentum fidei sine qua nulli umquam contigit
iustificatio.

Demum unica formalis causa est iustitia Dei non qua ipse iustus est sed qua nos
iustos facit qua videlicet ab eo donati renovamur spiritu mentis nostrae et non modo
reputamur sed vere iusti nominamur et sumus iustitiam in nobis recipientes unusquisque
suam secundum mensuram quam spiritus sanctus partitur singulis prout vult et
secundum propriam cuiusque dispositionem et cooperationem.
Quamquam enim nemo possit esse iustus nisi cui merita passionis Domini nostri
Iesu Christi communicantur id tamen in hac impii iustificatione fit dum eiusdem
sanctissimae passionis merito per Spiritum Sanctum charitas Dei diffunditur in cordibus
eorum qui iustificantur atque ipsis inhaeret.
Unde in ipsa iustificatione cum remissione peccatorum haec omnia simul infusa
accipit homo per Iesum Christum cui inseritur: fidem spem et charitatem.
Nam fides, nisi ad eam spes accedat et charitas neque unit perfecte cum Christo
neque corporis eius vivum membrum efficit.
Qua ratione verissime dicitur fidem sine operibus mortuam et otiosam esse et in
Christo Iesu neque circumcisionem aliquid valere neque praeputium sed fidem quae per
charitatem operatur.
Hanc fidem ante baptismi sacramentum ex apostolorum traditione catechumeni ab
Ecclesia petunt cum petunt fidem vitam aeternam praestantem quam sine spe et
charitate fides praestare non potest.
Unde et statim verbum Christi audiunt: si vis ad vitam ingredi serva mandata.
Itaque veram et christianam iustitiam accipientes eam ceu primam stolam pro illa
quam Adam sua inobedientia sibi et nobis perdidit per Christum Iesum illis donatam
candidam et immaculatam iubentur statim renati conservare ut eam perferant ante
tribunal Domini nostri Iesu Christi et habeant vitam aeternam.

Caput VIII.: Quo modo intelligatur, impium per fidem, et gratis iustificari

Cum vero apostolus dicit iustificari hominem per fidem et gratis ea verba in eo
sensu intelligenda sunt quem perpetuus Ecclesiae catholicae consensus tenuit et
expressit, ut scilicet per fidem ideo iustificari dicamur quia fides est humanae salutis
initium fundamentum et radix omnis iustificationis sine qua impossibile est placere Deo
et ad filiorum eius consortium pervenire; gratis autem iustificari ideo dicamur quia nihil
eorum quae iustificationem praecedunt sive fides sive opera ipsam iustificationis
gratiam promeretur; si enim gratia est iam non ex operibus; alioquin (ut idem apostolus
inquit) gratia iam non est gratia.

Caput IX.: Contra inanem haereticorum fiduciam

Quamvis autem necessarium sit credere neque remitti neque remissa umquam
fuisse peccata nisi gratis divina misericordia propter Christum: nemini tamen fiduciam
et certitudinem remissionis peccatorum suorum iactanti et in ea sola quiescenti peccata
dimitti vel dimissa esse dicendum est cum apud haereticos et schismaticos possit esse
immo nostra tempestate sit et magna contra Ecclesiam catholicam contentione
praedicetur vana haec et ab omni pietate remota fiducia.
Sed neque illud asserendum est oportere eos qui vere iustificati sunt absque ulla
omnino dubitatione apud semetipsos statuere se esse iustificatos neminem que a
peccatis absolvi ac iustificari nisi eum qui certo credat se absolutum et iustificatum esse
atque hac sola fide absolutionem et iustificationem perfici quasi qui hoc non credit de
Dei promissis de que mortis et resurrectionis Christi efficacia dubitet.
Nam sicut nemo pius de Dei misericordia de Christi merito de que sacramentorum
virtute et efficacia dubitare debet: sic quilibet dum se ipsum suam que propriam
infirmitatem et indispositionem respicit de sua gratia formidare et timere potest cum
nullus scire valeat certitudine fidei cui non potest subesse falsum se gratiam Dei esse
consecutum.

Caput X.: De acceptae iustificationis incremento

Sic ergo iustificati et amici Dei ac domestici facti euntes de virtute in virtutem
renovantur (ut apostolus inquit) de die in diem hoc est mortificando membra carnis suae
et exhibendo ea arma iustitiae in sanctificationem per observationem mandatorum Dei
et Ecclesiae: in ipsa iustitia per Christi gratiam accepta cooperante fide bonis operibus
crescunt atque magis iustificantur sicut scriptum est: qui iustus est iustificetur adhuc et
iterum: ne verearis usque ad mortem iustificari et rursus: videtis quoniam ex operibus
iustificatur homo et non ex fide tantum.
Hoc vero iustitiae incrementum petit sancta Ecclesia cum orat: da nobis domine
fidei spei et charitatis augmentum.

Caput XI.: De observatione mandatorum, deque illius necessitate, et possibilitate

Nemo autem quantumvis iustificatus liberum se esse ab observatione mandatorum
putare debet nemo temeraria illa et a patribus sub anathemate prohibita voce uti Dei
praecepta homini iustificato ad observandum esse impossibilia.
Nam Deus impossibilia non iubet sed iubendo monet et facere quod possis et
petere quod non possis et adiuvat ut possis; cuius mandata gravia non sunt cuius iugum
suave est et onus leve.
Qui enim sunt filii Dei Christum diligunt; qui autem diligunt eum (ut ipsemet
testatur) servant sermones eius quod utique cum divino auxilio praestare possunt.

Licet enim in hac mortali vita quantumvis sancti et iusti in levia saltem et
quotidiana quae etiam venialia dicuntur peccata quandoque cadant non propterea
desinunt esse iusti.
Nam iustorum illa vox est et humilis et verax: dimitte nobis debita nostra.
Quo fit ut iusti ipsi eo magis se obligatos ad ambulandum in via iustitiae sentire
debeant quo liberati iam a peccato servi autem facti Deo sobrie et iuste et pie viventes
proficere possunt per Christum Iesum per quem accessum habuerunt in gratiam istam.
Deus namque sua gratia semel iustificatos non deserit nisi ab eis prius deseratur.
Itaque nemo sibi in sola fide blandiri debet putans fide sola se haeredem esse
constitutum haereditatem que consecuturum etiamsi Christo non compatiatur ut et
conglorificetur.
Nam et Christus ipse (ut inquit apostolus) cum esset Filius Dei didicit ex his quae
passus est oboedientiam et consummatus factus est omnibus obtemperantibus sibi causa
salutis aeternae.
Propterea apostolus ipse monet iustificatos dicens: nescitis quod ii qui in stadio
currunt omnes quidem currunt sed unus accipit bravium; sic currite ut comprehendatis.
Ego igitur sic curro non quasi in incertum sic pugno non quasi aerem verberans
sed castigo corpus meum et in servitutem redigo ne forte cum aliis praedicaverim ipse
reprobus efficiar.

Item princeps apostolorum Petrus: satagite ut per bona opera certam vestram
vocationem et electionem faciatis; haec enim facientes non peccabitis aliquando.
Unde constat eos orthodoxae religionis doctrinae adversari qui dicunt iustum in
omni bono opere saltem venialiter peccare aut (quod intolerabilius est) poenas aeternas
mereri; atque etiam eos qui statuunt in omnibus operibus iustos peccare si in illis suam
ipsorum socordiam excitando et sese ad currendum in stadio cohortando cum hoc ut in
primis glorificetur Deus mercedem quoque intuentur aeternam cum scriptum sit:
inclinavi cor meum ad faciendas iustificationes tuas propter retributionem et de Moyse
dicat apostolus quod aspiciebat in remuneratione.

Caput XII.: Praedestinationis temerariam praesumptionem cavendam esse

Nemo quoque quamdiu in hac mortalitate vivitur de arcano divinae
praedestinationis mysterio usque adeo praesumere debet ut certo statuat se omnino esse
in numero praedestinatorum quasi verum esset quod iustificatus aut amplius peccare
non possit aut si peccaverit certam sibi resipiscentiam promittere debeat.
Nam nisi ex speciali revelatione sciri non potest quos Deus sibi elegerit.

Caput XIII.: De perseverantiae munere

Similiter de perseverantiae munere de quo scriptum est: qui perseveraverit usque
in finem hic salvus erit (quod quidem aliunde haberi non potest nisi ab eo qui potens est
eum qui stat statuere ut perseveranter stet et eum qui cadit restituere) nemo sibi certi
aliquid absoluta certitudine polliceatur tametsi in Dei auxilio firmissimam spem
collocare et reponere omnes debent.
Deus enim nisi ipsi illius gratiae defuerint sicut coepit opus bonum ita perficiet
operans velle et perficere.
Verumtamen qui se existimant stare videant ne cadant et cum timore ac tremore
salutem suam operentur in laboribus in vigiliis in eleemosynis in orationibus et
oblationibus in ieiuniis et castitate.
Formidare enim debent scientes quod in spem gloriae et nondum in gloriam renati
sunt de pugna quae superest cum carne cum mundo cum diabolo in qua victores esse
non possunt nisi cum Dei gratia apostolo obtemperent dicenti: debitores sumus non
carni ut secundum carnem vivamus.
Si enim secundum carnem vixeritis moriemini.
Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis vivetis.

Caput XIV.: De lapsis, et eorum reparatione

Qui vero ab accepta iustificationis gratia per peccatum exciderunt rursus
iustificari poterunt cum excitante Deo per poenitentiae sacramentum merito Christi
amissam gratiam recuperare procuraverint.

Hic enim iustificationis modus est lapsi reparatio quam secundam post
naufragium deperditae gratiae tabulam sancti patres apte nuncuparunt.
Etenim pro iis qui post baptismum in peccata labuntur Christus Iesus
sacramentum instituit poenitentiae cum dixit: accipite Spiritum Sanctum: quorum
remiseritis peccata remittuntur eis et quorum retinueritis retenta sunt.
Unde docendum est christiani hominis poenitentiam post lapsum multo aliam esse
a baptismali ea que contineri non modo cessationem a peccatis et eorum detestationem
aut cor contritum et humiliatum verum etiam et eorumdem sacramentalem
confessionem saltem in voto et suo tempore faciendam et sacerdotalem absolutionem
item que satisfactionem per ieiunium eleemosynas orationes et alia pia spiritualis vitae
exercitia non quidem pro poena aeterna quae vel sacramento vel sacramenti voto una
cum culpa remittitur sed pro poena temporali quae (ut sacrae litterae docent) non tota
semper ut in baptismo fit dimittitur illis qui gratiae Dei quam acceperunt ingrati
Spiritum Sanctum contristaverunt et templum Dei violare non sunt veriti.
De qua poenitentia scriptum est: memor esto unde excideris age poenitentiam et
prima opera fac et iterum: quae secundum Deum tristitia est poenitentiam in salutem
stabilem operatur et rursus: poenitentiam agite et: facite fructus dignos poenitentiae.

Caput XV.: Quolibet mortali peccato amitti gratiam, sed non fidem

Adversus etiam hominum quorumdam callida ingenia qui per dulces sermones et
benedictiones seducunt corda innocentium asserendum est non modo infidelitate per
quam et ipsa fides amittitur sed etiam quocumque alio mortali peccato quamvis non
amittatur fides acceptam iustificationis gratiam amitti: divinae legis doctrinam
defendendo quae a regno Dei non solum infideles excludit sed et fideles quoque
fornicarios adulteros molles masculorum concubitores fures avaros ebriosos maledicos
rapaces ceteros que omnes qui letalia committunt peccata a quibus cum divinae gratiae
adiumento abstinere possunt et pro quibus a Christi gratia separantur.

Caput XVI.: De fructu iustificationis, hoc est, de merito bonorum operum, deque ipsius meriti ratione

Hac igitur ratione iustificatis hominibus sive acceptam gratiam perpetuo
conservaverint sive amissam recuperaverint proponenda sunt apostoli verba: abundate
in omni opere bono scientes quod labor vester non est inanis in Domino.
Non enim iniustus est Deus ut obliviscatur operis vestri et dilectionis quam
ostendistis in nomine ipsius et nolite amittere confidentiam vestram quae magnam habet
remunerationem.
Atque ideo bene operantibus usque in finem et in Deo sperantibus proponenda est
vita aeterna et tamquam gratia filiis Dei per Christum Iesum misericorditer promissa et
tamquam merces ex ipsius Dei promissione bonis ipsorum operibus et meritis fideliter
reddenda.
Haec est enim illa corona iustitiae quam post suum certamen et cursum repositam
sibi esse aiebat apostolus a iusto iudice sibi reddendam non solum autem sibi sed et
omnibus qui diligunt adventum eius.
Cum enim ille ipse Christus Iesus tamquam caput in membra et tamquam vitis in
palmites in ipsos iustificatos iugiter virtutem influat quae virtus bona eorum opera
semper antecedit comitatur et subsequitur et sine qua nullo pacto Deo grata et meritoria
esse possent nihil ipsis iustificatis amplius deesse credendum est quominus plene illis
quidem operibus quae in Deo sunt facta divinae legi pro huius vitae statu satisfecisse et
vitam aeternam suo etiam tempore (si tamen in gratia decesserint) consequendam vere
promeruisse censeantur.
Cum Christus salvator noster dicat: si quis biberit ex aqua quam ego dabo ei non
sitiet in aeternum sed fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam.
Ita neque propria nostra iustitia tamquam ex nobis propria statuitur neque
ignoratur aut repudiatur iustitia Dei; quae enim iustitia nostra dicitur quia per eam nobis
inhaerentem iustificamur illa eadem Dei est quia a Deo nobis infunditur per Christi
meritum.
Neque vero illud omittendum est quod licet bonis operibus in sacris litteris usque
adeo tribuatur ut etiam qui uni ex minimis suis potum aquae frigidae dederit promittat
Christus eum non esse sua mercede cariturum et apostolus testetur id quod in praesenti
est momentaneum et leve tribulationis nostrae supra modum in sublimitate aeternum
gloriae pondus operari in nobis:

Absit tamen ut christianus homo in se ipso vel confidat vel glorietur et non in
Domino cuius tanta est erga omnes homines bonitas ut eorum velit esse merita quae
sunt ipsius dona.
Et quia in multis offendimus omnes unusquisque sicut misericordiam et bonitatem
ita severitatem et iudicium ante oculos habere debet neque se ipsum aliquis etiam si
nihil sibi conscius fuerit iudicare quoniam omnis hominum vita non humano iudicio
examinanda et iudicanda est sed Dei qui illuminabit abscondita tenebrarum et
manifestabit consilia cordium et tunc laus erit unicuique a Deo qui ut scriptum est
reddet unicuique secundum opera sua.
Post hanc catholicam de iustificatione doctrinam quam nisi quisque fideliter
firmiter que receperit iustificari non poterit placuit sanctae Synodo hos canones
subiungere ut omnes sciant non solum quid tenere et sequi sed etiam quid vitare et
fugere debeant.

Canones de iustificatione

1. Si quis dixerit hominem suis operibus quae vel per humanae naturae vires vel
per legis doctrinam fiant absque divina per Christum Iesum gratia posse iustificari
coram Deo: a[nathema] s[it].
2. Si quis dixerit ad hoc solum divinam gratiam per Christum Iesum dari ut
facilius homo iuste vivere ac vitam aeternam promereri possit quasi per liberum
arbitrium sine gratia utrumque sed aegre tamen et difficulter possit: a[nathema] s[it].
3. Si quis dixerit sine praeveniente Spiritus Sancti inspiratione atque eius
adiutorio hominem credere sperare et diligere aut poenitere posse sicut oportet ut ei
iustificationis gratia conferatur: a[nathema] s[it].
4. Si quis dixerit liberum hominis arbitrium a Deo motum et excitatum nihil
cooperari assentiendo Deo excitanti atque vocanti quo ad obtinendam iustificationis
gratiam se disponat ac praeparet neque posse dissentire si velit sed velut inanime
quoddam nihil omnino agere mere que passive se habere: a[nathema] s[it].
5. Si quis liberum hominis arbitrium post Adae peccatum amissum et extinctum
esse dixerit aut rem esse de solo titulo immo titulum sine re figmentum denique a satana
invectum in Ecclesiam: a[nathema] s[it].
6. Si quis dixerit non esse in potestate hominis vias suas malas facere sed mala
opera ita ut bona Deum operari non permissive solum sed etiam proprie et per se adeo
ut sit proprium eius opus non minus proditio Iudae quam vocatio pauli: a[nathema] s[it].
7. Si quis dixerit opera omnia quae ante iustificationem fiunt quacumque ratione
facta sint vere esse peccata vel odium Dei mereri aut quanto vehementius quis nititur se
disponere ad gratiam tanto eum gravius peccare: a[nathema] s[it].
8. Si quis dixerit gehennae metum per quem ad misericordiam Dei de peccatis
dolendo confugimus vel a peccando abstinemus peccatum esse aut peccatores peiores
facere: a[nathema] s[it].
9. Si quis dixerit sola fide impium iustificari ita ut intelligat nihil aliud requiri quo
ad iustificationis gratiam consequendam cooperetur et nulla ex parte necesse esse eum
suae voluntatis motu praeparari atque disponi: a[nathema] s[it].

10. Si quis dixerit homines sine Christi iustitia per quam nobis meruit iustificari
aut per eam ipsam formaliter iustos esse: a[nathema] s[it].
11. Si quis dixerit homines iustificari vel sola imputatione iustitiae Christi vel sola
peccatorum remissione exclusa gratia et charitate quae in cordibus eorum per Spiritum
Sanctum diffundatur atque illis inhaereat aut etiam gratiam qua iustificamur esse tantum
favorem Dei: a[nathema] s[it].
12. Si quis dixerit fidem iustificantem nihil aliud esse quam fiduciam divinae
misericordiae peccata remittentis propter Christum vel eam fiduciam solam esse qua
iustificamur: a[nathema] s[it].
13. Si quis dixerit omni homini ad remissionem peccatorum assequendam
necessarium esse ut credat certo et absque ulla haesitatione propriae infirmitatis et
indispositionis peccata sibi esse remissa: a[nathema] s[it].
14. Si quis dixerit hominem a peccatis absolvi ac iustificari ex eo quod se absolvi
ac iustificari certo credat aut neminem vere esse iustificatum nisi qui credit se esse
iustificatum et hac sola fide absolutionem et iustificationem perfici: a[nathema] s[it].
15. Si quis dixerit hominem renatum et iustificatum teneri ex fide ad credendum
se certo esse in numero praedestinatorum: a[nathema] s[it].
16. Si quis magnum illud usque in finem perseverantiae donum se certo
habiturum absoluta et infallibili certitudine dixerit nisi hoc ex speciali revelatione
didicerit: a[nathema] s[it].
17. Si quis iustificationis gratiam non nisi praedestinatis ad vitam contingere
dixerit reliquos vero omnes qui vocantur vocari quidem sed gratiam non accipere utpote
divina potestate praedestinatos ad malum: a[nathema] s[it].
18. Si quis dixerit Dei praecepta homini etiam iustificato et sub gratia constituto
esse ad observandum impossibilia: a[nathema] s[it].
19. Si quis dixerit nihil praeceptum esse in Evangelio praeter fidem cetera esse
indifferentia neque praecepta neque prohibita sed libera aut decem praecepta nihil
pertinere ad christianos: a[nathema] s[it].
20. Si quis hominem iustificatum et quantumlibet perfectum dixerit non teneri ad
observantiam mandatorum Dei et Ecclesiae sed tantum ad credendum quasi vero
Evangelium sit nuda et absoluta promissio vitae aeternae sine conditione observationis
mandatorum: a[nathema] s[it].
21. Si quis dixerit Christum Iesum a Deo hominibus datum fuisse ut redemptorem
cui fidant non etiam ut legislatorem cui obediant: a[nathema] s[it].
22. Si quis dixerit iustificatum vel sine speciali auxilio Dei in accepta iustitia
perseverare posse vel cum eo non posse: a[nathema] s[it].
23. Si quis hominem semel iustificatum dixerit amplius peccare non posse neque
gratiam amittere atque ideo eum qui labitur et peccat numquam vere fuisse iustificatum
aut contra posse in tota vita peccata omnia etiam venialia vitare nisi ex speciali Dei
privilegio quemadmodum de beata Virgine tenet Ecclesia: a[nathema] s[it].
24. Si quis dixerit iustitiam acceptam non conservari atque etiam non augeri
coram Deo per bona opera sed opera ipsa fructus solummodo et signa esse
iustificationis adeptae non etiam ipsius augendae causam: a[nathema] s[it].
25. Si quis in quolibet bono opere iustum saltem venialiter peccare dixerit aut
(quod intolerabilius est) mortaliter atque ideo poenas aeternas mereri tantum que ob id
non damnari quia Deus ea opera non imputet ad damnationem: a[nathema] s[it].
-

26. Si quis dixerit iustos non debere pro bonis operibus quae in Deo fuerint facta
exspectare et sperare aeternam retributionem a Deo per eius misericordiam et Iesu
Christi meritum si bene agendo et divina mandata custodiendo usque in finem
perseveraverint: a[nathema] s[it].
27. Si quis dixerit nullum esse mortale peccatum nisi infidelitatis aut nullo alio
quantumvis gravi et enormi praeterquam infidelitatis peccato semel acceptam gratiam
amitti: a[nathema] s[it].
28. Si quis dixerit amissa per peccatum gratia simul et fidem semper amitti aut
fidem quae remanet non esse veram fidem licet non sit viva aut eum qui fidem sine
charitate habet non esse christianum: a[nathema] s[it].
29. Si quis dixerit eum qui post baptismum lapsus est non posse per Dei gratiam
resurgere; aut posse quidem sed sola fide amissam iustitiam recuperare sine sacramento
poenitentiae prout sancta Romana et universalis Ecclesia a Christo Domino et eius
apostolis edocta hucusque professa est servavit et docuit: a[nathema] s[it].
30. Si quis post acceptam iustificationis gratiam cuilibet peccatori poenitenti ita
culpam remitti et reatum aeternae poenae deleri dixerit ut nullus remaneat reatus poenae
temporalis exsolvendae vel in hoc saeculo vel in futuro in purgatorio antequam ad regna
coelorum aditus patere possit: a[nathema] s[it].
31. Si quis dixerit iustificatum peccare dum intuitu aeternae mercedis bene
operatur: a[nathema] s[it].
32. Si quis dixerit hominis iustificati bona opera ita esse dona Dei ut non sint
etiam bona ipsius iustificati merita aut ipsum iustificatum bonis operibus quae ab eo per
Dei gratiam et Iesu Christi meritum (cuius vivum membrum est) fiunt non vere mereri
augmentum gratiae vitam aeternam et ipsius vitae aeternae (si tamen in gratia
decesserit) consecutionem atque etiam gloriae augmentum: a[nathema] s[it].
33. Si quis dixerit per hanc doctrinam catholicam de iustificatione a sancta
Synodo hoc praesenti decreto expressam aliqua ex parte gloriae Dei vel meritis Iesu
Christi Domini nostri derogari et non potius veritatem fidei nostrae Dei denique ac
Christi Iesu gloriam illustrari: a[nathema] s[it].

Decretum de residentia episcoporum et aliorum inferiorum

[Caput I.: Praelati non residentes minime possunt suum ministerium implere:
revocantur canones contra non residentes: modusque datur procedendi adversus
Episcopos absentes]
Eadem sacrosancta Synodus eisdem praesidentibus et Apostolicae Sedis legatis ad
restituendam collapsam admodum ecclesiasticam disciplinam depravatos que in clero et
populo christiano mores emendandos se accingere volens ab iis qui maioribus ecclesiis
praesunt initium censuit esse sumendum.
Integritas enim praesidentium salus est subditorum.

Confidens itaque per domini ac Dei nostri misericordiam providam que ipsius Dei
in terris vicarii sollertiam omnino futurum ut ad ecclesiarum regimen (onus quippe
angelicis humeris formidandum) qui maxime digni fuerint quorum que prior vita ac
omnis aetas a puerilibus exordiis usque ad perfectiores annos per disciplinae stipendia
ecclesiasticae laudabiliter acta testimonium praebeat secundum venerabiles beatorum
patrum sanctiones assumantur: omnes patriarchalibus primatialibus metropolitanis et
cathedralibus ecclesiis quibuscunque quovis nomine ac titulo praefectos monet ac
monitos esse vult ut attendentes sibi et universo gregi in quo spiritus sanctus posuit eos
regere Ecclesiam Dei quam acquisivit sanguine suo vigilent sicut apostolus praecipit in
omnibus laborent et ministerium suum impleant.

Implere autem illud se nequaquam posse sciant si greges sibi commissos
mercenariorum more deserant atque ovium suarum quarum sanguis de eorum est
manibus a supremo iudice requirendus custodiae minime incumbant cum certissimum
sit non admitti pastoris excusationem si lupus oves comedit et pastor nescit.
Ac nihilominus quia nonnulli (quod vehementer dolendum est) hoc tempore
reperiuntur qui propriae etiam salutis immemores terrena que coelestibus ac divinis
humana praeferentes in diversis curiis vagantur aut in negotiorum temporalium
sollicitudine (ovili derelicto atque ovium sibi commissarum cura neglecta) se detinent
occupatos: placuit sacrosanctae Synodo antiquos canones (qui temporum atque
hominum iniuria paene in dissuetudinem abierunt) adversus non residentes promulgatos
innovare quemadmodum virtute praesentis decreti innovat ac ulterius pro firmiori
eorundem residentia et reformandis in Ecclesia moribus in hunc qui sequitur modum
statuere atque sancire: si quis a patriarchali primatiali metropolitana seu cathedrali
Ecclesia sibi quocumque titulo causa nomine seu iure commissa quacumque ille
dignitate gradu et praeeminentia praefulgeat legitimo impedimento seu iustis et
rationabilibus causis cessantibus sex mensibus continuis extra suam dioecesim morando
abfuerit quartae partis fructuum unius anni fabricae Ecclesiae et pauperibus loci per
superiorem ecclesiasticum applicandorum poenam ipso iure incurrat.
Quod si per alios sex menses in huiusmodi absentia perseveraverit aliam quartam
partem fructuum similiter applicandam eo ipso amittat.
Crescente vero contumacia ut severiori sacrorum canonum censurae subiiciatur
metropolitanus suffraganeos episcopos absentes metropolitanum vero absentem
suffraganeus episcopus antiquior residens sub poena interdicti ingressus Ecclesiae eo
ipso incurrenda infra tres menses per litteras seu nuntium Romano Pontifici denuntiare
teneatur qui in ipsos absentes prout cuiusque maior aut minor contumacia exegerit suae
supremae sedis auctoritate animadvertere et ecclesiis ipsis de pastoribus utilioribus
providere poterit sicut in Domino noverit salubriter expedire.

[Caput II.: Nulli obtinenti beneficium, quod requirit residentiam]

Episcopis inferiores quaevis beneficia ecclesiastica personalem residentiam de
iure sive consuetudine exigentia in titulum sive commendam obtinentes ab eorum
ordinariis (quemadmodum eis pro bono ecclesiarum regimine et divini cultus augmento
locorum et personarum qualitate pensata expediens videbitur) opportunis iuris remediis
residere cogantur nulli que privilegia seu indulta perpetua de non residendo aut de
fructibus in absentia percipiendis suffragentur.
Indulgentiis vero et dispensationibus temporalibus ex veris et rationabilibus causis
tantum concessis et coram ordinario legitime probandis in suo robore permansuris
quibus casibus nihilominus officium sit episcoporum (tamquam in hac parte a Sede
Apostolica delegatorum) providere ut per deputationem idoneorum vicariorum et
congruae portionis fructuum assignationem cura animarum nullatenus negligatur nemini
quoad hoc privilegio seu exemptione quacumque suffragante.
[Caput III.: Excessus secularium clericorum et regularium agentium extra
monasteria corrigantur]
Ecclesiarum praelati ad corrigendum subditorum excessus prudenter et diligenter
intendant et nemo saecularis clericus cuiusvis personalis vel regularis extra
monasterium degens etiam sui ordinis privilegii praetextu tutus censeatur quominus si
deliquerit ab Ordinario loci (tamquam super hoc a Sede Apostolica delegato) secundum
canonicas sanctiones visitari puniri et corrigi valeat.

[Caput IV.: Quarumcunque ecclesiarum maiorum capitula visitent, corrigant,
emendant]

Capitula cathedralium et aliarum maiorum ecclesiarum illorum que personae
nullis exemptionibus consuetudinibus sententiis iuramentis concordiis (quae tantum
suos obligent auctores non etiam successores) tueri se possint quominus a suis episcopis
et aliis maioribus praelatis per se ipsos solos vel illis quibus sibi videbitur adiunctis
iuxta canonicas sanctiones toties quoties opus fuerit visitari corrigi et emendari etiam
auctoritate apostolica possint et valeant.

[Caput V.: Pontificalia in aliena dioecesi non exerceantur]

Nulli episcopo liceat cuiusvis privilegii praetextu pontificalia in alterius diocesi
exercere nisi de ordinarii loci expressa licentia et in personas eidem ordinario subiectas
tantum; si secus factum fuerit episcopus ab exercitio pontificalium et sic ordinati ab
executione ordinum sint ipso iure suspensi.

Decretum indictionis futurae sessionis

Reverendissimi ac reverendi patres: placet ne vobis proximam futuram sessionem
celebrari die iovis feria quinta post primam dominicam subsequentis quadragesimae
quae erit dies tertia mensis martii?
[Responderunt: placet].

SESSIO VII

[Decretum I de sacramentis]

3 mart. 1547

[Prooemium]

Ad consummationem salutaris de iustificatione doctrinae quae in praecedenti
proxima sessione uno omnium patrum consensu promulgata fuit consentaneum visum
est de sanctissimis Ecclesiae sacramentis agere per quae omnis vera iustitia vel incipit
vel coepta augetur vel amissa reparatur.
Propterea sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu
Sancto legitime congregata praesidentibus in ea eisdem Apostolicae Sedis legatis ad
errores eliminandos et exstirpandas haereses quae circa ipsa sanctissima sacramenta hac
nostra tempestate tum de damnatis olim a patribus nostris haeresibus suscitatae tum
etiam de novo adinventae sunt quae Catholicae Ecclesiae puritati et animarum saluti
magnopere officiunt: sanctarum scripturarum doctrinae apostolicis traditionibus atque
aliorum conciliorum et patrum consensui inhaerendo hos praesentes canones statuendos
et decernendos censuit reliquos qui supersunt ad coepti operis perfectionem deinceps
(divino Spiritu adiuvante) editura.
[Canones de sacramentis in genere]
1. Si quis dixerit sacramenta novae legis non fuisse omnia a Iesu Christo Domino
nostro instituta aut esse plura vel pauciora quam septem videlicet baptismum
confirmationem Eucharistiam poenitentiam extremam unctionem ordinem et
matrimonium aut etiam aliquod horum septem non esse vere et proprie sacramentum:
a[nathema] s[it].
2. Si quis dixerit ea ipsa novae legis sacramenta a sacramentis antiquae legis non
differre nisi quia caeremoniae sunt aliae et alii ritus externi: a[nathema] s[it].
3. Si quis dixerit haec septem sacramenta ita esse inter se paria ut nulla ratione
aliud sit alio dignius: a[nathema] s[it].
4. Si quis dixerit sacramenta novae legis non esse ad salutem necessaria sed
superflua et sine eis aut eorum voto per solam fidem homines a Deo gratiam
iustificationis adipisci licet omnia singulis necessaria non sint: a[nathema] s[it].
-
29
5. Si quis dixerit haec sacramenta propter solam fidem nutriendam instituta fuisse:
a[nathema] s[it].
6. Si quis dixerit sacramenta novae legis non continere gratiam quam significant
aut gratiam ipsam non ponentibus obicem non conferre quasi signa tantum externa sint
acceptae per fidem gratiae vel iustitiae et notae quaedam christianae professionis quibus
apud homines discernuntur fideles ab infidelibus: a[nathema] s[it].
7. Si quis dixerit non dari gratiam per huiusmodi sacramenta semper et omnibus
quantum est ex parte Dei etiam si rite ea suscipiant sed aliquando et aliquibus:
a[nathema] s[it].
8. Si quis dixerit per ipsa novae legis sacramenta ex opere operato non conferri
gratiam sed solam fidem divinae promissionis ad gratiam consequendam sufficere:
a[nathema] s[it].
9. Si quis dixerit in tribus sacramentis baptismo scilicet confirmatione et ordine
non imprimi characterem in anima hoc est signum quoddam spirituale et indelebile unde
ea iterari non possunt: a[nathema] s[it].
10. Si quis dixerit christianos omnes in verbo et omnibus sacramentis
administrandis habere potestatem: a[nathema] s[it].
11. Si quis dixerit in ministris dum sacramenta conficiunt et conferunt non requiri
intentionem saltem faciendi quod facit Ecclesia: a[nathema] s[it].
12. Si quis dixerit ministrum in peccato mortali exsistentem modo omnia
essentialia quae ad sacramentum conficiendum aut conferendum pertinent servaverit
non conficere aut conferre sacramentum: a[nathema] s[it].
13. Si quis dixerit receptos et approbatos Ecclesiae catholicae ritus in solemni
sacramentorum administratione adhiberi consuetos aut contemni aut sine peccato a
ministris pro libito omitti aut in novos alios per quemcumque ecclesiarum pastorem
mutari posse: a[nathema] s[it].
[Canones de baptismo]
1. Si quis dixerit baptismum Ioannis habuisse eandem vim cum baptismo Christi:
a[nathema] s[it].
2. Si quis dixerit aquam veram et naturalem non esse de necessitate baptismi
atque ideo verba illa Domini nostri Iesu Christi: nisi quis renatus fuerit ex aqua et
Spiritu Sancto ad metaphoram aliquam detorserit: a[nathema] s[it].
3. Si quis dixerit in Ecclesia Romana (quae omnium ecclesiarum mater est et
magistra) non esse veram de baptismi sacramento doctrinam: a[nathema] s[it].
4. Si quis dixerit baptismum qui etiam datur ab haereticis in nomine Patris et Filii
et Spiritus Sancti eum intentione faciendi quod facit Ecclesia non esse verum
baptismum: a[nathema] s[it].
5. Si quis dixerit baptismum liberum esse hoc est non necessarium ad salutem:
a[nathema] s[it].
6. Si quis dixerit baptizatum non posse etiam si velit gratiam amittere
quantumcumque peccet nisi nolit credere: a[nathema] s[it].
7. Si quis dixerit baptizatos per baptismum ipsum solius tantum fidei debitores
fieri non autem universae legis Christi servandae: a[nathema] s[it].

8. Si quis dixerit baptizatos liberos esse ab omnibus sanctae Ecclesiae praeceptis
quae vel scripta vel tradita sunt ita ut ea observare non teneantur nisi se sua sponte illis
summittere voluerint: a[nathema] s[it].
9. Si quis dixerit ita revocandos esse homines ad baptismi suscepti memoriam ut
vota omnia quae post baptismum fiunt vi promissionis in baptismo ipso iam factae irrita
esse intelligant quasi per ea et fidei quam professi sunt detrahatur et ipsi baptismo:
a[nathema] s[it].
10. Si quis dixerit peccata omnia quae post baptismum fiunt sola recordatione et
fide suscepti baptismi vel dimitti vel venialia fieri: a[nathema] s[it].
11. Si quis dixerit verum et rite collatum baptismum iterandum esse illi qui apud
infideles fidem Christi negaverit cum ad poenitentiam convertitur: a[nathema] s[it].
12. Si quis dixerit neminem esse baptizandum nisi ea aetate qua Christus
baptizatus est vel in ipso mortis articulo: a[nathema] s[it].
13. Si quis dixerit parvulos eo quod actum credendi non habent suscepto baptismo
inter fideles computandos non esse ac propterea cum ad annos discretionis pervenerint
esse rebaptizandos aut praestare omitti eorum baptisma quam eos non actu proprio
credentes baptizari in sola fide Ecclesiae: a[nathema] s[it].
14. Si quis dixerit huiusmodi parvulos baptizatos cum adoleverint interrogandos
esse an ratum habere velint quod patrini eorum nomine dum baptizarentur polliciti sunt
et ubi se nolle responderint suo esse arbitrio relinquendos nec alia interim poena ad
christianam vitam cogendos nisi ut ab Eucharistiae aliorum que sacramentorum
perceptione arceantur donec resipiscant: a[nathema] s[it].
[Canones de confirmatione]
1. Si quis dixerit confirmationem baptizatorum otiosam caeremoniam esse et non
potius verum et proprium sacramentum aut olim nihil aliud fuisse quam catechesim
quandam qua adolescentiae proximi fidei suae rationem coram Ecclesia exponebant:
a[nathema] s[it].
2. Si quis dixerit iniurios esse Spiritui Sancto eos qui sacro confirmationis
chrismati virtutem aliquam tribuunt: a[nathema] s[it].
3. Si quis dixerit sanctae confirmationis ordinarium ministrum non esse solum
episcopum sed quemvis simplicem sacerdotem: a[nathema] s[it].
[Decretum II de reformatione]
Eadem sacrosancta Synodus eisdem praesidentibus et legatis inceptum residentiae
et reformationis negotium ad Dei laudem et christianae religionis incrementum prosequi
intendens ut sequitur statuendum censuit salva semper in omnibus Sedis Apostolicae
auctoritate.

1. Ad cathedralium ecclesiarum regimen nullus nisi ex legitimo matrimonio natus
et aetate matura gravitate morum litterarum que scientia iuxta constitutionem Alexandri
III quae incipit cum in cunctis in concilio Lateranensi promulgatam praeditus
assumatur.
2. Nemo quacumque etiam dignitate gradu aut praeeminentia praefulgens plures
metropolitanas seu cathedrales ecclesias in titulum sive commendam aut alio quovis
nomine contra sacrorum canonum instituta recipere et simul retinere praesumat cum
valde felix sit ille censendus cui unam Ecclesiam bene ac fructuose et cum animarum
sibi commissarum salute regere contigerit.
Qui autem plures ecclesias contra praesentis decreti tenorem nunc detinent una
quam maluerint retenta reliquas infra sex menses si ad liberam Sedis Apostolicae
dispositionem pertineant alias infra annum dimittere teneantur; alioquin Ecclesiae ipsae
(ultimo obtenta dumtaxat excepta) eo ipso vacare censeantur.
3. Inferiora beneficia ecclesiastica praesertim curam animarum habentia personis
dignis et habilibus et quae in loco residere ac per se ipsos curam ipsam exercere valeant
iuxta constitutionem Alexandri III in Lateranensi quae incipit quia nonnulli et aliam
Gregorii X in generali Lugdunensi concilio quae incipit licet canon editam conferantur.
Aliter autem facta collatio sive provisio omnino irritetur et ordinarius collator
poenas constitutionis concilii generalis quae incipit grave nimis se noverit incursurum.
4. Quicumque de cetero plura curata aut alias incompatibilia beneficia
ecclesiastica sive per viam unionis ad vitam seu commendae perpetuae aut alio
quocumque nomine et titulo contra formam sacrorum canonum et praesertim
constitutionis Innocentii III quae incipit de multa recipere ac simul retinere
praesumpserit beneficiis ipsis iuxta ipsius constitutionis dispositionem ipso iure etiam
praesentis canonis vigore privatus exsistat.
5. Ordinarii locorum quoscumque plura curata aut alias incompatibilia beneficia
ecclesiastica obtinentes dispensationes suas exhibere districte compellant et alias
procedant iuxta constitutionem Gregorii X in generali Lugdunensi concilio editam quae
incipit ordinarii quam eadem sancta Synodus innovandam censet et innovat addens
insuper quod ipsi ordinarii etiam per idoneorum vicariorum deputationem et congruae
portionis fructuum assignationem omnino provideant ut animarum cura nullatenus
negligatur et beneficia ipsa debitis obsequiis minime defraudentur; appellationibus
privilegiis exemptionibus quibuscumque etiam cum iudicum specialium deputatione et
illorum inhibitionibus in praemissis nemini suffragantibus.
6. Uniones perpetuae a quadraginta annis citra factae examinari ab ordinariis
tamquam a Sede Apostolica delegatis possint et quae per subreptionem vel obreptionem
obtentae fuerint irritae declarentur; illae vero quae a dicto tempore citra concessae
nondum in toto vel in parte sortitae sunt effectum et quae deinceps ad cuiusvis
instantiam fient nisi eas ex legitimis aut alias rationabilibus causis coram loci Ordinario
vocatis quorum interest verificandis factas fuisse constiterit per subreptionem obtentae
praesumantur ac propterea (nisi aliter a Sede Apostolica declaratum fuerit) viribus
omnino careant.

7. Beneficia ecclesiastica curata quae cathedralibus collegiatis seu aliis ecclesiis
vel monasteriis beneficiis seu collegiis aut piis locis quibuscumque perpetuo unita et
annexa reperiuntur ab ordinariis locorum annis singulis visitentur qui sollicite providere
procurent ut per idoneos vicarios etiam perpetuos (nisi ipsis ordinariis pro bono
ecclesiarum regimine aliter expedire videbitur) ab eis cum tertiae partis fructuum aut
maiori vel minori arbitrio ipsorum ordinariorum portione etiam super re certa
assignanda ibidem deputandos animarum cura laudabiliter exerceatur; appellationibus
privilegiis exemptionibus etiam cum iudicum deputatione et illorum inhibitionibus
quibuscumque in praemissis minime suffragantibus.
8. Locorum ordinarii ecclesias quascumque quomodolibet exemptas auctoritate
apostolica singulis annis visitare teneantur et opportunis iuris remediis providere ut quae
reparatione indigent reparentur et cura animarum si que illis immineat aliis que debitis
obsequiis minime defraudentur; appellationibus privilegiis consuetudinibus etiam ab
immemorabili tempore praescriptis iudicum deputationibus et illorum inhibitionibus
penitus exclusis.
9. Ad maiores ecclesias promoti munus consecrationis infra tempus a iure
statutum suscipiant et prorogationes ultra sex menses concessae nulli suffragentur.
10. Non liceat capitulis ecclesiarum sede vacante infra annum a die vacationis
ordinandi licentiam aut litteras dimissorias seu reverendas (ut aliqui vocant) tam ex iuris
communis dispositione quam etiam cuiusvis privilegii aut consuetudinis vigore alicui
qui beneficii ecclesiastici recepti sive recipiendi occasione arctatus non fuerit
concedere; si secus fiat capitulum contraveniens ecclesiastico subiaceat interdicto et sic
ordinati si in minoribus ordinibus constituti fuerint nullo privilegio clericali praesertim
in criminalibus gaudeant; in maioribus vero ab exsecutione ordinum ad beneplacitum
futuri praelati sint ipso iure suspensi.
11. Facultates de promovendo a quocumque non suffragentur nisi habentibus
legitimam causam ob quam a propriis episcopis ordinari non possint in litteris
exprimendam et tunc non ordinentur nisi ab episcopo in sua dioecesi residente aut pro
eo pontificalia exercente et diligenti praevio examine.
12. Facultates de non promovendo praeterquam in casibus a iure expressis
concessae ad annum tantum suffragentur.
13. Praesentati seu electi vel nominati a quibusvis ecclesiasticis personis etiam
Sedis Apostolicae nuntiis ad quaevis ecclesiastica beneficia non instituantur nec
confirmentur neque admittantur etiam praetextu cuiusvis privilegii seu consuetudinis
etiam ab immemorabili tempore praescriptae nisi fuerint prius a locorum ordinariis
examinati et idonei reperti; et nullus appellationis remedio se tueri possit quominus
examen subire teneatur.
Praesentatis tamen electis seu nominatis ab universitatibus seu collegiis
generalium studiorum exceptis.
14. In exemptorum causis constitutio Innocentii IV quae incipit volentes in
generali Lugdunensi concilio edita servetur quam eadem sacrosancta Synodus
innovandam censuit et innovat.

