Logica ingredientibus/2
- LIBER 2

- INCIPIUNT GLOSSAE MAGISTRI PETRI ABAELARDI SUPER PRAEDICAMENTA ARISTOTELIS

- LI 2.01 DE AEQUIVOCIS

- LI 2.02

- LI 2.03

- LI 2.04

- LI 2.05 DE SUBSTANTIA

- LI 2.06 DE QUANTITATE

- LI 2.07 DE RELATIVIS

- LI 2.08 DE QUALI ET QUALITATE

- LI 2.09

- LI 2.10 DE OPPOSITIS

- LI 2.11

- LI 2.12 DE PRIORI

- LI 2.13 DE MODIS SIMUL

- LI 2.14 DE SPECIEBUS MOTUS

- LI 2.15

2
	      INCIPIUNT GLOSSAE MAGISTRI PETRI ABAELARDI
		   SUPER PRAEDICAMENTA ARISTOTELIS

			       LI 2.00

/111/ Auctor iste cum tractandae logicae curam praecipue suscepisset,
nihil intactum reliquit, quod eius doctrinae necessarium iudicauerit.
Unde cum logica ratio sit disserendi, hoc est discretio argumentandi,
argumentationes uero propositionibus iungantur, propositiones uero ex
dictionibus et constitutionem suam et significationem contrahant, ita
singula diligenter tractauit, ut prius simplicium sermonum
significationem utramque aperiret, eam quidem quae de rebus est, in
hoc opere, illam uero quae de intellectu est, in Perihermeneias, in
quibus etiam propositionum proprietates diligentius prosequitur.
Argumentationum uero doctrinam in Topicis complet et Analyticis. Et
hoc quidem ordo naturalis exigebat, ut sicut partes naturaliter
praecedunt suum compositum, ita eorum doctrina tam in tractando quam
in legendo praecedat. Unde bene teste Boethio liber qui simplicium
sermonum doctrinam tradit, prior legendus inter caetera Aristotelis
opera ingredientibus logicam occurrit.

Cuius etiam teste Boethio in hoc opere intentio est de primis uocibus
prima rerum genera significantibus in eo quod res significant,
disputare, hoc est earum significationem secundum naturas subiectarum
rerum aperire. Hoc autem hac consideratione facit, quod cum uideret
tam rerum quam nominum infinitam multitudinem nec propter infinitatem
suam singula posset prosequi, considerauit decem nomina, in quibus
omnes res sint inclusae quibuscumque uocabulis subiectae, quorum etiam
decem nominum, dum significationem aperiret, in ipsis decem naturas
omnium rerum quibuscumque modis subiectarum demonstraret et quodammodo
omnium nominum significationes in his /112/ decem nominibus aperiret.
Haec autem sunt decem generalissima, scilicet substantia, qualitas,
quantitas etc., quae praedicamenta appellat eo, ut ait Boethius, quod
de caeteris tam generibus quam speciebus praedicentur.

Haec autem decem nomina Boethius intentionem huius libri aperiens
primas appellat uoces prima rerum genera significantes, cuius quidem
intentionis supra annotatae singula uerba diligenter prosequamur. Quod
igitur haec decem nomina primas uoces uocauit, multis de causis accipi
potest. Possunt namque primae dici in eo quod de eis hic intenditur
secundum primam nominum impositionem, quae rebus facta est. Est namque
duplex uocum impositio, una quidem quae prima est naturaliter, quando
scilicet ad significationem rerum uoces institutae fuerunt, ut
uidelicet haec rerum uocaretur homo, illa equus. Est autem alia
impositio secunda, quando uidelicet uoces iam in rerum designationem
inuentae aliis iterum nominibus sunt appellatae, ueluti cum hae
nomina, illae uerba uocatae sunt. Est itaque prima uocum impositio,
secundum quam ipsae in designatione rerum sunt inuentae, secunda uero
impositio est, secundum quam ipsae uoces aliis nominibus sunt
appellatae. Hic autem de uocibus secundum primam impositionem quae
rebus facta est, intenditur, quod haec uidelicet substantiam, illa
qualitatem significat, ideoque dictum est intendi de uocibus primis,
hoc est de uocibus secundum primam earum impositionem.  Nam etsi
substantia et qualitas quodammodo sint nomina uocum, non in ea
significatione hic tractantur. In Peri hermeneias uero cum de
simplicibus quoque sermonibus sicut hic agatur, in ea potius de eis
tractatur, quod a uocibus aliis significantur, quod uidelicet nomina
uel uerba dicuntur, hoc est secundum impositionem secundam, non
secundum primam.

Possunt etiam in eo primae uoces accipi, quod in ea significatione
tractantur hic quae prior est naturaliter, cum uidelicet earum
significatio, quae de rebus est, aperitur. Cum enim uoces duplicem
habeant significationem, de rebus scilicet et de intellectibus, res
intellectibus naturaliter priores sunt; prius enim in rerum natura
oportet constare, quod possit intellectus concipere, et qui uocabulum
inuenit, prius rei naturam considerauit, ad quam demonstrandam nomen
imposuit. Intellectus itaque, qui rei naturam sequi debent,
naturaliter posteriores sunt, res uero priores. Quantum tamen ad
causam impositionis nominis prima et principalis significatio
intellectus dicitur, quia scilicet ideo tantum uocabulum rei datum
est, ut intellectum constituat. Sed cum sit in causa impositionis
nominum significatio intellectus prior, ipse tamen intellectus in
natura suae substantiae re /113/ naturaliter posterior est. Unde bene
quantum etiam ad significationem rerum, quae naturaliter priores sunt
intellectibus, primae quoque uoces hic dicuntur.

Primae etiam dici possunt ex modo significandi dupliciter, tum
uidelicet quia rem in essentia significant, non in adiacentia, tum
etiam cum in essentia rem significent, in eo statu essentiae qui
naturaliter aliis prior est, eam significant. Omnis enim res in
essentia sua prius subsistit, quam ab subiecto suscipiatur. Unde ea
uocabula priora sunt naturaliter ex modo significandi, quae
significationem tenent essentiae quam quae adiacentiae, ut homo uel
albedo quam album. At uero cum in hac prioritate significationis
essentiae haec decem nomina cum omnibus generibus et speciebus
conueniant, hanc insuper prioritatem habent, quod in priori statu
essentiae rem subiectam nominant. Cum enim eadem res uocetur homo,
animal corpus, substantia, per hoc nomen 'substantia' in statu
essentiae caeteris naturaliter priore appellatur.

Possunt etiam quantum ad sententiam haec decem nomina caeteris
generalibus et specialibus priora dici, eo uidelicet quod secundum
sententiam suam quae in caeteris includitur, quasi partes aliorum
definitiuae et quodammodo constitutiuae sunt. Corpus enim id totum
dicit quod substantia corporea, animal uero quod substantia corporea
animata sensibilis, homo autem hoc totum et insuper rationale et
mortale continet.

His omnibus de causis et fortasse pluribus haec decem nomina primae
uoces hoc loco dici possunt.

Quod autem in uerbis intentionis supponitur 'prima rerum genera
significantibus', determinat uoces istas intelligendas esse decem
generalissima, quae scilicet rerum naturas significant ut primas, hoc
est in statu caeteris naturaliter priore, sicut iam diximus. In eo
autem quod res significant, ideo suppositum est, ut ostendatur
differentia inter huius libri et Peri hermenias, quia scilicet ibi de
sermonibus secundum significationem intellectuum, hic uero secundum
significationem rerum intenditur. 

Materia uero sunt huius auctoris partim res, partim uoces.  Nam
quoniam de uocibus secundum significationem rerum intendit, eam modo
agendo de uocibus, modo de rebus aperit.

Utilitas uero est, quod per hunc tractatum omnium sermonum
significatio quodammodo declaratur, cum uidelicet rerum omnium naturae
in his decem nominibus aperiuntur.  Quod etiam ad discretionem
ueritatis proponit, plurimum prodest ad inuestigationem naturae
cuiuslibet rei.

Utrum autem haec scientia praedicamentorum logicae /114/ supponenda
sit, quaeritur. Sed neque logica esse neque pars logicae dicitur.
Omnis namque logica duas habet partes integrales nec alias habere
inuenitur, scientiam scilicet inueniendi argumenta et diiudicandi, id
est comprobandi, inuenta. Haec autem scientia praedicamentorum nec
argumenta docet inuenire nec inuenta confirmare.  Unde nullo modo
logicae supponi dicitur, licet tamen logicae ualde necessaria sit. At
uero Boethius huic consentire non uidetur. Cum enim ait hunc librum
apponendum esse ingredientibus logicam, profecto insinuat eum qui hunc
librum legit, in ipso iam ingredi logicam, quod nequaquam esset, nisi
iste de logica esset. Quod etiam his uerbis manifestius aperit:

     Quoniam, inquit, ars logica de oratione est et in hoc opere de
     uocibus principaliter pertractatur -- quamquam enim sit huius
     libri relatio ad caeteras quoque philosophiae partes --
     <principaliter tamen refertur ad logicam, de cuius quodammodo
     simplicibus elementis, id est de sermonibus, in eo> principaliter
     disputatur.

At uero cum haec scientia de logica esse concedatur, restat quaestio,
utrum scientiae inueniendi an iudicandi sit supponenda. Sed ad
inuentionem recte refertur, quia hic praecipue instruimur ad
inuenienda argumenta eius quaestionis quae teste Boethio prior est.
Ipse enim in primo secundae editionis super Porphyrium tali ratione
quaestiones partitur dicens: primum inquirendum esse de aliquo an sit,
postea quid sit uel quale, in quo caeterorum quoque accidentium
quaestiones includit, denique cur ita sit. Ad eam uero quaestionem
quam primam diximus, argumentis firmandam haec praedicamentorum
distinctio maxime necessaria est, secundum quam potest ostendi de
aliquo an sit aliquid, si uidelicet aliquid praedicamentorum poterimus
ei aptare, an non sit, si nullum, ac fortasse quid etiam sit, si
uidelicet caeteris remotis unum assignemus, sicut facit Aristoteles in
Qualitate dicens:

     Nullum enim aliorum praedicamentorum aptabitur iniustitiae neque
     quantitas... etc.

<Boethius>:

     Restat inscriptio, quae uaria fuit. Inscripsere namque alii de
     rebus, alii de generibus (id est maneriis rerum) quos eadem
     similisque culpa confundit.

Quod enim de uocibus tantum intendat, ipse manifestat dicens:

     Eorum quae secundum nullam complexionem dicuntur, singulum aut
     significat substantiam... etc.

Illud quoque ualidissimo est argumento, eum scilicet de uocibus
intendisse, quod ait: /115/

     Horum autem ad se inuicem complexione affirmatio fit

quippe non ex rebus, sed ex uocibus affirmatio iungitur. Unde potius
teste Boethio inscribendus est liber de decem praedicamentis.

Et nota quod hoc nomen praedicamentum modo simpliciter accipitur,
modo in collectione. Simpliciter quidem accipitur in designatione
singulorum generalissimorum iuxta illud Boethii in secundo secundae
editionis super Porphyrium:

     Praediximus ab Aristotele decem praedicamenta esse disposita,
     quae idcirco praedicamenta uocantur, quia de caeteris omnibus
     praedicantur.

Secundum quam etiam acceptionem tituli ponit inscriptionem de decem
praedicamentis.  Collectim uero in designatione cuiuslibet
generalissimi cum omnibus sibi suppositis generibus et speciebus hoc
nomen praedicamentum Porphyrius accepit dicens:

     In unoquoque praedicamento sunt quaedam generalissima... etc.

Cum autem in collectione hoc nomen praedicamentum sumitur, quaeri
solet, utrum omnes simplices sermones etiam praedicabiles secundum
aliquam suam significationem in aliquo sint praedicamento. De quo
quidem diuersae sunt opiniones. Alii namque in praedicamento
substantialia tantum uocabula ponunt, quae scilicet rem subiectam in
essentia nominant, ut homo, albedo, animal, color. Alii etiam sumpta
in praedicamento esse uolunt secundum principalem significationem de
forma adiacente et tam 'albedo' quam 'album' in praedicamento
qualitatis ponunt, quia utrumque albedinem significat licet diuersis
modis, illud quidem in essentia, istud in adiacentia. Sed qui eorum
uerum dicant, definire necessarium non est nec aliter possumus, nisi
nouerimus, quid per 'esse in praedicamento' utrique uelint accipere.
Si enim 'esse in praedicamento qualitatis' nihil aliud est quam
'qualitatem significare', profecto tam 'album' quam 'albedo'
qualitatis in praedicamento est.

Sed fortasse dicetur, quia 'album' quoque substantiam per nominationem
significat, et 'homo' uel 'animal' qualitatem quoque circa substantiam
determinant. Unde et 'homo' in praedicamento qualitatis ponetur et
'album' in praedicamento substantiae. Sed dicitur, quod quando
contingit idem uocabulum res diuersorum praedicamentorum significare,
secundum principalem significationem in praedicamento ponendum est, ut
album quod albedinem principaliter significat, propter quam maxime
repertum est atque ubique eam tenet, quam etiam praedicare dicitur. At
uero si ad principalem significationem secundum causam impositionis
respicimus, uni praedicamento poterunt omnia supponi secundum
significationem intellectus, quae principalis est. /116/ Hinc etiam
propter qualitatem maxime imponi nomina uult Priscianus. Sed dicetur
secundum significationem quam praedicant, uocabula praedicamento
supponi. Unde 'homo' tantum substantiae, 'album' uero tantum qualitati
supponetur, et ita nihil aliud dicetur uocem esse in praedicamento
substantiae uel qualitatis, quam esse inuentam secundum
significationem substantiae uel quantitatis uel qualitatis quam
praedicat, ut sic sumpta etiam in praedicamento sint.  Licet enim
Porphyrius in praedicamento nonnisi genera uel species computet, ea
tamen sola esse non dicit. Si quis autem 'esse in praedicamento' nihil
aliud dicat quam 'esse genus uel speciem res tantum alicuius
praedicamenti nominantia', constat sumpta a praedicamentis excludi.
Quae cum in quid non praedicentur, nec genera sunt nec species. Quid
ergo per 'esse in praedicamento' tam isti quam illi accipiant, prius
est cognoscendum, quam definiendum, utrum omnes sermones in
praedicamentis esse conueniat an non. Sed nec istud definire est
magnae utilitatis. Solum illud scire sufficit quod Aristoteles ait:

     Singulum aut significat substantiam aut quantitatem... etc.

Fuit etiam dissensio de auctore praedicamentorum, utrum scilicet hoc
opus Aristotelis fuisset an alterius. Boethius uero Aristotelis esse
tribus modis ostendit, tum quia ipse in caeteris operibus suis
consentit his quae ibi dicuntur, tum quia breuitas atque subtilitas ab
Aristotele non discrepat, tum quia aliter interruptum imperfectumque
opus edidisset, si de argumentationibus scribens aut de
propositionibus aut de sermonibus tractatum omitteret, quamquam exstet
alter Aristotelis liber de eisdem disputans, eadem fere continens, cum
perstet oratione diuersus. Archytas autem duos composuit libros quos
categoriae inscripsit, quorum in primo haec decem praedicamenta
instituit. Unde posteriores quidam Aristotelem non esse huius
diuisionis inuentorem suspicati sunt eo quod Pythagoricus uir eadem
conscripsisset, in qua sententia Iamblichus philosophus est immobilis.
Cui cum non consentit Themistius neque concedit eum Architam fuisse,
qui Pythagoreus Tarentinusque esset quique cum Platone aliquantulum
uixisset sed Peripateticum aliquem Architam, qui nouo operi
auctoritatem uetustate nominis conderet.

Arbitror autem hanc disiunctionem praedicamentorum magis consideratam
secundum significationem uocum quam secundum naturas /117/ rerum. Si
enim rerum naturas attenderet, nulla apparet ratio quare non plura
aut pauciora praedicamenta disponeret. Sed profecto secundum nominum
significationem haec ratio uisa est, quod decem considerauit nomina,
in quibus omnium aliorum nominum tam generalium quam specialium
significatio inciperet, ideoque ea superposuit caeteris quasi prima
naturaliter et digniora rerum continentia, cum uidelicet caeteris
uniuersaliora sint.

Modus uero tractandi qui ad praedicamenta pertinet huiusmodi est,
quod facta annumeratione simplicium sermonum secundum naturas decem
praedicamentorum in eo scilicet quod hi substantiam, illi quantitatem,
alii alia significant, statim praedicamenta disponit ac tractat. Cum
autem de praedicamentis intendat, non statim de ipsis agit sed
quaedam praemittit ad tractatum eorum necessaria, quibus positis
facilior de sequentibus possit esse doctrina, utpote descriptionem
aequiuocorum, uniuocorum, denominatiuorum et quaedam alia de quibus
omnibus suo loco rationem reddemus et quomodo ad tractatum sequentem
pertineant, ostendemus.  Nunc autem primum de aequiuocis et uniuocis.

			       LI 2.01

			    DE AEQUIVOCIS

/117/ Quod itaque in sequentibus, ubi de secundis substantiis et
differentiis et accidentibus agitur, daturus erat differentiam inter
ea quae dicuntur de subiecto et ea quae sunt in subiecto, per hoc
scilicet quod haec uniuoce praedicantur, illa quidem aequiuoce,
determinandum prius fuit, quid aequiuocum esset, quid uniuocum. Quod
hoc loco facit.

     Cur autem prius de aequiuocis, post de uniuocis tractat? Idcirco
     (teste Boethio) quod ipsa decem praedicamenta, cum definitionibus
     diuersa sint, uno tamen praedicationis uocabulo nuncupantur.
     Cuncta enim praedicamenta dicimus, ipsa uero praedicamenta,
     quoniam rerum genera sunt, de subiectis rebus uniuoce
     praedicantur.  Omne enim genus de speciebus propriis uniuoce
     dicitur.  Quare rectius primo de omnium praedicamentorum communi
     uocabulo tractat, quasi quemadmodum singula de speciebus propriis
     praedicarentur, exponeret.

Et nota hoc nomen praedicamentum in eo aequiuocum dici, quod album et
quodlibet accidentale sumptum aequiuocum hoc loco Aristoteles accipit,
non quod multiplicem sensum habeat sed quia rationem substantiae non
habet. Quo etiam modo ens et unum et quodlibet nomen res diuersorum
praedicamentorum continens de ipsis praedicamentis aequiuoce dicitur,
non quod multa sint uocabula in sensu, sicut est canis sed quia
definitionem non habent in substantia /118/ de praedicamentis
praedicabilem. Hic enim Aristoteles aequiuoca large, uniuoca stricte
accipit, illa uidelicet tantum uniuoca dicens quae habent nomen
commune et eandem secundum illud nomen definitionem substantiae.

Definitio uero substantiae dicitur ea quae abesse secundum
significationem non potest praeter corruptionem rei subiectae, id est
egressum a substantia, ut sunt definitiones datae secundum nomen
quodlibet generale uel speciale uel differentiale. Si enim aliquid
deserat esse substantia animata sensibilis, id est animal, uel animal
rationale mortale, id est homo, uel potens uti ratione, quod est esse
rationale, necesse est ipsum in substantia corrumpi. Illa itaque
tantum aequiuoca appellat quae habent commune nomen et non habent
eandem rationem substantiae, ut expositum est, secundum illud scilicet
nomen. Bene autem 'secundum nomen' apponit multis de causis, tum quia
aliae definitiones ad uniuocationem uel aequiuocationem non pertinent,
nisi quae secundum sententiam nominis datae sunt, tum quia aliter bene
uniuoca uel aequiuoca non determinaret, sicut in expositionibus
definitionum ostendemus.

Illa autem definitio secundum sententiam nominis data est, cuius
sensus in sententia definiti nominis includitur, ut in hoc nomine
'homo' rationale mortale, non animal sensibile et in hoc nomine
'rationale' potens uti ratione et in hoc nomine 'album' affectum
albedine, licet haec definitio albi, cum secundum nomen sit, non tamen
sit substantiae, ut ostensum est. Si quis autem hominem determinans
dicat: animal risibile, rerum subiectarum uocabulo hominis
continentiam determinat sed sententiam nominis non aperit per
'risibile', cuius sensus in sententia hominis non tenetur. Potest
itaque haec descriptio hominis esse quantum ad rerum continentiam, non
quantum ad nominis sententiam. Sic et fortasse hoc nomen 'canis' et
quodlibet aequiuocum secundum rerum continentiam definiri potest, id
est determinari, quibus rebus conueniat, ueluti si dicamus hoc nomine
'canis' appellari id quod sit latrabile animal uel hoc caeleste sidus
uel illa marina belua. Sed haec quidem definitio in sententia nominis
non tenetur, quippe canis nomen non est impositum alicui ex hac
communi causa, quod sit aliquid illorum trium, quia iam uidelicet
multiplex uox in sensu non esset, si idem ubique proponeret.  Cum
autem Aristoteles uniuoca tantum dicat, quantum ad rationem
substantiae, strictius uniuoca accipit, quam Porphyrius, ubi propria
quoque uniuoce praedicari dicit, uel Boethius, qui diuisionem
accidentis in subiecta aequiuocationis esse non dicit. Sicut autem
uniuoca strictius Aristoteles accipit, ita aequiuoca largius, omnia
scilicet illa dicens aequiuoca quae commune nomen habent sine communi
ratione substantiae, quorum definitionem nunc exponamus. /119/

     AEQUIVOCA DICUNTUR QUORUM NOMEN SOLUM COMMUNE EST, SECUNDUM NOMEN
     VERO SUBSTANTIAE RATIO DIVERSA, UT ANIMAL HOMO ET QUOD PINGITUR.

Aequiuocae DICUNTUR res illae quae habent NOMEN idem secundum materiam
COMMUNE sibi.

Bene autem dicit: DICUNTUR, et non dicit 'sunt', quia res ex se
aequiuocationem non habent sed ex nomine quo aequiuocantur, quod
proprie aequiuocatio, id est aequiuocans, dicitur, res uero proprie
aequiuocae, id est aequiuocatae.

NOMEN autem hoc loco accipe teste Boethio secundum omnem rerum
significationem, qua rebus imposita uocabula praedicamus, hoc est
omnem dictionem naturaliter declinabilem.

Cum autem ait: QUORUM NOMEN COMMUNE EST, tam multiuoca quam
diuersiuoca excludere uidetur, quorum potius sunt diuersa nomina.
Sunt enim multiuoca quae sub eadem definitione diuersis designantur
nominibus, ut gladius, ensis, mucro, quae quidem pluraliter multiuoca
dicimus, non secundum rerum pluralitatem, cum sit res subiecta penitus
eadem sed magis secundum uocabulorum diuersitatem. Diuersiuocae autem
res illae dicuntur, quae secundum diuersa nomina diuersas definitiones
secundum illa habent, ut homo et asinus, quod etiam fortasse eidem rei
potest accidere, si ipsa diuersis uocetur nominibus, quae eadem non
sint in sententia, ut homo et nauigabilis dicitur et risibilis, cum
tamen haec duo nomina eiusdem sententiae non sint, sicut sunt illa:
gladius, ensis, mucro, quae idem dicunt penitus.

Quod autem supponit: SOLUM, uniuoca separat, quae cum NOMEN COMMUNE
habeant, sicut aequiuoca, non solum nomen communicant, uerum etiam
eandem definitionem substantiae habent.

Quod subiungitur: RATIO SUBSTANTIAE EST DIVERSA, determinat, ad
exclusionem cuius 'SOLUM' sit appositum, quod, uidelicet 'solum', modo
ad exclusionem omnium ponitur, ueluti cum dicitur:

     Solus Deus est omnipotens

ita scilicet quod nulla alia res, modo ad exclusionem alicuius, ueluti
cum dicitur:

     Solam tunicam habeo

id est non etiam pectulam.

Quod autem ait: RATIO SUBSTANTIAE EST DIVERSA, negatiue accipe, hoc
est non est eadem, alioquin non conueniret omnibus sub quocumque
nomine aequiuocis, ut 'amplectenti et amplexo' aequiuocis sub
'amplector', quia 'amplector' diuersas definitiones substantiae non
habet, cum nullam penitus definitionem datam secundum substantiam
habeat, hoc est datam secundum talem statum, qui dum perit, in
substantia perimat. Similiter nulla sumpta nomina accidentalia, sub
quibus res subiectas aequiuocas hoc loco dicimus, nullam substantiae
rationem, hoc est definitionem, habent.  Tale est ergo: definitio
substantiae est diuersa, hoc est non est eadem, ut simpliciter neges
illud quod uniuoca, quorum definitioni relinquitur.

Quod autem apponitur: SECUNDUM ILLUD NOMEN DATAM, non uacat. Si enim
identitatem /120/ definitionis substantiae omnino remoueret, siue
quantum ad illud commune nomen, siue quantum ad alia, non omnibus
aequiuocis conueniret, quippe res saepe quae sub uno nomine sunt
aequiuocae, sub alio sunt uniuocae, ueluti tres significationes canis
et sub hoc nomine canis aequiuocae sunt et sub hoc nomine corpus uel
substantia uniuocae. Praeterea si dicamus ratione substantiae diuersam
affirmatiue, ut uidelicet diuersas definitiones eidem nomini
relinquamus, uidetur hominis nomen aequiuocationem habere, quod et
istam habet definitionem 'animal rationale mortale' et insuper 'animal
gressibile bipes', quae quidem in sensu diuersae sunt, licet res
easdem contineant, quas scilicet definitum uocabulum nominat. At uero
cum negatiue accipimus, nulla relinquitur obiectio.

Nota autem plura uocabula aequiuoce praedicari quae aequiuocationem
non habent, ueluti 'hoc forte', quod est nomen Socratis, siue propter
uires siue propter hoc quod animam fortem habeat, aequiuoce de ipso
dicitur, cum diuersis definitionibus determinetur nec tamen ad ipsum
aequiuocationem habet, cum non sit commune. Similiter subiectum pro
significato et subiectum pro fundamento de ipso Socrate aequiuoce
dicitur nec tamen ad ipsum aequiuocationem habet, cum propter ipsum
commune non sit. Commune enim nonnisi pluribus esse potest. Ex quo
apparet Socratis nomen in designatione unius tantum acceptum, cum non
sit commune, nec aequiuocum dici nec uniuocum.

UT ANIMAL HOMO. Exemplificat de aequiuocis per hominem uerum et
pictum, quae hoc nomen animal aequiuoce habent, dicens: UT HOMO, uerus
scilicet, ET QUOD PINGITUR, dicitur animal.

     HORUM ENIM SOLUM NOMEN COMMUNE EST, SECUNDUM NOMEN VERO
     SUBSTANTIAE RATIO DIVERSA.

HORUM ENIM. Commendat exemplum, ac si diceret: Bonum exemplum dedi per
ista de aequiuocis, quia scilicet ista sunt aequiuoca. A causa. Quod
autem sint aequiuoca sub hoc nomine animal, ostendit per definitionem
aequiuocorum, dicens scilicet illa habere hoc nomen commune quod est
animal et non eandem definitionem secundum illud.

     SI ENIM QUIS ASSIGNET QUID EST UTRUMQUE EORUM QUO SINT ANIMALIA,
     PROPRIAM ASSIGNABIT UTRIUSQUE RATIONEM.

SI QUIS ENIM. Vere non eandem, quia diuersas tantum. Quod probat ab
effectu, quia uidelicet assignantur eis diuersae definitiones. Et hoc
est: SI aliQUIS ASSIGNET, id est demonstret, QUID EST UTRUMQUE EORUM,
tam uersus scilicet homo quam pictus, in eo quod SINT ANIMALIA,
PROPRIAM definitionem unicuique dabit, dicens scilicet uerum esse
hominem substantiam animatam sensibilem, picturam uero assimilationem
substantiae animatae sensibilis.

Sciendum uero quod aequiuocorum alia fiunt casu, alia consilio. Casu
namque contingit, ut quo nomine uocatur unus apud nos, uocetur alius
apud barbaros, illis quidem ignorantibus impositionem /121/ nominis a
nobis iam factam. Consilio uero et deliberatione quaedam aequiuocatio
fit, quando de una re scienter ad aliam transferimus non ornatus
gratia sed necessitatis causa. Duobus namque modis translatio fit aut
secundum ornatum aut propter necessitatem significandae rei, cum
uidelicet ipsa nomen non habet per quod designetur. Et haec quidem
translatio quae propter penuriam nominis fit, in aequiuocatione semper
consistit. Illam uero quae ad ornatum sermonis fit, in aequiuocatione
teste Boethio Aristoteles non recipit, ueluti si quis ornatus gratia
gubernatorem dicat aurigam, non erit auriga nomen aequiuocum, licet id
diuersa significet, scilicet moderatorem currus et nauis. De quo haec
ratio est, quod quando sermonem exornamus, uulgaria uerba et omnibus
nota propter curialitatem uitantes, non nouam impositionem uocis
facimus sed ad tempus ad nouam significationem eam accommodamus, quam
quidem significationem per se non habet sed magis ex aliquo sibi
adiuncto.  Si enim dicamus:

     Aurigam suum nauis amisit

per adiunctionem nauis in auriga rectorem intelligimus. Si uero
dicamus:

     Auriga uenit

nonnisi moderator currus intelligitur. Similiter cum dicimus:

     Prata rident

pro "Prata florent", in 'ridere' florere intelligimus non ex
ui uocis, cum per se hoc non habeat sed ex adiunctione pratorum,
quorum scilicet florere esse scimus, non ridere.  Si uero diceremus
substantiam ridere, nullo modo nisi risum intelligeremus. Quod itaque
in 'auriga' uel in 'ridere' quandoque aliud intelligimus ex adiunctis
sibi, quam habeat eorum propria impositio, non est hoc aequiuocationis
multiplicitati deputandum, cum uox etiam per se dicta diuersos non
habeat sensus. Si quis autem quaerat, quando in auriga gubernator
intelligitur, utrum auriga ipsum significet naturaliter an ad
placitum, si large ad placitum sumat, pro omni scilicet quod
naturaliter non significat, dicimus ad placitum significare. Si uero
ad placitum proprie accipiat, pro eo scilicet quod ex propria
inuentione sic accommodatum est, ut per se quoque prolatum
significationem non perdat, dicimus aurigam neque naturaliter neque ad
placitum significare rectorem sed ad tempus per adiunctionem alicuius
ad hanc significationem per translationem quandam esse accommodatum
nec tunc proprie in ui dictionis esse configuratam orationem, <quia>
reddit aliud intra quam extra significans. Unde si quis ei
definitionem dare uelit, secundum significationem gubernatoris etiam
potest, cum uidelicet eam per se non habeat.

Nota autem, quod <cum> ait Boethius aequiuocationem fieri non solum in
nominibus et uerbis, uerum etiam in praepositionibus et
coniunctionibus frequenter, large aequiuocationem accepit pro omni
/122/ multiplicitate sensus, ex quo etiam illud uidetur ostendere
praepositiones quoque et coniunctiones per se etiam significationem
habere. De quo in Peri ermenias definiemus.

			     DE UNIVOCIS

     UNIVOCA VERO DICUNTUR QUORUM ET NOMEN COMMUNE EST ET SECUNDUM
     NOMEN EADEM SUBSTANTIAE RATIO, UT ANIMAL HOMO ATQUE BOS.

UNIVOCA. Post aequiuoca definit res uniuocas.

Quod autem ait definitionem eandem esse, superius non, 'esse eandem'
quantum ad naturam, non quantum ad actum intellige; saepe enim tam
uniuocorum nominum quam aequiuocorum definitiones penitus ignoramus ut
lapidum et multorum aliorum, nec tamen minus ideo uniuocum est nomen
lapidum, quod in natura suae impositionis definitionem habet, etsi eam
ignoremus. Ex ea enim communi causa impositum est, secundum quam ex
natura rerum una queat definitio assignari.

Quod etiam supponit: SECUNDUM illud NOMEN, ideo fit quia aliter
aequiuocationem ex illo nomine contingere non determinaret, quippe, ut
iam super meminimus, eadem quae sub hoc nomine canis aequiuoca sunt,
sub aliis sunt uniuoca. Quaeritur autem si animal rationale mortale
uel animal gressibile bipes, cum totam hominis sententiam singulae non
contineant, utrum ad uniuocationem sufficiant. Et fortasse ad hoc
proferuntur, ac si in eis omnes hominis differentiae continerentur.
Fortasse etiam nihil ad uniuocationem refert, si non sint
conuertibiles, cum tantum id quod in sententia definitur, teneant, non
totum simul contineant.

     COMMUNI ENIM NOMINE UTRIQUE ANIMALIA NUNCUPANTUR, ET EST RATIO
     SUBSTANTIAE EADEM.

COMMUNI ENIM.  Commendat exemplum per hoc quod bos atque homo uniuoca
sunt sub hoc nomine animal. Quod ostendit ad definitionem uniuocorum,
quia scilicet habent illud nomen commune et secundum illud eandem
rationem substantiae.

     SI QUIS ENIM ASSIGNET UTRIUSQUE RATIONEM, QUID UTRISQUE SIT QUO
     SINT ANIMALIA, EANDEM ASSIGNABIT RATIONEM.

SI QUIS ENIM. Probat ab effectu, quod eandem est definitio in homine
et boue, quia scilicet nos eandem assignamus.

			   DE DENOMINATIVIS

     DENOMINATIVA VERO DICUNTUR QUAECUMQUE AB ALIQUO, SOLO DIFFERENTIA
     CASU, SECUNDUM NOMEN HABENT APPELLATIONEM, UT A GRAMMATICA
     GRAMMATICUS ET A FORTITUDINE FORTIS.

DENOMINATIVA VERO.  Denominatiuorum quoque tractatus necessarius est,
quia in sequentibus et qualia dici denominatiue et iacere et stare
dici denominatiue a positionibus dicturus erat, quod nullo modo
intelligi posset, nisi prius, quae sint denominatiua, ostenderet. Sunt
autem omnia denominatiua uocabula sumpta, non autem omnia sumpta sunt
denominatiua. Sumpta autem uocabula ea dicimus quae simpliciter
propter adiacentem formam significandam reperta /123/ sunt, ut
rationale, album. Non enim 'rationale' dicit animal rationale uel
'album' corpus album sed simpliciter 'rationale' ponit affectum
rationalitate, 'album' affectum albedine, non etiam substantiam rei,
quid sit, determinat.

Sumptorum uero tria sunt genera, quia quaedam cum nomine formae in
materia uocis ex toto conueniunt, ut grammatica nomen mulieris cum
grammatica nomine scientiae. Quaedam uero penitus a nomine formae
differunt, ut studiosus a uirtute, quaedam autem cum per principium
conueniant, per finem disiuncta sunt, ut fortis fortitudo, quae cum in
primis syllabis conueniant, in ultimis differunt. Et haec tantum
sumpta quae scilicet principio conueniunt cum nomine formae et fine
differunt, denominatiua esse determinat dicens: DENOMINATIVA DICUNTUR
ea, scilicet uocabula, quae HABENT APPELLATIONEM AB ALIQUO, hoc est
inuenta sunt ex participatione formae adiacentis, per quod sumpta esse
ostenduntur, SECUNDUM NOMEN, id est secundum similitudinem nominis
formae, per quod illa sumpta excluduntur quae prorsus differunt, ut
studiosus, qui a uirtute dicitur; qui enim uel hoc nomen uirtus
inuenit uel hoc nomen studiosus, nullam alterius ad alterum
similitudinem uocis attendit.

Sed quia hoc totum habent illa quae prorsus conueniunt cum nomine
formae, ut grammatica nomen mulieris, addit: DIFFERENTIA in CASU, id
est in fine nominis SOLO, hoc est: non etiam in principio. Vel etiam
potest accipi 'solo', ut notet conuenientiam significationis sumpti
uocabuli ad nomen formae, ac si dicamus: 'casu solo', hoc est non
etiam significatione formae differentia. Poterat etiam haec
conuenientia notari secundum nomen, id est sequendo similitudinem
nominis in significatione formae, et si alio modo sumptum nomen eam
significet, etiam tunc 'solo' differentiam principii tantum
excluderet. Potest etiam haec definitio sic exponi, ut denominatiua
sit nomen rerum, non nominum, ut uidelicet illa res quae fortitudine
participat et fortis inde uocatur, denominatiue dicatur denominatiua,
id est denominatiue inde uocata, et sic in designatione rerum
definitio haec tunc exponitur.

DENOMINATIVA DICUNTUR subiecta illa quae HABENT APPELLATIONEM AB
ALIQUO, hoc est uocabulum quodcumque significans ex forma adiacente
SECUNDUM NOMEN, id est similitudinem nominis ipsius formae, ut iam est
expositum. Illa subiecta dico differentia tantum in casu sui nominis a
nomine formae.  Nam etsi uocabula proprie per diuersas terminationes
suas differant, quodammodo tamen etiam res subiectae nominibus et
terminatione suorum nominum a se differunt, per hoc scilicet quod haec
res habet uocabulum aliter terminatum et illa aliter. In hac autem
significatione, hoc est in designatione rerum, Boethius hoc nomen
denominatiua accipere uidetur, cum ait:

     Quaecumque re /124/ non participant, denominatiua esse non
     possunt.

Et rursus:

     Quicquid denominatiuum esse dicitur, illud et re participabit et
     nomine et aliqua transfiguratione uocabuli discrepabit.

At uero multa opponuntur contra hoc quod ait esse denominatiuum re
etiam participare. Multa enim participare denominatiuo nomine uidentur
quae rem non habent. Nam 'amaturus' propter actionem futuram dicitur,
quam nondum habet, et 'amatus' propter passionem praeteritam. Sed
fortasse, cum ait 'participat', indifferenter pro omni tempore usus
est, ac si diceret: uel participat modo uel participabit uel
participauit.  Fortasse etiam nihil impedit, si neque denominatiua
neque sumpta dicamus, quae ex forma praesentialiter adiacente non sunt
inuenta.

Opponitur etiam, quod unitas quoque una dicitur et accidentalitas
accidens et potentia potens et alteratio alterans et significatio
significari dicitur et specialitas species appellatur.  Quae omnia cum
denominatiuis nominibus participent, rem tamen adiacentem non habent
propter infinitatis inconueniens. Nam cum omnis unitas una dicatur, si
inde unitatis adiacentia participaret, nullus unitatum terminus in
natura contingeret sed ubicumque una esset unitas, cum unaquaeque
unitas unitate alia adiacente participaret, infinitas unitates esse
contingeret. Dicimus itaque unum, quando de unitate praedicatur, non
esse denominatiuum nec sumptum ab aliquo sed tantundem ualere quantum
discretum, secundum quod dicitur omne quod est, unum esse, id est
discretum personaliter in se a caeteris, non ut discretionem formam
aliquam intelligamus sed potius caeterarum rerum essentias ab eo quod
unum dicimus remouemus, ac si diceremus: est tale quid quod non est
aliqua aliarum rerum. Et est quidem uocabulum commune ex communi causa
datum sicut 'non-homo' uel 'non-equus', licet non sit subiectum uel
substantiale. Sed nec accidens, hoc nomen, sumptum est ab aliqua
proprietate quam suscipiant, uerum secundum hoc quod subiectis sic
insunt, ut etiam abesse queant praeter corruptionem. Nec cum dicitur:

     Albedo est accidens

aliquid albedini attribuere intendimus sed potius subiecto
copulare. Potentia quoque cum dicitur posse inesse alicui, talis est
sensus quod eam subiectam habere queat, hoc est naturae eius non
repugnat, ut habeat, nec iam posse uel potens sumptum est ab aliqua
forma sicut nec possibile, quod modales propositiones constituit.
Alteratio quoque cum alterare dicitur, nullam ei proprietatem dare
intendimus sed potius subiectum secundum eam mutari dicimus. Nec
quando significationem /125/ significari dicimus aliquam ei
proprietatem coniungimus sed potius nomen aliquod eius esse ostendimus
uel intellectum illius haberi ab aliquo. Quod autem dicitur:

     Specialitas est species

secundum sententiam nostram, qua solas uoces genera uel species
appellari uolumus, nulla est absurditas, quia alia consideratur
essentia uocis, alia specialitatis ei adiacentis, per quam genus suum
uox ipsa respicit.

Secundum uero eorum sententiam qui res proprie genera et species
appellant, quaestio occurrit. Cum enim relatio generalitatem respectu
specialitatis habeat, oportet specialitatem respectu relationis
specialitatem suscipere. At uero quomodo eadam res se ipsam
informabit?

Sed fortasse facilius se expedient, qui dicunt genus et species,
quando sunt nomina rerum, non accipi ut sumpta ab aliquibus formis,
quod ex ipsis definitionibus generis et speciei secundum hoc quod
rebus eas applicant, potest ostendi. Ita enim exponunt 'genus est quod
praedicatur de pluribus etc.', hoc est ea res dicitur genus quae est
essentia diuersarum specierum, species uero dicitur quod est sub
genere etc., id est quae primo loco generi in essentia supponitur,
quod totum in substantia rerum subsistere posset omnibus quoque
remotis accidentibus. Etsi enim corporis et spiritus substantiam
omnibus accidentibus suis spoliari contingeret, non minus definitio
generis substantiae aptaretur uel definitio speciei spiritui uel
corpori. Unde et tunc quoque genus uel species dicerentur, cum tamen
nec generalitatem uel specialitatem nec aliquod accidens haberent.
Unde haec nomina apparet genus et species a proprietatibus sumpta non
esse nec ea relatiua dici quantum ad significationem relationum sed
magis quantum ad modum impositionis, eo uidelicet quod haec res hoc
nomine sit uocata respectu illius. Sic enim chimaeram remotam ab
homine uel oppositam homini dicimus secundum hoc tantum, quod ipsa non
est homo, eamque hoc nomine quod est oppositum, respectu hominis
nominamus nullam ei proprietatem relationis attribuentes sed magis hoc
nomine respectum hominis demonstrantes. Si quis autem hoc nomen
'generalitas' uel 'specialitas' quandoque inueniat, non sunt alicuius
formae designatiua sed tantundem ualent quantum genus uel species,
quae neque esse sumpta secundum posteriorem sententiam de rebus
ostendimus. Nam 'uniuersalitas' uel 'singularitas' siue
'particularitas' pro uniuersali uel singulari uel particulari Boethius
frequenter utitur. Ait enim in secundo Commento super Porphyrium, cum
ostenderet eandem rem uniuersali et particulari nomini subiacere, ut
Socratem qui et homo et animal uocatur et Socrates:

     Eadem (inquit) linea caua et eadem curua est. Ita quoque
     generibus et speciebus, id est singularitati et /126/
     uniuersalitati unum quidem subiectum est.

Qui etiam in Commento super illam diuisionem quae sequitur: 'eorum
quae sunt, alia dicuntur de subiecto etc.', sic ait:

     At uero neque particularitas neque uniuersalitas in se
     transeunt. Namque uniuersalitas potest de particularitate
     praedicari, ut animal de Socrate uel Platone, et particularitas
     suscipiet uniuersalitatis praedicationem sed <non> ut
     uniuersalitas sit particularitas nec rursus quod particulare est,
     uniuersalitas fiat.

			       LI 2.02

     EORUM QUAE DICUNTUR ALIA QUIDEM SECUNDUM COMPLEXIONEM DICUNTUR,
     ALIA VERO SINE COMPLEXIONE. ET EA QUAE SECUNDUM COMPLEXIONEM
     DICUNTUR SUNT UT HOMO CURRIT, HOMO VINCIT; EA VERO QUAE SINE
     COMPLEXIONE, HOMO, BOS, CURRIT, VINCIT.

EORUM QUAE DICUNTUR. /126/ De sermonibus intendens omnium uocum
significatiuarum ad placitum diuisionem praemittit, ut has de quibus
intendit, scilicet quae simplices sint uoces, ab aliis diuidat atque
conuenientius ad praedicamenta disponenda descendat, per hanc
uidelicet diuisionem et per illam aliam quae est subdiuisio membri,
quam longe postea ponit dicens: "Eorum quae secundum nullam
complexionem dicuntur, singulum... etc."

SINE COMPLEXIONE dicuntur teste Boethio quaecumque secundum simplicem
sonum nominis proferuntur, ut sunt singulae dictiones; SECUNDUM uero
COMPLEXIONEM dicuntur quecumque aliqua coniunctione dictionum aliquid
demonstrant, ut quaelibet orationes. De complexione uero duos modos ad
exemplum apponit, quando scilicet aliquid coniungitur alicui per se
ipsum hoc modo:

     Ambulat

quippe 'ambulat' dicitur et praedicatur et est copula, uel quando
coniungitur per alterum, siue illud alterum sit uerbum, ut:

     Hic est Socrates, est ambulans

siue coniunctio, ut:

     Aut Socrates aut Plato.

Ait autem sic: EORUM QUAE DICUNTUR, id est uocum significatiuarum ad
placitum, alia SECUNDUM COMPLEXIONEM dicuntur, id est complexae sunt
uoces et ex pluribus dictionibus iunctae, aliae non. Dici autem non
habent uoces naturaliter significantes sed illae per quas loquamur.

     EORUM QUAE SUNT ALIA DE SUBIECTO QUODAM DICUNTUR, IN SUBIECTO
     VERO NULLO SUNT, UT HOMO DE SUBIECTO QUIDEM DICITUR ALIQUO
     HOMINE, IN SUBIECTO VERO NULLO EST.