Addendo insuper quod in civilibus causis mercedum et miserabilium personarum
clerici saeculares aut regulares extra monasterium degentes quomodolibet exempti
etiam si certum iudicem a Sede Apostolica deputatum in partibus habeant in aliis vero si
ipsum iudicem non habuerint coram locorum ordinariis tamquam in hoc ab ipsa sede
delegatis conveniri et iure medio ad solvendum debitum cogi et compelli possint.
Privilegiis exemptionibus conservatorum deputationibus et eorum inhibitionibus
adversus praemissa nequaquam valituris.
15. Curent ordinarii ut hospitalia quaecumque a suis administratoribus
quocumque illi nomine censeantur etiam quomodolibet exemptis fideliter et diligenter
gubernentur constitutionis concilii viennensis quae incipit quia contingit forma servata.
[Decretum indictionis futurae sessionis]
Item haec sacrosancta Synodus statuit et decrevit proximam futuram sessionem
habendam et celebrandam esse die iovis feria quinta post sequentem dominicam in albis
quae erit 21 mensis aprilis praesentis annis 1547.

SESSIO VIII

11 mart. 1547

[Decretum de translatione concilii]

Placet ne vobis decernere et declarare de huiusmodi morbo ex praemissis et aliis
allegatis ita manifeste et notorie constare ut praelati in hac civitate sine vitae discrimine
commorari et in ea idcirco inviti minime retineri possint et debeant?
[Responderunt: placet].
Item que attento recessu multorum praelatorum post proxime praeteritam
sessionem et attentis protestationibus aliorum quamplurium praelatorum in
congregationibus generalibus factis hinc omnino timore ipsius morbi abire volentium
qui iuste detineri non possunt et ex quorum discessu concilium vel dissolveretur vel ex
paucitate praelatorum bonus eius progressus impediretur et attento etiam imminenti
periculo vitae et aliis causis per aliquos ex patribus in ipsis congregationibus allegatis
utpote notorie veris et legitimis: placet ne vobis similiter decernere et declarare pro
conservatione et prosecutione ipsius concilii securitate vitae ipsorum praelatorum
concilium ipsum ad civitatem Bononiae veluti ad locum magis paratum salubrem et
idoneum pro tempore transferendum esse et ex nunc transferri et ibidem sessionem iam
indictam statuta die vigesima prima aprilis celebrandam esse et celebrari et successive
ad ulteriora procedendum donec sanctissimo domino nostro et sacro concilio expedire
videbitur ut ad hunc seu alium locum communicato etiam consilio cum invictissimo
Caesare et christianissimo rege et aliis regibus et principibus christianis ipsum
concilium reduci possit ac debeat?
[Responderunt: placet].

SESSIO IX

21 apr. 1547

[Decretum prorogationis sessionis]

Haec sacrosancta oecumenica et generalis synodus quae dudum in civitate
Tridenti congregata erat nunc Bononiae in Spiritu Sancto legitime congregata
praesidentibus in ea nomine sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini Pauli
divina providentia papae III eisdem reverendissimis dominis Ioanne Maria episcopo
Praenestino de Monte et Marcello tituli sanctae crucis in Hierusalem presbytero sanctae
Romanae Ecclesiae cardinalibus et apostolicis de latere legatis considerans quod die
undecima mensis martii praesentis anni in generali publica sessione in eadem civitate
Tridenti et in loco consueto celebrata omnibus que agendis de more peractis ex causis
tunc instantibus urgentibus et legitimis interveniente etiam auctoritate sanctae Sedis
Apostolicae eiusdem reverendissimis praesidentibus etiam specialiter concessa decrevit
et ordinavit concilium ex eo loco in hanc civitatem transferendum esse sicuti transtulit
item que sessionem pro praesenti die vigesima prima aprilis illic indictam (ut de
sacramentorum et reformationis materiis de quibus tractandum proposuerat canones
sancirentur et promulgarentur) in hac ipsa civitate Bononiae celebrari debere.
Considerans que nonnullos ex patribus qui in hoc concilio interesse consueverunt
his superioribus maioris ebdomadae et solemnitatis paschalis diebus in propriis ecclesiis
occupatos aliquos etiam aliis impedimentis detentos huc nondum accessisse quos tamen
brevi affuturos sperandum est ac propterea factum esse ut non ea quam sancta Synodus
desiderabat praelatorum frequentia potuerint materiae ipsae sacramentorum et
reformationis examinari ac discuti: ut omnia maturo consilio et cum dignitate et
gravitate debita fiant bonum opportunum et expediens censuit censet que sessionem
praedictam quae hoc ipso die (ut praefertur) celebranda erat ad diem iovis infra octavam
penthecostes proxime futuram quoad ipsas materias expediendas differendam et
prorogandam esse quemadmodum differt et prorogat.
Quam diem et rei gerendae maxime opportunam et patribus praesertim absentibus
percommodam iudicavit et iudicat.
Hoc tamen adiecto quod terminum ipsum ipsa sancta Synodus pro eius arbitrio et
voluntate sicuti rebus concilii putaverit expedire etiam in privata congregatione
restringere et imminuere possit et valeat.

SESSIO X

2 iun. 1547

[Decretum prorogationis sessionis]

Quamvis haec sacrosancta oecumenica et generalis synodus sessionem quae die
vigesima prima mensis aprilis proxime praeteriti super sacramentorum et reformationis
materiis in hac inclyta civitate Bononiae ex decreto in urbe Tridentina in publica
sessione die undecima mensis martii promulgato celebranda erat propter aliquas causas
ac praesertim propter absentiam nonnullorum patrum quos brevi affuturos sperabat ad
hunc praesentem diem differendam et prorogandam esse censuerit volens tamen cum iis
qui non venerunt etiam adhuc benigne agere eadem sacrosancta Synodus in Spiritu
Sancto legitime congregata praesidentibus in eadem eisdem sanctae Romanae Ecclesiae
cardinalibus et Apostolicae Sedis legatis statuit et decrevit sessionem ipsam quam hac
die secunda mensis iunii praesentis anni millesimi quingentesimi quadragesimi septimi
celebrare decreverat ad diem iovis post festum nativitatis beatae Mariae virginis quae
erit decima quinta mensis septembris proxime futuri quoad praedictas et alias materias
expediendas differendam et prorogandam esse quemadmodum differt et prorogat ita
tamen quod prosecutio discussionis et examinationis tam eorum quae ad dogmata quam
ad reformationem pertinent interim non omittatur et terminum ipsum ipsa sancta
Synodus pro eius libito et voluntate etiam in privata congregatione abbreviare et
prorogare libere possit et valeat.

SESSIO XI

1 maii 1551

[Bulla resumptionis concilii]

Reverendissimi et illustrissimi domini reverendi que patres placet ne vobis ad
laudem et gloriam sanctae et individuae Trinitatis Patris et Filii et Spiritus Sancti ad
incrementum et exaltationem fidei et religionis christianae sacrum oecumenicum et
generale concilium Tridentinum iuxta formam et tenorem litterarum sanctissimi domini
nostri resumi debere et procedendum esse ad ulteriora?
[Responderunt: placet].
[Indictio futurae sessionis]
Reverendissimi et illustrissimi domini reverendi que patres placet ne vobis
proximam futuram sessionem habendam et celebrandam esse in futuris calendis
septembris?
[Responderunt: placet].

Diario del concilio di Trento tenuto da Angelo Massarelli
(Trento, febbraio 1545-settembre 1551)
ASV, Conc. Trid. 91, ff. 50v-51r

SESSIO XII

1 sept. 1551

[Decretum prorogationis sessionis]

Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem apostolicis legato et nuntiis quae in
proxima praeterita sessione sequentem hanc hodie habendam et ad ulteriora
procedendum esse decreverat cum ob inclitae Germanicae nationis (cuius praecipue
causa agitur) absentiam ac non magnam caeterorum patrum frequentiam procedere
hactenus distulerit de venerabilium in Christo fratrum et filiorum suorum Maguntini et
Treverensis archiepiscoporum ac sacri Romani imperii principum electorum et
complurium ipsius aliarum que provinciarum episcoporum sub hanc ipsam diem
adventu in Domino exsultans et dignas ipsi omnipotenti Deo agens gratias firmam que
spem concipiens quamplurimos alios tam ipsius Germanicae quam aliarum nationum
praelatos et sui officii debito et hoc exemplo commotos propediem esse venturos
futuram sessionem ad quadragesimam diem quae erit undecima mensis octobris
proxime sequentis indicit et concilium ipsum in statu in quo reperitur prosequendo cum
in praeteritis sessionibus de septem sacramentis novae legis in genere et in specie de
baptismate et confirmatione definitum fuerit statuit et decernit de sanctissimae
Eucharistiae sacramento necnon quod ad reformationem attinet de reliquis quae ad
faciliorem et commodiorem praelatorum residentiam pertinent agi et tractari debere ac
monet et hortatur omnes patres ut interim Domini nostri Iesu Christi exemplo (quantum
tamen humana fragilitas patietur) ieiuniis et orationibus vacent ut tandem placatus (qui
in saecula sit benedictus) Deus corda ad verae suae fidei agnitionem et sanctae matris
Ecclesiae unitatem ac recte vivendi normam reducere dignetur.

SESSIO XIII

11 oct. 1551

[Decretum de sanctissimo Eucharistiae Sacramento]

Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem sanctae Sedis Apostolicae legato et
nuntiis etsi in eum finem non absque peculiari Spiritus Sancti ductu et gubernatione
convenerit ut veram et antiquam de fide et sacramentis doctrinam exponeret et ut
haeresibus omnibus et aliis gravissimis incommodis quibus Dei Ecclesia misere nunc
exagitatur et in multas ac varias partes scinditur remedium afferret hoc praesertim iam
inde a principio in votis habuit ut stirpitus convelleret zizania execrabilium errorum et
schismatum quae inimicus homo his nostris calamitosis temporibus in doctrina fidei usu
et cultu sacrosanctae Eucharistiae superseminavit quam alioqui salvator noster in
Ecclesia sua tanquam symbolum reliquit eius unitatis et charitatis qua christianos omnes
inter se coniunctos et copulatos esse voluit.

Itaque eadem sacrosancta Synodus sanam et synceram illam de venerabili hoc et
divino Eucharistiae sacramento doctrinam tradens quam semper Catholica Ecclesia ab
ipso Iesu Christo Domino nostro et eius apostolis erudita atque a Spiritu Sancto illi
omnem veritatem in dies suggerente edocta retinuit et ad finem usque saeculi
conservabit omnibus christifidelibus interdicit ne posthac de sanctissima Eucharistia
aliter credere docere aut praedicare audeant quam ut est hoc praesenti decreto
explicatum atque definitum.

[Caput I.: De reali praesentia]

Principio docet sancta Synodus et aperte ac simpliciter profitetur in almo sanctae
Eucharistiae sacramento post panis et vini consecrationem Dominum nostrum Iesum
Christum verum Deum atque hominem vere realiter ac substantialiter sub specie illarum
rerum sensibilium contineri.
Neque enim haec inter se pugnant ut ipse salvator noster semper ad dexteram
patris in coelis assideat iuxta modum existendi naturalem et ut multis nihilominus aliis
in locis sacramentaliter praesens sua substantia nobis adsit ea existendi ratione quam
etsi verbis exprimere vix possumus possibilem tamen esse Deo cogitatione per fidem
illustrata assequi possumus et constantissime credere debemus.
Ita enim maiores omnes nostri quotquot in vera Christi Ecclesia fuerunt qui de
sanctissimo hoc sacramento disseruerunt apertissime professi sunt hoc tam admirabile
sacramentum in ultima coena redemptorem nostrum instituisse cum post panis vini que
benedictionem se suum ipsius corpus illis praebere ac suum sanguinem disertis et
perspicuis verbis testatus est.
Quae verba a sanctis evangelistis commemorata et a divo Paulo postea repetita
cum propriam illam et apertissimam significationem prae se ferant secundum quam a
patribus intellecta sunt indignissimum sane flagitium est ea a quibusdam contentiosis et
pravis hominibus ad fictitios et imaginarios tropos quibus veritas carnis et sanguinis
Christi negatur contra universum Ecclesiae sensum detorqueri quae tanquam columna et
firmamentum veritatis haec ab impiis hominibus excogitata commenta velut sathanica
detestata est grato semper et memore animo praestantissimum hoc Christi beneficium
agnoscens.

[Caput II.: De ratione institutionis]

Ergo salvator noster discessurus ex hoc mundo ad Patrem sacramentum hoc
instituit in quo divitias divini sui erga homines amoris velut effudit memoriam faciens
mirabilium suorum et in illius sumptione colere nos sui memoriam praecepit suam que
annunciare mortem donec ipse ad iudicandum mundum veniat.
Sumi autem voluit sacramentum hoc tanquam spiritalem animarum cibum quo
alantur et confortentur viventes vita illius qui dixit: qui manducat me et ipse vivet
propter me et tanquam antidotum quo liberemur a culpis quotidianis et a peccatis
mortalibus praeservemur.

Pignus praeterea id esse voluit futurae nostrae gloriae et perpetuae felicitatis adeo
que symbolum unius illius corporis cuius ipse caput existit cui que nos tanquam
membra arctissima fidei spei et charitatis connexione astrictos esse voluit ut idipsum
omnes diceremus nec essent in nobis schismata.
[Caput III.: De excellentia sanctissimae Eucharistiae]
Commune hoc quidem est sanctissimae Eucharistiae cum caeteris sacramentis
symbolum esse rei sacrae et invisibilis gratiae formam visibilem; verum illud in ea
excellens et singulare reperitur quod reliqua sacramenta tunc primum sanctificandi vim
habent cum quis illis utitur at in Eucharistia ipse sanctitatis auctor ante usum est.
Nondum enim Eucharistiam de manu domini apostoli susceperant cum vere tamen
ipse affirmaret corpus suum esse quod praebebat; et semper haec fides in Ecclesia Dei
fuit statim post consecrationem verum Domini nostri corpus verum que eius sanguinem
sub panis et vini specie una cum ipsius anima et divinitate existere sed corpus quidem
sub specie panis et sanguinem sub vini specie ex vi verborum ipsum autem corpus sub
specie vini et sanguinem sub specie panis animam que sub utraque vi naturalis illius
connexionis et concomitantiae qua partes Christi Domini qui iam ex mortuis resurrexit
non amplius moriturus inter se copulantur divinitatem porro propter admirabilem illam
eius cum corpore et anima hypostaticam unionem.
Quapropter verissimum est tantundem sub alterutra specie atque sub utraque
contineri.
Totus enim et integer Christus sub panis specie et sub quavis ipsius speciei parte
totus item sub vini specie et sub eius partibus existit.

[Caput IV.: De Transsubstantiatione]

Quoniam autem Christus redemptor noster corpus suum id quod sub specie panis
offerebat vere esse dixit ideo persuasum semper in Ecclesia Dei fuit id que nunc denuo
sancta haec synodus declarat per consecrationem panis et vini conversionem fieri totius
substantiae panis in substantiam corporis Christi Domini nostri et totius substantiae vini
in substantiam sanguinis eius.
Quae conversio convenienter et proprie a sancta Catholica Ecclesia
transsubstantiatio est appellata.

[Caput V.: De cultu, et veneratione]

Nullus itaque dubitandi locus relinquitur quin omnes christifideles pro more in
Catholica Ecclesia semper recepto latriae cultum qui vero Deo debetur huic sanctissimo
Sacramento in veneratione exhibeant.

Neque enim ideo minus est adorandum quod fuerit a Christo Domino ut sumatur
institutum.
Nam illum eundem Deum praesentem in eo adesse credimus quem pater aeternus
introducens in orbem terrarum dicit: et adorent eum omnes angeli Dei quem magi
procidentes adoraverunt quem denique in Galilea ab apostolis adoratum fuisse scriptura
testatur.
Declarat praeterea sancta Synodus pie et religiose admodum in Dei Ecclesiam
inductum fuisse hunc morem ut singulis annis peculiari quodam et festo die praecelsum
hoc et venerabile sacramentum singulari veneratione ac solemnitate celebraretur ut que
in processionibus reverenter et honorifice illud per vias et loca publica circunferretur.
Aequissimum est enim sacros aliquos statutos esse dies cum christiani omnes
singulari ac rara quadam significatione gratos et memores testentur animos erga
communem dominum et redemptorem pro tam ineffabili et plane divino beneficio quo
mortis eius victoria et triumphus repraesentatur.
Ac sic quidem oportuit victricem veritatem de mendacio et haeresi triumphum
agere ut eius adversarii in conspectu tanti splendoris et in tanta universae Ecclesiae
laetitia positi vel debilitati et fracti tabescant vel pudore affecti et confusi aliquando
resipiscant.

[Caput VI.: De asservando sacrae Eucharistiae Sacramento, et ad infirmos
deferendo]

Consuetudo asservandi in sacrario sanctam Eucharistiam adeo antiqua est ut eam
saeculum etiam Niceni concilii agnoverit.
Porro deferri ipsam sacram Eucharistiam ad infirmos et in hunc usum diligenter in
ecclesiis conservari praeterquam quod cum summa aequitate et ratione coniunctum est
tum multis in conciliis praeceptum invenitur et vetustissimo Catholicae Ecclesiae more
est observatum.
Quare sancta haec synodus retinendum omnino salutarem hunc et necessarium
morem statuit.

[Caput VII.: De praeparatione]

Si non decet ad sacras ullas functiones quempiam accedere nisi sancte certe quo
magis sanctitas et divinitas coelestis huius sacramenti viro christiano comperta est eo
diligentius cavere ille debet ne absque magna reverentia et sanctitate ad id percipiendum
accedat praesertim cum illa plena formidinis verba apud apostolum legamus: qui
manducat et bibit indigne iudicium sibi manducat et bibit non diiudicans corpus
Domini.
Quare communicare volenti revocandum est in memoriam eius praeceptum:
probet autem se ipsum homo.

Ecclesiastica autem consuetudo declarat eam probationem necessariam esse ut
nullus sibi conscius peccati mortalis quantumvis sibi contritus videatur absque
praemissa sacramentali confessione ad sacram Eucharistiam accedere debeat.
Quod a christianis omnibus etiam ab iis sacerdotibus quibus ex officio incubuerit
celebrare haec sancta Synodus perpetuo servandum esse decrevit modo non desit illis
copia confessoris.
Quod si necessitate urgente sacerdos absque praevia confessione celebraverit
quam primum confiteatur.

[Caput VIII.: De usu admirabilis]

Quoad usum autem recte et sapienter patres nostri tres rationes hoc sanctum
sacramentum accipiendi distinxerunt.
Quosdam enim docuerunt sacramentaliter duntaxat id sumere ut peccatores; alios
tantum spiritualiter illos nimirum qui voto propositum illum coelestem panem edentes
fide viva quae per dilectionem operatur fructum eius et utilitatem sentiunt; tertios porro
sacramentaliter simul et spiritaliter ii autem sunt qui ita se prius probant et instruunt ut
vestem nuptialem induti ad divinam hanc mensam accedant.
In sacramentali autem sumptione semper in Ecclesia Dei mos fuit ut laici a
sacerdotibus communionem acciperent sacerdotes autem celebrantes se ipsos
communicarent; qui mos tanquam ex traditione apostolica descendens iure ac merito
retineri debet.
Demum vero paterno affectu admonet sancta Synodus hortatur rogat et obsecrat
per viscera misericordiae Dei nostri ut omnes et singuli qui christiano nomine censentur
in hoc unitatis signo in hoc vinculo charitatis in hoc concordiae symbolo iam tandem
aliquando conveniant et concordent memores que tantae maiestatis et tam eximii amoris
Iesu Christi Domini nostri qui dilectam animam suam in nostrae salutis precium et
carnem suam nobis dedit ad manducandum haec sacra mysteria corporis et sanguinis
eius ea fidei constantia et firmitate ea animi devotione ea pietate et cultu credant et
venerentur ut panem illum supersubstantialem frequenter suscipere possint et is vere eis
sit animae vita et perpetua sanitas mentis cuius vigore confortati ex huius miserae
peregrinationis itinere ad coelestem patriam pervenire valeant eundem panem
angelorum quem modo sub sacris velaminibus edunt absque ullo velamine manducaturi.
Quoniam autem non est satis veritatem dicere nisi et detegantur et refellantur
errores placuit sanctae Synodo hos canones subiungere ut omnes iam agnita doctrina
catholica intelligant quoque quae ab illis hereses caveri vitari que debeant.

[Canones de sacrosancto Eucharistiae sacramento]

1. Si quis negaverit in sanctissimo Eucharistiae sacramento contineri vere realiter
et substantialiter corpus et sanguinem una cum anima et divinitate Domini nostri Iesu
Christi ac proinde totum Christum sed dixerit tantummodo esse in eo ut in signo vel
figura aut virtute: a[nathema] s[it].

2. Si quis dixerit in sacrosancto Eucharistiae sacramento remanere substantiam
panis et vini una cum corpore et sanguine Domini nostri Iesu Christi negaverit que
mirabilem illam et singularem conversionem totius substantiae panis in corpus et totius
substantiae vini in sanguinem manentibus dumtaxat speciebus panis et vini quam
quidem conversionem Catholica Ecclesia aptissime transsubstantiatione appellat:
a[nathema] s[it].
3. Si quis negaverit in venerabili sacramento Eucharistiae sub unaquaque specie et
sub singulis cuiusque speciei partibus separatione facta totum Christum contineri:
a[nathema] s[it].
4. Si quis dixerit peracta consecratione in admirabili Eucharistiae sacramento non
esse corpus et sanguinem Domini nostri Iesu Christi sed tantum in usu dum sumitur non
autem ante vel post et in hostiis seu particulis consecratis quae post communionem
reservantur vel supersunt non remanere verum corpus Domini: a[nathema] s[it].
5. Si quis dixerit vel praecipuum fructum sanctissimae Eucharistiae esse
remissionem peccatorum vel ex ea non alios effectus provenire: a[nathema] s[it].
6. Si quis dixerit in sancto Eucharistiae sacramento Christum unigenitum Dei
Filium non esse cultu latriae etiam externo adorandum atque ideo nec festiva peculiari
celebritate venerandum neque in processionibus secundum laudabilem et universalem
Ecclesiae sanctae ritum et consuetudinem solemniter circumgestandum vel non publice
ut adoretur populo proponendum et eius adoratores esse idolatras: a[nathema] s[it].
7. Si quis dixerit non licere sacram Eucharistiam in sacrario reservari sed statim
post consecrationem astantibus necessario distribuendam aut non licere ut illa ad
infirmos honorifice deferatur: a[nathema] s[it].
8. Si quis dixerit Christum in Eucharistiae exhibitum spiritualiter tantum
manducari et non etiam sacramentaliter ac realiter: a[nathema] s[it].
9. Si quis negaverit omnes et singulos christifideles utriusque sexus cum ad annos
discretionis pervenerint teneri singulis annis saltem in paschate ad communicandum
iuxta praeceptum sanctae matris Ecclesiae: a[nathema] s[it].
10. Si quis dixerit non licere sacerdoti celebranti se ipsum communicare:
a[nathema] s[it].
11. Si quis dixerit solam fidem esse sufficientem praeparationem ad sumendum
sanctissimae Eucharistiae sacramentum: a[nathema] s[it].
Et ne tantum sacramentum indigne atque ideo in mortem et condemnationem
sumatur statuit et declarat ipsa sancta Synodus illis quos conscientia peccati mortalis
gravat quantumcunque etiam se contritos existiment habita copia confessoris necessario
praemittendam esse confessionem sacramentalem.
Si quis autem contrarium docere praedicare vel pertinaciter asserere seu etiam
publice disputando defendere praesumpserit eo ipso excommunicatus existat.

[Decretum de reformatione]

Eadem sancta Tridentina Synodus in Spiritu Sancto legitime congregata
praesidentibus in ea eisdem sanctae Sedis Apostolicae legato et nuntiis intendens
nonnulla statuere quae ad iurisdictionem pertinent episcoporum ut iuxta proximae
sessionis decretum illi in commissis sibi ecclesiis eo libentius resideant quo facilius et
commodius sibi subiectos regere et in vitae ac morum honestate continere potuerint
illud primum eos admonendos censet ut se pastores non percussores esse meminerint
atque ita praeesse sibi subditis oportere ut non in eis dominentur sed illos tanquam filios
et fratres diligant elaborent que ut hortando et monendo ab illicitis deterreant ne ubi
deliquerint debitis eos poenis coercere cogantur.
Quos tamen si quid per humanam fragilitatem peccare contigerit illa apostoli est
ab eis servanda praeceptio ut illos arguant obsecrent increpent in omni bonitate et
patientia cum saepe plus erga corrigendos agat benevolentia quam austeritas plus
exhortatio quam comminatio plus charitas quam potestas.
Sin autem ob delicti gravitatem virga opus fuerit tunc cum mansuetudine rigor
cum misericordia iudicium cum lenitate severitas adhibenda est ut sine asperitate
disciplina populis salutaris ac necessaria conservetur et qui correpti fuerint emendentur
aut si resipiscere noluerint caeteri salubri in eos animadversionis exemplo a vitiis
deterreantur cum sit diligentis et pii simul pastoris officium morbis ovium lenia primum
adhibere fomenta; post ubi morbi gravitas ita postulet ad acriora et graviora remedia
descendere; sin autem ne ea quidem proficiant illis submovendis caeteras saltem oves a
contagionis periculo liberare.
Cum igitur rei criminum plerunque ad evitandas poenas et episcoporum
subterfugienda iudicia quaerelas et gravamina simulent et appellationis diffugio iudicis
processum impediant ne remedio ad innocentiae praesidium instituto ad iniquitatis
defensionem abutantur ut que huiusmodi eorum calliditati et tergiversationi occurratur
ita statuit et decrevit:

[Canon I]

In causis visitationis et correctionis sive habilitatis et inhabilitatis necnon
criminalibus ab episcopo seu illius in spiritualibus vicario generali ante diffinitivam
sententiam ab interlocutoria vel alio quocumque gravamine non appelletur neque
episcopus seu vicarius appellationi huiusmodi tanquam frivolae defferre teneatur sed ea
ac quacunque inhibitione ab appellationis iudice emanata necnon omni stilo et
consuetudine etiam immemorabili contraria non obstante ad ulteriora valeat procedere
nisi gravamen huiusmodi per diffinitivam sententiam reparari vel ab ipsa diffinitiva
appellari non possit; quibus casibus sacrorum et antiquorum canonum statuta illibata
persistant.

[Canon II]

A sententia episcopi vel ipsius in spiritualibus vicarii generalis in criminalibus
appellationis causa (ubi appellationi locus fuerit) si apostolica auctoritate in partibus
eam committi contigerit metropolitano seu illius etiam in spiritualibus vicario generali
aut si ille aliqua de causa suspectus foret vel ultra duas legales dietas distet seu ab ipso
appellatum fuerit uni ex vicinioribus episcopis seu illorum vicariis non autem
inferioribus iudicibus committatur.

[Canon III]

Reus ab episcopo aut eius vicario in spiritualibus generali in criminali causa
appellans coram iudice ad quem appellavit acta primae instantiae omnino producat et
iudex nisi illis visis ad eius absolutionem minime procedat.
Is autem a quo appellatum fuerit intra triginta dies acta ipsa postulanti gratis
exhibeat; alioquin absque illis causa appellationis huiusmodi prout iustitia suaserit
terminetur.
Cum vero tam gravia nonnunquam sint delicta ab ecclesiasticis commissa
personis ut ob eorum atrocitatem ex sacris ordinibus deponendae et curiae sint tradendae
saeculari in quo secundum sacros canones certus episcoporum numerus requiritur quos
si omnes adhibere difficile esset debita iuris executio differetur si quando autem
convenire possent illorum residentia intermitteretur propterea statuit et decrevit:

[Canon IV]

Episcopo per se seu illius vicarium in spiritualibus generalem contra clericum in
sacris etiam presbyteratus ordinibus constitutum etiam ad illius condemnationem
necnon verbalem depositionem et per se ipsum etiam ad actualem atque solemnem
degradationem ab ipsis ordinibus et gradibus ecclesiasticis in casibus in quibus aliorum
episcoporum praesentia in numero a canonibus definito requiritur etiam absque illis
procedere liceat adhibitis tamen et in hoc sibi assistentibus totidem abbatibus usum
mitrae et baculi ex privilegio apostolico habentibus si in civitate aut dioecesi reperiri et
commode interesse possint: alioquin aliis personis in ecclesiastica dignitate constitutis
quae aetate graves ac iuris scientia commendabiles existant.
Et quoniam per fictas causas quae tamen satis probabiles videntur interdum
accidit ut nonnulli eiusmodi gratias extorqueant per quas poenae illis episcoporum iusta
severitate inflictae aut remittuntur omnino aut minuuntur cum non ferendum sit ut
mendacium quod tantopere Deo displicet non modo ipsum impunitum sit verum alterius
etiam delicti veniam impetret mentienti idcirco ut sequitur statuit et decrevit:

[Canon V]

Episcopus apud Ecclesiam suam residens de subreptione et obreptione gratiae
quae (super absolutione alicuius publici criminis vel delicti de quo ipse inquirere
coeperat aut remissione poenae ad quam criminosus per eum condemnatus fuerit) falsis
precibus impetratur per se ipsum tanquam Sedis Apostolicae delegatus etiam summarie
cognoscat ipsam que gratiam postquam per falsi narrationem aut veri taciturnitatem
obtentam esse legitime constiterit non admittat.
Quoniam vero subditi episcopo tametsi iure correpti fuerint magnopere tamen
eum odisse et tanquam iniuria affecti sint falsa illi crimina obiicere solent ut quoquo
pacto possint ei molestiam exhibeant cuius vexationis timor plerunque illum ad
inquirenda et punienda eorum delicta segniorem reddit idcirco ne is magno suo et
Ecclesiae incommodo gregem sibi creditum relinquere ac non sine episcopalis dignitatis
diminutione vagari cogatur ita statuit et decrevit:

[Canon VI]

Episcopus nisi ob causam ex qua deponendus sive privandus veniret etiam si ex
officio aut per inquisitionem seu denunciationem vel accusationem sive alio quovis
modo procedatur ut personaliter compareat nequaquam citetur vel moneatur.
[Canon VII]
Testes in causa criminali ad informationem vel indicia seu alias in causa principali
contra episcopum nisi contestes et bonae conversationis existimationis et famae fuerint
non recipiantur et si odio temeritate aut cupiditate aliquid deposuerint gravibus poenis
mulctentur.

[Canon VIII]

Causae episcoporum (cum pro criminis obiecti qualitate comparere debeant)
coram Pontifice maximo referantur ac per ipsum terminentur.

[Decretum prorogationis]

Eadem sancta Synodus errores omnes qui super hoc sanctissimo Sacramento
repullularunt tanquam vepres ex agro dominico evellere ac omnium fidelium saluti
prospicere cupiens quotidianis precibus Deo omnipotenti pie oblatis inter alios ad hoc
sacramentum pertinentes articulos diligentissima veritatis catholicae inquisitione
tractatos plurimis accuratissimis que pro rerum gravitate disputationibus habitis cognitis
quoque praestantissimorum theologorum sententiis hos etiam tractabat: an necessarium
sit ad salutem et divino iure praeceptum ut singuli christifideles sub utraque specie
ipsum venerabile sacramentum accipiant?
Et: num minus sumat qui sub altera quam qui sub utraque communicat?
Et: an erraverit sancta mater Ecclesia laicos et non celebrantes sacerdotes sub
panis specie dumtaxat communicando?
Et: an parvuli etiam communicandi sint? Sed quoniam ex nobilissima Germaniae
provincia ii qui se protestantes nominat super his ipsis articulis antequam diffiniantur
audiri a sancta Synodo cupiunt et eam ob causam fidem publicam ab illa postularunt ut
ipsis tuto huc venire et in hac urbe commorari ac libere coram synodo dicere ac
proponere quae senserint et postea cum libuerit recedere liceat sancta ipsa synodus licet
magno desiderio eorum adventum multos antea menses expectarit tamen ut pia mater
quae ingemiscit et parturit summopere id desiderans ac laborans ut in iis qui christiano
nomine censentur nulla sint schismata sed quemadmodum eundem omnes Deum et
redemptorem agnoscunt ita idem dicant idem credant idem sapiant confidens Dei
misericordia et sperans fore ut illi in sanctissimam et salutarem unius fidei spei
charitatis que concordiam redigantur libenter eis in hac re morem gerens securitatem et
fidem ut petierunt publicam quam salvumconductum vocant quod ad se pertinet eius qui
infrascriptus erit tenoris dedit atque concessit et eorum causa diffinitionem illorum
articulorum ad secundam sessionem distulit quam ut illi commode ei interesse possint in
diem festum conversionis divi Pauli qui erit vigesima quinta die mensis ianuarii anni
sequentis indixit.
Illud que praeterea statuit ut in eadem sessione de sacrificio Missae agatur propter
magnam utriusque rei connexionem.
Interea sessione proxima de poenitentiae et extremae unctionis sacramentis
tractandum illam autem die festo divae Catharinae virginis et martyris qui erit vigesima
quinta novembris habendam esse decrevit simul que ut utraque materia reformationis
prosequatur.

[Salvus conductus datur protestantibus]

Sacrosancta generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto legitime congregata
praesidentibus in ea eisdem sanctae Sedis Apostolicae legato et nuntiis omnibus et
singulis sive ecclesiasticis sive saecularibus personis universae Germaniae cuiuscunque
gradus status conditionis et qualitatis sint quae ad oecumenicum hoc et generale
concilium accedere voluerint ut de iis rebus quae in ipsa synodo tractari debent omni
libertate conferre proponere et tractare ac ad ipsum oecumenicum concilium libere et
tuto venire et in eo manere et commorari ac articulos quot illis videbitur tam scripto
quam verbo offerre proponere et cum patribus sive iis qui ab ipsa sancta Synodo delecti
fuerint conferre et absque ullis conviciis et contumeliis disputare necnon quando illis
placuerit recedere possint et valeant publicam fidem et plenam securitatem quam
salvumconductum appellant cum omnibus et singulis clausulis et decretis necessariis et
opportunis etiamsi specialiter et non per verba generalia exprimi deberent quae pro
expressis haberi voluit quantum ad ipsam sanctam Synodum spectat concedit.
Placuit praeterea sanctae Synodo ut si pro maiori libertate ac securitate eorum
certos tam pro commissis quam pro committendis per eos delictis iudices eis deputari
cupiant illos sibi benevolos nominent etiamsi delicta ipsa quantumcunque enormia ac
haeresim sapientia fuerint.

SESSIO XIV

25 nov. 1551

[Doctrina de sanctissimis Ponitentiae, et extremae Unctionis Sacramentis]
Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem sanctae Sedis Apostolicae legato et
nuntiis quamvis in decreto de iustificatione multus fuerit de poenitentiae sacramento
propter locorum cognationem necessaria quadam ratione sermo interpositus: tanta
nihilominus circa illud nostra hac aetate diversorum errorum est multitudo ut non parum
publicae utilitatis retulerit de eo exactiorem et pleniorem diffinitionem tradidisse in qua
demonstratis et convulsis Spiritus Sancti praesidio universis erroribus catholica veritas
perspicua et illustris fieret; quam nunc sancta haec synodus christianis omnibus
perpetuo servandam proponit.

[Caput I.: De necessitate, et institutione Sacramenti Poenitentiae]
Si ea regeneratis omnibus gratitudo erga Deum esset ut iustitiam in baptismo
ipsius beneficio et gratia susceptam constanter tuerentur non fuisset opus aliud ab ipso
baptismo sacramentum ad peccatorum remissionem esse institutum.
Quoniam autem Deus dives in misericordia cognovit figmentum nostrum illis
etiam vitae remedium contulit qui sese postea in peccati servitutem et daemonis
potestatem tradidissent sacramentum videlicet poenitentiae quo lapsis post baptismum
beneficium mortis Christi applicatur.

Fuit quidem poenitentia universis hominibus qui se mortali aliquo peccato
inquinassent quovis tempore ad gratiam et iustitiam assequendam necessaria illis etiam
qui baptismi sacramento ablui petivissent ut perversitate abiecta et emendata tantam Dei
offensionem cum peccati odio et pio animi dolore detestarentur.
Unde propheta ait: convertimini et agite poenitentiam ab omnibus iniquitatibus
vestris et non erit vobis in ruinam iniquitas.
Dominus etiam dixit: nisi poenitentiam egeritis omnes similiter peribitis.
Et princeps apostolorum Petrus peccatoribus baptismo initiandis poenitentiam
commendans dicebat: poenitentiam agite et baptizetur unus que vestrum.
Porro nec ante adventum Christi poenitentia erat sacramentum nec est post
adventum illius cuiquam ante baptismum.
Dominus autem sacramentum poenitentiae tunc praecipue instituit cum a mortuis
excitatus insufflavit in discipulos suos dicens: accipite Spiritum Sanctum quorum
remiseritis peccata remittuntur eis et quorum retinueritis retenta sunt.
Quo tam insigni facto et verbis tam perspicuis potestatem remittendi et retinendi
peccata ad reconciliandos fideles post baptismum lapsos apostolis et eorum legitimis
successoribus fuisse communicatam universorum patrum consensus semper intellexit et
Novatianos remittendi potestatem olim pertinaciter negantes magna ratione Ecclesia
Catholica tanquam haereticos explosit atque condemnavit.
Quare verissimum hunc illorum verborum domini sensum sancta haec synodus
probans et recipiens damnat eorum commentitias interpretationes qui verba illa ad
potestatem praedicandi Verbum Dei et Christi Evangelium annunciandi contra
huiusmodi sacramenti institutionem falso detorquent.
[Caput II.: De differentia Sacramenti Poenitentiae et Baptismi]
Caeterum hoc sacramentum multis rationibus a baptismo differre dignoscitur.
Nam praeterquam quod materia et forma quibus sacramenti essentia perficitur
longissime dissidet constat certe baptismi ministrum iudicem esse non oportere cum
Ecclesia in neminem iudicium exerceat qui non prius in ipsam per baptismi ianuam
fuerit ingressus.
Quid enim mihi (inquit apostolus) de iis qui foris sunt iudicare?
secus est de domesticis fidei quos Christus Dominus lavacro baptismi sui corporis
membra semel effecit.
Nam hos si se postea crimine aliquo contaminaverint non iam repetito baptismo
ablui (cum id in Ecclesia Catholica nulla ratione liceat) sed ante hoc tribunal tanquam
reos sisti voluit ut per sacerdotum sententiam non semel sed quoties ab admissis
peccatis ad ipsum poenitentes confugerent possent liberari.
Alius praeterea est baptismi et alius poenitentiae fructus.
Per baptismum enim Christum induentes nova prorsus in illo efficimur creatura
plenam et integram peccatorum omnium remissionem consequentes; ad quam tamen
novitatem et integritatem per sacramentum poenitentiae sine magnis nostris fletibus et
laboribus divina id exigente iustitia pervenire nequaquam possumus ut merito
poenitentia laboriosus quidam baptismus a sanctis patribus dictis fuerit.

Est autem hoc sacramentum poenitentiae lapsis post baptismum ad salutem
necessarium ut nondum regeneratis ipse baptismus.

[Caput III.: De partibus et fructu]

Docet praeterea sancta Synodus sacramenti poenitentiae formam in qua praecipue
ipsius vis sita est in illis ministri verbis positam esse: ego te absolvo et cetera quibus de
Ecclesiae sanctae more preces quaedam laudabiliter adiunguntur ad ipsius tamen formae
essentiam nequaquam spectant neque ad ipsius sacramenti administrationem sunt
necessariae.
Sunt autem quasi materia huius sacramenti ipsius poenitentis actus, nempe
contritio confessio et satisfactio.
Qui quatenus in poenitente ad integritatem sacramenti ad plenam que et perfectam
peccatorum remissionem ex Dei institutione requiruntur hac ratione poenitentiae partes
dicuntur.

Sane vero res et effectus huius sacramenti quantum ad eius vim et efficaciam
pertinet reconciliatio est cum Deo quam interdum in viris piis et cum devotione hoc
sacramentum percipientibus conscientiae pax ac serenitas cum vehementi spiritus
consolatione consequi solet.
Haec de partibus et effectu huius sacramenti sancta Synodus tradens simul eorum
sententias damnat qui poenitentiae partes incussos conscientiae terrores et fidem esse
contendunt.

[Caput IV.: De Contritione]

Contritio quae primum locum inter dictos poenitentis actus habet animi dolor ac
detestatio est de peccato commisso cum proposito non peccandi de caetero.
Fuit autem quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum hic contritionis
motus necessarius et in homine post baptismum lapso ita demum praeparat ad
remissionem peccatorum si cum fiducia divinae misericordiae et voto praestandi reliqua
coniunctus sit quae ad rite suscipiendum hoc sacramentum requiruntur.
Declarat igitur sancta Synodus hanc contritionem non solum cessationem a
peccato et vitae novae propositum et inchoationem sed veteris etiam odium continere
iuxta illud: proiicite a vobis omnes iniquitates vestras in quibus praevaricati estis et
facite vobis cor novum et spiritum novum.
Et certe qui illos sanctorum clamores consideraverit: tibi soli peccavi et malum
coram te feci; laboravi in gemitu meo lavabo per singulas noctes lectum meum;
recogitabo tibi omnes annos meos in amaritudine animae meae et alios huius generis
facile intelliget eos ex vehementi quodam anteactae vitae odio et ingenti peccatorum
detestatione manasse.
-

Docet praeterea etsi contritionem hanc aliquando charitate perfectam esse contigat
hominem que Deo reconciliare priusquam hoc sacramentum actu suscipiatur ipsam
nihilominus reconciliationem ipsi contritioni sine sacramenti voto quod in illa includitur
non esse adscribendam.
Illam vero contritionem imperfectam quae attritio dicitur quoniam vel ex
turpitudinis peccati consideratione vel ex gehennae et poenarum metu communiter
concipitur si voluntatem peccandi excludat cum spe veniae declarat non solum non
facere hominem hypocritam et magis peccatorem verum etiam donum Dei esse et
Spiritus Sancti impulsum non adhuc quidem inhabitantis sed tantum moventis quo
poenitens adiutus viam sibi ad iustitiam parat.
Et quamvis sine sacramento poenitentiae per se ad iustificationem perducere
peccatorem nequeat tamen eum ad Dei gratiam in sacramento poenitentiae impetrandam
disponit.
Hoc enim timore utiliter concussi Ninivitae ad Ionae praedicationem plenam
terroribus poenitentiam egerunt et misericordiam a domino impetrarunt.
Quamobrem falso quidam calumniantur catholicos scriptores quasi tradiderint
sacramentum poenitentiae absque bono motu suscipientium gratiam conferre quod
nunquam Ecclesia Dei docuit neque sensit.
Sed et falso docent contritionem esse extortam et coactam non liberam et
voluntariam.
[Caput V.: De Confessione]
Ex institutione sacramenti poenitentiae iam explicata universa Ecclesia semper
intellexit institutam etiam esse a domino integram peccatorum confessionem et omnibus
post baptismum lapsis iure divino necessariam existere quia Dominus noster Iesus
Christus e terris ascensurus ad coelos sacerdotes sui ipsius vicarios reliquit tanquam
praesides et iudices ad quos omnia mortalia crimina deferantur in quae Christi fideles
ceciderint quo pro potestate clavium remissionis aut retentionis peccatorum sententiam
pronuncient.
Constat enim sacerdotes iudicium hoc incognita causa exercere non potuisse nec
aequitatem quidem illos in poenis iniungendis servare potuisse si in genere dumtaxat et
non potius in specie ac sigillatim sua ipsi peccata declarassent.
Ex his colligitur oportere a poenitentibus omnia peccata mortalia quorum post
diligentem sui discussionem conscientiam habent in confessione recenseri etiamsi
occultissima illa sint et tantum adversus duo ultima decalogi praecepta commissa quae
nonnunquam animum gravius sauciant et periculosiora sunt iis quae in manifesto
admittuntur.
Nam venialia quibus a gratia Dei non excludimur et in quae frequentius labimur
quanquam recte et utiliter citra que omnem praesumptionem in confessione dicantur
(quod piorum hominum usus demonstrat) taceri tamen citra culpam multis que aliis
remediis expiari possunt.
Verum cum universa mortalia peccata etiam cogitationis homines irae filios et Dei
inimicos reddant necessum est omnium etiam veniam cum aperta et verecunda
confessione a Deo quaerere.

Itaque dum omnia quae memoriae occurrunt peccata Christi fideles confiteri
student procul dubio omnia misericordiae divinae ignoscenda exponunt.
Qui vero secus faciunt et scienter aliqua retinent nihil divinae bonitati per
sacerdotem remittendum proponunt.
Si enim erubescat aegrotus vulnus medico detegere quod ignorat medicina non
curat.
Colligitur praeterea etiam eas circunstantias in confessione explicandas esse quae
speciem peccati mutant quod sine illis peccata ipsa nec a poenitentibus integre
exponantur nec iudicibus innotescant et fieri nequeat ut de gravitate criminum recte
censere possint et poenam quam oportet pro illis poenitentibus imponere.
Unde alienum a ratione est docere circunstantias has ab hominibus ociosis
excogitatas fuisse aut unam tantum circunstantiam confitendam esse nempe peccasse in
fratrem.
Sed et impium est confessionem quae hac ratione fieri praecipitur impossibilem
dicere aut carnificinam illam conscientiarum appellare; constat enim nihil aliud in
Ecclesia a poenitentibus exigi quam ut postquam quisque diligentius se excusserit et
conscientiae suae sinus omnes et latebras exploraverit ea peccata confiteatur quibus se
dominum et Deum suum mortaliter offendisse meminerit; reliqua autem peccata quae
diligenter cogitanti non occurrunt in universum eadem confessione inclusa esse
intelliguntur; pro quibus fideliter cum propheta dicimus: ab occultis meis munda me
domine.
Ipsa vero huiusmodi confessionis difficultas ac peccata detegendi verecundia
gravis quidem videri posset nisi tot tantis que commodis et consolationibus levaretur
quae omnibus digne ad hoc sacramentum accedentibus per absolutionem certissime
conferuntur.
Caeterum quoad modum confitendi secreto apud solum sacerdotem etsi Christus
non vetuerit quin aliquis in vindictam suorum scelerum et sui humiliationem cum ob
aliorum exemplum tum ob Ecclesiae offensae aedificationem delicta sua publice
confiteri possit non est tamen hoc divino praecepto mandatum nec satis consulte
humana aliqua lege praeciperetur ut delicta praesertim secreta publica essent
confessione aperienda.
Unde cum a sanctissimis et antiquissimis patribus magno unanimi que consensu
secreta confessio sacramentalis qua ab initio Ecclesia sancta usa est et modo etiam utitur
fuerit semper commendata manifeste refellitur inanis eorum calumnia qui eam a divino
mandato alienam et inventum humanum esse atque a patribus in concilio Lateranensi
congregatis initium habuisse docere non verentur; neque enim per Lateranense
concilium Ecclesia statuit ut Christi fideles confiterentur quod iure divino necessarium
et institutum esse intellexerat sed ut praeceptum confessionis saltem semel in anno ab
omnibus et singulis cum ad annos discretionis pervenissent impleretur.
Unde iam in universa Ecclesia cum ingenti animarum fidelium fructu observatur
mos ille salutaris confitendi sacro illo et maxime acceptabili tempore quadragesimae
quem morem haec sancta Synodus maxime probat et amplectitur tanquam pium et
meritum retinendum.

[Caput VI.: De ministro et absolutione]

Circa ministrum autem huius sacramenti declarat sancta Synodus falsas esse et a
veritate Evangelii penitus alienas doctrinas omnes quae ad alios quosvis homines
praeter episcopos et sacerdotes clavium ministerium perniciose extendunt putantes
verba illa domini: quaecumque alligaveritis super terram erunt ligata et in coelo et
quaecunque solveritis super terram erunt soluta et in coelo; et: quorum remiseritis
peccata remittuntur eis et quorum retinueritis retenta sunt ad omnes christifideles
indifferenter et promiscue contra institutionem huius sacramenti ita fuisse dicta ut quivis
potestatem habeat remittendi peccata publica quidem per correptionem si correptus
acquieverit secreta vero per spontaneam confessionem cuicunque factam.
Docet quoque etiam sacerdotes qui peccato mortali tenentur per virtutem Spiritus
Sancti in ordinationem collatam tanquam Christi ministros functionem remittendi
peccata exercere eos que prave sentire qui in malis sacerdotibus hanc potestatem non
esse contendunt.
Quamvis autem absolutio sacerdotis alieni beneficii sit dispensatio tamen non est
solum nudum ministerium vel annunciandi Evangelium vel declarandi remissa esse
peccata sed ad instar actus iudicialis quo ab ipso velut a iudice sententia pronunciatur.
Atque ideo non debet poenitens adeo sibi de sua ipsius fide blandiri ut etiamsi
nulla illi adsit contritio aut sacerdoti animus serio agendi et vere absolvendi desit putet
tamen se propter suam solam fidem vere et coram Deo esse absolutum.
Nec enim fides sine poenitentia remissionem ullam peccatorum praestaret nec is
esset nisi salutis suae negligentissimus qui sacerdotem ioco se absolventem cognosceret
et non alium serio agentem sedulo requireret.

[Caput VII.: De casuum reservatione]

Quoniam igitur natura et ratio iudicii illud exposcit ut sententia in subditos
dumtaxat feratur persuasum semper in Ecclesia Dei fuit et verissimum esse synodus
haec confirmat nullius momenti absolutionem eam esse debere quam sacerdos in eum
profert in quem ordinariam aut subdelegatam non habet iurisdictionem.
Magnopere vero ad christiani populi disciplinam pertinere sanctissimis patribus
nostris visum est ut atrociora quaedam et graviora crimina non a quibusvis sed a
summis dumtaxat sacerdotibus absolverentur unde merito pontifices maximi pro
suprema potestate sibi in Ecclesia universa tradita causas aliquas criminum graviores
suo potuerunt peculiari iudicio reservare.
Nec dubitandum est (quando omnia quae a Deo sunt ordinata sunt) quin hoc idem
episcopis omnibus in sua cuique dioecesi in aedificationem tamen non in destructionem)
liceat pro illis in subditos tradita supra reliquos inferiores sacerdotes auctoritate
praesertim quoad illa quibus excommunicationis censura annexa est.
Hanc autem delictorum reservationem consonum est divinae auctoritati non
tantum in externa politia sed etiam coram Deo vim habere.

Veruntamen pie admodum ne hac ipsa occasione aliquis pereat in eadem Ecclesia
Dei custoditum semper fuit ut nulla sit reservatio in articulo mortis atque ideo omnes
sacerdotes quoslibet poenitentes a quibusvis peccatis et censuris absolvere possunt;
extra quem articulum sacerdotes cum nihil possint in casibus reservatis id unum
poenitentibus persuadere nitantur ut ad superiores et legitimos iudices pro beneficio
absolutionis accedant.
[Caput VIII.: De satisfactionis necessitate et fructu]
Demum quoad satisfactionem quae ex omnibus poenitentiae partibus
quemadmodum a patribus nostris christiano populo fuit perpetuo tempore commendata
ita una maxime nostra aetate summo pietatis praetextu impugnatur ab iis qui speciem
pietatis habent virtutem autem eius abnegarunt sancta Synodus declarat falsum omnino
esse et a verbo Dei alienum culpam a domino nunquam remitti quin universa etiam
poena condonetur.
Perspicua enim et illustria in sacris litteris exempla reperiuntur quibus praeter
divinam traditionem hic error quam manifestissime revincitur.
Sane et divinae iustitiae ratio exigere videtur ut aliter ab eo in gratiam recipiantur
qui ante baptismum per ignorantiam deliquerint; aliter vero qui semel a peccati et
daemonis servitute liberati et accepto Spiritus Sancti dono scientes templum Dei violare
et Spiritum Sanctum contristare non formidaverint.
Et divinam clementiam decet ne ita nobis absque ulla satisfactione peccata
dimittantur ut occasione accepta peccata leviora putantes velut iniurii et contumeliosi
Spiritui Sancto in graviora labamur thesaurizantes nobis iram in die irae.
Procul dubio enim magnopere a peccato revocant et quasi freno quodam
cohercent hae satisfactoriae poenae cautiores que et vigilantiores in futurum poenitentes
efficiunt; medentur quoque peccatorum reliquiis et vitiosos habitus male vivendo
comparatos contrariis virtutum actionibus tollunt.
Neque vero securior ulla via in Ecclesia Dei unquam existimata fuit ad
amovendam imminentem a domino poenam quam ut haec poenitentiae opera homines
cum vero animi dolore frequentent.
Accedit ad haec quod dum satisfaciendo patimur pro peccatis Christo Iesu qui pro
peccatis nostris satisfecit ex quo omnis nostra sufficientia est conformes efficimur
certissimam quoque inde arrham habentes quod si compatimur et conglorificabimur.
Neque vero ita nostra est satisfactio haec quam pro peccatis nostris exsolvimus ut
non sit per Christum Iesum; nam qui ex nobis tanquam ex nobis nihil possumus eo
cooperante qui nos confortat omnia possumus.
Ita non habet homo unde glorietur; sed omnis gloriatio nostra in Christo est in quo
vivimus in quo meremur in quo satisfacimus facientes fructus dignos poenitentiae qui
ex illo vim habent ab illo offeruntur Patri et per illum acceptantur a Patre.

Debent ergo sacerdotes Domini quantum spiritus et prudentia suggesserit pro
qualitate criminum et poenitentium facultate salutares et convenientes satisfactiones
iniungere ne si forte peccatis conniveant et indulgentius cum poenitentibus agant
levissima quaedam opera pro gravissimis delictis iniungendo alienorum peccatorum
participes efficiantur.
Habeant autem prae oculis ut satisfactio quam imponunt non sit tantum ad novae
vitae custodiam et infirmitatis medicamentum sed etiam ad praeteritorum peccatorum
vindictam et castigationem; nam claves sacerdotum non ad solvendam dumtaxat sed et
ad ligandum concessas etiam antiqui patres et credunt et docent.
Nec propterea existimarunt sacramentum poenitentiae esse forum irae vel
poenarum sicut nemo unquam catholicus sensit ex huiusmodi nostris satisfactionibus
vim meriti et satisfactionis Domini nostri Iesu Christi vel obscurari vel aliqua ex parte
imminui; quod dum novatores intelligere nolunt ita optimam poenitentiam novam vitam
esse docent ut omnem satisfactionis vim et usum tollant.

[Caput IX.: De operibus satisfactionis]

Docet praeterea tantam esse divinae munificentiae largitatem ut non solum poenis
sponte a nobis pro vindicando peccato susceptis aut sacerdotis arbitrio pro mensura
delicti impositis sed etiam (quod maximum amoris argumentum est) temporalibus
flagellis a Deo inflictis et a nobis patienter toleratis apud Deum Patrem per Christum
Iesum satisfacere valeamus.

[Doctrina de Sacramento extremae Unctionis]

Visum est autem sanctae Synodo praecedenti doctrinae de poenitentia adiungere
ea quae sequuntur de sacramento extremae unctionis quod non modo poenitentiae sed et
totius christianae vitae quae perpetua poenitentia esse debet consummativum
existimatum est a patribus.
Primum itaque circa illius institutionem declarat et docet quod clementissimus
redemptor noster qui servis suis quovis tempore voluit de salutaribus remediis adversus
omnia omnium hostium tela esse prospectum quemadmodum auxilia maxima in
sacramentis aliis praeparavit quibus christiani conservare se integros dum viverent ab
omni graviori spiritus incommodo possint ita extremae unctionis sacramento finem
vitae tanquam firmissimo quodam praesidio munivit.
Nam etsi adversarius noster occasiones per omnem vitam quaerat et captet ut
devorare animas nostras quoquo modo possit nullum tamen tempus est quo vehementius
ille omnes suae versutiae nervos intendat ad perdendos nos penitus et a fiducia etiam si
possit divinae misericordiae deturbandos quam cum impendere nobis exitum vitae
prospicit.

[Caput I.: De institutione]

Instituta est autem sacra haec unctio infirmorum tanquam vere et proprie
sacramentum novi testamenti a Christo Domino nostro apud Marcum quidem
insinuatum per Iacobum autem apostolum ac domini fratrem fidelibus commendatum ac
promulgatum.
Infirmatur (inquit) quis in vobis? inducat presbyteros Ecclesiae et orent super eum
ungentes eum oleo in nomine domini; et oratio fidei salvabit infirmum et alleviabit eum
dominus et si in peccatis sit dimittentur ei.
Quibus verbis ut ex apostolica traditione per manus accepta Ecclesia didicit docet
materiam formam proprium ministrum et effectum huius salutaris sacramenti.
Intellexit enim Ecclesia materiam esse oleum ab episcopo benedictum; nam
unctio aptissime Spiritus Sancti gratiam qua invisibiliter anima aegrotantis inungitur
repraesentat; formam deinde esse illa verba: per istam unctionem et c(etera).
[Caput II.: De effectu]
Res porro et effectus huius sacramenti illis verbis explicatur: et oratio fidei
salvabit infirmum et alleviabit eum dominus; et si in peccatis sit dimittentur ei.
Res etenim haec gratia est Spiritus Sancti cuius unctio delicta si qua sint adhuc
expianda ac peccati reliquias abstergit et aegroti animam alleviat et confirmat magnam
in eo divinae misericordiae fiduciam excitando qua infirmus sublevatus et morbi
incommoda ac labores levius fert et tentationibus daemonis calcaneo insidiantis facilius
resistit et sanitatem corporis interdum ubi saluti animae expedierit consequitur.
[Caput III. : De ministro et tempore]
Iam vero quod attinet ad praescriptionem eorum qui et suscipere et ministrare hoc
sacramentum debent haud obscure fuit illud etiam in verbis praedictis traditum.
Nam et ostenditur illic proprios huius sacramenti ministros esse Ecclesiae
presbyteros quo nomine eo loco non aetate seniores aut primores in populo intelligendi
veniunt sed aut episcopi aut sacerdotes ab ipsis rite ordinati per impositionem manuum
presbyterii.
Declaratur etiam esse hanc unctionem infirmis adhibendam illis vero praesertim
qui tam periculose decumbunt ut in exitu vitae constituti videantur unde et sacramentum
exeuntium nuncupatur.
Quod si infirmi post susceptam hanc unctionem convaluerint iterum huius
sacramenti subsidio iuvari poterunt quum in aliud simile vitae discrimen inciderint.

Quare nulla ratione audiendi sunt qui contra tam apertam et dilucidam apostoli
Iacobi sententiam docent hanc unctionem vel figmentum esse humanum vel ritum a
patribus acceptum nec mandatum Dei nec promissionem gratiae habentem; et qui illam
iam cessasse asserunt quasi ad gratiam curationum dumtaxat in primitiva Ecclesia
referenda esset; et qui dicunt ritum et usum quem sancta Romana Ecclesia in huius
sacramenti administratione observat Iacobi apostoli sententiae repugnare atque ideo in
alium commutandum esse; et denique qui hanc extremam unctionem a fidelibus sine
peccato contemni posse affirmant.
Haec enim omnia manifestissime pugnant cum perspicuis tanti apostoli verbis.
Nec profecto Ecclesia Romana aliarum omnium mater et magistra aliud in hac
administranda unctione (quantum ad ea quae huius sacramenti substantiam perficiunt)
observat quam quod beatus Iacobus praescripsit.
Neque vero tanti sacramenti contemptus absque ingenti scelere et ipsius Spiritus
Sancti iniuria esse posset.
Haec sunt quae de poenitentiae et extremae unctionis sacramentis sancta haec
oecumenica synodus profitetur et docet atque omnibus christifidelibus credenda et
tendenda proponit.
Sequentes autem canones inviolabiliter servandos esse tradit et asserentes
contrarium perpetuo damnat et anathematizat.

[Canones de sanctissimo Poenitentiae Sacramento]

1. Si quis dixerit in Catholica Ecclesia poenitentiam non esse vere et proprie
sacramentum pro fidelibus quoties post baptismum in peccata labuntur ipsi Deo
reconciliandis a Christo Domino nostro institutum: a[nathema] s[it].
2. Si quis sacramenta confundens ipsum baptismum poenitentiae sacramentum
esse dixerit quasi haec duo sacramento distincta non sint atque ideo poenitentiam non
recte secundam post naufragium tabulam appellari: a[nathema] s[it].
3. Si quis dixerit verba illa domini salvatoris: accipite Spiritum Sanctum: quorum
remiseritis peccata remittuntur eis et quorum retinueritis retenta sunt non esse
intelligenda de potestate remittendi et retinendi peccata in sacramento poenitentiae sicut
Ecclesia Catholica ab initio semper intellexit: detorserit autem contra institutionem
huius sacramenti ad auctoritatem praedicandi Evangelium: a[nathema] s[it].
4. Si quis negaverit ad integra et perfectam peccatorum remissionem requiri tres
actus in poenitente quasi materiam sacramenti poenitentiae videlicet contritionem
confessionem et satisfactionem quae tres poenitentiae partes dicuntur; aut dixerit duas
tantum esse poenitentiae partes terrores scilicet incussos conscientiae agnito peccato et
fidem conceptam ex Evangelio vel absolutione qua credit quis sibi per Christum remissa
peccata: a[nathema] s[it].

5. Si quis dixerit eam contritionem quae paratur per discussionem collectionem et
detestationem peccatorum qua quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae
ponderando peccatorum suorum gravitatem multitudinem foeditatem amissionem
aeternae beatitudinis et aeternae damnationis incursum cum proposito melioris vitae non
esse verum et utilem dolorem nec praeparare ad gratiam sed facere hominem
hypocritam et magis peccatorem; demum illam esse dolorem coactum et non liberum ac
voluntarium: a[nathema] s[it].
6. Si quis negaverit confessionem sacramentalem vel institutam vel ad salutem
necessariam esse iure divino; aut dixerit modum secrete confitendi soli sacerdoti quem
Ecclesia Catholica ab initio semper observavit et observat alienum esse ab institutione
et mandato Christi et inventum esse humanum: a[nathema] s[it].
7. Si quis dixerit in sacramento poenitentiae ad remissionem peccatorum
necessarium non esse iure divino confiteri omnia et singula peccata mortalia quorum
memoria cum debita et diligenti praemeditatione habeatur etiam occulta et quae sunt
contra duo ultima decalogi praecepta et circunstantias quae peccati speciem mutant; sed
eam confessionem tantum esse utilem ad erudiendum et consolandum poenitentem et
olim observatam fuisse tantum ad satisfactionem canonicam imponendam; aut dixerit
eos qui omnia peccata confiteri student nihil relinquere velle divinae misericordiae
ignoscendum; aut demum non licere confiteri peccata venialia: a[nathema] s[it].
8. Si quis dixerit confessionem omnium peccatorum qualem Ecclesia servat esse
impossibilem et traditionem humanam a piis abolendam; aut ad eam non teneri omnes et
singulos utriusque sexus christifideles iuxta magni consilii lateranensis constitutionem
semel in anno et ob id suadendum es christifidelibus ut non confiteantur tempore
quadragesimae: a[nathema] s[it].
9. Si quis dixerit absolutionem sacramentalem sacerdotis non esse actum
iudicialem sed nudum ministerium pronunciandi et declarandi remissa esse peccata
confitenti modo tantum credat se esse absolutum aut sacerdos non serio sed ioco
absolvat; aut dixerit non requiri confessionem poenitentis ut sacerdos ipsum absolvere
possit: a[nathema] s[it].
10. Si quis dixerit sacerdotes qui in peccato mortali sunt potestatem ligandi et
solvendi non habere; aut non solos sacerdotes esse ministros absolutionis sed omnibus
et singulis christifidelibus esse dictum: quaecumque ligaveritis super terram erunt ligata
et in coelo et quaecumque solveritis super terram erunt soluta et in coelo; et: quorum
remiseritis peccata remittuntur eis et quorum retinueritis retenta sunt quorum verborum
virtute quilibet absolvere possit peccata publica quidem per correptionem duntaxat si
correptus acquieverit secreta vero per spontaneam confessionem: a[nathema] s[it].
11. Si quis dixerit episcopos non habere ius reservandi sibi casus nisi quoad
externam politiam atque ideo casuum reservationem non prohibere quominus sacerdos a
reservatis vere absolvat: a[nathema] s[it].
12. Si quis dixerit totam poenam simul cum culpa remitti semper a Deo
satisfactionem que poenitentium non esse aliam quam fidem qua apprehendunt
Christum pro eis satisfecisse: a[nathema] s[it].
-

13. Si quis dixerit pro peccatis quoad poenam temporalem minime Deo per
Christi merita satisfieri poenis ab eo inflictis et patienter toleratis vel a sacerdote
iniunctis sed neque sponte susceptis ut ieiuniis orationibus elemosynis vel aliis etiam
pietatis operibus atque ideo optimam poenitentiam esse tantum novam vitam:
a[nathema] s[it].
14. Si quis dixerit satisfactiones quibus poenitentes per Christum Iesum peccata
redimunt non esse cultus Dei sed traditiones hominum doctrinam de gratia et verum Dei
cultum atque ipsum beneficium mortis Christi obscurantes: a[nathema] s[it].
15. Si quis dixerit claves Ecclesiae esse datas tantum ad solvendum non etiam ad
ligandum et propterea sacerdotes dum imponunt poenas confitentibus agere contra
finem clavium et contra institutionem Christi; et fictionem esse quod virtute clavium
sublata poena aeterna poena temporalis plerunque exsolvenda remaneat: a[nathema]
s[it].
[Canones de Sacramento extremae Unctionis]
1. Si quis dixerit extremam unctionem non esse vere et proprie sacramentum a
Christo Domino nostro institutum et a beato Iacobo apostolo promulgatum sed ritum
tantum acceptum a patribus aut figmentum humanum: a[nathema] s[it].
2. Si quis dixerit sacram infirmorum unctionem non conferre gratiam nec
remittere peccata nec alleviare infirmos sed iam cessasse quasi olim tantum fuerit gratia
curationum: a[nathema] s[it].
3. Si quis dixerit extremae unctionis ritum et usum quem observat sancta Romana
Ecclesia repugnare sententiae beati Iacobi apostoli ideo que eum mutandum posse que a
christianis absque peccato contemni: a[nathema] s[it].
4. Si quis dixerit presbyteros Ecclesiae quos beatus Iacobus adducendos esse ad
infirmum inungendum hortatur non esse sacerdotes ab episcopo ordinatos sed aetate
seniores in quavis communitate ob id que proprium extremae unctionis ministrum non
esse solum sacerdotem: a[nathema] s[it].
Decretum de reformatione
[Prooemium]
Cum proprie episcoporum munus sit subditorum omnium vitia redarguere hoc illis
praecipue cavendum erit ne clerici praesertim ad animarum curam constituti criminosi
sint neve inhonestam vitam ipsis conniventibus ducant.
Nam si eos pravis et corruptis moribus esse permittant quo pacto laicos de
ipsorum vitiis redarguent qui uno ab eis sermone convinci possent quod clericos ipsis
patiantur esse deteriores?
qua etiam libertate laicos corripere poterunt sacerdotes cum tacite sibi ipsi
respondeant eadem se admisisse quae corripiunt?
-

Monebunt propterea episcopi suos clericos in quocunque ordine fuerint ut
conversatione sermone et scientia commisso sibi Dei populo praeeant memores eius
quod scriptum est: sancti estote quia et ego sanctus sum.
Et iuxta apostoli vocem: nemini dent ullam offensionem ut non vituperetur
ministerium eorum sed in omnibus exhibeant se sicut ministros Dei ne illud prophetae
dictum impleatur in eis: sacerdotes Dei contaminant sancta et reprobant legem.
Ut autem ipsi episcopi id liberius exequi ac quoquam praetextu desuper impediri
nequeant eadem sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus praesidentibus
in ea eisdem Apostolicae Sedis legato et nunciis hos qui sequuntur canones statuendos
et decernendos duxit.
[Canon I]
Cum honestius ac tutius sit subiecto debitam praepositis obedientiam impendendo
in inferiori ministerio deservire quam cum praepositorum scandalo graduum altiorum
appetere dignitatem ei cui ascensus ad sacros ordines a suo praelato ex quacunque causa
etiam ob occultum crimen quomodolibet etiam extraiudicialiter fuerit interdictus aut qui
a suis ordinibus seu gradibus vel dignitatibus ecclesiasticis fuerit suspensus nulla contra
ipsius praelati voluntatem concessa licentia de se promoveri faciendo aut ad priores
ordines gradus dignitates sive honores restitutio suffragetur.
[Canon II]
Et quoniam nonnulli episcopi ecclesiarum quae in partibus infidelium consistunt
clero carentes et populo christiano cum fere vagabundi sint et permanentem sedem non
habeant non quae Iesu Christi sed alienas oves inscio proprio pastore quaerentes dum
per hanc sanctam Synodum se pontificalia officia in alterius dioecesi nisi de loci
ordinarii expressa licentia et in personas eidem ordinario subiectas tantum exercere
prohibitos vident in legis fraudem et contemptum quasi episcopalem cathedram in loco
nullius dioecesis sua temeritate eligunt et quoscunque ad se venientes etiam si suorum
episcoporum seu praelatorum literas commendatitias non habeant clericali caractere
insignire et ad sacros etiam presbyteratus ordines promovere praesumunt quo plerunque
fit ut minus idonei et rudes ac ignari et qui a suo episcopo tanquam inhabiles et indigni
reiecti fuerint ordinati nec divina officia peragere nec ecclesiastica sacramenta recte
valeant ministrare: nemo episcoporum qui titulares vocantur etiam si in loco nullius
dioecesis etiam exempto aut aliquo monasterio cuiusvis ordinis resederint aut moram
traxerint vigore cuiusvis privilegii sibi de promovendo quoscunque ad se venientes pro
tempore concessi alterius subditum etiam praetextu familiaritatis continuae
commensalitatis suae absque sui proprii praelati expresso consensu aut literis
dimissoriis ad aliquos sacros aut minores ordines vel primam tonsuram promovere seu
ordinare valeat.
-

Contrafaciens ab exercitio pontificalium per annum taliter vero promotus ab
executione ordinum sic susceptorum donec suo praelato visum fuerit ipso iure sint
suspensi.

[Canon III]

Episcopus quoscunque suos clericos praesertim in sacris constitutos absque suo
praecedenti examine et commendatitiis literis quacunque auctoritate promotos licet
tanquam habiles ab eo a quo ordinati sunt probatos quos tamen ad divina officia
celebranda seu ecclesiastica sacramenta ministranda minus idoneos et capaces repererit
a susceptorum ordinum exercitio ad tempus de quo ei videbitur suspendere et illis ne in
altari aut aliquo ordine ministrent interdicere possit.

[Canon IV]

Omnes ecclesiarum praelati qui ad corrigendos subditorum excessus diligenter
intendere debent et a quibus nullus clericus per huius sanctae Synodi statuta cuiusvis
privilegii praetextu tutus censetur quominus iuxta canonicas sanctiones visitari puniri et
corrigi possit si in ecclesiis suis resederint quoscunque saeculares clericos
qualitercunque exemptos qui alias suae iurisdictioni subessent de eorum excessibus
criminibus et delictis quoties et quando opus fuerit etiam extra visitationem tanquam ad
hoc Apostolicae Sedis delegati corrigendi et castigandi facultatem habeant:
quibuscunque exemptionibus declarationibus consuetudinibus sententiis iuramentis
concordiis quae suos tantum obligent auctores ipsis clericis ac eorum consanguineis
capellanis familiaribus procuratoribus et aliis quibuslibet ipsorum exemptorum
contemplatione et intuitu minime suffragantibus.

[Canon V]

Insuper cum nonnulli qui sub praetextu quod super bonis et rebus ac iuribus suis
diversae eis iniuriae ac molestiae inferantur certos iudices per literas conservatorias
deputari obtinent qui illos a molestiis et iniuriis huiusmodi tueantur ac defendant et in
possessione seu quasi bonorum rerum ac iurium suorum manu teneant et conservent
neque super illis eos molestari permittant eiusmodi literas in plerisque contra
concedentis mentem in reprobum sensum detorqueant: idcirco nemini omnino
cuiuscunque dignitatis et conditionis sit etiam si capitulum fuerit conservatoriae literae
cum quibuscunque clausulis aut decretis et quorumcunque iudicum deputatione
quocunque etiam alio praetextu aut colore concessae suffragentur ad hoc ut coram suo
episcopo sive alio superiore ordinario in criminalibus et mixtis causis accusari et
conveniri ac contra eum inquiri et procedi non possit aut quominus si qua iura ei ex
concessione competierint super illis libere valeat apud iudicem ordinarium conveniri.

In civilibus etiam causis si ipse actor extiterit aliquem ei apud suos conservatores
iudices in iudicium trahere minime liceat.
Quod si in iis causis in quibus ipse reus fuerit contigerit ut electus ab eo
conservator ab actore suspectus esse dicatur aut si qua inter ipsos iudices conservatorem
et ordinarium controversia super competentia iurisdictionis orta fuerit nequaquam in
causa procedatur donec per arbitros in forma iuris electos super suspicione aut
iurisdictionis competentia fuerit iudicatum.
Familiaribus vero eius qui huiusmodi literis conservatoriis tueri se solent nihil
illae prosint praeterquam duobus duntaxat si tamen illi propriis eius sumptibus vixerint.
Nemo etiam similium literarum beneficio ultra quinquennium gaudere possit.
Non liceat quoque conservatoribus iudicibus ullum habere tribunal erectum.
In causis vero mercedum aut miserabilium personarum huius sanctae Synodi
super hoc decretum in suo robore permaneat.
Universitates autem generales ac collegia doctorum seu scholarium et regularia
loca nec non hospitalia actu hospitalitatem servantia ac universitatum collegiorum
locorum et hospitalium huiusmodi personae in praesenti canone minime comprehensae
sed exemptae omnino sint et esse intelligantur.

[Canon VI]

Quia vero etsi habitus non facit monachum oportet tamen clericos vestes proprio
congruentes ordini semper deferre ut per decentiam habitus extrinseci morum
honestatem intrinsecam ostendant tanta autem hodie aliquorum inolevit temeritas
religionis que contemptus ut propriam dignitatem et honorem clericalem parvi
pendentes vestes etiam publice deferant laicales pedes in diversis ponentes unum in
divinis alterum in carnalibus: propterea omnes ecclesiasticae personae quantumcunque
exemptae quae aut in sacris fuerint aut dignitates personatus officia aut beneficia
qualiacunque ecclesiastica obtinuerint si postea quam ab episcopo suo etiam per
edictum publicum moniti fuerint honestum habitum clericalem illorum ordini ac
dignitati congruentem et iuxta episcopi ordinationem et mandatum non detulerint per
suspensionem ab ordinibus ac officio et beneficio ac fructibus redditibus et proventibus
ipsorum beneficiorum nec non si semel correpti denuo in hoc deliquerint etiam per
privationem officiorum et beneficiorum huiusmodi coerceri possint et debeant
constitutionem Clementis V in concilio Viennensi editam quae incipit: quoniam
innovando et ampliando.
-
62
[Canon VII]
Cum etiam qui per industriam occiderit proximum suum et per insidias ab altari
avelli debeat qui sua voluntate homicidium perpetraverit etiam si crimen id nec ordine
iudiciario probatum nec alia ratione publicum sed occultum fuerit nullo tempore ad
sacros ordines promoveri possit nec illi aliqua ecclesiastica beneficia etiam si cura non
habeant animarum conferri liceat sed omni ordine ac beneficio et officio ecclesiastico
perpetuo careat.
Si vero homicidium non ex proposito sed casu vel vim vi repellendo ut quis se a
morte defenderet fuisse commissum narretur quam ob causam etiam ad sacrorum
ordinum et altaris ministerium et beneficia quaecunque ac dignitates iure quodammodo
dispensatio debeatur committatur loci Ordinario aut ex causa metropolitano seu
viciniori episcopo qui non nisi causa cognita et probatis precibus ac narratis nec aliter
dispensare possit.

[Canon VIII]

Praeterea qui nonnulli quorum etiam aliqui veri sunt pastores ac proprias oves
habent alienis etiam ovibus praeesse quaerunt et ita alienis subditis quandoque intendunt
ut suorum curam negligant: quicunque etiam episcopali praeditus dignitate qui alienos
subditos puniendi privilegium habuerit contra clericos sibi non subiectos praesertim in
sacris constitutos quorumcunque etiam atrocium criminum reos nisi cum proprii
ipsorum clericorum episcopi si apud Ecclesiam suam resederit aut personae ab ipso
episcopo deputandae interventu nequaquam procedere debeat; alias processus et inde
sequuta quaecunque viribus omnino careant.

[Canon IX]

Et quia iure optimo distinctae fuerunt dioeceses et parochiae ac unicuique gregi
proprii attributi pastores et inferiorum ecclesiarum rectores qui suarum quisque ovium
curam habeant ut ordo ecclesiasticus non confundatur aut una et eadem Ecclesia duarum
quodammodo dioecesum fiat non sine gravi eorum incommodo ui illi subditi fuerint:
beneficia unius dioecesis etiam si parochiales ecclesiae vicariae perpetuae aut simplicia
beneficia seu praestimonia aut praestimoniales portiones fuerint etiam ratione augendi
cultum divinum aut numerum beneficiatorum aut alia quacunque de causa alterius
dioecesis beneficio aut monasterio seu collegio vel loco etiam pio perpetuo non
uniantur; decretum huius sanctae Synodi super huiusmodi unionibus in hoc declarando.
-

[Canon X]

Regularia beneficia in titulum regularibus professis provideri consueta cum per
obitum aut resignationem vel alias illa in titulum obtinentis vacare contigerit religiosis
tantum illius ordinis vel iis qui habitum omnino suscipere et professionem emittere
teneantur et non aliis (ne vestem lino lana que contextam induant) conferantur.

[Canon XI]

Quia vero regulares de uno ad alium ordinem translati facile a suo superiore
licentiam standi extra monasterium obtinere solent ex quo vagandi et apostatandi
occasio tribuitur nemo cuiuscunque ordinis praelatus vel superior vigore cuiusvis
facultatis aliquem ad habitum et professionem admittere possit nisi ut in ordine ipso ad
quem transfertur sub sui superioris obedientia in claustro perpetuo maneat ac taliter
translatus etiamsi canonicorum regularium fuerit ad beneficia saecularia etiam curata
omnino incapax exsistat.

[Canon XII]

Nemo etiam cuiusvis dignitatis ecclesiasticae vel saecularis quacunque ratione
nisi Ecclesiam beneficium aut cappellam de novo fundaverit et construxerit seu iam
erectam quae tamen sine sufficienti dote fuerit de suis propriis et patrimonialibus bonis
competenter dotaverit ius patronatus impetrare aut obtinere possit aut debeat.
In casu autem fundationis aut dotationis huiusmodi institutio episcopo et non
alteri inferiori reservetur.

[Canon XIII]

Non liceat praeterea patrono cuiusvis privilegii praetextu aliquem ad beneficia sui
iuris patronatus nisi episcopo loci Ordinario ad quem provisio seu institutio ipsius
beneficii cessante privilegio iure pertineret quoquo modo praesentare; alias praesentatio
ac institutio forsan sequutae nullae sint et esse intelligantur.
Declarat praeterea sancta Synodus in futura sessione quam ad 25 diem ianuarii
subsequentis anni 1552 habendam esse iam decrevit una cum sacrificio Missae
agendum et tractandum etiam esse de sacramento ordinis et prosequendam esse
materiam reformationis.
-
64

SESSIO XV

25 ian. 1552

[Decretum prorogationis publicationis canonum]
Cum ex eo quod proximis sessionibus decretum fuit sancta haec et universalis
Synodus per hos dies accuratissime diligentissime que tractaverit ea quae ad
sanctissimum Missae sacrificium et ad sacramentum ordinis spectant ut hodierna
sessione quemadmodum spiritus sanctus suggessisset decreta de his rebus et quatuor
praeterea articulos ad sanctissimum Eucharistiae sacramentum pertinentes in hac
tandem sessione dilatos publicaret; atque interim affuturos esse putaverit ad hoc
sacrosanctum concilium eos qui se protestantes vocant quorum causa eorum
publicationem articulorum distulerat et ut libere ac sine cunctatione ulla huc venirent
fidem eis publicam sive salvumconductum concesserat tamen cum illi nondum venerint
et eorum nomine supplicatum huic sanctae Synodo fuerit ut publicatio quae hodierna
die facienda fuerat in sequentem sessionem differatur certa spe allata affuturos eos esse
omnino multo ante illam sessionem salvoconductu amplioris formae interim accepto
eadem sancta Synodus in Spiritu Sancto legitime congregata iisdem legato et nuntiis
praesidentibus nihil magis optans quam ex praestantissima natione Germanica omnes de
religione dissensiones et schismata tollere ac eius quieti paci otio que consulere parata
ipsos si venerint et humaniter excipere et benigne audire confidens que eos non fidei
catholicae pertinaciter oppugnandae sed veritatis cognoscendae studio esse venturos et
(ut evangelicae veritatis studiosos decet) sanctae matris Ecclesiae decretis et disciplinae
ad extremum esse acquieturos sequentem sessionem ad edenda et publicanda ea quae
supra commemorata sunt in diem festum sancti Iosephi qui erit die decima nona mensis
martii distulit ut illi satis temporis et spatii habeant non solum ad veniendum verum
etiam ad ea quae voluerint antequam is dies veniat proponenda.
Quibus ut omnem diutius cunctandi causam adimat fidem publicam sive
salvumconductum eius qui recitabitur tenoris et sententiae libenter dat et concedit.
Interea vero de matrimonii sacramento agendum et de eo praeter superiorum
decretorum publicationem definiendum esse eadem sessione statuit et decernit et
prosequendam esse materiam reformationis.

[Salvusconductus datus protestantibus Germanis]

Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem sanctae Sedis Apostolicae legato et
nuntiis inhaerendo salvoconductui in penultima sessione dato et illum iuxta tenorem
infrascriptum ampliando universis fidem facit quod omnibus et singulis sacerdotibus
electoribus principibus ducibus marchionibus comitibus baronibus nobilibus militaribus
popularibus et aliis quibuscunque viris cuiuscunque status et conditionis aut qualitatis
existant Germanicae provinciae et nationis civitatibus et aliis locis eiusdem et omnibus
aliis ecclesiasticis et saecularibus praesertim Augustanae confessionis personis qui aut
quae una cum ipsis ad hoc generale Tridentinum concilium venient aut mittentur ac
profecturi sunt aut hucusque venerunt quocunque nomine censeantur aut valeant
nuncupari tenore praesentium publicam fidem et plenissimam verissimam que
securitatem quam salvumconductum appellant libere ad hanc civitatem Tridentinam
veniendi ibidem que manendi standi morandi proponendi loquendi una cum ipsa synodo
de quibuscunque negotiis tractandi examinandi discutiendi et omnia quaecunque ipsis
libuerit ac articulos quoslibet tam scripto quam verbo libere offerendi propalandi eos
que scripturis sacris et beatorum patrum verbis sententiis et rationibus declarandi
astruendi et persuadendi et si opus fuerit etiam ad obiecta concilii generalis respondendi
et cum iis qui a concilio delecti fuerint disputandi christiane aut charitative absque omni
impedimento conferendi opprobriis conviciis ac contumeliis penitus semotis.
Et signanter quod causae controversae secundum sacram scripturam et
apostolorum traditiones probata concilia et Catholicae Ecclesiae consensum et
sanctorum patrum auctoritates in praedicto concilio Tridentino tractentur illo etiam
addito ut religionis praetextu aut delictorum circa eam commissorum aut
committendorum minime puniantur impartitur ac omnino concedit sic etiam ut propter
illorum praesentiam neque in itinere aut quocumque locorum eundo manendo aut
redeundo nec in ipsa civitate Tridentina a divinis officiis quovis modo cessetur et ut his
peractis vel non peractis quandocunque ipsis libuerit aut maiorum suorum mandato et
assensu ad propria reverti optabunt aut aliquis eorum optabit mox absque ulla renitentia
et occasione aut mora salvis rebus eorum et suorum pariter honore et personis viceversa
possint iuxta beneplacitum libere et secure redire de scientia tamen ab eadem synodo
deputandorum ut tunc opportune eorum securitati absque dolo et fraude provideatur.
Vult etiam sancta Synodus in hac publica fide salvo que conductu omnes
quascunque clausulas includi et contineri ac pro inclusis haberi quae pro plena efficaci
et sufficienti securitate in eundo stando ac redeundo necessariae et opportunae fuerint.
Illud etiam ad maiorem securitatem et pacis ac conciliationis bonum exprimens
quod si quispiam aut illorum aliqui sive in itinere Tridentum veniendo sive ibidem
morando aut redeundo aliquod enorme (quod absit) egerint aut commiserint quo posset
huius fidei publicae et assecurationis beneficium eis concessum annullari aut cassari
vult et concedit ut in huiusmodi facinore deprehensi ab ipsis dumtaxat et non ab aliis
condigna animadversione cum emenda sufficienti per partem ipsius synodi merito
approbanda et laudanda mox puniantur illorum assecurationis forma condicionibus et
modis omnino manentibus illibatis.
-

Pariformiter etiam vult ut si quisquam vel aliqui ex ipsa synodo sive in itinere aut
manendo aut redeundo aliquod enorme (quod absit) egerint aut commiserint quo posset
huius fidei publicae et assecurationis beneficium violari aut quoquo modo tolli in
huiusmodi facinore deprehensi ab ipsa synodo dumtaxat et non ab aliis condigna
animadversione et emenda sufficienti per partem dominorum Germanorum Augustanae
confessionis tunc hic praesentium merito laudanda et approbanda mox puniantur
praesenti assecurationis forma condicionibus et modis omnino manentibus illibatis.
Vult praeterea ipsa synodus quod liceat ipsis ambasciatoribus omnibus et singulis
toties quotiescunque opportunum fuerit seu necessarium ad auram capiendam exire de
civitate Tridentina et reverti ad eandem nec non nuntium vel nuntios suos ad
quaecumque loca pro suis necessariis negotiis ordinandis libere mittere seu destinare ac
ipsos missos seu destinatos seu missum et destinatum suspicere toties quoties eis
videbitur expedire ita quod aliqui vel aliquis per deputandos concilii socientur qui
eorum securitati provideant vel provideat.
Qui quidem salvusconductus et securitates stare ac durare debeant et a tempore et
per tempus quo in ipsius synodi et suorum tuitionis curam ipsos suscipi contigerit et
usque ad Tridentum perduci ac toto tempore mansionis eorum ibidem et rursum post
sufficientem audientiam habitam spatio viginti dierum praemisso cum ipsi petierint aut
concilium habita huiusmodi audientia ipsis recessum indixerit a Tridento usque in quem
quisque elegerit sibi locum tutum Deo favente restituet dolo et fraude prorsus exclusis.
Quae quidem omnia pro universis et singulis christifidelibus pro omnibus
principibus tam ecclesiasticis quam saecularibus quibuscunque atque omnibus aliis
ecclesiasticis et saecularibus personis cuiuscunque status et condicionis existant aut
quocunque nomine censeantur inviolabiliter observanda esse promittit et bona fide
spondet.
Insuper omni fraude et dolo exclusis vera et bona fide promittit ipsam synodum
nullam vel manifeste vel occulte occasionem quaerituram aut aliqua auctoritate potentia
iure vel statuto privilegio legum vel canonum aut quorumcunque conciliorum
praesertim Constantiensis et Senensis quacunque forma verborum expressa in aliquod
huius fidei publicae et plenissimae assecurationis ac publicae et liberae audientiae ipsis
per ipsam synodum concessae praeiudicium quovis modo usuram aut quenquam uti
permissuram quibus in hac parte pro hac vice derogat.
Quod si sancta Synodus aut aliquis ex ea vel suis cuiuscunque condicionis vel
status aut praeeminentiae exsistens praescriptae assecurationis et salviconductus
formam et modum in quocunque puncto vel clausula violaverit (quod tamen avertere
dignetur omnipotens) et sufficiens emenda non fuerit mox subsequuta et ipsorum
arbitrio merito approbanda et laudanda habeant ipsam synodum et habere poterunt
incidisse in omnes poenas quas iure divino et humano aut consuetudine huiusmodi
salvorumconductuum violatores incurrere possunt absque omni excusatione aut quavis
in hac parte contradictione.
-
67

SESSIO XVI

28 apr. 1552

[Decretum suspensionis Concilii]

Sacrosancta oecumenica et generalis synodus Tridentina in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea reverendissimis dominis Sebastiano
archiepiscopo Sipontino et Aloysio episcopo Veronensi apostolicis nuntiis tam eorum
proprio quam reverendissimi et illustrissimi domini Marcelli sanctae Romanae
Ecclesiae cardinalis Crescentii legati ob adversam eius gravissimam valetudinem
absentis nomine non dubitat christianis omnibus patere hoc concilium oecumenicum
Tridentum primo a Paulo felicis recordationis convocatum et collectum fuisse deinde a
sanctissimo domino nostro Iulio III efflagitante Carolo V augustissimo imperatore ea
praecipue de causa fuisse restitutum ut religionem in multis orbis partibus et praesertim
in Germania in diversas opiniones miserabiliter distractam in statum pristinum revocaret
abusus et mores christianorum corruptissimos emendaret.
Cum que ad hoc agendum quam plurimi patres nulla laborum suorum periculorum
que habita ratione e diversis regionibus alacriter confluxissent res que strenue magno
fidelium concursu feliciter que procederet ac spes esset non levis illos Germanos qui eas
novitates excitarant in concilium venturos sic animatos ut veris Ecclesiae rationibus
unanimiter acquiescerent lux denique quaedam rebus affulsisse videretur caput que
attollere inciperet profligata antea et afflicta res publica christiana ii repente tumultus ea
bella hostis generis humani versutia exarserunt ut concilium velut haerere ac suum
cursum interrumpere satis incommode cogeretur spes que omnis ulterioris progressus
hoc in tempore tolleretur; tantum que aberat ut sancta Synodus christianorum malis et
incommodis mederetur ut multorum mentes praeter sui animi sententiam irritaret potius
quam placaret.