EORUM QUAE SUNT. Daturus in praedicamento substantiae quasdam uocum
proprietates uel differentias per 'esse in subiecto uel non esse', per
'dici de subiecto uel non dici', diuisionem per haec quattuor
praemittit, in qua teste Boethio omnium sermonum multitudinem
comprehendit. Quae quidem diuisio, cum sit quadrifaria, ex duabus
bifariis naturaliter nascitur eorum membris ad inuicem permixtis, ex
his uidelicet, quod simplicium sermonum alii dicuntur de subiecto,
alii non et rursus alii sunt in subiecto, alii non.

Sed nunc quid sit uocem dici de subiecto uel esse in subiecto
aperiamus, ex quo econtrario quid sit non dici uel non esse
apparebit. Vox itaque illa dicitur, id est praedicatur, de aliquo ut
de subiecto, quae cum sit uniuersalis et sua sententia in sensu
subiectae uocis includatur, non potest ipsa secundum causam suae
impositionis abesse rei subiectae uocis praeter ipsius rei
corruptionem, ueluti homo /127/ uel animal uel rationale, haec nomina,
quae uniuersalia sunt, ita de hoc nomine quod est <Socrates>,
praedicantur singula, quod eorum sententia tota in hoc nomine
'Socrates' includitur nec possunt ipsa nomina abesse rei quae Socrates
est, secundum causam suae impositionis praeter corruptionem ipsius
Socratis. Ubi enim Socrates aliquid horum amiserit, perempto uidelicet
in se eo statu ex quo conueniebant, ut si hominem esse amittat uel
esse animal uel rationale, non solum mutabitur, uerum etiam in
substantia corrumpetur.  At uero si hoc album deserat esse album, non
ideo in substantia corrumpetur, cum nullum ideo generalem uel
specialem statum necesse sit perimi. Dici itaque de subiecto conuenit
omnibus tam generibus quam speciebus, cuiuscumque sint praedicamenti,
respectu suorum inferiorum et insuper differentiis respectu specierum
uel indiuiduorum earum.

IN SUBIECTO autem esse uox illa dicitur quae formae accidentalis nomen
est uel substantiale uel sumptum, ut albedo uel album; non dici uero
de subiecto uel non esse in subiecto per contrarium intellige.

Et nota quod dici de subiecto, quod scilicet conuenit uniuersalibus,
proprie uocum est; esse uero in subiecto, licet etiam in uocibus hoc
loco attribuatur, tamen proprie rerum est, quia proprie res uel
fundamenta dicuntur uel fundata. Quodam tamen modo gratia rerum
significatarum haec quoque uocabula uocibus aptantur. Quia itaque dici
de subiecto uocibus proprie et per se inest, non uidelicet gratia
alicuius rei subiectae quae de subiecto dicatur, esse uero in subiecto
gratia rerum uocibus aptatur, bene illud uoces ex se habere innuit,
cum ait: DICUNTUR, quia scilicet dici proprie uocum est, illud uero
ex rebus, cum dixit: 'esse', quia uidelicet esse proprie rerum est.

Cum autem membra diuisionis, scilicet dici DE SUBIECTO etc., non solum
substantialibus nominibus, uerum etiam sumptis conueniant, ipse tamen
de substantialibus tantum nominibus hanc diuisionem facit. Unde bene
ait: EORUM QUAE SUNT, id est nominum quae in essentia rem
significant, non scilicet ex adiacenti tantum forma. In quo
differentiam insinuat inter istam et superiorem diuisionem. Nam
quoniam illa omnia nomina tam sumpta quam alia includebat, non dicit
'sunt' sed 'dicuntur', quod commune est omnium. Hic uero dixit
'sunt', ut sola substantialia acciperet, cum tamen membra diuidentia
non solum substantialibus conueniant. Nam rationale et dici de
subiecto et non esse in subiecto dicturus est in Substantia et album
quoque sumptum ut accidens praedicari. Nihil autem impedit, si
diuidentia excedant diuisum, immo hoc proprietas huius diuisionis
exigit quae est accidentis in accidentia. /128/

Sic lege: EORUM QUAE SUNT, id est nominum substantialium, ALIA
praedicantur, quod totum est uniuersalium secundum Aristotelem
dicentem quod "A prima substantia nulla est praedicatio", praedicantur
in quid de aliquo ut DE SUBIECTO, hoc est ut de supposito in
substantia, sicut supra expositum est, et in nullo sunt subiecto, quia
non sunt nomina accidentalium formarum uel substantialia uel sumpta,
UT HOMO, hoc nomen, praedicatur DE ALIQUO HOMINE, id est de
particulari nomine, id est alicuius hominis, ut de subiecto. Et in hoc
quidem membro includit secundas substantias cum uniuersalibus
differentiarum nominibus substantialibus, ut est rationalitas,
animatio.

     ALIA AUTEM IN SUBIECTO QUIDEM SUNT, DE SUBIECTO AUTEM NULLO
     DICUNTUR.

ALIA AUTEM IN SUBIECTO etc. Hoc membrum priori penitus est
contrarium, sub quo includit indiuidua accidentalium generum uel
specierum, formas uidelicet accidentales significantium, ut haec
nomina: haec albedo, hic color.

     IN SUBIECTO AUTEM ESSE DICO QUOD, CUM IN ALIQUO SIT NON SICUT
     QUAEDAM PARS, IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST.

IN SUBIECTO AUTEM. Hoc ad praesens praetermitte, donec exsecuti simus
diuisionis membra.

     UT QUAEDAM GRAMMATICA IN SUBIECTO QUIDEM EST IN ANIMA, DE
     SUBIECTO VERO NULLO DICITUR.

UT QUAEDAM GRAMMATICA, id est particulare nomen grammaticae.

IN SUBIECTO QUIDEM EST IN ANIMA, id est rem significat fundatam in
anima. De subiecto uero nullo dicitur.

     ET QUODDAM ALBUM IN SUBIECTO EST IN CORPORE (OMNIS ENIM COLOR IN
     CORPORE EST).

ET QUODDAM ALBUM. Post accidens animae exemplificat de accidenti
corporis. Quod autem particulare nomen albedinis significet rem
fundatam IN CORPORE, id est quod res sua fundetur in corpore, ostendit
a toto dicens: OMNIS ENIM COLOR IN CORPORE EST.

     ALIA VERO ET DE SUBIECTO DICUNTUR ET IN SUBIECTO SUNT, UT
     SCIENTIA IN SUBIECTO QUIDEM EST IN ANIMA, DE SUBIECTO VERO
     DICITUR UT GRAMMATICA.

ALIA VERO etc. Sub hoc tertio membro comprehendit genera uel species,
quae formas accidentales continent, id est superiora eorum
indiuiduorum, quae secundum membrum continebat.

     ALIA VERO NEQUE IN SUBIECTO SUNT NEQUE DE SUBIECTO DICUNTUR, UT
     ALIQUIS HOMO VEL ALIQUIS EQUUS.

ALIA VERO. Hoc quartum membrum tertio penitus aduersum est et continet
indiuidua eorum uniuersalium quae sub primo membro comprehensa sunt,
ut est hic homo, hoc animal, haec rationalitas.

UT ALIQUIS HOMO, id est particulare nomen alicuius hominis.

     NIHIL ENIM HORUM NEQUE IN SUBIECTO EST NEQUE DE SUBIECTO DICITUR.
     SIMPLICITER AUTEM QUAE SUNT INDIVIDUA ET NUMERO SINGULARIA NULLO
     DE SUBIECTO DICUNTUR, IN SUBIECTO AUTEM NIHIL EA PROHIBET ESSE;
     QUAEDAM ENIM GRAMMATICA IN SUBIECTO EST.

NIHIL ENIM. Commendatio est exemplorum, ac si diceret: bona exempla
dedi in particularibus istis de his uocibus quae neque dicuntur de
subiecto, et ita in istis. Et hoc est: NULLUM HORUM etc.

Quod ait 'nihil' et 'neque', secundum usum locutionis dicitur sicut
illud Porphyrii: NEQUE NIHIL HORUM EST pro 'nihil horum est'. Cum
particularibus istis aequaliter abstulisset dici de subiecto et esse
in subiecto, determinat, quo illorum ex natura singularitatis careant,
scilicet dici de subiecto, altero uero non. Et hoc est: SIMPLICITER
AUTEM, id est uniuersaliter, ea QUAE SUNT INDIVIDUA. Sed quia
indiuidua pluribus modis dicimus, uel propter paruitatem scilicet uel
propter duritiam uel propter singularem et personalem significationem,
determinat se indiuidua accipere in hac ultima significatione ut
SINGULARIA NUMERO, /129/ id est personalis significationis.

IN SUBIECTO AUTEM NIHIL EA, ac si diceret: istud quod dicantur de
subiecto, natura singularitatis non permittit sed ad hoc quod in
subiecto sint, non repugnat. Et uere non repugnat ad hoc, quia quaedam
singularia sunt in subiecto. Ab oppositis.

Quod ostendit in parte dicens, quod QUAEDAM GRAMMATICA, id est
particulare nomen grammaticae, EST IN SUBIECTO.

Nota quod cum haec singularia, hoc animal, hoc rationale, hoc corpus,
haec substantia de hoc homine ita praedicentur, quod in sententia eius
includi uidentur, de subiecto tamen, ut superius determinatum est,
dici non possunt, cum uniuersalia non sint.

IN SUBIECTO AUTEM ESSE dico. Nunc illud aperiamus quod superius
intermisimus. Et sciendum est quod hoc loco naturam rerum quae in
subiecto sunt, quandam aperit, in qua duas opiniones falsas quae de
eis erant, recidit.  Quibusdam namque uidebatur, quod partes ita in
totis essent quasi in subiectis, ut manus ita esset in homine quasi in
fundamento, de quo ipse in sequentibus dicet: "nisi nos non conturbent
substantiarum partes... etc." Alia quoque opinio falsa erat de
accidentibus, quod mutare subiecta uidebantur et, cum in uno essent,
ad aliud transire.  Quam quidem opinionem Boethius in Commento tangit
loquens de odore pomi, qui ad manum transire uidetur, cum potius alium
odorem inferat, sicut dulcedo mellis, quae naturalis est, aliam
dulcedinem palato gustantis ingerit, quae naturalis non est. Has
quidem duas opiniones Aristoteles maxime curauit recidere, quando hanc
proprietatem supposuit. Qui cum diuisionem praemissam de uocibus, ut
dictum est, faceret et quasdam in Socrate esse diceret, quia hic uoces
gratia significatarum rerum habet, transfert se ad res, quae proprie
sunt in Socrate, et ostendit ita eas in Socrate esse, quod non sunt
ibi sicut pars aliqua subiectae substantiae et insuper,cum sint in eo,
impossibile est ea esse sine eo. Et nota quod non ait simpliciter:
'non possunt esse sine eo' sed ita ait: 'postquam sunt in eo, non
possunt esse sine eo', hoc est: non potest natura eorum pati, ut cum
accidentia prius sint in aliquo, postea sine eo queant subsistere.
Fortasse autem si simpliciter dixisset accidens non posse esse sine
subiecto, in quo modo est, falsum esset. Videtur enim, ut huius
corporis albedo, quando huic corpori innata est, aliis similiter
posset aduenire. Sed cum in isto sit, nullo modo amplius in alio
potest esse. Falsa itaque simplici negatione uera potest esse
determinata. Veluti si dicamus:

     Eum qui caecus est, non est possibile uidere uel qui curtatus
     est, non est possibile pedes habere

falsum est. Si uero cum /130/ determinatione dicamus:

     Non est possibile uidere, postquam caecus est, uel habere pedes,
     postquam amiserit

uerum est. Similiter si dicamus simpliciter:

     Eum qui stat, non est possibile sedere, dum stat

uerum est. Sic quoque falsum uidetur, si simpliciter proponamus
accidens quod in hoc subiecto est, nullo modo posse esse in alio.
Posset fortasse contingere, ut cum huic subiecto aduenerit, alii
aduenisset, et ita semper in alio esset, quod numquam huic
contigisset.  Sed non potest natura pati, ut cum iam alii insit, in
alio iterum sit, hoc est subiectum mutare non potest de uno transeundo
ad aliud. Videtur autem haec proprietas non solis accidentibus
conuenire, licet Boethius in Commento ad hoc niti uideatur, ut hoc sit
definitio, ubi scilicet opponitur hoc non omnibus accidentibus
conuenire uideri sicut odori pomi neque solis propter Socratem, qui
sic in loco uidetur esse, ut non sit pars eius nec sine loco queat
esse. Sed nihil obest, si non sit hoc definitio accidentis, sed
quaedam proprietas inducta ad cognitionem eorum et maxime propter duas
opiniones praedictas recidendas. Nam sicut illud quod supponit de his
quae de subiecto dicuntur, sic nec istud definitionem esse conuenit:
'eorum quae sunt in subiecto', quippe id quoque substantialibus formis
conuenit sicut rationalitati et aliis, quae in subiecto esse hic nullo
modo uolumus. Quod autem Boethius uel opponit uel soluit atque niti
uidetur, quod sit definitio magis secundum aliorum opinionem facit
quam secundum suam sententiam. Cum enim ipse nouem modos 'esse in
aliquo' computet, secundum unum quorum dicit totum esse in partibus,
profecto si hoc definitionem esse uellet, oporteret eum concedere
totum in partibus esse ut in subiecto, cui uidelicet respectu partium
tota haec definitio aptari potest, quippe domus, cum sit in partibus
suis, non est sicut pars eorum nec potest esse sine ipsis. In obiectis
etiam soluendis de Socrate, qui in loco est, et de odore pomi maxime
patet eum magis opinionem aliorum ponere quam ueritatem aperire. Quod
enim ab obiectis sese liberat per hoc quod non ait Aristoteles, quod
mutare accidens locum non potest, nec ita dixit 'impossibile est esse
sine eo in quo erat' sed 'sine eo in quo est', quod, inquit,
significat accidens mutare quidem locum posse, sed sine aliquo
subiecto esse non posse, patenter ostendit in tam debilibus rationibus
magis opinionem quam ueritatem se insistere. Quid enim ualet hoc quod
obiectionem euitat de odore pomi qui ad manum uenit, per hoc quod ait
non esse dictum 'sine eo in quo erat sed sine eo in quo est'? Dum enim
adhuc in pomo esset odor, si futurus erat in manu, tunc quoque iam
dici uere poterat, quod sine eo in quo est, id est sine pomo, esse
potest, cum /131/ uidelicet ita futurum esset, quod adhuc sine pomo
esset. Unde in istis opponendis uel soluendis Boethius magis secutum
esse opinionem uolumus quam rationem, quippe in prioribus commentis,
quae ad simplicem rudium introductionem scripta sunt, sic indiscrete
omnium ponit sententias, ut in secundis, quid corrigere possit,
discretioni suae reseruet. Unde nec multum in caeteris libris priorum
commentorum auctoritates insistimus, ubi scilicet secunda commenta
habemus. Nihil itaque impediat, si ad hoc Boethius niti uideatur, ut
hoc sit accidentis definitio, magis opinionem quam ueritatem
insistens.

Illud quoque nunc consideremus quod ait idem Boethius in eodem de hac
quadrifaria diuisione loquens:

     Ait Aristoteles non posse fieri minorem hac quadrifaria
     diuisione...

cum tamen minores sint quantum ad unum membrorum illae duae bifariae
ex quibus hanc quadrifariam nasci monstrauimus. Ubi etiam ait non
posse maiorem hac diuisionem inueniri quae rerum uocabula in decem
praedicamenta distribuit, respectu cuius denariae diuisionis hanc
quadrifariam paruissimam uocat. Qui in utroque falsus uidetur. Si enim
pro substantia species substantiae ponam, dicens scilicet
incomplexorum alia significare corpus, alia spiritum, alia quantitatem
etc., potest maior diuisio fieri sed non inueniri, quia scilicet nulla
maior inuenitur ab auctoribus disposita.  Vel etiam in hoc maiorem
fieri negamus, quod istis decem membris inuentis undecimum addi non
conuenit. Quod uero diximus eundem dare minorem diuisionem, a
quadrifaria non posse fieri ipse satis determinat, cum supponit: 'his
quattuor', id est per haec quattuor membra, quae sunt: esse in
subiecto, non esse, dici de subiecto, non dici. Possumus autem haec
quattuor membra in una diuisione simul ponere nec tamen sufficientem
eam facere, ueluti si diceremus: substantialium nominum alia dicuntur
de subiecto et sunt in subiecto, alia neque dicuntur de subiecto nec
sunt in subiecto, quippe homo et haec albedo, quae sub duobus aliis
membris quadrifariae diuisionis continentur, neutrum habent. Quod
itaque ait per haec quattuor membra non posse fieri minorem
diuisionem, quae scilicet totidem contineat, uerum est, quia cum haec
quattuor in una diuisione ponamus, nisi ita ea ad minorem coniungamus,
ut Aristoteles facit, non erit sufficiens diuisio, nisi scilicet 'dici
de subiecto' iungamus cum 'esse in subiecto et non esse' et rursus
'non dici de subiecto' copulemus cum 'esse in subiecto et non esse'.

Illud etiam falsum uidetur quod ait Boethius Aristotelem collegisse
multitudinem omnium sermonum in hac quadrifaria diuisione, /132/ cum
uidelicet eam de substantialibus tantum uocibus, non de sumptis fieri
dixerimus. Sed quod ait 'omnium sermonum', tale est: sermonum
negatiuae significationis, tam eorum scilicet qui significant
substantiam quam eorum qui significant quantitatem uel res aliorum
praedicamentorum.

Quaerendum autem utrum in hac diuisione quadrifaria omnia
substantialia uocabula includantur. Quod non uidetur uerum, quippe
ens, quod in essentia cuncta significat et de hoc ente in substantia
praedicatur, neque in subiecto esse neque non esse secundum
significationem suam uidetur, cum scilicet partim ea quae in subiecto
sunt, contineat, partim ea quae in subiecto non sunt. Similiter
qualitas quasdam formas accidentales continet, quasdam substantiales,
quae in subiecto non sunt. Ac fortasse nihil impedit, si non omnia
substantialia haec diuisio includat. Si quis etiam haec nomina uel in
subiecto esse dicit, quia scilicet significant accidentia, licet non
ea tantum significent, uel potius non esse in subiecto pro eo quod non
sola accidentia significent, nihil fortasse impedit. Illud insuper
diligenter considera, quod ait Boethius dici de subiecto idem esse
quod uniuersale, non dici quod particulare, et rursus esse in subiecto
idem esse quod accidens, non esse idem esse quod in substantia, nec
quidem quemquam mouere potest, si ipse aliter utitur uocibus quam
Aristoteles. Quippe Aristoteles in definitione uniuersalis, quam in
Peri ermeniis ponit, quae est: 'aptum natum praedicari de pluribus',
consentire uidetur, ut album quoque, quod sumptum est, uniuersale sit,
quod tamen ipse in tractatu substantiae de subiecto dici non concedit.
Qui etiam substantiales differentias in subiecto non esse dicet, quas
tamen substantias esse denegat. Et fortasse Boethius magis in hoc
quoque opinionem secutus est quam rei ueritatem, sicut et in eo quod
ait, quod quoniam generalissimorum generum definitiones non poterat
inuenire, descriptionibus usus est, id est substantiam esse dicens,
quod in subiecto non est, accidens uero quod in subiecto est, cum
tamen certum sit accidens generalissimum non esse nec substantiam,
nomen uocum, in quod resoluit non esse in subiecto, generalissimum
esse posse. Quid ergo mirum, si idem accipiat hoc loco Boethius per
hoc nomen 'substantia', <quod> Aristoteles per 'non esse in subiecto'
et per 'uniuersale', quod Aristoteles per 'non dici de subiecto'?

			       LI 2.03

     QUANDO ALTERUM DE ALTERO PRAEDICATUR UT DE SUBIECTO, QUAECUMQUE
     DE EO QUOD PRAEDICATUR DICUNTUR, OMNIA ETIAM DE SUBIECTO DICITUR,
     UT HOMO DE QUODAM HOMINE PRAEDICATUR, ANIMAL VERO DE HOMINE, ERGO
     ET DE QUODAM HOMINE ANIMAL PRAEDICABITUR; QUIDAM ENIM HOMO ET
     HOMO EST ET ANIMAL EST.

QUANDO ALTERUM. /132/ Sicut superius, cum de his quae in subiecto
/133/ sunt, loqueretur, quandam eorum proprietatem aperuit dicens: "In
subiecto esse dico... etc.", ita hic eorum quae de subiecto dicuntur,
quandam regulam ponit, quae quidem necessaria est propter
praedicationes, quas ostensurus est in tractatu substantiae, ubi
scilicet monstrabit genera non solum de speciebus ut de subiectis
praedicari, uerum etiam de indiuiduis. Est autem praedicari de
subiecto teste Boethio praedicari in substantia, quod nos diligenter
supra exposuimus. Regula uero sic est intelligenda, quod quoties
aliquid praedicatur de altero in substantia et aliud rursus de ipso
praedicato praedicatur in substantia, illud idem praedicatur de
subiecto in substantia. Et praeponuntur duae propositiones ad tertiam,
quod exempla aperte indicant, cum dicitur: UT HOMO DE QUODAM HOMINE
particulari, id est de particulari nomine alicuius hominis etc.

ERGO ET DE QUODAM secundum formam syllogismi.

QUIDAM ENIM HOMO.  Propositionem et conclusionem probat a causa per
naturam rerum, ac si diceret: Vere homo, hoc nomen, praedicabile est
secundum rei naturam de aliquo particulari uocabulo hominis, quia
quidam homo est homo et quidam homo est animal. Et nota quod illud
'quando', quod praemittitur, temporale est, non conditionale, ac si
dicatur 'quotiens', et est regula magis argumentationibus quam
consequentiis seruiens, ueluti illi argumentationi quam propter
exemplum supposuit.  Opponit autem Boethius aduersus hanc regulam,
quod fortasse quis dicat eam minime ueram esse, quia cum Socrates sit
homo, homo autem species, Socrates tamen species non est. Ad quod
soluendum illud respondet, quod species de homine in substantia non
dicitur. Sed nec etiam homo, medius terminus, in eadem significatione
retinetur sed cum prius esset nomen rei, postea transfertur ad
significationem sui ipsius.  Unde ipse idem Boethius ait homo et
animal etc., generalia uel specialia uocabula, quodammodo nomina esse
nominum, quando uidelicet ipsa ad <se> significandum transferuntur,
sicut et quaelibet uox in designatione sui accipi potest.

     DIVERSORUM GENERUM ET NON SUBALTERNATIM POSITORUM DIVERSAE
     SECUNDUM SPECIEM ET DIFFERENTIAE SUNT, UT ANIMALIS ET SCIENTIAE.

DIVERSORUM GENERUM. Aliud capitulum ingreditur, quod praemittitur
propter quandam opinionem falsam recidendam, quae Platonis esse
uidetur, uolentis scilicet easdem species et in 'ad aliquid' esse et
in substantia siue qualitate, sicut est animal uel disciplina. Quod
per hoc falsum ostendit quod docet generum non alternatim positorum
non esse easdem species uel easdem differentias diuisibiles. Et nota,
quod plures in hoc capitulo regulas tradit, illam scilicet praemissam
quam iam diximus, de non positis subalternatim et illam de subalternis
/134/ quam postea dabit, contrariam et illam de constitutiuis
differentiis quam nouissime ponet, quod scilicet quaecumque fuerint
praedicati, erunt etiam subiecti.

Nunc autem primam consideremus quae ait: DIVERSORUM GENERUM etc. Non
uidetur idem esse 'non poni subalternatim', quod est 'non esse
subalterna', alioquin irrationale animal et bipes uel gressibile non
haberent secundum hanc regulam easdem species uel differentias
diuisibiles, de quibus tamen constat, quod non sunt inuicem
subalterna, cum nullum eorum alteri tamquam species supponatur. Vocat
itaque genera non subalternatim posita, quorum neutrum nullo modo
praedicationem alterius recipit, id est quae sunt omnino a se remota.
Cum itaque praemisisset 'diuersorum generum', ne diuersitatem
qualemcumque acciperemus, quia insubalterna genera diuersa sunt in
significatione sed non opposita, addit: ET NON SUBALTERNATIM
POSITORUM, ac si diceret: 'oppositorum'.

Quod ait: DIFFERENTIAE SECUNDUM SPECIEM, diuersis modis accipi
potest, uel ita scilicet, quod secundum speciem determinet
differentias, ac si diceret: differentiae, quae sunt secundum speciem,
id est constitutiuae specierum. Et tunc non necessarium, ut suppleatur
'diuisibiles', quia quae constitutiuae sunt proprie specierum, eaedem
sunt diuisiuae generum. Potest aliter accipi 'secundum speciem', hoc
est ad similitudinem specierum, ut uidelicet quemadmodum species non
sunt eaedem, ita nec differentiae, scilicet constitutiuae.

Quod autem ait: DIVERSAE SUNT, negatiue accipe, hoc est: non sunt
eaedem; non enim differentias esse concedimus in speciebus nouem
praedicamentorum.  Praeterea cum ait diuersas esse differentias, si
affirmatiue sumeret, ut uidelicet singulis generibus non positis
subalternatim aliquas relinqueret, non ualeret probatio quam supponit,
cum uidelicet ostendit animal et scientiam habere diuersas
differentias per hoc quod illae quae sunt animalis, non sunt
scientiae. Sic namque posset ostendi quod ego et rex diuersas
ciuitates haberemus, quia scilicet illas quas rex habet, ego non
habeo.

Nota ex hoc loco illos confutari qui dicunt rationale differentiam
animae simul et hominis esse, cum uidelicet homo et anima corporis et
spiritus sint species. Iam enim genera non subalternatim posita easdem
haberent differentias diuisiuas. Sed profecto alterius significationis
est rationale in homine, alterius in anima. Sic enim anima dicitur
rationalis, ut possit discernere, sic homo rationalis, ut rationalem
animam habeat, <quam> non tantum habitum sed qualitatem intelligimus,
alioquin differentia non esset, si qualitatem non designaret. Sic
quoque et grammaticum nomen animae et corporis /135/ diuersa
significant, in anima quidem scientiam, in corpore uero habitum animae
grammaticae.

     ANIMALIS QUIDEM DIFFERENTIAE SUNT UT GRESSIBILE ET VOLATILE ET
     BIPES, SCIENTIAE VERO NULLA EORUM EST; NEQUE ENIM SCIENTIA AB
     SCIENTIA DIFFERT IN EO QUOD BIPES EST.

ANIMALIS QUIDEM. Cum illis quas ponit, caeteras quidem diuisiuas
animalis intellige, ut scilicet omnes animalis remoueas a scientia.

NEQUE ENIM. Vere SCIENTIA, hoc nomen, non habet istas differentias
diuisibiles, quia res ipsae, quae scientiae sunt, non differunt
inuicem per res istarum differentiarum.  A causa. Et hoc est: una
SCIENTIA non DIFFERT ab alia IN EO QUOD sit BIPES.

     SUBALTERNORUM VERO GENERUM NIHIL PROHIBET EASDEM ESSE
     DIFFERENTIAS.

SUBALTERNORUM VERO. Post regulam generum non subalternatim positorum
dat subalternorum, quod uidelicet possunt easdem differentias
diuisiuas habere.

Et nota quod non ita ait quod habent easdem sed quod nihil prohibet
ea habere easdem. In quo quidem innuit, quod quasdam communes habeant,
quasdam non. Quaecumque enim diuisiuae sunt inferioris generis, sunt
etiam superioris sed non conuertitur.

     SUPERIORA ENIM DE SUBTERIORIBUS GENERIBUS PRAEDICANTUR, QUARE
     QUAECUMQUE PRAEDICATI DIFFERENTIAE FUERINT, EAEDEM ERUNT ETIAM
     SUBIECTI.

SUPERIORA ENIM. Vere nihil prohibet, quia superiora genera de
inferioribus praedicantur. Ab oppositis uel a causa, quia propter hoc
quod praedicantur de se, easdem habent.

QUARE. Haec res plures maximis alligauit erroribus, ut emendandum
crederent hunc locum hoc modo: quaecumque subiecti differentiae
fuerint, eaedem erunt etiam praedicati. Putabant enim quod sicut de
diuisiuis differentiis superius egerat, ita hic quoque faceret. Quod
si esset, falsum uidebatur, quod dicitur, ut uidelicet, quaecumque
diuisiuae essent superioris, essent etiam inferioris generis, Ideoque
transferebant sic: quaecumque sunt subiecti, et praedicati. Sed non
est necesse, quia hic transfert se Aristoteles ad constitutiuas
differentias, ut uidelicet non solum diuisiuarum differentiarum
naturam tradat, uerum etiam constitutiuarum. Illatio fit a causa ex
eodem quod ait superiora de inferioribus praedicari.  Idem enim causa
est, ut quae sunt diuisiuae inferioris, sint etiam superioris et quae
sunt constitutiuae superioris, sint inferioris.  Nota quod ait
Boethius in Commento, cum post constitutiuas differentias de diuisiuis
loqueretur dicens:

     Sunt autem aliae quae ipsae quidem nihil complent nec ullam
     speciem reddunt sed genus tantum diuidunt, ut rationale et
     irrationale.

Quod ita est intelligendum, quod in quantum diuisiuae dicuntur, nihil
constituunt, sed tantum diuidunt, quippe nullius sunt constitutiuae,
cuius sunt diuisiuae.

			       LI 2.04

     EORUM QUAE SECUNDUM NULLAM COMPLEXIONEM DICUNTUR SINGULUM AUT
     SUBSTANTIAM SIGNIFICAT AUT QUANTITATEM AUT QUALITATEM AUT AD
     ALIQUID AUT UBI AUT QUANDO AUT SITUM AUT HABITUM AUT FACERE AUT
     PATI.

EORUM QUAE SECUNDUM. /135/ Haec subdiuisio est illius subdiuisionis
quam superius primam posuit per complexum et incomplexum. Quia hic de
incomplexis tantum intenditur, hoc opere incomplexas uoces /136/
subdiuidit secundum decem rerum naturas subiectarum decem nominibus,
de quibus intendit. Et quidem hanc diuisionem conuenienter ante
praedicamenta reseruauit ultimam, ut facta annumeratione secundum
significationes decem generum quae praedicamenta appellat, statim ipsa
praedicamenta disponeret. In hac autem diuisione praecipue utilitatem
operis aperit. Ubi enim ostendit quamlibet dictionem cuiuscumque rei
designatiuam aut substantiam significare etc., ostendit in his decem
nominibus rem cuiuscumque nominis esse inclusam ideoque se aperiendo
significationes horum nominum decem naturas rerum quibuslibet uocibus
subiectarum aperire.

Nota quod si ad praedicata respicias in hac diuisione, non est per
opposita; plura enim sunt nomina quae res diuersorum praedicamentorum
significant. Si uero ad determinationes, in quibus est uis diuisionis,
id est ad substantiam, quantitatem etc., per opposita fit. Sic quoque
et in diuisione uocis contingit, ueluti cum dicitur: canis significat
latrabile animal etc. Significare namque hoc et hoc non sunt opposita,
sed res significatae. Quia uero praedicata opposita non sunt, proprie
diuisionis uerba non ponit sed categoricam facit habentem disiunctiuam
determinationem dicens: omne incomplexum SIGNIFICAT VEL SUBSTANTIAM
etc. Ibi enim bene disiunctio ponitur, ubi est uis oppositionis et
diuisionis.

Quaeritur autem de incomplexis non-existentia significantibus, ut
chimaera, hircoceruus, utrum in hac diuisione cadant. Et sunt, qui hoc
uelint, qui quidem substantiam tam in designatione uerae quam fictae
substantiae dicunt hic accipi. Sed iam profecto non erit substantia
nomen generalissimum, cum excedat significationem entis, cui omnia
generalissima uniuersaliter supponi omnium auctoritas uoluit, unde
etiam ens genus omnium uidebatur.

Dicamus itaque, quod cum ait: EORUM QUAE DICUNTUR, id est uocum, quae
ad loquendum et significandum rem aliquam institutae sunt, 'dici'
stricte accepit, sicut etiam significare quandoque sumitur. Cum enim
significare sit intellectum constituere, intellectus autem modo large
sumatur, pro omni scilicet conceptione animi, secundum quod dicitur
alius uerus, alius falsus, modo stricte pro sanis uidelicet tantum
conceptionibus, secundum quod omnes intellectus eosdem apud omnes
dicimus et Boethius dicit illum non intellexisse qui decipitur, sic
etiam significari uel dici secundum acceptiones intellectus large et
stricte potest accipi.  Si autem hic et in superiori diuisione stricte
'dici', id est significare, accipimus, quantum scilicet ad sanam
conceptionem, non ad uanam opinionem, dicemus hic nullo modo chimaeram
contineri, quod non proprie intellectum constituit sed opinionem.
Unde Boethius in Commento /137/ cum ait:

     Sine complexione dicuntur quaecumque singulari intellectu et uoce
     proferuntur

ad opinionem remouendam intellectum posuit.

     EST AUTEM SUBSTANTIA QUIDEM, UT FIGURALITER DICATUR, UT HOMO,
     EQUUS; QUANTITAS UT BICUBITUM, TRICUBITUM; QUALITAS UT ALBUM; AD
     ALIQUID UT DUPLUM, MAIUS; UBI VERO UT IN LOCO; QUANDO AUTEM UT
     HERI; SITUS VERO UT SEDET, IACET; HABERE UT CALCIATUS, ARMATUS;
     FACERE VERO UT SECARE, URERE; PATI UT SECARI, URI.

EST AUTEM SUBSTANTIA. Hoc uerbo 'figuraliter' quo Aristoteles utitur,
quid uelit, definitum satis non est sed cum exempla de substantiis et
caeteris rebus significatis poneret atque hominem et equum tantum ad
exemplum substantiae adduceret, ne ideo tantum ipsi substantiae
uiderentur, adiecit: UT FIGURALITER DICATUR, hoc est: ut in istis
exemplis figures tibi et subintelligas alias quoque res quae similiter
substantiae sunt.

Vel si est exemplum non de substantia significata, sed de uoce
significante substantiam, sic dicemus: est substantia, id est uox
significans substantiam, UT HOMO, EQUUS, istae uoces, et tunc homo et
equus translata sunt ad significandum nomina rerum, et est quaedam
figura facta in translatione uocis de re, cuius proprie nomen est, ad
se ipsam significandam.

QUANDO, UT HERI, proprietatem praesentem significat, quae innata est
rei ex eo quod fuit heri.

     SINGULA IGITUR EORUM QUAE DICTA SUNT IPSA QUIDEM SECUNDUM SE IN
     NULLA AFFIRMATIONE DICUNTUR, HORUM AUTEM AD SE INVICEM
     COMPLEXIONE AFFIRMATIO FIT.

SINGULA IGITUR.  Quandoquidem singula quae dicta sunt, secundum nullam
complexionem dicuntur, id est non sunt complexae uoces, ergo non sunt
affirmatio. A toto.

PER SE, scilicet dicta, quia uidelicet cum aliis coniuncta complent
affirmationem. Quod statim supponit dicens: SED COMPLEXIONE, id est
coniunctione, horum incomplexorum AD INVICEM FIT AFFIRMATIO.

     VIDETUR AUTEM OMNIS AFFIRMATIO VEL FALSA ESSE VEL VERA; EORUM
     AUTEM QUAE SECUNDUM NULLAM COMPLEXIONEM DICUNTUR NEQUE VERA NEQUE
     FALSA SUNT, UT HOMO, ALBUM, CURRIT.

VIDETUR AUTEM. Probat quodam syllogismo, quia nulla incomplexa sunt
affirmatio dicens: Omnis affirmatio est uera uel falsa sed incomplexa
neque sunt uera neque falsa, quare affirmatio non sunt. Propositionem
<et> assumptionem habemus, continuationem extra.

Sed uidetur assumptio falsa, quippe 'lego' et 'legis' et 'legitur'
impersonale uera uel falsa uidentur in sensu, cum tamen singulae non
sint uoces complexae.  Unde fortasse quidam dicent affirmationis nomen
in praedicato quoque esse subintelligendum hoc modo: Omnis affirmatio
est uel affirmatio uera uel affirmatio falsa, sed incomplexa neque
sunt affirmatio uera neque falsa, et tunc erit uera assumptio. Licet
enim quaedam incomplexa sensum compleant affirmationis, tamen nec
affirmationem nec propositionem dicimus, nisi sit oratio, quam quidem
necesse est aliquid significatiuum extra habere.

Sed opponetur quod cum 'non lego' uel 'non legitur' sit oratio nec
non propositio atque etiam negatio, omnis autem negatio teste
Aristotele affirmationem habet, quam etiam ut partem quandam in se
includit, oportet aliquas affirmationes esse istarum negationum et
dicentur quidem affirmationes habere quantum ad sensum. Nam 'lego' est
sensu affirmatio, etsi non in uoce, quod tantundem ualet quantum 'ego
lego' et 'curritur' quod 'cursus fit', teste Prisciano.

At uero istud nobis non /138/ placet, ut 'lego' umquam sensum
propositionis impleat ex ui uocis sed fortasse ex discretione nostra,
qui scimus ipsum primae tantum personae copulari. Unde Priscianus
quantum ad discretionem nostram superfluere dicit 'ego', si apponatur
propter personam, quia tantundem in 'lego' intelligimus quantum si
diceretur 'ego lego', non tamen quod 'lego' ex ui suae significationis
id totum proponat: 'ego lego' sed quia certum est ipsum sine 'ego'
complexionem non facere nec perfectionem sensus habere. Sic autem, si
dicerem 'coruus niger' uel 'homo risibilis', superflua additio
uideretur quantum ad nostram discretionem, qui scilicet scimus omnes
coruos nigros esse uel omnes homines risibiles esse, non quantum ad
praecedentium nominum uim, quippe neque homo significationem risibilis
tenet neque coruus nigri.  Aristoteles tamen in Peri ermenias
superfluam additionem non iudicat nisi secundum uim significationis,
quando scilicet sensus alicuius uocis adiunctae alteri in quadam parte
orationis in praecedenti uoce continetur, ut si dicatur 'homo animal,
homo bipes'. Quod autem 'lego' hoc totum non dicat: 'ego lego', inde
conuincitur quod numquam amplius iunctum cum 'ego' orationem faceret.
Quis enim orationis sensus esset 'ego lego'?

Praeterea si uerba propositionum quoque significationem tenerent, ut
non solum formam, uerum etiam subiectam substantiam significarent,
sumpta non essent, sicut nec 'homo', quod non solum formam, uerum
etiam substantiam significat, nec magis 'lego' sumptum esset in
significatione quam 'ego legens' uel 'ego albus'. Tum uidelicet ista
in significatione sua non solum formam contineant, uerum etiam
substantiam, nec si quis dicat: 'ego sum ego albus', formam
praedicabit sed substantiam, sicuti si diceret 'homo albus est homo
albus'.

Amplius si 'lego' et 'legis' substantiae certam personarum
significationem continerent, tertiae uero personae uerbum nullam
definiret personae substantiam, non esset a toto, si quis diceret,
quod ego uiuo, quia omnis homo uiuit, quippe hic substantiam mei
uiuentis, ibi uitam tantum copulabit.

Dicimus itaque 'uiuo' et 'uiuis' et 'uiuit' nullam substantiam in
sensu continere, sicut nec caetera sumpta sed simpliciter uitam
coniungere.  Unde nullo modo propositionem etiam in sensu perficiunt.
Sunt itaque idem penitus in sententia 'curro' et 'curris' et 'currit',
licet diuersis constituantur personis, sicut recti casus et obliqui et
similiter 'curro' uniuersale sicuti 'currit', quod quidem non esset,
si certas definiret personas. Nam 'ego' caeteraque pronomina secundum
personarum diuersitatem multiplicia sunt; unde nullo modo 'curro' uel
'curris' sensum propositionis per significationem subiectae personae
perficiunt, quia nullam ex ui sua determinarent sed /139/ fortasse ex
nostra discretione, ut diximus. Unde et Aristoteles in Peri ermeniis:

     Nomen (inquit) et uerbum sit dictio sola, quoniam non <est
     dicere> aliquem significantem sic uoce enuntiare... etc.

Sed nec 'curritur' sensum propositionis implet nec habet diuersum
sensum a caeteris personalibus uerbis, unde in ea resoluitur, ueluti
cum dicitur 'curritur a me, a te, ab illo', id est: 'ego curro, tu
curris, ille currit'. Si enim proponeret: 'cursus fit' uel 'cursus est',
cursum in essentia significaret, non in adiacentia. Apparet itaque
nullum uerbum uel uocem aliquam incomplexam sensum propositionis
proponere, id est neque affirmare aliquid neque negare, quantum ad uim
uocis pertinet.  In quibusdam tamen ad discretionem nostram sensus
propositionis innuitur, ut in 'curroego curro', in 'curritur' uel in
'currit' 'aliquid currit'. Scimus enim 'curro' sine 'ego' perfectionem
cursus non habere nec 'currit' uel 'curritur' dici posse, nisi aliquid
currat. Nulla itaque differentia est in sensu uerborum, quae ex eadem
sumpta sunt proprietate quantum ad numeros uel tempora uel modos, id
est affectus animi. Unde 'curro, curris, currit' uel 'curritur' in
nullo differunt secundum sensum.

			       LI 2.05
			    DE SUBSTANTIA

     SUBSTANTIA AUTEM EST, QUAE PROPRIE ET PRINCIPALITER ET MAXIME
     DICITUR, QUAE NEQUE DE SUBIECTO DICITUR NEQUE IN SUBIECTO EST, UT
     ALIQUI HOMO VEL ALIQUI EQUUS. /139/

Facta annumeratione incomplexorum per decem praedicamentorum
significationes conuenienter statim praedicamenta disponit incipiens a
praedicamento substantiae, pro eo scilicet quod substantiae
naturaliter caeteris rebus priores sunt; ipsae namque omnino in natura
substantiae sine aliis rebus subsistere in se possent, aliae uero sine
substantiis, in quibus ut in subiecta materia sunt, nullatenus esse
ualent.

Modus uero tractandi in hoc praedicamento talis est quod quasi talem
fecisset diuisionem de nominibus substantiarum quod alia sunt primae
substantiae, alia secundae, tractat alternatim primas et secundas modo
exsequens proprietates primarum, modo secundarum. Deinde inuestigat
generaliter omnium substantiarum communitates tam in uocibus quam in
rebus, donec perueniat ad proprie proprium, per quod maxime queamus
substantiam cognoscere.

Et attende quod in hoc praedicamento maxime uocum proprietates
aperit, in caeteris uero praecipue rerum naturas ostendit. Nec quidem
sine causa hic de uocibus, in aliis de rebus tractat. Nam fortasse
substantiarum natura magis est cognita quam accidentium uel caeterarum
formarum ideoque minus circa res quae substantiae sunt, immorandum
erat. Unde praetermissis rebus maxime uoces persequitur et bene
tractatum uocum huic praedicamento reseruauit, quia scilicet circa
substantias magis abundabat nominibus, quippe hic multa genera et
/140/ species reperiebat et differentias in speciebus substantiae
contineri uidebat, quas alibi negamus esse, ideoque circa hoc
praedicamentum maiorem uocum doctrinam facere poterat.

Sed quoniam hoc nomine substantia in diuersis significationibus usurus
est, rerum scilicet et uocum, uarias eius significationes
distinguamus.

Habet autem in rebus duas consuetas significationes, quia modo pro
omni essentia sumitur iuxta illud Prisciani:

     Significans substantiam cum qualitate

modo pro illis tantum essentiis quae per se subsistunt, nulli scilicet
subiectae materiae adhaerentes ut formae eorum. Et in hac quidem
secunda significatione acceptum generalissimum est et habet talem
descriptionem: substantia est id quod per se subsistit. Per remotionem
aliorum praedicamentorum describi potest sic: Substantia est id quod
neque est quantitas neque qualitas etc.

Accipitur quoque hoc nomen substantia in designatione nominum tam
generalium quam specialium quam singularium, quae scilicet ipsas
substantias in essentia significant.  Secundum quam quidem tertiam
significationem dicturus est quasdam magis esse substantias, quasdam
minus et illud quod omnis substantia uidetur hoc aliquid significare,
quod in primis quidem substantiis indubitabile et uerum est. Et in hac
quidem ultima significatione sumptum est hoc nomen substantia a
substantiali significatione substantiae, secundum scilicet generalem
uel specialem statum uel singularem. In qua etiam significatione
accipitur in hac diuisione: substantia alia prima, alia secunda, hoc
est substantiale nomen substantiae aliud est particulare, aliud
uniuersale. Ea namque quae particularia sunt, primam et principalem
significationem tenent.  Quanto enim determinatius rem subiectam
nominant, tanto melius et certius eam significant, secundum quod in
sequentibus dicturus est species substantiae magis esse substantias
quam sua genera, quia scilicet familiarius et determinatius res
subiectas appellant.  Particularia uero nomina, quae unicam habent
significationem, rem omnino certificant atque principalem et digniorem
modum nominationis habent, uniuersalia uero secundarium. Unde etiam
dicet, quod merito post principales substantias sola aliorum species
et genera secundae substantiae dicuntur. Haec enim sola indicant
principalem substantiam eorum quae praedicantur, ac si aperte diceret:
cum particularia nomina primae dicantur substantiae ex primo et
principali modo nominationis, uniuersalia merito dicuntur secundae ex
secundario modo nominationis.

Quidam autem hanc diuisionem per primas et secundas substantias de
rebus primo loco faciunt, hi uidelicet qui res principaliter /141/
uniuersales esse iudicant, et accipiunt hoc nomen substantia in
designatione rerum dicentes res quae substantiae sunt, quasdam
uniuersales esse, quasdam singulares, ac si diceretur: homo, id est
res quae homo est, alia uniuersalis, alia particularis. Sed profecto
nobis res uniuersales esse non placet, quae scilicet de pluribus
praedicentur, sicut in expositione Porphyrii monstrauimus. Praeterea
cum dicitur: 'homo alius uniuersalis, alius singularis,' qualiter bene
dicitur, cum idem sit penitus singularis qui est uniuersalis? Sed
fortasse dicitur, quod alius et alius non accipiuntur secundum
diuersitatem substantiae sed secundum modos acceptionis, ut potius
<sit> diuisio uocis in modos, ac si ita diceretur: res quae homo est,
alio modo est uniuersalis, alio singularis. Similiter substantia alio
modo dicitur uniuersalis, alio particularis, et est uocis in modos
diuisio. Sed qualiter etiam diuisio possit esse, nescio, quippe
uniuersalis substantia secundum eorum sententiam ipsum diuisum penitus
continet eo quoque modo quo diuiditur. Nam eo modo acceptum quo
diuiditur, uniuersalis est, cum de pluribus praedicetur. Boethius
quoque in secundo Peri ermenias primam et secundam substantiam species
substantiae dicit, id est inferiora. Sed quomodo prima substantia
inferius erit eius de quo uniuersaliter praedicatur? Omnis enim
substantia, id est omne indiuiduum substantiae, prima substantia est.
Et quomodo secunda substantia in diuisione eius ponetur sicut
inferius, quod continet eo quoque modo acceptum quo diuiditur? At uero
si ad uoces hanc diuisionem referamus, nulla est absurditas, quippe
non omne uocabulum, quod substantiam enuntialiter significat, uel
uniuersale est uel particulare. Est autem haec diuisio de uocibus
intellecta accidentis in accidentia. Nam et substantia nomen uocum
sumptum est et uniuersale et particulare ab formis accidentalibus. Si
uero in diuidentibus substantiae nomen repetatur ut dicatur:
'substantia alia est substantia uniuersalis, alia particularis',
irregularis diuisio, ueluti si dicatur uir alius est uir uigilans,
alius uir dormiens. Et attende quod secundum uocis proprietatem bene
particulares uocat primas substantias, secundum scilicet digniorem
modum significandi, ut determinatum est, uniuersales uero secundas. Si
uero ad naturas rerum consideraret, uniuersalia uocabula prima uocare
deberet, quae scilicet rem in statu naturaliter priori significant,
particularia uero secunda.

Quasi autem hanc diuisionem praemisisset nominum substantialium /142/
quod alia prima, alia secunda, proprietates singulorum aperit et prius
ostendit primas substantias, id est particularia nomina substantiarum,
huiusmodi esse quod neque dicuntur de subiecto neque sunt in subiecto,
quia scilicet neque sunt uniuersalia nomina de aliis in substantia
praedicabilia neque substantialia formarum accidentalium nomina nec ab
eis sumpta. Haec autem ostensio proprietatis est, non definitio; non
enim haec rationalitas uel hoc rationale uel hoc ens uel hic non-homo
hoc habet. Si quis tamen uelit definitionem accipere, repetat
substantiae nomen dicens: substantia prima est ea substantia quae non
dicitur de subiecto, et hoc ad definitionem sufficit.

Quod autem supponitur: NEC EST IN SUBIECTO, de definitione non est
sed ad maiorem cognitionem primae substantiae supponitur. Has uero
uoces particulares tribus hoc loco nominibus appellat eandem penitus
significationem tenetibus; tantundem enim in sensu ualet prima
substantia quantum propria uel principalis uel maxima. Boethius enim
in Commento diuersas impositionis causas annotat. Proprias enim dicit
eas appellare, quia ex cognitione earum secundas colligimus;
principales uero quia primo loco accidentia recipiunt; maximas autem,
quia maxime supponuntur. Sed quomodo has causas uocibus aptemus,
uidendum est. Quomodo enim ex cognitione uocum particularium
intelligimus uniuersales uoces? Sed hoc est quod sensit, quod res ut
discretae, secundum quod significantur particularibus uocibus nostrae
se ingerunt cognitioni, qui per sensus res cogniscimus et prius earum
intellectum ut <de> discretis habemus, postea ad communem
intelligentiarum per abstractionem formarum et abiecta personali
discretione ascendimus. Est itaque uniuersale ex particularibus
colligere: praeiacentibus prius intellectibus discretorum ad
intellectum conscendere conuenientium. Primo etiam loco accidentia in
primas substantias ueniunt, quia principaliter accidentalia nomina eis
copulantur, secundum id scilicet quod magis ad significationem
accidentium indiuidua quam uniuersalia pertinent. Audito enim nomine
Socratis caluum quendam intelligo nec ex ui tamen uocis proprie sed ex
discretione rei. Maxime uero supponuntur tam superioribus suis per
praedicationem quam accidentibus per fundationem. Sicut enim res
proprie rerum fundamenta dicuntur, ita uoces quaedam aliarum secundum
rerum significatarum naturam.

Sic lege: SUBSTANTIA QUAE DICITUR, id est PROPRIE profertur etc., id
est quae primam et principalem significationem substantiae tenet, est
ea uox QUAE NEQUE DICITUR etc., UT ALIQUIS HOMO, id est particulare
nomen alicuius hominis.

     SECUNDAE AUTEM SUBSTANTIAE DICUNTUR SPECIES, IN QUIBUS SPECIEBUS
     ILLAE QUAE PRINCIPALITER SUBSTANTIAE DICUNTUR INSUNT, HAE ET
     HARUM SPECIERUM GENERA; UT ALIQUIS HOMO IN SPECIE QUIDEM EST IN
     HOMINE, GENUS VERO SPECIEI ANIMAL EST; SECUNDAE IGITUR
     SUBSTANTIAE DICUNTUR, UT EST HOMO ATQUE ANIMAL.

Ostensa proprietate primarum ostendit secundas dicens secundas
substantias esse species /143/ uel genera continentia primas tamquam
in sententia sua, et haec quidem definitio potest esse.

UT ALIQUIS HOMO, id est particulare nomen hominis in hoc nomine homo
continetur ut inferius.

SECUNDAE IGITUR.  Quandoquidem homo est species continens primam
substantiam et animal genus continens primam substantiam, ergo sunt
secundae substantiae. A partibus, uel si illud 'ut' similitudinis est,
fiet illatio a simili de caeteris secundis hoc modo: Quandoquidem HOMO
ET ANIMAL sunt SECUNDAE SUBSTANTIAE, quia sunt species uel genus
continentia primas substantias, ERGO alia quae sunt UT HOMO ET ANIMAL.

     MANIFESTUM EST AUTEM EX HIS QUAE DICTA SUNT QUONIAM EORUM QUAE DE
     SUBIECTO DICUNTUR NECESSE EST ET NOMEN ET RATIONEM DE SUBIECTO
     PRAEDICARI, UT HOMO DE SUBIECTO ALIQUO HOMINE, ET PRAEDICATUR
     NOMEN; HOMINEM NAMQUE DE ALIQUO HOMINE PRAEDICABIS.

MANIFESTUM EST AUTEM. Ostensis per descriptionem secundis substantiis
ostendit hanc earum proprietatem quod ipsae uniuoce praedicantur, quod
est praedicari nomine et ratione data secundum substantium, ut
superius in definitione aequiuocorum uel uniuocorum expositum est. Nec
solum hoc secundis substantiis attribuit, uerum etiam omnibus quae de
subiecto dicuntur, hoc est quae in substantia praedicantur, ut supra
quoque exposuimus. Sic lege: MANIFESTUM EST, QUONIAM NOMEN de numero
EORUM QUAE DE SUBIECTO DICUNTUR NECESSE EST, id est determinatum est,
PRAEDICARI DE ipso SUBIECTO ET etiam RATIONEM, id est definitionem
substantiae ipsius nominis.

NOMEN EORUM, id est nomen de numero eorum quae dicuntur de subiecto
sicut est illud quod in sequentibus dicuntur: "Secundarum substantiarum
species", scilicet species de numero secundarum substantiarum, ac si
diceret: quae est secunda substantia.

EX quibus AUTEM sit MANIFESTUM, supponit cum ait: EX HIS QUAE DICTA
SUNT superius. Quae uero sint illa, nec ipse Boethius in expositione
nec Aristoteles determinat, in serie sed de <his> diuersae sunt
opiniones. Potest hoc innui ex illa regula quam superius praemisit:
'quando alterum de altero' etc. Ubi enim nomen generis de specie ut de
subiecto dicitur et omnia superiora de inferioribus, apparet quoque
eorum definitiones, quae cum eis sunt conuertibiles, de subiectis
ipsis praedicari. Potest etiam inde hoc manifestum esse quod ait
superiora de omnibus suis inferioribus praedicari, uel ex hoc etiam
quod nouissime dixit, primas scilicet substantias in secundis includi.
Quae enim continentur ab aliquibus uel eis supponuntur, in eorum
quoque definitionibus clauduntur.

     RATIO QUOQUE HOMINIS DE ALIQUO HOMINE PRAEDICABITUR; QUIDAM ENIM
     HOMO ET HOMO EST.

UT HOMINIS NOMEN, id est hoc nomen homo uel nomen rei quod homo est,
de aliquo homine, id est de aliquo particulari nomine hominis.

QUIDAM ENIM HOMO. Probat per naturam rerum praedicationem nominis uel
definitionis, ac si ita diceret: Vere homo, hoc /144/ nomen,
praedicabile est de particulari aliquo nomine hominis et similiter
definitio ipsius, quia uidelicet res subiecta particulari nomini est
res subiecta uniuersali et eius definitioni. Et hoc est: QUIDAM HOMO
EST HOMO etc. Locus a causa.

     QUARE ET NOMEN ET RATIO PRAEDICABITUR DE SUBIECTO.

QUARE ET NOMEN. Quia hoc nomen et haec ratio, ergo nomen et ratio. A
partibus.

Quaeritur quomodo sit uerum quod omnes secundae substantiae
praedicentur definitione, cum omnes definire nesciamus. Sed tamen
omnes, quantum in ipsis est, definitiones habent. Sed rursus
quaeritur, quomodo substantia possit habere definitionem
substantiae.

     EORUM VERO QUAE IN SUBIECTO SUNT IN PLURIMIS QUIDEM NEQUE NOMEN
     DE SUBIECTO NEQUE RATIO PRAEDICABITUR, IN ALIQUIBUS AUTEM NOMEN
     QUIDEM NIHIL PROHIBET PRAEDICARI ALIQUANDO DE SUBIECTO, RATIONEM
     VERO IMPOSSIBILE EST; UT ALBUM, CUM IN SUBIECTO SIT CORPORE,
     PRAEDICATUR DE SUBIECTO (DICITUR ENIM CORPUS ALBUM), RATIO VERO
     ALBI NUMQUAM DE CORPORE PRAEDICABITUR.

EORUM VERO. Ostensa hac proprietate secundarum substantiarum quod
ipsae praedicantur de primis nomine et ratione substantiae, assignat
per hoc differentiam inter eas et accidentia, dicens scilicet omnia
quae de subiecto dicuntur, de ipso sic praedicari. Sed quae sunt in
subiecto, nequaquam ratione data secundum substantiam praedicantur de
ipso subiecto in quo sunt, secundum significationem suam. Nomine tamen
quandoque praedicantur de fundamentis, quandoque non. Sed siue nomen
de numero eorum quae in subiecto sunt, id est accidentia, uel
uocabulum praedicetur de subiecto siue non, ratio substantiae numquam
praedicari potest, quippe accidentale uocabulum, cum de fundamento in
substantia non praedicetur, sua definitio non poterit esse res
substantiae.

Quod Aristoteles ait accidentale uocabulum quandoque praedicari,
quandoque non, tribus modis accipi potest. Et prius illud quod
Boethius ponit, consideremus.

Dicit autem accidentia quandoque proprio et recto nomine praedicari,
ut quia album est in corpore, ut ait Aristoteles, dicitur corpus
album, et album, hoc nomen, ita sumptum, quod etiam accipitur
quandoque pro ipso substantiali nomine albedinis, tantundem ualens
quantum albedo, sicuti ibidem: ALBUM, id est albedo, est IN SUBIECTO
CORPORE.

Et ita accidens quandoque praedicatur per tale sumptum quod in quadam
acceptione accipitur proprie nomen ipsius accidentis.  Aliquando uero
accidens praedicatur nomine denominatiuo tantum, ut cum homo
grammaticus dicitur; numquam enim hoc nomen grammaticus substantiue
ponitur pro grammatica. Aliquando uero nullo nomine fit praedicatio,
quando scilicet sumptum uocabulum deest ut in uirtute.  Nam studiosus,
quod pro sumpto ponitur, proprie propter uirtutem non est inuentum sed
propter perseuerationem studii, licet eo quandoque pro sumpto uirtutis
abutamur, ac si uirtuosus diceretur, quod numquam in usu fuit. Itaque
haec accidentia aliquando recto nomine praedicantur de subiectis,
aliquando denominatiuo tantum, aliquando nullo nomine. Sed quidquid
horum sit, ratione substantiae praedicari non possunt, id est
definitione /145/ eius quod in substantia dicatur de ipsis fundamentis
sed sicut Boethius dicit accidentia quandoque non praedicari nomine,
quia scilicet nomini deest impositio, ita etiam secundum sententiam
rationalem possumus dicere illas res uniuersales quas de subiecto
concedunt non praedicari nomine, quia saepe multis speciebus uel
generibus desunt nomina.

Potest sic quoque accipi, quod ait nomen modo praedicari, modo
non. Nam cum tam substantiale nomen accidentis quam sumptum sit
accidentale, tam scilicet albedo quam album, sumptum tamen praedicatur
de subiecto, non substantiuum, quia corpus album dicitur, non
albedo.

Potest etiam de sumptis accipi quantum ad subsistentes substantias.
Nam aliquando sumpta nomina accidentium de substantiis praedicantur,
aliquando non. Si enim tale est accidens quod substantiae per se
insit, ut albedo homini, a quo non solum sustentatur, uerum etiam per
se ei inest atque ipsum proprie informt, sumptum albedine de homine
praedicabitur. Si uero tale est, ut alio accidenti mediante insit
sicut claritas uel fortasse contrarietas quae mediante albedine
insunt, eorum sumpta non necesse est praedicari de substantia,
sustentatione enim sumptum uocabulum secundum informationem rei
simpliciter praedicatur, non secundum sustentationem. Unde albedo
contraria dicitur secundum hoc quod informatur contrarietate, non
corpus contrarium uocatur, quod contrarietate non informatur, licet
eam quoque una cum albedine sustentet. Informari autem aliquo
accidente subiecta materia non potest, nisi ipsum per se habeat non
alio accidenti mediante.

Sic iunge et lege: ea quae de subiecto dicuntur, PRAEDICANTUR DE
SUBIECTO ipso nomine et ratione substantiae sed ea quae in subiecto
sunt, de eo in quo sunt ut in subiecto, non ita praedicantur, et hoc
est: nomen de numero eorum nominum quae accidentalia sunt, quandoque
praedicatur, quandoque non, ut expositum est tribus modis, ratio uero
substantiae, quae sit scilicet illius nominis, praedicari non potest.

Potest etiam sic dici: nomen EORUM QUAE SUNT IN SUBIECTO, id est
designatiuum rerum quae in subiecto sunt, UT ALBUM, hoc nomen
scilicet, CUM SIT in CORPORE ut IN SUBIECTO, hoc est significet rem
fundatam in corpore, praedicabile est DE subiecto CORPORE.

DICITUR ENIM. Vere est praedicabile, quia nos ipsum pronuntiamus. Ab
effectu uel a causa.

Potest etiam sic dici, ut nuncupatiuum uerbum in substantiuum
resoluatur ita: CORPUS DICITUR ALBUM, hoc est: est album.

RATIO VERO ALBI, id est definitio substantiae, quae sit huius nominis
quod est album, numquam de corpore praedicatur.

     ALIA VERO OMNIA AUT DE SUBIECTIS DICUNTUR PRINCIPALIBUS
     SUBSTANTIIS AUT IN SUBIECTIS EIS SUNT.

ALIA VERO. Hic ad proprietates primarum substantiarum redit et hanc
eorum proprietatem ostendit, quia ipsae sunt subiectae omnibus aliis
nominibus siue his quae de /146/ subiecto dicuntur siue his quae in
subiecto sunt. In subiecto sunt, inquam, siue per praedicationem
tantum siue per foundationem.  Unde rebus primarum substantiarum
peremptis res quoque aliorum nominum necesse esset destrui.

Quod autem ait: OMNIA ALIA, ad uocabula tantum illa respicit quae
accepit per 'dici de subiecto uel esse in subiecto', et tria uocum
genera hic distinguit, primas scilicet substantias et ea quae de
subiecto dicuntur uel ea quae in subiecto sunt, a quibus si
separarentur primae substantiae, remanent tantum ea quae dicuntur de
subiecto uel quae sunt in subiecto, quibus duobus cum primae
substantiae supponantur uel secundum praedicationem substantialem uel
secundum sustentationis subiectionem, constat rebus primarum
destructis destrui res caeterorum nominum. Et nota quod illud quod de
primis substantiis ut de subiectis <praedicatur>, non solum est
secunda substantia, uerum etiam differentia, licet Boethius in
Commento per 'secunda substantia' idem uideatur accipere quod per
'dici de primis substantiis ut de subiectis'. Nec est inconueniens si
ipse hanc uocem 'secunda substantia' largius quandoque accipiat quam
Aristoteles.

Sic iunge et lege: Hae praedictae proprietates sunt secundarum
substantiarum sed istae sunt primarum, quod uidelicet primae
substantiae caeteris omnibus tam uidelicet his quae dicuntur de
subiecto quam his quae sunt in subiecto, aliquo modo supponuntur. Et
hoc est: OMNIA ALIA a primis SUBSTANTIIS uocabula, quae scilicet
superius accepta sunt, AUT DE SUBIECTIS etc. Hoc autem manifestum est
ex exemplis singulis superius appositis.

     HOC AUTEM MANIFESTUM EST EX HIS QUAE PER SINGULA PROPONENTUR; UT
     ANIMAL DE HOMINE PRAEDICATUR, ERGO ET DE ALIQUO HOMINE ANIMAL
     PRAEDICATUR; NAM SI DE NULLO ALIQUORUM HOMINUM, NEC OMNINO DE
     HOMINE.

UT ANIMAL. Exemplum est de his quae dicuntur de primis substantiis ut
de subiectis, ut animal de hoc homine <nomine> ac uoce in substantia
praedicatur. Magis autem genus ponere uoluit quam speciem, quia minus
genus de indiuiduo praedicari uidetur quam species, quae est proxima,
ideoque mediante specie praedicationem generis indiuiduo adaptat,
dicens scilicet 'animal' hoc nomen praedicabile esse de hoc nomine
quod est homo.

ERGO ET DE ALIQUO HOMINE, id est de particulari nomine alicuius.
Locus a parte. Quod enim de indiuiduo in substantia praedicatur, aliud
est tale quod de specie praedicatur in substantia, aliud est ipsa
species.

NAM SI. Confirmat argumentationem quam fecit, hanc quod quia
praedicatur de homine in substantia, praedicatur de aliquo eius
indiuiduo, ac si ita diceret: quia omne quod praedicatur de homine, et
de aliquo eius indiuiduo. A causa.

Cum autem hanc propositionem deberet ponere, ponit eius conuersam per
contra positionem, hanc scilicet: quidquid de nullo indiuiduo hominis
praedicatur, non praedicatur de homine, quae licet ponatur hypothetica
in uoce, tamen categorica in sensu est.

     RURSUS COLOR IN CORPORE EST; ERGO ET IN ALIQUO CORPORE.

RURSUS /147/ COLOR. Postquam exemplificauit de his nominibus quae
dicuntur de primis substantiis ut de subiectis, exemplificat de his
quae sunt in primis substantiis ut in subiectis.  Sed quia esse in
subiecto proprie rerum est, transfert se ad res dicens, quia color est
in corpore ut in subiecto, ERGO IN ALIQUO CORPORE, id est uel in hoc
uel in illo fundatur. Locus a diuerso uel a pari.

     NAM SI NON IN ALIQUO SINGULORUM, NEC OMNINO IN CORPORE.

NAM SI NON. Confirmat hanc argumentationem, scilicet quod quia in
corpore fundatur, in hoc uel in illo fundatur, ac si diceret: quia
omne quod fundatur in corpore, fundatur in hoc uel in illo. A causa.

Pro hac autem propositione ponit eius conuersam per contrapositionem,
ac si diceret: quia quicquid non fundatur in hoc uel in illo corpore,
non fundatur in corpore. Et hoc est: NAM SI NON aliquid est IN ALIQUO
SINGULORUM etc.

Nota quod ex hoc loco talis habetur regula, quod quicquid fundatur in
secundis substantiis, fundatur in primis, id est quicquid fundatur in
re secundae substantiae, fundatur in re alicuius primae substantiae
illius. Nam quicquid fundatur in re huius nominis quod est homo,
fundatur in re aliqua particularium nominum hominis, ac si diceret:
quicquid est in homine, est uel in hoc uel in illo. Et attende quod
ubique secundas substantias cum primis iungit, siue ostendat
suppositionem primarum per praedicationem siue per fundationem. Quod
ideo quidem facit, ut patenter ostendat non alias res esse quae
uniuersalibus nominibus appellantur quam quae singularibus.

     QUARE ALIA OMNIA AUT DE SUBIECTIS PRINCIPALIBUS SUBSTANTIIS
     DICUNTUR AUT IN SUBIECTIS EIS SUNT.

QUARE ALIA OMNIA. A partibus infert secundum proposita exempla sic:
Quandoquidem animal de primis substantiis dicitur ut de subiectis, in
quo apparet etiam de aliis, et color est in primis substantiis ut in
subiectis et similiter alia accidentia, ergo OMNIA ALIA a primis
SUBSTANTIIS, quae scilicet proposita sunt, AUT DE SUBIECTIS etc.

     NON ERGO EXISTENTIBUS SUBSTANTIIS, IMPOSSIBILE EST ESSE ALIQUID
     ALIORUM.

NON ERGO. Infert a causa sic: Quandoquidem alia nomina sic se habent
ad primas substantias, quod dicuntur de eis ut de subiectis uel sunt
in eis ut in subiectis, ergo non est possibile res caeterorum nominum
existere non existentibus rebus primarum substantiarum. Et uidetur
possibile secundum actum remoueri, non secundum naturam, ac si ita
diceremus: numquam continget illas res existere non existentibus
istis. Nam fortasse grammatica quae in hac anima est, alteri similiter
inesse posset, ita tamen ut numquam prius isti animae infuisset. At
uero non est possibile res secundarum substantiarum esse ita, quod non
sit res primarum, quia scilicet non est possibile rem quae est homo,
existere ita, quod nullus istorum existat, quippe res huius nominis
homo eaedem penitus sunt cum rebus particularium nominum. Si quis
itaque dicat:

     Possibile est hominem esse ita quod non sit aliquis istorum qui
     modo sunt

atque affirmatiuam intelligat, falsum est. Si uero negatiuam
intelligeret consequens, ac si ita diceret: non hoc quod homo existit,
exigit hunc /148/ uel illum esse, uerum est.

     OMNIA ENIM ALIA AUT DE SUBIECTIS EIS DICUNTUR AUT IN SUBIECTIS
     EIS SUNT.

OMNIA ENIM. Submissio est illationis eadem quae fuit a causa. Cum
omnia quae in subiecto sunt, sint in primis substantiis ut in
subiectis, quomodo dicunt quidam opinabilitatem quam uere esse
concedunt, fundari in chimaera quam non esse concedunt omnino? Si enim
omnino chimaera non est, substantia non est.

     SECUNDARUM VERO SUBSTANTIARUM MAXIME SUBSTANTIA EST SPECIES QUAM
     GENUS; PROPINQUIOR ENIM EST PRIMAE SUBSTANTIAE.

SECUNDARUM. Redit iterum ad secundas substantias et ostendit quasdam
earum inter se magis et minus esse substantias, quasdam aequaliter
esse substantias. Magis enim substantia species est quam genus, ex eo
scilicet quod species eius est, quia scilicet determinatius rem
subiectam nominat quam generale uocabulum; quanto enim paucioribus
conuenit, tanto determinatiorem nominationem habet.  Species uero
specialissimae aequaliter inuicem substantiae sunt. Nulla namque earum
ex eo quod specialissimae sunt, certiorem significationem alia habet
nec ex eo quod species est. Determinauimus, quia si simpliciter
negaremus, falsum esset, cum una species plures res quam alia
contineret. Plures namque sunt quercus quam laurus.

Sic iunge et lege: in hoc omnes secundae substantiae conueniunt, quod
dicuntur de primis substantiis ut de subiectis sed in hoc differunt
quod quaedam substantiae sunt magis substantiae aliis, id est
determinatiorem nominationem nominationis habentes. Et hic quidem
substantia, nomen uocum quod sumptum est, ad comparationem uenit.

SPECIES SECUNDARUM SUBSTANTIARUM, id est de numero secundarum
substantiarum, EST MAGIS SUBSTANTIA, id est determinatius nominans rem
quae substantia est, QUAM suum GENUS.

PROPINQUIOR ENIM. Vere EST MAGIS SUBSTANTIA SPECIES QUAM suum GENUS,
quia est propinquior, id est affinior primae substantiae in modo
nominationis quam genus. A parte.

Quod enim EST MAGIS SUBSTANTIA QUAM GENUS, aliud est propinquius
primae substantiae quam genus, aliud est ipsa prima substantia. In eo
autem species est affinior indiuiduo quam genus, quia cum indiuiduum
rem ex toto determinate nominet, quia uni soli per se datum est, magis
ad significationem eius accedit species quam genus, quae paucioribus
conuenit.

     SI QUIS ENIM ASSIGNET PRIMAM SUBSTANTIAM QUID EST, EVIDENTIUS ET
     CONVENIENTIUS ASSIGNABIT SPECIEM PROFERENS QUAM GENUS, UT QUENDAM
     HOMINEM ASSIGNANDO, MANIFESTIUS ASSIGNABIS HOMINEM ASSIGNANDO
     QUAM ANIMAL; ILLUD QUIDEM PROPRIUM MAGIS ALICUIUS EST HOMINIS,
     HOC AUTEM COMMUNIUS.

SI QUIS ENIM. Vere affinior est primae substantiae quam genus, quia
nos certius rem primae substantiae nominamus per speciem quam per
genus. Ab effectu. Et hoc est: SI QUIS ASSIGNET PRIMAM SUBSTANTIAM,
id est demonstret rem primae substantiae, QUID SIT etc.

UT QUENDAM HOMINEM, id est rem particularis nominis, proferens hanc
uocem 'homo' quam animal.

ET QUARE HOC, supponit, quia illud nomen, scilicet homo, EST MAGIS
proprium alicuius hominis, id est conuenit eis cum paucioribus, HOC
AUTEM, scilicet ANIMAL, COMMUNIUS, quia scilicet conuenit et
compluribus.

     ET CUM ALIQUAM ARBOREM REDDIDERIS, MANIFESTIUS ASSIGNABIS CUM
     ARBOREM ASSIGNAVERIS QUAM ARBUSTUM.

ET CUM /149/ ALIQUAM. Sicut ostendit specialissimam speciem magis esse
substantiam quam suum genus, ita etiam ostendit subalternam.

REDDIDERIS ALIQUAM, id est significaueris appellans illam aliquo
nomine suo, MANIFESTIUS APPELLABIS, id est certius nominabis.

     AMPLIUS PRINCIPALES SUBSTANTIAE, EO QUOD ALIIS OMNIBUS SUBIECTAE
     SINT ET ALIA OMNIA DE HIS PRAEDICENTUR, AUT IN EIS SUNT, IDEO
     MAXIME DICUNTUR SUBSTANTIAE.

Illud amplius quod ostendit, scilicet quod species est magis
substantia quam genus, alio modo confirmat, per hanc scilicet maiorem
similitudinem quam habent cum primis substantiis quam genera, quod cum
primae substantiae maxime sint suppositae atque ex eo dicantur maxime
substantiae et similiter species magis sint suppositae quam genera,
magis sunt in suppositione similes primis substantiis quam genera. Et
ex hac quoque maiori similitudine magis substantiae debent dici. Et
hoc est quod ait: AMPLIUS, id est adhuc idem ostendo alia uia, quod
scilicet species magis est substantia quam genus.

PRINCIPALES SUBSTANTIAE EO QUOD ALIIS OMNIBUS SUBIECTAE sunt, siue per
praedicationem siue per fundationem etc.

     SICUT AUTEM PRINCIPALES SUBSTANTIAE AD ALIA OMNIA SE HABENT, SIC
     ET SPECIES AD GENUS SE HABET.

SICUT AUTEM. Hic adaptat similitudinem specierum ad primas
substantias, in eo scilicet quod sicuti primae substantiae maxime sunt
suppositae, ita species magis quam genera sunt suppositae, quia cum
ipsae quoque species generibus per praedicationem supponantur, genera
ei non submittuntur eodem modo.

     SUBIACET ENIM SPECIES GENERI; GENERA NAMQUE DE SPECIEBUS
     PRAEDICANTUR, SPECIES AUTEM DE GENERIBUS NON CONVERTUNTUR.

SUBIACET ENIM. Vere species eodem modo se habet ad genus, quia haec
eodem modo quod SUBIACET, id est supponitur, GENERI. Et uere
supponitur, quia per praedicationem. A parte. Quod a relatiuis
ostendit dicens: GENERA NAMQUE, SPECIES AUTEM, ut scilicet de genere
praedicentur ut de contentis.

     QUARE ET EX HIS SPECIES GENERE MAGIS SUBSTANTIA EST.

QUARE ET EX HIS. Quandoquidem species magis conueniunt in suppositione
cum primis substantiis quam genera, ergo apparet ex his quae nouissime
diximus etc. A causa. Quod enim ita est, causa est, quare illud
iudicetur.

     IPSARUM VERO SPECIERUM QUAECUMQUE NON SUNT GENERA, NIHIL MAGIS
     ALTERUM ALTERIUS SUBSTANTIA EST; NIHIL ENIM FAMILIARIUS
     ASSIGNABIS DE ALIQUO HOMINE HOMINEM ASSIGNANDO QUAM DE ALIQUO
     EQUO EQUUM.

IPSARUM VERO. Postquam ostendit de secundis substantiis, quae magis
uel minus substantiae sint, ostendit quae aequaliter substantiae sint,
scilicet species specialissimae, ita uidelicet quod altera eorum ex eo
quod species sunt, non determinatius rem subiectam nominat quam
altera. Quod ostendit in partibus dicens: NIHIL ENIM, id est non
certius nominabit aliquem hominem enuntiando hoc nomen homo quam
aliquem equum enuntiando equum.

     SIMILITER AUTEM ET PRINCIPALIUM SUBSTANTIARUM NIHIL MAGIS ALTERUM
     ALTERIUS SUBSTANTIA EST; NIHIL ENIM MAGIS ALIQUI HOMO SUBSTANTIA
     EST QUAM ALIQUI BOS.

SIMILITER AUTEM. Sicut species specialissimas inter se comparatas
ostendit aequaliter esse substantias, <ita etiam principales
substantias,> cum uidelicet singularem rem suam secundum personalem
discretionem certificent, licet plura quandoque determinet una quam
alia; nam hic homo plures innuit formas quam hoc animal uel hoc corpus
nec istud etiam ex natura primae substantiae contingit, quia scilicet
haec plures formas quam illa determinat. /150/

     MERITO AUTEM POST PRINCIPALES SUBSTANTIAS SOLA ALIORUM SPECIES ET
     GENERA SECUNDAE SUBSTANTIAE DICUNTUR; SOLA ENIM HAEC INDICANT
     PRINCIPALEM SUBSTANTIAM EORUM QUAE PRAEDICANTUR. ALIQUEM ENIM
     HOMINEM SI QUIS ASSIGNAVERIT QUID EST, SPECIEM QUIDEM QUAM GENUS
     ASSIGNANDO FAMILIARIUS DEMONSTRABIT, ET MANIFESTIUS FACIET
     HOMINEM ASSIGNANDO QUAM ANIMAL.

MERITO AUTEM. Quare genera et species tantum, quae primas substantias
continent, dicantur secundae substantiae et non etiam accidentalia
uocabula, causam reddit, quia scilicet ista post primas substantias
secundam significationem habent et dignius rem subiectam nominant quam
accidentalia uocabula. Haec enim in essentia rem appellant et secundum
naturam substantiae sunt imposita, accidentalia uero nomina extranea
et aduentitia proprietate conueniunt.

Sic iunge: Genera tantum et species uocaui secundas substantias
respectu primarum, et merito, et quare merito, subiungit causam
dicens: HAEC ENIM SOLA de numero eorum quae praedicantur de primis
substantiis, INDICANT, id est principaliter significant, rem primae
substantiae.  Quod ostendit in parte dicens, quod si quis
demonstrauerit ALIQUEM HOMINEM in essentia suae substantiae, hoc est
in QUID EST, conuenienter id FACIET ASSIGNANDO, id est enuntiando,
SPECIEM siue GENUS. Sed non ita dixit 'conuenienter' sed determinatius
loquitur dicendo per SPECIEM FAMILARIUS id fieri QUAM per GENUS. In
quo etiam de utroque ostendit, quod conuenienter id faciant.

     ALIORUM VERO QUICQUID ASSIGNAVERIT QUILIBET, ASSIGNABIT EXTRANEE,
     VELUT ALBUM AUT CURRIT AUT QUODCUMQUE TALIUM REDDENS.

ALIORUM VERO.  Secundae substantiae ita in substantia suae essentiae
indicant primas, id est res primarum, <ut> enuntient de illis sed
caetera nomina quae de primis praedicantur, id non habent. Et hoc est:
QUODCUMQUE ALIORUM nominum ASSIGNAVERIT, id est enuntiauerit,
QUISLIBET, de primis scilicet substantiis, ASSIGNABIT EXTRANEE, id
est enuntiabit non ad substantialem statum essentiae denotandum, sicut
est rationale uel album, quae non in essentia rem nominant sed ex
qualitate tantum conueniunt, quae scilicet qualitas, quia non est
essentia rei, extraneae naturae dictur.

VELUT ALBUM... REDDENS, scilicet ad interrogationem has uoces, hoc
modo: 'quid agit?'  'currit', 'qualis est?' 'albus'.

     ERGO MERITO HAE SOLAE SUBSTANTIAE DICUNTUR.

ERGO MERITO. Infert a parte meriti, quia si hoc merito, dicuntur
secundae et merito.

     AMPLIUS PRINCIPALES SUBSTANTIAE, EO QUOD ALIIS OMNIBUS
     SUBIACEANT, PROPRIAE SUBSTANTIAE DICUNTUR; SICUT AUTEM PRIMAE
     SUBSTANTIAE AD ALIA OMNIA SE HABENT, ITA SPECIES ET GENERA
     PRINCIPALIUM SUBSTANTIARUM AD RELIQUA OMNIA SE HABENT.

AMPLIUS. Adhuc ostendit alia uia, quod recte genera et species
dicuntur secundae substantiae post primas, quia uidelicet ipsae quoque
eodem modo accidentibus supponuntur quo primae substantiae. Sicut enim
'Socrates' hoc nomen subiectum siue fundamentum dicitur huius nominis
quod est album, quantum ad significationem, ita homo uel animal, et
sicut Socrates albo per praedicationem supponitur, ita etiam homo uel
animal. Quia ergo maiorem similitudinem habent cum primis, recte
secundae substantiae dicuntur post illas et prius primarum
substantiarum proprietatem ponit, quam iam quoque supra posuerat, quae
tamen hoc loco /151/ non superfluit, quia ad aliud monstrandum inducta
est. Nam superius ad hoc inducta fuit, ut per eam ostenderet species
magis substantias esse quam genera, hic uero ad hoc, ut ostendat tam
species quam genera recte secundas substantias appellari. Potest tamen
haec proprietas diuersa uideri ab illa quam supra posuit. Ibi enim de
suppositione egit tam secundum praedicationem quam secundum
fundationem, dicens scilicet OMNIA ALIA de primis substantiis dici uel
in eis esse, non solum comprehendens sumpta accidentium nomina, uerum
etiam substantiua. Hic uero de subiectione per praedicationem tantum
agere uidetur, cum supponit: DE HIS ENIM RELIQUA OMNIA PRAEDICANTUR.
Sed <si> de subiectione tantum praedicationis agimus, quomodo dicit
'omnibus aliis' nominibus? Quippe formarum nomina substantialia de eis
non praedicantur. Sed fortasse tale est quod ait 'omnibus aliis', ac
si diceret: nominibus cuiuscumque naturae praedicamenti designatiuis.

Posita uero proprietate primarum substantiarum adaptat similitudinem
secundarum ad primas dicens: SICUT AUTEM PRIMAE SUBSTANTIAE AD ALIA
OMNIA SE HABENT, in eo scilicet quod eis supponuntur tamquam subiecta
etc.

     DE HIS ENIM RELIQUA OMNIA PRAEDICANTUR; ALIQUEM ENIM HOMINEM
     DICES GRAMMATICUM ESSE, ERGO ET HOMINEM ET ANIMAL GRAMMATICUM
     DICIS; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS.

DE HIS ENIM. Vere supponuntur secundae aliis, per praedicationem
scilicet, quia alia praedicantur de secundis. A relatiuis. Et hoc est:
DE HIS ENIM RELIQUA OMNIA PRAEDICANTUR, omnia scilicet quae de primis
dicuntur, quippe quaedam sumpta supra diximus de substantiis non
praedicari, quae scilicet accidentia aliarum formarum significant. Ut
autem innueret id esse intelligendum de his quae de primis
praedicantur, ostendit per primas etiam suppositionem secundarum
dicens: ALIQUEM HOMINEM dicimus GRAMMATICUM, ERGO HOMINEM. Et hoc est:
ALIQUEM ENIM. Locus fit a partibus ita: Vere alia praedicantur de
secundis substantiis, quia grammaticum de homine et animali. Et hoc
est: tu ALIQUEM DICIS HOMINEM ESSE GRAMMATICUM, quia DICIS ALIQUEM, id
est uel hunc uel illum, ESSE GRAMMATICUM.

     COMMUNE AUTEM EST OMNI SUBSTANTIAE IN SUBIECTO NON ESSE.

COMMUNE EST. Postquam diuisionem substantiarum per primas et secundas
exsecutus est, dilignter modo istarum, modo illarum distinguens
proprietates, communitates uel proprietates secundarum tam in rebus
quam in uocibus incipit aperire, ad maiorem scilicet tam rerum quam
uocum cognitionem.  Et hanc primam communitatem uocibus
substantialibus attribuit, tam primis scilicet substantiis quam
secundis, quae est non esse in subiecto.

Et nota quod 'esse in subiecto' duobus modis accipitur sicut hoc nomen
accidens. Modo enim nomen est rerum, modo uocum.  Quando autem nomen
est rerum, omnibus uocibus conuenit secundum hoc quod quantitates
dicuntur; quando autem nomen est uocum, ex eo scilicet quod
designatiuae sunt accidentalium formarum uel sicut earum nomina
substantiua uel /152/ sumpta, non omnibus conuenit uocibus. Et
secundum hanc quidem acceptionem in hac proprietate remouetur 'esse in
subiecto' a substantiis tam primis quam secundis quam a differentiis;
quippe neque Socrates neque homo uel rationalis accidentale est
uocabulum, quod satis ostendimus exponentes diuisionem illam
quadrifariam superius, quo ait: "eorum quae sunt, alia dicuntur de
subiecto... etc."

Sic iunge: In supradictis substantiarum nomina substantialia differunt
ab inuicem, quorum aliae primae sunt substantiae, aliae secundae sed
in hoc omnia conueniunt quod nullum est IN SUBIECTO, id est
accidentale uocabulum.  Quod statim <probat> a partibus substantiarum,
id est substantialium nominum, quia scilicet neque primae substantiae
neque secundae sunt in subiecto, id est sunt accidentalia uocabula, et
primum de primis ostendit, postea de secundis.

     PRINCIPALIS NAMQUE SUBSTANTIA NEQUE DE SUBIECTO DICITUR NEQUE IN
     SUBIECTO EST; SECUNDARUM VERO SUBSTANTIARUM CONSTAT QUIDEM ETIAM
     SIC QUIA NULLA EST IN SUBIECTO.

PRINCIPALIS, id est prima. Quod autem addit, quod NON DICITUR DE
SUBIECTO et postea quod secunda substantia dicitur de subiecto, nihil
ad communitatem pertinet sed potius ad differentiam assignandam inter
primas et secundas substantias.

     HOMO ENIM SECUNDUM SUBIECTUM QUIDEM ALICUIUS HOMINIS EST, IN
     SUBIECTO AUTEM NULLO EST; NON ENIM IN ALIQUO HOMINE HOMO EST.
     SIMILITER AUTEM ET ANIMAL DE SUBIECTO QUIDEM DICITUR ALICUIUS
     HOMINIS, NON EST AUTEM ANIMAL IN ALIQUO HOMINE.

HOMO ENIM. Vere secunda substantia non est IN SUBIECTO, quia nec ea
quae species nec quae genus est. A partibus. Et de specie per hominem,
de genere ostendit per animal.

HOMO ENIM. Vere homo non est accidentale uocabulum, quia non est
accidentale uel <in> his rebus in quibus sua significatio reperitur,
uel in aliis; sed quia de aliis constabat, de illis non ostendit.

     AMPLIUS AUTEM EORUM QUAE IN SUBIECTO SUNT NOMEN QUIDEM NIHIL
     PROHIBET ALIQUANDO PRAEDICARI DE SUBIECTO, RATIONEM VERO
     IMPOSSIBILE EST. SECUNDARUM VERO SUBSTANTIARUM PRAEDICATUR ET
     RATIO DE SUBIECTO ET NOMEN.

AMPLIUS. Adhuc de secundis substantiis agit ostendens eas non esse in
primis substantiis ut in subiectis, secundum scilicet significationem,
et hoc modo syllogismum disponit: ea nomina quae secundum
significationem sunt in aliquibus ut in subiectis, non praedicantur de
illis nomine et ratione substantiae sed secundae substantiae
praedicantur de primis nomine et ratione, quare secundae substantiae
non sunt in primis ut in subiectis. Propositionem habemus hic: 'eorum
quae in subiecto sunt', hoc est nomen de numero accidentalium nominum
uel nomen designatiuum alicuius accidentalis formae.

     RATIONEM NAMQUE HOMINIS DE ALIQUO HOMINE PRAEDICABIS ET ANIMALIS.

RATIONEM NAMQUE. Vere ratio secundarum substantiarum praedicatur de
subiecto, quia ratio hominis et animalis. A partibus.

     QUARE NON ERIT SUBSTANTIA HORUM QUAE IN SUBIECTO SUNT. NON EST
     AUTEM HOC SUBSTANTIAE PROPRIUM; SED ET DIFFERENTIA ILLUD EST QUOD
     IN SUBIECTO NON EST.

QUARE NON ERIT. Ostenso neque primas neque secundas substantias esse
in subiecto, ad propositionem communitatis quam substantiis dederat,
<redit>. Unde nunc a partibus ipsam communitatem concludit, ac si
diceret, quod quia neque prima neque secunda substantia est in
subiecto, ergo nulla. Et praecipue ideo ipsam communitatem supponit,
ut ostendat eam non esse proprie proprium, cum non solis conueniat
subtantiis, id est solis substantialibus nominibus substantiarum, quia
etiam differentiis conuenit. Haec enim nomina 'rationalis', 'bipes'
accidentalia non sunt, quia formam accidentalem /153/ non denotant. Et
hoc est quod intendit dicens: NON EST AUTEM, id est: 'esse in
subiecto' non a solis substantiis remouetur.

     BIPES ENIM ET GRESSIBILE DE SUBIECTO QUIDEM DICITUR HOMINE, IN
     SUBIECTO AUTEM NULLO EST; NON ENIM IN HOMINE EST BIPES NEQUE
     GRESSIBILE.

BIPES ENIM.  Vere non est tantum substantiarum non esse in subiecto,
quod est etiam differentiarum. Ab oppositis.

Et hoc est: BIPES ET GRESSIBILE, haec nomina, IN NULLO sunt SUBIECTO
quantum ad significationem, quippe non significant accidentalem
formam. Quod autem apponit, quod de subiecto dicuntur, id est in
substantia praedicantur de hoc nomine 'homo', nihil ad propositionem sed
expressius naturam differentiarum determinat, quas et dici de subiecto
et non esse in subiecto demonstrat, in quo et a primis et ab
accidentibus diuiduntur et cum secundis substantiis uniuntur.