Quum igitur ipsa sancta Synodus omnia et praecipue Germaniam armis ardere et
discordiis videret omnes fere episcopos Germanos praesertim principes electores suis
consultum ecclesiis e concilio abiisse decrevit tantae necessitati non reluctari et ad
meliora tempora reticere ut patres quo eis nunc agere non licet suis ovibus prospectum
ad suas ecclesias regredi valerent ne diutius utrobique inutili otio conterantur atque ita
quoniam sic temporum condicio tulit huius oecumenici concilii Tridentini progressum
per biennium suspendendum fore decernit prout praesenti decreto suspendit ea tamen
lege ut si citius pacata res sit ac tranquillitas pristina revertatur (quod sperat Dei optimi
maximi beneficio non longo forsan spatio futurum) ipsius concilii progressus eodemmet
tempore suam vim firmitatem vigorem que habere censeatur; sin autem (quod Deus
avertat) peracto biennio praedicta legitima impedimenta non fuerint submota quam
primum cessaverint talis suspensio eo ipso sublata esse intelligatur ac suus vigor et
robur concilio sit restitutum et esse intelligatur sine alia nova concilii convocatione
accedente ad hoc decretum consensu et auctoritate sanctitatis suae et sanctae Sedis
Apostolicae.

Interea tamen eadem sancta Synodus exhortatur omnes principes christianos et
omnes praelatos ut observent et respective quatenus ad eos spectat observare faciant in
suis regnis dominiis et ecclesiis omnia et singula quae per hoc sacrum oecumenicum
concilium fuerunt hactenus statuta et decreta.

SESSIO XVII

18 ian. 1562

[Decretum de celebrando Concilio]

Illustrissimi et reverendissimi domini reverendi que patres placet ne vobis ad
laudem et gloriam sanctae individuae Trinitatis Patris et Filii et Spiritus Sancti ad
incrementum et exaltationem fidei et religionis christianae sacrum oecumenicum et
generale concilium Tridentinum in Spiritu Sancto legitime congregatum ab hodierno die
qui est decimus octavus mensis ianuarii anni a nativitate domini 1562 cathedrae
Romanae b(eati) Petri apostolorum principis consecrato sublata quacumque suspensione
iuxta formam et tenorem litterarum sanctissimi domini nostri Pii IV pontificis maximi
celebrari et in eo ea debito servato ordine tractari quae proponentibus legatis ac
praesidentibus ad horum temporum levandas calamitates sedandas de religione
controversias coercendas linguas dolosas depravatorum morum abusus corrigendos
Ecclesiae veram atque christianam pacem conciliandam apta et idonea ipsi sanctae
Synodo videbuntur?

[Responderunt: placet].

[Indictio futurae Sessionis]

illustrissimi et reverendissimi domini reverendi que patres placet ne vobis
proximam futuram sessionem habendam et celebrandam esse feria quinta post
secundam dominicam quadragesimae quae erit dies 26 mensis februarii?
[Responderunt: placet].

SESSIO XVIII

26 febr. 1562

[Decretum de librorum delectu et omnibus ad Concilium fide publica invitandis]
Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem Apostolicae Sedis legatis non humanis
quidem viribus confisa sed Domini nostri Iesu Christi qui os et sapientiam Ecclesiae
suae daturum se promisit ope et auxilio freta illud praecipue cogitat ut catholicae fidei
doctrinam multorum inter se dissidentium opinionibus pluribus locis inquinatam et
obscuratam in suam puritatem et splendorem aliquando restituat et mores qui a veteri
instituto deflexerunt ad meliorem vitae rationem revocet corque patrum ad filios et cor
filiorum ad patres convertat.

Cum itaque omnium primum animadverterit hoc tempore suspectorum ac
perniciosorum librorum quibus doctrina impura continetur et longe late que diffunditur
numerum nimis excrevisse quod quidem in causa fuit ut multae censurae in variis
provinciis et praesertim in alma urbe Roma pio quodam zelo editae fuerint neque tamen
huic tam magno ac pernicioso morbo salutarem ullam profuisse medicinam: censuit ut
delecti ad hanc disquisitionem patres de censuris libris que quid facto opus esset
diligenter considerarent atque etiam ad eandem sanctam Synodum suo tempore referrent
quo facilius ipsa possit varias et peregrinas doctrinas tamquam zizania a christianae
veritatis tritico separare de que his commodius deliberare et statuere quae ad scrupulum
ex complurium animis eximendum et tollendas multarum querelarum causas magis
opportuna videbuntur.
Haec autem omnia ad notitiam quorumcumque deducta esse vult, prout etiam
praesenti decreto deducit ut si quis ad se pertinere aliquo modo putaverit quae vel de
hoc librorum et censurarum negotio vel de aliis quae in hoc generali concilio tractanda
praedixit non dubitet a sancta Synodo se benigne auditum iri.
Quoniam vero eadem sancta Synodus ex corde optat Deum que enixe rogat quae
ad pacem sunt Ecclesiae ut universi communem matrem in terris agnoscentes quae quos
peperit oblivisci non potest unanimes uno ore glorificemus Deum et Patrem Domini
nostri Iesu Christi: per viscera misericordiae eiusdem Dei et Domini nostri omnes qui
nobis cum communionem non habent ad concordiam et reconciliationem et ut ad hanc
sanctam Synodum veniant invitat atque hortatur ut que charitatem quod est vinculum
perfectionis amplectantur pacem que Christi exsultantem in cordibus suis prae se ferant
in quam vocati sunt in uno corpore.
Hanc ergo non humanam sed Spiritus Sancti vocem audientes ne obdurent corda
sua sed in suo sensu non ambulantes neque sibi placentes ad tam piam et salutarem
matris suae admonitionem excitentur et convertantur.
Omnibus enim charitatis officiis sancta Synodus eos ut invitat ita complectetur.
Insuper eadem sancta Synodus decrevit fidem publicam in congregatione generali
concedi posse et eandem vim habituram eiusdem que roboris et momenti futuram ac si
in publica sessione data et decreta fuisset.

[Indictio futurae sessionis]

Eadem Sacrosancta Tridentina Synodus in Spiritu Sancto legitime congregata
praesidentibus in ea eisdem Apostolicae Sedis legatis statuit et decernit proximam
futuram sessionem habendam et celebrandam esse feria quinta post sacratissimum
festum ascensionis Domini quae erit quartadecima mensis maii.
[Salvus conductus concessus Germanicae nationi… et aliae nationes - 4 mart. 1562]
Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem Apostolicae Sedis legatis universis
fidem facit...

Eadem sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem Sedis Apostolicae legatis omnibus et
singulis aliis qui nobis cum in iis quae sunt fidei communionem non habent ex
quibuscumque regnis nationibus provinciis civitatibus ac locis in quibus publice et
impune praedicatur vel docetur sive creditur contrarium eius quod sancta Romana sentit
Ecclesia dat fidem publicam sive salvumconductum sub eadem forma et eisdem verbis
quibus datur Germanis.

SESSIO XIX

14 maii 1562
[Prorogatur publicatio decretorum]
Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem Apostolicae Sedis legatis decreta ea
quae hodie in praesenti sessione statuenda et sancienda erant iustis nonnullis ac honestis
causis in feriam quintam post proximam solemnitatem corporis Christi quae erit pridie
nonas iunii proroganda esse censuit ac prorogat dicta que die sessionem habendam esse
ac celebrandam omnibus indicit.
Interea rogandus est Deus et pater domini nostri auctor pacis ut sanctificet corda
omnium quo adiuvante sancta Synodus et nunc et semper meditari ac peragere valeat
quae ad eius laudem et gloriam pertineant.

SESSIO XX

4 iunii 1562

[Prorogatur publicatio decretorum in futuram sessionem quae indicitur]
Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem Sedis Apostolicae legatis propter varias
difficultates ex diversis causis exortas atque etiam ut congruentius maiori que cum
deliberatione omnia procedant nempe ut dogmata cum iis quae ad reformationem
spectant simul tractentur et sanciantur: ea quae statuenda videbuntur tam de
reformatione quam de dogmatibus in proxima sessione quam omnibus indicit in diem
sextam decimam subsequentis mensis iulii diffinienda esse decrevit.
Hoc tamen adiecto quod dictum terminum ipsa sancta Synodus pro eius arbitrio et
voluntate sicuti rebus concilii putaverit expedire etiam in generali congregatione
restringere et prorogare libere possit et valeat.

SESSIO XXI

16 iulii 1562

[Doctrina de communio sub utraque specie et parvulorum]

[Prooemium]

Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem Apostolicae Sedis legatis cum de
tremendo et sanctissimo Eucharistiae sacramento varia diversis in locis errorum monstra
nequissimi daemonis artibus circumferantur ob quae in nonnullis provinciis multi a
Catholicae Ecclesiae fide atque oboedientia videantur discessisse: censuit ea quae ad
communionem sub utraque specie et parvulorum pertinent hoc loco exponenda esse.
Quapropter cunctis christifidelibus interdicit ne posthac de iis aliter vel credere
vel docere vel praedicare audeant quam est iis decretis explicatum atque definitum.
[Caput I.: Laicos non adstringi ad Communionem sub utraque specie]
Itaque sancta ipsa synodus a Spiritu Sancto qui spiritus est sapientiae et intellectus
spiritus consilii et pietatis edocta atque ipsius Ecclesiae iudicium et consuetudinem
secuta declarat ac docet nullo divino praecepto laicos et clericos non conficientes
obligari ad Eucharistiae sacramentum sub utraque specie sumendum neque ullo pacto
(salva fide) dubitari posse quin illis alterius speciei communio ad salutem sufficiat.
Nam etsi Christus Dominus in ultima coena venerabile hoc sacramentum in panis
et vini speciebus instituit et apostolis tradidit: non tamen illa institutio et traditio eo
tendunt ut omnes christifideles statuto domini ad utramque speciem accipiendam
adstringantur.
Sed neque ex sermone illo apud Ioannem sexto recte colligitur utriusque speciei
communionem a domino praeceptam esse utcumque iuxta varias sanctorum patrum et
doctorum interpretationes intelligatur.
Namque qui dixit: nisi manducaveritis carnem filii hominis et biberitis eius
sanguinem non habebitis vitam in vobis dixit quoque: si quis manducaverit ex hoc pane
vivet in aeternum.
Et qui dixit: qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem habet vitam
aeternam dixit etiam: panis quem ego dabo caro mea est pro mundi vita; et denique qui
dixit: qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem in me manet et ego in illo
dixit nihilominus: qui manducat hunc panem vivet in aeternum.

[Caput II.: Ecclesiae quanta potestas circa dispensationem]

Praeterea declarat hanc potestatem perpetuo in Ecclesia fuisse ut in
sacramentorum dispensatione salva illorum substantia ea statueret vel mutaret quae
suscipientium utilitati seu ipsorum sacramentorum venerationi pro rerum temporum et
locorum varietate magis expedire iudicaret.
Id autem apostolus non obscure visus est innuisse cum ait: sic nos existimet homo
ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei; atque ipsum quidem hac
potestate usum esse satis constat cum in multis aliis tum in hoc ipso sacramento cum
ordinatis nonnullis circa eius usum: cetera inquit cum venero disponam.
Quare agnoscens sancta mater Ecclesia hanc suam in administratione
sacramentorum auctoritatem licet ab initio christianae religionis non infrequens
utriusque speciei usus fuisset tamen progressu temporis latissime iam mutata illa
consuetudine gravibus et iustis causis adducta hanc consuetudinem sub altera specie
communicandi approbavit et pro lege habendam decrevit quam reprobare aut sine ipsius
Ecclesiae auctoritate pro libito mutare non licet.

[Caput III.: Totum et integrum Christum sub qualibet specie sumi]

Insuper declarat quavis redemptor noster ut antea dictum est in suprema illa coena
hoc sacramentum in duabus speciebus instituerit et apostolis tradiderit: tamen fatendum
esse etiam sub altera tantum specie totum atque integrum Christum verum que
sacramentum sumi ac propterea quod ad fructum attinet nulla gratia necessaria ad
salutem eos defraudari qui unam speciem solam accipiunt.

[Caput IV.: Parvulos non obligari ad Communionem sacramentalem]

Denique eadem sancta Synodus docet parvulos usu rationis carentes nulla obligari
necessitate ad sacramentalem Eucharistiae communionem si quidem per baptismi
lavacrum regenerati et Christo incorporati adeptam iam filiorum Dei gratiam in illa
aetate amittere non possunt.
Neque ideo tamen damnanda est antiquitas si eum morem in quibusdam locis
aliquando servavit.
Ut enim sanctissimi illi patres sui facti probabilem causam pro illius temporis
ratione habuerunt ita certe eos nulla salutis necessitate id fecisse sine controversia
credendum est.

[Canones de Communione]

1. Si quis dixerit ex Dei praecepto vel ex necessitate salutis omnes et singulos
christifideles utramque speciem sanctissimi Eucharistiae sacramenti sumere debere:
a[nathema] s[it].
2. Si quis dixerit sanctam Ecclesiam catholicam non iustis causis et rationibus
adductam fuisse ut laicos atque etiam clericos non conficientes sub una panis
tantummodo specie communicaret aut in eo errasse: a[nathema] s[it].
3. Si quis negaverit totum et integrum Christum omnium gratiarum fontem et
auctorem sub una panis specie sumi quia ut quidam falso asserent non secundum ipsius
Christi institutionem sub utraque specie sumatur: a[nathema] s[it].
4. Si quis dixerit parvulis antequam ad annos discretionis pervenerint necessariam
esse Eucharistiae communionem: a[nathema] s[it].
Duos veros articulos alias propositos hos nondum tamen excussos videlicet: “an
rationes quibus sancta Catholica Ecclesia adducta fuit ut communicaret laicos atque
etiam non celebrantes sacerdotes sub una tantum panis specie ita sint retinendae ut nulla
ratione calicis usus cuiquam sit permittendus”; et: “an si honestis et christianae charitati
consentaneis rationibus concedendus alicui vel nationi vel regno calicis usus videatur
sub aliquibus conditionibus concedendus sit et quaenam sint illae”: eadem sancta
Synodus in aliud tempus oblata sibi quam primum occasione examinandos atque
definiendos reservat.
[Decretum de reformatione]
[Prooemium]
Eadem sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem Apostolicae Sedis legatis ad Dei
omnipotentis laudem et sanctae Ecclesiae ornamentum ea quae sequuntur de
reformationis negotio in praesenti statuenda esse censuit.

[Canon I]

Quoniam ab ecclesiastico ordine omnis avaritiae suspicio abesse debet nihil pro
collatione quorumcumque ordinum etiam clericalis tonsurae nec pro litteris dimissoriis
aut testimonialibus nec pro sigillo nec alia quacumque de causa etiam sponte oblatum
episcopi et alii ordinum collatores aut eorum ministri quovis praetextu accipiant.
Notarii vero in his tantum locis in quibus non viget laudabilis consuetudo nihil
accipiendi pro singulis litteris dimissoriis aut testimonialibus decimam tantum unius
aurei partem accipere possint dummodo eis nullum salarium sit constitutum pro officio
exercendo nec episcopo ex notarii commodis aliquod emolumentum ex eisdem ordinum
collationibus directe vel indirecte provenire possit.
-

Tunc enim gratis operam suam eos praestare omnino teneri decernit contrarias
taxas ac statuta et consuetudines etiam immemorabiles quorumcumque locorum quae
potius abusus et corruptelae simoniacae pravitati faventes nuncupari possunt penitus
cassando et interdicendo.
Et qui secus fecerint tam dantes quam accipientes ultra divinam ultionem poenas a
iure inflictas ipso facto incurrant.

[Canon II]

Cum non deceat eos qui divino ministerio adscripti sunt cum ordinis dedecore
mendicare aut sordidum aliquem quaestum exercere compertum que sit quamplures
plerisque in locis ad sacros ordines nullo fere delectu admitti qui variis artibus ac
fallaciis confingunt se beneficium ecclesiasticum aut etiam idoneas facultates obtinere:
statuit sancta Synodus ne quis deinceps clericus saecularis quamvis alias sit idoneus
moribus scientia et aetate ad sacros ordines promoveatur nisi prius legitime constet eum
beneficium ecclesiasticum quod sibi ad victum honeste sufficiat pacifice possidere.
Id vero beneficium resignare non possit nisi facta mentione quod ad illius
beneficii titulum sit promotus; neque ea resignatio admittatur nisi constito quod aliunde
vivere commode possit et aliter facta resignatio nulla sit.
Patrimonium vero vel pensionem obtinentes ordinari posthac non possint nisi illi
quos episcopus iudicaverit assumendos pro necessitate vel commoditate ecclesiarum
suarum eo quoque prius perspecto patrimonium illud vel pensionem vere ab eis obtineri
talia que esse quae eis ad vitam sustentandam satis sint.
Atque illa deinceps sine licentia episcopi alienari aut exstingui vel remitti
nullatenus possint donec beneficium ecclesiasticum sufficiens sint adepti vel aliunde
habeant unde vivere possint antiquorum canonum poenas super his innovando.
[Canon III]
Cum beneficia ad divinum cultum atque ecclesiastica munia obeunda sint
constituta: ne qua in parte minuatur divinus cultus sed ei debitum omnibus in rebus
obsequium praestetur statuit sancta Synodus in ecclesiis tam cathedralibus quam
collegiatis in quibus nullae sunt distributiones quotidianae vel ita tenues ut verisimiliter
negligantur tertiam partem fructuum et quorumcumque proventuum et obventionum tam
dignitatum quam canonicatuum personatuum portionum et officiorum separari debere et
in distributiones quotidianas converti quae inter dignitates obtinentes et ceteros divinis
interessentes proportionabiliter iuxta divisionem ab episcopo etiam tamquam
Apostolicae Sedis delegato in ipsa prima fructuum deductione faciendam dividantur
salvis tamen consuetudinibus earum ecclesiarum in quibus non residentes seu non
servientes nihil vel minus tertia parte percipiunt.
Non obstantibus exemptionibus et aliis consuetudinibus etiam immemorabilibus
et appellationibus quibuscumque.

Crescente que non servientium contumacia liceat contra eos procedere iuxta iuris
ac sacrorum canonum dispositionem.
[Canon IV]
Episcopi etiam tamquam Apostolicae Sedis delegati in omnibus ecclesiis
parochialibus vel baptismalibus in quibus populus ita numerosus sit ut unus rector non
possit sufficere ecclesiasticis sacramentis ministrandis et cultui divino peragendo:
cogant rectores vel alios ad quos pertinet sibi tot sacerdotes ad hoc munus adiungere
quot sufficiant ad sacramenta exhibenda et cultum divinum celebrandum.
In iis vero in quibus ob locorum distantiam sive difficultatem parochiani sine
magno incommodo ad percipienda sacramenta et divina officia audienda accedere non
possunt novas parochias etiam invitis pastoribus iuxta formam constitutionis Alexandri
III quae incipit ad audientiam constituere possint.
Illis autem sacerdotibus qui de novo erunt ecclesiis noviter rectis praeficiendi
competens assignetur portio arbitrio episcopi ex fructibus ad Ecclesiam matricem
quomodocumque pertinentibus.
Et si necesse fuerit compellere possit populum ea subministrare quae sufficiant ad
vitam dictorum sacerdotum sustentandam quacumque reservatione generali vel speciali
vel affectione super dictis ecclesiis non obstantibus.
Neque huiusmodi ordinationes et erectiones possint tolli nec impediri ex
quibuscumque provisionibus etiam vigore resignationis aut quibusvis aliis
derogationibus vel suspensionibus.

[Canon V]

Ut etiam ecclesiarum status ubi sacra Deo officia ministrantur ex dignitate
conservetur possint episcopi etiam tamquam Apostolicae Sedis delegati iuxta formam
iuris sine tamen praeiudicio obtinentium facere uniones perpetuas quarumcumque
ecclesiarum parochialium et baptismalium et aliorum beneficiorum curatorum vel non
curatorum cum curatis propter earum paupertatem et in ceteris casibus a iure permissis
etiam si dictae Ecclesiae vel beneficia essent generaliter vel specialiter reservata aut
qualitercumque affecta.
Quae uniones etiam non possint revocari nec quoquo modo infringi vigore
cuiuscumque provisionis etiam ex causa resignationis aut derogationis aut suspensionis.

[Canon VI]

Quia illitterati et imperiti parochialium ecclesiarum rectores sacris minus apti sunt
officiis et alii propter eorum vitae turpitudinem potius destruunt quam aedificant;
episcopi etiam tamquam Apostolicae Sedis delegati eisdem illitteratis et imperitis si
alias honestae vitae sint coadiutores aut vicarios pro tempore deputare partem que
fructuum eisdem pro sufficienti victu assignare vel aliter providere possint quacumque
appellatione et exemptione remota.
Eos vero qui turpiter et scandalose vivunt postquam praemoniti fuerint coerceant
ac castigent et si adhuc incorrigibiles in sua nequitia perseverent eos beneficiis iuxta
sacrorum canonum institutiones exemptione et appellatione quacumque remota privandi
facultatem habeant.

[Canon VII]

Cum illud quoque valde curandum sit ne ea quae sacris ministeriis dicata sunt
temporum iniuria obsolescant et ex hominum memoria excidant: episcopi etiam
tamquam Apostolicae Sedis delegati transferre possint beneficia simplicia etiam iuris
patronatus ex ecclesiis quae vetustate vel alias collapsae sint et ob eorum inopiam
nequeant instaurari vocatis iis quorum interest in matrices aut alias ecclesias locorum
eorundem seu viciniorum arbitrio suo atque in eisdem ecclesiis erigant altaria vel
capellas sub eisdem invocationibus vel in iam erecta altaria vel capellas transferant cum
omnibus emolumentis et oneribus prioribus ecclesiis impositis.
Parochiales vero ecclesias etiam si iuris patronatus sint ita collapsas refici et
instaurari procurent ex fructibus et proventibus quibuscumque ad easdem ecclesias
quomodocumque pertinentibus; qui si non fuerint sufficientes omnes patronos et alios
qui fructus aliquos ex dictis ecclesiis provenientes percipiunt aut in illorum defectum
parochianos omnibus remediis opportunis ad praedicta cogant quacumque appellatione
exemptione et contradictione remota.
Quodsi nimia egestate omnes laborent ad matrices seu viciniores ecclesias
transferantur cum facultate tam dictas parochiales quam alias ecclesias dirutas in
profanos usus non sordidos erecta tamen ibi cruce convertendi.

[Canon VIII]

Quaecumque in dioecesi ad Dei cultum spectant ab Ordinario diligenter curari
atque iis ubi oportet provideri aequum est.
Propterea commendata monasteria etiam abbatiae prioratus et praepositurae
nuncupata in quibus non viget regularis observantia nec non beneficia tam curata quam
non curata saecularia et regularia qualitercumque commendata etiam exempta ab
episcopis etiam tamquam Apostolicae Sedis delegatis annis singulis visitentur.

Curent que iidem episcopi congruentibus remediis etiam per sequestrationem
fructuum ut quae renovatione indigent aut restauratione reficiantur et cura animarum si
qua illis vel eorum annexis immineat alia que debita obsequia recte exerceantur
appellationibus quibuscumque privilegiis consuetudinibus etiam immemorabili tempore
praescriptis conservatoriis iudicum deputationibus et eorum inhibitionibus non
obstantibus.
Et si in eis vigeret observantia regularis provideant episcopi paternis
admonitionibus ut eorum regularium superiores iuxta eorum regularia instituta debitam
vivendi rationem observent et observari faciant et sibi subditos in officio contineant ac
moderentur.
Quodsi admoniti intra sex menses eos non visitaverint vel correxerint tunc iidem
episcopi etiam ut delegati Sedis Apostolicae, eos visitare possint et corrigere prout ipsi
superiores possent iuxta eorum instituta quibuscumque appellationibus privilegiis et
exemptionibus penitus remotis et non obstantibus.
[Canon IX]
Cum multa a diversis antea conciliis tam Lateranensi ac Lugdunensi quam
Viennensi adversus pravos eleemosynarum quaestorum abusus remedia tunc adhibita
posterioribus temporibus reddita fuerint inutilia potius que eorum malitia ita quotidie
magno fidelium omnium scandalo et querela excrescere deprehendatur ut de eorum
emendatione nulla spes amplius relicta videatur: statuit ut posthac in quibuscumque
christianae religionis locis eorum nomen atque usus penitus aboleatur nec ad officium
huiusmodi exercendum ullatenus admittantur non obstantibus privilegiis ecclesiis
monasteriis hospitalibus piis locis et quibusvis cuiuscumque gradus status et dignitatis
personis concessis aut consuetudinibus etiam immemorabilibus.
Indulgentias vero aut alias spirituales gratias quibus non ideo christifideles decet
privari deinceps per ordinarios locorum adhibitis duobus de capitulo debitis temporibus
populo publicandas esse decernit quibus etiam eleemosynas atque oblata sibi charitatis
subsidia nulla prorsus mercede accepta fideliter colligendi facultas datur.
Ut tandem coelestes hos Ecclesiae thesauros non ad quaestum sed ad pietatem
exerceri omnes vere intelligant.
[Decretum indictionis futurae sessionis]
Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem Apostolicae Sedis legatis statuit et
decrevit proximam futuram sessionem habendam et celebrandam esse feria quinta post
octavam festi nativitatis beatae Mariae virginis quae erit decima septima mensis
septembris proxime futuri.

Hoc tamen adiecto quod dictum terminum ac unicuique sessioni in posterum
praefigendum ipsa sancta Synodus pro eius arbitrio et voluntate sicuti rebus concilii
putaverit expedire etiam in generali congregatione restringere et prorogare libere possit
et valeat.

SESSIO XXII

17 sept 1562

[Doctrina de sacrificio Missae]

Sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem Apostolicae Sedis legatis: ut vetus
absoluta atque omni ex parte perfecta de magno Eucharistiae mysterio in sancta
Catholica Ecclesia fides atque doctrina retineatur et in sua puritate propulsatis erroribus
atque haeresibus conservetur: de ea quatenus verum et singulare sacrificium est Spiritus
Sancti illustratione edocta haec quae sequuntur docet declarat et fidelibus populis
praedicanda decernit.

[Caput I]

Quoniam sub priori testamento (teste apostolo Paulo) propter levitici sacerdotii
imbecillitatem consummatio non erat oportuit (Deo Patre misericordiarum ita ordinante)
sacerdotem alium secundum ordinem Melchisedech surgere Dominum nostrum Iesum
Christum qui posset omnes quotquot sanctificandi essent consummare et ad perfectum
adducere.
Is igitur Deus et dominus noster etsi semel se ipsum in ara crucis morte
intercedente Deo Patri oblaturus erat ut aeternam illis redemptionem operaretur: quia
tamen per mortem sacerdotium eius exstinguendum non erat in coena novissima qua
nocte tradebatur ut dilectae sponsae suae Ecclesiae visibile (sicut hominum natura
exigit) relinqueret sacrificium quo cruentum illud semel in cruce peragendum
repraesentaretur eius que memoria in finem usque saeculi permaneret atque illius
salutaris virtus in remissionem eorum quae a nobis quotidie committuntur peccatorum
applicaretur: sacerdotem secundum ordinem Melchisedech se in aeternum constitutum
declarans corpus et sanguinem suum sub speciebus panis et vini Deo Patri obtulit ac sub
earundem rerum symbolis apostolis (quos tunc novi testamenti sacerdotes constituebat)
ut sumerent tradidit et eisdem eorum que in sacerdotio successoribus ut offerent
praecepit per haec verba: hoc facite in meam commemorationem et cetera uti semper
Catholica Ecclesia intellexit et docuit.
Nam celebrato veteri pascha quod in memoriam exitus de Aegypto multitudo
filiorum Israel immolabat novum instituit pascha se ipsum ab Ecclesia per sacerdotes
sub signis visibilibus immolandum in memoriam transitus sui ex hoc mundo ad Patrem
quando per sui sanguinis effusionem nos redemit eripuit que de potestate tenebrarum et
in regnum suum transtulit.

Et haec quidem illa munda oblatio est quae nulla indignitate aut malitia
offerentium inquinari potest quam dominus per Malachiam nomini suo quod magnum
futurum esset in gentibus in omni loco mundam offerendam praedixit et quam non
obscure innuit apostolus Paulus Corinthiis scribens cum dicit non posse eos qui
participatione mensae daemoniorum polluti sint mensae domini participes fieri per
mensam altare utrobique intelligens.
Haec denique illa est quae per varias sacrificiorum naturae et legis tempore
similitudines figurabatur ut pote quae bona omnia per illa significata veluti illorum
omnium consummatio et perfectio complectitur.

[Caput II]

Et quoniam in divino hoc sacrificio quod in Missa peragitur idem ille Christus
continetur et incruente immolatur qui in ara crucis semel se ipsum cruente obtulit: docet
sancta Synodus sacrificium istud vere propitiatorium esse per ipsum fieri ut si cum vero
corde et recta fide cum metu ac reverentia contriti ac poenitentes ad Deum accedamus
misericordiam consequamur et gratiam inveniamus in auxilio opportuno.
Huius quippe oblatione placatus Dominus gratiam et donum poenitentiae
concedens crimina et peccata etiam ingentia dimittit.
Una enim eadem que est hostia idem nunc offerens sacerdotum ministerio qui se
ipsum tunc in cruce obtulit sola ratione diversa.
Cuius quidem oblationis (cruentae inquam) fructus per hanc incruentam uberrime
percipiuntur: tantum abest ut illi per hanc quovis modo derogetur.
Quare non solum pro fidelium vivorum peccatis poenis satisfactionibus et aliis
necessitatibus sed et pro defunctis in Christo nondum ad plenum purgatis rite iuxta
apostolorum traditionem offertur.

[Caput III]

Et quamvis in honorem et memoriam sanctorum nonnullas interdum Missas
Ecclesia celebrare consueverit non tamen illis sacrificium offerri docet sed Deo soli qui
illos coronavit.
Unde nec sacerdos dicere solet: “offero tibi sacrificium Petre et Paule” sed Deo de
illorum victoriis gratias agens eorum patrocinia implorat ut ipsi pro nobis intercedere
dignentur in coelis quorum memoriam facimus in terris.
-

[Caput IV]

Et cum sancta sancte administrari conveniat sit que hoc omnium sanctissimum
sacrificium: Ecclesia Catholica ut digne reverenter que offerretur ac perciperetur sacrum
canonem multis ante saeculis instituit ita ab omni errore purum ut nihil in eo contineatur
quod non maxime sanctitatem ac pietatem quandam redoleat mentes que offerentium in
Deum erigat.
Is enim constat cum ex ipsis domini verbis tum ex apostolorum traditionibus ac
sanctorum quoque pontificum piis institutionibus.

[Caput V]

Cum que natura hominum ea sit ut non facile queat sine adminiculis exterioribus
ad rerum divinarum meditationem sustolli propterea pia mater Ecclesia ritus quosdam ut
scilicet quaedam submissa voce alia vero elatiore in Missa pronuntiarentur instituit
caeremonias item adhibuit ut mysticas benedictiones lumina thymiamata vestes alia que
id genus multa ex apostolica disciplina et traditione quo et maiestas tanti sacrificii
commendaretur mentes fidelium per haec visibilia religionis ac pietatis signa ad rerum
altissimarum quae in hoc sacrificio latent contemplationem excitarentur.

[Caput VI]

Optaret quidem sacrosancta Synodus ut in singulis missis fideles adstantes non
solum spirituali affectu sed sacramentali etiam Eucharistiae perceptione communicarent
quo ad eos sanctissimi huius sacrificii fructus uberior proveniret; nec tamen si id non
semper fiat propterea Missas illas in quibus solus sacerdos sacramentaliter communicat
ut privatas et illicitas damnat sed probat atque adeo commendat si quidem illae quoque
Missae vere communes censuri debent partim quod in eis populus spiritualiter
communicat partim vero quod a publico Ecclesiae ministro non pro se tantum sed pro
omnibus fidelibus qui ad corpus Christi pertinent celebrentur.

[Caput VII]

Monet deinde sancta Synodus praeceptum esse ab Ecclesia sacerdotibus ut aquam
vino in calice offerendo miscerent tum quod Christum dominum ita fecisse credatur tum
etiam quia e latere eius aqua simul cum sanguine exierit quod sacramentum hac
mixtione recolitur.
Et cum aquae in apocalypsi beati Ioannis populi dicantur ipsius populi fidelis cum
capite Christo unio repraesentatur.

[Caput VIII]

Etsi Missa magnam contineat populi fidelis eruditionem non tamen expedire
visum est patribus ut vulgari passim lingua celebraretur.
Quamobrem retento ubique cuiusque Ecclesiae antiquo et a sancta Romana
Ecclesia omnium ecclesiarum matre et magistra probato ritu ne oves Christi esuriant
neve parvuli panem petant et non sit qui frangat eis: mandat sancta Synodus pastoribus
et singulis curam animarum gerentibus ut frequenter inter Missarum celebrationem vel
per se vel per alios ex his quae in Missa leguntur aliquid exponant atque inter cetera
sanctissimi huius sacrificii mysterium aliquod declarent diebus praesertim dominicis et
festis.

[Caput IX]

Quia vero adversus veterem hanc in sacrosancto Evangelio apostolorum
traditionibus sanctorum que patrum doctrina fundatam fidem hoc tempore multi
disseminati sunt errores multa que a multis docentur et disputantur: sacrosancta
Synodus post multos graves que his de rebus mature habitos tractatus unanimi patrum
omnium consensu quae huic purissimae fidei sacrae que doctrinae adversantur damnare
et a sancta Ecclesia eliminare per subiectos hos canones constituit.

[Canones da sanctissimo Missae sacrificio]

1. Si quis dixerit Missa non offerri Deo verum et proprium sacrificium aut quod
offerri non sit aliud quam nobis Christum ad manducandum dari: a[nathema] s[it].
2. Si quis dixerit illis verbis: hoc facite in meam commemorationem Christum non
instituisse apostolos sacerdotes aut non ordinasse ut ipsi alii que sacerdotes offerent
corpus et sanguinem suum: a[nathema] s[it].
3. Si quis dixerit Missae sacrificium tantum esse laudis et gratiarum actionis aut
nudam commemorationem sacrificii in cruce peracti non autem propitiatorium; vel soli
prodesse sumenti neque pro vivis et defunctis pro peccatis poenis satisfactionibus et
aliis necessitatibus offerri debere: a[nathema] s[it].
4. Si quis dixerit blasphemiam irrogari sanctissimo Christi sacrificio in cruce
peracto per Missae sacrificium aut illi per hoc derogari: a[nathema] s[it].
5. Si quis dixerit imposturam esse Missas celebrari in honorem sanctorum et pro
illorum intercessione apud Deum obtinenda sicut Ecclesia intendit: a[nathema] s[it].
6. Si quis dixerit canonem Missae errores continere ideo que abrogandum esse:
a[nathema] s[it].
7. Si quis dixerit caeremonias vestes et externa signa quibus in Missarum
celebratione Ecclesia Catholica utitur irritabula impietatis esse magis quam officia
pietatis: a[nathema] s[it].

8. Si quis dixerit Missas in quibus solus sacerdos sacramentaliter communicat
illicitas esse ideo que abrogandas: a[nathema] s[it].
9. Si quis dixerit Ecclesiae Romanae ritum quo submissa voce pars canonis et
verba consecrationis proferuntur damnandum esse; aut lingua tantum vulgari Missam
celebrari debere; aut aquam non miscendam esse vino in calice offerendo eo quod sit
contra Christi institutionem: a[nathema] s[it].
[Decretum de observandis et vitandis in celebratione Missae]
Quanta cura adhibenda sit ut sacrosanctum Missae sacrificium omni religionis
cultu ac veneratione celebretur quivis facile existimare poterit qui cogitarit maledictum
in sacris litteris eum vocari qui facit opus Dei negligenter.
Quodsi necessario fatemur nullum aliud opus adeo sanctum ac divinum a
christifidelibus tractari posse quam hoc ipsum tremendum mysterium quo vivifica illa
hostia qua Deo Patri reconciliati sumus in altari per sacerdotes quotidie immolatur: satis
etiam apparet omnem operam et diligentiam in eo ponendam esse ut quanta maxima
fieri potest interiori cordis munditia et puritate atque exterioris devotionis ac pietatis
specie peragatur.
Cum igitur multa iam sive temporum vitio sive hominum incuria et improbitate
irrepsisse videantur quae a tanti sacrificii dignitate aliena sunt: ut et debitus honor et
cultus ad Dei gloriam et fidelis populi aedificationem restituatur: decernit sancta
Synodus ut ordinarii locorum episcopi ea omnia prohibere atque e medio tollere sedulo
curent ac teneantur quae vel avaritia idolorum servitus vel irreverentia quae ab impietate
vix seiuncta esse potest vel superstitio verae pietatis falsa imitatrix induxit.
Atque ut multa paucis comprehendantur in primis quod ad avaritiam pertinet
cuiusvis generis mercedum conditiones pacta et quidquid pro missis novis celebrandis
datur necnon importunas atque illiberales eleemosynarum exactiones potius quam
postulationes alia que huiusmodi quae a simoniaca labe vel certe a turpi quaestu non
longe absunt omnino prohibeant.

Deinde ut irreverentia vitetur singuli in suis dioecesibus interdicant ne cui vago et
ignoto sacerdoti Missas celebrare liceat.
Neminem praeterea cui publice et notorie criminosus sit aut sancto altari
ministrare aut sacris interesse permittant neve patiantur privatis in domibus atque
omnino extra Ecclesiam et ad divinum tantum cultum dedicata oratoria ab eisdem
ordinariis designanda et visitanda sanctum hoc sacrificium a saecularibus aut
regularibus quibuscumque peragi ac nisi prius qui intersint decenter composito corporis
habitu declaraverint se mente etiam ac devoto cordis affectu non solum corpore adesse.
Ab ecclesiis vero musicas eas ubi sive organo sive cantu lascivum aut impurum
aliquid miscetur item saeculares omnes actiones vana atque adeo profana colloquia
deambulationes strepitus clamores arceant ut domus Dei vere domus orationis esse
videatur ac dici possit.
Postremo ne superstitioni locus aliquis detur edicto et poenis propositis caveant ne
sacerdotes aliis quam debitis horis celebrent neve ritus alios aut alias caeremonias et
preces in Missarum celebratione adhibeant praeter eas quae ab Ecclesia probatae ac
frequenti et laudabili usu receptae fuerint.

Quarundam vero Missarum et candelarum certum numerum qui magis a
superstitioso cultu quam a vera religione inventus est omnino ab Ecclesia removeant
doceant que populum quis sit et a quo potissimum proveniat huius sanctissimi sacrificii
tam pretiosus ac coelestis fructus.
Moneant etiam eundem populum ut frequenter ad suas parochias saltem diebus
dominicis et maioribus festis accedant.
Haec igitur omnia quae summatim enumerata sunt omnibus locorum ordinariis ita
proponuntur ut non solum ea ipsa sed quaecumque alia huc pertinere visa fuerint ipsi
pro data sibi a sacrosancta Synodo potestate ac etiam ut delegati Sedis Apostolicae
prohibeant mandent corrigant statuant atque ad ea inviolate servanda censuris
ecclesiasticis aliis que poenis quae illorum arbitrio constituentur fidelem populum
compellant.
Non obstantibus privilegiis exemptionibus appellationibus et consuetudinibus
quibuscumque.

[Decretum de reformatione]

Eadem sacrosancta oecumenica et generalis Tridentina Synodus in Spiritu Sancto
legitime congregata praesidentibus in ea eisdem Apostolicae Sedis legatis: ut
reformationis negotium prosequatur haec in praesenti sessione statuenda censuit.

[Canon I]

Nihil est quod alios magis ad pietatem et Dei cultum assiduo instruat quam eorum
vita et exemplum qui se divino ministerio dedicarunt.
Cum enim a rebus saeculi in altiorem sublati locum conspiciantur in eos tanquam
speculum reliqui oculos iniiciunt ex iis que sumunt quod imitentur.
Quapropter sic decet omnino clericos in sortem domini vocatos vitam mores que
suos omnes componere ut habitu gestu incessu sermone aliis que omnibus rebus nil nisi
grave moderatum ac religione plenum prae se ferant.
Levia etiam delicta quae in ipsis maxima essent effugiant ut eorum actiones
cunctis afferant venerationem.

Cum igitur quo maiore in Ecclesia Dei et utilitate et ornamento haec sunt ita etiam
diligentius sint observanda: statuit sancta Synodus ut quae alias a summis pontificibus
et a sacris conciliis de clericorum vita honestate cultu doctrina que retinenda ac simul de
luxu commessationibus choreis aleis lusibus ac quibuscumque criminibus necnon
saecularibus negotiis fugiendis copiose ac salubriter sancita fuerunt eadem in posterum
eisdem poenis vel maioribus arbitrio ordinarii imponendis observentur.
Nec appellatio exsecutionem hanc quae ad morum correctionem pertinet
suspendat.
Si qua vero ex his in desuetudinem abiisse compererint ea quamprimum in usum
revocari et ab omnibus accurate custodiri studeant.

Non obstantibus consuetudinibus quibuscumque ne subditorum neglectae
emendationis ipsi condignas Deo vindice poenas persolvant.

[Canon II]

Quicumque posthac ad ecclesias cathedrales erit assumendus is non solum
natalibus aetate moribus vita ac aliis quae a sacris canonibus requiruntur plene sit
praeditus verum etiam in sacro ordine antea saltem sex mensium spatio constitutus.
Quarum rerum instructio si eius notitia nulla aut recens in curia fuerit a Sedis
Apostolicae legatis seu nuntiis provinciarum aut eius ordinario eo que deficiente a
vicinioribus ordinariis sumatur.
Scientia vero praeter haec eiusmodi polleat ut muneris sibi iniungendi necessitati
possit satisfacere; ideo que antea in universitate studiorum magister sive doctor aut
licentiatus in sacra theologia vel iure canonico merito sit promotus aut publico alicuius
academiae testimonio idoneus ad alios docendos ostendatur.
Quodsi regularis fuerit a superioribus suae religionis similem fidem habeat.
Praedicti autem omnes unde instructio seu testificatio erit sumenda haec fideliter
et gratis referre teneantur; alioquin eorum conscientias graviter oneratas esse scient ac
Deum et superiores suos habebunt ultores.

[Canon III]

Episcopi etiam tamquam delegati apostolici ex fructibus et proventibus
quibuscumque omnium dignitatum personatuum et officiorum in ecclesiis cathedralibus
vel collegiatis exsistentium tertiam partem in distributiones eorum arbitrio assignandas
dividere possint ut scilicet qui eas obtinent si personaliter competens sibi servitium
iuxta formam ab eisdem episcopis praescribendam quolibet die statuto non impleverint
illius diei distributionem amittant nec eius quoquo modo dominium acquirant sed
fabricae Ecclesiae quatenus indigeat aut alteri pio loco arbitrio ordinarii applicetur.
Crescente vero contumacia contra eos iuxta sacrorum canonum constitutiones
procedant.
Quodsi alicui ex praedictis dignitatibus in ecclesiis cathedralibus vel collegiatis de
iure seu consuetudine iurisdictio administratio vel officium non competat sed extra
civitatem in dioecesi cura animarum immineat cui is qui dignitatem obtinet incumbere
voluerit: tunc pro tempore quo in curata Ecclesia residerit ac ministraverit tamquam
praesens sit ac divinis intersit in ecclesiis cathedralibus ac collegiatis habeatur.
Haec iis tantum ecclesiis constituta intelligantur in quibus nulla est consuetudo
vel statutum ut dictae dignitates non servientes aliquid amittant quod ad tertiam partem
dictorum fructuum et proventuum ascendat.
Non obstantibus consuetudinibus etiam immemorabilibus exemptionibus et
constitutionibus etiam iuramento et quavis auctoritate firmatis.
-

[Canon IV]

Quicumque in cathedrali vel collegiata saeculari vel regulari Ecclesia divinis
mancipatus officiis in subdiaconatus ordine saltem constitutus non sit vocem in
eiusmodi ecclesiis in capitulo non habeat etiam si hoc sibi ab aliis libere fuerit
concessum.
Ii vero qui dignitates personatus officia praebendas portiones ac quaelibet alia
beneficia in dictis ecclesiis obtinent aut in posterum obtinebunt quibus onera varia sunt
annexa videlicet ut alii Missas alii Evangelium alii epistolas dicant seu cantent
quocumque ii privilegio exemptione praerogativa generis nobilitate sint insigniti:
teneantur iusto impedimento cessante infra annum ordines suscipere requisitos; alioquin
poenas incurrant iuxta constitutionem concilii Viennensis quae incipit: ut ii qui quam
praesenti decreto innovat.
Cogant que episcopi eos diebus statutis dictos ordines per se ipsos exercere ac
cetera omnia officia quae debent in cultu divino praestare sub eisdem et aliis etiam
gravioribus poenis arbitrio eorum imponendis; nec aliis in posterum fiat provisio nisi iis
qui iam aetatem et ceteram habilitates integre habere dignoscantur; aliter irrita sit
provisio.

[Canon V]

Dispensationes quacumque auctoritate concedendae si extra Romanam curiam
committendae erunt committantur ordinariis illorum qui eas impetraverint.
Eae vero quae gratiose conceduntur suum non sortiantur effectum nisi prius ab
eisdem tamquam delegatis apostolicis summarie tantum et extraiudicialiter
cognoscantur expressas preces subreptionis vel obreptionis vitio non subiacere.

[Canon VI]

In commutationibus ultimarum voluntatum quae nonnisi ex iusta et necessaria
causa fieri debent episcopi tamquam delegati Sedis Apostolicae summarie et
extraiudicialiter cognoscant nihil in precibus tacita veritate vel suggesta falsitate fuisse
narratum priusquam commutationes praedictae exsecutioni demandentur.

[Canon VII]
Legati et nuntii apostolici patriarchae ac primates et metropolitani in
appellationibus ad eos interpositis in quibusvis causis tam in admittendis
appellationibus quam in concedendis inhibitionibus post appellationem servare
teneantur formam et tenorem sacrarum constitutionum et praesertim Innocentii IV quae
incipit Romana.

Quacumque consuetudine etiam immemorabili aut stilo vel privilegio in
contrarium non obstantibus; aliter inhibitiones et processus et inde secuta quaecumque
sint ipso iure nulla.

[Canon VIII]

Episcopi etiam tamquam Sedis Apostolicae delegati in casibus a iure concessis
omnium piarum dispositionum tam in ultima voluntate quam inter vivos sint
exsecutores habeant ius visitandi hospitalia collegia quaecumque ac confraternitates
laicorum etiam quas scholas sive quocumque alio nomine vocant non tamen quae sub
regum immediata protectione sunt sine eorum licentia.
Eleemosynas montes pietatis sive charitatis et pia loca omnia quomodocumque
nuncupentur etiam si praedictorum locorum cura ad laicos pertineat atque eadem pia
loca exemptionis privilegio sint munita ac omnia quae ad Dei cultum aut animarum
salutem seu pauperes sustentandos instituta sunt: ipsi ex officio suo iuxta sacrorum
canonum statuta cognoscant et exsequantur.
Non obstantibus quacumque consuetudine etiam immemorabili privilegio aut
statuto.

[Canon IX]

Administratores tam ecclesiastici quam laici fabricae cuiusvis Ecclesiae etiam
cathedralis hospitalis confraternitatis eleemosynae montis pietatis et quorumcumque
piorum locorum singulis annis teneantur reddere rationem administrationis ordinario
consuetudinibus et privilegiis quibuscumque in contrarium sublatis nisi secus forte in
institutione et ordinatione talis Ecclesiae seu fabricae expresse cautum esset.
Quodsi ex consuetudine aut privilegio aut ex constitutione aliqua loci aliis ad id
deputatis ratio reddenda esset tunc cum iis adhibeatur etiam ordinarius et aliter factae
liberationes dictis administratoribus minime suffragentur.

[Canon X]

Cum ex notariorum imperitia plurima damna et multarum occasio litium oriatur:
possit episcopus quoscumque notarios etiam si apostolica imperiali aut regia auctoritate
creati fuerint etiam tamquam delegatus Sedis Apostolicae examinatione adhibita eorum
sufficientiam scrutari illis que non idoneis repertis aut quandocumque in officio
delinquentibus officii eius in negotiis litibus et causis ecclesiasticis ac spiritualibus
exercendi usum perpetuo aut ad tempus prohibere neque eorum appellatio
interdictionem ordinarii suspendat.
-

[Canon XI]
Si quem clericorum vel laicorum quacumque is dignitate etiam imperiali aut
regali praefulgeat in tantum malorum omnium radix cupiditas occupaverit ut alicuius
Ecclesiae seu cuiusvis saecularis vel regularis beneficii montium pietatis aliorum que
piorum locorum iurisdictiones bona census ac iura etiam feudalia et emphiteotica
fructus emolumenta seu quascumque obventiones quae in ministrorum et pauperum
necessitates converti debent per se vel alios vi vel timore incusso seu etiam per
suppositas personas clericorum aut laicorum seu quacumque arte aut quocumque
quaesito colore in proprios usus convertere illos que usurpare praesumpserit seu
impedire ne ab iis ad quos iure pertinent percipiantur: is anathemati tamdiu subiaceat
quamdiu iurisdictiones bona res iura fructus et reditus quos occupaverit vel qui ad eum
quomodocumque etiam ex donatione suppositae personae pervenerint Ecclesiae eius
que administratori sive beneficiato integre restituerit ac deinde a Romano Pontifice
absolutionem obtinuerit.
Quodsi eiusdem Ecclesiae patronus fuerit etiam iure patronatus ultra praedictas
poenas eo ipso privatus exsistat.
Clericus vero qui nefandae fraudis et usurpationis huiusmodi fabricator seu
consentiens fuerit eisdem poenis subiaceat necnon quibuscumque beneficiis privatus sit
et ad quaecumque alia beneficia inhabilis efficiatur et a suorum ordinum exsecutione
etiam post integram satisfactionem et absolutionem sui ordinarii arbitrio suspendatur.
[Decretum super petitione concessionis calicis]
Insuper cum eadem sacrosancta Synodus superiori sessione duos articulos alias
propositos et tum nondum discussos videlicet: “an rationes quibus sancta Catholica
Ecclesia adducta fuit ut communicaret laicos atque etiam non celebrantes sacerdotes sub
una panis specie ita sint retinendae ut nulla ratione calicis usus cuiquam sit
permittendus”: et: “an si honestis et christianae charitati consentaneis rationibus
concedendus alicui vel nationi vel regno calicis usus videatur sub aliquibus
conditionibus concedendus sit et quaenam illae sint” in aliud tempus oblata sibi
occasione examinandos atque diffiniendos reservaverit: nunc eorum pro quibus petitur
saluti optimum consultum volens decrevit integrum negotium ad sanctissimum
dominum nostrum esse referendum prout praesenti decreto refert; qui pro sua singulari
prudentia id efficiat quod utile rei publicae christianae et salutare petentibus usum
calicis fore iudicaverit.

[Decretum diei futurae Sessionis]

Insuper eadem sacrosancta Tridentina Synodus diem futurae sessionis ad feriam
quintam post octavam festivitatis omnium sanctorum quae erit dies 12 mensis
novembris indicit; et in ea decernetur de sacramento ordinis et de sacramento
matrimonii.

SESSIO XXIII

15 iul. 1563

[Doctrina de Sacramento Ordinis]

[Caput I]

Sacrificium et sacerdotium ita Dei ordinatione coniuncta sunt ut utrumque in
omni lege exsisterit.
Cum igitur in novo testamento sanctum Eucharistiae sacrificium visibile ex
domini institutione Catholica Ecclesia acceperit: fateri etiam oportet in ea novum esse
visibile et externum sacerdotium in quod vetus translatum est.
Hoc autem ab eodem domino salvatore nostro institutum esse atque apostolis
eorum que successoribus in sacerdotio potestatem traditam consecrandi offerendi et
ministrandi corpus et sanguinem eius nec non et peccata dimittendi et retinendi sacrae
litterae ostendunt et Catholicae Ecclesiae traditio semper docuit.

[Caput II]

Cum autem divina res sit tam sancti sacerdotii ministerium consentaneum fuit quo
dignius et maiori cum veneratione exerceri posset ut in Ecclesiae ordinatissima
dispositione plures et diversi essent ministrorum ordines qui sacerdotio ex officio
deservirent ita distributi ut qui iam clericali tonsura insigniti essent per minores ad
maiores ascenderent.
Nam non solum de sacerdotibus sed et de diaconis sacrae litterae apertam
mentionem faciunt et quae maxime in illorum ordinatione attendenda sunt gravissimis
verbis docent; et ab ipso Ecclesiae initio sequentium ordinum nomina atque
uniuscuiusque eorum propria ministeria subdiaconi scilicet acolythi exorcistae lectoris
et ostiarii in usu fuisse cognoscuntur quamvis non pari gradu.
Nam subdiaconatus ad maiores ordines a patribus et sacris conciliis refertur in
quibus et de aliis inferioribus frequentissime legimus.

[Caput III]

Cum scripturae testimonio apostolica traditione et patrum unanimi consensu
perspicuum sit per sacram ordinationem quae verbis et signis exterioribus perficitur
gratiam conferri: dubitare nemo debet ordinem esse vere et proprie unum ex septem
sanctae Ecclesiae sacramentis.
Inquit enim apostolus: admoneo te ut resuscites gratiam Dei quae est in te per
impositionem manuum mearum.
Non enim dedit nobis Deus spiritum timoris sed virtutis et dilectionis et
sobrietatis.

[Caput IV]

Quoniam vero in sacramento ordinis sicut et in baptismo et confirmatione
character imprimitur qui nec deleri nec auferri potest: merito sancta Synodus damnat
eorum sententiam qui asserunt novi testamenti sacerdotes temporariam tantummodo
potestatem habere et semel rite ordinatos iterum laicos effici posse si verbi Dei
ministerium non exerceant.
Quodsi quis omnes christianos promiscue novi testamenti sacerdotes esse aut
omnes pari inter se potestate spirituali praeditos affirmet: nihil aliud facere videtur quam
ecclesiasticam hierarchiam quae est ut castrorum acies ordinata confundere perinde ac si
contra beati Pauli doctrinam omnes apostoli omnes prophetae omnes evangelistae
omnes pastores omnes sint doctores.
Proinde sancta Synodus declarat praeter ceteros ecclesiasticos gradus episcopos
qui in apostolorum locum successerunt ad hunc hierarchicum ordinem praecipue
pertinere et positos (sicut idem apostolus ait) a Spiritu Sancto regere Ecclesiam Dei eos
que presbyteris superiores esse ac sacramentum confirmationis conferre ministros
Ecclesiae ordinare atque alia pleraque peragere ipsos posse quarum functionum
potestatem reliqui inferioris ordinis nullam habent.
Docet insuper sancta Synodus in ordinatione episcoporum sacerdotum et
ceterorum ordinum nec populi nec cuiusvis saecularis potestatis et magistratus
consensum sive vocationem sive auctoritatem ita requiri ut sine ea irrita sit ordinatio;
quin potius decernit eos qui tantummodo a populo aut saeculari potestate ac magistratu
vocati et instituti ad haec ministeria exercenda ascendunt et qui ea propria temeritate
sibi sumunt omnes non Ecclesiae ministros sed fures et latrones per ostium non
ingressos habendos esse.
Haec sunt quae generatim sacrae Synodo visum est christifideles de sacramento
ordinis docere.
His autem contraria certis et propriis canonibus in hunc qui sequitur modum
damnare constituit ut omnes adiuvante Christo fidei regula utentes in tot errorum
tenebris catholicam veritatem facilius agnoscere et tenere pos

[Canones de Sacramento Ordinis]

1. Si quis dixerit non esse in novo testamento sacerdotium visibile et externum vel
non esse potestatem aliquam consecrandi et offerendi verum corpus et sanguinem
domini et peccata remittendi et retinendi sed officium tantum et nudum ministerium
praedicandi Evangelium vel eos qui non praedicant prorsus non esse sacerdotes:
a[nathema] s[it].
2. Si quis dixerit praeter sacerdotium non esse in Ecclesia Catholica alios ordines
et maiores et minores per quos velut per gradus quosdam in sacerdotium tendatur:
a[nathema] s[it].

3. Si quis dixerit ordinem sive sacram ordinationem non esse vere et proprie
sacramentum a Christo Domino institutum vel esse figmentum quoddam humanum
excogitatum a viris rerum ecclesiasticarum imperitis aut esse tantum ritum quendam
eligendi ministros verbi Dei et sacramentorum: a[nathema] s[it].
4. Si quis dixerit per sacram ordinationem non dari Spiritum Sanctum ac proinde
frustra episcopos dicere: accipe Spiritum Sanctum; aut per eam non imprimi
characterem; vel eum qui sacerdos semel fuit laicum rursus fieri posse: a[nathema] s[it].
5. Si quis dixerit sacram unctionem qua Ecclesia in sancta ordinatione utitur non
tantum non requiri sed contemnendam et perniciosam esse similiter et alias ordinis
caeremonias: a[nathema] s[it].
6. Si quis dixerit in Ecclesia Catholica non esse hierarchiam divina ordinatione
institutam quae constat ex episcopis presbyteris et ministris: a[nathema] s[it].
7. Si quis dixerit episcopos non esse presbyteris superiores vel non habere
potestatem confirmandi et ordinandi vel eam quam habent illis esse cum presbyteris
communem; vel ordines ab ipsis collatos sine populi vel potestatis saecularis consensu
aut vocatione irritos esse; aut eos qui nec ab ecclesiastica et canonica potestate rite
ordinati nec missi sunt sed aliunde veniunt legitimos esse verbi et sacramentorum
ministros: a[nathema] s[it].
8. Si quis dixerit episcopos qui auctoritate Romani Pontificis assumuntur non esse
legitimos et veros episcopos sed figmentum humanum: a[nathema] s[it].
[Decretum super reformatione]
Eadem sacrosancta Tridentina Synodus reformationis materiam prosequens haec
quae sequuntur in praesenti decernenda esse statuit ac decernit.
-

[Canon I]

Cum praecepto divino mandatum sit omnibus quibus animarum cura commissa
est oves suas agnoscere pro his sacrificium offerre verbi que divini praedicatione
sacramentorum administratione ac bonorum omnium operum exemplo pascere
pauperum aliarum que miserabilium personarum curam paternam gerere et in cetera
munia pastoralia incumbere quae omnia nequaquam ab his praestari et impleri possunt
qui gregi suo non invigilant neque assistunt sed mercenariorum more deserunt:
sacrosancta Synodus eos admonet et hortatur ut divinorum praeceptorum memores facti
que forma gregis in iudicio et veritate pascant et regant.
Ne vero ea quae de residentia sancte et utiliter iam antea sub felicis recordationis
Paulo tertio sancita fuerunt in sensus a sacrosanctae Synodi mente alienos trahantur ac
si vigore illius decreti quinque mensibus continuis abesse liceat: illis inhaerendo
declarat sacrosancta Synodus omnes patriarchalibus primatialibus metropolitanis ac
cathedralibus ecclesiis quibuscumque quocumque nomine et titulo praefectos etiam si
sanctae Romanae Ecclesiae cardinales sint obligari ad personalem in sua Ecclesia vel
dioecesi residentiam ubi iniuncto sibi officio defungi teneantur neque abesse posse nisi
ex causis et modis infrascriptis.
Nam cum christiana charitas urgens necessitas debita obedientia ac evidens
Ecclesiae vel rei publicae utilitas aliquos nonnumquam abesse postulent et exigant:
decernit eadem sacrosancta Synodus has legitimae absentiae causas a beatissimo
Romano Pontifice aut a metropolitano vel eo absente suffraganeo episcopo antiquiori
residente qui idem metropolitani absentiam probare debebit in scriptis esse approbandas
nisi cum absentia inciderit propter aliquod munus et rei publicae officium episcopatibus
adiunctum cuius quoniam causae sunt notoriae et interdum repentinae ne eas quidem
significari metropolitano necesse erit.
Ad eundem tamen cum concilio provinciali spectabit iudicare de licentiis a se vel
a suffraganeo datis et videre ne quis eo iure abutatur et ut poenis canonicis errantes
puniantur.
Interea meminerint discessuri ita ovibus suis providendum ut quantum fieri poterit
ex ipsorum absentia nullum damnum accipiant.
Quoniam autem qui aliquantisper tantum absunt ex veterum canonum sententia
non videntur abesse quia statim reversuri sunt: sacrosancta Synodus vult illud absentiae
spatium singulis annis sive continuum sive interruptum extra praedictas causas nullo
pacto debere duos aut ad summum tris menses excedere et haberi rationem ut id aequa
ex causa fiat et absque ullo gregis detrimento.
Quod an ita sit abscedentium conscientiae relinquit quam sperat religiosam et
timoratam fore cum Deo corda pateant cuius opus non fraudulentur agere suo periculo
tenentur.
Eosdem interim admonet et in Domino hortatur ne per illius temporis spatium
dominici adventus quadragesimae nativitatis resurrectionis domini pentecostes item et
corporis Christi diebus quibus refici maxime et in Domino gaudere pastoris praesentia
oves debeant ipsi ab Ecclesia sua cathedrali ullo pacto absint nisi episcopalia munia in
sua dioecesi eos alio vocent.

Si quis autem (quod utinam numquam eveniat) contra huius decreti dispositionem
abfuerit statuit sacrosancta Synodus praeter alias poenas adversus non residentes sub
Paulo III impositas et innovatas ac mortalis peccati reatum quem incurrit eum pro rata
temporis absentiae fructus suos non facere nec tuta conscientia alia etiam declaratione
non secuta illos sibi detinere posse sed teneri aut ipso cessante per superiorem
ecclesiasticum illos fabricae ecclesiarum aut pauperibus loci erogare prohibita
quacumque conventione vel compositione quae pro fructibus male perceptis appellatur
ex qua etiam praedicti fructus in totum aut pro parte ei remitterentur.
Non obstantibus quibuscumque privilegiis cuicumque collegio aut fabricae
concessis.
Eadem omnino etiam quoad culpam amissionem fructuum et poenas de curatis
inferioribus et aliis quibuscumque qui beneficium aliquod ecclesiasticum curam
animarum habens obtinent sacrosancta Synodus declarat et decernit ita tamen ut
quandocumque eos causa prius per episcopum cognita et probata abesse contigerit
vicarium idoneum ab ipso Ordinario approbandum cum debita mercedis assignatione
relinquant.
Discedendi autem licentiam in scriptis gratis que concedendam ultra bimestre
tempus nisi ex gravi causa non obtineant.
Quodsi per edictum citati etiam non personaliter contumaces fuerint liberum esse
vult ordinariis per censuras ecclesiasticas ac sequestrationem et subtractionem fructuum
alia que iuris remedia etiam usque ad privationem compellere nec exsecutionem hanc
quolibet privilegio licentia familiaritate exemptione etiam ratione cuiuscumque beneficii
pactione statuto etiam iuramento vel quacumque auctoritate confirmato consuetudine
etiam immemorabili quae potius corruptela censenda est sive appellatione aut
inhibitione etiam in Romana curia vel vigore Eugenianae constitutionis suspendi posse.
Postremo tam decretum illud sub Paulo III quam hoc ipsum in conciliis
provincialibus et episcopalibus publicari sancta Synodus praecipit.
Cupit enim quae adeo ex pastorum munere animarum que salute sunt frequenter
omnium auribus mentibus que infigi ut in posterum Deo iuvante nulla temporum iniuria
aut hominum oblivione aut desuetudine aboleantur.

[Canon II]

Ecclesiis cathedralibus seu superioribus quocumque nomine ac titulo praefecti
etiam si sanctae Romanae Ecclesiae cardinales sint si munus consecrationis intra tres
menses non susceperint ad fructuum perceptorum restitutionem teneantur; si intra
totidem menses postea id facere neglexerint ecclesiis ipso iure sint privati.
Consecratio vero si extra curiam Romanam fiat in Ecclesia ad quam promoti
fuerint aut in provincia si commode fieri poterit celebretur.
-

[Canon III]
Episcopi per semetipsos ordines conferant.
Quodsi aegritudine fuerint impediti subditos suos non aliter quam iam probatos et
examinatos ad alium episcopum ordinandos dimittant.

[Canon IV]

Prima tonsura non initientur qui sacramentum confirmationis non susceperint et
fidei rudimenta edocti non fuerint qui que legere et scribere nesciant et de quibus
probabilis coniectura non sit eos non saecularis iudicii fugiendi fraude sed ut Deo
fidelem cultum praestent hoc vitae genus elegisse.

[Canon V]

Ad minores ordines promovendi bonum a parocho et a magistro scholae in qua
educantur testimonium habeant.
Ii vero qui ad singulos maiores erunt assumendi per mensem ante ordinationem
episcopum adeant qui parocho aut alteri cui magis expedire videbitur committat ut
nominibus ac desiderio eorum qui volent promoveri publice in Ecclesia propositis de
ipsorum ordinandorum natalibus aetate moribus et vita a fide dignis diligenter inquirat
et litteras testimoniales ipsam inquisitionem factam continentes ad ipsum episcopum
quamprimum transmittat.

[Canon VI]

Nullus prima tonsura initiatus aut etiam in minoribus ordinibus constitutus ante
quartum decimum annum beneficium possit obtinere.
Is etiam fori privilegio non gaudeat nisi beneficium ecclesiasticum habeat aut
clericalem habitum et tonsuram deferens alicui Ecclesiae ex mandato episcopi inserviat
vel in seminario clericorum aut in aliqua schola vel universitate de licentia episcopi
quasi in via ad maiores ordines suscipiendos versetur.
In clericis vero coniugatis servetur constitutio Bonifatii VIII quae incipit: clerici
qui cum unicis modo hi clerici alicuius Ecclesiae servitio vel ministerio ab episcopo
deputati eidem Ecclesiae serviant vel ministrent et clericali habitu et tonsura utantur;
nemini quoad hoc privilegio vel consuetudine etiam immemorabili suffragante.

[Canon VII]

Sancta Synodus antiquorum canonum vestigiis inhaerendo decernit ut quando
episcopus ordinationem facere disposuerit omnes qui ad sacrum ministerium accedere
voluerint feria quarta ante ipsam ordinationem vel quando episcopo videbitur ad
civitatem evocentur.
Episcopus autem sacerdotibus et aliis prudentibus viris peritis divinae legis ac in
ecclesiasticis sanctionibus exercitatis sibi adscitis ordinandorum genus personam
aetatem institutionem mores doctrinam et fidem diligenter investiget et examinet.

[Canon VIII]

Ordinationes sacrorum ordinum statutis a iure temporibus ac in cathedrali
Ecclesia vocatis praesentibus que ad id Ecclesiae canonicis publice celebrentur.
Si autem in alio dioecesis loco praesente clero loci dignior quantum fieri poterit
Ecclesia semper adeatur.
Unusquisque autem a proprio episcopo ordinetur.
Quodsi quis ab alio promoveri petat nullatenus id ei etiam cuiusvis generalis aut
specialis rescripti vel privilegii praetextu etiam statutis temporibus permittatur nisi eius
probitas ac mores ordinarii sui testimonio commendentur.
Si secus fiat ordinans a collatione ordinum per annum et ordinatus a susceptorum
ordinum exsecutione quamdiu proprio ordinario videbitur expedire sit suspensus.

[Canon IX]

Episcopus familiarem suum non subditum ordinare non possit nisi per triennium
se cum fuerit commoratus et beneficium quacumque fraude cessante statim re ipsa illi
conferat; consuetudine quacumque etiam immemorabili in contrarium non obstante.
-

[Canon X]

Abbatibus ac aliis quibuscumque quantumvis exemptis non liceat in posterum
intra fines alicuius dioecesis consistentibus etiam si nullius dioecesis vel exempti esse
dicantur: cuiquam qui regularis subditus sibi non sit tonsuram vel minores ordines
conferre nec ipsi abbates et alii exempti aut collegia vel capitula quaecumque etiam
ecclesiarum cathedralium litteras dimissorias aliquibus clericis saecularibus ut ab aliis
ordinentur concedant sed horum omnium ordinatio servatis omnibus quae in huius
sanctae Synodi decretis continentur ad episcopos intra quorum dioecesis fines exsistant
pertineat; non obstantibus quibusvis privilegiis praescriptionibus aut consuetudinibus
etiam immemorabilibus.
Poenam quoque impositam his qui contra huius sanctae Synodi sub Paulo III
decretum a capitulo episcopali sede vacante litteras dimissorias impetrant ad illos qui
easdem litteras non a capitulo sed ab aliis quibusvis in iurisdictione episcopi loco
capituli sede vacante succedentibus obtinerent mandat extendi.
Concedentes autem dimissorias contra formam decreti ab officio et beneficio per
annum sint ipso iure suspensi.
[Canon XI]
Minores ordines iis qui saltem latinam linguam intelligant per temporum
interstitia nisi aliud episcopo expedire magis videretur conferantur ut eo accuratius
quantum sit huius disciplinae pondus possint edoceri; ac in unoquoque munere iuxta
praescriptum episcopi se exerceant id que in ea cui adscripti erunt Ecclesia nisi forte ex
causa studiorum absint atque ita de gradu in gradum ascendant ut in eis cum aetate vitae
meritum et doctrina maior accrescat.
Quod et bonorum morum exemplum et assiduum in Ecclesia ministerium atque
maior erga presbyteros et superiores ordines reverentia et crebrior quam antea corporis
Christi communio maxime comprobabunt.
Cum que hinc ad altiores gradus et sacratissima mysteria sit ingressus nemo iis
initietur quem non scientiae spes maioribus ordinibus dignum ostendat.
Hi vero non nisi post annum a susceptione postremi gradus minorum ordinum ad
sacros ordines promoveantur nisi necessitas aut Ecclesiae utilitas iudicio episcopi aliud
exposcat.
[Canon XII]
Nullus in posterum ad subdiaconatus ordinem ante vigesimum secundum ad
diaconatus ante vigesimum tertium ad presbyteratus ante vigesimum quintum aetatis
suae annum promoveatur.
Sciant tamen episcopi non singulos in ea aetate constitutos debere ad hos ordines
assumi sed dignos dumtaxat et quorum probata vita senectus sit.
-

Regulares quoque nec in minori aetate nec sine diligenti episcopi examine
ordinentur; privilegiis quibuscumque quoad hoc penitus exclusis.

[Canon XIII]

Subdiaconi et diaconi ordinentur habentes bonum testimonium et in minoribus
ordinibus iam probati ac litteris et iis quae ad ordinem exercendum pertinent instructi
qui sperent Deo auctore se continere posse ecclesiis quibus adscribentur inserviant
sciant que maxime decere si saltem diebus dominicis et solemnibus cum altari
ministraverint sacram communionem perceperint.
Promoti ad sacrum subdiaconatus ordinem si per annum saltem in eo non sint
versati ad altiorem gradum nisi aliud episcopo videatur ascendere non permittantur.
Duo sacri ordines non eodem die etiam regularibus conferantur; privilegiis ac
indultis quibusvis concessis non obstantibus quibuscumque.

[Canon XIV]

Qui pie et fideliter in ministeriis anteactis se gesserint ad presbyteratus ordinem
assumantur; bonum habeant testimonium et hi sint qui non modo in diaconatu ad minus
annum integrum nisi ob Ecclesiae utilitatem ac necessitatem aliud episcopo videretur
ministraverint sed etiam ad populum docendum ea quae scire omnibus necessarium est
ad salutem ac administranda sacramenta diligenti examine praecedente idonei
comprobentur atque ita pietate ac castis moribus conspicui ut praeclarum bonorum
operum exemplum et vitae monita ab eis possint exspectari.
Curet episcopus ut ii saltem diebus dominicis et festis solemnibus si autem curam
habuerint animarum tam frequenter ut suo muneri satisfaciant Missas celebrent.
Cum promotis per saltum si non ministraverint episcopus ex legitima causa possit
dispensare.

[Canon XV]

Quamvis presbyteri in sua ordinatione a peccatis absolvendi potestatem accipiant
decernit tamen sancta Synodus nullum etiam regularem posse confessiones saecularium
etiam sacerdotum audire nec ad id idoneum reputari nisi aut parochiale beneficium aut
ab episcopis per examen si illis videbitur esse necessarium aut alias idoneus iudicetur et
approbationem quae gratis detur obtineat; privilegiis et consuetudine quacumque etiam
immemorabili non obstantibus.

[Canon XVI]

Cum nullus debeat ordinari qui iudicio sui episcopi non sit utilis aut necessarius
suis ecclesiis sancta Synodus vestigiis sexti canonis concilii Chalcedonensis inhaerendo
statuit ut nullus in posterum ordinetur qui illi Ecclesiae aut pio loco pro cuius
necessitate aut utilitate assumitur non adscribatur ubi suis fungatur muneribus nec
incertis vagetur sedibus.
Quodsi locum inconsulto episcopo deseruerit ei sacrorum exercitium interdicatur.
Nullus praeterea clericus peregrinus sine commendatitiis sui ordinarii litteris ab
ullo episcopo ad divina celebranda et sacramenta administranda admittatur.

[Canon XVII]

Ut sanctorum ordinum a diaconatu ad ostiariatum functiones ab apostolorum
temporibus in Ecclesia laudabiliter receptae et pluribus in locis aliquamdiu intermissae
in usum iuxta sacros canones revocentur nec ab haereticis tamquam otiosae traducantur:
illius prisci moris restituendi desiderio flagrans sancta Synodus decernit ut in posterum
huiuscemodi ministeria non nisi per constitutos in dictis ordinibus exerceantur omnes
que et singulos praelatos ecclesiarum in Domino hortatur et illis praecipit ut quantum
fieri commode poterit in ecclesiis cathedralibus collegiatis et parochialibus suae
dioecesis si populus frequens et Ecclesiae proventus id ferre queant huiusmodi
functiones curent restituendas et ex aliqua parte redituum aliquorum simplicium
beneficiorum vel fabricae Ecclesiae si proventus suppetant aut utriusque illorum eas
functiones exercentibus stipendia assignent quibus si negligentes fuerint ordinarii
iudicio aut ex parte mulctari aut in totum privari possint.
Quodsi ministeriis quatuor minorum ordinum exercendis clerici coelibes praesto
non erunt suffici possint etiam coniugati vitae probatae dummodo non bigami ad ea
munia obeunda idonei et qui tonsuram et habitum clericalem in Ecclesia gestent.

[Canon XVIII]

Cum adolescentium aetas nisi recte instituatur prona sit ad mundi voluptates
sequendas et nisi a teneris annis ad pietatem et religionem informetur antequam
vitiorum habitus totos homines possideat numquam perfecte ac sine maximo ac
singulari propemodum Dei omnipotentis auxilio in disciplina ecclesiastica perseveret:
sancta Synodus statuit ut singulae cathedrales metropolitanae atque his maiores
Ecclesiae pro modo facultatum et dioecesis amplitudine certum puerorum ipsius
civitatis et dioecesis vel eius provinciae si ibi non reperiantur numerum in collegio ad
hoc prope ipsas ecclesias vel alio in loco convenienti ab episcopo eligendo alere ac
religiose educare et ecclesiasticis disciplinis instituere teneantur.
-

In hoc vero collegio recipiantur qui ad minimum duodecim annos et ex legitimo
matrimonio nati sint ac legere et scribere competenter noverint et quorum indoles et
voluntas spem afferat eos ecclesiasticis ministeriis perpetuo inservituros.
Pauperum autem filios praecipue eligi vult nec tamen ditiorum excludit modo suo
sumptu alantur et studium prae se ferant Deo et Ecclesiae inserviendi.
Hos pueros episcopus in tot classes quot ei videbitur divisos iuxta eorum
numerum aetatem ac in disciplina ecclesiastica progressum partim cum ei opportunum
videbitur ecclesiarum ministerio addicet partim in collegio erudientos retinebit alios que
in locum eductorum sufficiet ita ut hoc collegium Dei ministrorum perpetuum
seminarium sit.
Ut vero in eadem disciplina ecclesiastica commodius instituantur tonsura statim
atque habitu clericali semper utentur grammatices cantus computi ecclesiastici aliarum
que bonarum artium disciplinam discent; sacram scripturam libros ecclesiasticos
homilias sanctorum atque sacramentorum tradendorum maxime quae ad confessiones
audiendas videbuntur opportuna et rituum ac caeremoniarum formas ediscent.
Curet episcopus ut singulis diebus Missae sacrificio intersint ac saltem singulis
mensibus confiteantur peccata et iuxta confessoris iudicium sumant corpus Domini
nostri Iesu Christi; cathedrali et aliis loci ecclesiis diebus festis inserviant.
Quae omnia atque alia ad hanc rem opportuna et necessaria episcopi singuli cum
consilio duorum canonicorum seniorum et graviorum quos ipsi elegerint prout spiritus
sanctus suggesserit constituent ea que ut semper observentur saepius visitando operam
dabunt.

Dyscolos et incorrigibiles ac malorum morum seminatores acriter punient eos
etiam si opus fuerit expellendo omnia que impedimenta auferentes quaecumque ad
conservandum et augendum tam pium et sanctum institutum pertinere videbuntur
diligenter curabunt.
Et quia ad collegii fabricam instituendam et ad mercedem praeceptoribus et
ministris solvendam et ad alendam iuventutem et ad alios sumptus certi reditus erunt
necessarii ultra ea quae ad instituendos vel alendos pueros sunt in aliquibus ecclesiis et
locis destinata quae eo ipso huic seminario sub eadem episcopi cura applicata
censeantur: iidem episcopi cum consilio duorum de capitulo quorum alter ab episcopo
alter ab ipso capitulo eligatur item que duorum de clero civitatis quorum quidem alterius
electio similiter ad episcopum alterius vero ad clerum pertineat: ex fructibus integris
mensae episcopalis et capituli et quarumcumque dignitatum personatuum officiorum
praebendarum portionum abbatiarum et prioratuum cuiuscumque ordinis etiam regularis
aut qualitatis vel conditionis fuerint et hospitalium quae dantur in titulum vel
administrationem iuxta constitutionem concilii Viennensis quae incipit quia contingit et
beneficiorum quorumcumque etiam regularium etiam si iurispatronatus cuiuscumque
fuerint etiam si exempta etiam si nullius dioecesis vel aliis ecclesiis monasteriis et
hospitalibus et aliis quibusvis locis piis etiam exemptis annexa et ex fabricis
ecclesiarum et aliorum locorum etiam ex quibuscumque aliis ecclesiasticis reditibus seu
proventibus etiam aliorum collegiorum (in quibus tamen seminaria discentium) vel
docentium ad commune Ecclesiae bonum promovendum actu non habentur;

haec enim exempta esse voluit praeterquam ratione redituum qui superflui essent
ultra convenientem ipsorum seminariorum sustentationem) seu corporum vel
confraternitatum quae in nonnullis locis scholae appellantur et omnium monasteriorum
non tamen mendicantium etiam ex decimis quacumque ratione ad laicos ex quibus
subsidia ecclesiastica solvi solent et milites cuiuscumque militiae aut ordinis
pertinentibus (fratribus sancti Ioannis Hierosolymitani dumtaxat exceptis): partem
aliquam vel portionem detrahent et eam portionem sic detractam nec non beneficia
aliquot simplicia cuiuscumque qualitatis et dignitatis fuerint vel etiam praestimonia vel
praestimoniales portiones nuncupatas etiam ante vacationem sine cultus divini et illa
obtinentium praeiudicio huic collegio applicabunt et incorporabunt.
Quod locum habeat etiamsi beneficia sint reservata vel affecta nec per
resignationem ipsorum beneficiorum uniones et applicationes suspendi vel ullo modo
impediri possint sed omnino quacumque vacatione etiamsi in curia effectum suum
sortiantur et quacumque constitutione non obstante.
Ad hanc autem portionem solvendam beneficiorum dignitatum personatuum et
omnium et singulorum supra commemoratorum possessores non modo pro se sed pro
pensionibus quas aliis forsan ex dictis fructibus solverent retinendo tamen pro rata
quidquid pro dictis pensionibus illis erit solvendum ab episcopo loci per censuras
ecclesiasticas et alia iuris remedia compellantur etiam vocato ad hoc si videbitur auxilio
brachii saecularis; quibusvis quoad omnia et singula supradicta privilegiis
exemptionibus etiam si specialem derogationem requirerent consuetudine etiam
immemorabili et quavis appellatione et allegatione quae exsecutionem impediat non
obstantibus.
Succedente vero casu quo per uniones effectum suum sortientes vel aliter
seminarium ipsum in totum vel in partem dotatum reperiatur tunc portio ex singulis
beneficiis ut supra detracta et incorporata ab episcopo prout res ipsa exegerit in totum
vel pro parte remittatur.
Quodsi cathedralium et aliarum maiorum ecclesiarum praelati in hac seminarii
erectione eius que conservatione negligentes fuerint ac suam portionem solvere
detrectaverint: episcopum archiepiscopus archiepiscopum et superiores synodus
provincialis acriter corripere eos que ad omnia supradicta cogere debeat et ut
quamprimum hoc sanctum et pium opus ubicumque fieri poterit promoveatur studiose
curabit.
Rationes autem redituum huius seminarii episcopus annis singulis accipiat
praesentibus duobus a capitulo et totidem a clero civitatis deputatis.
deinde ut cum minori impensa huiusmodi scholis instituendis provideatur statuit
sancta Synodus ut episcopi archiepiscopi primates et alii locorum ordinarii scholasterias
obtinentes et alios quibus est lectionis vel doctrinae munus annexum ad docendum in
ipsis scholis instituendos per se ipsos si idonei fuerint alioquin per idoneos substitutos
ab eisdem scholasticis eligendos et ab ordinariis approbandos etiam per subtractionem
fructuum cogant et compellant.
Quodsi iudicio episcopi digni non fuerint alium qui dignus sit nominent omni
appellatione remota.
Quodsi neglexerint episcopus ipse deputet.
Docebunt autem praedicti quae videbuntur episcopo expedire.

De cetero vero officia vel dignitates illae quae scholasteriae dicuntur non nisi
doctoribus vel magistris aut licentiatis in sacra pagina aut in iure canonico et alias
personis idoneis et qui per se ipsos id munus explere possint conferantur et aliter facta
provisio nulla sit et invalida.
Non obstantibus quibusvis privilegiis et consuetudinibus etiam immemorabilibus.
Si vero in aliqua provincia Ecclesiae tanta paupertate laborent ut collegium in
aliquibus erigi non possit: synodus provincialis vel metropolitanus cum duobus
antiquioribus suffraganeis in Ecclesia metropolitana vel alia provinciae Ecclesia
commodiori unum aut plura collegia prout opportunum iudicabit ex fructibus duarum
aut plurium ecclesiarum in quibus singulis collegium commode institui non potest
erigenda curabit ubi pueri illarum ecclesiarum educentur.
In ecclesiis autem amplas dioeceses habentibus possit episcopus unum vel plura
in dioecesi prout sibi opportunum videbitur habere seminaria quae tamen ab illo uno
quod in civitate erectum et constitutum fuerit in omnibus dependeant.
Postremo si vel pro unionibus seu pro portionum taxatione vel assignatione et
incorporatione aut qualibet alia ratione difficultatem aliquam oriri contigerit ob quam
huius seminarii institutio vel conservatio impediretur aut perturbaretur: episcopus cum
supra deputatis vel synodus provincialis pro regionis more pro ecclesiarum et
beneficiorum qualitate etiam suprascripta si opus fuerit moderando et augendo: omnia et
singula quae ad felicem huius seminarii profectum necessaria et opportuna videbuntur
decernere ac providere valeat.

[Decretum super die futurae sessionis et materiis in ea pertractandis]
Insuper eadem sacrosancta Tridentina Synodus proximam futuram sessionem in
diem decimam sextam mensis septembris indicit; in qua agetur de sacramento
matrimonii et de aliis si qua erunt ad doctrinam fidei pertinentia quae expediri possint.
Item de provisionibus episcopatuum dignitatum aliorum que beneficiorum
ecclesiasticorum ac de diversis reformationis articulis.

SESSIO XXIV

11 nov. 1563

[Doctrina de Sacramento Matrimonii]

Matrimonii perpetuum indissolubilem que nexum primus humani generis parens
divini spiritus instinctu pronuntiavit cum dixit: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de
carne mea.