NON ENIM IN HOMINE. Vere bipes et gressibile non sunt accidentalia
uocabula, quia formae quas significant, non sunt accidentales. A
causa. Quod autem non sint accidentales, ostendit per hominem, cui
magis accidentales uidentur, quia in eo sunt, quam caeteris rebus, in
quibus non sunt. Et hoc est: NON sunt IN HOMINE, ut scilicet IN
SUBIECTO, BIPES ET GRESSIBILE.

     RATIO QUOQUE DIFFERENTIAE DE EO DICETUR DE QUOCUMQUE IPSA
     DIFFERENTIA PRAEDICATUR, VELUT SI GRESSIBILE DE HOMINE DICITUR,
     ET RATIO GRESSIBILIS DE HOMINE PRAEDICATUR; EST ENIM HOMO
     GRESSIBILE.

RATIO QUOQUE. Duo dixit de differentiis, quod dicuntur de speciebus ut
de subiecto et quod in nullo sunt subiecto. Quod autem in nullo sint
subiecto, iam probauit per partes. Nunc illud ostendit quod dicuntur
de speciebus ut de subiecto, quia scilicet cum ratione substantiae de
ipsis praedicantur. Et hoc est: RATIO QUOQUE, id est non tantum nomen
DIFFERENTIAE, uerum etiam ratio substantiae eius.

DE QUOCUMQUE. Sed uidetur falsum, quia si dicamus:

     Hoc animal est rationale uel potens uti ratione

non uidetur in substantia praedicari. Sed licet de hoc animali
rationale non praedicetur in substantia, quippe eius sensus non
continetur in subiecto nomine, tamen definitio rationalis quae
substantialis <est>, de hoc animali praedicatur.

VELUT SI, id est cum, GRESSIBILE.

EST ENIM. Vere GRESSIBILE, hoc nomen, de hoc nomine HOMO praedicabile
est, quia res ipsa quae homo est, EST GRESSIBILIS. A causa.

Notandum uero quod quidam suprapositam communitatem substantiae, quam
et substantiis et differentiis assignat easque per hoc ab accidentibus
separat, in rebus hoc loco, non in uocibus accipiunt et cum uelint res
ipsas quae differentiae sunt, fundari in genere, non in speciebus,
differentias tamen in subiecto non esse dicunt non simpliciter et ex
toto sed ex respectu quo differentiae sunt substantiales, id est
respectu specierum, quas constituunt, quibus sunt substantiales.

Sed ad haec dico quod si differentiis omnino subiectum non aufert,
non ostendit eas sub communitate substantiarum quam dederat, includi.
Cum enim dixerat substantias non esse in subiecto, concedunt hominem
in nullo penitus subiecto esse. Quod si ostendit non /154/ esse
proprium substantiarum, quia differentiae est, mentitur, quia
simpliciter dici non potest differentias in nullo penitus esse
subiecto, sicut substantiis assignauerat, et insuper falsum est quod
non sit proprium substantiarum, quia secundum eorum sententiam nulla
est res praeter substantiam, quae omnino subiecto careat.

Dicunt tamen quod differentiae omnino subiecto carent, in quantum sunt
differentiae scilicet substantiales. Sed illud 'in quantum' duobus
modis accipi potest. Si enim indicatur, quod id quod sunt differentiae
substantiales, aufert eis ex toto subiectum nec ullo modo permittit
eas esse in subiecto, falsum est, quia simul et differentiae sunt
speciebus et accidentia conceduntur generibus. Si uero dicatur
negatione praeposita, quod non in quantum sunt differentiae, sunt in
subiecto, hoc est non sunt in illis ut in subiectis quibus sunt
substantiales, uerum est quidem sed nihil ad communitatem substantiae.
Ibi enim subiectum omne remouebatur, hic non omne sed tantum dicuntur
non esse in speciebus ut in subiectis rebus; <ibi> dicebatur, quod
substantiae nullum penitus fundamentum habent, hic dicit, quod
differentiae non habent subiectas species quas constituunt. Unde nulla
conuenientia monstratur inter subtantias et differentias per generalem
et non generalem remotionem magis, quam si diceretur homo et albedo in
eo conuenire quod homo in nullo dicitur subiecto et albedo in nullo
est coruo ut in subiecto. Praeterea si negatione praeposita dicamus,
quod substantiales differentiae non sunt in subiecto, in quantum sunt
substantiales, id totum etiam accidentibus omnibus aptatur. Quae enim
nullo modo sunt substantialia, non sunt insubiecto, in quantum sunt
substantialia. Ut igitur differentiis quoque communitas substantiarum
conueniat, quae scilicet eas etiam ab accidentibus separet, simplex
ubique intelligenda est remotio subiecti et nullo modo differentias in
subiecto esse concedit, pro eo scilicet quod accidentalem formam non
significant.

Illud quoque notandum est quod Boethius in Commento dicit differentiam
neque substantiam tantum esse neque accidens sed quoddam ex utroque
confectum, id est quod utriusque naturam habet, quod tam in rebus quam
in uocibus assignari potest. Res namque ipsa quae rationalitas est, in
eo cum rebus quae substantiae sunt, conuenit quod non est in subiecto,
hoc est non est accidentalis forma quae in substantiam scilicet non
promoueat. In eo uero quod forma, est uel qualitas et subiecta materia
indiget cui insit, cum accidentalibus formis conuenit. Vocibus quoque
uerba Boethii aptari possunt, quia hoc nomen rationale et cum
substantialibus nominibus conuenit in eo quod non est accidentale et
de subiecto dicitur, in eo uero cum /155/ accidentalibus quod formam
significat. Quod autem ait eundem calorem aquae accidens esse et igni
substantialem, 'eundem' secundum nominis identitalem, non rei
dixit. Alterius namque naturae est calor qui substantialis elemento
est et naturalis, alterius ille qui in elemento accidentalis infertur
ex naturali et alterius est significationis calor siue calidus in
designatione illius et istius.

     NON NOS VERO CONTURBENT SUBSTANTIARUM PARTES QUAE ITA SUNT IN
     TOTO QUASI IN SUBIECTO SINT NE FORTE COGAMUR NON EAS ESSE
     SUBSTANTIAS CONFITERI.

NON NOS VERO CONTURBENT. Quia dixit superius: commune est omni
substantiae non esse in subiecto, partes uero substantiarum quae etiam
substantiae sunt, ita uidebantur esse in toto, quasi sint in subiecto,
ut manus in corpore humano, ideo perturbaretur aliquis apud se ex
superiori dicto Aristotelis et ex opinione sua ideoque Aristoteles
hanc perturbationem remouet dicens: NON NOS VERO CONTURBENT etc.

Et nota quod superius suprapositam communitatem uocibus attribuebamus
gratia quidem significationis, hic uero 'esse in subiecto' rebus
aufert, per quas uocibus conuenire uidebatur. Si enim ala uel manus,
res ipsae, in subiecto essent, profecto haec nomina 'ala' uel 'manus',
quae secundae sunt substantiae, in subiecto essent gratia
significationis.

NE FORTE. Ideo inquit: NON CONTURBENT NOS, NE FORTE COGAMUR CONFITERI
EAS, scilicet partes, NON ESSE SUBSTANTIAS; quod quidem esset, si
confiteremur eas esse in subiecto.

     NON ENIM SIC QUAE IN SUBIECTO SUNT DICUNTUR QUAE TAMQUAM PARTES
     INSUNT IN ALIQUO.

NON ENIM. Reddit causam quare partes substantiarum NON debent NOS
CONTURBARE, quia scilicet, quaecumque sunt IN ALIQUO TAMQUAM PARTES,
non sunt in eo ut in subiecto. Quod ostendit superius cum ait: 'in
subiecto esse dico' etc.

     INEST AUTEM SUBSTANTIIS ET DIFFERENTIIS AB HIS OMNIA UNIVOCE
     PRAEDICARI.

INEST AUTEM. Post illam communitatem 'non esse in subiecto' quam dedit
substantiis omnibus et differentiis, aliam adnectit, quae est
'praedicari uniuoce', id est nomine et ratione substantiae, quae
secundis substantitis et differentiis conuenit.

Sic iunge: Non solum substantiis et differentiis commune est non esse
in subiecto, uerum etiam INEST, id est conuenit, SUBSTANTIIS ET
DIFFERENTIIS OMNIA praedicata ex his, id est omnia praedicabilia de
numero substantiarum uel differentiarum, PRAEDICARI UNIVOCE.
Praedicata autem determinamus propter particularia, quae praedicari
non habent, quod subintelligendum esse ipse quoque statim indicat
subdens: QUAE AB HIS praedicata SUNT, id est de numero horum
praedicabilia. Et quare hoc etiam determinet, supponit causam, cum
ait, quod nulla est praedicatio a principali substantia, quia scilicet
nullum habet inferius de quo praedicetur.

     OMNIA ENIM QUAE AB HIS SUNT PRAEDICAMENTA AUT DE INDIVIDUIS
     PRAEDICANTUR AUT DE SPECIEBUS.

OMNIA ENIM. Probat quod omnes substantiae praedicabiles, scilicet
uniuersales, et omnes differentiae praedicantur uniuoce, et talem
syllogismum disponit: Omnes uniuersales differentiae uel substantiae
praedicantur de diuersis tantum indiuiduis uel etiam diuersis /156/
speciebus sed et illae substantiae uel differentiae quae praedicantur
de primis indiuiduis et quae praedicantur de diuersis speciebus,
praedicantur uniuoce. Quare omnes uniuersales substantiae et
differentiae praedicantur uniuoce. Propositionem uero huius syllogismi
habemus his: OMNIA ENIM, assumptionem uero ibi: 'Secundis
substantiis. Rationem quoque. De differentiis autem similiter',
conclusionem uero de utrisque communiter ibi supponet: QUARE OMNIA.

Sic lege: OMNIA praedicata AB HIS, id est praedicabilia de numero
subtantiarum uel differentiarum, et PRAEDICANTUR DE INDIUIDUIS tantum,
id est non de diuersis speciebus, uel etiam DE diuersis SPECIEBUS.

     A PRINCIPALI NAMQUE SUBSTANTIA NULLA EST PRAEDICATIO (DE NULLO
     ENIM SUBIECTO DICITUR).

Et quare determinauit praedicata, causam reddit, propter scilicet
particulares substantias, quae non praedicantur scilicet de inferiori.
Et hoc est: A PRIMA QUIDEM SUBSTANTIA NON EST PRAEDICATIO, hoc est
prima substantia de nullo praedicatur. Quod ostendit a descriptione
'praedicari', quod accipit dicens: DE NULLO ENIM.

     SECUNDARUM VERO SUBSTANTIARUM SPECIES QUIDEM DE INDIVIDUO
     PRAEDICATUR, GENUS AUTEM ET DE SPECIE ET DE INDIVIDUO.

SECUNDARUM VERO.  Antequam assumat de propositione, ponit exempla
quaedam de illa, ostendens scilicet quae substantiae praedicentur de
indiuiduis tantum diuersis, quae de diuersis quoque speciebus. Et hoc
est: species specialissima de numero SECUNDARUM etc.

     SIMILITER AUTEM ET DIFFERENTIAE ET DE SPECIEBUS ET DE INDIVIDUIS
     PRAEDICANTUR.

SIMILITER AUTEM. Contingit in differentiis sicut in secundis
substantiis, quod uidelicet quaedam differentiae praedicantur de
indiuiduis tantum et non scilicet diuersis speciebus, quaedam etiam de
diuersis speciebus.

     RATIONEM QUOQUE SUSCIPIUNT PRIMAE SUBSTANTIAE SPECIERUM ET
     GENERUM, ET SPECIES GENERIS.

RATIONEM QUOQUE. Hic assumit et prius de secundis substantiis docet,
quod uniuoce praedicantur tam de speciebus scilicet praedicantur quam
de indiuiduis quam de generibus. Cum autem deberet ponere 'uniuoce',
ponit aequipollens, scilicet 'praedicari nomine et ratione', uidelicet
substantiae, cum ait: PRIMAE SUBSTANTIAE SUSCIPIUNT in praedicatione
RATIONEM QUOQUE SPECIERUM etc. Innuit per illud quoque praedicationem
specialis nominis uel generalis.

     QUAECUMQUE ENIM DE PRAEDICATO DICUNTUR, EADEM ET DE SUBIECTO
     DICENTUR.

QUAECUMQUE ENIM. Dixit genera etiam praedicari de primis substantiis,
quibus tamen proxima non erant. Quod confirmat a toto dicens, quod
omnia quae praedicantur de praedicato, et de subiecto. Unde genera cum
de speciebus praedicantur, species uero de indiuiduis, oportet et
genera de indiuiduis.

     SIMILITER AUTEM ET DIFFERENTIARUM RATIONEM SUSCIPIUNT SPECIES ET
     INDIVIDUA.

SIMILITER AUTEM.  Alteram partem assumptionis, quae restabat de
differentiis, quod scilicet quemadmodum secundae subtantiae, quae
praedicantur uel de indiuiduis uel de speciebus, praedicantur uniuoce,
ita etiam differentiae, <probat> cum ait 'et rationem'. Innuit etiam
de nomine.

     UNIVOCA AUTEM SUNT QUORUM ET NOMEN COMMUNE ET RATIO EADEM EST.

UNIVOCA AUTEM. Quare <pro> 'praedicari uniuoce' posuit 'praedicari
nomine et ratione', assignat per definitionem uniuocorum: hoc
tantundem ualet quantum illud.

     QUARE OMNIA QUAE A SUBSTANTIIS ET DIFFERENTIIS SUNT UNIVOCE
     DICUNTUR.

QUARE OMNIA. Hic est conclusio praemissi syllogismi. Supple:
'praedicabilia', quod iam supra determinauit. /157/

     OMNIS AUTEM SUBSTANTIA VIDETUR HOC ALIQUID SIGNIFICARE.

OMNIS AUTEM SUBSTANTIA. Aduersus illam diuisionem de nominibus
subtantiarum quam fecit, quod scilicet sunt aliae primae substantiae,
aliae secundae, oppositionem facit ac dissoluit, ac si ita diceret:
Dixi quasdam substantias, id est quaedam substantiarum nomina,
uniuersales esse, non particulares. Sed nulla substantia uniuersalis
nisi particularis, quia scilicet nullam uidetur rem subiectam
SIGNIFICARE, nisi ut HOC ALIQUID, id est personaliter discretam ab
omnibus aliis rebus, pro eo scilicet quod nulla res est nisi ut
discreta.

Et hoc est quod ait: OMNIS SUBTANTIA VIDETUR SIGNIFICARE HOC ALIQUID,
id est rem subiectam nominare ut HOC ALIQUID, id est personaliter
discretam. Nisi et inde faceremus in modo significandi, non esset
falsum, quod uideretur, quippe non aliae res nominantur ab
uniuersalibus quam a particularibus.

     ET IN PRIMIS QUIDEM SUBSTANTIIS INDUBITABILE ET VERUM EST QUONIAM
     HOC ALIQUID SIGNIFICAT.

ET IN PRIMIS QUIDEM, id est in particularibus nominibus substantiarum,
indubitabile est. <Quia> posset esse tamen et falsum, addit: et uerum
est.

     INDIVIDUUM ENIM ET UNUM NUMERO EST QUOD SIGNIFICATUR.

INDIVIDUUM ENIM.  Probat a pari, quod significant rem ut hoc
aliquid, quia significant eam ut indiuiduum, et quia indiuiduum accipi
posset uel propter duritiam uel propter paruitatem, determinat se
indiuiduum accipere secundum personalem discretionem, cum supponit:
UNUM NUMERO,id est personaliter discretum.

     IN SECUNDIS VERO SUBSTANTIIS VIDETUR QUIDEM SIMILITER
     APPELLATIONIS FIGURA HOC ALIQUID SIGNIFICARE, QUANDO QUIS DIXERIT
     HOMINEM VEL ANIMAL; NON TAMEN VERUM EST SED MAGIS QUALE ALIQUID
     SIGNIFICAT

IN SECUNDIS VERO. In primis uidetur et est, sed IN SECUNDIS VIDETUR
SIMILITER, ut scilicet significent rem subiectam ut personaliter
discretam sed non est uerum. Et unde uideretur similiter, supponit:
ex FIGURA APPELLATIONIS, id est ex similitudine nominationis. Similes
namque sunt secundae substantiae cum primis in eo quod easdem res quae
discretae sunt, nominant sed in modo quidem nominandi differunt, quia
primae, in quantum hoc aliquid sunt, nominant eas, id est ut
personaliter discretas et ab omnibus differentes, secundae uero easdem
appellant ut conuenientes.

SED MAGIS. Secundae non significant res suas ut hoc aliquid sed potius
ut quale aliquid, quia cum primae substantiae maxime propter
discretionem substantiae sint impositae, secundae impositae sunt
propter qualitatem substantiae. Licet enim Socrates qualitates easdem
determinet quas continent superiora nomina, non tamen propter eas
impositum fuit sed propter personalem substantiae discretionem, quam
communia nomina non denotabant. Secundum eos tamen qui uolunt
indiuidua accidentalium quoque formarum continere significationem,
similiter propter qualitates indiuidua reperta sunt sicut
uniuersalia.

Et attende quod non ait secundas substantias significare quale
SIMPLICITER sed adiunxit ALIQUID. Non enim qualitatis tantum
significationem tenent, uerum etiam certam esentiae naturam designant;
non enim 'homo' dicit simpliciter affectum rationalitate uel
mortalitate, uerum animalis quoque naturam determinat, alioquin
sumptum esset uocabulum, non substantiuum, nec 'corpus' /158/ proponit
simpliciter quod corporeum, uerum etiam substantiae significationem
includit tantundem dicens quantum dicit substantia corporea. Bene ergo
et QUALE dixit propter qualitatem et ALIQUID propter essentiae
naturam, quia et intellectum constituunt secundae substantiae
pertinentem ad statum certum essentiae et pertinentem ad informationem
qualitatis.

     NEQUE ENIM UNUM EST QUOD SUBIECTUM EST QUEMADMODUM PRIMA
     SUBSTANTIA SED DE PLURIBUS HOMO DICITUR ET ANIMAL.

NEQUE ENIM. Vere secundae substantiae non significant rem suam ut hoc
aliquid, quia res non significatur ab ea ut hoc aliquid. A pari uel
quasi a relatiuis.  Et hoc est: NEQUE ENIM eo QUOD SUBIECTUM EST, id
est nominatum a secunda substantia, SUBIECTUM ei ut UNUM, et ne 'unum'
acciperemus pro conuenienti iuxta illud: 'plures homines unus', UNUM
dico QUEMADMODUM PRIMA SUBSTANTIA, id est unum personaliter, sicut est
primae substantiae, in quantum ab ea significatur.

SED DE PLURIBUS HOMO DICITUR ET ANIMAL, quod scilicet non esset, si
rem ut personaliter differentem significarent.

     NON AUTEM SIMPLICITER QUALE QUID SIGNIFICAT, QUEMADMODUM ALBUM;
     NIHIL ENIM ALIUD SIGNIFICAT ALBUM QUAM QUALITATEM.

NON AUTEM SIMPLICITER. Quare dixit QUALE aliQUID et non simpliciter
'quale' determinat, quia scilicet non tantum qualitatis
significationem tenent secundae substantiae, uerum etiam certum statum
secundae continent. At uero ALBUM etiam sumptum, licet substantias uel
corpora tantum nominet, non tamen uel naturam substantiae uel naturam
corporis determinat nec determinat uel albam substantiam uel album
corpus, id est uel sumptam uel affectam albedine uel corpus affectum
albedine sed simpliciter dicit affectum albedine, alioquin numquam
compararetur nec formam praedicaret sed substantiam. Nec dicitur
corpus ALIUD ALBUM etc. Diuisio esset per accidentia. Omne itaque
sumptum significationis est quantum ad naturam essentiae.

     GENUS AUTEM ET SPECIES CIRCA SUBSTANTIAM QUALITATEM DETERMINANT
     (QUALE ENIM QUANDAM SUBSTANTIAM SIGNIFICAT).

GENUS AUTEM ET SPECIES etc., id est intellectum constituunt
concipientem imaginem essentiae affectae qualitate.

QUALEM ENIM. A pari. Non tamen omne genus uel species hoc habet, quia
uniuersalia caeterorum praedicamentorum formas uolumus determinare nec
species eorum differentias habere. Generalissimum quoque, quod est
substantia, nullam determinat qualitatem.

     PLUS AUTEM IN GENERE QUAM IN SPECIE DETERMINATIO FIT; DICENS
     ENIM ANIMAL PLUS COMPLECTITUR HIC QUAM HOMINEM.

PLUS AUTEM. Ostendit in eo conuenire genera et species quod qualitatem
determinant circa substantiam. Modo inter eadem dat differentiam, hanc
scilicet quod plura nominantur a GENERE QUAM a SPECIE.

Sic iunge: In hoc conueniunt sed in hoc differunt quod plus fit
determinatio in genere quam in specie, id est amplior est nominatio
generis quam speciei, quod ostendit in partibus: DICENS ENIM ANIMAL,
hoc nomen, plura COMPLECTITUR nominando QUAM proferens HOMINEM.

     INEST AUTEM SUBSTANTIIS ET NIHIL ILLIS ESSE CONTRARIUM.

INEST AUTEM. Aliam communitatem substantialium nominum /159/ ponit,
quod scilicet sunt contraria quantum ad significationem suam, quippe
non sunt uel substantialia nomina contrariarum formarum uel sumpta ab
eis.

     PRIMAE ENIM SUBSTANTIAE QUID ERIT CONTRARIUM? UT ALICUI HOMINI;
     NIHIL ENIM EST CONTRARIUM; AT VERO NEC HOMINI NEC ANIMALI NIHIL
     EST CONTRARIUM.

PRIMAE ENIM. Vere nullum substantiale nomen est contrarium in
significatione, quia neque prima substantia neque secunda. A partibus.

UT ALICUI HOMINI, id est particulari nomini alicuius hominis.

AT VERO.  Non solum primae non sunt contrariae uoces, uerum etiam
secundae, ut hoc nomen 'homo' uel 'animal'.

     NON EST AUTEM HOC SUBSTANTIAE PROPRIUM SED ETIAM MULTORUM
     ALIORUM, UT QUANTITATIS.

NON EST AUTEM. Communitatem ostendit non esse proprie proprium
substantialium nominum, quia conuenit etiam aliis, ut huic nomini
'bicubito', quod est sumptum uel a cubitatione, quae fortasse qualitas
est, uel a cubita linea.

     BICUBITO ENIM NIHIL EST CONTRARIUM, AT VERO NEC DECEM NEC ALICUI
     TALIUM, NISI QUIS FORTE MULTA PAUCIS DICAT ESSE CONTRARIA, VEL
     MAGNUM PARVO; DETERMINATORUM VERO NULLUM NULLI EST CONTRARIUM.

BICUBITO ENIM. Vere est aliorum nominum, quia istorum et aliorum
similiter significantium quantitates.

NISI FORTE. Dixi nulla talia, quae scilicet significant qualitatem,
ESSE CONTRARIA, et bene, quia nulla est in talibus controuersia, NISI
FORTE in magno et paruo, quae fortasse quibusdam et quantitates
significare uidentur et contraria esse. Sed quicquid de istis sit,
confitetur: dicere possum, quia DETERMINATORUM, id est illorum nominum
de quibus determinatum et certum est omnibus, quod significant
quantitates, NULLUM NULLI, id est nullum alicui, EST CONTRARIUM. De
magno autem et paruo in Quantitate definiet et probabit eam neque
contrariam esse neque quantum significare.

     VIDETUR AUTEM SUBSTANTIA NON SUSCIPERE MAGIS ET MINUS.

VIDETUR AUTEM.  Aliam communitatem ponit substantialium nominum, hanc
scilicet quod non comparantur. Sic iunge: Non solum substantialia
nomina substantiarum contrarietatem non habent sed nec comparationem
suscipiunt.

     DICO AUTEM HOC NON QUIA SUBSTANTIA NON EST A SUBSTANTIA MAGIS ET
     MINUS (HOC ENIM DICTUM EST QUIA EST); SED QUONIAM UNAQUAEQUE
     SUBSTANTIA HOC IPSUM QUOD EST NON DICITUR MAGIS ET MINUS.

DICO AUTEM HOC. Quia hic dixerat substantialia nomina substantiarum
<non> comparari et superius dixerat quaedam eorum magis esse
substantias, queda minus, uidetur negare, quod superius posuerat; ideo
dicit se non esse sibi contrarium, quippe hoc nomen substantia quod
comparatur, nomen est uocum, non rerum et sumptum a proprietate
quadam, ut supra docuimus, ideoque ipsum comparari licet. Nec est
inconueniens sed nomina substantialia substantiarum ipsum nomen suum
cum magis et minus recipiunt, licet in se non comparentur. Et hoc est
quod ait: DICO AUTEM HOC, scilicet nomina substantialia substantiarum
non suscipere magis et minus, NON ita quod una SUBSTANTIA NON SIT
MAGIS VEL MINUS substantia AB alia SUBSTANTIA, hoc est non ita quod
negem unum nomen substantiale determinatius rem subiectam nominare
quam aliud. Et quare id non neget reddit causam, quia id superius
confirmaui, hoc est: HOC ENIM DICTUM EST superius, QUIA EST, SED ita
dico et intelligo, QUONIAM UNAQUAEQUE SUBSTANTIA, id est unumquodque
substantiale /160/ nomen substantiae, HOC IPSUM QUOD EST, NON DICITUR
MAGIS ET MINUS, hoc est ipsi per se ad ipsum comparandum non potest
adiungi magis uel minus, licet nomini eius coniungatur.

     UT EST HAEC SUBSTANTIA HOMO, NON EST MAGIS ET MINUS HOMO, NEQUE
     IPSE NEQUE ALTER AB ALTERO.

UT HAEC SUBSTANTIA homo non est magis homo uel minus. Ex rei namque
natura uocabuli comparationem improbat.

     NEQUE IPSE NEQUE ALTER AB ALTERO. NON ENIM EST ALTER ALTERO MAGIS
     HOMO, SICUT EST ALBUM ALTERO MAGIS ALBUM ET BONUM ALTERUM ALTERO
     MAGIS.

NEQUE IPSE. Duos modos comparationis ab homine remouet; comparatur
namque uocabulum modo circa diuersa etiam eodem tempore, ueluti cum
dicitur:

     Iste est magis albus illo

uel circa eandem personam per successionem temporis hoc modo: magis
est hic hodie albus quam heri, atque ideo utrumque comparationis modum
ab homine remouet dicens: NEQUE idem HOMO MAGIS secundum diuersa
tempora uel minus homo A SE, id est respectu sui, dicitur neque
alterum respectu alterius, sicut e contrario in hoc nomine quod est
album.

     SED ET IPSUM A SE MAGIS ET MINUS DICITUR, UT CORPUS, CUM ALBUM
     SIT, MAGIS ALBUM ESSE DICITUR QUAM PRIUS, ET CUM CALIDUM SIT,
     MAGIS ET MINUS CALIDUM DICITUR.

SED ET IPSUM. Non solum una res dicitur alia magis alba sed
etiam eadem respectu sui in diuersis temporibus.

     SUBSTANTIA VERO NON DICITUR; NIHIL ENIM HOMO MAGIS NUNC HOMO QUAM
     PRIUS DICITUR, NEQUE ALIORUM QUICQUAM QUAE SUBSTANTIA SUNT.

SUBSTANTIA VERO.  Album et bonum et calidum et talia sumpta dicuntur
magis et minus sed SUBSTANTIA, hoc est substantiale aliquod
substantiae nomen, non dicitur magis uel minus, id est comparatur.
Quod statim ostendit in partibus, quia scilicet neque hoc nomen homo,
quod habemus ibi: NIHIL HOMO etc., neque aliud, quod est ibi: NEQUE
QUICQUAM ALIORUM nominum QUAE SUBSTANTIAE SUNT, id est substantialia
nomina substantiarum.

     QUAPROPTER NON RECIPIET SUBSTANTIA MAGIS ET MINUS.

QUAPROPTER. De eodem quod iam probauerat a partibus, illationem
supponit similiter a partibus eisdem, quia scilicet neque homo neque
aliud, ergo nulla substantia. Et conuenienter hoc facit consummans
scilicet capitulum in eodem in quo incipit.

     MAXIME VERO SUBSTANTIAE PROPRIUM VIDETUR ESSE QUOD, CUM IDEM ET
     UNUM NUMERO SIT, CONTRARIORUM SUSCEPTIBILE EST.

MAXIME AUTEM. Dedit superius substantiis quasdam communitates quarum
nulla fuit proprie proprium, uel quia non conueniebant solis <uel>
quia non omnibus. Unde nunc assignat illam quae sit proprie proprium,
per quam maxime queamus rerum substantialium naturam cognoscere. Nam
cum suprapositae communitates uocibus superius sint adscriptae, haec
tamen rebus proprie assignatur, quae est huiusmodi, quod scilicet
unaquaeque substantia una et eadem numero permanens, hoc est in tota
sua personali discretione consistens, diuersorum contrariorum in
diuersis temporibus susceptibilis est, quia eadem personaliter
substantia quae modo est alba, potest fieri nigra nec etiam hac
personali discretione mutata. Hoc autem proprie proprium dicit, cum et
omnibus substantiis et solis inesse affirmat, solis quidem, cum ait:
ET IN ALIIS QUIDEM NON HABEBIT QUISQUAM etc.

Sed praeter illud quod de ratione intellectus opponit, uidetur hoc
multo conuenientius in multis aliis quae substantiae non sunt,
reperiri. Eadem namque albedo et claritatem et obscuritatem suscipere
uidetur diuersis temporibus.  /161/

Sed dicitur a quibusdam quod susceptibilis dicitur substantia quantum
ad sustentationem, non quantum ad informationem. Albedo uero nec
aliqua forma sustentare non habet. Unde Boethius in Topicis:

      Albedo (inquit) nullis accidentibus subiecta est.

Sed opponitur quod si in proprietate substantiae 'susceptibilis'
sumitur quantum ad sustentationem, pro nihilo Aristoteles in
sequentibus ad exclusionem orationis uel intellectus apponit:
"secundum sui mutationem". Et dicunt hanc denominationem non ideo
apponi, quod sit necessaria, ut orationem uel intellectum caeteraque
quae substantiae non sunt, excludat; quippe iam omnia per
SUSCEPTIBILE sunt exclusa sed potius ut satisfaciat importunitati
aduersarii, qui quidem aliter non adquiesceret, nisi aliquem modum
suscipiendi diuersum assignaret istis quam substantiis. Quam etiam
importunitatem satis innuere uidetur dicens: "Nisi quis forsitan
instet dicens"; instare enim importunorum proprie uidetur dici.
Similiter cum replicat frequenter: "Sed et si quis hoc suscipiat",
importunitatem insinuare uidetur.

Quod itaque apponit: "secundum sui mutationem", non est necessarium,
ut orationem uel intellectum caeteraque excludat sed potius, ut
satisfaciat. Nam in eo quod ait: 'unum numero' uel quod apposuit:
'contrariorum' iam erat exclusa oratio uel intellectus, quippe oratio,
quae profertur sedente Socrate et quae profertur eo stante, non est
eadem numero, similiter nec intellectus, qui tunc et tunc haberetur,
idem est essentialiter sed magis secundum hominum acceptionem haec
identitas consideratur. Verum quoque et falsum, quae orationi
conueniunt, contraria non sunt, quia eadem simul et uerum significat
et falsum sicut multiplices propositiones; sed quia pro contrariis
reputabantur, sic de istis quasi de contrariis opposuit. Praeterea et
cum hic de oratione quantitatiua agat, non de substantiali-- quippe
substantiali quoque conuenire debet haec proprietas, quia aliter non
conueniret omni substantiae nec ulla esset oppositio, nisi de alia re
quam de substantia opponeret--quod ait quantitatiuam ueram esse uel
falsam, magis opinionem sequi uidetur quam rei ueritatem. Quippe
quantitas ipsa neque sonare uideur neque audiri neque significare sed
aer tantum cui ipsa adiacet, nisi forte quis in eo quantitatem
significare dicat quod adiacet aeri significanti. Sed cur non
similiter color ipsius aeris uel quaelibet ipsius forma significare
dicetur.

Cum itaque Aristoteles orationem uel intellectum esse unum /162/
numero ponat atque insuper orationem quantitatiuam esse ueram uel
falsam ac per hoc contraria suscipere etiam sustentando, opinionem
magis quam ueritatem insistit et licet secundum rei ueritatem ab
obiectis Aristoteles sese posset multis modis liberare, magis uoluit
qualemcumque determinationem ponere, ut satisfaceret, quam ueritatem
tenendo nihil proficere, nec quidquam ad finem promouere. Simul ergo
duo considerauit, ut ueritatem rei integre loqueretur bene
intelligentibus et insuper aliqua determinatione sese ab imperitis uel
importunis liberaret, cum uidelicet adiunxit: "secundum sui
mutationem". Quod quidem qualiter intelligendum sit, nec ipse
Aristoteles nec Boethius satis determinat.

Quidam autem sunt qui sic accipiunt "secundum sui mutationem" ut
uelint substantias ex propria natura sui uariabiles esse et circa
contraria quoque permutari ex propria instabilitate. Accidentia uero
sic quandoque permutari contingit non ex natura sua sed ex
instabilitate substantiae subiectae, ut quod albedo modo clarescit,
modo obscuratur, id faciat natura fundamenti, quod facile uariatur ex
inconstantia propriae naturae. Quam quidem sententiam dicunt Boethium
in prologo Arithmeticae innuisse, ubi scilicet accidentibus uerum esse
adscribit et incommutabile, quantum in ipsis est, nec ipsa uariari
nisi ex natura substantiae subiectae asserit his uerbis:

     Quae ipsa quidem natura incorporea sunt et immutabilis
     substantiae ratione uigentia, participatione uero corporis
     permutantur et tactu uariabilis rei in uertibilem inconstantiam
     transeunt. Haec igitur quoniam, ut dictum est, naturam
     immutabilem substantiamque sortita sunt, uere proprieque esse
     dicuntur. Horum igitur, id est quae proprie sunt proprieque, id
     est suo nomine, essentiae nominantur, scientiam sapientia
     profitetur.

His itaque Boethii uerbis adhaerentes dicunt accidentia numquam
uariari secundum sui mutationem, quia, quantum in se est atque ad
naturam eorum pertinet, numquam uariarentur sed in se ipsis
immutabilia semper permanent et quod mouentur, ex natura substantiae
contingit, quae ex propria natura inconstans est omnibus accidentibus
sese aequaliter, in quantum substantia est, afferens.  Variantur
itaque substantiae secundum propriam mutationem, quia ex propria earum
natura est, quod uariantur, accidentia uero non sed magis ex natura
subiecta.

Sed etsi hoc uerum sit, non multum Aristoteles ideo uidetur insinuare.
Cum enim orationem uel intellectum dicit permutari gratia alterius
rei, uidelicet de qua loquimur uel intelligimus, non accipit /163/
fundamentum orationis uel intellectus. Haec enim oratio:

     Socrates sedet

uel intellectus ipsius, in Socrate, de quo agitur, non fundatur
et aeque loquimur de accidentibus sicut de substantiis eaque
intelligimus sicut substantias et orationes et intellectus ad
accidentia pertinentes. Ita etiam secundum ea permutantur sicut
secundum substantias.

Potuimus fortasse conuenientius accipere "secundum sui mutationem" ad
differentiam accidentium et substantiarum, ut scilicet dicamus
substantias posse permutari circa contraria secundum propriam
mutationem, ita scilicet quod nihil aliud permutetur. Sic enim hoc
corpus circa albedinem uel nigredinem possibile est uariari, ut nihil
aliud eo necesse sit permutari; sic namque albedinem perdere potest et
nigredinem sumere, ut nihil cum eo permutetur. At uero si albedo circa
obscuritatem uel claritatem permutetur uel quaelibet forma quocumque
modo uarietur, necesse est cum ipsa aliud etiam permutari et ipsam et
subiectam saltem substantiam. Si enim diuersa fiat albedo per hoc quod
modo clara est, modo obscura, et diuersa fit substantia in eo, quod
modo claram albedinem, modo obscuram habet. Quia itaque substantiae
sic uariari possunt, ut nihil aliud permutetur, formae uero non
possunt, bene hoc substantiae habere dicuntur secundum propriam
mutationem, ita scilicet quod earum tantum sit mutatio, formae uero
bene negantur.

Sic iunge et lege: praedictae communitates quodammodo propria dici
possunt, quia earum quaedam, etsi non conueniunt solis substantiis,
tamen omnibus, quippe proprium quadrifariam diuiditur. Sed hoc maxime
proprium, id est proprie proprium, uidetur esse substantiae, quod
uidelicet ipsa eadem permanens in tota personali discretione suae
essentiae, est susceptibilis contrariorum, hoc est potest diuersis
temporibus diuersa suscipere contraria.

     ET IN ALIIS QUIDEM NULLIUS HABEBIT QUISQUAM QUID PROFERAT
     QUAECUMQUE NON SUNT SUBSTANTIAE, QUOD CUM SIT UNUM NUMERO
     SUSCEPTIBILE CONTRARIORUM EST.

IN ALIIS QUIDEM. Ostendit id proprie proprium esse, per hoc scilicet
quod monstrat ipsum non solum omnibus, uerum etiam solis conuenire
substantiis.

QUAECUMQUE NON SUNT SUBSTANTIAE, NON HABEBIT QUISQUAM, QUID PROFERAT,
hoc est inter res alias nullus reperiret aliquid cui possit aptare.

     VELUT COLOR, QUOD EST UNLLM ET IDEM NUMERO, NON ERIT ALBUM ET
     NIGRUM.

VELUT COLOR. Si album et nigrum sumpta sint ab albedine et nigredine,
uerum est quidem, quod numquam idem color erit albedo et nigredo, quia
corporum tantum est colorari.  Sed non uidetur habere pondus, cum
utrumque aequaliter constet, nullo modo posse inesse colori, ideoque
quidam sunt, qui 'album' et 'nigrum' sumunt hic pro 'facere album' et
'facere nigrum', quae conuenire coloribus possunt sed non eisdem
diuersis quoque temporibus.

     NEC EADEM ACTIO ET UNA NUMERO ERIT PRAVA ET STUDIOSA; SIMILITER
     AUTEM ET IN ALIIS QUAE NON SUNT SUBSTANTIAE.

NEC EADEM ACTIO. Hoc falsum uidetur, quod eodem quoque tempore eadem
actio bona uidetur et mala, ut suspensio latronis et bona dicitur esse
ei qui iustitiam facit, et mala uidetur /164/ quantum ad iniquum
impatientiae. Nos talem dicimus eandem fortasse secundum diuersos
utilem esse et inutilem, bonam uero simul et malam esse non
concedimus. Bona enim esse tantum res quaelibet dicitur, quae a summo
loco approbatur atque eius concordat uoluntati, eadem uero actio Deo
simul placere et non placere non potest. Sed quod zelo iustitiae fit,
solummodo bonum est, etsi quibusdam sit inutile.  Fortasse autem cum
ait: PRAVA ET STUDIOSA, non accepit bonam et malam sed fieri
peruersa intentione et recta, quod nullo modo eidem actioni conuenire
<potest>.

     SUBSTANTIA VERO, CUM UNUM ET IDEM SIT NUMERO, CAPAX CONTRARIORUM
     EST; UT AUIDAM HOMO, CUM UNUS ET IDEM NUMERO SIT, ALIGUANDO
     QUIDEM NIGER ALIQUANDO AUTEM FIT ALBUS, ET CALIDUS ET FRIGIDUS,
     ET PRAVUS ET STUDIOSUS.

SUBSTANTIA VERO. Quod remouit a caeteris, attribuit substantiis. Quod
cum superius iam dixisset, ideo repetit, ut exemplificet.

     IN ALIIS AUTEM NULLIS ALIQUID TALE VIDETUR, NISI QUIS FORSITAN
     INSTET DICENS ORATIONEM ET VISUM EIUSMODI ESSE.

IN ALIIS AUTEM. Hoc quoque iam dixerat sed repetit ut exponat de his
in quibus fallere uidebatur.

NISI QUIS. Attende quod irrationabiles iudicat has obiectiones, cum
ait: 'Instet forsitan', ac si diceret se diffidere, ut aliquis adeo
desipiat, ut de istis opponat, pro eo scilicet quod diximus, quia
neque eadem numero permanent neque suscipiunt sustentando neque sunt
uerum et falsum circa orationem contraria et uisum siue opinionem idem
uocat quod intellectum.

     EADEM ENIM ORATIO ET IDEM VISUS VERUM ET FALSUM ESSE VIDETUR,
     VELUTI, SI UERA SIT ORATIO SEDERE QUENDAM, SURGENTE EO FALSA
     ERIT; SIMILITER AUTEM ET DE VISU.

EADEM ENIM. Reddit causam quare opponeretur de istis. Et nota quod non
ait 'est' sed 'uidetur'.

     SI QUIS ENIM UERE PUTET SEDERE ALIQUEM, SURGENTE EO FALSE VIDETUR
     EI, EUNDEM HABENTI DE EO PLACITUM.

SI QUIS ENIM. Vere idem intellectus uidetur diuersis tamen temporibus
et uerus et falsus, quia intellectus iste qui concipit aliquem
sedere. A parte.

     SED ET SI QUIS HOC SUSCIPIAT SED TAMEN MODO DIFFERT.

SED SI QUIS.  Bene uidentur posse opponi. SED ETSI uideantur
obicienda, habemus tamen remedium quoddam circa obiecta, quod
uidelicet possumus assignare substantiis et istis duobus diuersum
modum suscipiendi. Et hoc est: SED TAMEN MODO DIFFERT, id est in modo
suscipiendi est differentia.

SED TAMEN. Una pars est pro 'tamen'.

     NAM EA QUAE IN SUBSTANTIIS SUNT IPSA MUTATA SUSCEPTIBILIA SUNT
     CONTRARIORUM.

NAM EA. Vere diuersis modis substantiae suscipiunt contraria et ista
suscipiunt et uerum et falsum, quia substantiae suscipiunt contraria
ipsae mutatae, hoc est ex propria natura secundum priorem sententiam,
uel ipsae tamen mutatae, hoc est ita susceptibiles sunt contrariorum,
ut nihil aliud necesse sit mutari, quod planius determinabit inferius,
cum dicet: "secundum suam mutationem", id est propriam. Saepe enim
suum <pro> proprio ponitur. Oratio uero et intellectus numquam ipsae
mutatae, ut determinatum est, suscipiunt ista. Locus est a parte
diuersorum modorum suscipiendi.

ET QUAE SUNT IN SUBSTANTIIS, id est in numero substantiarum, inter
ipsas substantias continentur.

     FRIGIDUM ENIM DE CALIDO FACTUM MUTATUM EST -- ALTERUM ENIM FACTUM
     EST --- ET NIGRUM EX ALBO ET STUDIOSUM EX PRAVO.

FRIGIDUM ENIM.  Vere substantia mutatur circa contraria, quia circa
frigidum et calidum. A partibus.

ALTERATUM ENIM. Vere EST MUTATUM, quia EST ALTERATUM. A parte. /165/
Alteratio namque species est motus.

     SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS UNUMQUODQUE MUTATIONEM SUSCIPIENS EST
     SUSCEPTIBILE CONTRARIORUM.

SIMILITER quidem ET IN ALIIS substantiis contingit, quod scilicet
UNUMQUODQUE subiectum etc.

     ORATIO AUTEM ET PLACITUM IPSA QUIDEM IMMOBILIA OMNINO PERMANENT,
     CUM VERO RES MOVETUR CONTRARIUM CIRCA EAM FIT.

ORATIO AUTEM. Quod ait: IPSA OMNINO PERMANENT IMMOBILIA... CONTRARIUM,
intellige duabus praepositis sententiis, uel ita scilicet quod ex
natura sua non uariantur uel ita quod non est mutatio ipsorum propria,
uerum etiam alterius et primo loco. Naturaliter enim prius hominem
contingit permutari circa sedere et non sedere quam orationem uel
intellectum circa uerum uel falsum, quae gratia ipsius rei suscipiunt.
Unde subditur: CUM VERO ipsa RES MOVETUR, ad sedendum scilicet uel non
sedendum, contrarium circa eam fit, scilicet circa opinionem uel etiam
circa orationem, non quidem quantum ad rei ueritatem sed secundum
hominum existimationem, quibus quoque ueritas et falsitas orationis
contraria uidebantur.

     ORATIO NAMQUE PERMANET EADEM EO QUOD SEDEAT ALIQUIS, CUM VERO RES
     MOTA SIT, ALIQUANDO QUIDEM VERA ALIQUANDO AUTEM FALSA FIT;
     SIMILITER AUTEM ET IN PLACITO.

ORATIO NAMQUE. Vere ORATIO PERMANET immobilis in se, ut expositum est,
quia ista oratio:

     Socrates sedet

PERMANET EADEM. A parte et a pari. Paria namque sunt hic idem esse et
immobile, et 'Socrates sedet' pars est orationis.

     QUAPROPTER MODO SOLO PROPRIUM SUBSTANTIAE EST QUOD SECUNDUM SUAM
     MUTATIONEM CAPABILIS SIT CONTRARIORUM.

QUAPROPTER. Quandoquidem caeteris rebus non etiam conuenit suscipere
contraria secundum sui mutationem, ergo solis substantiis. Ab
immediatis. Et hoc proprium est solummodo, id est tale proprium, quod
solis conuenit substantiis.