Quamobrem relinquet homo Patrem suum et matrem et adhaerebit uxori suae et
erunt duo in carne una.

Hoc autem vinculo duos tantummodo copulari et coniungi Christus Dominus
apertius docuit cum postrema illa verba tamquam a Deo prolata referens dixit: itaque
iam non sunt duo sed una caro statim que eiusdem nexus firmitatem ab adamo tanto
ante pronuntiatam his verbis confirmavit: Quod ergo Deus coniunxit homo non separet.
Gratiam vero quae naturalem illum amorem perficeret et indissolubilem unitatem
confirmaret coniuges que sanctificaret: ipse Christus venerabilium sacramentorum
institutor atque perfector sua nobis passione promeruit.
Quod Paulus apostolus innuit dicens: viri diligite uxores vestras sicut Christus
dilexit Ecclesiam et se ipsum tradidit pro ea mox subiungens: sacramentum hoc
magnum est; ego autem dico in Christo et in Ecclesia.
Cum igitur matrimonium in lege evangelica veteribus connubiis per Christum
gratia praestet: merito inter novae legis sacramenta annumerandum sancti patres nostri
concilia et universalis Ecclesiae traditio semper docuerunt; adversus quam impii
homines huius saeculi insanientes non solum perperam de hoc venerabili sacramento
senserunt sed de more suo praetextu Evangelii libertatem carnis introducentes multa ab
Ecclesiae catholicae sensu et ab apostolorum temporibus probata consuetudine aliena
scripto et verbo asseruerunt non sine magna christifidelium iactura.
Quorum temeritati sancta et universalis Synodus cupiens occurrere insigniores
praedictorum schismaticorum haereses et errores ne plures ad se trahat perniciosa eorum
contagio exterminandos duxit hos in ipsos haereticos eorum que errores decernens
anathematismos.

[Canones de Sacramento Matrimonii]

1. Si quis dixerit matrimonium non esse vere et proprie unum ex septem legis
evangelicae sacramentis a Christo Domino institutum sed ab hominibus in Ecclesia
inventum neque gratiam conferre: a[nathema] s[it].
2. Si quis dixerit licere christianis plures simul habere uxores et hoc nulla lege
divina esse prohibitum: a[nathema] s[it].
3. Si quis dixerit eos tantum consanguinitatis et affinitatis gradus qui Levitico
exprimuntur posse impedire matrimonium contrahendum et dirimere contractum; nec
posse Ecclesiam in nonnullis illorum dispensare aut constituere ut plures impediant et
dirimant: a[nathema] s[it].
4. Si quis dixerit Ecclesiam non potuisse constituere impedimenta matrimonium
dirimentia vel in iis constituendis errasse: a[nathema] s[it].
5. Si quis dixerit propter haeresim aut molestam cohabitationem aut affectatam
absentiam a coniuge dissolvi posse matrimonii vinculum: a[nathema] s[it].
6. Si quis dixerit matrimonium ratum non consummatum per solemnem religionis
professionem alterius coniugum non dirimi: a[nathema] s[it].

7. Si quis dixerit Ecclesiam errare cum docuit et docet iuxta evangelicam et
apostolicam doctrinam propter adulterium alterius coniugum matrimonii vinculum non
posse dissolvi et utrumque vel etiam innocentem qui causam adulterio non dedit non
posse altero coniuge vivente aliud matrimonium contrahere moechari que eum qui
dimissa adultera aliam duxerit et eam quae dimisso adultero alii nupserit a[nathema]
s[it].
8. Si quis dixerit Ecclesiam errare cum ob multas causas separationem inter
coniuges quoad thorum seu quoad cohabitationem ad certum incertum ve tempus fieri
posse decernit: a[nathema] s[it].
9. Si quis dixerit clericos in sacris ordinibus constitutos vel regulares castitatem
solemniter professos posse matrimonium contrahere contractum que validum esse non
obstante lege ecclesiastica vel voto et oppositum nil aliud esse quam damnare
matrimonium; posse que omnes contrahere matrimonium qui non sentiunt se castitatis
(etiam si eam voverint) habere donum: a[nathema] s[it].
Cum Deus id recte petentibus non deneget nec patiatur nos supra id quod
possumus tentari.
10. Si quis dixerit statum coniugalem anteponendum esse statui virginitatis vel
coelibatus et non esse melius ac beatius manere in virginitate aut coelibatu quam iungi
matrimonio: a[nathema] s[it].
11. Si quis dixerit prohibitionem solemnitatis nuptiarum certis anni temporibus
superstitionem esse tyrannicam ab ethnicorum superstitione profectam; aut
benedictiones et alias caeremonias quibus Ecclesia in illis utitur damnaverit: a[nathema]
s[it].

12. Si quis dixerit causas matrimoniales non spectare ad iudices ecclesiasticos:
a[nathema] s[it].

[Canones super reformatione circa matrimonium]

[Caput I]

Tametsi dubitandum non est clandestina matrimonia libero contrahentium
consensu facta rata et vera esse matrimonia quamdiu Ecclesia ea irrita non fecit et
proinde iure damnandi sint illi ut eos sancta Synodus anathemate damnat qui ea vera ac
rata esse negant qui que falso affirmant matrimonia a filiis familias sine consensu
parentum contracta irrita esse et parentes ea rata vel irrita facere posse: nihilominus
sancta Dei Ecclesia ex iustissimis causis illa semper detestata est atque prohibuit.
Verum cum sancta Synodus animadvertat prohibitiones illas propter hominum
inobedientiam iam non prodesse et gravia peccata perpendat quae ex eisdem
clandestinis coniugiis ortum habent praesertim vero eorum qui in statu damnationis
permanent dum priore uxore cum qua clam contraxerant relicta cum alia palam
contrahunt et cum ea in perpetuo adulterio vivunt; cui malo cum ab Ecclesia quae de
occultis non iudicat succurri non possit nisi efficacius aliquod remedium adhibeatur:

idcirco sacri Lateranensis concilii sub Innocentio III celebrati vestigiis inhaerendo
praecipit ut in posterum antequam matrimonium contrahatur ter a proprio contrahentium
parocho tribus continuis diebus festivis in Ecclesia inter Missarum solemnia publice
denuntietur inter quos matrimonium sit contrahendum; quibus denuntiationibus factis si
nullum legitimum opponatur impedimentum ad celebrationem matrimonii in facie
Ecclesiae procedatur ubi parochus viro et muliere interrogatis et eorum mutuo consensu
intellecto vel dicat: ego vos in matrimonium coniungo in nomine Patris et Filii et
Spiritus Sancti vel aliis utatur verbis iuxta receptum uniuscuiusque provinciae ritum.
Quodsi aliquando probabilis fuerit suspicio matrimonium malitiose impediri posse
si tot praecesserint denuntiationes: tunc vel una tantum denuntiatio fiat vel saltem
parocho et duobus vel tribus testibus praesentibus matrimonium celebretur; deinde ante
illius consummationem denuntiationes in Ecclesia fiant ut si aliqua subsunt
impedimenta facilius detegantur nisi ordinarius ipse expedire iudicaverit ut praedictae
denuntiationes remittantur quod illius prudentiae et iudicio sancta Synodus relinquit.
Qui aliter quam praesente parocho vel alio sacerdote de ipsius parochi seu
Ordinarii licentia et duobus vel tribus testibus matrimonium contrahere attentabunt: eos
sancta Synodus ad sic contrahendum omnino inhabiles reddit et huiusmodi contractus
irritos et nullos esse decernit prout eos praesenti decreto irritos facit et annullat.
Insuper parochum vel alium sacerdotem qui cum minori testium numero et testes
qui sine parocho vel sacerdote huiusmodi contractui interfuerint necnon ipsos
contrahentes graviter arbitrio ordinarii puniri praecipit.
Praeterea eadem sancta Synodus hortatur ut coniuges ante benedictionem
sacerdotalem in templo suscipiendam in eadem domo non cohabitent.
Statuit que benedictionem a proprio parocho fieri neque a quoquam nisi ab ipso
parocho vel ab Ordinario licentiam ad praedictam benedictionem faciendam alii
sacerdoti concedi posse quacumque consuetudine etiam immemorabili quae potius
corruptela dicenda est vel privilegio non obstante.
Quodsi quis parochus vel alius sacerdos sive regularis sive saecularis sit etiam si
id sibi ex privilegio vel immemorabili consuetudine licere contendat alterius parochiae
sponsos sine illorum parochi licentia matrimonio coniungere aut benedicere ausus
fuerit: ipso iure tamdiu suspensus maneat quamdiu ab Ordinario eius parochi qui
matrimonio interesse debebat seu a quo benedictio suscipienda erat absolvatur.
Habeat parochus librum in quo coniugum et testium nomina diem que et locum
contracti matrimonii describat quem diligenter apud se custodiat.
Postremo sancta Synodus coniuges hortatur ut antequam contrahant vel saltem
triduo ante matrimonii consummationem sua peccata diligenter confiteantur et ad
sanctissimum Eucharistiae sacramentum pie accedant.
Si quae provinciae aliis ultra praedictas laudabilibus consuetudinibus et
caeremoniis hac in re utuntur eas omnino retineri sancta Synodus vehementer optat.
Ne vero haec tam salubria praecepta quemquam lateant ordinariis omnibus
praecipit ut cum primum potuerint curent hoc decretum populo publicari ac explicari in
singulis suarum dioecesum parochialibus ecclesiis id que in primo anno quam
saepissime fiat deinde vero quoties expedire viderint.
Decernit insuper ut huiusmodi decretum in unaquaque parochia suum robur post
triginta dies habere incipiat a die primae publicationis in eadem parochia factae
numerandos.
-

[Caput II]

Docet experientia propter multitudinem prohibitionum multoties in casibus
prohibitis ignoranter contrahi matrimonia in quibus vel non sine magno peccato
perseveratur vel ea non sine magno scandalo dirimuntur.
Volens itaque sancta Synodus huic incommodo providere et a cognationis
spiritualis impedimento incipiens statuit ut unus tantum sive vir sive mulier iuxta
sacrorum canonum instituta vel ad summum unus et una baptizatum de baptismo
suscipiant inter quos ac baptizatum ipsum et illius patrem et matrem necnon inter
baptizantem et baptizatum baptizati que patrem ac matrem tantum spiritualis cognatio
contrahatur.

Parochus antequam ad baptismum conferendum accedat diligenter ab iis ad quos
spectabit sciscitetur quem vel quos elegerint ut baptizatum de sacro fonte suscipiant et
eum vel eos tantum ad illum suscipiendum admittat et in libro eorum nomina describat
doceat que eos quam cognationem contraxerint ne ignorantia ulla excusari valeant.
Quodsi alii ultra designatos baptizatum tetigerint cognationem spiritualem nullo
pacto contrahant; constitutionibus in contrarium facientibus non obstantibus.
Si parochi culpa vel negligentia secus factum fuerit arbitrio ordinarii puniatur.
Ea quoque cognatio quae ex confirmatione contrahitur confirmantem et
confirmatum illius que Patrem et matrem ac tenentem non egrediatur; omnibus inter
alias personas huius spiritualis cognationis impedimentis omnino sublatis.

[Caput III]

Iustitiae publicae honestatis impedimentum ubi sponsalia quacumque ratione
valida non erunt sancta Synodus prorsus tollit; ubi autem valida fuerint primum gradum
non excedat quoniam in ulterioribus gradibus iam non potest huiusmodi prohibitio
absque dispendio observari.

[Caput IV]

Praeterea sancta Synodus eisdem et aliis gravissimis de causis adducta
impedimentum quod propter affinitatem ex fornicatione contractam inducitur et
matrimonium postea factum dirimit ad eos tantum qui in primo et secundo gradu
coniunguntur restringit.
In ulterioribus vero gradibus statuit huiusmodi affinitatem matrimonium postea
contractum non dirimere.

[Caput V]

Si quis intra gradus prohibitos scienter matrimonium contrahere praesumpserit
separetur ac spe dispensationis consequendae careat id que in eo multo magis locum
habeat qui non tantum matrimonium contrahere sed etiam consummare ausus fuerit.
Quodsi ignoranter id fecerit siquidem solemnitates requisitas in contrahendo
matrimonio neglexerit eisdem subiiciatur poenis.
Non enim dignus est qui Ecclesiae benignitatem facile experiatur cuius salubria
praecepta temere contempsit.
Si vero solemnitatibus adhibitis impedimentum aliquod postea subesse
cognoscatur cuius ille probabilem ignorantiam habuit tunc facilius cum eo et gratis
dispensari poterit.
In contrahendis matrimoniis vel nulla omnino detur dispensatio vel raro id que ex
causa et gratis concedatur.
In secundo gradu numquam dispensetur nisi inter magnos principes et ob
publicam causam.

[Caput VI]

Decernit sancta Synodus inter raptorem et raptam quamdiu ipsa in potestate
raptoris manserit nullum posse consistere matrimonium.
Quodsi rapta a raptore separata et in loco tuto et libero constituta illum in virum
habere consenserit: eam raptor in uxorum habeat; et nihilominus raptor ipse ac omnes
illi consilium auxilium et favorem praebentes sint ipso iure excommunicati ac perpetuo
infames omnium que dignitatum incapaces.
Et si clerici fuerint de proprio gradu decidant.
Teneatur praeterea raptor mulierem raptam sive eam in uxorem duxerit sive non
duxerit decenter arbitrio iudicis dotare.

[Caput VII]

Multi sunt qui vagantur et incertas habent sedes et ut improbi sunt ingenii prima
uxore relicta aliam et plerumque plures illa vivente diversis in locis ducunt; cui morbo
cupiens sancta Synodus occurrere omnes ad quos spectat paterne monet ne hoc genus
hominum vagantium ad matrimonium facile recipiant.
Magistratus etiam saeculares hortatur ut eos severe coerceant; parochis autem
praecipit ne illorum matrimoniis intersint nisi prius diligentem inquisitionem fecerint et
re ad ordinarium delata ab eo licentiam id faciendi obtinuerint.

[Caput VIII]

Grave peccatum est homines solutos concubinas habere gravissimum vero et in
huius magni sacramenti singularem contemptum admissum uxoratos quoque in hoc
damnationis statu vivere ac audere eas quandoque domi etiam cum uxoribus alere et
retinere.
Quare ut huic tanto malo sancta Synodus opportunis remediis provideat statuit
huiusmodi concubinarios tam solutos quam uxoratos cuiuscumque status dignitatis et
conditionis exsistant si postquam ab Ordinario etiam ex officio ter admoniti ea de re
fuerint concubinas non eiecerint se que ab earum consuetudine non seiunxerint
excommunicatione feriendos esse a qua non absolvantur donec re ipsa admonitioni
factae paruerint.
Quodsi in concubinatu per annum censuris neglectis permanserint contra eos ab
Ordinario severe pro qualitate criminis procedatur.
Mulieres sive coniugatae sive solutae quae cum adulteris seu concubinariis
publice vivunt si ter admonitae non paruerint ab ordinariis locorum nullo etiam
requirente ex officio graviter pro modo culpae puniantur et extra oppidum vel dioecesim
si id eisdem ordinariis videbitur invocato si opus fuerit brachio saeculari eiiciantur; aliis
poenis contra adulteros et concubinarios inflictis in suo robore permanentibus.

[Caput IX]

Ita plerumque temporalium dominorum ac magistratuum mentis oculos terreni
affectus atque cupiditates excaecant ut viros et mulieres sub eorum iurisdictione
degentes maxime divites vel spem magnae haereditatis habentes minis et poenis adigant
cum iis matrimonium invitos contrahere quos ipsi domini vel magistratus illis
praescripserint.
Quare cum maxime nefarium sit matrimonii libertatem violare et ab eis iniurias
nasci a quibus iura exspectantur: praecipit sancta Synodus omnibus cuiuscumque gradus
dignitatis et conditionis exsistant sub anathematis poena quam ipso facto incurrant ne
quovis modo directe vel indirecte subditos suos vel quoscumque alios cogant quominus
libere matrimonia contrahant.

[Caput X]

Ab adventu Domini nostri Iesu Christi usque in diem epiphaniae et a feria quarta
cinerum usque in octavam paschatis inclusive antiquas solemnium nuptiarum
prohibitiones diligenter ab omnibus observari sancta Synodus praecipit.
In aliis vero temporibus nuptias solemniter celebrari permittit quas episcopi ut ea
qua decet modestia et honestate fiant curabunt.
Sancta enim res est matrimonium et sancte tractandum.

[Decretum de reformatione]

Eadem sacrosancta Synodus reformationis materiam prosequens haec in praesenti
sessione statuenda decernit.

[Canon I]

Si in quibuslibet Ecclesiae gradibus providenter scienter que curandum est ut in
domini domo nihil sit inordinatum nihil que praeposterum: multo magis elaborandum
est ut in electione eius qui supra omnes gradus constituitur non erretur.
Nam totius familiae Domini status et ordo mutabit si quod requiritur in corpore
non inveniatur in capite; unde etsi alias sancta Synodus de promovendis ad cathedrales
et superiores ecclesias nonnulla utiliter decrevit: hoc tamen munus huiusmodi esse
censet ut si pro rei magnitudine expendatur numquam satis cautum de eo videri possit.
Itaque statuit ut cum primum Ecclesia vacaverit supplicationes ac preces publice
privatim que habeantur atque a capitulo per civitatem et dioecesim indicantur quibus
clerus populus que bonum a Deo pastorem valeat impetrare.
Omnes vero et singulos qui ad promotionem praeficiendorum quodcumque ius
quacumque ratione a Sede Apostolica habent aut alioquin operam suam praestant: nihil
in his pro praesenti temporum ratione innovando hortatur et monet ut in primis
meminerint nihil se ad Dei gloriam et populorum salutem utilius posse facere quam si
bonos pastores et Ecclesiae gubernandae idoneos promoveri studeant eos que alienis
peccatis communicantes mortaliter peccare nisi quos digniores et Ecclesiae magis utiles
ipsi iudicaverint non quidem precibus vel humano affectu aut ambientium
suggestionibus sed eorum exigentibus meritis praefici diligenter curaverint et quos ex
legitimo matrimonio natos et vita aetate doctrina atque aliis omnibus qualitatibus
praeditos sciant quae iuxta sacros canones et Tridentinae huius synodi decreta
requiruntur.
Quoniam vero in sumendo de praedictis omnibus qualitatibus gravi idoneo que
bonorum et doctorum virorum testimonio non uniformis ratio ubique ex nationum
populorum ac morum varietate potest adhiberi: mandat sancta Synodus ut in provinciali
synodo per metropolitanum habenda praescribatur quibusque locis et provinciis propria
examinis seu inquisitionis aut instructionis faciendae forma sanctissimi Romani
Pontificis arbitrio approbanda quae magis eisdem locis utilis atque opportuna esse
videbitur ita tamen ut cum deinde hoc examen seu inquisitio de persona promovenda
perecta fuerit ea in instrumentum publicum redacta cum toto testimonio ac professione
fidei ab eo facta quamprimum ad sanctissimum Romanum Pontificem omnino
transmittatur ut ipse Summus Pontifex plena totius negotii ac personarum notitia habita
pro gregis dominici commodo de illis si idonei per examen seu per inquisitionem factam
reperti fuerint ecclesiis possit utilius providere.

Omnes vero inquisitiones informationes testimonia ac probationes quaecumque de
promovendi qualitatibus et Ecclesiae statu a quibuscumque etiam in Romana curia
habitae per cardinalem qui relationem facturus erit in consistorio et alios tres cardinales
diligenter examinentur ac relatio ipsa cardinalis relatoris et trium cardinalium
subscriptione roboretur in qua ipsi singuli quatuor cardinales affirment se adhibita
accurata diligentia invenisse promovendos qualitatibus a iure et ab hac sancta Synodo
requisitis praeditos ac certo existimare sub periculo salutis aeternae idoneos esse qui
ecclesiis praeficiantur: ita ut relatione in uno consistorio facta quo maturius interea de
ipsa inquisitione cognosci possit in aliud consistorium iudicium differatur nisi aliud
beatissimo Pontifici videbitur expedire.
Ea vero omnia et singula quae de episcoporum praeficiendorum vita aetate
doctrina et ceteris qualitatibus alias in eadem synodo constituta sunt decernit eadem
etiam in creatione sanctae Romanae Ecclesiae cardinalium etiam si diaconi sint
exigenda quos sanctissimus Romanus Pontifex ex omnibus christianitatis nationibus
quantum commode fieri poterit prout idoneos repererit assumet.
Postremo eadem sancta Synodus tot gravissimis Ecclesiae incommodis commota
non potest non commemorare nihil magis Ecclesiae Dei esse necessarium quam ut
beatissimus Romanus Pontifex quam sollicitudinem universae Ecclesiae ex muneris sui
officio debet eam hic potissimum impendat ut lectissimos tantum sibi cardinales
adsciscat et bonos maxime atque idoneos pastores singulis ecclesiis praeficiat; id que eo
magis quod ovium Christi sanguinem quae ex malo negligentium et sui officii
immemorum pastorum regimine peribunt Dominus noster Iesus Christus de manibus
eius sit requisiturus.

[Canon II]

Provincialia concilia sicubi omissa sunt pro moderandis moribus corrigendis
excessibus controversiis componendis aliis que ex sacris canonibus permissis
renoventur.
Quare metropolitani per se ipsos seu illis legitime impeditis coepiscopus antiquior
intra annum ad minus a fine praesentis concilii et deinde quolibet saltem triennio post
octavam paschae resurrectionis Domini nostri Iesu Christi seu alio commodiori tempore
pro more provinciae non praetermittat synodum in provincia sua cogere quo episcopi
omnes et alii qui de iure vel consuetudine interesse debent exceptis iis quibus cum
imminenti periculo transfretandum esset convenire omnino teneantur.
Nec episcopi comprovinciales praetextu cuiuslibet consuetudinis ad
metropolitanam Ecclesiam in posterum accedere inviti compellantur.
Itidem episcopi qui nulli archiepiscopo subiiciuntur aliquem vicinum
metropolitanum semel eligant in cuius synodo provinciali cum aliis interesse debeant et
quae ibi ordinata fuerint observent ac observari faciant.
In reliquis omnibus eorum exemptio et privilegia salva atque integra maneant.

Synodi quoque dioecesanae quotannis celebrentur ad quas exempti etiam omnes
qui alias cessante exemptione interesse deberent nec capitulis generalibus subduntur
accedere teneantur; ratione tamen parochialium aut aliarum saecularium ecclesiarum
etiam annexarum debeant ii qui illarum curam gerunt quicumque illi sint synodo
interesse.
Quodsi in his tam metropolitani quam episcopi et alii suprascripti negligentes
fuerint poenas sacris canonibus sancitas incurrant.

[Canon III]

Patriarchae primates metropolitani et episcopi propriam dioecesim per se ipsos aut
si legitime impediti fuerint per suum generalem vicarium aut visitatorem si quotannis
totam propter eius latitudinem visitare non poterunt saltem maiorem eius partem ita
tamen ut tota biennio per se vel visitatores suos compleatur visitare non praetermittant.
A metropolitanis vero etiam post plene visitatam propriam dioecesim non
visitentur cathedrales Ecclesiae neque dioeceses suorum comprovincialium nisi causa
cognita et probata in concilio provinciali.
Archidiaconi autem decani et alii inferiores in iis ecclesiis ubi hactenus
visitationem exercere legitime consueverunt debeant quidem assumpto notario de
consensu episcopi deinceps per se ipsos tantum ibidem visitare.
Visitatores etiam a capitulo deputandi ubi capitulum ius visitandi habet prius ab
episcopo approbentur; sed non ideo episcopus vel eo impedito eius visitator easdem
ecclesias seorsum ab his visitare prohibeatur; cui ipsi archidiaconi vel alii inferiores
visitationis factae infra mensem rationem reddere et depositiones testium ac integra acta
ei exhibere teneantur.
Non obstantibus quacumque consuetudine etiam immemorabili atque
exemptionibus et privilegiis quibuscumque.
Visitationum autem omnium istarum praecipuus sit scopus sanam orthodoxam
que doctrinam expulsis haeresibus inducere bonos mores tueri pravos corrigere
populum cohortationibus et admonitionibus ad religionem pacem innocentiam que
accendere cetera prout locus tempus et occasio feret ex visitantium prudentia ad
fidelium fructum constituere.
Quae ut facilius felicius que succedant monentur praedicti omnes et singuli ad
quos visitatio spectat ut paterna charitate christiano que zelo omnes amplectantur ideo
que modesto contenti equitatu famulatu que studeant quam celerrime debita tamen cum
diligentia visitationem ipsam absolvere.
Interim que caveant ne inutilibus sumptibus cuiquam graves onerosi ve sint neve
ipsi aut quispiam suorum quidquam procurationis causa pro visitatione etiam
testamentorum ad pios usus praeter id quod ex relictis piis iure debetur aut alio quovis
nomine nec pecuniam nec munus quodcumque sit etiam qualitercumque offeratur
accipiant; non obstante quacumque consuetudine etiam immemorabili.
Exceptis tamen victualibus quae sibi ac suis frugaliter moderate que pro temporis
tantum necessitate et non ultra erunt ministranda.

Sit tamen in optione eorum qui visitantur si malint solvere id quod erat ab ipsis
antea solvi certa pecunia taxata consuetum an vero praedicta victualia subministrare
salvo item iure conventionum antiquarum cum monasteriis aliis que piis locis aut
ecclesiis non parochialibus inito quod illaesum permaneat.
In iis vero locis seu provinciis ubi consuetudo est ut nec victualia nec pecunia nec
quidquam aliud a visitatoribus accipiatur sed omnia gratis fiant: ibi id observetur.
Quodsi quisquam (quod absit) aliquid amplius in supradictis omnibus casibus
accipere praesumpserit: is praeter dupli restitutionem intra mensem faciendam aliis
etiam poenis iuxta constitutionem concilii generalis lugdunensis quae incipit exigit
necnon et aliis poenis in synodo provinciali arbitrio synodi absque ulla spe veniae
mulctetur.
Patroni vero in his quae ad sacramentorum administrationem spectant nullatenus
se praesumant ingerere neque visitationi ornamentorum Ecclesiae aut bonorum
stabilium seu fabricarum proventibus immisceant nisi quatenus id eis ex institutione ac
fundatione competat; sed episcopi ipsi haec faciant et fabricarum reditus in usus
Ecclesiae necessarios et utiles prout sibi expedire magis visum fuerit expendi curent.

[Canon IV]

Praedicationis munus quod episcoporum praecipuum est cupiens sancta Synodus
quo frequentius possit ad fidelium salutem exerceri: canones alias super hoc editos sub
felicis recordationis Paulo III aptius praesentium temporum usui accomodando mandat
ut in Ecclesia sua ipsi per se aut si legitime impediti fuerint per eos quos ad
praedicationis munus assument in aliis autem ecclesiis per parochos sive iis impeditis
per alios ab episcopo impensis eorum qui eas praestare vel tenentur vel solent
deputandos in civitate aut in quacumque parte dioecesis censebunt expedire saltem
omnibus dominicis et solemnibus diebus festis tempore autem ieiuniorum
quadragesimae et adventus domini quotidie vel saltem tribus in hebdomada diebus si ita
oportere duxerint sacras scripturas divinam que legem annuntient et alias
quotiescumque id opportune fieri posse iudicaverint.
Moneat que episcopus populum diligenter teneri unumquemque parochiae suae
interesse ubi id commode fieri potest ad audiendum Verbum Dei.
Nullus autem saecularis sive regularis etiam in ecclesiis suorum ordinum
contradicente episcopo praedicare praesumat.
Iidem etiam saltem dominicis et aliis festivis diebus pueros in singulis parochiis
fidei rudimenta et obedientiam erga Deum et parentes diligenter ab iis ad quos spectabit
doceri curabunt et si opus sit etiam per censuras ecclesiasticas compellent.
Non obstantibus privilegiis et consuetudinibus.
In reliquis ea quae de praedicationis munere sub eodem Paulo III decreta fuerunt
suum robur obtineant.

[Canon V]

Causae criminales graviores contra episcopos etiam haeresis (quod absit) quae
depositione aut privatione dignae sunt: ab ipso tantum summo Romano Pontifice
cognoscantur et terminentur.
Quodsi eiusmodi sit causa quae necessario extra Romanam curiam sit
committenda: nemini prorsus ea committatur nisi metropolitanis aut episcopis a
beatissimo Papa eligendis.
Haec vero commissio et specialis sit et manu ipsius sanctissimi pontificis signata
nec unquam plus his tribuat quam ut solam facti instructionem sumant processum que
conficiant quam statim ad Romanum Pontificem transmittant reservata eidem
sanctissimo sententia diffinitiva.
Cetera alias sub felicis recordationis Iulio III super his decreta necnon et
constitutio sub Innocentio III in concilio generali quae incipit qualiter et quando quam
sancta Synodus in praesenti innovat ab omnibus observetur.
Minores vero criminales causae episcoporum in concilio tantum provinciali
cognoscantur et terminentur vel a deputandis per concilium provinciale.

[Canon VI]

Liceat episcopis in irregularitatibus omnibus et suspensionibus ex delicto occulto
provenientibus excepta ea quae oritur ex homicidio voluntario et exceptis aliis deductis
ad forum contentiosum dispensare et in quibuscumque casibus occultis etiam Sedi
Apostolicae reservatis delinquentes quoscumque sibi subditos in dioecesi sua per se
ipsos aut vicarium ad id specialiter deputandum in foro conscientiae gratis absolvere
imposita poenitentia salutari.
Idem et in haeresis crimine in eodem foro conscientiae eis tantum non eorum
vicariis sit permissum.

[Canon VII]

Ut fidelis populus ad suscipienda sacramenta maiore cum reverentia atque animi
devotione accedat: praecipit sancta Synodus episcopis omnibus ut non solum cum haec
per se ipsos erunt populo administranda prius illorum vim et usum pro suscipientium
captu explicent sed etiam idem a singulis parochis pie prudenter que etiam lingua
vernacula si opus sit et commode fieri poterit servari studeant iuxta formam a sancta
Synodo in catechesi singulis sacramentis praescribendam quam episcopi in vulgarem
linguam fideliter verti atque a parochis omnibus populo exponi curabunt; necnon ut
inter Missarum solemnia aut divinorum celebrationem sacra eloquia et salutis monita
eadem vernacula lingua singulis diebus festis vel solemnibus explanent eadem que in
omnium cordibus (postpositis inutilibus quaestionibus) inserere atque eos in lege
Domini erudire studeant.

[Canon VIII]
Apostolus monet publice peccantes palam esse corripiendos.
Quando igitur ab aliquo publice et in multorum conspectu crimen commissum
fuerit unde alios scandalo offensos commotos que fuisse non sit dubitandum: huic
condignam pro modo culpae poenitentiam publice iniungi oportet ut quos exemplo suo
ad malos mores provocavit suae emendationis testimonio ad rectam revocet vitam.
Episcopus tamen publicae hoc poenitentiae genus in aliud secretum poterit
commutare quando ita magis iudicaverit expedire.
In omnibus etiam cathedralibus ecclesiis ubi id commode fieri poterit
poenitentiarius aliquis cum unione praebendae proxime vacaturae ab episcopo
instituatur qui magister sit vel doctor aut licentiatus in theologia vel iure canonico et
annorum quadraginta seu alias qui aptior pro loci qualitate reperiatur; qui dum
confessiones in Ecclesia audiet interim praesens in choro censeatur.
[Canon IX]
Quae alias sub felicis recordationis Paulo III et nuper sub beatissimo domino
nostro Pio IV in hoc eodem concilio de adhibenda ab ordinariis diligentia in
beneficiorum etiam exemptorum visitatione constituta sunt: eadem etiam in iis ecclesiis
saecularibus observentur quae in nullius dioecesi esse dicuntur ut ab episcopo cuius
cathedralis Ecclesia est proximior si id constet alioquin ab eo qui semel in concilio
provinciali a praelato loci illius electus fuerit tamquam Sedis Apostolicae delegato
visitentur.
Non obstantibus privilegiis et consuetudinibus quibuscumque etiam
immemorabilibus.

[Canon X]

Episcopi ut aptius quem regunt populum possint in officio atque obedientia
continere in omnibus his quae ad visitationem ac morum correctionem subditorum
suorum spectant ius et potestatem habeant etiam tamquam Apostolicae Sedis delegati ea
ordinandi moderandi puniendi et exsequendi iuxta canonum sanctiones quae illis ex
prudentia sua pro subditorum emendatione ac dioecesis suae utilitate necessaria
videbuntur; nec in his ubi de visitatione aut morum correctione agitur exemptio aut ulla
inhibitio appellatio seu querela etiam ad Sedem Apostolicam interposita exsecutionem
eorum quae ab his mandata decreta aut iudicata fuerint quoquo modo impediat aut
suspendat.

[Canon XI]

Quoniam privilegia et exemptiones quae variis titulis plerisque conceduntur hodie
perturbationem in episcoporum iurisdictione excitare et exemptis occasionem laxioris
vitae praebere dignoscuntur: decernit sancta Synodus ut si quando iustis gravibus et fere
necessariis suadentibus causis aliquos honorariis titulis protonotariatus acolythatus
comitis palatini capellani regii aut aliis huiusmodi in Romana curia vel extra insignibus
decorandos esse placuerit necnon alios cuicumque monasterio oblatos vel
quomodocumque addictos aut sub nomine servientium militiis seu monasteriis
hospitalibus collegiis aut quocumque alio titulo assumi: nihil ex privilegiis detractum
esse ordinariis intelligatur quominus ii quibus ea iam concessa sunt vel in posterum
concedi contigerit ipsis ordinariis tamquam Apostolicae Sedis delegatis plene in
omnibus et quoad capellanos regios iuxta constitutionem Innocentii III quae incipit cum
capella subiecti exsistant; exceptis tamen iis, qui praedictis locis aut militiis actu
serviunt et intra eorum septa ac domos resident sub que eorum obedientia vivunt sive iis
qui legitime et secundum regulam earundem militiarum professionem fecerint de qua
ordinario constare debeat.
Non obstantibus privilegiis quibuscumque etiam religionis s(ancti) Ioannis
Hierosolymitani et aliarum militiarum.
Quae vero privilegia residentibus in curia Romana vigore Eugenianae
constitutionis aut familiaritatis cardinalium competere solent ea in his qui beneficia
ecclesiastica obtinent ratione praedictorum beneficiorum minime intelligantur sed
ordinarii iurisdictione subiecti permaneant.
Non obstantibus quibuscumque inhibitionibus.

[Canon XII]

Cum dignitates in ecclesiis praesertim cathedralibus ad conservandam augendam
que ecclesiasticam disciplinam fuerint institutae ut qui eas obtinerent pietate
praecellerent aliis que exemplo essent atque episcopos opera et officio iuvarent: merito
qui ad eas vocantur tales esse debent qui suo muneri respondere possint.
Nemo igitur deinceps ad dignitates quascumque quibus animarum cura subest
promoveatur nisi qui saltem vigesimum quintum suae aetatis annum attigerit et in
clericali ordine versatur doctrina ad suum munus exsequendum necessaria ac morum
integritate commendetur iuxta constitutionem Alexandri III in concilio Lateranensi
promulgatam quae incipit cum in cunctis.
Archidiaconi etiam qui oculi dicuntur episcopi sint in omnibus ecclesiis ubi fieri
poterit magistri in theologia seu doctores et licentiati in iure canonico.
Ad ceteras autem dignitates vel personatus quibus animarum cura nulla subest
clerici alioqui idonei et viginti duobus annis non minores adsciscantur.
Provisi etiam de beneficiis quibuscumque curam animarum habentibus teneantur
a die adeptae possessionis ad minus intra duos menses in manibus ipsius episcopi vel eo
impedito coram generali eius vicario seu officiali orthodoxae suae fidei publicam facere
professionem et in Romanae Ecclesiae obedientia se permansuros spondeant ac iurent.

Provisi autem de canonicatibus et dignitatibus in ecclesiis cathedralibus non
solum coram episcopo seu eius officiali sed etiam in capitulo idem facere teneantur;
alioquin praedicti omnes provisi ut supra fructus non faciant suos nec illis possessio
suffragetur.
Neminem etiam deinceps ad dignitatem canonicatum aut portionem recipiant nisi
qui eo ordine sacro aut sit initiatus quem illa dignitas praebenda aut portio requirit aut in
tali aetate ut infra tempus a iure et ab hac sancta Synodo statutum initiari valeat.
In omnibus vero ecclesiis cathedralibus omnes canonicatus ac portiones habeant
annexum ordinem presbyterii diaconatus vel subdiaconatus.
Episcopus autem cum consilio capituli designet ac distribuat prout viderit
expedire quibus quisque ordo ex sacris annexus in posterum esse debeat ita tamen ut
dimidia saltem pars presbyteri sint ceteri vero diaconi aut subdiaconi; ubi vero
consuetudo laudabilior habet ut plures vel omnes sint presbyteri omnino observetur.
Hortatur etiam sancta Synodus ut in provinciis ubi id commode fieri potest
dignitates omnes et saltem dimidia pars canonicatuum in cathedralibus ecclesiis et
collegiatis insignibus conferatur tantum magistris vel doctoribus aut etiam licentiatis in
theologia vel iure canonico.
Praeterea obtinentibus in eisdem cathedralibus aut collegiatis dignitates
canonicatus praebendas aut portiones non liceat vigore cuiuslibet statuti aut
consuetudinis ultra tres menses ab eisdem ecclesiis quolibet anno abesse salvis
nihilominus earum ecclesiarum constitutionibus quae longius servitii tempus requirunt;
alioquin primo anno privetur unusquisque dimidia parte fructuum quos ratione etiam
praebendae ac residentiae fecit suos.
Quodsi iterum eadem fuerit usus negligentia privetur omnibus fructibus quos
eodem anno lucratus fuerit; crescente vero contumacia contra eos iuxta sacrorum
canonum constitutiones procedatur.
Distributiones vero qui statis horis interfuerint recipiant; reliqui quavis collusione
aut remissione exclusa his careant iuxta Bonifatii VIII decretum quod incipit
consuetudinem quod sancta Synodus in usum revocat; non obstantibus quibuscumque
statutis et consuetudinibus.
Omnes vero divina per se et non per substitutos compellantur obire officia et
episcopo celebranti aut alia pontificalia exercenti adsistere et inservire atque in choro ad
psallendum instituto hymnis et canticis Dei nomen reverenter distincte devote que
laudare.
Vestitu insuper decenti tam in Ecclesia quam extra assiduo utantur ab illicitis que
venationibus aucupiis choreis tabernis lusibus que abstineant atque ea morum integritate
polleant ut merito Ecclesiae senatus dici possit.
Cetera quae ad debitum in divinis officiis regimen spectant de que congrua in his
canendi seu modulandi ratione de certa lege in choro conveniendi et permanendi simul
que de omnibus Ecclesiae ministris quae necessaria erunt et si qua huiusmodi: synodus
provincialis pro cuiusque provinciae utilitate et moribus certam cuique formulam
praescribet.
Interea vero episcopus non minus quam cum duobus canonicis quorum unus ab
episcopo alter a capitulo eligatur in his quae expedire fidebuntur poterit providere.
-

[Canon XIII]

Quoniam pleraeque cathedrales Ecclesiae tam tenuis reditus sunt et angustae ut
episcopali dignitati nullo modo respondeant neque ecclesiarum necessitati sufficiant:
examinet concilium provinciale vocatis his quorum interest et diligenter expendat quas
propter angustias tenuitatem que vicinis unire vel novis proventibus augere expediat
confecta que de praemissis instrumenta ad summum Romanum Pontificem mittat
quibus instructus Summus Pontifex ex prudentia sua prout expedire iudicaverit aut
tenues invicem uniat aut aliqua accessione ex fructibus augeat.
Interim vero donec praedicta effectum sortiantur huiusmodi episcopis qui
fructuum subventione pro dioecesis suae tenuitate indigent poterit de beneficiis
aliquibus dum tamen curata non sint nec dignitates seu canonicatus et praebendae nec
monasteria in quibus viget regularis observantia vel quae capitulis generalibus et certis
visitatoribus subduntur a summo Romano Pontifice provideri.
In parochialibus etiam ecclesiis quarum fructus aeque adeo exigui sunt ut debitis
nequeant oneribus satisfacere: curabit episcopus si per beneficiorum unionem non
tamen regularium id fieri non possit ut primitiarum vel decimarum assignatione aut per
parochianorum symbola ac collectas aut qua commodiori ei videbitur ratione tantum
redigatur quod pro rectoris ac parochiae necessitate decenter sufficiat.
In unionibus vero quibuslibet seu ex supradictis seu aliis causis faciendis
Ecclesiae parochiales monasteriis quibuscumque aut abbatiis seu dignitatibus sive
praebendis Ecclesiae cathedralis vel collegiatae sive aliis beneficiis simplicibus aut
hospitalibus militiis ve non uniantur et quae unitae sunt revideantur ab ordinariis iuxta
alias decretum in eadem synodo sub felicis recordationis Paulo III; quod etiam in unitis
ab eo tempore citra aeque observetur.
Non obstantibus in iis quibuscumque verborum formis quae hic pro sufficienter
expressis habeantur.
Ad haec in posterum omnes hae cathedrales Ecclesiae quarum reditus summam
ducatorum mille et parochiales quae summam ducatorum centum secundum verum
annuum valorem non excedunt: nullis pensionibus aut reservationibus fructuum
graventur.
In his quoque civitatibus ac locis ubi parochiales Ecclesiae certos non habent fines
nec earum rectores proprium populum quem regant sed promiscue petentibus
sacramenta administrant: mandat sancta Synodus episcopis pro tutiori animarum eis
commissarum salute ut distincto populo in certas proprias que parochias unicuique
suum perpetuum peculiarem que parochum assignent qui eas cognoscere valeat et a quo
solo licite sacramenta suscipiant: aut alio utiliori modo prout loci qualitas exegerit
provideant.
Idem que in iis civitatibus ac locis ubi nullae sunt parochiales quamprimum fieri
curent.
Non obstantibus quibuscumque privilegiis et consuetudinibus etiam
immemorabilibus.

[Canon XIV]

In pluribus ecclesiis tam cathedralibus quam collegiatis ac parochialibus ex earum
constitutionibus aut ex prava consuetudine observari intelligitur ut in electione
praesentatione nominatione institutione confirmatione collatione vel alia provisione sive
admissione ad possessionem alicuius cathedralis Ecclesiae vel beneficii canonicatuum
aut praebendarum vel partem proventuum seu ad distributiones quotidianas: certae
conditiones seu deductiones ex fructibus solutiones promissiones compensationes ve
illicitae aut etiam quae in aliquibus ecclesiis dicuntur turnorum lucra interponantur.
Haec cum sancta Synodus detestetur mandat episcopis ut quaecumque huiusmodi
in usus pios non convertuntur atque ingressus eos qui simoniacae labis aut sordidae
avaritiae suspicionem habent fieri non permittant ipsi que diligenter de eorum
constitutionibus sive consuetudinibus super praedictis cognoscant et illis tantum quas ut
laudabiles probaverint exceptis reliquas ut pravas ac scandalosas reiiciant et aboleant.
Eos vero qui adversus haec in praesenti decreto comprehensa quavis ratione
commiserint poenis contra simoniacos editis sacris canonibus et variis summorum
pontificum constitutionibus quas omnes innovat teneri decernit.
Non obstantibus quibuscumque statutis constitutionibus et consuetudinibus etiam
immemorabilibus etiam apostolica auctoritate confirmatis de quarum subreptione
obreptione et intentionis defectu episcopus tamquam Apostolicae Sedis delegatus
cognoscere possit.