     SI QUIS AUTEM ETIAM HAEC RECIPIAT, PLACITUM ET ORATIONEM DICENS
     SUSCEPTIBILIA ESSE CONTRARIORUM; NON EST VERUM HOC.

SI QUIS AUTEM. Propter additamentum, quod adiunxit proprietati
substantiae, quod est scilicet secundum sui mutationem, singula rursus
adaptat substantiis. Vel est quasi submissio probationis, ac si
diceret: uere substantiarum tantum est istud, quia aliorum non. Sic
enim saepe probatio praemissa supponitur, ut appareat, unde probetur,
sicut ibi superius factum est: Omnia enim alia aut de subiectis
dicuntur principalibus substantiis aut in subiectis eisdem
sunt. Repetit etiam ut addat de caeteris permutationibus circa alia
contraria, quod facit ibi: "Simpliciter autem a nullo... etc."

     ORATIO NAMQUE ET PLACITUM NON IN EO QUOD IPSA ALIQUID RECIPIANT
     CONTRARIORUM SUSCEPTIBILIA ESSE DICUNTUR SED EO QUOD CIRCA
     ALTERUM ALIQUA PASSIO FACTA SIT. NAM IN EO QUOD RES EST AUT NON
     EST, IN EO ETIAM ORATIO VERA AUT FALSA DICITUR, NON IN EO QUOD
     IPSA CAPABILIS SIT CONTRARIORUM.

ORATIO NAMQUE. Vere non recipiunt haec secundum sui scilicet
mutationem, quia in eo recipiunt quod circa alteram rem facta est
passio, id est motio. Ab oppositis. Et uere secundum mutationem
alterius, quia secundum mutationem rei de qua agitur uel quae
intelligitur. A parte. Et hoc est: IN EO QUOD RES mouetur de esse
aliquo ad non esse uel e conuerso, ORATIO VERA ET FALSA DICITUR, NON
IN EO QUOD IPSA etc., sicut dupliciter est expositum.

     SIMPLICITER AUTEM A NULLO NEQUE ORATIO MOVETUR NEQUE PLACITUM,
     QUAPROPTER NON ERUNT SUSCEPTIBILIA CONTRARIORUM, CUM NULLA IN EIS
     PASSIO FACTA SIT. VERUM SUBSTANTIA, IN EO QUOD IPSA CONTRARIA
     RECIPIAT, IN HOC SUSCEPTIBILIS DICITUR ESSE CONTRARIORUM.

SIMPLICITER. Hoc est additamentum, quod scilicet ostendit orationem et
intellectum non tantum circa uerum et falsum non moueri secundum sui
mutationem sed etiam uniuersaliter circa nulla contraria. A toto.

CUM NULLA.  Submissio est illationis.

     LANGUOREM ENIM ET SANITATEM SUSCIPIT, ET CANDOREM ET NIGREDINEM;
     ET UNUMQUODQUE TALIUM IPSA SUSCIPIENDO CONTRARIORUM ESSE
     SUSCEPTIBILIS DICITUR.

LANGUOREM ENIM. Vere contrariorum, quia istorum. A parte.

     QUARE PROPRIUM ERIT SUBSTANTIAE QUOD, CUM IDEM ET UNUM NUMERO
     SIT, SECUNDUM SUI MUTATIONEM CONTRARIORUM EST SUSCEPTIBILIS. DE
     SUBSTANTIA QUIDEM HAEC DICTA SINT.

QUARE PROPRIUM, quandoquidem substantiis conuenit hoc omnibus sed et
solis, ut ostensum est. Ergo est proprie proprium a descriptione
proprii quod accipit. Largius enim proprie proprium accipit quam
Porphyrius qui solis specialissimis assignat propria.

			       LI 2.06
			    DE QUANTITATE

     QUANTITATIS AUTEM ALIUD QUIDEM EST CONTINUUM, ALIUD DISCRETUM.

QUANTITATIS ALIUD. /166/ Post tractatum substantiae statim de
quantitate et non de qualitate multis de causis disserit. In omni enim
re tam quantitati quam qualitati subiecta uidetur tam natura quam
consideratione quantitas praecedere. Omnis namque substantia, dum
cogitatur, uel ut una res in se uel ut multiplex attenditur; unum
autem uel plura secundum quantitatem accipiuntur. Sed non omnis res
statim cum aliqua attenditur qualitate. Ipsa namque materia, dum pura
ab omni qualitate intelligitur, ut una tamen in se cogitatur.
<Quantitas etiam> natura <non> minus quam consideratione qualitatem
praecedere uidetur. Omnis namque substantia prius est in se
naturaliter una, quam qualitate afficiatur aliqua, nec aliter affici
potest qualitate, nisi prius naturaliter ad hoc per quantitatem ipsam
praeparetur. Ut enim rationale sit, unum esse oportet; non autem
necesse est rationale esse, ut unum permaneat.

Sed fortasse opponetur quod ex necessitate perempto uno perimitur
rationale uel etiam homo.  Unde unum homini accidens esse non uidetur,
sed magis substantiale.  Sed sicut in Diuisionibus dicitur, multa
sunt quae nec ratione etiam diuiduntur, nec tamen sunt substantialia.
Nihil porro substantiale dicitur nisi quantum ad specialem statum.
Unitas uero in substantiam speciei nihil promouet, quia per se nullius
speciei statum complet, sicut rationalitas, mortalitas ad complendam
substantiam rationalem sufficit, etiamsi omnes aliae formae deessent.

Si quis etiam opponat definitionem accidentis non posse aptari
unitati, pro <eo> scilicet quod non possit adesse uel abesse praeter
corruptionem, fortasse non est uerum. Haec namque margarita attrita
uel fracta in lapillos multos dissoluitur ac per <hoc> tantum unitatem
uidetur amittere, non substantiam margaritae perdere, cum uidelicet
minutissimi quoque lapilli margaritae nunc etiam dicantur sicut ante.
Sed ante quidem non solum singulae erant margaritae, uerum etiam omnes
simul una erant margarita. Nunc autem amissa unitate margarita iam non
dicuntur sed margaritae pluraliter nec quicquam eis deest, ut non
margaritae dicantur, nisi unitas. Si ergo unitas alicui rei adesse et
abesse praeter corruptionem subiecti possit, accidens omnino esse
conuincitur. Sed non ita fortasse homini accidens esse potest ostendi,
quia illi abesse praeter corruptionem non potest, et plura uidentur
esse huiusmodi, sicut capitatum, quod cuiusdam /167/ habitus
designatiuum uidetur, et armatum et cappatum et calciatum habere etiam
cor uel animam homini deesse non potest, nec tamen haec omnino
substantialia dicimus, quia cum sint species, habere substantiales
formas nullo modo uidentur, quippe solis qualitatibus auctoritas id
adscribit, quae si etiam accidentia non dicantur, eo scilicet modo quo
Porphyrius describit accidens, nihil fortasse impedit. Sic enim
stricte uisus est accidentia descripsisse, ut nec propria colligeret
uel quaecumque natura separari non permittit. Et secundum hanc
fortasse strictam acceptionem accidentis non est incongruum, si nec
unum homini dicamus accidens nec tamen Socrati substantiale.

Inde etiam fortasse priores bene dicentur quantitates qualitatibus,
quia propinquiores subiectae substantiae uidentur, ut linea uel
superficies uel corpus quasi proximo loco substantiae adhaerent,
albedo uero quasi supposita uidetur et quantitates quasi ex ipsa
substantiae essentia statim prodire uidentur, qualitates uero licet
quaedam sint substantiales, quasi postea subsequuntur; unitas etiam
uel numerus secundum ipsam essentiam rei cogitatur, quia in essentia
sua res quaelibet una est, uelut plebs sed non qualis secundum
essentiam dicitur sicut quanta. Unde et Boethius diuisionem totius
quae in partes essentiae fit, secundum quantitatem fieri dicit,
qualitatis nomen ad ipsam massam essentiae retorquens, quod plures
etiam aliae qualitates uel aliae formae ex aliis innascantur
proprietatibus, quantitates uero ex formis aliis non inferuntur. Quia
itaque, ut supra docuimus, tam natura quam consideratione quantitates
priores sunt qualitatibus in re, prius etiam ad tractandum assumptae
sunt.

Inde etiam post substantiam statim quantitatem tractare decreuit, quod
magis est similis quantitas substantiae quam res caeterorum
praedicamentorum et de uno simili facilior sit transitus ad alterum.
Quantitas namque sicut substantia omnino contrarietate eget nec nomina
quantitatis designatiua ad comparationem ueniunt sicut nec uocabula
substantiarum subiectarum, quae etiam Aristoteles substantias
appellat.

Inde etiam post substantiam statim bene quantitatem tractat, quia in
praecedenti tractatu substantiae quantitatis praedicamenti mentionem
habuerat, quare eius tractatum differre non debuit, ut de quibus
loqueretur rebus, statim aperiret.

Modus uero tractandi quantitates huiusmodi, quod duas quantitatum
/168/ diuisiones proponit ac diligenter tractat, deinde ostendit res
nullis diuisionibus comprehendendas proprie quantitates dici et non
alias res, tandem inuestigat proprium quantitatis. Et attende quod
hoc nomen quantitatis in designatione rerum uarias significationes
habet.  Accipitur enim hoc nomen quantitatis quod non est
generalissimum, in designatione mensurarum, tantundem ualens quantum
mensura, et tunc sic potest describi: Quantitas est ea res per quam
naturaliter subiecti sui mensuratur ac terminatur essentia. Accipitur
etiam hoc nomen quantitas in designatione quorundam accidentium, quae
mediantibus quantitatibus insunt, ut longitudo per lineam, multitudo
per numerum.  Unde et grammatici longum et magnum siue paruum
quantitatem significare uidentur. Tertio quoque modo uidetur
Aristoteles quantitatis uocabulum accipere in designatione scilicet
fundamentorum suprapositorum quantitates significantium, secundum id
scilicet quod uel album dicitur multum uel actio nimia. In
designatione etiam uocum significantium quantitates quidam hoc nomen
quantitas accipi iudicant, secundum quod illud accipiendum uidetur
quod ait quantitatem non comparari, id est nomina propter quantitates
inuenta ad comparationem minime uenire.

In prima autem significatione acceptum nomen quantitatis duabus
diuisionibus ab Aristotele distribuitur. Unde Boethius:

     Unum, inquit, idemque quantitatis nomen diuerse partitus est.

In utraque autem diuisione solas compositas includit quantitates, quas
quidem compositas ad tractandum maxime elegit et non eas quae
simplices sunt, quia per has quae magis cognitae erant et in maiori
consuetudine loquendi, facilius naturam quantitatis poterat aperire.
Simplices uero quae uix etiam cogitantur, minus idoneae ad faciendam
doctrinam uidebantur. Quae etiam quia in compositis continentur, satis
per compositas earum natura quoque monstrabitur.  Quandoque et de
ipsis agitur, ut de puncto uel simplici loco ipsius siue etiam
instanti, quod continuat praeteritum et futurum. Est itaque prior
quaedam naturaliter diuisio quantitatum, quod aliae sunt simplices,
quae uidelicet partibus omnino carent, aliae ex his compositae.
Simplices autem quinque uidentur, unitas scilicet, elementum, id est
tenor soni indiuiduus, punctum, instans, hoc est praesens tempus
indiuisibile, simplex locus. Ex his autem quinque simplicibus
quantitatibus septem compositae nascuntur, quas Aristoteles tractat,
ex unitate quidem numerus; plures enim unitates unus numerus sunt; ex
elemento similiter /169/ oratio; ex puncto linea, superficies, corpus;
ex instanti tempus compositum; ex loco simplici locus compositus.

Sic iunge: Substantiarum aliae sunt primae, aliae secundae sed
QUANTITATIS ALIUD etc. Vel ita: Substantiae illius naturae sunt quae
superius ostensa est sed quantitates huius quod aliae sunt continuae
etc.

ALIUD QUANTITATIS, id est alia quantitas etc.

     ET ALIUD QUIDEM EX HABENTIBUS POSITIONEM AD SE INVICEM SUIS
     PARTIBUS CONSTAT, ALIUD AUTEM EX NON HABENTIBUS POSITIONEM.

ET ALIUD QUIDEM.  Hanc diuisionem secundam differemus ad praesens et
priorem tantum exsequamur. Quaeritur autem cum hae duae diuisiones
compositas tantum quantitates includant, utrum omnes. Et uidetur non
esse uerum.  Bipunctalis enim linea uel locus eius uel tempus ex
instanti et praeterito compositum neque continuae quantitates dici
uidentur neque discretae. Continua enim uocat, quae habent partes ad
communem terminum copulatas. Ubi uero tertium non est, communis
terminus non inuenitur. Sed neque discretae sunt quantitates in
partibus, cuius nulla est distantia. Unde nec omnes compositas
Aristoteles uidetur includere, quia illas tantum de continuis ponit,
quae pluribus partibus quam tribus coniunctae sunt, pro eo fortasse
quod et istae minus sicut simplices excogitantur et cognoscantur, quae
etsi respectu simplicium compositae dicantur caeteris tamen compositis
comparatae quasi simplices iudicantur. Sic Aristoteles et Boethius in
Hypotheticis, cum omnes hypotheticas propositiones compositas uocet
respectu categoricarum, inter se tamen earum quasdam simplices,
quasdam compositas uocat. Fortasse autem quod ait continuam
quantitatem, cuius partes ad communem terminum copulamus, exemplum
ponit continuae quantitatis in parte, non descriptionem. Unde non
necesse est omne continuum communem terminum habere, quia omnia sunt
continua quorum partes ita sibi adhaerent, ut nulla sit inter eas
distantia, discretum uero ex contrario dicitur.

     EST AUTEM DISCRETA QUANTITAS UT NUMERUS ET ORATIO, CONTINUUM VERO
     LINEA, SUPERFICIES, CORPUS; AMPLIUS AUTEM PRAETER HAEC TEMPUS ET
     LOCUS.

EST AUTEM DISCRETA. Exemplificat primum de discretis quantitatibus,
quae duae sunt, numerus uero et oratio, continuae uero quinque, quas
postea ponet.  Prius autem de discretis, quia pauciores sunt, se
expedit ac prius de numero quem ponit, disseramus.

			     <De numero>

Numerus autem est collectio unitatum.  Plures enim unitates quilibet
numerus dicuntur. Duae enim unitates nil aliud sunt quam binarius,
tres nil aliud quam ternarius. Et uidetur numerus, hoc nomen, plurale
esse in significatione tantundem ualens quantum unitates, licet in
materia uocis singularis numeri copulatur, cum dicitur:

     Numerus est.

Sed si numerus pluralis in significatione, tantundem scilicet ualens
quantum unitates, iam idem nomen quod est unitas, /170/ diuersa habet
pluralia, numerus scilicet et numeri, quae etiam significatione
discrepant. Nam numerus quaelibet collectio est unitatum, numeri uero
sunt collectio tantum numerorum. Unde et binarius numerus dicitur sed
non numeri, et ternarius similiter, quaternarius uero caeterique
maioris numeri singuli omnes tam numerus dicuntur quam numeri. Omnes
quippe numeri sunt numerus sed non omnis numerus est numeri. Nihil
autem fortasse impedit si eiusdem diuersa sunt pluralia, unum
quodammodo indefinitum, alterum uero determinatum.  Numerus autem ad
quamlibet unitatum multitudinem aeque se habet, numeri uero non
dicuntur nisi plures collectiones unitatum.

Similiter fortasse omne uniuersale uocabulam naturaliter ita diuersa
pluralia habet. Nam sicut 'homines', hoc plurale, quamlibet hominum
collectionem nominat, ita posset aliud superaddi plurale quod tantum
diuersas hominum collectiones comprehenderet, licet impositio
defecerit. 'Unus' etiam, hoc nomen, multa secundum significationem
habere pluralia uidetur, unum infinitum quod est plures, alia
determinata multa, sicut duo, tres et quorumlibet numerorum sumpta.
Possumus etiam dicere quod non sint eiusdem diuersa pluralia sed
numerus tantum sit plurale unitatis, huius autem pluralis qui est
numerus, numeri tantum sit plurale et sit numerus quantum ad 'numeri'
quodammodo singularis numeri, quia scilicet illas collectiones
numerorum singillatim significat quas numeri et iunctim. Ac fortasse
iterum secundum significationem posset esse istius plurale qui est
numerus, aliud plurale tantundem ualens quantum collectiones
collectionum numerorum, sicut apparet in octonario.

Ac rursus nil impedit, quin quantum uolumus, pluralia possint aliorum
pluralium inueniri. Proprie itaque numeri plurale fit non ad hoc nomen
quod est unitas sed ad hoc quod est numerus, quia plurale omnia
pluralia nominare debet simulque singulare suum singillatim. Numeri
uero non quaelibet plurales unitates dicuntur sed numerus. Unde potius
numerus plurale est ad unitas, numeri uero ad 'numerus', secundum quod
etiam dicemus plures tantum plurale esse ad unus, duo uero non ad unum
simpliciter sed ad unum de duobus et tres ad unum de tribus.

Nota autem hoc loco differentiam nominum plura significantium tribus
modis. [1] Quaedam enim uocabula sunt propter solam pluralitatem
pluribus imposita, ut 'homines' et pluralia quaecumque dicuntur. Nam
licet 'homines' humanitatis quoque significationem teneat nec
simpliciter multa significet, sicut facit hoc nomen 'plures', qui
tamen pluralis numeri uocem post inuentionem singularis adiecit,
propter solam pluralitatem rerum denotatam, quas suum singulare
singillatim significabat, id fecit.  Unde 'homines' et 'homo', cum
utrumque naturam hominis significet, sola numeri distantia differunt,
quia eosdem quos /171/ nominat 'homo' singillatim, 'homines' appellat
collectim et licet naturam humanam significat et hoc nomen 'homines',
praecipua tamen inuentionis eius causa pluralitas fuit; nam et 'homo'
eandem naturam iam denotabat. [2] Sunt autem quaedam nomina plura
significantia simul non ex pluralitate sola sed ex aggregatione
quadam, quae collectiua uel comprehensiua dicuntur, ut 'populus',
'rosetum'. Non enim quaelibet hominum pluralitas sicut homines
dicitur, ita et populus sed tantum populus uocantur qui in uno loco
congregati sunt. Unde populi nomen a collectione hominum sumptum
uidetur. [3] Sunt autem alia nomina res plures simul significantia non
ex pluralitate sola uel ex aggregatione sed ex certa rerum
compositone, siue illa compositio sit naturae, ut illa quae est in
humanis membris, quae homo omnia simul dicuntur, siue sit
artificialis, ueluti ea quae est in domo. Non enim ad proprietatem
domus sufficit uel rerum pluralitas uel aggregatio. Si enim paries et
tectum super fundamentum iacent aggregata in unum locum, non ideo
domus dicerentur, nisi ea quae ad domum pertinent, compositionem
haberent. Illa autem duo nomina, quae scilicet uel propter
pluralitatem tantum reperta sunt uel collectiua sunt, cum uerbis
pluralibus construuntur. Nam et:

     Homines currunt

et:

     Plures currunt

dicimus. Illa uero quae secundum quandam compositionis unitatem
inuenta sunt, non construuntur cum pluralibus; non enim dicimus:

     Domus uel nauis sunt.

Sunt autem huius pluralis qui est numerus, binarius et ternarius
inferiora, sicut huius pluralis qui est plures, duo uel tres inferiora
sunt uel huius qui est homines, duo homines uel tres homines.
Tantundem enim ualet numerus, ut dictum est, quantum unitates,
tantundem binarius, quantum duae unitates, uel ternarius, quantum tres
unitates et sicut ab unitate unum sumptum est, a numero uero plures,
ita a ternario tres, a binario duo. Cum tamen dicimus duas unitates
uel tres, non circa duas unitates duas unitates intelligimus, ut
uidelicet binarius binario adiaceat, sed tres uocamus unitates secundum
trinam rerum discretionem. Sicut enim unum' uel 'plures' diuersas
habent significationes, ita etiam 'duo' uel 'tres'. Unum namque modo
ab unitate sumptum est, modo pro discreto ponitur, et plures modo a
numero est, modo a multitudine, quam Aristoteles ad aliquid uocat,
modo tantundem ualet quantum discreti. Similiter duo potest et a
binario sumi et secundum rerum certam discretionem accipi.  Cum autem
unum uel plures secundum discretionem accipiuntur, de omnibus rebus
singillatim uel coniunctim dici possunt. Nam et unitas una est, id est
personaliter a caeteris rebus discreta, et unitates sunt plures, id
est discretae res in se a caeteris. Similiter 'duo', cum secundum
discretionem ponitur, ad quorumlibet /172/ multitudinem significandam
possumus dicere et hunc hominem et hanc unitatem duo esse et has duas
unitates duo esse, eas scilicet attendentes non secundum binarium
adiacentem sed secundum certam capacitatem discretionis essentiae.

Nota quod cum unitates et unitas dicantur singularis et pluralis
numeri, secundum discretionem id accipiendum est, non secundum
adiacentium unitatum participationem.  Unitas enim rem nominat ut unam
in se et discretam, unitates uero personaliter in essentiis suis
differentes. Ac fortasse id omnibus generaliter nominibus adscribi
potest nec aliter numeri designatiua dicuntur, nisi quia uel ut unum
aliquid et in se discretum rem aliquam nominant uel ut multa, hoc est
in se discreta. Si enim homo singularis 'quantum' ad unitatem
diceretur, oportet etiam unitatem 'quantum' nomine appellari, quod
nullorum habet auctoris.

Amplius: Si nomen hominis significationem quoque unitatis teneret, ac
si diceretur: 'animal rationale, mortale unum, id est affectum
unitate', profecto unum quod accidentale nomen est, in substantia de
homine diceretur, sicut et rationale, cuius sensus in homine
clauditur.

Sed similiter opponetur, quod unum pro discreto substantiale sit
homini, cum uidelicet homo significationem quoque discreti teneat. Sed
si hoc est, superflue apponitur ei 'quidam' ad particularem
propositionem faciendam, cum dicitur: 'homo <quidam>.' 

Sed ad hoc fortasse poterit dici quod nil oberit, si substantiale
dicatur hoc nomen discretum ad hoc nomen homo secundum sententiae suae
continentiam nec tamen genus est nec differentia, sicut est etiam hoc
uocabulum quod est quale. Si enim differentia esset, formam aliquam
designaret, per quam res hominis a re alterius speciei eiusdem generis
distaret. Discretum autem a nulla re facit differentiam, cum
unaquaeque res sit discreta.  Quod autem circa hominem 'quidam'
apponitur, quod idem est quod discretum, non est necessarium, quando
recte huius nominis 'homo' significatio tenetur, sed quia modo
indefinita ad uniuersalem abusiue transfertur, sicut illa quam
Boethius in Topicis falsificat:

     Qui scit malum, malus est

ut hic quoque abusio excludatur, 'quidam' apponitur.

Quaeri autem potest, cum dicitur: numerus, hoc <est> unitates, est
quantitas, si quantitatis nomen pluraliter sumatur, ac si diceretur:
quantitates.  Quod si est, similiter quantitas dici poterunt quaelibet
diuersae quantitates, ueluti hic numerus et haec linea, et iam in
diuisionibus quantitatis suprapositis uidetur quantitatis nomen
pluraliter etiam sumi et ideo multa quae quantitates dicuntur, neque
continua uidentur neque discreta, uelut haec linea simul et locus ei
adiacens /173/ uel numerus. Dicimus itaque nomine quantitatis non
quamlibet pluralitatem quantitatum appellari sed illas tantum quae ad
unam mensurationem accomodari solent, ut quilibet numerus per se uel
linea.  Ex his uero simul neque unum subiectum neque diuersa uel semel
uel eodem tempore mensurantur.

			    <De oratione>

Nunc autem de oratione superest agere, quam simul cum numero discretae
quantitati supposuit. Est autem hoc loco oratio nomen cuiusdam
mensurae aeris strepentis et sonantis, secundum quam eum auditu
metimur. Nam praeter lineas uel superficies caeterasque mensuras, quas
habet aereum corpus communes cum caeteris corporibus, habet quandam
propriam, quae mensuratur, dum sonat, tenorem uidelicet quendam ei
adiacentem, qui modo maior, modo minor discernitur pro eo quod aer
uehementius uel remissius percutitur. Hic autem tenor ipse est
strepitus aeris, quem hoc loco Aristoteles quantitatem uocat.

Est autem in uoce aliud tenor ipse qui quantitas dicitur, aliud tempus
uocis siue accentus. Tenorem enim ipsum strepitum appellamus, tempus
uero moram ipsam tenoris, secundum quam aer in sono plus minusue
permanet. Sicut enim secundum tempus caeterarum rerum permanentiam
mensuramus, ita etiam aerem uel tenorem ipsum aeris secundum tempus
dimetimur. Accentum uero modum ipsum pronuntiandi dicimus, quo
uidelicet acute uel grauiter uel circumflexe sonus uocis ducitur.

Et attende quod quidam hoc nomen quod est oratio, quando est
quantitatis nomen, ita large sumunt quod in eo quemlibet aeris tenorem
includunt, tam scilicet indiuisibiles, ut sunt soni singulorum
elementorum, id est literarum, quam diuisibiles, ut syllabarum uel
dictionum uel orationum, secundum quam quidem acceptionem non dicitur
omnis oratio discreta, quia quaedam sunt indiuisibiles, nec etiam
omnis significatiua. Hoc autem dicentes, quod oratio quoslibet tenores
significat, illud effugiunt quod uocis nomen ad quantitates
significandas transferatur. Nam aerem tantum uocem appellant nolentes
exire nominis acceptionem quam auctoritas habet; quippe Priscianus
aerem tantum uocem appellat. Tenorem uero aeris omnem generaliter
orationem uocant, nec tamen negant hoc nomen 'oratio' in designatione
aeris quandoque acceptum speciem uocis esse iuxta illud Aristotelis:

     Oratio est uox significatiua ad placitum... etc.

Hi itaque nomen orationis et ad aerem et ad tenorem aequiuocari
uolunt, uocem autem tantum aerem dici concedunt. Cum autem in
designatione cuiuslibet tenoris orationem sumant, strictiorem tamen
/174/ quandam eius significationem facere coguntur ex uerbis
auctoriatis. Ait namque Boethius orationem quantitatem esse, <quod>
dicit idcirco quod omnis oratio ex nomine et uerbo constat sed haec ex
syllabis constant.  Omnis autem syllaba uel longa uel breuis est,
longum uero uel breue sine ulla dubitatione quantitas est. Quocirca
<quia> ex quantitatibus constat, quantitatem esse quis dubitat?
Secundum itaque hanc strictiorem acceptionem orationis omnem orationem
quantitatem discretam appellant et ita secundum eos duas acceptiones
in designatione quantitatis hoc nomen habet oratio. Alii uero sunt
qui haec quoque nomina 'sonus', 'uox', tam in designatione aeris quam
aeris fundamenti tenoris accipiunt scilicet et accentus. Sed non est
magna de controuersia nominum quaestio, dummodo rei naturam teneamus.

Quod autem supra tetigimus, quosdam scilicet tenores indiuisibiles
esse secundum partes, non uidetur uerum. Si enim proferam 'a' uel
quodlibet literale elementum, quod indiuiduam uocem Priscianus uocat,
non uidetur tenor uocis indiuiduus, quippe plures simul aeris partes
sicut percuti, ita etiam quantulumcumque sonum habere uidentur, licet
auditus eos non distinguat neque discernat. Sicut enim uisus
indiuisibilia corpora non percipit, ita fortasse nec auditus
indiuisibiles tenores et omnino simplices potest percipere, qui quidem
indiuisibiles tenores proprie fortasse elementa orationis tamquam
primae partes dici possunt, secundum quod in pronuntiatione unius
literae multa reperiemus elementa in natura, licet tamen et litera
indiuisibile quodammodo elementum dicatur, quod non habeat partes quas
auditus percipiat. Possumus fortasse confiteri singulas aeris
particulas sonum non habere, licet singulae percussae sint sed unum
in omnibus sonum esse indiuisibilem omnino, ut iam litera uel
elementum in nullas omnino partes diuidi possit.

Quaeritur autem utrum ipsi tenores auditu discernantur et significent.
Et sunt nonnulli qui solum aerem uelint sonare, audiri, significare.
Nos uero tenorem praecipue auditu discerni uolumus et proprie
significare.  Sicut enim in expositione Porphyrii super tractatum
accidentis docuimus, anima quae res incorporea est, maxime res
incorporeas percipit. Praeterea cum auditus per tenorem aerem
mensuret, quomodo id faceret, nisi tenorem praecipue conciperet, per
quem mensuraret aerem Macrobius etiam huic /175/ plane consentire
uidetur, ut ipsum tenorem sonum appellemus, non aerem, ubi uidelicet
de motu planetarum loquens sonum fieri dicit ex duorum corporum
uiolenta collisione, qui diuersus est a collisis corporibus. Ex quo et
illud conuincitur, quicquid ex collisione linguae et aeris factum
sonat, diuersum esse tam ab aere ipso quam a lingua. Id uero est tenor
qui aerem in prolatione mensurat. Si quis tamen aerem quoque audiri
dicat uel significare, fortassis concedi poterit, sicut et corpus cum
colore ipso uideri dicimus sed praecipue tenorem significare.

Quaeri etiam solet, siue tenor siue aer significat, quando
significare dicantur uoces compositae, sicut oratio ipsa:

     Socrates sedet.

Sed cum significare sit intellectum constituere, intellectus autem per
uocem haberi non possit nisi ea prolata, oportet dicta oratione tunc
prius per eam intellectum haberi et ita orationem, postquam iam non
est, significare. Sed ubi iam ipsa significatio erit, cum iam non
subsistat oratio Sed si aerem uocemus orationem et significare
dicamus, poterit fortasse in eo significatio fundari post prolationem,
quippe nec tunc quoque minus aeris substantiam retinet, quae
fundamentum esse potest, licet sonus in eo iam praeteriit. Si uero
quantitatem significare dicamus, cuius partes Aristoteles non
permanere dicit, quando in ea significationem esse dicemus, cum ipsa
numquam tota permaneat? Si quis autem in aliqua indiuisibili parte
ipsius dicat significationem esse, ueluti in ultimo elemento, quando
profertur, oportet ipsum quod significatiuum non est, significare.

Dicimus itaque orationem tum primum significare, quando eius omnes
partes praeteritae sunt. Dum enim profertur aliqua pars orationis, ad
nullun certum <sensum> adhuc se applicare potest animus audientis.
Unde cum dicitur mihi:

     Tu sede

dum sonat 'e' non possum certus esse, utrum imperet uel non. Si enim
addat his dicendo:

     Tu sede hic

utrum enuntiationem impleat, nescio ideoque numquam de significatione
orationis certi possumus esse, nisi ea tota prolata.  Unde etiam
contingit, ut saepe audita oratione nil statim intelligamus sed longe
postea id totum quod audiuimus, ad memoriam reducentes intelligere
incipimus. Tunc itaque agere, tunc significare oratio uidetur, quando
tota praeteriit ac iam oratio non est. Et fortasse significatiue est
accipiendum, ut scilicet, cum dicimus orationem significare, non sit
sensus ut oratio significationem habeat sed potius ut anima alicuius
per eam quae iam non est, intellectum habeat. Sic etiam cum dicimus
chimaeram esse opinabilem, nil attribuimus chimaerae sed potius
monstramus animam alicuius opinari chimaeram. Illud etiam /176/
rationabilius uidetur ut dicamus saepe ad doctrinam ita de rebus non
existentibus agi, quasi existentes essent, uelut cum dicitur:

     Totum annum unum continuum appellamus

sic de ipso agimus, quasi esset ex pluribus partibus simul
existentibus coniunctum et in fictis substantiis fictas proprietates
attendimus nec tamen decipimur, quia ita, ut cogitamus, esse non
credimus. Similiter et orationem cum dicimus uel quantitatem discretam
esse uel totum atque aliquo modo de se ipsa ad similitudinem
existentium loquimur, quasi existentem eam attendimus et quasi
proprietatem aliquam aut ueram essentiam in se habentem. Sic enim ad
doctrinam saepe de rebus aliter agunt philosophi, quam sese rei
ueritas habeat, sicut ipse Macrobius, qui mathematica quaedam et
doctrinalia corpora ex numeris considerat et superficies quasdam uel
lineas in numeris assignat, quae omnino in eis non sunt.

Solet quaeri de natura soni utrum scilicet auditus sicut et uisus
remota quoque concipiat an tantum praesentia. Sed uidetur magis ad
rationem accedere, ut praesentia tantum, sicuti in caeteris sensibus
uidetur esse praeter in uisu. Foetor enim cadaueris, nisi alio foetore
aera inficeret qui naribus attrahitur, numquam per olfactum
deprehenderetur.  Unde etiam contingit, ut <in> illa parte in quam
uentus agitat aerem, foetor maxime sentiatur. Similiter et uox in illa
parte maxime auditur ad quam uentus aerem defert. Aer itaque oratione
emissus et sonans alios aeres percutit eisque consimiles sonus
confert, qui circumque diffusi ad aures diuersorum ueniunt et ita
audiuntur. Unde Priscianus de uoce agens:

     Ipsa, inquit, tangit aurem

et Boethius in Arte musica dicitur ad naturam uocis demonstrandam
conuenientem similitudinem inducere de lapillo proiecto in aqua, qui
dum aquam percutit, quam inuenit, ipsa statim aqua percussa, dum in
orbem diffunditur, orbicularem formam assumit undisque aliis quas ad
ripas impellit, consimilem formam attribuit, dum ipse quoque in orbem
diffunditur. Sic et aer aerem impellit et consimilem sonum ei confert,
qui diffusus ad aures diuersorum peruenit per partes, quae singulae
consimilem sonum habent, et ita <a> diuersis adstantibus uox eadem, id
est consimilis in sono, audiri dicitur et ad aures diuersorum
peruenire. Itaque auditus praesentia tantum percipit, non remota. Unde
etiam saepe contingit, ut /177/ si quis longe a nobis remotus
percutiendo aliquid cum ligno sonum faciat, nos qui remoti erimus,
post ictum statim sonum non audiemus, quia non tam cito aer diffundi
potest, ut sonum differat.

			    <De continuo>

CONTINUA VERO, ut LINEA. De continuis istis plenius in sequentibus
exsequemur. Praeter haec autem has duas fortasse separat a tribus
supradictis continuis, quia aliunde nascuntur, quippe non
constituuntur ex punctis, sicut illae. Vel ideo etiam has ab illis
separauit, quia de istis duabus dubium erat, utrum continuae essent
uel discretae. Sicut enim tempus per successionem continuationem
habet, ita et oratio uidebatur habere; partes quoque, cum non
existerent, nec coniungi uidebantur nec continuari, quippe nec partes.
De loco quoque dubitabatur utrum continuus esset, pro eo scilicet
quod sicut Aristoteles probat locum esse continuum propter partes
corporis coadiacentes particulis loci, quae scilicet partes corporis,
quia continuantur, ostendit et per partes loci continuari, ita uidetur
de numero posse monstrari quod sit continuus, quippe diuersae
unitates quae sunt numeri partes, eisdem subiectis adiacent quibus
particulae corporis, quippe unaquaeque pars subiecti habet suam
unitatem.

     PARTIUM ETENIM NUMERI NULLUS EST COMMUNIS TERMINUS AD QUEM
     COPULES PARTICULAS EIUS; UT QUINQUE ET QUINQUE, SI EST AD DECEM
     PARTICULA, AD NULLUM COMMUNEM TERMINUM COPULAT QUINQUE ET QUINQUE
     SED SEMPER DISCRETA SUNT.

PARTIUM ETENIM. Ad discretas redit et probat numerum non esse
continuum, quia scilicet non habet partes copulatas ad communem
terminum. A definitione continui secundum hoc quod sola illa continua
uocantur quae medium terminum habent. Si autem et bipunctalem lineam
uocemus continuam, non uidetur argumentum cogens, nisi ita dicamus:
Vere non est continuus numerus, quia non habet partes continuatas siue
per medium terminum siue sibi naturaliter insertas. Sed quod magis
fortasse uideretur, illud remouet dicens: non continuari partes numeri
per medium terminum, ueluti in quinario habetur binarium et illum per
quintam unitatem.

UT QUINQUE. Exemplum est de partibus numeri, quae non copulantur, ut
in denario quinarius ad nullam partem eiusdem numeri continuatur. Et
hoc est: QUINQUE ET QUINQUE, hoc est quinarius et quinarius, cum
unusquisque sit PARTICULA denarii etc. Particulam dicit, quia maiores
sunt partes in denario, quam sit quinarius, ut est senarius et reliqui
maiores numeri usque ad ipsum denarium.

     SED ETIAM TRIA ET SEPTEM AD NULLUM COMMUNEM TERMINUM PARTICULARUM
     SED SEMPER DISCRETA ET SEPARATA SUNT.

SED ETIAM TRIA. Ostensa de aequalibus partibus denarii, quod non
continuantur, ostendit <de> inaequalibus, ac si diceret: Non solum
quinarius in denario continuatione caret ad aliquid, uerum etiam
ternarius uel septenarius.

     QUAPROPTER NUMERUS QUIDEM DISCRETORUM EST.

QUAPROPTER. Conclusio est per consequens, quam Tullius fieri iubet,
quando ea conclusio quae naturaliter prior est, minus est euidens;
quasi enim iam certum, /178/ quia numerus non est continuus, ex
praemisso argumento concludit ab immediatis, quod sit discretus.

Notandum uero quod sicut ostendit denarium non habere partes copulatas
ad communem terminum, facta scilicet eius diuisione per duas partes
quae eum sufficienter diuidunt, ita etiam uidetur posse ostendi de
quolibet continuo, facta scilicet diuisione sufficienter per duas
partes. Si enim totum sit oratio comprehensum duabus partibus, quid
tertium restat, quod eas partes continuet? Veluti si quis tripunctalem
lineam diuidat in bipunctalem lineam et punctum, non inueniet inter
has partes communem terminum, <uel> si tempus compositum ex tribus
instantibus diuidat in praeteritum instans et in reliquam partem ex
duobus aliis instantibus constantem, non habebit medium terminum inter
praeteritum instans, <quod> non continuabitur per medium terminum ad
compositum reliquum tempus sed tamen habebit copulationem ad aliquam
partem per medium terminum, hoc est ad futurum instans, quod est
extrema pars, per praesens quod in medio est. Nec dixit Aristoteles:
'quinarium ad alium quinarium non est continuari per medium terminum',
sed omnino negauit quinarium continuari ad partem aliquam denarii, nec
scilicet ad ternarium nec ad alium numerum uel ad aliquam partem
numeri.

     SIMILITER QUIDEM ET ORATIO DISCRETORUM EST (QUIA ETENIM QUANTITAS
     EST ORATIO MANIFESTUM EST; MENSURATUR ENIM SYLLABA BREVIS ET
     LONGA; DICO AUTEM CUM VOCE ORATIONEM PROLATAM); AD NULLUM ENIM
     COMMUNEM TERMINUM PARTICULAE EIUS COPULANTUR; NON ENIM EST
     COMMUNIS TERMINUS AD QUEM SYLLABAE COPULANTUR SED UNAQUAEQUE
     DIVISA EST IPSA SECUNDUM SE IPSAM.

SIMILITER QUIDEM. Hic repetit, ut probet. Et duo quidem de oratione
ostendit, scilicet quod et quantitas sit et quod discreta.

ORATIO EST DISCRETORUM, id est de numero discretarum quantitatum.
Quaeritur etenim quid ad rem diceret aliquis de oratione, cum non sit
quantitas sed potius substantia, secundum hoc quod omnis uox est
aer. Ad hoc respondet, ac si diceret: Bene ad rem, quia et ipsa est
quantitas. A causa. Et hoc est manifestum bene intelligentibus, quod
etiam oratio quantitas est. Quod ostendit per partes ipsius, secundum
quas syllabae mensurantur, id est aeres ipsi, quibus syllabici tenores
adiacent, atque ideo ipsi syllabici tenores singuli sunt quantitas.
Unde et oratio, quae ex eis componitur, quantitas est. A causa uel a
partibus secundum hanc regulam:

     Cuicumque generalissimo singulae partes supponuntur, et totum
     quod <ex> eis constat.

Cum autem deberet ostendere syllabicos tenores esse quantitates, id
est mensuras, ponit aequipollens, quod scilicet syllaba breuis uel
longa secundum tempora sua mensuratur, per partes scilicet orationis,
et est syllaba nomen aeris, qui syllabicum tenorem habet qui
mensuratur.

DICO AUTEM. Quia apud Graecos, ut ait Boethius, logos cuius loco apud
nos ponitur oratio, duplicem habet significationem, ad intellectum
scilicet et ad orationem /179/ quae eum manifestat, determinat
Aristoteles, in qua significatione logos ponatur, cum dicit logos esse
quantitatem, hoc est in designatione tenoris, non intellectus. Apud
nos uero ipso teste Boethio orationis nomen hanc aequiuocationem non
habet sed tantum quae fit uoce significatiua. Unde haec determinatio
apud nos necessaria non erat, sicut apud Graecos, quae tamen etiam
apud nos non est praetermissa, ne culparetur mendax translatio.

DICO, id est accipio hic orationem PROLATAM CUM VOCE, id est PROLATAM
ita quod sit uox. Nam et res et intellectus per uoces quodammodo
proferri dicuntur, id est significari. Illi uero qui hoc nomen quod
est uox, in designatione tantum aeris retinent, ut supra meminimus,
sic exponunt ORATIONEM PROLATAM CUM VOCE, id est tenorem simul emissum
cum subiecto aere, et tunc quidem uox nomen est aeris, oratio uero
quantitatis quae in aere est.

AD NULLUM ENIM. Postquam probauit de oratione quod quantitas sit,
ostendit, quod sit discreta, sicut ostendit de numero.  Sic iunge:
Oratio est quantitas sed non est continua, ex quo relinquitur satis
quod sit discreta, cum constet eam alteram esse. Et uere non est
continuum, quia neque per COMMUNEM TERMINUM neque aliter.  Sed de
communi termino tantum ostendit, dicens scilicet quod eius partes AD
NULLAM etc.

NON ENIM. Vere non copulantur partes orationis ad communem terminum,
quia non est communis terminus ad quem copulentur. A causa.

SED UNAQUAEQUE syllaba SECUNDUM SE IPSAM DIUISA EST ab altera, ita
scilicet tota in se consistens, ut alteri per continuationem non
cohaereat. Non enim tam celer motus est linguae ad uerberandum aerem,
ut non sit aliqua mora in prolationibus syllabarum.

			    <De continuo>

     LINEA VERO CONTINUUM EST; POTEST ENIM SUMERE COMMUNEM TERMINUM AD
     QUEM PARTICULAE EIUS COPULENTUR, ID EST PUNCTUM, ET SUPERFICIEI
     LINEA (PLANI NAMQUE PARTICULAE AD QUEM COMMUNEM TERMINUM
     COPULANTUR).

LINEA VERO. Post discretas quantitates tractat continuas, quarum et
nos naturam diligenter inquiramus. Ac primum lineae, superficiei et
corporis, quae tria ex puncto nasci ac constitui uidentur, licet id
auctoritas non habeat. Punctum uero est teste Boethio quoddam
paruissimum, quod in partes diuidi secarique non potest. Quod cum
nullam trium dimensionum habeat, quia scilicet neque longum neque
latum neque spissum, linea ab eo una dimensione abundat, scilicet
longitudine. Unde Boethius <ait> lineam esse longitudinem sine
latitudine, id est quantitatem longam et non latam. Superficies uero
quae est latitudo sine spissitudine, duabus dimensionibus punctum
superat, quippe et longa est et lata, corpus uero tribus, quia
scilicet et longum et latum et spissum, secundum quas tres dimensiones
solidam quantitatem corpus uocamus.

Nunc autem rationes afferamus quibus lineam uel superficiem uel corpus
ex punctis constare ostendamus et contraria huic sententiae diluamus.
Dicit Boethius in Commento, si linea diuidatur in /180/ partes, post
diuisionem puncta apparere quae prius coniuncta fuisse intelliguntur.
Cum itaque linea ubique possit incidi, ubique per lineam puncta sunt.
Sed fortasse dicitur, quod ita sunt per totam lineam puncta, quod non
sunt de essentia lineae atque ideo nec partes.  Sed si de essentia non
sunt, quomodo magis partes lineae continuabunt quam particulae ipsae
albedinis, quae similiter insertae sunt inter se. Praeterea si inserta
lineae partibus ita sunt, ut non sint de essentia lineae, quomodo
permittent eam esse continuam? Non enim si partibus albedinis nigredo
aliqua etiam sine interuallo inserta esset, albedo continua diceretur.

Amplius. Cum per totum corpus puncta sint tamquam mensurae
indiuisibilium corporum, quam compositam quantitatem simul coniuncta
conficient nisi lineam uel aliquam aliarum? Ipse quippe Aristoteles in
sequentibus dicet has solas quas ponit, proprie dici quantitates. Haec
itaque ratio uidetur cogere lineam ex punctis constare, quae terminos
partium eius Aristoteles uocat, atque eadem ratione superficiem ex
lineis, corpus ex superficiebus, quia et linea superficiei terminus
dicitur et superficies uel linea corporis.