[Canon XV]

In ecclesiis cathedralibus et collegiatis insignibus ubi frequentes adeo que tenues
sunt praebendae simul cum distributionibus quotidianis ut sustinendo decenti
canonicorum gradui pro loci et personarum qualitate non sufficiant: liceat episcopis cum
consensu capituli vel aliquot simplicia beneficia non tamen regularia iis unire vel si hac
ratione provideri non possit aliquibus ex iis suppressis cum patronorum consensu si de
iurepatronatus laicorum sint quarum fructus et proventus reliquarum praebendarum
distributionibus quotidianis applicentur eas ad pauciorem numerum reducere ita tamen
ut tot supersint quae divino cultui celebrando ac dignitati Ecclesiae commode valeant
respondere.
Non obstantibus quibuscumque constitutionibus et privilegiis aut quacumque
reservatione generali vel speciali aut affectione; neque praedictae uniones aut
suppressiones tolli seu impediri possint ex quibuscumque provisionibus etiam vigore
resignationis aut quibusvis aliis derogationibus vel suspensionibus.

[Canon XVI]

Capitulum sede vacante ubi fructuum percipiendorum ei munus incumbit
oeconomum unum vel plures fideles ac diligentes decernat qui rerum ecclesiasticarum
et proventuum curam gerant quorum rationem ei ad quem pertinebit sint reddituri.

Item officialem seu vicarium infra octo dies post mortem episcopi constituere vel
exsistentem confirmare omnino teneatur; qui saltem in iure canonico sit doctor vel
licentiatus vel alias quantum fieri poterit idoneus; si secus factum fuerit ad
metropolitanum deputatio huiusmodi devolvatur et si Ecclesia ipsa metropolitana fuerit
aut exempta capitulum que (ut praefertur) negligens fuerit: tum antiquior episcopus ex
suffraganeis in metropolitana et propinquior in exempta oeconomum et vicarium
idoneos possit constituere.
Episcopus vero ad eandem Ecclesiam vacantem promotus ex his quae ad eum
spectant ab eisdem oeconomo vicario et aliis quibuscumque officialibus et
administratoribus qui sede vacante fuerunt a capitulo vel ab aliis in eius locum constituti
etiam si fuerint ex eodem capitulo rationem exigat officiorum iuridictionis
administrationis aut cuiuscumque eorum muneris possit que eos punire qui in eorum
officio seu administratione deliquerint etiam si praedicti officiales redditis rationibus a
capitulo vel a deputatis ab eodem absolutionem aut liberationem obtinuerint.
Eidem quoque episcopo teneatur capitulum de scripturis ad Ecclesiam
pertinentibus si quae ad capitulum pervenerunt rationem reddere.

[Canon XVII]

Cum ecclesiasticus ordo pervertatur quando unus plurium officia occupat
clericorum: sancte sacris canonibus cautum fuit neminem oportere in duabus ecclesiis
conscribi.
Verum quoniam multi improbae cupiditatis affectu se ipsos non Deum decipientes
ea quae bene constituta sunt variis artibus eludere et plura simul beneficia obtinere non
erubescunt: sancta Synodus debitam regendis ecclesiis disciplinam restituere cupiens
praesenti decreto quod in quibuscumque personis quocumque titulo etiamsi cardinalatus
honore fulgeant mandat observari: statuit ut in posterum unum tantum beneficium
ecclesiasticum singulis conferatur; quod quidem si ad vitam eius cui confertur honeste
sustentandam non sufficiat liceat nihilominus aliud simplex sufficiens dummodo
utrumque personalem residentiam non requirat eidem conferri.
Haec que non modo ad cathedrales ecclesias sed etiam ad alia omnia beneficia
tam saecularia quam regularia quaecumque etiam commendata pertineant cuiuscumque
tituli ac qualitatis exsistant.
Illi vero qui in praesenti plures parochiales ecclesias aut unam cathedralem et
aliam parochialem obtinent cogantur omnino quibuscumque dispensationibus ac
unionibus ad vitam non obstantibus una tantum parochiali vel sola cathedrali retenta
alias parochiales infra spatium sex mensium dimittere; alioquin tam parochiales quam
beneficia omnia quae obtinent ipso iure vacare censeantur ac tamquam vacantia libere
aliis idoneis conferantur nec ipsi antea illa obtinentes tuta conscientia fructus post
dictum tempus retineant.
Optat autem sancta Synodus ut resignantium necessitatibus commoda aliqua
ratione prout summo pontifici videbitur provideatur.

[Canon XVIII]

Expedit maxime animarum saluti a dignis atque idoneis parochis gubernari.
Id ut diligentius ac rectius perficiatur: statuit sancta Synodus ut cum parochialis
Ecclesiae vacatio etiam si cura Ecclesiae vel episcopo incumbere dicatur et per unum
vel plures administretur etiam in ecclesiis patrimonialibus seu receptivis nuncupatis in
quibus consuevit episcopus uni vel pluribus curam animarum dare quos omnes ad
infrascriptum examen teneri mandat per obitum vel resignationem etiam in curia seu
aliter quomodocumque contigerit etiam si ipsa parochialis Ecclesia reservata vel affecta
fuerit generaliter vel specialiter etiam vigore indulti seu privilegii in favorem sanctae
Romanae Ecclesiae cardinalium seu abbatum vel capitulorum: debeat episcopus statim
habita notitia vacationis Ecclesiae si opus fuerit idoneum in ea vicarium cum congrua
eius arbitrio fructuum portionis assignatione constituere qui onera ipsius Ecclesiae
sustineat donec ei de rectore provideatur.
Porro episcopus et qui ius patronatus habet intra decem dies vel aliud tempus ab
episcopo praescribendum idoneos aliquot clericos ad regendam Ecclesiam coram
deputandis examinatoribus nominet.
Liberum sit tamen etiam aliis qui aliquos ad id aptos noverint eorum nomina
deferre ut possit postea de cuiuslibet aetate moribus et sufficientia fieri diligens
inquisitio.
Et si episcopo aut synodo provinciali pro regionis more videbitur magis expedire
per edictum etiam publicum vocentur qui volent examinari.
Transacto constituto tempore omnes qui descripti fuerint examinentur ab episcopo
sive eo impedito ab eius vicario generali atque ab aliis examinatoribus non paucioribus
quam tribus quorum votis si pares aut singulares fuerint accedere possit episcopus vel
vicarius quibus magis videbitur.
Examinatores autem singulis annis in dioecesana synodo ab episcopo vel eius
vicario ad minus sex proponantur qui synodo satisfaciant et ab ea probentur; adveniente
que vacatione cuiuslibet Ecclesiae tres ex illis eligat episcopus qui cum eo examen
perficiant inde que succedente alia vacatione aut eosdem aut alios tres quos maluerit ex
praedictis illis sex eligat.
Sint vero hi examinatores magistri seu doctores aut licentiati in theologia aut iure
canonico vel alii clerici seu regulares etiam ex ordine mendicantium aut etiam
saeculares qui ad id videbuntur magis idonei; iurent que omnes ad sancta Dei evangelia
se quacumque humana affectione postposita fideliter minus exsecuturos; caveant que ne
quidquam occasione huius examinis nec ante nec post accipiant; alioquin simoniae
vitium tam ipsi quam alii dantes incurrant a qua absolvi nequeant nisi dimissis
beneficiis quae quomodocumque etiam antea obtinebant et ad alia in posterum inhabiles
reddantur; et de his omnibus non solum coram Deo sed etiam in synodo provinciali si
opus erit rationem reddere teneantur a qua si quid contra officium eos fecisse
compertum fuerit graviter eius arbitrio puniri possint.
Peracto deinde examine renuntientur quotcumque ab his idonei iudicati fuerint
aetate moribus doctrina prudentia et aliis rebus ad vacantem Ecclesiam gubernandam
opportunis ex his que episcopus eum eligat quem ceteris magis idoneum iudicaverit
atque illi et non alteri collatio Ecclesiae ab eo fiat ad quem spectabit eam conferre.

Si vero iurispatronatus ecclesiastici erit ac institutio ad episcopum et non alium
pertineat: is quem patronus digniorem inter probatos ab examinatoribus iudicabit
episcopo se praesentare teneatur ut ab eo instituatur.
Cum vero institutio ab alio quam ab episcopo erit facienda tunc episcopus solus
ex dignis eligat digniorem quem patronus ei praesentet ad quem institutio spectat.
Quodsi iurispatronatus laicorum fuerit debeat qui a patrono praesentatus erit ab
eisdem deputatis ut supra examinari et nonnisi idoneus repertus fuerit admitti.
In omnibus que supradictis casibus non cuiquam alteri quam uni ex praedictis
examinatis et ab examinatoribus approbatis iuxta supradictam regulam de Ecclesia
provideatur; nec praedictorum examinatorum relationem quo minus exsecutionem
habeat ulla devolutio aut appellatio etiam ad Sedem Apostolicam sive eiusdem Sedis
legatos aut vicelegatos aut nuntios seu episcopos aut metropolitanos primates vel
patriarchas interposita impediat aut suspendat; alioquin vicarius quem Ecclesiae vacanti
antea episcopus arbitrio suo ad tempus deputavit vel forsan postea deputabit ab eius
Ecclesiae custodia et administratione non amoveatur donec aut eidem aut alteri qui
probatus et electus fuerit ut supra sit provisum; alias provisiones omnes seu institutiones
praeter supradictam formam factae subreptitiae esse censeantur.
Non obstantibus huic decreto exemptionibus indultis privilegiis praeventionibus
affectionibus novis provisionibus indultis concessis quibuscumque universitatibus etiam
ad certam summam et aliis impedimentis quibuscumque.
Si tamen adeo exigui reditus dictae parochialis fuerint ut totius huius
examinationis operam non ferant aut nemo sit qui se examini quaerat subiicere aut ob
apertas factiones seu dissidia quae in aliquibus locis reperiuntur facile graviores rixae ac
tumultus possint excitari: poterit ordinarius si pro sua conscientia cum deputatorum
consilio ita expedire arbitrabitur hac forma omissa privatum aliud examen ceteris tamen
ut supra servatis adhibere.
Licebit etiam synodo provinciali si qua in supradictis circa examinationis formam
addenda remittenda ve esse censuerit providere.

[Canon XIX]

Decernit sancta Synodus mandata de providendo et gratias quae exspectativae
dicuntur nemini amplius etiam collegiis universitatibus senatibus et aliis singularibus
personis etiam sub nomine indulti aut ad certam summam vel alio quovis colore concedi
nec hactenus concessis cuiquam uti licere; sed nec reservationes mentales nec aliae
quaecumque gratiae ad vacatura nec indulta ad alienas ecclesias vel monasteria alicui
etiam ex sanctae Romanae Ecclesiae cardinalibus concedantur et hactenus concessa
abrogata esse censeantur.

[Canon XX]

Causae omnes ad forum ecclesiasticum quomodolibet pertinentes etiam si
beneficiales sint in prima instantia coram ordinariis locorum dumtaxat cognoscantur
atque omnino saltem infra biennium a die motae litis terminentur; alioquin post id
spatium liberum sit partibus vel alteri illarum iudices superiores alias tamen
competentes adire qui causam in eo statu quo fuerit assumant et quam primum terminari
curent; nec antea aliis committantur nec avocentur neque appellationes ab eisdem
interpositae per superiores quoscumque recipiantur eorum ve commissio aut inhibitio
fiat nisi a diffinitiva vel a diffinitivae vim habente et cuius gravamen per appellationem
a diffinitiva reparari nequeat.
Ab his excipiantur causae quae iuxta canonicas sanctiones apud Sedem
Apostolicam sunt tractandae vel quas ex urgenti rationabili que causa iudicaverit
summus Romanus Pontifex per speciale rescriptum signaturae sanctitatis suae manu
propria subscribendum committere aut avocare.
Ad haec causae matrimoniales et criminales non decani archidiaconi aut aliorum
inferiorum iudicio etiam visitando sed episcopi tantum examini et iurisdictioni
relinquantur etiam si in praesenti inter episcopum et decanum seu archidiaconum aut
alios inferiores super causarum istarum cognitione lis aliqua in quacumque instantia
pendeat; coram quo si pars vere paupertatem probaverit non cogatur extra provinciam
nec in secunda nec in tertia instantia in eadem causa matrimoniali litigare nisi pars altera
et alimenta et expensas litis velit subministrare.
Legati quoque etiam de latere nuntii gubernatores ecclesiastici aut alii
quarumcumque facultatum vigore non solum episcopos in praedictis causis impedire aut
aliquo modo eorum iurisdictionem iis praeripere aut turbare non praesumant sed nec
etiam contra clericos alias ve personas ecclesiasticas nisi episcopo prius requisito eo que
negligente procedant; alias eorum processus ordinationes ve nullius momenti sint atque
ad damni satisfactionem partibus illati teneantur.
Praeterea si quis in casibus a iure permissis appellaverit aut de aliquo gravamine
conquestus fuerit seu alias ob lapsum biennii de quo supra ad alium iudicem recurrerit:
teneatur acta omnia coram episcopo gesta ad iudicem appellationis expensis suis
transferre eodem tamen episcopo prius admonito ut si quid ei pro causae instructione
videbitur possit iudici appellationis significare.
Quodsi appellatus compareat cogatur tunc is quoque actorum quae translata sunt
expensas pro portione sua si illis uti voluerit subire nisi aliter ex loci consuetudine
servetur ut scilicet ad appellantem integrum hoc onus pertineat.
Porro ipsam actorum copiam teneatur notarius congrua mercede accepta
appellanti quanto citius et ad minus intra mensem exhibere; qui notarius si in differenda
exhibitione fraudem fecerit ab officii administratione arbitrio ordinarii suspendatur et ad
dupli poenam quanti ea lis fuerit inter appellantem et pauperes loci distribuendam
compellatur.
Iudex vero si et ipse impedimenti huius conscius particeps ve fuerit aliter ve
obstiterit ne appellanti integre acta intra tempus traderentur: ad eandem dupli poenam
prout supra teneatur.
Non obstantibus quoad omnia suprascripta privilegiis indultis concordiis quae
suos tantum teneant auctores et aliis quibuscumque consuetudinibus.

[Canon XXI]

Cupiens sancta Synodus ut ex decretis ab ea editis nulla umquam futuris
temporibus dubitandi occasio oriatur: verba illa posita in decreto publicato sessione
prima sub beatissimo domino nostro Pio IV videlicet: “quae proponentibus legatis ac
praesidentibus ad horum temporum levandas calamitates sedandas de religione
controversias coercendas linguas dolosas depravatorum morum abusus corrigendos
Ecclesiae veram et christianam pacem conciliandam apta atque idonea ipsi sanctae
Synodo videbuntur” explicando declarat mentis suae non fuisse ut ex praedictis verbis
solita ratio tractandi negotia in generalibus conciliis ulla ex parte immutaretur neque
novi quidquam praeter id quod a sacris canonibus vel generalium synodorum forma
hactenus statutum est cuiquam adderetur aut detraheretur.
[Decretum super indictione futurae sessionis]
Insuper eadem sacrosancta Synodus proximam futuram sessionem feria quinta
post conceptionem beatae Mariae virginis quae erit dies nona mensis decembris
proxime venturi habendam esse statuit et decernit cum potestate etiam abbreviandi.
In qua sessione tractabitur de sexto nunc in eam dilato capite et de reliquis
reformationis capitibus iam exhibitis de que aliis ad eam pertinentibus.
Si vero opportunum videbitur et tempus patietur poterit etiam de nonnullis
dogmatibus tractari prout suo tempore in congregationibus proponetur.

SESSIO XXV

3-4 dec. 1563

[Decretum de Purgatorio]

Cum Catholica Ecclesia Spiritu Sancto edocta ex sacris litteris et antiqua patrum
traditione in sacris conciliis et novissime in hac oecumenica Synodo docuerit
purgatorium esse animas que ibi detentas fidelium suffragiis potissimum vero
acceptabili altaris sacrificio iuvari: praecipit sancta Synodus episcopis ut sanam de
purgatorio doctrinam a sanctis patribus et sacris conciliis traditam a christifidelibus
credi teneri doceri et ubique praedicari diligenter studeant.
Apud rudem vero plebem difficiliores ac subtiliores quaestiones quaeque ad
aedificationem non faciunt et ex quibus plerumque nulla fit pietatis accessio a
popularibus concionibus secludantur.
Incerta item vel quae specie falsi laborant evulgari ac tractari non permittant.
Ea vero quae ad curiositatem quandam aut superstitionem spectant vel turpe
lucrum sapiunt tamquam scandala et fidelium offendicula prohibeant.
-
Curent autem episcopi ut fidelium vivorum suffragia Missarum scilicet sacrificia
orationes eleemosynae alia que pietatis opera quae a fidelibus pro aliis fidelibus
defunctis fieri consueverunt secundum Ecclesiae instituta pie et devote fiant et quae pro
illis ex testatorum fundationibus vel alia ratione debentur non perfunctorie sed a
sacerdotibus et Ecclesiae ministris et aliis qui hoc praestare tenentur diligenter et
accurate persolvantur.
[De invocatione, veneratione et reliquiis sanctorum et de sacris imaginibus]
Mandat sancta Synodus omnibus episcopis et ceteris docendi munus curam que
sustinentibus ut iuxta catholicae et apostolicae Ecclesiae usum a primaevis christianae
religionis temporibus receptum sanctorum que patrum consensionem et sacrorum
conciliorum decreta: in primis de sanctorum intercessione invocatione reliquiarum
honore et legitimo imaginum usu fideles diligenter instruant docentes eos sanctos una
cum Christo regantes orationes suas pro hominibus Deo offerre; bonum atque utile esse
suppliciter eos invocare et ob beneficia impetranda a Deo per filium eius Iesum
Christum dominum nostrum qui solus noster redemptor et salvator est ad eorum
orationes opem auxilium que confugere; illos vero qui negant sanctos aeterna felicitate
in coelo fruentes invocandos esse; aut qui asserunt vel illos pro hominibus non orare vel
eorum ut pro nobis etiam singulis orent invocationem esse idolatriam vel pugnare cum
verbo Dei adversari que honori unius mediatoris Dei et hominum Iesu Christi; vel
stultum esse in coelo regnatibus voce vel mente supplicare: impie sentire.
Sanctorum quoque martyrum et aliorum cum Christo viventium sancta corpora
quae viva membra fuerunt Christi et templum Spiritus Sancti ab ipso ad aeternam vitam
suscitanda et glorificanda a fidelibus veneranda esse per quae multa beneficia a Deo
hominibus praestantur: ita ut affirmantes sanctorum reliquiis venerationem atque
honorem non deberi vel eas alia que sacra monumenta a fidelibus inutiliter honorari
atque eorum opis impetrandae causa sanctorum memorias frustra frequentari: omnino
damnandos esse prout iampridem eos damnavit et nunc etiam damnat Ecclesia.
Imagines porro Christi deiparae virginis et aliorum sanctorum in templis
praesertim habendas et retinendas eis que debitum honorem et venerationem
impertiendam non quod credatur inesse aliqua in iis divinitas vel virtus propter quam
sint colendae vel quod ab eis sit aliquid petendum vel quod fiducia in imaginibus sit
figenda veluti olim fiebat a gentibus quae in idolis spem suam collocabant: sed quoniam
honos qui eis exhibetur refertur ad prototypa quae illae repraesentant: ita ut per
imagines quas osculamur et coram quibus caput aperimus et procumbimus Christum
adoremus et sanctos quorum illae similitudinem gerunt veneremur.
Id quod conciliorum praesertim vero secundae Nicaenae synodi decretis contra
imaginum oppugnatores est sancitum.

Illud vero diligenter doceant episcopi per historias mysteriorum nostrae
redemptionis picturis vel aliis similitudinibus expressas erudiri et confirmari populum in
articulis fidei commemorandis et assidue recolendis; tum vero ex omnibus sacris
imaginibus magnum fructum percipi non solum quia admonetur populus beneficiorum
et munerum quae a Christo sibi collata sunt sed etiam quia Dei per sanctos miracula et
salutaria exempla oculis fidelium subiiciuntur ut pro iis Deo gratias agant ad sanctorum
que imitationem vitam mores que suos componant excitentur que ad adorandum ac
diligendum Deum et ad pietatem colendam.
Si quis autem his decretis contraria docuerit aut senserit: a[nathema] s[it].
In has autem sanctas et salutares observationes si qui abusus irrepserint: eos
prorsus aboleri sancta Synodus vehementer cupit ita ut nullae falsi dogmatis imagines et
rudibus periculosi erroris occasionem praebentes statuantur.
Quodsi aliquando historias et narrationes Sacrae Scripturae cum id indoctae plebi
expediet exprimi et figurari contigerit: doceatur populus non propterea divinitatem
figurari quasi corporeis oculis conspici vel coloribus aut figuris exprimi possit.
Omnis porro superstitio in sanctorum invocatione reliquiarum veneratione et
imaginum sacro usu tollatur omnis turpis quaestus eliminetur omnis denique lascivia
vitetur ita ut procaci venustate imagines non pingantur nec ornentur; et sanctorum
celebratione ac reliquiarum visitatione homines ad commessationes atque ebrietates non
abutantur quasi festi dies in honorem sanctorum per luxum ac lasciviam agantur.
Postremo tanta circa haec diligentia et cura ab episcopis adhibeatur ut nihil
inordinatum aut praepostere et tumultuarie accommodatum nihil profanum nihil que
inhonestum appareat cum domum Dei deceat sanctitudo.
Haec ut fidelius observentur statuit sancta Synodus nemini licere ullo in loco vel
Ecclesia etiam quomodolibet exempta ullam insolitam ponere vel ponendam curare
imaginem nisi ab episcopo approbata fuerit.
Nulla etiam admittenda esse nova miracula nec novas reliquias recipiendas nisi
eodem recognoscente et approbante episcopo.
Qui simulatque de his aliquid compertum habuerit adhibitis in consilium theologis
et aliis piis viris ea faciat quae veritati et pietati consentanea iudicaverit.
Quodsi aliquis dubius aut difficilis abusus sit exstirpandus vel omnino aliqua de
his rebus gravior quaestio incidat: episcopus antequam controversiam dirimat
metropolitani et comprovincialium episcoporum in concilio provinciali sententiam
exspectet ita tamen ut nihil inconsulto sanctissimo Romano Pontifice novum aut in
Ecclesia hactenus inusitatum decernatur.
[Decretum de Regularibus et Monialibus]

[Caput I]

Eadem sacrosancta Synodus reformationem prosequens ea quae sequuntur
statuenda esse censuit.
-

Quoniam non ignorat sancta Synodus quantum ex monasteriis pie institutis et
recte administratis in Ecclesia Dei splendoris atque utilitatis oriatur: necessarium esse
censuit quo facilius ac maturius ubi collapsa est vetus et regularis disciplina instauretur
et constantius ubi conservata est perseveret praecipere prout hoc decreto praecipit ut
omnes regulares tam viri quam mulieres ad regulae quam professi sunt praescriptum
vitam instituant et componant atque in primis qua ad suae professionis perfectionem ut
obedientiae paupertatis et castitatis ac si quae alia sunt alicuius regulae et ordinis
peculiaria vota et praecepta ad eorum respective essentiam necnon ad communem vitam
victum et vestitum conservanda pertinentia fideliter observent omnis que cura et
diligentia a superioribus adhibeatur tam in capitulis generalibus et provincialibus quam
in eorum visitationibus quae suis temporibus facere non praetermittant: ut ab illis non
recedatur cum compertum sit ab eis non posse ea quae ad substantiam regularis vitae
pertinent relaxari.
Si enim illa quae bases sunt et fundamenta totius regularis disciplinae exacte non
fuerint conservata: totum corruat aedificium necesse est.

[Caput II]

Nemini igitur regularium tam virorum quam mulierum liceat bona immobilia vel
mobilia cuiuscumque qualitatis fuerint etiam quovis modo ab eis acquisita tamquam
propria aut etiam nomine conventus possidere vel tenere sed statim ea superiori
tradantur conventui que incorporentur.
Nec deinceps liceat superioribus bona stabilia alicui regulari concedere etiam ad
usumfructum vel usum administrationem aut commendam.
Administratio autem bonorum monasteriorum seu conventuum ad solos officiales
eorundem ad nutum superiorum amovibiles pertineat.
Mobilium vero usum ita superiores permittant ut eorum supellex statui paupertatis
quam professi sunt conveniat nihil que superflui in ea sit nihil etiam quod sit
necessarium eis denegetur.
Quodsi quis aliter quidquam tenere deprehensus aut convictus fuerit: is biennio
activa et passiva voce privatus sit atque etiam iuxta suae regulae et ordinis
constitutiones puniatur.

[Caput III]

Concedit sancta Synodus omnibus monasteriis et domibus tam virorum quam
mulierum et mendicantium (exceptis domibus fratrum sancti Francisci cappucinorum et
eorum qui minorum de observantia vocantur) etiam quibus aut ex constitutionibus suis
erat prohibitum aut ex privilegio apostolico non erat concessum: ut deinceps bona
immobilia eis possidere liceat.

Quodsi aliqua loca ex praedictis quibus auctoritate apostolica similia bona
possidere permissum erat eis spoliata sint: eadem omnia illis restituenda esse decernit.
In praedictis autem monasteriis et domibus tam virorum quam mulierum bona
immobilia possidentibus vel non possidentibus is tantum numerus constituatur ac in
posterum conservetur qui vel ex reditibus propriis monasteriorum vel ex consuetis
eleemosynis commode possit sustentari.
Nec de cetero similia loca erigantur sine episcopi in cuius dioecesi erigenda sunt
licentia prius obtenta.

[Caput IV]

Prohibet sancta Synodus ne quis regularis sine sui superioris licentia
praedicationis vel lectionis aut cuiusvis pii operis praetextu subiiciat se obsequio
alicuius praelati principis vel universitatis vel communitatis aut alterius cuiuscumque
personae seu loci; neque ei aliquod privilegium aut facultas ab aliis super iis obtenta
suffragetur.
Quodsi contrafecerit tamquam inobediens arbitrio superioris puniatur.
Nec liceat regularibus a suis conventibus recedere etiam praetextu ad superiores
suos accedendi nisi ab eisdem missi aut vocati fuerint.
Qui vero sine praedicto mandato in scriptis obtento repertus fuerit ab ordinariis
locorum tamquam desertor sui instituti puniatur.
Illi autem qui studiorum causa ad universitates mittuntur in conventibus tantum
habitent; alioquin ab ordinariis contra eos procedatur.

[Caput V]
Bonifatii VIII constitutionem quae incipit periculoso renovans sancta Synodus
universis episcopis sub obtestatione divini iudicii et interminatione maledictionis
aeternae praecipit ut in omnibus monasteriis sibi subiectis ordinaria in aliis vero Sedis
Apostolicae auctoritate clausuram sanctimonialium ubi violata fuerit diligenter restitui
et ubi inviolata est conservari maxime procurent inobedientes atque contradictores per
censuras ecclesiasticas alias que poenas quacumque appellatione postposita
compescentes invocato etiam ad hoc si opus fuerit auxilio brachii saecularis.
Quod auxilium ut praebeatur omnes christianos principes hortatur sancta Synodus
et sub excommunicationis poena ipso facto incurrenda omnibus magistratibus
saecularibus iniungit.
Nemini autem sanctimonialium liceat post professionem exire a monasterio etiam
ad breve tempus quocumque praetextu nisi ex aliqua legitima causa ab episcopo
approbanda indultis quibuscumque et privilegiis non obstantibus.
Ingredi autem intra saepta monasterii nemini liceat cuiuscumque generis aut
conditionis sexus vel aetatis fuerit sine episcopi vel superioris licentia in scriptis obtenta
sub excommunicationis poena ipso facto incurrenda.

Dare autem tantum episcopus vel superior licentiam debet in casibus necessariis
neque alius ullo modo possit etiam vigore cuiuscumque facultatis vel indulti hactenus
concessi vel in posterum concedendi.
Et quia monasteria sanctimonialium extra moenia urbis vel oppidi constituta
malorum hominum praedae et aliis facinoribus sine ulla saepe custodia sunt exposita:
curent episcopi et alii superiores si ita videbitur expedire ut sanctimoniales ex eis ad
nova vel antiqua monasteria intra urbes vel oppida frequentia reducantur invocato etiam
auxilio si opus fuerit brachii saecularis.
Impedientes vero vel non obedientes per censuras ecclesiasticas parere
compellant.

[Caput VI]

In electione quorumcumque superiorum abbatum temporalium et aliorum
officialium ac generalium et abbatissarum atque aliarum praepositarum quo omnia recte
et sine ulla fraude fiant: in primis sancta Synodus districte praecipit omnes supradictos
eligi debere per vota secreta ita ut singulorum eligentium nomina numquam publicentur.
Nec in posterum liceat provinciales aut abbates priores aut alios quoscumque
titulares ad effectum electionis faciendae constituere aut voces et suffragia absentium
supplere.
Si vero contra huius decreti constitutionem aliquis electus fuerit electio irrita sit et
is qui ad hunc effectum se in provincialem abbatem aut priorem creari permiserit
deinceps ad omnia officia in religione obtinenda inhabilis exsistat facultates que super
his concessae eo ipso abrogatae censeantur et si in posterum aliae concedantur tamquam
subreptitiae habeantur.

[Caput VII]

Abbatissa et priorissa et quocumque alio nomine praefecta vel praeposita
appelletur eligatur non minor annis quadraginta et quae octo annis post expressam
professionem laudabiliter vixerit.
Quodsi his qualitatibus non reperiatur in eodem monasterio ex alio eiusdem
ordinis eligi possit.
Si hoc etiam incommodum superiori qui electioni praeest videatur ex iis quae in
eodem monasterio annum trigesimum excesserint et quinque saltem annis post
professionem recte vixerint episcopo vel alio superiore consentiente eligatur.
Duobus vero monasteriis nulla praeficiatur et si qua duo vel plura quocumque
modo obtinet cogatur uno excepto intra sex menses cetera resignare.
Post id vero tempus nisi resignaverit omnia ipso iure vacent.
Is vero qui electioni praeest episcopus sive alius superior claustra monasterii non
ingrediatur sed ante cancellorum fenestellam vota singularum audiat vel accipiat.
In reliquis serventur singulorum ordinum vel monasteriorum constitutiones.

[Caput VIII]

Monasteria omnia quae generalibus capitulis aut episcopis non subsunt nec suos
habent ordinarios regulares visitatores sed sub immediata Sedis Apostolicae protectione
ac directione regi consueverunt: teneantur infra annum a fine praesentis concilii et
deinde quolibet triennio sese in congregationes redigere iuxta formam constitutionis
Innocentii III in concilio generali quae incipit in singulis ibi que certas regulares
personas deputare quae de modo et ordine de praedictis congregationibus erigendis ac
statutis in eis exsequendis deliberent et statuant.
Quodsi in his negligentes fuerint liceat metropolitano in cuius provincia praedicta
monasteria sunt tamquam Sedis Apostolicae delegato eos pro praedictis causis
convocare.
Quodsi infra limites unius provinciae non sit sufficiens talium monasteriorum
numerus ad erigendam congregationem possint duarum vel trium provinciarum
monasteria unam facere congregationem.
Ipsis autem congregationibus constitutis illarum generalia capitula et ab illis electi
praesides vel visitatores eandem habeant auctoritatem in suae congregationis monasteria
ac regulares in eis commorantes quam alii praesides ac visitatores in ceteris habent
ordinibus.
Teneantur que suae congregationis monasteria frequenter visitare et illorum
reformationi incumbere et ea observare quae in sacris canonibus et in hoc sacro concilio
sunt decreta.
Quodsi etiam metropolitano instante praedicta exsequi non curaverint episcopis in
quorum dioecesibus loca praedicta sita sunt tamquam Sedis Apostolicae delegatis
subdantur.

[Caput IX]

Monasteria sanctimonialium sanctae Sedi Apostolicae immediate subiecta etiam
sub nomine capitulorum s(ancti) Petri vel s(ancti) Ioannis vel alias quomodocumque
nuncupentur ab episcopis tamquam dictae sedis delegatis gubernentur non obstantibus
quibuscumque.
Quae vero a deputatis in capitulis generalibus vel ab aliis regularibus reguntur sub
eorum cura et custodia relinquantur.

[Caput X]

Attendant diligenter episcopi et ceteri superiores monasteriorum sanctimonialium
ut in constitutionibus earum admoneantur sanctimoniales ut saltem semel singulis
mensibus confessionem peccatorum faciant et sacrosanctam Eucharistiam suscipiant ut
eo se salutari praesidio muniant ad omnes oppugnationes daemonis fortiter superandas.
-

Praeter ordinarium autem confessorem alius extraordinarius ab episcopo et aliis
superioribus bis aut ter in anno offeratur qui omnium confessiones audire debeat quod
vero sanctissimum Christi corpus intra chorum vel saepta monasterii et non in publica
Ecclesia conservetur: prohibet sancta Synodus non obstante quocumque indulto aut
privilegio.

[Caput XI]

In monasteriis seu domibus virorum seu mulierum quibus imminet animarum cura
personarum saecularium praeter eas quae sunt de illorum monasteriorum seu locorum
familia: personae tam regulares quam saeculares huiusmodi curam exercentes subsint
immediate in iis quae ad dictam curam et sacramentorum administrationem pertinent
iurisdictioni visitationi et correctioni episcopi in cuius dioecesi sunt sita nec ibi aliqui
etiam ad nutum amovibiles deputentur nisi de eiusdem consensu ac praevio examine per
eum aut eius vicarium faciendo; excepto monasterio Cluniacensi cum suis limitibus et
exceptis etiam iis monasteriis seu locis in quibus abbates generales aut alii regularium
superiores iuridictionem episcopalem et temporalem in parochos et parochianos
exercent salvo tamen eorum episcoporum iure qui maiorem in praedicta loca vel
personas iurisdictionem exercent.
[Caput XII]
Censurae et interdicta nedum a Sede Apostolica emanata sed etiam ab ordinariis
promulgata mandante episcopo a regularibus in eorum ecclesiis publicentur atque
serventur.
Dies etiam festi quos in dioecesi sua servandos idem episcopus praeceperit ab
exemptis omnibus etiam regularibus serventur.

[Caput XIII]

Controversias omnes de praecedentia quae persaepe maximo cum scandalo
oriuntur inter ecclesiasticas personas tam saeculares quam regulares cum in
processionibus publicis tum in his quae fiunt in tumulandis defunctorum corporibus et
in deferenda umbella et aliis similibus: episcopus amota omni appellatione et non
obstantibus quibuscumque componat.
Exempti autem omnes tam clerici saeculares quam regulares quicumque etiam
monachi ad publicas processiones vocati accedere compellantur iis tantum exceptis qui
in strictiori clausura perpetuo vivunt.

[Caput XIV]
Regularis non subditus episcopo qui intra claustra monasterii degit et extra ea ita
notorie deliquerit ut populo scandalo sit episcopo instante a suo superiore intra tempus
ab episcopo praefigendum severe puniatur ac de punitione episcopum certiorem faciat;
sin minus a suo superiore officio privetur et delinquens ab episcopo puniri possit.
[Caput XV]
In quacumque religione tam virorum quam mulierum professio non fiat ante
sextum decimum annum expletum nec qui minori tempore quam per annum post
susceptum habitum in probatione steterit ad professionem admittatur.
Professio autem antea facta sit nulla nullam que inducat obligationem ad alicuius
regulae vel religionis vel ordinis observationem aut ad alios quoscumque effectus.
[Caput XVI]
Nulla quoque renuntiatio aut obligatio antea facta etiam cum iuramento vel in
favorem cuiuscumque causae piae valeat nisi cum licentia episcopi sive eius vicarii fiat
intra duos menses proximos ante professionem ac non alias intelligatur effectum suum
sortiri nisi secuta professione; aliter vero facta etiamsi cum huius favoris expressa
renuntiatione etiam iurata sit irrita et nullius effectus.
Finito tempore novitiatus superiores novitios quos habiles invenerint ad
profitendum admittant aut e monasterio eos eiiciant.
Per haec tamen sancta Synodus non intendit aliquid innovare aut prohibere quin
religio clericorum societatis Iesu iuxta pium eorum institutum a sancta Sede Apostolica
approbatum Domino et eius Ecclesiae inservire possint.
Sed neque ante professionem excepto victu et vestitu novitii vel novitiae illius
temporis quo in probatione est quocumque praetextu a parentibus vel propinquis aut
curatoribus eius monasterio aliquid ex bonis eiusdem tribuatur ne hac occasione
discedere nequeat quod totam vel maiorem partem substantiae suae monasterium
possideat nec facile si discesserit id recuperare possit.
Quin potius praecipit sancta Synodus sub anathematis poena dantibus et
recipientibus ne hoc ullo modo fiat et ut abeuntibus ante professionem omnia
restituantur quae sua erant.
Quod ut recte fiat episcopus etiam per censura ecclesiasticas si opus fuerit
compellat.

[Caput XVII]

Libertati professionis virginum Deo dicandarum prospiciens sancta Synodus
statuit atque decernit ut si puella quae habitum regularem suscipere voluerit maior
duodecim annis sit non ante eum suscipiat nec postea ipsa vel alia professionem emittat
quam exploraverit episcopus vel eo absente vel impedito eius vicarius aut aliquis eorum
sumptibus ab eis deputatus virginis voluntatem diligenter an coacta an seducta sit an
sciat quid agat; et si voluntas eius pia ac libera cognita fuerit habuerit que conditiones
requisitas iuxta monasterii illius et ordinis regulam necnon monasterium fuerit idoneum:
libere ei profiteri liceat; cuius professionis tempus ne episcopus ignoret teneatur
praefecta monasterio eum ante mensem certiorem facere.
Quod si praefecta certiorem episcopum non fecerit quamdiu episcopo videbitur ab
officio suspensa sit.

[Caput XVIII]

Anathemati sancta Synodus subiicit omnes et singulas personas cuiuscumque
qualitatis vel conditionis fuerint tam clericos quam laicos saeculares vel regulares atque
etiam qualibet dignitate fungentes si quomodocumque coegerint aliquam virginem vel
viduam aut aliam quamcumque mulierem invitam praeterquam in casibus in iure
expressis ad ingrediendum monasterium vel ad suscipiendum habitum cuiuscumque
religionis vel ad emittendam professionem; qui que consilium auxilium vel favorem
dederint qui que scientes eam non sponte ingredi monasterium aut habitum suscipere
aut professionem emittere: quoquo modo eidem actui vel praesentiam vel consensum
vel auctoritatem interposuerint.
Simili quoque anathemati subiicit eos qui sanctam virginum vel aliarum mulierum
voluntatem vel accipiendi vel voti emittendi quoquo modo sine iusta causa impedierint.
Ea que omnia et singula quae ante professionem vel in ipsa professione fieri
oportet serventur non solum in monasteriis subiectis episcopo sed et in aliis
quibuscumque.
Ab his tamen excipiuntur mulieres quae poenitentes aut convertitae appellantur in
quibus constitutiones earum serventur.

[Caput XIX]

Quicumque regularis praetendat se per vim et metum ingressum esse religionem
aut etiam dicat ante aetatem debitam professum fuisse aut quid simile velit que habitum
dimittere quacumque de causa aut etiam cum habitu discedere sine licentia superiorum:
non audiatur nisi intra quinquennium tantum a die professionis et tunc non aliter nisi
causas quas praetenderit deduxerit coram superiore suo et ordinario.

Quod si ante habitum sponte dimiserit nullatenus ad allegandum quamcumque
causam admittatur sed ad monasterium redire cogatur et tamquam apostata puniatur;
interim vero nullo privilegio suae religionis iuvetur.
Nemo etiam regularis cuiuscumque facultatis vigore transferatur ad laxiorem
religionem nec detur licentia cuiquam regulari occulte ferendi habitum suae religionis.
[Caput XX]
Abbates qui sunt ordinum capita ac ceteri praedictorum ordinum superiores
episcopis non subiecti quibus est in alia inferiora monasteria prioratus ve legitima
iurisdictio: eadem illa sibi subdita monasteria et prioratus suo quisque loco atque ordine
ex officio visitent etiam si commendata exsistant; quae cum ordinum suorum capitibus
subsint declarat sancta Synodus in iis quae alias de visitatione monasteriorum
commendatorum definita sunt non esse comprehensa teneantur que quicumque
praedictorum ordinum monasteriis praesunt praedictos visitatores recipere et illorum
ordinationes exsequi.
Ipsa quoque monasteria quae sunt ordinum capita iuxta sanctae Sedis Apostolicae
et cuiusque ordinis constitutiones visitentur et quamdiu durabunt huiusmodi
commendae priores claustrales aut in prioratibus conventum habentibus subpriores qui
correctiones et spirituale regimen exercent a capitulis generalibus vel ipsorum ordinum
visitatoribus instituantur.
In ceteris omnibus praefatorum ordinum privilegia et facultates quae ipsorum
personas loca et iura concernunt firma sint et illaesa.
[Caput XXI]
Cum pleraque monasteria etiam abbatiae prioratus et praepositurae ex mala eorum
quibus commissa fuerunt administratione non levia passa fuerint tam in spiritualibus
quam temporalibus detrimenta: cupit sancta Synodus ea ad congruam monasticae vitae
disciplinam omnino revocare.
Verum adeo dura difficilis que est praesentium temporum conditio ut nec statim
omnibus nec commune ubique quod optaret remedium possit adhiberi.
Ut tamen nihil praetermittat unde praedictis salubriter aliquando provideri possit:
primum quidem confidit summum Romanum Pontificem pro sua pietate et prudentia
curaturum quantum haec tempora ferre posse viderit ut iis quae nunc commendata
reperiuntur et quae suos conventus habent regulares personae eiusdem ordinis expresse
professae et quae gregi praeire et praeesse possint praeficiantur.
Quae vero in posterum vacabunt non nisi regularibus spectatae virtutis et
sanctitatis conferantur.

Quo ad eo vero monasteria quae capita sunt ac primates ordinum sive abbatiae
sive prioratus filiae illorum capitum nuncupantur: teneantur illi qui in praesenti ea in
commendam obtinent nisi sit eis de regulari successore provisum infra sex menses
religionem illorum ordinum propriam solemniter profiteri aut iis cedere; alias
commendae praedictae ipso iure vacare censeantur.
Ne autem in praedictis omnibus et singulis fraus aliqua adhiberi possit: mandat
sancta Synodus ut in provisionibus dictorum monasteriorum qualitas singulorum
nominatim exprimatur aliter que facta provisio subreptitia esse censeatur nulla que
subsequenti possessione etiam triennali adiuvetur.

[Caput XXII]

Haec omnia et singula in superioribus decretis contenta observari sancta Synodus
praecipit in omnibus coenobiis ac monasteriis collegiis ac domibus quorumcumque
monachorum ac regularium necnon quarumcumque sanctimonialium virginum ac
viduarum etiam si illae sub gubernio militiarum etiam Hierosolymitanae vivant et
quocumque nomine appellentur sub quacumque regula vel constitutionibus et sub
custodia vel gubernatione vel quavis subiectione aut annexione vel dependentia
cuiuscumque ordinis mendicantium vel non mendicantium vel aliorum regularium
monachorum aut canonicorum quorumcumque; non obstantibus eorum omnium et
singulorum privilegiis sub quibuscumque formulis verborum conceptis ac mare
magnum appellatis etiam in fundatione obtentis necnon constitutionibus et regulis etiam
iuratis atque etiam consuetudinibus vel praescriptionibus etiam immemorabilibus.
Si qui vero regulares tam viri quam mulieres sunt qui sub arctiori regula vel
statutis vivunt (excepta facultate habendi bona stabilia in communi): eos ab eorum
instituto et observantia sancta Synodus amovere non intendit.
Et quia sancta Synodus desiderat ut omnia et singula supradicta quamprimum
exsecutioni demandentur: praecipit omnibus episcopis in monasteriis sibi subiectis et in
omnibus aliis ipsis in superioribus decretis specialiter commissis atque omnibus
abbatibus ac generalibus et aliis superioribus ordinum supradictorum: ut statim
praedicta exsequantur; et si quid exsecutioni mandatum non sit episcoporum
negligentiam concilia provincialia suppleant et coerceant.
Regularium vero capitula provincialia et generalia et in defectum capitulorum
generalium concilia provincialia per deputationem aliquorum eiusdem ordinis
provideant.
Hortatur etiam sancta Synodus omnes reges principes res publicas et magistratus
et in virtute sanctae obedientiae praecipit ut velint praedictis episcopis abbatibus ac
generalibus et ceteris praefectis in superius contentae reformationis exsecutione suum
auxilium et auctoritatem interponere quoties fuerint requisiti ut sine ullo impedimento
praemissa recte exsequantur ad laudem Dei omnipotentis.

[Decretum de reformatione]

[Caput I]

Optandum est ut ii qui episcopale ministerium suscipiunt quae suae sint partes
agnoscant ac se non ad propria commoda non ad divitias aut luxum sed ad labores et
sollicitudines pro Dei gloria vocatos esse intelligant.
Nec enim dubitandum est et fideles reliquos ad religionem innocentiam que
facilius inflammandos si praepositos suos viderint non ea quae mundi sunt sed
animarum salutem ac coelestem patriam cogitantes.
Haec cum ad restituendam ecclesiasticam disciplinam praecipua esse sancta
Synodus animadvertat: admonet episcopos omnes ut se cum ea saepe meditantes factis
etiam ipsis ac vitae actionibus quod est veluti perpetuum quoddam praedicandi genus se
muneri suo conformes ostendant.
In primis vero ita mores suos omnes componant ut reliqui ab eis frugalitatis
modestiae continentiae ac quae nos tantopere commendat Deo sanctae humilitatis
exempla petere possint.
Quapropter exemplo patrum nostrorum in concilio Carthaginensi non solum iubet
ut episcopi modesta suppellectili et mensa ac frugali victu contenti sint verum etiam in
reliquo vitae genere ac tota eius domo caveant ne quid appareat quod a sancto hoc
instituto sit alienum quodque non simplicitatem Dei zelum ac vanitatum contemptum
prae se ferat.
Omnino vero eis interdicit ne ex reditibus Ecclesiae consanguineos familiares ve
suos augere studeant cum et apostolorum canones prohibeant ne res ecclesiasticas quae
Dei sunt consanguineis donent sed si pauperes sint iis ut pauperibus distribuant eas
autem non distrahant nec dissipent illorum causa.
Immo quam maxime potest eos sancta Synodus monet ut omnem humanum hunc
erga fratres nepotes propinquos que carnis affectum unde multorum malorum in
Ecclesia seminarium exstat penitus deponant.
Quae vero de episcopis dicta sunt eadem non solum in quibuscumque beneficia
ecclesiastica tam saecularia quam regularia obtinentibus pro gradus sui conditione
observari sed et ad sanctae Romanae Ecclesiae cardinales pertinere decernit quorum
consilio apud sanctissimum Romanum Pontificem cum universalis Ecclesiae
administratio nitatur nefas videri potest non iis etiam virtutum insignibus ac vivendi
disciplina eos fulgere quae merito omnium in se oculos convertant.

[Caput II]

Cogit temporum calamitas et invalescentium haeresum malitia ut nihil sit
praetermittendum quod ad populorum aedificationem et catholicae fidei praesidium
videatur posse pertinere.

Praecipit igitur sancta Synodus patriarchis primatibus archiepiscopis episcopis et
omnibus aliis qui de iure vel consuetudine in concilio provinciali interesse debent ut in
ipsa prima synodo provinciali post finem praesentis concilii habenda ea omnia et
singula quae ab hac sancta Synodo diffinita et statuta sunt palam recipiant necnon
veram obedientiam summo Romano Pontifici spondeant et profiteantur simul que
haereses omnes a sacris canonibus et generalibus conciliis praesertim que ab hac eadem
synodo damnatas publice detestentur et anathematizent.
Idem que in posterum quicumque in patriarchas primates archiepiscopos
episcopos que promovendi in prima synodo provinciali in qua ipsi interfuerint omnino
observent.
Quod si quis ex supradictis omnibus quod absit renuerit episcopi comprovinciales
statim summum Romanum Pontificem admonere sub poena divinae indignationis
teneantur.
Interim que ab eiusdem communione abstineant.
Ceteri vero omnes sive in praesenti sive in futurum beneficia ecclesiastica habituri
et qui in synodo dioecesana convenire debent: idem ut supra in ea synodo quae primo
quoque tempore celebrabitur faciant et observent; alias secundum formam sacrorum
canonum puniantur.
Ad haec omnes ii ad quos universitatum et studiorum generalium cura visitatio et
reformatio pertinet diligenter curent ut ab eisdem universitatibus canones et decreta
huius sanctae Synodi integre recipiantur ad eorum que normam magistri doctores et alii
in eisdem universitatibus ea quae catholicae fidei sunt doceant et interpretentur se que
ad hoc institutum initio cuiuslibet anni solemni iuramento obstringant; sed et si aliqua
alia in praedictis universitatibus correctione et reformatione digna fuerint ab eisdem ad
quos spectat pro religionis et disciplinae ecclesiasticae augmento emendentur et
statuantur.
Quae vero universitates immediate summi Romani Pontificis protectioni et
visitationi sunt subiectae has sua beatitudo per eius delegatos eadem qua supra ratione et
prout ei utilius visum fuerit salubriter visitari et reformari curabit.
[Caput III]
Quamvis excommunicationis gladius nervus sit ecclesiasticae disciplinae et ad
continendos in officio populos valde salutaris: sobrie tamen magna que circumspectione
exercendus est cum experientia doceat si temere aut levibus ex rebus incutiatur magis
contemni quam formidari et perniciem potius parere quam salutem.
Quapropter excommunicationes illae quae monitionibus praemissis ad finem
revelationis ut aiunt aut pro deperditis seu subtractis rebus ferri solent a nemine prorsus
praeterquam ab episcopo decernantur et tunc non alias quam ex re non vulgari causa que
diligenter ac magna maturitate per episcopum examinata quae eius animum moveat; nec
ad eas concedendas cuiusvis saecularis etiam magistratus auctoritate adducatur sed
totum hoc in eius arbitrio et conscientia sit positum quando ipse pro re loco persona aut
tempore eas decernendas esse iudicaverit.

In causis vero iudicialibus mandatur omnibus iudicibus ecclesiasticis
cuiuscumque dignitatis exsistant ut quandocumque exsecutio realis vel personalis in
qualibet parte iudicii propria auctoritate ab ipsis fieri poterit abstineant se tam in
procedendo quam definiendo a censuris ecclesiasticis seu interdicto; sed liceat eis si
expedire videbitur in causis civilibus ad forum ecclesiasticum quomodolibet
pertinentibus contra quoscumque etiam laicos per mulctas pecuniarias quae locis piis ibi
exsistentibus eo ipso quod exactae fuerint assignentur seu per captionem pignorum
personarum que districtionem per suos proprios aut alienos exsecutores faciendam sive
etiam per privationem beneficiorum alia que iuris remedia procedere et causas diffinire.
Quodsi exsecutio realis vel personalis adversus reos hac ratione fieri non poterit
sit que erga iudicem contumacia: tunc eos etiam anathematis mucrone arbitrio suo
praeter alias poenas ferire poterit.
In causis quoque criminalibus ubi exsecutio realis vel personalis ut supra fieri
poterit erit a censuris abstinendum; sed si dictae exsecutioni facile locus esse non possit
licebit iudici hoc spirituali gladio in delinquentes uti si tamen delicti qualitas
praecedente bina saltem monitione etiam per edictum id postulet.
Nefas autem sit saeculari cuilibet magistratui prohibere ecclesiastico iudici ne
quem excommunicet aut mandare ut latam excommunicationem revocet sub praetextu
quod contenta in praesenti decreto non sint observata: cum non ad saeculares sed ad
ecclesiasticos haec cognitio pertineat.
Excommunicatus vero quicumque si post legitimas monitiones non resipuerit non
solum ad sacramenta et communionem fidelium ac familiaritatem non recipiatur sed si
obdurato animo censuris annexus in illis per annum insorduerit etiam contra eum
tamquam de haeresi suspectum procedi possit.

[Caput IV]

Contingit saepe in quibusdam ecclesiis vel tam magnum Missarum celebrandarum
numerum ex variis defunctorum relictis impositum esse ut illis pro singulis diebus a
testatoribus praescriptis nequeat satisfieri; vel eleemosynam huiusmodi pro illis
celebrandis adeo tenuem esse ut non facile inveniatur qui velit huic se muneri subiicere
unde depereunt piae testantium voluntates et eorum conscientias ad quos praedicta
spectant onerandi occasio datur.
Sancta Synodus cupiens haec ad pios usus relicta quo plenius et utilius potest
impleri: facultatem dat episcopis ut in synodo dioecesana item que abbatibus et
generalibus ordinum ut in suis capitulis generalibus re diligenter perspecta possint pro
sua conscientia in praedictis ecclesiis quas hac provisione indigere cognoverint statuere
circa haec quidquid magis ad Dei honorem et cultum atque ecclesiarum utilitatem
viderint expedire ita tamen ut eorum semper defunctorum commemoratio fiat qui pro
suarum animarum salute legata ea ad pios usus reliquerunt.

[Caput V]

Ratio postulat ut illis quae bene constituta sunt contrariis ordinationibus non
detrahatur.
Quando igitur ex beneficiorum quorumcumque erectione seu fundatione aut aliis
constitutionibus qualitates aliquae requiruntur seu certa illis onera sunt iniuncta: in
beneficiorum quorumcumque collatione seu in quacumque alia dispositione eis non
derogetur.
Idem in praebendis theologalibus magistralibus doctoralibus aut presbyteralibus
diaconalibus ac subdiaconalibus quandocumque ita constituta fuerint observetur ut
eorum qualitatibus vel ordinibus nihil in ulla provisione detrahetur; et aliter facta
provisio subreptitia censeatur.

[Caput VI]

Statuit sancta Synodus ut in omnibus ecclesiis cathedralibus et collegiatis
decretum sub felicis recordationis Paulo III quod incipit capitula cathedralium
observetur non solum quando episcopus visitaverit sed et quoties ex officio vel ad
petitionem alicuius contra aliquem ex contentis in dicto decreto procedat ita tamen ut
cum extra visitationem processerit infrascripta omnia locum habeant videlicet: ut
capitulum initio cuiuslibet anni eligat ex capitulo duos de quorum consilio et assensu
episcopus vel eius vicarius tam in formando processum quam in ceteris omnibus actibus
usque ad finem causae inclusive coram notario tamen ipsius episcopi et in eius domo
aut consueto tribunali procedere teneatur.
Unum autem tantum sit utriusque votum possit que alter episcopo accedere.
Quodsi ambo ab episcopo discordes in aliquo actu seu interlocutoria vel
diffinitiva sententia fuerint: tunc intra sex dierum spatium cum episcopo tertium eligant
et si in electione tertii etiam discordent ad viciniorem episcopum electio devolvatur et
iuxta eam partem cum qua tertius conveniet articulus in quo erat discordia terminetur;
alias processus et inde secuta nulla sint nullos que producant iuris effectus.
In criminibus tamen ex incontinentia provenientibus de qua in decreto de
concubinariis et in atrocioribus delictis depositionem aut degradationem requirentibus
ubi de fuga timetur ne iudicium eludatur et ideo opus sit personali detentione: possit
initio solus episcopus ad summariam informationem et necessariam detentionem
procedere servato tamen in reliquis ordine praemisso.
In omnibus autem casibus ea ratio habeatur ut iuxta qualitatem delicti ac
personarum delinquentes ipsi in loco decenti custodiantur.
Episcopis praeterea ubique is honor tribuatur qui eorum dignitati par est eis que in
choro et in capitulo in processionibus et aliis actibus publicis sit prima sedes et locus
quem ipsi elegerint et praecipua omnium rerum agendarum auctoritas.
Qui si aliquid canonicis ad deliberandum proponant nec de re ad suum vel suorum
commodum spectante agatur: episcopi ipsi capitulum convocent vota exquirant et iuxta
ea concludant.

Absente vero episcopo omnino hoc ab his de capitulo ad quos de iure vel
consuetudine spectat perficiatur nec ad id vicarius episcopi admittatur.
Ceteris autem in rebus capituli iurisdictio et potestas si qua eis competit et
bonorum administratio salva et intacta omnino relinquantur.
Qui vero non obtinent dignitates nec sunt de capitulo hi omnes in causis
ecclesiasticis episcopo subiiciantur.
Non obstantibus quo ad supradicta privilegiis etiam ex fundatione competentibus
necnon consuetudinibus etiam immemorabilibus sententiis iuramentis concordiis quae
tantum suos obligent auctores; salvis tamen in omnibus privilegiis quae universitatibus
studiorum generalium seu earum personis sunt concessa.
Haec autem omnia et singula in iis ecclesiis locum non habeant in quibus episcopi
aut eorum vicarii ex constitutionibus vel privilegiis aut consuetudinibus sive concordiis
seu quocumque alio iure maiorem habent potestatem auctoritatem ac iurisdictionem
quam praesenti decreto sit comprehensum; quibus sancta Synodus derogare non
intendit.

[Caput VII]

Cum in beneficiis ecclesiasticis ea quae haereditariae successionis imaginem
referunt sacris constitutionibus sint odiosa et patrum decretis contraria: nemini in
posterum accessus aut regressus etiam de consensu ad beneficium ecclesiasticum
cuiuscumque qualitatis concedatur nec hactenus concessi suspendantur extendantur aut
transferantur.
Hoc que decretum in quibuscumque beneficiis ecclesiasticis ac etiam
cathedralibus ecclesiis ac in quibuscumque personis etiam cardinalatus honore
fulgentibus locum habeat.
In coadiutoriis quoque cum futura successione idem posthac observetur ut nemini
in quibuscumque beneficiis ecclesiasticis permittantur.
Quodsi quando Ecclesiae cathedralis aut monasterii urgens necessitas aut evidens
utilitas postulet praelato dari coadiutorem: is non alias cum futura successione detur
quam haec causa prius diligenter a sanctissimo Romano Pontifice cognita et qualitates
omnes in illo concurrere certum sit quae a iure et decretis huius sanctae Synodi in
episcopis et praelatis requiruntur; alias concessiones super his factae surreptitiae esse
censeantur.

[Caput VIII]

Admonet sancta Synodus quoscumque ecclesiastica beneficia saecularia seu
regularia obtinentes ut hospitalitatis officium a sanctis patribus frequenter
commendatum quantum per eorum proventus licebit prompte benigne que exercere
assuescant memores eos qui hospitalitatem amant Christum in hospitibus recipere.

Illis vero qui hospitalia vulgo nuncupata seu alia pia loca ad peregrinorum
infirmorum senum pauperum ve usum praecipue instituta in commendam
administrationem aut quemcumque titulum aut etiam ecclesiis suis unita obtinent vel si
Ecclesiae parochiales hospitalibus forte unitae aut in hospitalia erectae earum que
patronis in administrationem concessae sint: praecipit omnino ut impositum illis onus
officium ve administrent atque hospitalitatem quam debent ex fructibus ad id deputatis
actu exerceant iuxta constitutionem concilii Viennensis alias in hac eadem synodo sub
felicis recordationis Paulo III innovatam quae incipit quia contingit.
Quodsi hospitalia haec ad certum peregrinorum aut infirmorum aut aliarum
personarum genus suscipiendum fuerint instituta nec in loco ubi sunt dicta hospitalia
similes personae aut perpaucae reperiantur: mandat adhuc ut fructus illorum in alium
pium usum qui eorum institutioni proximior sit ac pro loco et tempore utilior
convertantur prout ordinario cum duobus de capitulo qui rerum usu peritiores sint per
ipsum deligendis magis expedire visum fuerit nisi aliter forte etiam in hunc eventum in
eorum fundatione aut institutione fuerit expressum quo casu quod ordinatum fuit
observari curet episcopus aut si id non possit ipse prout supra utiliter provideat.
Itaque si praedicti omnes et singuli cuiuscumque ordinis vel religionis et dignitatis
etiam si laici fuerint qui administrationem hospitalium habent non tamen regularibus
subiecti ubi viget regularis observantia: ab Ordinario moniti hospitalitatis munus
adhibitis omnibus ad quae tenentur necessariis re ipsa obire cessaverint: non solum per
ecclesiasticas censuras et alia iuris remedia ad id compelli possint se etiam hospitalis
ipsius administratione cura ve perpetuo privari possint alii que eorum loco ab his ad
quos spectabit substituantur et praedicti nihilominus etiam ad fructuum restitutionem
quos contra ipsorum hospitalium institutionem perceperunt quae nulla eis remissione
aut compositione indulgeatur in foro conscientiae teneantur.
Nec administratio seu gubernatio huiusmodi locorum uni et eidem personae ultra
triennium deinceps committatur nisi aliter in fundatione cautum reperiatur.
Non obstante quoad omnia supradicta quacumque unione exemptione et
consuetudine in contrarium etiam immemorabili seu privilegiis aut indultis
quibuscumque.

[Caput IX]

Sicuti legitima patronatuum iura tollere pias que fidelium voluntates in eorum
institutione violare aequum non est: sic etiam ut hoc colore beneficia ecclesiastica in
servitutem quod a multis impudenter fit redigantur non est permittendum.

Ut igitur debita in omnibus ratio observetur decernit sancta Synodus ut titulus
iuris patronatus sit ex fundatione vel dotatione qui ex authentico documento et aliis iure
requisitis ostendatur sive etiam ex multiplicatis praesentationibus per antiquissimum
temporis cursum qui hominum memoriam excedat alias ve secundum iuris
dispositionem; in iis vero personis seu communitatibus vel universitatibus in quibus id
ius plerumque ex usurpatione potius quaesitum praesumi solet plenior et exactior
probatio ad docendum verum titulum requiratur nec immemorabilis temporis probatio
aliter eis suffragetur quam si praeter reliqua ad eam necessaria praesentationes etiam
continuatae non minori saltem quam quinquaginta annorum spatio quae omnes effectum
sortitae sint authenticis scripturis probentur.
Reliqui patronatus omnes in beneficiis tam saecularibus quam regularibus seu
parochialibus vel dignitatibus aut quibuscumque aliis beneficiis in cathedrali vel
collegiata Ecclesia seu facultates et privilegia concessa tam in vim patronatus quam alio
quocumque iure nominandi eligendi praesentandi ad ea cum vacant (exceptis
patronatibus super cathedralibus ecclesiis competentibus et exceptis aliis quae ad
imperatorem et reges seu regna possidentes alios que sublimes ac supremos principes
iura imperii in dominiis suis habentes pertinent et quae in favorem studiorum
generalium concessa sunt): in totum prorsus abrogata et irrita cum quasi possessione
inde secuta intelligantur; beneficia que huiusmodi tamquam libera a suis collatoribus
conferantur ac provisiones huiusmodi plenum effectum consequantur.
Ad haec liceat episcopo praesentatos a patronis si idonei non fuerint repellere.
Quodsi ad inferiores institutio pertineat: ab episcopo tamen iuxta alias statuta ab
hac sancta Synodo examinentur; alioquin institutio ab inferioribus facta irrita sit et
inanis.
Patroni autem beneficiorum cuiuscumque ordinis et dignitatis etiam si
communitates universitates collegia quaecumque clericorum vel laicorum exsistant in
perceptione fructuum proventuum obventionum quorumcumque beneficiorum etiam si
vere de iure patronatus ipsorum ex fundatione et dotatione essent nullatenus nulla ve
causa vel occasione se ingerant sed illos libere rectori seu beneficiato non obstante
etiam quacumque consuetudine distribuendos dimittant; nec dictum ius patronatus
venditionis aut alio quocumque titulo in alios contra canonicas sanctiones transferre
praesumant; si secus fecerint excommunicationis et interdicti poenis subiiciantur et
dicto iure patronatus ipso iure privati exsistant.
Insuper accessiones per viam unionis factae de beneficiis liberis ad ecclesias iuris
patronatui etiam laicorum subiectas tam ad parochiales quam ad alia quaecumque
beneficia etiam simplicia seu dignitates vel hospitalia ita ut praedicta beneficia libera
eiusdem naturae cum iis quibus cum uniuntur efficiantur atque sub iure patronatus
constituantur: hae si nondum plenarium sortitae sunt effectum vel deinceps ad cuiusvis
instantiam fient quacumque auctoritate etiam apostolica concessae fuerint: simul cum
unionibus ipsis per subreptionem obtentae intelligantur non obstante quacumque in iis
verborum forma seu derogatione quae habeatur pro expressa; nec exsecutioni amplius
demandentur sed beneficia ipsa unita cum vacaverint libere ut antea conferantur.

Quae vero a quadraginta annis citra factae effectum et plenam incorporationem
sunt consecutae: hae nihilominus ab ordinariis tamquam a Sede Apostolica delegatis
revideantur et examinentur ac quae per subreptionem vel obreptionem obtentae fuerint
simul cum unionibus irritae declarentur ac beneficia ipsa separentur et aliis conferantur.
Similiter quoque patronatus quicumque in ecclesiis et quibuscumque aliis
beneficiis etiam dignitatibus antea liberis acquisiti a quadraginta annis citra et in
futurum acquirendi seu ex augmento dotis seu ex nova constructione vel alia simili
causa: etiam auctoritate Sedis Apostolicae ab eisdem ordinariis uti delegatis ut supra qui
nullius in his facultatibus aut privilegiis impediantur diligenter cognoscantur; et quos
non repererint ob maxime evidentem Ecclesiae vel beneficii seu dignitatis necessitatem
legitime constitutos esse: in totum revocent atque beneficia huiusmodi sine damno illa
possidentium et restituto patronis eo quod ab eis idcirco datum est in pristinum libertatis
statum reducant non obstantibus privilegiis constitutionibus et consuetudinibus etiam
immemorabilibus.

[Caput X]

Quoniam ob malitiosam petentium suggestionem et quandoque ob locorum
longinquitatem personarum notitia quibus causae mandantur usque adeo haberi non
potest hinc que interdum iudicibus non undequaque idoneis causae in partibus
delegantur: statuit sancta Synodus in singulis conciliis provincialibus aut dioecesanis
aliquot personas quae qualitates habeant iuxta constitutionem Bonifatii VIII quae incipit
statutum et alioquin ad id aptas designari ut praeter ordinarios locorum iis etiam posthac
causae ecclesiasticae ac spirituales et ad forum ecclesiasticum pertinentes in partibus
delegandae committantur.
Et si aliquem interim ex designatis mori contigerit substituat ordinarius loci cum
consilio capituli alium in eius locum usque ad futuram provincialem aut dioecesanam
synodum ita ut habeat quaeque dioecesis quatuor saltem aut etiam plures probatas
personas ac ut supra qualificatas quibus huiusmodi causae a quolibet legato vel nuntio
atque etiam a Sede Apostolica committantur; alioquin post designationem factam quam
statim episcopi ad summum Romanum Pontificem transmittant delegationes
quaecumque aliorum iudicum aliis quam his factae surreptitiae censeantur.
Admonet dehinc sancta Synodus tam ordinarios quam alios quoscumque iudices
ut terminandis causis quanta fieri poterit brevitate studeant ac litigatorum artibus seu in
litis contestatione seu alia parte iudicii differenda modis omnibus: aut termini
praefixione aut competenti alia ratione occurrant.

[Caput XI]

Magnam ecclesiis perniciem afferre solet cum earum bona repraesentata pecunia
in successorum praeiudicium aliis locantur.

Omnes igitur hae locationes si anticipatis solutionibus fient nullatenus in
praeiudicium successorum validae intelligantur quocumque indulto aut privilegio non
obstante.
Nec huiusmodi locationes in Romana curia vel extra eam confirmentur.
Non liceat etiam iurisdictiones ecclesiasticas seu facultates nominandi aut
deputandi vicarios in spiritualibus locare nec conductoribus per se aut alios ea exercere;
aliter que concessiones etiam a Sede Apostolica factae surreptitiae censeantur.
Locationes vero rerum ecclesiasticarum etiam auctoritate apostolica confirmatas
sancta Synodus irritas decernit quas a triginta annis citra ad longum tempus seu ut in
nonnullis partibus ad viginti novem seu bis viginti novem annos vocant factas: synodus
provincialis vel deputandi ab ea in damnum Ecclesiae et contra canonicas sanctiones
contractas fuisse iudicabunt.

[Caput XII]

Non sunt ferendi qui variis artibus decimas ecclesiis obvenientes subtrahere
moliuntur aut qui ab aliis solvendas temere occupant et in rem suam vertunt cum
decimarum solutio debita sit Deo et qui eas dare noluerint aut dantes impediunt res
alienas invadant.
Praecipit igitur sancta Synodus omnibus cuiuscumque gradus et conditionis sint
ad quos decimarum solutio spectat ut eas ad quas de iure tenentur in posterum cathedrali
aut quibuscumque aliis ecclesiis vel personis quibus legitime debentur integre
persolvant.
Qui vero eas aut subtrahunt aut impediunt excommunicentur nec ab hoc crimine
nisi plena restitutione secuta absolvantur.
Hortatur dehinc omnes et singulos pro christiana charitate debito que erga
pastores suos munere ut de bonis sibi a Deo collatis episcopis et parochis qui
tenuioribus praesunt ecclesiis large subvenire ad Dei laudem atque ad pastorum suorum
qui pro eis invigilant dignitatem tuendam non graventur.

[Caput XIII]
Decernit sancta Synodus ut quibuscumque in locis iam ante annos quadraginta
quarta quae funeralium dicitur cathedrali aut parochiali Ecclesiae solita esset persolvi ac
postea fuerit ex quocumque privilegio aliis monasteriis hospitalibus aut quibuscumque
locis piis concessa: eadem posthac integro iure et eadem portione quae antea solebat
cathedrali seu parochiali Ecclesiae persolvatur; non obstantibus concessionibus gratiis
privilegiis etiam mari magno nuncupatis aut aliis quibuscumque.
-

[Caput XIV]
Quam turpe ac clericorum nomine qui se divino cultui addixerunt sit indignum
impudicitiae sordibus immundo que concubinatu versari: satis res ipsa communi
fidelium omnium offensione summo que clericalis militiae dedecore testatur.
Ut igitur ad eam quam decet continentiam ac vitae integritatem ministri Ecclesiae
revocentur populus que hinc eos magis discat revereri quo illos vita honestiores
cognoverit: prohibet sancta Synodus quibuscumque clericis ne concubinas aut alias
mulieres de quibus possit haberi suspicio in domo vel extra detinere aut cum iis ullam
consuetudinem habere audeant.
Alioquin poenis a sacris canonibus vel statutis ecclesiarum impositis puniantur.
Quodsi a superioribus moniti ab iis se non abstinuerint: tertia parte fructuum
obventionum ac proventuum beneficiorum suorum quorumcumque et pensionum ipso
facto sint privati quae fabricae Ecclesiae aut alteri pio loco arbitrio episcopi applicetur.
Sin vero in delicto eodem cum eadem vel alia femina perseverantes secundae
monitioni adhuc non paruerint: non tantum fructus omnes ac proventus suorum
beneficiorum et pensiones eo ipso amittant qui praedictis locis applicentur sed etiam a
beneficiorum ipsorum administratione quoad ordinarius etiam uti Sedis Apostolicae
delegatus arbitrabitur suspendantur.
Et si ita suspensi nihilominus eas non expellant aut cum iis etiam versentur: tunc
beneficiis portionibus ac officiis et pensionibus quibuscumque ecclesiasticis perpetuo
priventur atque inhabiles ac indigni quibuscumque honoribus dignitatibus beneficiis ac
officiis in posterum reddantur donec post manifestam vitae emendationem ab eorum
superioribus cum iis ex causa visum fuerit dispensandum.
Sed si postquam eas semel dimiserint intermissum consortium repetere aut alias
huiusmodi scandalosas mulieres sibi adiungere ausi fuerint: praeter praedictas poenas
excommunicationis gladio plectantur nec quaevis appellatio aut exemptio praedictam
exsecutionem impediat aut suspendat.
Supradictorum que omnium cognitio non ad archidiaconos nec decanos aut alios
inferiores sed ad episcopos ipsos pertineat qui sine strepitu et figura iudicii et sola facti
veritate inspecta procedere possint.
Clerici vero beneficia ecclesiastica aut pensiones non habentes iuxta delicti et
contumaciae perseverantiam et qualitatem ab ipso episcopo carceris poena suspensione
ab ordine ac inhabilitate ad beneficia obtinenda aliis ve modis iuxta sacros canones
puniantur.
Episcopi quoque (quod absit) si ab huiusmodi crimine non abstinuerint et a
synodo provinciali admoniti se non emendaverint: ipso facto sint suspensi et si
perseverent etiam ad sanctissimum Romanum Pontificem ab eadem synodo deferantur
qui pro qualitate culpae etiam per privationem si opus erit in eos animadvertat.

[Caput XV]

Ut paternae incontinentiae memoria a locis Deo consecratis quos maxime puritas
sanctitas que decet longissime arceatur: non liceat filiis clericorum qui non ex legitimo
nati sunt matrimonio in ecclesiis ubi eorum patres beneficium aliquod ecclesiasticum
habent aut habuerunt quodcumque etiam dissimile beneficium obtinere nec in dictis
ecclesiis quoquo modo ministrate nec pensiones super fructibus beneficiorum quae
parentes eorum obtinent vel alias obtinuerunt habere.
Quodsi in praesenti pater et filius in eadem Ecclesia beneficia obtinere
reperiantur: cogatur filius suum beneficium resignare aut cum alio permutare extra
Ecclesiam intra trium mensium spatium; alias ipso iure privatus exsistat et super iis
quaecumque dispensatio surreptitia censeatur.
Ad haec reciprocae resignationes si quae posthac a parentibus clericis in favorem
filiorum fient ut alter alterius beneficium consequatur in fraudem huius decreti et
canonicarum sanctionum factae omnino censeantur nec collationes secutae vigore
huiusmodi resignationum seu aliarum quarumcumque quae in fraudem factae fuerint
ipsis clericorum filiis suffragentur.

[Caput XVI]

Statuit sancta Synodus ut ecclesiastica beneficia saecularia quocumque nomine
appellentur quae curam animarum ex primaeva eorum institutione aut aliter
quomodocumque retinent illa deinceps in simplex beneficium etiam assignata vicario
perpetuo congrua portione non convertantur.
In iis vero in quibus contra earum institutionem seu fundationem cura animarum
in vicarium perpetuum translata est etiam si in hoc statu ab immemorabili tempore
reperiantur si congrua portio fructuum vicario Ecclesiae quocumque nomine is
appelletur non fuerit assignata: ea quamprimum et ad minus intra annum a fine
praesentis concilii arbitrio ordinarii iuxta formam decreti sub felicis recordationis Paulo
III assignetur.
Quodsi id commode fieri non possit aut intra dictum terminum factum non erit:
cum primum per cessum vel decessum vicarii seu rectoris aut quomodolibet alterum
eorum vacaverit: beneficium curam animarum recipiat ac vicariae nomen cesset et in
antiquum statum restituatur.

[Caput XVII]

Non potest sancta Synodus non graviter dolere audiens episcopos aliquos sui
status oblitos pontificiam dignitatem non leviter dehonestare qui cum regum ministris
regulis et baronibus in Ecclesia et extra indecenti quadam demissione se gerunt et veluti
inferiores ministri altaris nimis indigne non solum loco cedunt sed etiam personaliter
illis inserviunt.

Quare haec et similia detestans sancta Synodus sacros canones omnes concilia
que generalia atque alias apostolicas sanctiones ad dignitatis episcopalis decorum et
gravitatem pertinentes renovando praecipit ut ab huiusmodi in posterum episcopi se
abstineant mandans eisdem ut tam in Ecclesia quam foris suum gradum et ordinem prae
oculis habentes ubique se patres et pastores esse meminerint; reliquis vero tam
principibus quam ceteris omnibus ut eos paterno honore ac debita reverentia
prosequantur.

[Caput XVIII]

Sicuti publice expedit legis vinculum quandoque relaxare ut plenius evenientibus
casibus et necessitatibus pro communi utilitate satisfiat: sic frequentius legem solvere
exemplo que potius quam certo personarum rerum que delectu petentibus indulgere
nihil aliud est quam unicuique ad leges transgrediendas aditum aperire.
Quapropter sciant universi sacratissimos canones exacte ab omnibus et quoad eius
fieri poterit indistincte observandos.
Quodsi urgens iusta que ratio et maior quandoque utilitas postulaverit cum
aliquibus dispensandum esse: id causa cognita ac summa maturitate atque gratis a
quibuscumque ad quos dispensatio pertinebit erit praestandum; aliter que facta
dispensatio surreptitia censeatur.

[Caput XIX]

Detestabilis duellorum usus fabricante diabolo introductus ut cruenta corporum
morte animarum etiam perniciem lucretur: ex christiano orbe penitus exterminetur.
Imperator reges duces principes marchiones comites et quocumque alio nomine
domini temporales qui locum ad monomachiam in terris suis inter christianos
concesserint: ex ipso sint excommunicati ac iurisdictione et dominio civitatis castri aut
loci in quo vel apud quem duellum fieri permiserint quod ab Ecclesia obtinent privati
intelligantur et si feudalia sint directis dominis statim acquirantur.
Qui vero pugnam commiserint et qui eorum patrini vocantur: excommunicationis
ac omnium bonorum suorum proscriptionis ac perpetuae infamiae poenam incurrant et
ut homicidae iuxta sacros canones puniri debeant et si in ipso conflictu decesserint
perpetuo careant ecclesiastica sepultura.
Illi etiam qui consilium in causa duelli tam in iure quam facto dederint aut alia
quacumque ratione ad id quemquam suaserint necnon spectatores excommunicationis ac
perpetuae maledictionis vinculo teneantur.
Non obstante quocumque privilegio seu prava consuetudine etiam immemorabili.

[Caput XX]

Cupiens sancta Synodus ecclesiasticam disciplinam in christiano populo non
solum restitui sed etiam perpetuo sarctam tectam a quibuscumque impedimentis
conservari: praeter ea quae de ecclesiasticis personis constituit saeculares quoque
principes officii sui admonendos esse censuit confidens eos ut catholicos quos Deus
sanctae fidei Ecclesiae que protectores esse voluit ius suum Ecclesiae restitui non
tantum esse concessuros sed etiam subditos suos omnes ad debitam erga clerum
parochos et superiores ordines reverentiam revocaturos nec permissuros ut officiales aut
inferiores magistratus Ecclesiae et personarum ecclesiasticarum immunitatem Dei
ordinatione et canonicis sanctionibus constitutam aliquo cupiditatis studio seu
inconsideratione aliqua violent sed una cum ipsis principibus debitam sacris summorum
pontificum et conciliorum constitutionibus observantiam praestent.
Decernit itaque et praecipit sacros canones et concilia generalia omnia necnon
alias apostolicas sanctiones in favorem ecclesiasticarum personarum libertatis
ecclesiasticae et contra eius violatores editas quae omnia praesenti etiam decreto
innovat exacte ab omnibus observari debere.
Propterea que admonet imperatorem reges res publicas principes et omnes et
singulos cuiuscumque status et dignitatis exstiterint ut quo largius bonis temporalibus
atque in alios potestate sunt ornati eo sanctius quae ecclesiastici iuris sunt tamquam Dei
praecipua eius que patrocinio tecta venerentur nec ab ullis baronibus domicellis
rectoribus aliis ve dominis temporalibus seu magistratibus maxime que ministris
ipsorum principum laedi patiantur sed severe in eos qui illius libertatem immunitatem
atque iurisdictionem impediunt animadvertant; quibus etiam ipsimet exemplo ad
pietatem religionem ecclesiarum que protectionem exsistant imitantes anteriores
optimos religiosissimos que principes qui res Ecclesiae sua in primis auctoritate ac
munificentia auxerunt nedum ab aliorum iniuria vindicarunt.
Adeo que ea in re quisque officium suum sedulo praestet quo cultus divinus
devote exerceri et praelati ceteri que clerici in residentiis et officiis suis quieti et sine
impedimentis cum fructu et aedificatione populi permanere valeant.

[Caput XXI]
Postremo sancta Synodus omnia et singula sub quibuscumque clausulis et verbis
quae de morum reformatione atque ecclesiastica disciplina tam sub felicis recordationis
Paulo III ac Iulio III quam sub sanctissimo pio IV pontificibus maximis in hoc sacro
concilio statuta sunt declarat ita decreta fuisse ut in his salva semper auctoritas Sedis
Apostolicae et sit et esse intelligatur.

[Decretum de continuanda Sessione]

Cum ea omnia quae in praesenti sessione tractanda erant quia hora tarda est
commode expediri non possint propterea iuxta id quod in generali congregatione a
patribus statutum fuit ea quae supersunt in diem crastinam hanc eandem sessionem
continuando differuntur.

[DECRETA PUBLICATA DIE SECUNDA SESSIONIS]

[Decretum de indulgentiis]

Cum potestas conferendi indulgentias a Christo Ecclesiae concessa sit atque
huiusmodi potestate divinitus sibi tradita antiquissimis etiam temporibus illa usa fuerit:
sacrosancta Synodus indulgentiarum usum christiano populo maxime salutarem et
sacrorum conciliorum auctoritate probatum in Ecclesia retinendum esse docet et
praecipit eos que anathemate damnat qui aut inutiles esse asserunt vel eas concedendi in
Ecclesia potestatem esse negant.
In his tamen concedendis moderationem iuxta veterem et probatam in Ecclesia
consuetudinem adhiberi cupit ne nimia facilitate ecclesiastica disciplina enervetur.
Abusus vero qui in his irrepserunt et quorum occasione insigne hoc
indulgentiarum nomen ab haereticis blasphematur emendatos et correctos cupiens:
praesenti decreto generaliter statuit pravos quaestus omnes pro his consequendis unde
plurima in christiano populo abusuum causa fluxit omnino abolendos esse.
Ceteros vero qui ex superstitione ignorantia irreverentia aut aliunde
quomodocumque provenerunt cum ob multiplices locorum et provinciarum apud quas
hi committuntur corruptelas commode nequeant specialiter prohiberi: mandat omnibus
episcopis ut diligenter quisque huiusmodi abusus Ecclesiae suae colligat eos que in
prima synodo provinciali referat ut aliorum quoque episcoporum sententia cogniti
statim ad summum Romanum Pontificem deferantur cuius auctoritate et prudentia quod
universali Ecclesiae expediet statuatur ut ita sanctarum indulgentiarum munus pie et
sancte et incorrupte omnibus fidelibus dispensetur.

[De delectu ciborum, ieiuniis et diebus festis]

Insuper hortatur sancta Synodus et per sanctissimum domini nostri atque
salvatoris adventum pastores omnes obtestatur ut tamquam boni milites illa omnia quae
sancta Romana Ecclesia omnium ecclesiarum mater et magistra statuit nec non ea quae
tam in hoc concilio quam in aliis oecumenicis statuta sunt quibuscumque fidelibus
sedulo commendent omni que diligentia utantur ut illis omnibus et iis praecipue sint
obsequentes quae ad mortificandam carnem conducunt ut ciborum delectus et ieiunia
vel etiam quae faciunt ad pietatem augendam ut dierum festorum devota et religiosa
celebratio: admonentes populos crebro obedire praepositis suis quos qui audiunt Deum
remuneratorem audient; qui vero contemnunt Deum ipsum ultorem sentient.
[De indice librorum, et Cathechismo, Breviario, et Missali]
Sacrosancta Synodus in secunda sessione sub sanctissimo domino nostro Pio IV
celebrata delectis quibusdam patribus commisit ut de variis censuris ac libris vel
suspectis vel perniciosis quid facto opus esset considerarent atque ad ipsam sanctam
Synodum referrent; audiens nunc huic operi ab eis extremam manum impositam esse
nec tamen ob librorum varietatem et multitudinem distincte et commode possit a sancta
Synodo diiudicari: praecipit ut quidquid ab illis praestitum est sanctissimo Romano
Pontifici exhibeatur ut eius iudicio atque auctoritate terminetur et evulgetur.
Idem que de catechismo a patribus quibus illud mandatum fuerat et de Missali et
breviario fieri mandat.

[De loco Oratorum]

Declarat sancta Synodus ex loco assignato oratoribus tam ecclesiasticis quam
saecularibus in sedendo incedendo aut quibuscumque aliis actibus nullum cuiquam
eorum factum fuisse praeiudicium sed omnia illorum et imperatoris regum rerum
publicarum ac principum suorum iura et praerogativas illaesas et salvas esse in eodem
que statu permanere prout ante praesens concilium reperiebantur.
[De recipiendis et observandis decretis Concilii]
Tanta fuit horum temporum calamitas et haereticorum inveterata malitia ut nihil
tam clarum in fide nostra asserenda umquam fuerit aut tam certo statutum quod non
humani generis hoste suadente illi errore aliquo contaminaverint.
Eapropter sancta Synodus id potissimum curavit ut praecipuos haereticorum
nostri temporis errores damnaret et anathematizaret veram que et catholicam doctrinam
traderet et doceret prout damnavit anathematizavit et definivit.
-

Cum que tam diu tot episcopi ex variis christiani orbis provinciis evocati sine
magna gregis sibi commissi iactura et universali periculo ab ecclesiis abesse non possint
nec ulla spes restet haereticos toties fide etiam publica quam desiderarunt invitatos et
tam diu exspectatos huc amplius adventuros ideo que tandem huic sacro concilio finem
imponere necesse sit: superest nunc ut principes omnes quod facit in Domino moneat ad
operam suam ita praestandam ut quae ab ea decreta sunt ab haereticis depravari aut
violari non permittant sed ab his et omnibus devote recipiantur et fideliter observentur.
Quodsi in his recipiendis aliqua difficultas oriatur aut aliqua inciderint quae
declarationem quod non credit aut definitionem postulent: praeter alia remedia in hoc
concilio instituta confidit sancta Synodus beatissimum Romanum Pontificem curaturum
ut vel evocatis ex illis praesertim provinciis unde difficultas orta fuerit iis quos eidem
negotio tractando viderit expedire vel etiam concilii generalis celebratione si
necessarium iudicaverit vel commodiore quacumque ratione ei visum fuerit
provinciarum necessitatibus pro Dei floria et Ecclesiae tranquillitate consulatur.
[Decretum super recitandis et legendis in hac sessione decretis publicatis in hoc
eodem Concilio sub Paulo III et Iulio III summis pontificibus]
Quoniam diversis temporibus tam sub felicis recordationis Paulo III quam Iulio
III multa in hoc sacro concilio quoad dogmata ac morum reformationem statuta et
definita sunt: vult sancta Synodus ut illa nunc recitentur et legantur.
[Decretum super fine Concilii et confirmatione a Summo Pontifice petenda]
Illustrissimi domini reverendissimi que patres placet ne vobis ut ad laudem Dei
omnipotentis huic sacrae oecumenicae Synodo finis imponatur et omnium et
singulorum quae tam sub felicis recordationis Paulo III et Iulio III quam sub sanctissimo
domino nostro Pio IV Romanis pontificibus in ea decreta et definita sunt confirmatio
nomine sanctae huius synodi per Apostolicae Sedis legatos et praesidentes a beatissimo
Romano Pontifice petatur?
[Responderunt: placet].
ACCLAMATIONES PATRVM IN FINE CONCILII.
[...omissis...]

CONFIRMATIO CONCILII.
[...omissis...]
Bvlla S. D. N. Pii papae IV, super confirmatione Concilii
[...omissis...]
NVMERVS PRAELATORVM QVI AD SYNODVM CONVENERE.
[...omissis...]