Omnia itaque ex punctis nascuntur et constituuntur. In longum namque
porrecta puncta lineam faciunt, quod et ipse Aristoteles innuit, cum
ait: ET AD QUEM PARTICULAE CAETERAE COPULANTUR, in longum simul et
latum superficiem, in spissum corpus quantitatiuum. Sicut enim duo
puncta ad minus in longum porrecta una sunt linea, ita duae lineae ad
minus collateraliter sibi iunctae una sunt superficies, superficies
uero sibi suppositae corpus reddunt. Tria itaque haec ex punctis
constant, siue in longum dispositis siue in latum siue in spissum.
Longum autem et latum et spissum per situs nostros distinguimus
considerantes quidem longitudinem inter ante et retro, latitudinem
inter dextrorsum et sinistrorsum, spissitudinem inter sursum et
deorsum. Non sunt autem quantitates ista, sicut nec magnum nec paruum
uel aequale uel inaequale sed potius relatiua uidentur, sicut et illa
sunt. Sicut enim magnum ad paruum Aristoteles dicit referri, ita etiam
longum ad breue, latum ad strictum, spissum ad tenue.

Sunt qui lineam ex punctis nullo modo constare uelint fulcientes se
magis auctoritate quam ratione. Ait enim Boethius in Commento:

     Non autem nunc hoc dicitur, quod linea constet ex punctis aut
     superficies ex lineis aut solidum corpus ex superficiebus sed duo
     lineae termini puncta sint uel superficiei lineae uel solidi
     corporis superficies nullaque res suis terminis constat. Quocirca
     /181/ punctum lineae non erit pars sed communis terminus
     partium... etc.

Ipse etiam Boethius in Arithmetica dicit quod si punctum puncto
supponas, nil efficies, tamquam si nihilum nihilo iungas. Si autem
suppositum nullum facit compositum, quomodo magis praepositum? His
itaque auctoritatibus quidam adhaerentes negant omnino lineam ex
punctis sed omnem compositam lineam ex minoribus lineis constare
uolunt, ut infinitatem deuitent. Dicunt etiam fortasse quandam lineam
quae ultima est, simplicem esse, sicut est etiam punctum, quae neque
continua quantitas neque discreta, sicut et in tempore uel loco
contingit, quae simplicia sunt. Sed utrum indiuisibilis sit linea
sicut et punctum eidemque indiuisibili subiecto adiaceat et utrum
subiecti ipsius sit mensura, in quo aliter per lineam, aliter per
punctum mensuretur, definiri non potest. Unde ex hoc quoque hanc
sententiam non comprobamus, quae scilicet negat punctum esse partem
lineae.

Obiectas autem auctoritates ita absoluimus: Cum ait duo puncta
terminos ex quibus ipsa constat, terminos accepit terminantes
extrinsecus, non intrinsecus, ad quos scilicet, non in quibus linea
terminatur. Et hi quidem termini numquam sunt de essentia rei, cuius
sunt termini, nec partes sunt ipsius. Hi uero qui intrinsecus
terminant, semper sunt in partes, ut praedicatum et subiectum
propositionis uel hoc praesens temporis compositi et pars est et
terminus inter partes extremas, quae sunt praeteritum et futurum. Idem
autem terminus extrinsecus terminans et intrinsecus ad diuersa dici
potest, ut in linea tripunctali extremum punctum quantum ad ipsam
totam terminus est intrinsecus terminans, quia est de essentia lineae
tripunctalis, quantum uero ad bipunctalem lineam extrinsecus est
terminans, ideoque de eius essentia ut pars non est. Similiter punctum
inter duas lineas positum, quibus communis est terminus terminans
utramque extrinsecus, nullius earum pars est, quae tamen cuiusdam
magnae lineae constantis ex ipso et duabus aliis lineis quas ipsum
copulat, pars sit. Quod autem ait in Arithmetica qualiter sit
intelligendum, ipse satis ostendit ex similitudine, quam statim
supponit de duobus senariis in constitutione duodenarii. Sicut enim
inter senarium et senarium nullum est interuallum, id est nulla
distantia magnitudinis, quia tantus est iste senarius quantus ille,
ita etiam dicit esse inter punctum et punctum superpositum, quia
tantum est istud quantum illud. Quod ergo ait: "nil efficies", ipse
statim determinat supponens nullum fieri interuallum, hoc est haberi
quantitatis differentiam. Si enim ita simpliciter dicatur nil omnino
fieri uno puncto superposito alteri umquam, aperte falsum esset,
quippe si quid cuilibet rei sit additum, totum maius efficitur. /182/

Quaerendum autem uidetur, cum linea constet ex punctis quae
indiuisibilia sunt, uel quodlibet compositum ex indiuisibilibus
partibus continue positis, qualiter inter ipsas partes quantumcumque a
se remotas ulla possit esse spatii distantia. Si enim aliquid
indiuisibile aliquibus continuetur interpositis, nulla per ipsum
distantia uidetur esse inter extrema. Quippe cum duo exteriora puncta
ad medium continuantur atque ipsum quod partibus caret, totum tangant,
singula uidentur etiam ipsa sese contingere. Cum enim hoc punctum
totum illud quod medium est, tangat et rursus illud medium terminum
totum tangat, oportet, ut primum quoque ultimum totum tangat. Sed non
est ita. Nam etsi istud, cum tangit illud, totum tangit, quia partibus
caret, totum, inquam, non quantum ad partes sed quia nil est illius
quod <non> tangatur, non tamen istud quod tangit, in eo loco est in
quo et illud quod tangitur, ideo terminum non tangit, etsi totum
medium tangat per hoc quod ei indiuisibili coniunctum est sine
interuallo.

De incisione quoque lineae sermo est, per quam partem fieri possit.
Non enim acumen ferri per punctum quod indiuisibile est, transire
potest; inter duo etiam puncta cum nihil sit, quomodo transire
poterit? Sed dici poterit quod transeat inter duo puncta, non ea
quidem quae sibi proxima sunt sed a se aliquantulum remota, ueluti
inter extrema puncta ita fortasse, quod illud quod in medio est, super
quod ferrum positum fuerat, dum imprimitur ipsum ferrum simul cum
fundamento prosternat, ut semper in incisione pars aliqua eius quod
inciditur, quantulumcumque auferatur et iam in aliam uertatur.
Possumus etiam dicere quod nil auferatur sed dum imprimitur ferrum,
rumpitur subiectum corpus et diuiduntur ab inuicem puncta cum
subiectis et transit ferrum per spatium, quod facit inter duo puncta,
quod prius inter ea non erat.

Nota illud quoque quod ait Boethius esse ad signum continui corporis,
quod si una pars mota fuerit, totum corpus mouetur, non satis
certitudinis habere. Non enim solum continuis uel omnibus conuenire
uidetur. Duo namque ligna ita ad inuicem colligari poterunt, ut parte
unius mota totum moueatur, nec tamen continuum corpus faciunt, ita ut
non sit aliqua in coniunctis distantia. Omnibus etiam non conuenire
uidetur continuis, cum sint quaedam continua ita flexibilia, ut una
pars moueri uideatur non omnibus aliis commotis, sicut in tenui
corrigia patet. Quod tamen qua ratione stare possit, quaerendum
uidetur. Cum enim ubique per totum lineae corpus indiuisibiles partes
sint, quomodo una moueri poterit ea quae proxima est, non commota?
Quod si unaquaeque, dum mouetur, proximam promouet, /183/ non potest
esse, ut prima mota non moueatur extrema. Et fortasse uerum est licet
nos motum extremae partis non percipiamus aliquo sensu. Fortasse etiam
non est necesse, ut mota una moueatur proxima.  Adeo namque paruus
esse motus poterit, ut non continuet proximam partem.

Quaeri etiam illud potest, cum linea uel aliquod continuum dicatur
quod partes eius ad communem terminum copulentur, utrum ideo quod
omnes eius partes per medium terminum coniungantur, dicatur continuum
uel quia aliquae. Sed non omnes copulantur per medium terminum, utpote
ipse medius terminus.  Praeterea omne compositum duabus sufficienter
partibus secundum aliquam diuisionem potest comprehendi, ut
tripunctalis linea, cum eius diuisio in punctum et bipunctalem lineam
attenditur, unum inter has partes medium terminum non habet. Quod si
dicamus in eo continuam esse non quod omnes partes eius copulantur per
medium terminum sed aliqua, uidentur praeterea plura continua esse
quae non sunt, ut totum, corpus, domus, quod continuum est in
quibusdam partibus, medium terminum habet ad eas partes coniungendas.
Dicimus itaque illud quod continuum dicitur per medium terminum, neque
inde continuum sic dici, quod omnes eius partes ita coniungantur,
neque ideo quia quaedam sed in eo potius, quo extremae sic sibi
copulantur. Extrema uero esse non possint, nisi medium habeant.
Diuersis autem respectibus diuersa extrema uel diuersa media in eodem
poterunt esse, ueuti in quadripunctali linea possumus duo exteriora
puncta dicere extrema et lineam ex duobus mediis punctis medium
terminum constituere. Possumus etiam secundum punctum uel tertium
punctum considerare medium terminum inter punctum et lineam
bipunctalem, quibus interiacet, et tunc extrema accipiemus exterius
punctum et exteriorem lineam bipunctalem.

Illud etiam mirabile uidetur, quomodo in corpore tres superficies uel
plures sibi suppositae continuentur sine interuallo. Quippe inter
superficies ipsa fundamenta iacent, partes scilicet substantiales
corporis quae non sunt de essentia quantitatiui corporis. Unde ipsum
quantitatiuum corpus dici continuum uidetur. Sed non est ita. Sicut
enim pars media substantialis corporis ad extremas continuatur, ita et
superficies media duabus extremis conectitur, quippe media substantia,
cui media superficies adiacet, tenuissima est nec ullas in spisso
partes habet.  Unde superficies quae ei inest, totam eam sic occupat,
ut ex ista parte superiorem superficiem attingat non interposito ullo
fundamento, ex illa parte inferiorem.

De poris etiam, id est quibusdam inuisibilibus foraminibus, quae /184/
esse dicuntur in singulis corporibus, quae sensu percipimus, quaestio
est, qualiter corpus continuum esse permittant, ut sunt ea foramina
per quae sudor ex homine procedit. Sed profecto non ubique per corpus
occurrunt pori. Sed est tanta inter porum et porum distantia, ut multa
possint interesse corpora quantitatiua, quae recte continua dici
possint, etsi totum corpus humanum non sit continuum.  Fortasse autem
multae sunt naturae corporum, in quibus nullus omnino porus est, ut
<in> auro purissimo et in marmore quae ualde solida sunt. De marmore
tamen et aqua uidetur exire, ex qua saepe humidum fit. Sed magis
uerisimile est ex humore aeris exterioris marmor humidum esse, cum
tempore pluuiali quo aer humescit, humor eius prae soliditate
marmoris ipsum penetrare non potest.

Nunc autem literam insistamus.  Numerus et oratio, praedictae scilicet
quantitates, sunt discretae; linea et sequentes sunt continuae.

EST ENIM. Vere LINEA EST continua, quia habet partes, extremas
scilicet AD COMMUNEM TERMINUM copulatas. A parte continui, secundum
hoc scilicet quod non omnis continua medium terminum habet, ut
bipunctalis linea.  Vel etiam a pari poterit esse secundum eos qui
continuum hoc loco non accipiunt, nisi quod medium habet terminum.

Sic lege: Est SUMERE, id est contingit nos intelligendo accipere
etc. Et EST SUMERE lineam COMMUNEM TERMINUM SUPERFICIEI.

PLANI NAMQUE. Vere partes superficiei copulantur ad communem terminum,
quia partes planae quantitatis. A pari. Idem enim est hoc loco planum
quod superficies, quia proprie planitiem sola superficies habet sicut
et latitudinem.

     SIMILITER AUTEM ET IN CORPORE POTERIS SUMERE COMMUNEM TERMINUM,
     LINEAM AUT SUPERFICIEM ALIQUAM QUAE CORPORIS PARTICULAS COPULAT.

SIMILITER AUTEM. Ostendit etiam continuationem corporis quantitatiui
per superficiem, quae alias exteriores copulat.

     EST AUTEM TALIUM ET TEMPUS ET LOCUS; PRAESENS ENIM TEMPUS
     COPULATUR ET AD PRAETERITUM ET AD FUTURUM.

EST AUTEM TALIUM. Hic quoque diuisim a caeteris continuis ponit tempus
et locum propter eas fortasse casas quas supra reddidimus.

			     <De tempore>

Nunc primum de tempore agendum est. Tempus autem hoc loco quaedam
quantitas appellatur, secundum permanentiam cuius rerum quarumcumque
dimetimur existentiam, cum monstramus esse aliquid, fuisse uel fore
tempore aliquo existente, ut per annum uixisse uel per annum hominem
fuisse uel album. Tempus autem aliud est indiuisibile, ut hoc praesens
momentum, quod instans appellamus, aliud compositum, ueluti hora,
dies, hebdomada, mensis, annus, quae ex diuersis instantibus tam
praeteritis quam praesentibus quam futuris sibi inuicem succedentibus
attenduntur composita. Est autem communis sententia singulas
substantias habere in se sua tempora, quibus mensurantur, ut in me
ipso meum est instans, quo mensuror, /185/ et in illo suum, et
similiter mensis, dies circa me attenditur per successionem suarum
partium et similiter circa illum suus, ita quidem, ut uno die
existente multae dierum essentiae permaneant, quae tamen omnes
secundum unam reuolutionem solis ab oriente in occidentem tamquam una
dies accipiuntur. Maxime enim tempora distinguimus secundum
reuolutiones et cursus planetarum. Nobis tamen necessarium non
uidetur, ut singulae substantiae suos habeant dies quibus mensurentur,
nec plures dies simul esse ponamus. Potest enim una dies toti simul
mundo, id est omnibus temporalibus substantiis, inesse, secundum quam
uel totus mundus mensuretur uel quaelibet singularum rerum. Non enim
sicut caeteras mensuras inesse oportet rebus quas mensuratur, nisi
secundum permanentiam ipsius, quocumque in subiecto consistat, ut si
dicamus:

     Quanto tempore legit?

"Per diem" respondemus, hoc est diei singulis partibus permanentibus,
nec quicquam ad mensurandum attinet, siue dies in ipsa re sit quae
mensuratur, siue in altera, dum in re fiunt, ubicumque uis,
permanente. Unde etiam et tempora ipsa secundum se ipsa mensuramus, ut
dicatur:

     Quantum durat dies?

"Per duodecim horas", Unde et tempus annuum dicimus sicut actionem uel
diurnum. Ex quo fortasse quaestio nascitur, quomodo scilicet dicamus
uel tempus uel actionem annuum uel diurnum, cum tempora in singulis
rebus non ponamus nec sibi eadem res adiaceat, quippe haec nomina a
temporibus sumpta uidentur. Nisi enim a quantitatibus sumpta sint,
quomodo in quantum praedicarentur hoc modo:

     Quanta est actio, diurna uel annua?

Aliae uero quantitates ostendi non possunt, a quibus sumpta sint nisi
tempora quae in eis significantur, dies scilicet et annus. Sed
fortasse non omnia quae in quantum praedicantur, a quantitatibus
sumpta sunt, sicut <non> omnia sumpta sunt a qualitatibus, quae in
quale praedicantur. Si quis enim quaerat:

     Quanta est linea?

"Bicubita" dicimus nec tamen bicubitatio sicut longitudo dicitur
quantitas sed quantitatis forma. Vel si quaeratur:

     Quantus est Socrates

uidetur bene responderi "Par Ciceroni", sicut diceretur
"Tantus est quantus Cicero", nec tamen paritas est quantitas sed
relatio. Similiter si dicamus:

     Quanta est actio?

et respondeatur "Annua", id est per annum durans, non est fortasse
necesse annuum sumptum esse ab anno qui lectioni aliquo modo adiaceat,
sicut nec quando dicitur "Dies hodierna", nemo eandem diem in se ipsa
ponit sed idem omnino sentimus per hodiernum, id est permanentem ex
hac die existente. Haec itaque nomina 'annuum', 'diurnum', licet
tempora significent, tamen a temporibus sumpta non sunt, sicut nec
aureum ab auro nec Priameum a Priamo sed si forte sumpta sint, ab
aliis potius proprietatibus sumpta dicenda sunt quam a quantitatibus,
aut fortasse /186/ rationabilius est, ut non sumpta sint sed ex
communi causa inuenta, quia tamen quantitatem significant, licet non
sint a quantitatibus sumpta, ad quantum respondentur, annuus quidem
propter annum, bicubitum propter binarium cubitorum. Fortasse etiam
duplum et triplum quae relatiua dicit, in quantum praedicantur propter
numerum, quem quodammodo significant. Videntur etiam nulla a
quantitatibus sumpta in quantum praedicari. Nam duo uel tres in quot
potius quam in quantum redduntur. Quis etiam si quaeratur:

     Quantus est?

respondet "Lineatus" uel "Localis". Non itaque necesse est, cum
dicimus annuam actionem, poni annum in ea neque plures annos simul
esse constitui uel plures dies sed unum tantum qui toti simul mundo
adiaceat, firmamento scilicet cum omnibus substantiis quas
comprehendit. Non enim uel diurnam substantiam quae incomprehensibilis
est, uel accidentia ratione mundi colligimus sed temporales tantum
substantias.

Quaeritur autem quomodo instans indiuisibile dicatur, si toti mundo
adiaceat aut quomodo tempus compositum continuum poterit dici, quod
tot discretis substantiis insit. Sed fortasse indiuisibile dicitur
instans quantum ad partes, quae auditu percipiuntur. Fortasse enim
singulae substantiae temporales aliquam temporis in se habent sed non
talem quae tempus dicatur. Poterit forsitan et hoc dici, quod licet
multis et discretis substantiis adiaceat, tamen omnino sit
simplex. Quippe unitas hominis multis simul membris adiacet et tamen
est simplex; totum etiam mundum unum dici uolunt ex unitate. Possumus
etiam instans compositum negare quantum ad eam compositionem quae in
tempore proprie consideratur hoc loco, per successionem scilicet
partium. Nam si plura instantia in diuersis existentia quandam
temporum compositionem faciant, non est illud tempus compositum, quod
hic attenditur per successionem partium circa idem subiectum nec hora
uel dies appellatur continuatio temporum circa aliquid de mundo sed
circa ipsum totum et licet res discretae sint quibus tempus inest, non
minus per successionem more aquae fluentis continuationem
habet. Quippe ita una pars alteri succedit, ut nulla penitus morae
distantia sit inter praeteritum instans et praesens uel inter praesens
et futurum. Si uero eius continuatio talis esset qualis lineae uel
caeterorum continuorum, quorum partes permanentes sibi simul
adhaerent, non posset id esse, nisi continuum esset subiectum. Sed
sicut diuerso modo a caeteris quantitatibus tempus mensuratur
subiectum, sicut monstrauimus, ita et aliter continuum est, per
successionem scilicet transitoriarum partium. Et insuper a quibusdam
dicitur aliam naturam habere ab aliis integris. Cum enim caeteris
totis permanentibus necesse sit singulas eorum partes existere sed non
una existente parte necesse est totum manere. Unde etiam illud constat
quod /187/ una qualibet parte destructa necesse est totum destrui sed
non destructo toto partem perimi. E contrario dicunt contingere in hoc
composito quod est tempus. Non enim, cum dies est, necesse primam esse
sed e conuerso, neque cum prima non est, non necesse est diem non esse
sed e conuerso. Unde etiam naturam huius compositi quod est tempus, a
caeteris diuidunt et ista quae auctoritas in totis generaliter
assignat, ad ea tantum tota reducunt quae permanentes habent
partes.

Nos in hoc non consentimus, ut uelimus aliquid compositum existere
umquam una eius parte non permanente. Cum enim dies nomen sit duodecim
horarum, oportet cum dies fiunt, duodecim horas simul omnes ostendere,
quippe nil aliud dies dicitur quam illae duodecim. Quomodo autem plura
simul aliqua possint esse, nisi unumquodque eorum sit, aut quomodo,
cum unum non fiunt, omnia simul poterunt permanere? Si quis ergo diem
subiciat, dicens:

     Dies est

oportet et primam esse intelligi. Si uero figuram in locutione faciat,
ac si diceret 'pars diei existit', non uidetur necessarium, ut prima
sit, quippe pars diei caeteras quoque singulas partes continet quasi
totum uniuersale, sicut homo Socratem. Unde non necesse est homine
existente Socratem esse nec similiter parte diei existente hanc esse,
nisi forte uim faciamus in eo quod dicimus 'diei'. Utquid enim <dici>
diei uel domus pars poterit, nisi domus uel dies partem habeat?
Quomodo autem partem habebunt, nisi sint? Quomodo autem erunt, ut
dictum est, nisi unaquaque partium existente? Itaque id quoque uerum
uidetur, ut pars aliqua diei esse non possit, nisi et prima sit et
quaelibet, si uim faciamus in eo quod partem diei dicimus, in
relatione scilicet magis quam in essentia rei.

At uero nos hoc loco nonnisi essentiam partium attendimus, cum dicimus
partem diei existere, ac si diceremus: uel hoc tempus quod primam
uocamus, uel illud etc. Unde necesse est totum esse. Nullam uim
facimus in relatione partis uel totius sed in essentia rerum tantum,
ac si diceremus: si paries est, non necesse est domum esse. Itaque et
istud negamus quantum ad essentiam temporum, quod si pars aliqua diei
sit, id est uel prima uel tertia uel aliqua aliarum, prima est. Et
haec quidem figura consuetudo sermonis, cum dicitur:

     Dies est

ac si diceretur: pars aliqua earum quae attenduntur in die, est nec
dies subditur sed pars diei. Si uero dies subiceretur, numquam
caeterorum totorum natura secundum argumenta totius et partis in
compositis fallent temporibus. At figuram homines dicimus figurare,
cum dicunt:

     Dies est

quia nullus est, qui diem partem aliquam diei uocet siue plures simul
horas nec aliquis adeo desipit quod plures simul horas arbitretur
existere. Unde in rei ueritate numquam uere et proprie dici potest
dies esse uel totum esse uel quantitas uel etiam /188/ aes uel aliquid
omnino esse. Sic tamen ipsum attendimus, quasi uere totum esset atque
ideo secundum animi conceptionem ut de permanente agitur, licet et
secundum rei ueritatem transitus partium distinguatur. Omne enim quod
animus concipit quasi praesens attenditur. Qui enim id quod futurum
scit esse, considerat, iam ut praesens cogitat et quasi ita iam sit
res, animo constituit. Cum itaque dicitur tempus aliud esse simplex,
aliud compositum uel aliud esse praesens, aliud praeteritum uel
futurum, secundum rei ueritatem nil uere esse dicitur tempus
compositum neque esse compositum neque esse tempus nec praeteritum
quicquam uere esse dicitur, quia scilicet per 'esse', quod
substantiuum uerbum omnia in essentia significat, nil copulari uere
potest ei quod omnino caret essentia. Sic tamen de istis agit acceptio
hominum, ac si sint.

Poterimus fortasse has diuisiones saluare secundum nominum
appellationem, non secundum rerum essentiam, ac si dicamus: Illud quod
tempus uocauerat, aliud dicitur simplex, aliud compositum et aliud
dicitur praesens, aliud praeteritum uel futurum. Non enim fortasse
quaelibet nomina per 'est' ueraciter circa singula quae nominant,
coniungi possunt. Nam 'non-homo' chimaerae quoque nomen dicitur nec
tamen per 'est' ei uere copulatur; similiter nec praeteritum uel
futurum his quae nominant, necesse est per 'est' copulari. Sed cum
dicitur:

     Tempus est praeteritum

nil aliud est in sensu quam 'fuit et non est', uel futurum, 'quod erit
et nondum est'.

Nota autem horum nominum 'praeteritum', 'praesens' et 'futurum', cum in
designatione eiusdem temporis accipiuntur, hunc esse ordinem quod
prius res aliqua futura dicitur, deinde ipsa praesens uocatur, tandem
praeterita eadem appellatur. Cum uero diuersa nominantur his
nominibus: praesens, praeteritum et futurum, praeteritum tempus
praecedit, quod statim sequitur praesens, tandem futurum. Videtur
autem hoc nomen tempus non solum nominare quantitatem de qua agimus,
uerum etiam aerem cum dicitur:

     Serenum tempus est

uel res uenales, cum dicitur:

     Carum tempus est.

Quaeri autem solet quid sit illud quod ait Tullius in Rethorica:

     Tempus est pars quaedam aeternitatis cum certa dimensione

an <uerum sit>? Sed profecto fortasse aeternitatem uocabit ipsam Dei
infinitam permanentiam, cuius quodammodo tempus partem esse dixit, eo
scilicet, quod tempus quodammodo in ea includatur, ita scilicet quod
sic cum ea tempus est, ut non semper cum ea fuerit nec /189/ semper
erit. Tempus enim cum mundo incepit et terminabitur, cum omnia in
aeternitatem transferentur. Sic autem si duo simul currerent et unus
longiorem cursum haberet quam <alter>, cursus hic uidetur quasi pars
in longiori cursu includi quodammodo diceretur nec tamen proprie pars
esset, cum omnino in essentia non esset alterius.

			      <De loco>

De loco autem nunc disseramus. Est autem locus quantitas
circumscribens proprie quantitatiuum corpus uel partem aliquam
ipsius. Sicut enim totum corpus suum habet locum sese terminantem et
quodammodo ambientem, ita etiam superficies uel linea uel punctum et
cum corpus quantitatiuum uel quaelibet pars eius substantiale corpus
tantum terminent et mensurent, ipsa iterum quae mensurant
substantialia corpora, locis terminantur et mensurantur et in ipsis
tantum proprie et loca sunt nec nisi per ea substantiis subiectis
insunt. Sicut enim corpus quantitatiuum et superficies uel linea
composita sunt, puncta uero non, ita et loca eorum quaedam composita
sunt, quaedam simplicia.  Locus enim puncti simplex est omnino sicut
punctum, locus lineae uel aliorum compositus ex simplicibus locis, qui
singulis punctis adiacent ac sicut puncta communes sunt termini inter
partes corporis, ita et loca punctorum inter alia loca. Nam illud quod
ait Aristoteles partes loci copulari ad eundem terminum ad quem partes
corporis, 'eundem' dixit pro 'consimilem'. Locus namque puncti uel
lineae ualde ei similis est tam in participatione eiusdem subiecti
quam in quantitate suae essentiae. Quantum enim est punctum, tantum
locus unus necesse est esse, quia tantum subiecti obtinet quantum
punctum.

Sed opponitur quod nisi maior sit locus eo cuius est, quomodo ipsum
continere uel ambire potest. Quod si maior est, iam non est simplex
omnino et maius occupat subiectum, ut iam inter punctum et punctum
distantia sit. Sed profecto nil est aliud locum ambire punctum quam
ipsum circumscribere, id est terminare ita ipsum, ut sit locus ipsius,
ad quod non necesse est, ut maior sit. Si enim maior esset et
excederet, non bene terminaret id ad aequalitatem cuius non
redigeretur.

Sunt autem qui omnem creaturam circumscriptam esse uelint ac per hoc
loco comprehendi, solum uero creatorem incircumscriptum. Sed hi
procedunt <locum> alium locum usque in infinitum habere.

Nos uero loco comprehendi nil concedimus nisi corpus quantitatiuum uel
eius partes ac secundo substantialia corpora. Neque enim loca
specialibus donantur substantiis. Unde in Topicis Boethius arguit nec
motum ullum animae esse secundum locum. Qui uero sane intelligunt
quod ait omnem naturam circumscriptam, solum Deum incircumscriptum
/190/ esse, non id secundum continentiam loci dicat sed magis id
intelligat omnem creaturam certum et definitum esse habere et quasi
certas essentiae suae moras cognoscere, Deum infinitae omnino
permanentiae esse nec ullas eius metas natura cognosci nec uel ratione
comprehendi.

Nunc ad literam redeamus.

     EST AUTEM TALIUM ET TEMPUS ET LOCUS; PRAESENS ENIM TEMPUS
     COPULATUR ET AD PRAETERITUM ET AD FUTURUM.

EST, inquit, TALIUM TEMPUS ET LOCUS, id est de numero continuorum,
sicut et tres praemissae continuae quantitates.

PRAESENS ENIM. Prius de tempore probat, quod sit continuum, quia
scilicet extremitates eius copulantur ad praesens.  A parte uel a
causa. Hoc autem monstrat cum ait ipsum praesens continuari ad
praeteritum praecedens et ad futurum subsequens, hoc est sine
interuallo intercedere. Dicit fortasse aliquis quod sit interuallum
inter praeteritum et praesens. Oportet enim, inquit, ante periisse
praeteritum, quam sit praesens. Quippe quamdiu illud fuit, istud esse
non potest; quod si antequam istud sit, illud perit, oportet quoddam
spatium esse inter praeteritum et praesens, pro quo possit dici
'ante'. Sed profecto, si uerba proprie accipimus, non est uerum
praeteritum tempus prius praeteriisse quam praesens existat sed hic
intelligimus post illud huius existentiam statim consequi.

     RURSUS LOCUS CONTINUORUM EST; LOCUM ENIM QUENDAM CORPORIS
     PARTICULAE OBTINENT, QUAE PARTICULAE AD QUENDAM COMMUNEM TERMINUM
     COPULANTUR; ERGO ET LOCI PARTICULAE, QUAE OBTINENT SINGULAS
     CORPORIS PARTICULAS, AD EUNDEM TERMINUM COPULANTUR AD QUEM ET
     CORPORIS PARTICULAE.

RURSUS de loco repetit, ut probet. Probatio autem fit de continuatione
partium loci. PARTICULAE CORPORIS habent PARTICULAS LOCI sese
circumscribentes et quasi ambientes. Sed PARTICULAE CORPORIS
continuantur, quare et particulae loci, et aliquid determinant ad
eundem terminum, id est ad consimilem, ut supra determinauimus. Vis
autem huius argumenti est a pari comitanti uel a minori. Minus enim
uidetur de particulis corporis, quae quodammodo ambiuntur, quod se
contingant, quam de particulis loci, quae ambiunt. Quod autem
particulae corporis obtinent particulas loci, praemittit ibi: Locum
quendam etc. Quod uero particulae corporis continuantur, supponit ibi:
QUAE, scilicet PARTICULAE CORPORIS, etc. Conclusionem quoque supponit
ibi: ERGO ET LOCI etc. Assignat etiam uim propositionis, cum
adiungit: QUAE, scilicet PARTICULAE LOCI, OBTINENT SINGULAS partes
CORPORIS, circumscribendo scilicet eas.

     QUAPROPTER CONTINUUS ERIT ET LOCUS; AD UNUM ENIM COMMUNEM
     TERMINUM SUAS PARTICULAS CONTINUANT.

QUAPROPTER, quia scilicet partes eius copulant ad communem terminum,
ergo est continuus. A parte. Ad unum enim summissio est illationis. Si
quis autem dicat non esse necessarium argumentum propter partes
numeri, nil impedit.  Sufficit enim saepe probabilitas. Si quis tamen
uim paritatis attendit quam ipse assignat, ubi scilicet dicit: ET QUOD
PARTICULAE CORPORIS OBTINENT PARTICULAS LOCI et rursus quod particulae
loci particulas corporis, uidetur nil ad numerum pertinere. Saepe enim
partes numeri extra partes corporis accipiuntur. /191/ Si quis enim
uim minoritatis quam assignauimus, attendat, in eo scilicet quod
partes loci ambiunt quodammodo particulas circumscribendo, non id
partibus numeri poterit aptari. Si quis autem quaerat, quare partes
numeri non continuentur, quando in continuo sunt subiecto, auctoritati
cedat, quae rei naturam perspicacius considerauit, quam nos ualeamus.
Qui fortasse unitates non ponebat nisi in rebus disgregatis, in toto
scilicet homine unam, non in singulis partibus eius, nisi et ipsae
disgregarentur.

     AMPLIUS AUTEM ALIA QUIDEM CONSTANT EX PARTICULIS QUAE IN EIS SUNT
     POSITIONEM AD SE INVICEM HABENTIBUS, ALIA AUTEM NON EX HABENTIBUS
     POSITIONEM; UT LINEAE QUIDEM PARTICULAE POSITIONEM HABENT AD SE
     INVICEM.

AMPLIUS AUTEM.  Post diuisionem quantitatis per coninuum te
disgregatum quam praemiserat, tractat aliam quae uidelicet ponit
quasdam earundem quantitatum quas supraposuit, habere positionem in
partibus suis, quasdam non. Tria autem necessaria sunt, ut positio
partium consistat, ut uidelicet partes sitae sint alicubi, hoc est in
continuo subiecto, et permaneant et copulentur. Si uero aliquid horum
trium defuerit, non est positio partium. Sunt autem quatuor de septem
suppositis quantitatibus positionem habentes, omnes scilicet continuae
praeter tempus, tres uero non habentes, duae quae discretae erant,
numerus scilicet et oratio, et una continua, tempus uidelicet. Et
attende quod orationis partes tribus omnino carent quae ad positionem
conueniunt. Quippe nec in continuo sunt subiecto, quia discretae sunt
particulae aeris, neque permanent neque continuantur. Numeri uero
partes permanentiam habent, non continuationem temporis e contrario.

Sic iunge: Egi de quantitatibus ostendendo scilicet quae continuae
sunt, quae discretae. AMPLIUS de eisdem monstro quod ALIAE CONSTANT
etc.  In 'habere positionem ad inuicem' illa tria accipe quae
distinximus.

     SINGULUM NAMQUE EORUM SITUM EST ALICUBI, ET HABES UNDE SUMAS ET
     ASSIGNES UNUMQUODQUE UBI SITUM EST IN PLANO ET AD QUAM PARTICULAM
     CETERARUM COPULATUR. SIMILITER AUTEM ET PARTICULAE PLANI
     POSITIONEM HABENT QUANDAM (SIMILITER NAMQUE OSTENDITUR
     UNUMQUODQUE UBI IACET ET QUAE COPULANTUR AD SE INVICEM. SED ET
     SOLIDITATIS QUOQUE SIMILITER ET LOCI.

SINGULUM NAMQUE. Vere partes lineae habent positionem, quia sitae sunt
alicubi et permanent et continuantur. A descriptione scilicet habere
positionem. Sed quia permaneant, praeterit, quia constans erat; uel
potest innui, ubi dicit nos habere, unde sumamus hoc, id est
intelligamus et assignemus aliis. Quomodo enim bene assignaremus, ubi
situm est unumquodque, nisi simul permanent in plano et in superficie?
Similiter exsequitur positionem partium caeterarum quantitatum,
superficiei scilicet, corporis et loci. Soliditatem, id est solidam
quantitatem, uocat corpus secundum tres dimensiones quas habet, quia
scilicet longum et latum et spissum est.

     IN NUMERO AUTEM NON POTERIT QUISQUAM RESPICERE TAMQUAM PARTICULAE
     EIUS POSITIONEM ALIQUAM AD SE INVICEM HABEANT AUT SIT SITUM
     ALICUBI AUT ALIQUAE PARTICULAE AD SE INVICEM CONECTANTUR.

IN NUMERO AUTEM.  Postquam ostendit, quae habent positionem, ostendit,
quae habeant non.

ALIQUAM, id est quam PARTICULAE EIUS etc.

AUT SIT SITUM, non solum dico quod non poteris percipere POSITIONEM
in qua tria concurrunt, sed nec etiam quod sit numerus per partes
ALICUBI, id est in continuo subiecto, quod tamen generaliter dici non
potest, nisi numeros tantum accipiamus in rebus disgregatis.

     SED NEQUE EA QUAE TEMPORIS SUNT; NIHIL ENIM PATIUNTUR PARTICULAE
     TEMPORIS, QUOD AUTEM NON EST PATIENS QUOMODO HOC POSITIONEM
     ALIQUAM HABEBIT?

SED NEQUE EA QUAE, id est non solum partes numeri non habent
positionem sed nec temporis, quod statim /192/ ostendit a toto, quia
scilicet non permanent, uel ab oppositis, quia scilicet sunt non
permanentes. Quam quidem oppositionem assignat statim, cum supponit:
QUOD AUTEM etc., ac si diceret: Nulla non permanentia positionem
habent.

     SED MAGIS ORDINEM QUENDAM PARTICULARUM DICES HABERE, QUOD ALIUD
     QUIDEM PRIUS SIT TEMPORIS, ALIUD VERO POSTERIUS. SED ET DE NUMERO
     SIMILITER, EO QUOD PRIUS NUMERETUR UNUS QUAM DUO ET DUO QUAM
     TRES.

SED MAGIS, id est potius ordinem partium possumus assignare quam
positionem, quia scilicet una pars temporis aliam praecedit. Sed et de
numero similiter potest dici, scilicet quod ordinem quendam habeat in
partibus uel secundum naturam suam, quia scilicet minores numeri
maioribus quorum partes sunt, naturaliter priores sunt uel etiam
secundum putationem nostram quae naturam sequitur, quia scilicet prius
partes computamus quam tota, dum dicimus: unus, duo, tres.

     ET ITA ORDINEM QUENDAM HABEBUNT, POSITIONEM VERO NON OMNINO
     PERCIPIES.

ET ITA, scilicet quia hunc ordinem habent partes temporis, illum
partes numeri, ergo ordinem. A parte ordinis.  Positionem uero non
multum, ut ait Boethius, id est non omnino.

     SED ET ORATIO SIMILITER; NIHIL ENIM PATIUNTUR PARTICULAE EIUS.

SED ET ORATIO SIMILITER non habet scilicet positionem in partibus.
Quod ostendit per inconstantiam partium, sicut fecit de tempore.

     SED DICTUM EST ET NON POTEST AMPLIUS HOC SUMI.

SED DICTUM EST. Quantitas, cum statim perit, resumi non potest sicut
aer.

     QUAPROPTER NON ERIT POSITIO PARTICULARUM EIUS, SI QUIDEM NIHIL
     PATIUNTUR.

QUAPROPTER, quia scilicet non permanent partes orationis, non
habent positionem. A toto.

SIQUIDEM NON PERMANENT. Submissio est illationis.

     ALIA ITAQUE CONSTANT EX PARTICULIS QUAE IN EIS SUNT POSITIONEM AD
     SE INVICEM HABENTIBUS, ALIA AUTEM NON EX HABENTIBUS POSITIONEM.

ALIA ITAQUE, quia scilicet istae quantitates quae suppositae sunt,
constant ex partibus habentibus positionem, illae non. Ergo quaedam
constant, quaedam non. A partibus.

Quaeritur de suppositis diuisionibus quantitatis, quae sint. Sunt
autem continuatio et discretio quasi accidentia quantitatis. Unde
prior subiecti per accidentia potest esse. Constare quoque ex
habentibus positionem et constare ex non habentibus quasi accidentia
considerantur. Quod ideo dicimus, quia quaedam quantitatum
suprapositarum permanentes non sunt ideoque, sicut earum uera non est
essentia, ita nec uera in eis sunt accidentia.

De nominibus quoque suprapositis quantitatum quaestio est, utrum
substantialia sint an sumpta. Et sunt qui uelint quinque nomina
simplicium quantitatum, punctum scilicet, unitas etc., esse
substantialia et specialia, compositarum uero nomina sumpta uocant, ut
numerus, oratio etc. Numerus autem sumptum uocant a collectione
unitatum nec ideo speciale uocabulum esse uolunt, quod non habet
indiuidua una per naturam. Quomodo enim hic binarius, hoc est hae
unitates hominum longa a se remotorum, una res naturaliter esse
possunt? Dicunt itaque 'numerus' hoc nomen sumptum esse a collectione
et tantundem ualere quantum 'collecti', hoc plurale. Sicut enim haec
unitas illi collecta dicitur, ita hae duae unitates collectae inter se
uocantur. Sed quis est sensus in eo quod istam illi collectam dicunt,
/193/ quid est hanc esse collectam illi et quo est collecta? Quod si
esse collectam illi est esse, tum ea in una natura uel in uno
composito profecto et quaelibet eiusdem indiuidua similiter collecta
dicuntur et ita hi homines uel quaelibet collectiones dicentur
collecta ex adiacentibus scilicet collectionibus, ita quidem ut in
infinitum collectiones collectionibus adiaceant. Quod si et collecta
sint, profecto et numerus diceretur, quippe hoc loco numerus idem
accipitur in significatione quam collecti, nisi forte dicatur numerus
non dicere simpliciter collecti sed collectae unitates, hoc est
affecta collectione unitatum, sicut et populus quod sumptum est, non
dicit simpliciter aggregata sed potius affecta aggregatione tot
hominum, alioquin lapides aggregati populus dicerentur. Similiter et
binarius et ternarius haec nomina sumpta esse uolunt a collectionibus
duarum <uel> trium unitatum et pluralia similiter esse in
significatione.  Sed quod habeant singulare saltem in natura, nescio,
quam rem uniuersalem significare queant nisi forte dicatur esse eius
singulare collectum ex numero duarum unitatum; talis etenim collectio
quiddam uere diceretur, sicut et homo albus. At uero si numerus uel
binarius uel ternarius sumpta sint a collectionibus quae quantitates
non sunt, profecto per haec nomina collectiones, non quantitates
praedicantur. Quomodo ergo Aristoteles in sequentibus ostendet
quantitates non comparari per hoc quod non dicitur magis uel minus
numerus? Non enim, si hoc diceretur, quantitas praedicaretur, quae non
comparatur sed collectio.

Dicimus itaque 'numerus' hoc nomen substantiale esse, non sumptum
atque idem ualere quod unitates, hoc plurale, et binarius uel
ternarius, inferiora eius, esse substantialia numerorum nomina, non
sumpta, a quibus duo uel tria sumpta sunt. In quibus quoque nominibus
in sequentibus docebit quantitates non comparari, de quo plura supra
docuimus. Hoc quoque nomen oratio, in quo uolunt significari
compositos tantum tenores substantialium orationum, sumptum esse
uolunt, non speciale, pro eo scilicet quod quantitas subiecta, quae
non simul tota subsistit, una res per naturam non sit atque ideo una
naturaliter indiuidua non contineat, ut species dici possit. Sed mirum
est, quomodo in ueritate magis sumptum uocent hoc nomen oratio quam
speciale. Quomodo enim formam aliquis ponere poterit in re quae non
est? Sed fortasse dicetur secundum hominum acceptionem, non secundum
rei ueritatem sumptum dici ex proprietate quadam, quod nec nos
contradicimus. Similiter et de tempore, quando compositorum tantum
nomen sumunt, secundum hominum acceptionem fortasse dicetur sed illud
impedire uidetur quod et ipse in sequentibus ostendet /194/
quantitatem non comparari per hoc quod non dicitur tempus aliud alio
magis. Unde ubique substantiale nomen temporis accipimus, sicut et
nomen substantiae uel corporis tam in designatione hominis totius quam
singularum partium eius. Quippe sicut substantiale corpus diuersa non
dicit, siue sit nomen partium siue compositorum, ita nec diuersa
tempus notare uidetur. Linea uero uel caeterorum compositorum nomina,
quae una naturaliter uidentur, specialia bene uidentur.

     PROPRIE AUTEM QUANTITATES HAE SOLAE SUNT QUAS DIXIMUS, ALIA VERO
     OMNIA SECUNDUM ACCIDENS.

PROPRIE AUTEM.  Tractatis duabus propositis diuisionibus ostendit in
eis concludi ea quae proprie uidentur quantitates, ideoque ostendit
quaedam proprie principaliter dici quantitates, quae inde ex propria
natura in se ipsis quantitates sunt, quaedam secundum accidens, non
uidelicet ex se sed potius ex quantitatibus comitantibus eas uel
dimensionibus quae insunt per quantitates.

Sic iunge: Ea quae superius posui, QUANTITATES dicuntur et PROPRIE
haec sola. Sed si hoc ad compositas quantitates referamus, quas solas
in diuisionibus comprehendit, quid dicemus de simplicibus?  Num et
simplices quantitates dicuntur et etiam magis proprie? Sed fortasse
illud 'sola' ad exclusionem eorum tantum oppositorum ponitur quae in
partibus earum non continentur, sicut et quando dicimus:

     Solus Socrates est in domo

licet partes eius non sint Socrates, tamen ad exclusionem earum
'solus' non ponitur. Sed si bicubitatio quantitas sit diuersa quidem a
linea, quid dicemus?  Fortasse sic facilius soluemus: HAE SOLAE, id
est ea sola quae sunt de natura istarum, id est mensurae sicut
istae.

     AD HAEC ENIM ASPICIENTES ET ALIAS DICIMUS QUANTITATES.

AD HAEC ENIM. Reddit causam, quare dixerit alia ab istis quantitates
dici quoquomodo, quia scilicet nos alia uocamus quantitates
respicientes ad haec, id est ad ueras quantitates, respectu quarum
alia dicuntur, uel respicientes ad ueras quantitates, ita scilicet ut
gratia istarum illa quantitates dicamus.

     UT MULTUM DICITUR ALBUM EO QUOD SUPERFICIES MULTA SIT, ET ACTIO
     LONGA EO QUOD TEMPUS ET LONGUM ET MULTUM SIT, ET MOTUS MULTUS.

UT MULTUM, hoc est sicut album dicitur multum ex adhaerente
quantitate, ita et quantitas album potest esse siue albedo siue
subiectum corpus.

ET MOTUS MULTUS, quia scilicet multum est tempus per quod durat.

     NEQUE ENIM HORUM SINGULUM PER SE QUANTITAS DICITUR; UT, SI QUIS
     ASSIGNET QUANTA SIT ACTIO, TEMPORE DEFINIET, ANNUAM VEL SIC
     ALIQUO MODO ASSIGNANS, ET ALBUM QUANTUM SIT ASSIGNANS SUPERFICIE
     DEFINIET.

NEQUE ENIM. Vere dicuntur quantitates secundum accidens, quia non
secundum se, id est proprie ex propria natura. Ab immediatis, cum
alterum constet. Et hoc est: nullum HORUM modo praemissorum PER SE
QUANTITAS DICITUR, neque scilicet album neque actio neque motus sed
uidentur gratia alterius, ut actio secundum hoc quod annua dicitur ex
tempore per quod durat, hinc etiam quodammodo quantitas appellatur. Et
hoc est: SI QUIS ASSIGNET, id est determinet, QUANTA SIT ACTIO,
secundum tempus id faciet dicens eam annuam esse uel quo alio modo
assignans eam sic, scilicet secundum aliquod temporale uocabulum
dicens uel menstruam uel diurnam.

     QUANTA ENIM FUERIT SUPERFICIES, TANTUM ESSE ALBUM DICIS.

QUANTA ENIM. Vere secundum superficiem determinabitur ALBUM, quia hoc
modo, quod scilicet dicet TANTUM ESSE ALBUM, QUANTA erit SUPERFICIES.
/195/ A parte determinandi.

     QUARE SOLAE PROPRIE ET SECUNDUM SE IPSAE QUANTITATES DICUNTUR
     QUAE DICTAE SUNT, ALIORUM VERO NIHIL PER SE SED, SI FORTE, PER
     ACCIDENS.

QUARE SOLAE. Quandoquidem aliae res non dicuntur proprie quantitates,
ergo illae solae quae supra positae sunt. Ab immediatis, et exponit:
PROPRIE per SECUNDUM SE.

     AMPLIUS QUANTITATI NIHIL EST CONTRARIUM.

QUANTITATI. Postquam nouissime determinauit, quae res proprie
quantitates dicantur, quae non, redit ad proprie quantitates et eorum
propria perquirit et ponit hic talem communitatem quae omnibus quidem
quantitatibus conuenit sed non solis, scilicet non esse contrarium nec
negat quantitates non suscipere contrarias res, cum dicatur lenis uel
aspera superficies a lenitate et asperitate, quae sunt contraria nec
quantitates in susceptione contrariorum quodammodo dici contraria, sed
negat eas in natura suae essentiae maxime sibi aduersari.

Sic iunge: Dicta sunt plura de quantitatibus; AMPLIUS dico de eis quod
scilicet QUANTITATI etc.

     IN DEFINITIS ENIM MANIFESTUM EST QUONIAM NIHIL EST CONTRARIUM, UT
     BICUBITO VEL TRICUBITO VEL SUPERFICIEI VEL ALICUI TALIUM -- NIHIL
     ENIM EST CONTRARIUM.

IN DEFINITIS ENIM. Bene dico quantitati nil esse contrarium, quia hoc
uerum est IN quantitatibus DEFINITIS et in indefinitis. Definitas, id
est certas omnibus, quantitates uocat de quibus constabat apud omnes,
quod quantitates essent. Indefinitas uero dicit quasdam dimensiones,
quae scilicet mediantibus quantitatibus ueniunt atque ideo uidebantur.
De quibus quidem nondum definitum erat, an quantitates dici deberent.
Locus a causa uel a partibus secundum opinionem eorum qui haec quoque
quantitates putabant. Manifestum est quoniam nullum contrarium est in
definitis, id est inter definitas quantitates nullum contrarium
continetur.

UT BICUBITO, id est bicubitae lineae.

VEL ALICUI TALIUM, id est uerarum quantitatum.

     NISI MULTA PAUCIS DICAT QUIS ESSE CONTRARIA VEL MAGNUM PARVO.

NISI QUIS MULTA. Dixi quantitati nil esse contrarium et nullus id
contradicit, nisi aliquis forte dicat ista quae reputat quantitates,
esse contraria, scilicet magnum et paruum et multum et exiguum. Et hoc
est: NISI QUIS DICAT MULTA PAUCIS ESSE CONTRARIA, id est multitudines
paucitatibus, uel etiam de subiectis legamus. Ubi enim subiecta
istorum non sunt contraria in susceptione istorum, nec ista in se
contraria sunt.

     HORUM AUTEM NIHIL EST QUANTITAS SED MAGIS AD ALIQUID SUNT.

HORUM AUTEM. Per ista uidetur quantitas suscipere contrarietatem sed
non facit. Hoc est duobus modis ostendit, uel quia scilicet non sunt
quantitates uel quia non sunt contraria. Et hic incipit ostendere,
quod non sunt quantitates, per hoc scilicet quod sunt ad aliquid,
postea ostendet, quod non sunt contraria.

     NIHIL ENIM PER SE IPSUM MAGNUM DICITUR SED AD ALIQUID REFERTUR;
     NAM MONS QUIDEM PARVUS DICITUR, MILIUM VERO MAGNUM EO QUOD HOC
     QUIDEM SUI GENERIS MAIUS SIT, ILLUD VERO SUI GENERIS MINUS; ERGO
     AD ALIUD EST EORUM RELATIO.

NIHIL ENIM.  Vere sunt ad aliquid magnum et paruum, quia secundum ea
referuntur subiecta. A pari. Et hoc est: nulla res PER SE, id est sine
respectu alterius DICITUR magna SED potius REFERTUR, id est respicit,
AD ALIQUID per magnitudinem. Quod ostendit in effectu uocabulorum, cum
ait quod MONS DICITUR PARVUS et MILIUM MAGNUM. Et respectu quorum
supponit: MONS QUIDEM respectu eius rei, quae est SUI GENERIS, id est
respectu alterius montis, qui similiter mons est, et milium respectu
alterius milii.

ERGO AD ALIUD. Quandoquidem magnum et paruum referuntur in istis, id
est in monte et milio, ergo referuntur, quod sic dicit: EORUM RELATIO
SPECTAT AD ALIUD, hoc est sunt relationes spectantes ad aliud. /196/

     NAM, SI PER SE IPSUM PARVUM VEL MAGNUM DICERETUR, NUMQUAM MONS
     QUIDEM ALIQUANDO PARVUS, MILIUM VERO MAGNUM DICERETUR.

NAM SI. Vere si referuntur, in istis referuntur, quia si non
referuntur, non referuntur in istis. A descriptione consequentis. Pro
hac autem consequentia ponit eius parem, hanc scilicet: SI PER SE
dicuntur, id est sine relatione, NUMQUAM MONS etc.

     RURSUS IN VICO QUIDEM PLURES ESSE HOMINES DICIMUS, IN CIVITATE
     VERO PAUCOS CUM SINT EORUM MULTIPLICES, ET IN DOMO QUIDEM MULTOS,
     IN THEATRO AUTEM PAUCOS CUM SINT PLURES.

RURSUS QUIDEM.  Iterum ostendit relationem inter multitudinem et
paucitatem, cum uidelicet ait: IN uno VICO PLURES HOMINES ESSE quam
alio uico et IN una CIVITATE PAUCOS respectu eorum qui sunt in alia
ciuitate. Potest autem quaeri, multitudo cum relatio sit, utrum genus
sit uel species uel indiuiduum. Sed neque genus uidetur neque species,
cum non habeat indiuiduum unum naturaliter, quippe ut numerus, ita et
multitudo ex discretis rebus est. Indiuiduum autem esse non potest nec
multa simul indiuidua, cum de pluribus singillatim dicatur. Quippe
haec multitudo est multitudo et similiter illa. Sed fortasse una res
per naturam esse poterit, quaecumque operatione naturae est, etsi in
discretis sit rebus.

     AMPLIUS BICUBITUM VEL TRICUBITUM ET UNUMQUODQUE TALIUM
     QUANTITATEM SIGNIFICAT, MAGNUM VERO VEL PARVUM NON SIGNIFICAT
     QUANTITATEM SED MAGIS AD ALIQUID, QUONIAM AD ALIUD SPECTAT MAGNUM
     ET PARVUM; QUARE MANIFESTUM EST QUONIAM HAEC AD ALIQUID SUNT.

AMPLIUS BICUBITUM etc. Idem probat, quod scilicet magnum et paruum non
sunt quantitates, sed alia uia, per hoc scilicet quod haec nomina
'magnum' et 'paruum' non sunt de quantitatiuis nominibus, id est
quantitates significantibus. Ab effectu. Quod autem non sint
quantitatiua, probat remouendo singula quantitatiua, BICUBITUM
scilicet, TRICUBITUM et alia. Quod autem non sint ad aliquid istorum,
probat tali syllogismo: Ista omnia significant quantitatem. Et hoc est
ibi: BICUBITUM etc. Sed 'magnum' et 'paruum' non significant quantitates,
quod est ibi: MAGNUM VERO. SED potius significant AD ALIQUID, id est
relationem, QUARE non SUNT ALIQUID istorum nominum, uel bicubitum
scilicet uel tricubitum etc. Hanc conclusionem extra, quia nimis
aperta erat. Loco cuius ponit aliam per consequens, sicut Tullius
praecipit, ac si diceret: quia non sunt quantitates secundum
significationem, ergo sunt ad aliquid. Ab immediatis uel ex nouissime
dicto inferatur a pari sic: quia spectat ad aliud, ergo sunt ad
aliquid.

Occurrit autem hoc loco quaestio, cum dicit bicubitum significare
quantitatem et magnum et paruum significare <ad aliquid>, quomodo
significare accipit, utrum scilicet determinando circa subiectum,
sicut sumpta faciunt, uel nominando. Sed profecto magnum et paruum
proprie quantitates nominant sicut bicubitum. Quod si dicatur per
determinationem ut sumpta, non uidetur uerum, secundum eos scilicet
qui bicubitationem, a qua sumptum bicubitum, nolunt esse
quantitatem. Sed forte dicetur hoc loco bicubitum nomen esse
substantiae sumptum a bicubita linea.

     AMPLIUS, SIVE ALIQUIS PONAT HAEC ESSE QUANTITATES SIVE NON PONAT,
     NIHIL EIS ERIT CONTRARIUM.

AMPLIUS SIVE. Superius ostendit quantitatem non habere contrarietatem
per magnum et paruum, quia scilicet quantitates non sunt. Ostendit et
alio modo, per hoc scilicet quod siue concedantur quantitates /197/
siue non, ipsa contraria non sunt. A causa. Et hoc est: AMPLIUS, id
est: adhuc idem ostendo, scilicet quod quantitati NIL EST CONTRARIUM,
per ista, quia scilicet SIVE ALIQUIS PONAT, id est concedat, etc.

     QUOD ENIM NON EST SUMERE PER SE IPSUM SED AD SOLAM ALTERIUS
     RELATIONEM REFERTUR, QUOMODO HUIC ALIQUID ERIT CONTRARIUM?

QUOD ENIM. Vere non sunt contraria, quia nulla multa sunt
contraria. A toto. Et hoc est: QUOD NON EST SUMERE PER SE, id est quod
non contingit per se intelligi SED respectu ALTERIUS, id est quod est
relatiuum, QUOMODO etc., ac si dicat: nullo modo.

     AMPLIUS AUTEM, SI ERUNT MAGNUM ET PARVUM CONTRARIA, CONTINGET
     IDEM IPSUM SIMUL CONTRARIA SUSCIPERE ET EA IPSA SIBIMET ESSE
     CONTRARIA. CONTINGIT ENIM SIMUL IDEM PARVUM ESSE ET MAGNUM.

AMPLIUS SI ERUNT. Ostendit, quod non sunt contraria, directa
ratiocinatione.  Ostendit idem indirecta, ducendo scilicet ad
inconueniens, si aliquis concedat ea esse contraria, ad hoc scilicet
quod contraria sunt in eodem et quod eadem res sit sibi ipsi
contraria, in susceptione scilicet contrariorum, quod quidem
inconueniens idem est in sensu cum priori. Sed fortasse ideo uerba
commutat, quia magis haec uerba abhorret aduersarius, quod scilicet
eadem res sit sibi ipsi contraria, quam quod eadem res suscipiat
contraria. Sic lege: AMPLIUS, id est adhuc probo, quod non sunt
CONTRARIA sic: aut sunt contraria aut non sunt. Sunt, inquit
aduersarius. Inde Aristoteles sic arguit inconueniens: SI sunt
CONTRARIA, CONTINGET eandem rem SUSCIPERE CONTRARIA etc., cum hac
scilicet instantia quod eadem res suscipiat MAGNUM ET PARVUM, quam
quidem instantiam statim supponit dicens: CONTINGIT ENIM. Et est causa
commendatio consequentiae praecedentis.

     EST ENIM ALIQUID AD HOC QUIDEM PARVUM, AD ALIUD VERO HOC IDEM
     IPSUM MAGNUM.

EST ENIM. Vere eadem res simul est magna et parua, quia respectu
istius et illius. A partibus.

     QUARE IDEM PARVUM ET MAGNUM ET IN EODEM TEMPORE ESSE CONTINGIT,
     QUARE SIMUL CONTRARIA SUSCIPIT.

QUARE IDEM, quia scilicet IDEM suscipit MAGNUM ET PARVUM, ergo idem
SUSCIPIT CONTRARIA. A parte contrariorum, non secundum rei ueritatem
sed secundum opinionem.

     SED NIL EST QUOD VIDEATUR SIMUL CONTRARIA POSSE SUSCIPERE; UT
     SUBSTANTIA SUSCEPTIBILIS QUIDEM CONTRARIORUM ESSE VIDETUR SED
     NULLUS SIMUL ET SANUS ET AEGER EST, NEC ALBUS ET NIGER SIMUL;
     NIHILQUE ALIUD SIMUL CONTRARIA SUSCIPIET.

SED NIL EST.  Assumit destruendo consequens, ut postea destruat
antecedens praemissae consequentiae dicens: SED NIL suscipit SIMUL
diuersa CONTRARIA. Quod ostendit a partibus contrariorum dicens: Nam
NULLUS SIMUL etc.

     ET EADEM SIBI IPSIS CONTINGIT ESSE CONTRARIA; NAM SI EST MAGNUM
     PARVO CONTRARIUM, IPSUM AUTEM IDEM SIMUL EST PARVUM ET MAGNUM,
     IPSUM SIBI ERIT CONTRARIUM.

ET EADEM SIBI. Aliud consequens ponit, ut utrisque simul destructis
destruat antecedens, scilicet magnum et paruum esse contraria.

Sic iunge: et rursus si magnum et paruum sunt contraria, contingit
easdem res sibi ipsi esse contrarias, in susceptione scilicet
contrariarum rerum. Falsa est, dicet aliquis, consequens, immo uera
dicit Aristoteles, quia ita est in re, ut ipsa dicit. A causa. Et
simul ad euidentiam apponit instantiam, quod scilicet idem simul est
magum et paruum.

     SED IMPOSSIBILE EST IPSUM SIBI ESSE CONTRARIUM. NON EST IGITUR
     MAGNUM PARVO CONTRARIUM NEQUE MULTUM EXIGUO; QUARE VEL SI NON
     RELATIVORUM HAEC QUILIBET DICAT, TAMEN QUANTITATIS NIHIL
     CONTRARIUM HABEBIT.

SED IMPOSSIBILE. Sicut destruit primum consequens, ita facit et
secundum, quibus destructis destruit antecedens ita: NON EST
IGITUR. Locus a destructione consequentium.

NEQUE eadem ratione MULTUM EXIGUO, quia scilicet similiter eadem et
multa et pauca diuersis respectibus. Notandum de consequentiis
praemissis, quod non est curandum, si non sint, dummodo sint
probabiles ei cum quo sermo conseritur.

Attende etiam quod non uidetur hoc inconueniens ad quod Aristoteles
ducit, si /198/ pensemus qualiter in eodem contraria constituat,
diuersis scilicet respectibus. Eadem namque res uidetur diuersis
respectibus contraria suscipere, quia iniquus et bonus est ex Deo et
malus ex se.  Sed profecto contraria in respectu non conueniunt. Non
enim albus dicitur uel niger respectu alicuius nec similiter ex ullo
contrario respectus inest sed tantum ex relatiuis, quae contraria esse
non possunt. Dicimus itaque quod cum dicitur impius malus, non in eo
malitiam, quae contraria est bonitati, ponimus sed idem sentimus ipsum
in se habere quod malum est, uitium scilicet. Sed opponitur quod si
uitium fundetur in eo qui bonus est, oportet et malitiam uitii in ipso
fundari. Et fortasse non est inconueniens, si diuersa contraria ab
eodem sustentantur sed non idem informant. Possumus etiam dicere, quod
contrarium proprie nomen est rerum, quandoque et uocum gratia
significationis. Quando autem nomen est rerum, sicut hic accipit
Aristoteles, omnino impossibile est contraria esse in eodem.  Quando
autem bonus et malus contraria genera dicuntur, id de uocibus
intelligi potest. Voces autem duobus modis contrariae dicuntur,
quaedam magis proprie, scilicet quae significant tantum res
contrarias, quaedam minus, per adiunctionem scilicet contrariarum
uocum, ut castitas et luxuria haec uocabula bene secundum
significationem contraria dicuntur, secundum hoc etiam sumpta castum
et luxuriosum. Haec autem genera, uirtus et uitium, per adiunctionem
contrariarum uocum dicuntur contraria, quarum scilicet significationem
continent. Similiter bonum et malum, haec nomina, pro uirtute et uitio
accepta per adiunctionem contrariorum inferiorum quodammodo contraria
dicuntur. Aristoteles autem de uocibus contrariis hic non agit, cum
negat contraria in eodem esse sed de rebus contrariis, quae nullo modo
in eodem esse possunt, <sicut> uirtus et uitium quae in eodem sunt,
non tamen ideo res contrariae sunt in eodem. Non enim quaelibet quae
sunt uirtus et uitium, sunt contraria.

     MAXIME AUTEM CIRCA LOCUM VIDETUR ESSE CONTRARIETAS QUANTITATIS.

MAXIME AUTEM. Postquam ostendit quantitatem non suscipere
contrarietatem per magnum et paruum, dicit maxime uideri inesse
contrarietatem quantitati per locum, quia scilicet maxime uidentur
loca inter se contraria esse propter quandam uidelicet definitionem de
contrariis datam, quae eis bene aptari uidebatur, quam ipse statim
supponet.

Sic iunge: CONTRARIETAS UIDETUR quodammodo inESSE quantitati circa
magnum et paruum, hoc est per magnum et paruum, sed MAXIME CIRCA LOCUM,
cum tamen similiter uerum non sit de locis sicut nec de magno et
paruo.

     SURSUM ENIM AD ID QUOD DEORSUM EST CONTRARIUM PONUNT, LOCUM QUI
     IN MEDIO EST DEORSUM DICENTES EO QUOD MULTA MEDII DISTANTIA AD
     TERMINOS MUNDI SIT.

SURSUM ENIM. Vere circa locum, quia circa superiorem et inferiorem. A
partibus. Et hoc est: SURSUM PONUNT CONTRARIUM AD DEORSUM, id est
superiorem locum ad inferiorem.

LOCUM QUI IN MEDIO EST DICENTES DEORSUM, hoc est uocantes inferiorem
locum, /199/ qui est in medio mundi, sicut est medium punctum
terrae. In omni enim rotundo id quod medium est, infinitum est, et
quare ista uocent contraria, ponit, eo scilicet quod maxima distantia
spatii sit inter ipsum medium et fines mundi, quae sunt
superiora.

     VIDENTUR AUTEM ET ALIORUM CONTRARIORUM DEFINITIONEM AB HIS
     PROFERRE.

VIDENTUR AUTEM. Non solum dicunt ista esse contraria, uerum etiam, ut
hoc probent, proferunt quandam DEFINITIONEM CONTRARIORUM, quam
quodammodo his assignant, ut contraria esse monstrent.

AB HIS, id est secundum naturam distantiae istorum, componunt
definitionem caetera quoque contraria continentem, quae considerant
his similia esse in distantia.

     QUAE ENIM MULTUM A SE INVICEM DISTANT EORUM QUAE SUB EODEM GENERE
     SUNT CONTRARIA DETERMINANT.

QUAE ENIM. Vere definitionem proferunt, quia istam. A parte. Et hoc
est: Nam DETERMINANT, id est definiunt, esse CONTRARIA illas res
scilicet QUAE MULTUM ab INVICEM DISTANT siue in oppositione suae
naturae siue etiam multitudine spatii. Res illas dico EORUM, id est de
numero eorum, quae sub eodem sunt genere. Nolebant enim umquam sub
diuersis generalissimis aliqua inter se contineri contraria sed semper
in eodem esse, quod quidem uerum est iuxta illud Aristotelis: "Si ex
contrariis unum fuerit quale... etc." In hoc autem uehementer errabant
et manifeste, quod secundum spatii distantiam contraria pensabant, ut
uidelicet hanc rem illi contrariam dicerent, quia magno spatio ab eo
remota erat. Possent enim ipsas quoque substantias uel quorumlibet res
praedicamentorum hac ratione contrarias appellare. Nam subiectae
substantiae superiori et inferiori loco a se etiam toto spatio remotae
sunt, quanto loca ipsarum. Ipsae etiam extremae partes firmamenti
maiori spatio a se dissident et loca earum quae utraque superiora
sunt, in eo tamen ipsi superiorem locum alii superiori contrarium
dicebant, cum magis secundum rationem eorum contraria uidentur. Unde
Aristoteles hanc eorum opinionem ita quasi aperte falsam et omni
ratione destitutam praeterit, ut non destruere curaret, cum ex toto
superuacuum putaret refellere, ideoque per se ipsum apparet friuolum,
si non uidetur.

     SED NON VIDETUR QUANTITAS SUSCIPERE MAGIS ET MINUS, UT BICUBITUM.

Aliam ponit quantitatis communitatem quod uidelicet nomina non habent
sua, scilicet proprie, quae comparentur, siue sint substantialia
quantitatum nomina, ut est numerus, siue sint sumpta a quantitatibus.

Sic iunge: QUANTITAS VIDETUR quodammodo contrarietatem SUSCIPERE sed
non uidetur in suis nominibus SUSCIPERE MAGIS ET MINUS, hoc est habere
nomina, quae in comparatione magis uel minus suscipiant.

     NEQUE ENIM EST ALIUD ALIO MAGIS BICUBITUM; NEQUE IN NUMERO, UT
     TERNARIUS QUINARIO; NIHIL ENIM MAGIS TRIA DICENTUR, NEC TRIA
     POTIUS QUAM TRIA; NEC TEMPUS ALIUD ALIO MAGIS ET MINUS DICITUR.

NEQUE ENIM. Vere non habent in suis nominibus comparationem, quia
neque <in> sumptis neque in substantialibus. A partibus per BICUBITUM,
quod sumptum est a bicubita linea uel a bicubitatione, quae fortasse
est quantitas. Et per 'tria' habemus de sumptis, per 'numerus' et
'tempus' de substantialibus. Sic lege: Aliud subiectum non dicitur
magis bicubitum alio subiecto.

NEQUE IN NUMERO, id est in hoc nomine numerus, similiter comparatio
contingit.

UT TERNARIUS /200/ non dicitur magis numerus QUINARIO.

NEQUE ENIM. Vere substantiale nomen numerorum non comparatur, quia
neque sumpta a numeris. A maiori. Magis enim de sumptis uideretur quam
de substantialibus. De sumptis autem ostendit per TRIA, quod sumptum
est a ternario, cum ait: aliqua TRIA non dici MAGIS TRIA QUAM alia
TRIA.

     NEC IN HIS QUAE DICTA SUNT OMNINO MAGIS ET MINUS DICITUR.

NEC IN HIS, id est in nominibus suprapositarum quantitatum, magis et
minus proferunt in comparando.

     QUARE QUANTITAS NON SUSCIPIT MAGIS ET MINUS.

QUARE QUANTITAS. Quandoquidem quantitas neque in his neque in illis
nominibus suis comparatur, ergo non comparatur in suis nominibus. A
partibus.

     PROPRIUM AUTEM MAXIME QUANTITATIS EST QUOD AEQUALE ET INAEQUALE
     DICITUR. SINGULUM ENIM EARUM QUAE DICTA SUNT QUANTITATUM ET
     AEQUALE DICITUR ET INAEQUALE, UT CORPUS AEQUALE ET INAEQUALE, ET
     NUMERUS AEQUALIS ET INAEQUALIS DICITUR, ET TEMPUS AEQUALE ET
     INAEQUALE; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS QUAE DICTA SUNT SINGULIS
     ET AEQUALE ET INAEQUALE DICITUR.

PROPRIUM AUTEM. Duas communitates quantitatibus assignauit, scilicet
non suscipere contrarietatem uel comparationem, quarum nulla fuit
proprie proprium, quia scilicet non conueniebant solis. Unde nunc
tandem apponit eam quae proprie proprium est, per quam maxime
quantitatem queamus cognoscere, quae quidem est: dici aequale uel
inaequale. Nil enim proprie aequale uel inaequale dicitur nisi
quantitas. Si enim quandoque etiam substantiae uel aliae res dicantur
aequales uel inaequales, gratia quantitatum dicitur neque cum dicitur
hic homo aequalis illi, uidetur aequalitas praedicari sed aequalis
quantitas poni. Maxime proprie dicit, id est proprie proprium. Quod
autem sit proprie proprium probat a descriptione, quia scilicet
conuenit omni quantitati et soli. Quod autem omni, habemus hic:
SINGULUM ENIM. Quod soli, ibi: IN CAETERIS VERO, ut corpus
quantitatiuum.

     IN CAETERIS VERO QUAE QUANTITATES NON SUNT, NON MULTUM VIDETUR
     AEQUALE ET INAEQUALE DICI.

IN CAETERIS VERO. Postquam ostendit omnibus conuenire, ostendit
solis.

NON MULTUM, id est non proprie.

     NAMQUE AFFECTIO AEQUALIS ET INAEQUALIS NON MULTUM DICITUR SED
     MAGIS SIMILIS, ET ALBUM AEQUALE ET INAEQUALE NON MULTUM SED
     SIMILE.

NAM<QUE>. Ostendit in parte, quod ea quae non sunt quantitates, non
dicuntur AEQUALE uel INAEQUALE, quia AFFECTIO uel albedo. 'Affectio'
nomen est qualitatum primae speciei qualitatis, earum scilicet quae
per applicationem ueniunt.

     QUARE QUANTITATIS PROPRIUM EST AEQUALE ET INAEQUALE DICI.

QUARE, quia scilicet conuenit omni et soli. A descriptione proprii.

			       LI 2.07
			     DE RELATIVIS

     AD ALIQUID VERO TALIA DICUNTUR QUAECUMQUE HOC IPSUM QUOD SUNT
     ALIORUM DICUNTUR, VEL QUOMODOLIBET ALITER AD ALIUD.

AD ALIQUID VERO. Post quantitatem statim ad aliquid tractat multis de
causis, tum quia posita quantitate in aliquo maius uel minus statim ex
ea contingit, quod ad relationem pertinet, quippe magnum et paruum
relatiua sunt, tum quia in quantitate relationis naturam frequenter
induxit, cum de magno et paruo disputaret, tum etiam ante qualitatem
ad aliquid tractat, quia magis similis est relatio quantitati quam
qualitas. Quantitas quippe neque contrarietatem suscipit neque
comparationem, qualitas uero frequenter utrumque habet, relatio, cum
rarissime compararetur sicut magnum est paruum, omnino contrarietate
caret. Accipitur diuersis modis hoc nomen ad aliquid, /201/ modo
scilicet generalissimum nomen omnium relationum tantundem ualens
quantum relatio, cuius in sequentibus Aristoteles definitionem
ponit. Modo nomen est fundamentorum relationum, sumptum scilicet a
relatione, generalissimo; unde dicit Boethius, quia Socrates in
quantum pater est, ad aliquid est, id est formatus relatione. Nec non
etiam nomen eorum nominum quae a relationibus sumpta sunt, ueluti
istorum 'pater' 'filius' et aliorum, nec non etiam secundum priorem
definitionem, quam ponit Aristoteles et emendat postea, quae teste
Boethio creditur esse Platonis, accipitur hoc nomen ad aliquid in
designatione omnium nominum, quae hoc ipsum quod sunt, conuersim ad
alia assignant, ut ala quoque ad alatum, remus ad remitum.

Modus autem tractandi hic est, quod prius tractat relatiua secundum
eam definitionem quae a Platone data esse creditur, ostensisque
inconuenientibus quae ex ea sequuntur, si quis eam concedat
sufficientem esse, corrigit eam ponendo suam ac demum proprietatem
supponit, quae omnibus et solis ueris relatiuis conuenire uidetur.

Nunc literam insistamus -- nota singula uerba!

AD ALIQUID nomen est compositum, cuius uis ex ipsa compositione tam
rerum quam uocum proprietatem bene uidetur exprimere. Exponitur autem
haec definitio in designatione uocis sic: TALIA, scilicet uocabula,
DICUNTUR, secundum significationem scilicet relationum, QUAECUMQUE
DICUNTUR ALIORUM, id est assignabilia sunt ad alia per genetiuum VEL
QUOMODOLIBET ALITER, siue scilicet per alium casum siue scilicet per
praepositionem; simile enim per datiuum assignatur, disciplinatum per
ablatiuum, magnum per praepositionem.

HOC IPSUM QUOD SUNT, id est in propria uoce qua subiciuntur,
praedicata assignant. Si enim dicatur bos hominis possessio, haec
assignationis constructio ad relationes <non> pertinet, quia nomen
bouis ad nomen hominis in se ipso non assignatur, sicut si id
diceretur: 'bos hominis bos' sed per aliud nomen quod est possessio,
constructio fit nec secundum alios relatiuorum proprietatem
exigebat. Bene autem dixit talia pluraliter, non tale, demonstrans
scilicet relatiuorum naturam in pluralitate consistere, quod et
compositio huius nominis quod est 'ad aliquid', quodammodo innuit, in
quo etiam plurali 'in unam assignationem' oportet subintelligi. Non
enim quod remus dicitur nauis remus, sufficit ad hanc quoque nominum
relationem quam hic accipit, quia non potest seruari conuersio. Tale
est ergo quod ait: TALIA DICUNTUR AD ALIQUID quae mutuo dicuntur etc.

Et nota quod cum ait: DICUNTUR, uoces /202/ quarum proprie dici est,
intellexisse se innuit et hoc loco relationem quantum ad
constructionem sese accipere, qui etiam secundum constructionis
diuersitatem dixit aliorum uel aliter. Nam quantum ad rerum naturam
quae est diuersitas relationis inter magnum et paruum, quae per
praepositionem referuntur, et inter patrem et filium, quae per
genetiuum?

     UT MAIUS ID QUOD EST ALTERIUS DICITUR (ALIQUO ENIM MAIUS
     DICITUR), ET DUPLUM ALTERIUS DICITUR ID QUOD EST (ALICUIUS ENIM
     DUPLUM DICITUR)

UT MAIUS, id est hoc nomen 'maius' refertur per ablatiuum.

ALIQUO ENIM. Vere refertur, quia per ablatiuum. A partibus.

ET DUPLUM, hoc nomen scilicet, dicitur alterius, id est refertur per
genetiuum.

ALICUIUS ENIM. Vere refertur, quia per genetiuum. A parte.

     SIMILITER AUTEM ET ALIA QUAECUMQUE SUNT HUIUSMODI. AT VERO SUNT
     ETIAM ET HAEC AD ALIQUID, UT HABITUS, AFFECTUS, DISCIPLINA,
     POSITIO.

SIMILITER AUTEM ET in ALIA, quaecumque scilicet sunt uere relatiua,
<ad> HOC IPSUM QUOD SUNT, referuntur. Hoc ideo dicit, quia uult
transire ad non uera relatiua dicens: AT VERO, hoc est: non solum
supraposita quae uera sunt relatiua, dicuntur ad aliquid secundum hanc
definitionem, uerum etiam ista: HABITUS pro habere generalissimo
ponitur, POSITIO pro situ, et dicitur habitus habentis rei habitus,
positio positae rei positio. Boethius tamen accipit habitum, quem
Aristoteles cum descriptione ponit, sub prima specie qualitatis, et
est habitus quod firmiter habetur et ad habens firmiter refertur.

     HAEC ENIM OMNIA QUAE DICTA SUNT HOC IPSUM QUOD SUNT ALIORUM
     DICUNTUR ET NON ALIUD ALIQUID.

HAEC ENIM. Vere sunt relatiua, quia hoc ipsum quod sunt dicuntur
aliorum, quae iterum ad ipsa referuntur et non aliter, nisi scilicet
per genetiuum. A parte.

     HABITUS ENIM ALICUIUS HABITUS EST, ET DISCIPLINA ALICUIUS
     DISCIPLINA, ET POSITIO ALICUIUS POSITIO; SED ET ALIA SIMILITER.

HABITUS ENIM. Vere supposita referuntur, quia et habitus et alia. A
partibus.

     AD ALIQUID ERGO SUNT QUAECUMQUE ID QUOD SUNT ALIORUM DICUNTUR VEL
     QUOMODOLIBET ALITER AD ALIUD; UT MONS MAGNUS DICITUR AD MONTEM
     ALIUM  (MAGNUM ENIM AD ALIQUID DICITUR), ET SIMILE ALICUI SIMILE,
     ET OMNIA TALIA SIMILITER AD ALIQUID DICUNTUR.

AD ALIQUID ERGO SUNT. Quandoquidem ista SUNT AD ALIQUID, quae hoc
ipsum quod sunt, ALIORUM DICUNTUR, ergo omnia alia quae idem habent,
sunt similiter ad aliquid. A simili.

VEL QUOMODOLIBET ALITER. Non solum illa quae referuntur per genetiuum
sed etiam QUOMODOLIBET ALITER, quod etiam addit, ut exemplificaret,
sicut in magno apparet, quod refertur per praepositionem. Et nota quod
hoc non est exemplum de constructione relationis, quippe 'hoc ipsum
quod est' non dicitur: quippe mons est subiectum, magnum praedicatur,
sed est exemplum de quadam assignatione relatiui per praedicationem.

MAGNUM ENIM. Commendat exemplum de magno, quia scilicet relatiuum
est. A causa.

ET SIMILE. Exemplum est de his quae non referuntur ad aliud sed ad se
ipsa assignantur. Quae tamen non uidentur sub praemissa definitione
includi, in qua dictum est 'aliorum'. Sed 'aliorum' generaliter pro
'aliquorum' posuit.

ET OMNIA TALIA, scilicet quae etiam ad se referuntur, AD ALIQUID
DICUNTUR.

     EST AUTEM ET ACCUBITUS ET STATIO ET SESSIO POSITIONES QUAEDAM,
     POSITIO VERO AD ALIQUID EST.

EST AUTEM.  Ostendit positionem generalissimum esse ad aliquid, nunc
per positionem supponit species eius ad aliquid dicens: POSITIO, hoc
nomen, AD ALIQUID EST, gratia scilicet significationis secundum
opinionem, /203/ sed ACCUBITUS ET STATIO ET SESSIO, res scilicet horum
nominum, sunt POSITIONES, res uidelicet huius nominis quod est
positio.  Unde apparet quod haec nomina specialia secundum
significationem sint AD ALIQUID.

     IACERE AUTEM VEL STARE VEL SEDERE IPSAE QUIDEM NON SUNT
     POSITIONES, DENOMINATIVE VERO AB HIS QUAE DICTA SUNT POSITIONES
     NOMINANTUR.

IACERE AUTEM. Quia stare et statio, hae uoces sedere et sessio uel
recumbere, id est iacere, et accubitus, hic consimili significatione
uel forma etiam uocis eadem penitus uideri possent, dat differentiam
inter ea per subiectionem praedicationis, quia uidelicet sessio
positioni supponitur sedere uero non, quia est sumptum a sessione, et
hoc est: sessio est positio quoque; sedere, id est persona sedens,
quae scilicet sessione affecta est, non est ipsa positio sed
denominatiue dicitur a positione, quia scilicet nomen habet hoc quod
est sedens, denominatiuum a sessione. Similiter de caeteris, id est
iacere et stare dicendum est. Et notandum, cum iacere ab accubitu
DENOMINATIVE non dicatur apud nos, apud Graecos fortasse denominatio
erat in illis <quae> pro istis accipiuntur. Poterit fortasse dici,
quod denominatiuum large hoc loco accipit pro sumpto.

Videtur autem Aristoteles huic expositioni in sequentibus contrarius
esse, ubi scilicet ait: "dictum est de situ in his quae ad aliquid
sunt, quia denominatiue a positionibus dicitur". Hic enim Aristoteles
dicere manifeste uidetur ipsos situs, id est positiones, dici
denominatiue a positionibus.

Nos uero ipsas substantias iacentes, stantes sedentes dicebamus dici
denominatiue a positionibus quae sunt situs. Unde quidam coacti
auctoritate Aristotelis haec nomina 'positio', 'statio' etc., aequiuoce
sumunt in designatione quarundam qualitatum adiacentium sitibus, a
quibus uidelicet qualitatibus ipsi situs dicuntur denominatiue,
iacentes, stantes sedentes. Et tunc planum est quod Aristoteles ait
in sequentibus, ipsos situs dici denominatiue a positionibus,
qualitatibus, et cum praemittitur: 'statio' 'sessio' SUNT POSITIONES,
POSITIO VERO AD ALIQUID est, de qualitatibus agitur, cum autem
supponitur 'iacere' 'accumbere' etc., de sitibus agitur per sumpta a
qualitatibus.

At uero necessarium nobis non uidetur propter auctoritatem Aristotelis
saluandam tot significationes nominum fingere nec quisquam sensus in
eo apparet, quod sedere uel statio ipsum situm dicimus sed tantum
substantiam, ipsum scilicet hominem. Unde priorem expositionem omnino
retinentes dicimus Aristotelem non dixisse situs denominari a
positionibus sed hoc tantum quod de situ in 'ad aliquid' locutus est
et ubi, assignat breuiter repentens eadem uerba quae ibi posuerat
dicens, quia denominatiue a positionibus dicuntur, iacere scilicet et
stare et sedere, hoc est substantia iacens etc. Quia enim semper hic
breuiloquus fuit praetermisso subiecto propositionis per ea quae
apposuit, ipsum quoque innuit et ubi dixit substantias /204/
denominari a sitibus, de substantiis simul et sitibus egit.  Boethius
autem in Commento:

     Cum positio in quantum sit ad aliquid et sint eius species
     relatiuae -- sessio enim et statio relatiua sunt -- sedere et
     stare nulla relatio est. Omnis <autem> denominatio non est idem
     quod est ea res <de> qua denominatur, ut grammaticus non est
     grammatica de qua denominatus est. Quocirca sedere, si de
     sessione et stare de statione denominatiuum est, sessio uero et
     statio relatiua sunt, sedere et stare quae a relatiuis denominata
     sunt, relatiuorum genere non tenentur et uniuersaliter quicquid
     ex quibuslibet positionibus denominatur, illud non ad relatiua
     sed ad praedicationem quae est ubi quae eadem situs dicitur,
     reduci potest.

Quae quidem uerba quaestionem generant. Cum enim dicit positionem
etc. relatiua esse, quomodo uerum est, ut non similiter relatiua
dicantur ea ad quae referuntur, positum scilicet et sedens etc.?
Quippe istis quoque sicut illis supraposita definitio relatiuorum
conuenit, secundum quam et ista sicut illa relatiua dici conuenit, cum
neutra proprie relatiua dicantur. Dicimus itaque eum hoc loco aliorum
sententiam potius induxisse quam suam, qui uidelicet putabant
Aristotelem innuisse per hoc quod dixit ista denominari a
positionibus, ea non debere dici relatiua.

     INEST AUTEM ET CONTRARIETAS IN RELATIONE, UT VIRTUS VITIO
     CONTRARIUM, CUM SIT UTRUMQUE HORUM AD ALIQUID, EST, ET DISCIPLINA
     IGNORANTIAE. NON AUTEM OMNIBUS RELATIUIS INEST CONTRARIETAS;
     DUPLICI ENIM NIHIL EST CONTRARIUM, NEQUE VERO TRIPLICI NEQUE ULLI
     TALIUM.

INEST AUTEM. Praeposita definitione Platonica tractat secundum eam
relatiuorum communitates et primum hanc ponit quae neque omnibus neque
solis conuenit, quia scilicet relatiua huiusmodi contrarietatem
habent, quod ipse superius in quantitate ueris relatiuis conuenire
negauerat.

NEQUE TRIPLICI. Triplex referri uidetur ad septiplum.

NEQUE ULLI TALIUM, id est alicui uerorum relatiuorum, uel alicui
talium, hoc est quae insint per uerum. Hoc quoque quod Boethius hoc
loco dicit: in eo quod substantia est et pater, diuersis generibus
supponi diuersa ratione, secundum opinionem aliorum intellige, sicut
etiam de contrarietate quae relatiuis inesse conceditur.

     VIDENTUR AUTEM ET MAGIS ET MINUS RELATIVA SUSCIPERE; SIMILE ENIM
     MAGIS ET MINUS DICITUR, ET INAEQUALE MAGIS ET MINUS DICITUR, CUM
     UTRUMQUE SIT RELATIVUM (SIMILE ENIM ALICUI SIMILE DICITUR ET
     INAEQUALE ALICUI INAEQUALE). NON AUTEM OMNIA RELATIVA SUSCIPIUNT
     MAGIS ET MINUS SIMILITER; DUPLEX ENIM NON DICITUR MAGIS ET MINUS
     DUPLEX, NEC ALIQUID TALIUM.

VIDENTUR AUTEM. Aliam inducit communitatem relatiuorum, quae sicut
prior neque omnibus conuenit neque solis, quod scilicet comparantur
relatiua nomina. Nota quod Aristoteles INAEQUALE tantum, non aequale
comparari dicit, Boethius uero et de aequali concedit accipiens
fortasse aequale pro simili uel inducens aliorum opinionem, quibus
forsitan uidebatur, quod quotiens priuatorium nomen ad comparationem
uenit, et illud ueniat respectu cuius priuatorium dicitur, quod
rarissime deficit.

NEC ALIQUID TALIUM, id est relatiuorum, quae per definitos numeros
insunt. Magnum uero et paruum licet relatiua sint, /205/ tamen ad
comparationem ueniunt.

     OMNIA AUTEM RELATIVA AD CONVERTENTIA DICUNTUR, UT SERVUS DOMINI
     SERVUS DICITUR ET DOMINUS SERVI DOMINUS, ET DUPLUM DIMIDII DUPLUM
     ET DIMIDIUM DUPLI DIMIDIUM, ET MAIUS MINORE MAIUS ET MINUS MAIORE
     MINUS; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS.

OMNIA AUTEM. Tertiam ponit communitatem relatiuorum, in qua corrigere
intendit quasdam uitiosas assignationes, in quibus conuersio seruari
non potest, ut relatio permaneat, ut si dicatur ala auis, remus nauis,
caput animalis.

Sic iunge: Non OMNIA RELATIUA suscipiunt contrarietatem uel magis uel
minus sed omnia habent conuersionem. Et hoc est: OMNIA RELATIVA
DICUNTUR AD CONUERTENTIA, hoc est assignantur ad talia quae iterum
assignantur ad ipsa secundum reciprocationem. Alia est autem conuersio
reciprocationis in relatione, alia terminorum enuntiationis. Cum enim
dicimus:

     Pater filii pater

et:

     Filius patris filius

terminos enuntiationis, qui sunt praedicatum et subiectum, non
transponimus, ita ut de subiecto faciamus praedicatum et e conuerso.
Cum enim dicitur:

     Est <pater> filii pater

'pater' et subicitur et praedicatur, 'filii' determinatio est
praedicati. Cum uero conuertitur ita:

     Filius patris filius

'filius' et subicitur et praedicatur et 'patris' est determinatio
praedicati. Unde quia in ista subiectum erat, non fit in alia
praedicatum uel e conuerso, et ita non permanet conuersio secundum
terminos enuntiationis sed magis secundum reciprocationem relationis,
ut scilicet sicut pater ad filium respicere monstratur, ita filius ad
patrem. Et haec est conuersio quam accipit secundum mutuam
assignationem relationis.

     SED CASU ALIQUOTIENS DIFFERT SECUNDUM LOCUTIONEM, UT DISCIPLINA
     DISCIPLINATI DICITUR DISCIPLINA ET DISCIPLINATUM DISCIPLINA
     DISCIPLINATUM, ET SENSUS SENSATI SENSUS ET SENSATUM SENSU
     SENSATUM.

SED IN CASU. Omnia conuertuntur sed inter ea quae per casum referuntur
et non per praepositionem, haec differentia est, quod alia eodem CASU,
ut pater et filius per genetiuum, alia per dissimilem casum, ut
DISCIPLINA ET DISCIPLINATUM. Prior enim assignatio per genetiuum fit,
cum dicitur disciplina disciplinati, secunda per ablatiuum, cum
dicitur disciplinatum disciplina, quod quidem proprietas locutionis
exigit, non natura rei. Et hoc est: SECUNDUM LOCUTIONEM, id est
constructionis proprietatem. Nota quod hoc loco Boethius ablatiuum qui
a nullo regitur, siue absolutus sit siue resolutus, septimum casum
uocat, facit itaque duos casus de ablatiuo duas <scilicet> positiones
eius in constructione.

     AT VERO ALIQUOTIENS NON VIDEBITUR CONVERTI NISI CONVENIENTER AD
     QUOD DICITUR ASSIGNETUR.

AT VERO. Semper conuertibilia sunt et semper conuertuntur, si bene
assignentur, ad ea scilicet ad quae deberent.

     SI ENIM PECCET IS QUI ASSIGNAT, UT ALA SI ASSIGNETUR AVIS, NON
     CONVERTITUR UT SIT AVIS ALAE.

SI. Aliquando uitiose assignantur, ad ea scilicet ad quae non
conuenit, ideoque non potest seruari conuersio. SI ENIM assignatur non
conuenienter, uere NON CONUERTITUR. Quia SI PECCAT IS QUI ASSIGNAT in
assignando, id est si uitiose assignat, non fit conuersio. A pari. Et
hoc est: SI ENIM etc.

     NEQUE ENIM PRIUS CONVENIENTER ASSIGNATUM EST ALA AVIS.

NEQUE ENIM. Commendat exemplum de uitiosa assignatione inter alam et
auem, ac si diceret: bonum exemplum dedi de uitiosa assignatione,
/206/ quia ita est in istis. A causa.

     NEQUE ENIM IN EO QUOD AVIS EST, IN EO ALA EIUS DICITUR SED IN EO
     QUOD ALATA EST. MULTORUM ENIM ET ALIORUM ALAE SUNT, QUAE NON SUNT
     AVES.

NEQUE ENIM. Causam supponit quare non sit conueniens assignatio uel
quare etiam non possit seruari conuersio, quia scilicet ala non
dicitur auis esse IN EO QUOD AVIS EST SED IN EO QUOD ALATA EST. Quod
quidem patet ex eo quod supponit, quia scilicet multa alia habent
alas. Ab oppositis. Apes enim et uespes et uespertiliones alas
habent.

     QUARE SI ASSIGNETUR CONVENIENTER, ET CONVERTITUR; UT ALA
     ALATI ALA, ET ALATUM ALA ALATUM. ALIQUOTIENS AUTEM FORTE ET
     NOMINA FINGERE NECESSE ERIT, SI NON FUERIT POSITUM NOMEN AD QUOD
     CONVENIENTER ASSIGNETUR; UT REMUS NAVIS SI ASSIGNETUR, NON ERIT
     CONVENIENS ASSIGNATIO (NEQUE ENIM IN EO QUOD EST NAVIS, IN EO
     EIUS REMUS DICITUR.

QUARE quandoque, si inconuenienter assignantur, non conuertitur, ergo
SI CONVENIENTER, CONVERTITUR. A contrariis. Sed ut CONVENIENS fiat
ASSIGNATIO, prius oportebit ALIQUOTIENS nouum uocabulum inuenire, ad
quod id quod iam inuentum est, CONVENIENTER ASSIGNETUR, ut si dicamus
'remitum', ad quod referatur REMUS, non ad nauem.

     SUNT ENIM NAVES QUARUM REMI NON SUNT.

SUNT ENIM NAVES. Lintres uocat eas Boethius quas solo subigunt conto.

     QUARE NON CONVERTITUR.

QUARE NON CONVERTITUR. Quia scilicet sunt naues quarum remi non sunt,
ergo non est conuersio. Ab oppositis uel a causa.

     NAVIS ENIM NON DICITUR REMI NAVIS. SED FORTE CONVENIENTIOR
     ASSIGNATIO ERIT SI SIC QUODAMMODO ASSIGNETUR, REMUS REMITAE.

NAVIS ENIM. Vere non est conuersio, quia neque per genetiuum neque per
alium facta. A partibus. Sed eam per genetiuum remouet, de qua magis
uideretur.

     AUT QUOQUO MODO ALITER DICTUM SIT.

AUT QUOMODOLIBET ALITER, ut uidelicet, si non placet dicere remitum,
dicas 'remotum' uel 'rematum'.

     NOMEN ENIM NON EST POSITUM; CONVERTITUR AUTEM SI CONVENIENTER
     ASSIGNETUR.

NOMEN ENIM reddit causam, quare in placito nostro ponat de nomine
significando, quia uidelicet non positum est nomen, id est inuentum.

     REMITUM ENIM REMO REMITUM EST. SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS, UT
     CAPUT CONVENIENTIUS ASSIGNABITUR CAPITATI QUAM SI ANIMALIS
     ASSIGNETUR; NEQUE ENIM IN EO QUOD ANIMAL EST CAPUT HABET (MULTA
     ENIM SUNT ANIMALIA CAPITA NON HABENTIA).

REMITUM ENIM. Vere conuertitur, quia per genetiuum. A parte.

Quod ait: non IN EO QUOD ANIMAL EST HABET CAPUT, uidetur falsum, quia
iam in eo quod animal est, caret capite et ita omne animal caret
capite. Sed attende quod cum ait: non IN EO QUOD ANIMAL EST HABET
CAPUT, negatione posita totam propositionem exstinguit dicens: hoc
quod est animal, non confert caput. Unde non sequitur quod in eo quod
animal est, careat capite. Si uero negatio interponeretur ita:

     In eo quod est animal non habet caput

id est: hoc quod est animal, aufert ei caput, falsum esset atque hinc
bene sequeretur quod in eo quod est animal, careret capite.

MULTA ENIM, ut ostrea uel conchilia, pisces uidelicet quidam, qui in
testis continentur.

     SIC AUTEM FACILIUS FORTASSE SUMITUR QUIBUS NOMEN NON EST POSITUM,
     SI AB HIS QUAE PRIMA SUNT ET AB HIS AD QUAE CONVERTUNTUR NOMINA
     PONANTUR, UT IN HIS QUAE PRAEDICTA SUNT AB ALA ALATUM, A REMO
     REMITUM.

SIC AUTEM. Dixit quandoque nomen esse fingendum ut fiat conueniens
assignatio. Nunc autem quomodo FACILIUS possit nomen inueniri, docet
dicens: SIC FACILIUS SUMITUR, id est imponitur, NOMEN his rebus QUIBUS
NON EST POSITUM, SI uidelicet imPONANTUR NOMINA AB HIS nominibus QUAE
PRIMA SUNT, id est quae iam sunt inuenta, UT AB ALA quod iam est
inuentum, sumatur ALATUM, quod teste Boethio nouiter factum est et
numquam ante dictum, ita scilicet sumatur ab hoc nomine quod est ala,
quod et eius significationem teneat et uocis similitudinem. Nam
alationis significationem tenet, a qua sumptum est, et etiam alae a
qua deriuatum est, sicut Priameius possessionis et Priami et Graecus
cuiusdam proprietatis et Graeciae et aureus /207/ cuiusdam
proprietatis et auri.

AB HIS AD QUAE CONVERTUNTUR.  Posset enim a pluribus iam inuentis sumi
et non ab eo ad quod conuerti debet. Potest etiam hoc nomen ala prius
dici quam alatum, quod in assignatione praecedebat, uel prius etiam
secundum significationem tam sententiae quam subiectae rei. Sensus
enim huius nominis quod est ala, in alato clauditur et res ipsa quae
ala est, secundum hoc quod alatum facit atque ut pars quaedam ipsum
constituit, prior est naturaliter re alata.

     OMNIA ERGO QUAE AD ALIQUID DICUNTUR, SI CONVENIENTER ASSIGNENTUR,
     AD CONVERTENTIA DICUNTUR.

OMNIA ERGO. Quandoquidem supradicta, quia CONUENIENTER ASSIGNANTUR,
conuertuntur, ERGO OMNIA. A simili.

     NAM SI AD QUODLIBET ILLUD ASSIGNETUR ET NON AD ALIUD DICATUR, NON
     CONVERTUNTUR. DICO AUTEM QUONIAM NEQUE HORUM QUAE INDUBITANTER
     CONVERTIBILIA DICUNTUR ET NOMINA EIS POSITA SUNT, NIHIL
     CONVERTITUR, SI AD ALIQUID EORUM QUAE SUNT ACCIDENTIA ASSIGNETUR
     ET NON AD EA QUAE DICUNTUR; UT SERVUS SI NON DOMINI ASSIGNETUR
     SERVUS SED HOMINIS AUT BIPEDIS AUT ALICUIUS TALIUM, NON
     CONVERTITUR (NON ENIM ERIT CONVENIENS ASSIGNATIO).

NAM SI. Vere si conuenienter assignantur, id est ad ea ad quae debent,
conuertuntur, quia si ad alia, non conuertuntur. A contrariis. Quod
ostendit in ueris etiam relatiuis quibus nec nomina deficiunt, quod
scilicet SI assignantur AD ALIQUID accidens, id est extraneum a sua
significatione, non potest seruari conuersio.

NEQUE et NIHIL secundum usum dicit pro 'nil'.

ACCIDENTIA hoc loco dicuntur homo et bipes secundum hoc quod aliena
sunt ab assignatione relationis, licet ab ea secundo loco assignari
seruus et dominus quodammodo possunt. Nam quia dominus homo est uel
bipes et ipse seruus domini seruus est, per se etiam seruus hominis
seruus est et bipes.

NON ENIM. Causam reddit, quia non conuertitur.

     AMPLIUS, SI CONVENIENTER ASSIGNETUR AD ID QUOD DICITUR, OMNIBUS
     ALIIS CIRCUMSCRIPTIS QUAECUMQUE ACCIDENTIA SUNT, RELICTO VERO
     SOLO ILLO AD QUOD ASSIGNATUM EST, SEMPER AD IPSUM DICETUR; UT SI
     SERVUS AD DOMINUM DICATUR, CIRCUMSCRIPTIS OMNIBUS QUAE SUNT
     ACCIDENTIA DOMINO, UT ESSE BIPEDEM VEL SCIENTIAE SUSCEPTIBILEM
     VEL HOMINEM, RELICTO VERO HOC SOLO QUOD DOMINUS EST, SEMPER
     SERVUS AD EUM DICETUR.

AMPLIUS. Postquam probauit relatiua non conuerti nisi assignentur AD
ID ad QUOD oportet, determinat quale sit illud, uidelicet ut ALIIS
remotis et ILLO SOLO RELICTO relatiuorum constet praedicatio et rursus
caeteris relictis et ILLO SOLO REMOTO non constet praedicatio. Quippe
solo domino existente et homine et bipede caeterisque OMNIBUS, si
fieri possit, CIRCUMSCRIPTIS, id est destructis, necesse est existere
seruum et eo solo non existente perimi et ita ubi peremptum erit, iam
non refertur ad aliquid.

Sic iunge: AMPLIUS, id est adhuc de conuenienti assignatione instruo,
dicens scilicet quod SI CONUENIENTER ASSIGNETUR ID AD QUOD DICITUR, id
est debet dici, remotis QUAECUMQUE SUNT ACCIDENTIA extranea ab
assignatione et RELICTO ILLO SOLO AD QUOD bene EST ASSIGNATUM, SEMPER
referetur AD IPSUM.

     SERVUS ENIM SEMPER DOMINI SERVUS EST.

SERVUS ENIM. Vere referetur, quia per genetiuum.

     SI VERO SERVUS NON CONVENIENTER DICATUR AD ID QUOD DICITUR
     CIRCUMSCRIPTIS OMNIBUS ALIIS, RELICTO VERO SOLO AD QUOD
     ASSIGNATUM EST, NON DICETUR AD IPSUM; ASSIGNETUR ENIM SERVUS
     HOMINIS ET ALA AUIS, CIRCUMSCRIBATUR AD HOMINEM ESSE SERVUM; NON
     ENIM SERVUS AD HOMINEM DICITUR (CUM ENIM DOMINUS NON SIT, SERVUS
     NON EST); SIMILITER AUTEM ET DE AVI, ADIMATUR ALATAM ESSE; ET
     AMPLIUS NON ERIT ALA AD ALIUD (CUM ENIM NON SIT ALATUM, NEC ALA
     ERIT ALICUIUS).

SI VERO, id est si assignetur ad tale ad quod non debet, et
destruantur omnia alia praeter illud ad quod male est assignatum, non
oportet etiam uere assignari ad ipsum, ueluti si seruus assignetur ad
hominem et contingeret destrui bipedem et dominum, non posset uere
seruus assignari ad hominem. Et quare, supponit, quia scilicet seruus
iam non est eo quod dominus non sit, et hoc est: CUM ENIM DOMINUS NON
SIT, SERVUS NON EST.

     QUARE OPORTET ASSIGNARI AD ID QUOD CONUENIENTER DICITUR; ET SI
     SIT NOMEN POSITUM, FACILIS ERIT ASSIGNATIO; SI AUTEM NON SIT,
     FORTASSE ERIT NECESSARIUM NOMEN FINGERE.

QUARE. Quandoquidem si inconuenienter assignetur, non conuertitur,
ergo oportet /208/ assignari conuenienter, ut conuertantur.

     SI AUTEM SIC REDDANTUR, MANIFESTUM EST QUONIAM OMNIA RELATIVA
     CONVERSIM DICENTUR.

SI AUTEM SIC REDDANTUR, id est si conuenienter assignentur etc.

Quaeritur autem utrum dici ad conuenientiam proprium sit relatiuorum.
Quod fortasse inde uidetur quod Aristoteles hanc communitatem omnibus
relatiuis attribuit nec eam rebus aliis assignat. Cui opponitur quod
non sit proprium, quia aliis quoque conuerti conuenit. Cum enim sol
super terram est, dies est et e conuerso. Huius autem rei teste
Boethio Iamblichus duas protulit solutiones, unam superuacuam, aliam
perfortem. Ait enim nil officere si et alia conuertantur. Non enim,
inquit, solis relatiuis hoc inesse, sed omnibus. Aliam uero causam
attulit prorsus grauem. Ait enim proprium hoc esse relatiuorum
secundum aliquam habitudinem ad inuicem conuerti. Quod uero dicit:
<cum> sol est super terram, dies est et e conuerso, nullam habitudinem
monstrat sed tantum consequentiam ostendit. Cum uero dicitur 'filius
partris filius' et e conuerso, habitudo et comparatio et quodammodo
continentia utrorumque declaratur. Unde relatiuorum conuersio secundum
eorum continentiam et habitudinem facienda intelligitur.

Sed occurrit quaestio quod si conuersionem secundum habitudinem
relationum hoc loco accipimus, ueris quidem relatiuis omnibus
conueniet sed non omnibus quae sub praemissa Platonica uel alia
multa. Unde fortasse cum Aristoteles hanc communitatem istis etiam
assignauit, opinionem aliorum magis quam ueritatem secutus est. Si
enim ueritatem attenderet, aeque hanc assignationem calumniari posset:
'ala alati ala' uel 'remus remiti remus', sicut caeteras. Quippe remus
est uel ala, etiam quando non est remiti uel alati. Sic quoque et ea
proprietas quae supponitur, scilicet simul esse natura, istis
ueraciter aptari non potest sicut nec scibili et scientiae. Ala enim
et remus naturaliter tamquam causae priores sunt alato uel
remito. Unde credimus potius has duas communitates ultimas ab
Aristotele secundum opinionem aliorum induci qui non ueris quoque
relatiuis ea assignabant, uel fortasse ex sua parte addidisse, ut
eorum opinionem refelleret qui ueris relatiuis ea quae relatiua non
erat, adiungebant.

Quaeritur etiam utrum secundum praedictam conuersionem ad se inuicem
assignari possint albius et minus album, percutere et percuti, quae
tamen, cum non uideantur relatiua, simul esse natura uidentur et
conuerti. Sed profecto percutere et percuti, quae actionis et
passionis designatiua sunt, constat secundum habitudinem et respectum
relationum non habere conuersionem quae supra determinata /209/
est. Albius autem et minus album fortasse uera autem sunt relatiua
quare et ipse Aristoteles post correptionem definitionis relatiuorum
assignata etiam eorum proprietate est inter exempla relatiuorum melius
ponit. Dicuntur itaque relatiua albius et minus album non quantum ad
significationem albedinis quae qualitas est sed quantum ad
significationem aduerbiorum magis et minus, secundum quam uis
comparationis consistit, quippe albius tantundem significat quantum
magis album, magis autem et minus sicut magnum et paruum relationes
significant. Albius itaque ad minus album relatiuum dicitur
significatione 'magis', quod est relatiuum ad minus, propter quam
significationem principaliter referenda sunt comparatiua. Cum enim
album albedinem significaret sed minime crementum designaret,
necessario propter crementum albius inuentum est, quod ad relationem
pertinet.

Sed non irrationabiliter quaeri potest si albius et minus album
relatiua sint, quomodo dici potest aliquid albius esse hodie quam
heri, quippe nil est, respectu cuius albius dicatur, nisi forte
respectu sui conueniunt et simul sunt natura et si unum conuenit
alicui respectu alicuis, oportet illi alicui alterum relatiuum
conuenire respectu prioris relatiui, ut si Socrates etiam sui pater
esset, eundem filium suum esse oporteret. At uero idem ad se album
magis et minus numquam est eodem tempore. Idem etiam opponi potest de
maiori et minori, quae indubitanter relationem significant, quam et
sua positiua, cum uidelicet dicitur hoc esse maius hodie quam heri. Si
enim maius est hodie quam heri, utique maius esse uidetur et ita
magnum sed cum magnum et paruum relatiua sint respectu huius rei
paruae, hoc loco magnum esse potest assignari. Sed fortasse in
comparatione magni nulla est obiectio, quia nil hodie maius est quam
heri. Cum uidelicet eadem substantia quae hodie maior dicitur, numquam
illa fuit quae minor uidebatur, quia numquam aliquid totum fuit sua
pars, nec umquam in quantitate alicuius essentiae plus habet uno
tempore quam alio. Praeterea non est necesse, quod si aliquid est nunc
albius quam priusquam, sit albius simpliciter. Albius enim nonnisi in
respectu dici potest, albius uero nunc quam heri secundum respectum
non dicitur sed potius rem denotat secundum statum quem modo habet et
prius non habebat, in eo scilicet quod tantam nunc albedinem habet
quantam prius non habebat.

Dicimus itaque albius simpliciter acceptum relatiuum esse ad minus
album sed albius nunc quam heri, quod pro uno nomine ponitur, nullo
modo in relatione consistere nec ullo modo sequi, ut diximus, quod si
est albius nunc in se ipso quam heri esset, quod sit ideo albius, nisi
forte respectu /210/ alterius diceretur hoc modo: si hic est albius
illo hodie quam heri, tunc est albius.

     VIDETUR AUTEM AD ALIQUID SIMUL ESSE NATURA.

VIDETUR AUTEM. Aliam supponit communitatem, per quam iam callide
ingreditur debilitare suprapositam definitionem, quae quidem
communitas multis conuenire uidetur quae relatiuis non sunt
adiungenda, ut sunt scibile <et> scientia uel alatum et ala. Cum autem
in tractatu Simul diuersis modis accipiat 'simul esse in natura', hic
priorem modum intelligit eorum quae simul esse natura ibi dicit his
uerbis:

     Naturaliter simul esse dicuntur, quaecumque conuertuntur secundum
     quod est esse consequentiam sed nequaquam causa est alterum
     alterius ut <sit, ut> in duplo et dimidio.

Tria itaque concurrunt 'in simul natura', quod uidelicet, quae posita
mutuo sese ponunt, ablata sese auferunt et insuper neutrum alterius
causa est. Etsi enim alterum relatiuorum sine altero esse non possit,
nequaquam tamen alterum existens alterius causa est, quia omne quod
alteri esse confert, naturaliter eo prius est. Cum Aristoteles dicit
consequentiam esse, naturalem comitationem accipit existentiae, <ut>
uidelicet nullo modo natura patiatur alterum esse sine altero, unde
nec non esse simul.

Sic iunge: Non solum relatiua conuertuntur ad inuicem, nam etiam SIMUL
sunt NATURA.

     ET IN ALIIS QUIDEM PLURIBUS VERUM EST.

ET IN ALIIS QUIDEM. Aliis dicit respectu scibilis et scientiae,
sensibilis et sensus, quae postea ponet, secundum hoc quod relatiua
uidebantur.

     SIMUL ENIM EST DUPLUM ET DIMIDIUM, ET CUM SIT DUPLUM DIMIDIUM
     EST, ET CUM SIT SERVUS DOMINUS EST; SIMILITER AUTEM HIS ET
     ALIA. SIMUL AUTEM HAEC AUFERUNT SESE INVICEM.

SIMUL ENIM. Vere relatiua simul sunt natura, quia ista.

ET CUM SIT. Ostendit per mutuam sui positionem et mutuam sui
ablationem ea simul esse natura.

     SI ENIM NON SIT DUPLUM NON EST DIMIDIUM, ET SI NON SIT DIMIDIUM
     DUPLUM NON EST; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS QUAECUMQUE TALIA
     SUNT.

SI ENIM. Vere relatiua sese auferunt, quia ista. A partibus. Intellige
autem non sensum consequentiarum sed categoricarum, ac si diceret non
posse esse seruum, quin sit dominus, nec non esse, quin non sit, non
quidem quantum ad substantiam sed quantum ad relationis proprietatem.
Potest quippe esse substantia eius qui seruus est ita, ut non
permaneat is qui dominus, ut si Datius permaneat perempto Simone. Sed
nequaquam potest in proprietate serui respectu alterius constare, nisi
alter in proprietate domini permanserit.

Videtur autem Boethius hanc proprietatem maxime uocabulis adscribere,
gratia tamen proprietatum quas determinant. Unde de utrisque mentionem
facit dicens:

     Rursus si pereat filius, patrem quoque perire necesse est, non
     quod pereat ipsa substantia, ut pereunte Hectore Priamus pereat
     sed perit ipsa relatio. Ergo quoniam uel interempto patris nomine
     filii nomen perit sublatoque filii nomine patris perit, posito
     etiam patre in substantiaque constituto filii quoque nomen
     infertur et posito filii nomine sequitur patris et a patris
     nomine numquam separatur et idcirco pater et filius simul esse
     dicuntur.

De uocabulis autem maxime hic egit, quia adhuc relatiua tractantur
secundum /211/ nominum assignationem quam Platonica definitio
continet, secundum quam quidem et scibile et scientia relatiua dicit
Boethius atque ideo relatiuis nominibus inesse, ut simul sint
natura. Est autem uocabula simul esse natura secundum ea imposita esse
quae simul naturaliter sunt.

     NON AUTEM IN OMNIBUS RELATIUIS VERUM VIDETUR ESSE SIMUL ESSE
     NATURA; SCIBILE ENIM SCIENTIA PRIUS ESSE VIDETUR; NAMQUE IN
     PLURIBUS SUBSISTENTIBUS REBUS SCIENTIAS ACCIPIMUS.

NON AUTEM OMNIBUS. Nota quod dicit 'VIDETUR' et non 'est', quia re
uera relatiua non sunt ac fortasse magis uidebatur scibile referri ad
scibilitatem formam suam quam ad scientiam, et sciens ad scientiam,
sicut disciplinatum ad disciplinam uel sedens ad sessionem. Quippe
haec absque se numquam esse contingit, scibile uero ante scientiam
est. Unde ait: SCIBILE ENIM. Vere non in omnibus relatiuis ita est,
quia non <in> est istis. Quod in eo ostendit quod res aliqua PRIUS
est SCIBILIS, id est potens sciri, quam scientia sit habita de
ea. Quod probat ab effectu dicens nos accipere scientias de pluribus
prius subsistentibus scibilibus, non tamen dicit 'scibilibus' sed
'SUBSISTENTIBUS', quia ex hoc satis illud innuitur.  Constat enim de
omni quod subsistit, scientiam posse haberi.

     IN PAUCIS VERO VEL NULLIS HOC QUIS REPERIET SIMUL CUM SCIBILI
     SCIENTIAM FACTAM.

IN PAUCIS VERO. In pluribus praecedit scibile SCIENTIAM sed IN PAUCIS
SIMUL esse ea contingit. Potest enim fortasse contingere de re aliqua,
ut statim ex quo ipsa est scibilis, sciatur, utpote uehemens aliqua
passio doloris statim ut scibilis est, sentitur et scitur. Nam
scibile, cum sit sumptum, non potest esse in non-existente nec per
'est' subiectum ei quod non est aliquid, potest copulari. Sed quia
'SIMUL' quantum ad naturam accipit, non quantum ad actum, dictum
corrigit supponens: VEL IN NULLIS, ac si diceret: Dixi IN PAUCIS sed
etiam IN NULLIS dicere possum. Semper enim naturaliter scibile
praecedit scientiam. Non enim quod scibile est, exigit ut scientia
habeatur, sicut scientia habita de aliquo exigit ut illud sit scibile.

Vel aliter secundum Boethium: IN PAUCIS dixi propter res fictas quae
SIMUL quodammodo esse et sciri uidentur. Illud enim esse chimerae quod
attenditur, simul cum opinione eius nascitur, quae quidem opinio
quibusdam fortasse scientia uidebatur. Sed quia scientia comprehensio
est ueritatis rerum quae sunt, chimaera autem non est, dictum
corrigit, cum supponit: VEL NULLIS.

     AMPLIUS SCIBILE SUBLATUM SIMUL AUFERT SCIENTIAM, SCIENTIA VERO
     NON AUFERT SCIBILE.

AMPLIUS. Ostendit iam quodam argumento scibile prius esse scientia,
idem ostendit alio, hoc uidelicet quod scibile peremptum perimit
scientiam sed non e conuerso.

     NAM SI SCIBILE NON SIT, NON EST SCIENTIA. SCIENTIA VERO SI NON
     SIT, NIHIL PROHIBET ESSE SCIBILE.

NAM SI. Duo probat quae dixit. A pari.

     UT CIRCULI QUADRATURA SI EST SCIBILE, SCIENTIA QUIDEM EIUS NONDUM
     EST, ILLUD VERO SCIBILE EST.

UT CIRCULI QUADRATURA SI, id est quamuis, sciri possit etc.  Haec
figura quaedam qua geometres in mensurando utuntur, quae teste Boethio
Aristotelis /212/ temporibus non fuisse uidetur inuenta, post uero
reperta est.

Sed quaerendum uidetur quomodo si ipse nescierit circuli quadraturam
uel alii, asserit de ea, quod sit scibilis, quasi eam sciret, aut si
ipse uel aliquis sciat eam, quomodo dicit eius scientiam non haberi,
aut si omnino nondum erat, quomodo iam scibilis erat. Quod itaque ait
Boethius eam nondum esse <inuentam> tempore Aristotelis, in eo
accipitur quod nondum in exercitium mensurandi uenerat et multa postea
de ea per inquisitionem sciri contingit, quae nondum sciebantur,
propter quae tamen iam scibilis erat, cum nondum tamen illa haberetur
scientia. Videtur autem sic probari quod si scibilis sit, scientia
sit.  Si enim aliquid sciri potest, per scientiam sciri potest et ita
per aliquam scientiam. Unde et aliqua scientia potest illud
comprehendere et ita ipsa est. Sed profecto primam consequentiam
calumniamur. Multa enim sciri possunt per futuram tantum scientiam,
quae nondum scientiae uocabulo tenetur, cum omnino non sit.

     AMPLIUS ANIMALI QUIDEM SUBLATO NON EST SCIENTIA, SCIBILIUM VERO
     PLURIMA ESSE CONTINGIT.

AMPLIUS ANIMALI. Duo dixit superius, scilicet quod scibile destruit
sed non destruitur, et utrumque iam ostendit. Nunc iterum probat
secundum, de quo fortasse magis dubitabatur, hoc scilicet quod scibile
non destruitur necessario destructa scientia, quod uidelicet remanere
potest destructa scientia. Quod sic monstrat: destructo animali
destruitur scientia, hoc est non potest esse scientia, ita quod non
sit animal. Quod praemittit ibi: ANIMALI QUIDEM etc. Sed destructo
animali potest remanere scibile, quod est ibi: SCIBILIUM VERO PLURIMA
ESSE CONTINGIT, hoc est plura de numero scibilium possunt esse
destructo animali. Quare destructa scientia remanere potest scibile.
Hanc conclusionem extra. Regula uero complexionis huius talis est,
quod cum aliquid destructum destruat aliquid et aliquid possit esse
sine destruente, idem potest existere sine destructo.

Occurit quaestio quare dicat perempto animali scientiam permanere non
posse, cum uidelicet scientia in animali non fundatur sed in anima
tantum, corpus tamen dicatur per eam animatum et cum etiam constet
animas carnali mole exutas promptiores esse ad sciendum, quam nunc
sint, dum tenebroso carcere corporis obfuscante illam scientiam
peripateticam quam prius habuerunt, maxima de parte iam amiserunt. Sed
fortasse hoc loco non ipsam animae scientiam accipit quam habet ex
naturali ratione sed exercitium illud quo notitia rerum per sensus
ministratur.

Fortasse etiam haec fuit Aristotelis sententia, ut animae nec ante
corpora nec post ea permanent. Iuxta quod fortasse Chalcidius asserit
Aristotelem non putare animam /213/ substantiam esse sed formam. Sed
si forma esset anima, qua ratione diceret in Qualitate dementiam uel
iram qualitates esse animae? Numquid forma aut insanit aut irascitur?
Praeterea ipse superius scientiam uel grammaticam in subiecto esse in
anima dixit.  Quomodo autem si forma esset, scientiam haberet? Volet
autem forsitan quis probare falsum esse quod destructo animali scibile
remaneat, atque hoc potius confirmare: si non est animal, non est
scibile, hoc modo: Si non est animal, nihil potest sciri ab animali
uel etiam ab anima quae in animali sit, et ita nihil potest sciri. Vel
ita: Si animal non est, nullum potens scire est et ita nullum potest
sciri.  Sed in utraque argumentatione secundae consequentiae falsae
sunt, sicut et illa quae superius dicebat: si potest sciri, per
scientiam potest sciri. Non enim uerum est, si non potest sciri ab
animali, non potest sciri. Multa enim possunt sciri ab his quae nondum
animalia sunt. Illa quoque falsa est quae ait: si nullum potens est
scire, nullum potens sciri.

     SIMILITER AUTEM HIS SE HABENT ET EA QUAE DE SENSU SUNT.

SIMILITER AUTEM, hoc est: sicut scibile prius est scientia, ita
sensibile, id est sentiri potens, prius est sensu, quod simili
argumento probat.

      SENSIBILE ENIM PRIUS SENSU ESSE VIDETUR.

SENSIBILE ENIM. Vere eodem modo se habent ista, quomodo illa, quia
uidelicet hoc eodem modo, quod uidelicet quemadmodum scibile prius est
scientia, ita sensibile sensu.  A parte.

     NAM SENSATUM INTEREMPTUM SIMUL PERIMIT SENSUM, SENSUS AUTEM
     SENSATUM NON SIMUL PERIMIT.

NAM INTEREMPTO. Vere prius, quia tale prius quod peremptum perimit sed
non perimitur. A parte prioris.

     SENSUS ENIM CIRCA CORPUS ET IN CORPORE SUNT; SENSIBILE AUTEM
     PEREMPTO PEREMPTUM EST ET CORPUS (SENSATORUM ENIM EST CORPUS),
     CUM VERO CORPUS NON SIT, PERIMITUR ET SENSUS; QUARE SIMUL PERIMIT
     SENSATUS SENSUM.

SENSUS ENIM. Duo quae dixit, probat et primum ostendit, quod sensibile
peremptum perimit sensum tali argumento: SENSIBILE PEREMPTUM perimit
corpus. Quod habemus ibi: sensibili AUTEM PEREMPTO PEREMPTUM EST ET
CORPUS; corpus uero peremptum perimit sensum. Quod ibi est: CUM VERO
CORPUS NON SIT etc. QUARE sensibile peremptum PERIMIT SENSUM, quod ibi
est: QUARE SIMUL PERIMIT etc.

Primae uero propositionis quae ait:

     Sensibile peremptum perimit corpus

assignationem praemiserat dicens: SENSIBILE EST CORPUS. A causa.

Secundae propositionis quae ait:

     Corpus destructum destruit sensum

assignationem quoque praemiserat dicens: SENSUS ENIM CIRCA CORPUS ET
IN CORPORE SUNT. A causa.

IN CORPORE sensus esse dicuntur, quia anima quae tres habet potentias
et sola sentit, per corporea tamen instrumenta sensus exercet.

CIRCA CORPUS autem sensus esse dicuntur, quia corporea tantum uel eis
adhaerentia percipiunt.

     SENSUS VERO SENSIBILE NON; SUBLATO ENIM ANIMALI SUBLATUS EST
     SENSUS, SENSIBILE VERO ERIT, UT CORPUS, CALIDUM, DULCE,
     AMARUM, ET ALIA OMNIA QUAECUMQUE SUNT SENSIBILIA.

SENSUS VERO. Alterum de duobus propositis probat, scilicet quod sensus
peremptus non perimit sensibile, quia uidelicet sensu destructo
remanere potest sensibile. Quod hoc modo monstrat: destructo animali
destruitur sensus, quod est ibi: SUBLATO ENIM etc. sed destructo
animali remanere potest sensibile, quod est ibi: SENSIBILE VERO ERIT
etc. Quare destructo sensu sensibile potest remanere. Hanc
conclusionem extra.  Regula quae /214/ superius de animali et scibili
et scientia.

SUBLATO ENIM. Locus est ab oppositis, ac si diceret: Vere sensus non
perimit sensibile, quia scilicet sensu perempto remanebit sensibile.
Ad quod probandum statim argumentum praemittit quod iam docuimus.

     AMPLIUS SENSUS QUIDEM SIMUL CUM SENSATO FIT (SIMUL ENIM ANIMAL
     FIT ET SENSUS), SENSIBILE VERO ANTE EST QUAM ESSET SENSUS (IGNIS
     ENIM ET AQUA ET ALIA HUIUSMODI, EX QUIBUS IPSUM ANIMAL CONSTAT,
     ANTE SUNT QUAM ANIMAL SIT OMNINO VEL SENSUS); QUARE PRIUS QUAM
     SENSUS SENSIBILE ESSE VIDETUR.

AMPLIUS SENSUS QUIDEM.  Redit ad illud quod supra docuit, quod
scilicet sensibile prius est quam sensus, et hoc iterum probat hoc
modo: Sensus simul est cum sensato, quod ibi est: SENSUS QUIDEM SIMUL
CUM SENSATO. Sed sensibile prius est quam sensatum, quod est ibi:
SENSIBILE VERO etc. Quare prius est sensibile quam sensus. Quod
supponitur ibi: QUARE PRIUS QUAM SENSUS etc. Regula talis:

     Si aliquid naturaliter alterum comitatur et aliquid prius sit
     uno, idem prius est altero.

Sensatum uero et sensus simul permanent, quod statim probat, cum
supponit: SIMUL ENIM ANIMAL FIT ET SENSUS. A pari. Animal namque et
sensatum, id est illud in quo est exercitium sentiendi, paria
sunt.

IGNIS ENIM. Probat a parte et a pari secundam propositionem, quod
scilicet sensibile prius est quam sensatum, quia scilicet ignis et
aqua et alia elementa ex quibus animal constat, prius sunt
naturaliter, quam sit omnino, id est profecto, in natura animalis.

Nota autem quod Porphyrius teste Boethio uoluit scibile et scientiam
et sensibile et sensum simul esse in natura. Ait enim quod si non sit
scientia habita de aliqua re, ipsa quidem res esse poterat, sed <non>
sub ea proprietate quod sit scibilis. Cum enim non sit scientia quae
illud possit comprehendere, ipsa quoque res sciri non poterit. Nam
quicquid scitur, scientia scitur et quicquid potest sciri, scientia
potest sciri. Sed si bene sensum Porphyrii attendamus iuxta uerba
Boethii, non est Aristoteli contrarius, cum ait scibile non prius esse
scientia. Scientiam enim aliter accepit quam Aristoteles, ipsam
uidelicet scibilitatem quae facit scibile. Unde Boethius:

     Et quodcumque (inquit) sciri possit per naturam, numquam posset
     adipisci, nisi eius quaedam in natura scientia uersaretur.

Cum enim dixit 'scientia in natura' tantundem ualuit quantum si
dixisset potentiam sciendi, quae est scibilitas, qua quidem potentia
scibile prius non est, ideoque Porphyrius ad scibilitatem minus quam
ad scientiam scibile referri iudicat, non tamen ideo uere relatiuum
esse astruebat. Fortasse autem nec inconueniens est si sententiae
quam forsitan Aristoteles secundum alios quoque ponit, contrarius
inueniatur. Sicut enim quod dicit Aristoteles scibile ad scientiam
referri ac per hoc uere relatiuum esse, opinio est, ita forsitan et
quod ait scibile prius esse scientia ad quam refertur, opinio erat,
cum uidelicet conuenientius ad scibilitatem referri deberet, ut
dicebat Porphyrius. /215/

     HABET AUTEM QUAESTIONEM UTRUM NULLA SUBSTANTIA AD ALIQUID
     DICATUR, QUEMADMODUM VIDETUR, AN HOC CONTINGAT SECUNDUM QUASDAM
     SECUNDARUM SUBSTANTIARUM.

HABET AUTEM. Ex definitione supraposita sequitur quasdam substantias
esse ad aliquid sed rursus secundum rei ueritatem constat nullam
substantiam esse ad aliquid, ex quibus duobus ponit Aristoteles
quaestionem UTRUM scilicet NULLA SUBSTANTIA sit AD ALIQUID AN
CONTINGAT QUASDAM esse ad aliquid. Attende quod cum definitio
supraposita secundum constructionem nominum sit assignata, uidetur
recte, cum ait contingere substantias esse ad aliquid, substantiam
nomen uocis accipere, quod scilicet per primam et secundam substantiam
diuiditur, de quibus statim supponit. Est autem aeque inconueniens
substantiarum nomina esse ad aliquid secundum significationem, ac si
substantiae significatae relationes essent. Sicut enim definitio
sequens ad aliquid est nominis rerum quae sunt relationes, ita priorem
esse uolebant nominis uocum significantium relationes.

Sic iunge: Ex praemissa definitione contingit QUASDAM substantias esse
AD ALIQUID, id est quaedam substantiarum nomina substantialia esse ad
aliquid secundum significationem; sed HABET hinc aliquis QUAESTIONEM
tum propter definitionis assignationem tum propter rei ueritatem quae
definitioni contraria uidetur, hanc scilicet quaestionem, UTRUM non
sit aliqua SUBSTANTIA AD ALIQUID, sicut uidetur uerum secundum rerum
naturam, AN HOC CONTINGAT, id est aliquam esse ad aliquid et hoc
SECUNDUM QUASDAM secundas substantias quae recte uidentur referri, ut
sunt ala et caput. Remus autem substantiale uocabulum non uidetur sed
sumptum, cuius res opus est artificis, non naturae.

     NAM IN PRIMIS SUBSTANTIIS VERUM EST.

NAM IN PRIMIS.  Reddit causam, quare dixerit secundum secundas, quia
scilicet de primis constat, quod non habent constructionem relationis
ideoque nullo modo dicebantur. Et hoc est: IN PRIMIS, scilicet de
primis, VERUM EST, quod scilicet non sunt ad aliquid.

     NAM NEQUE TOTAE NEQUE PARTES AD ALIQUID DICUNTUR.

NAM NEQUE. Vere primae non sunt ad aliquid, quia neque illae quae sunt
tota aliarum neque illae quae sunt partes. A partibus primarum. Tota
dicit in significatione uocabula illa quae significant substantias
quae tota sunt, ut est 'hic homo' 'haec auis'; partes autem in
significatione sunt 'hoc caput' 'haec ala'.

     NAM ALIQUIS HOMO NON DICITUR ALICUIUS ALIQUIS HOMO, NEQUE ALIQUIS
     BOS ALICUIUS ALIQUIS BOS.SIMILITER AUTEM ET PARTES; QUAEDAM ENIM
     MANUS NON DICITUR ALICUIUS QUAEDAM MANUS SED ALICUIUS MANUS, ET
     QUODDAM CAPUT NON DICITUR ALICUIUS QUODDAM CAPUT SED ALICUIUS
     CAPUT.

NAM ALIQUIS HOMO. Ostendit a partibus, quod non sunt ad aliquid uel
partes.

ALIQUIS HOMO, id est particulare nomen alicuius hominis, NON DICITUR
<ALICUIUS> ALIQUIS HOMO, id est non significantur in propria uoce
particulari.

SED ALICUIUS MANUS, hoc est: in se non potest assignari sed in
superiori sed licet per superius assignetur, non ideo ullo modo
relatiuum iudicatur, quod uidelicet hoc ipsum quod est, NON DICITUR.

     SIMILITER AUTEM ET IN SECUNDIS SUBSTANTIIS, ATQUE HOC QUIDEM IN
     PLURIBUS; UT HOMO NON DICITUR ALICUIUS HOMO, NEC BOS ALICUIUS
     BOS, NEC LIGNUM ALICUIUS LIGNUM SED ALICUIUS POSSESSIO DICITUR.

SIMILITER AUTEM. Hoc est sicuti nullae primae referri uidentur, ita et
quaedam secundae uidentur non referri, ut homo, bos et plures aliae.
Sed alicuius possessio, hoc est hoc ipsum quod sunt, non dicuntur,
licet per superius quod est possessio, referantur.

     IN HUIUSMODI ERGO MANIFESTUM EST QUONIAM NON EST AD ALIQUID.

IN HUIUSMODI ERGO. Quia scilicet /216/ ista praemissa hoc ipsum quod
sunt, referuntur, ergo non sunt ad aliquid. A descriptione quae
superius posita fuerat.

     IN ALIQUIBUS AUTEM SECUNDIS SUBSTANTIIS HABET ALIQUAM
     DUBITATIONEM; UT CAPUT ALICUIUS CAPUT DICITUR ET MANUS ALICUIUS
     MANUS DICITUR ET SINGULA HUIUSMODI, QUARE HAEC ESSE FORTASSE AD
     ALIQUID VIDEANTUR.

IN ALIQUIBUS AUTEM, uidelicet primarum, dubitatio <non> est, an sint
ad aliquid, quia scilicet nullo modo uidentur ad aliquid nec similiter
quaedam secundae sed in aliquibus secundis habet aliquis dubitationem.

QUARE, quia scilicet ista hoc ipsum quod sunt, dicuntur alicuius, id
est referuntur per genetiuum, ergo uidentur esse ad aliquid. A parte
uel a causa.

FORTASSE apponit, quia scit eos quicumque rationem attendunt, in hac
opinione non esse.

     SI IGITUR SUFFICIENTER EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID DEFINITIO
     ASSIGNATA EST, AUT NIMIS DIFFICILE AUT IMPOSSIBILE EST SOLVERE
     QUONIAM NULLA SUBSTANTIA EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID DICITUR; SI
     AUTEM NON SUFFICIENTER SED SUNT AD ALIQUID QUIBUS HOC IPSUM ESSE
     EST AD ALIQUID QUODAM MODO SE HABERE, FORTASSE ALIQUID CONTRA
     ISTA DICETUR. PRIOR VERO DEFINITIO SEQUITUR QUIDEM OMNIA
     RELATIVA, NON TAMEN HOC EIS EST ESSE QUOD SUNT AD ALIQUID QUOD EA
     IPSA QUAE SUNT ALIORUM DICUNTUR.

SI IGITUR. Infert a causa sic: Quandoquidem ex supraposita definitione
sequitur quasdam substantias esse ad aliquid, ergo sumpta <non> est
sufficienter assignata et difficile est, immo impossibile absoluere ab
inconuenienti, hoc scilicet quod nulla substantia est ad aliquid.
Oportet hoc esse inconueniens et falsum, quod scilicet nulla sit ad
aliquid; quippe secundum priorem definitionem contingit ueram potius
esse diuidentem, quae ait: quandam substantiam esse ad aliquid.

AUT IMPOSSIBILE, id est accipe fortasse disiunctiue potest accipi,
quippe DIFFICILE et IMPOSSIBILE opposita uidentur. Nam difficile
species possibilis uidetur sicut et facile.  Non enim difficilia dici
uidentur non quae quoquomodo contingere possunt. Unde et disiunctiue
dicere possumus alterum uerum esse, scilicet uel difficile esse ad
soluendum uel: IMPOSSIBILE EST. Si autem contrariam ponit sententiam
per quam solutio possit inueniri, pro uero teneamus quod nulla
substantia sit ad aliquid, si uidelicet dicamus non esse sufficienter
et bene assignatam superius definitionem relatiuorum, hoc est rerum
huius praedicamenti quod est relatio sed potius ita debuisse assignari
definitionem quod AD ALIQUID, hoc est relationes, SUNT ea QUIBUS EST
etc.

Sic iunge: Sufficienter assignata superius definitione relatiuorum non
habemus quid dicamus contra hoc quod ala et caput ostenditur esse ad
aliquid et positio et disciplina et multa alia quae non sunt ad
aliquid. Sed si non est sufficienter assignata, sed potius debuit ita
assignari: AD ALIQUID SUNT etc., FORTASSE ALIQUID poterimus dicere
CONTRA praemissa inconuenientia, <ut> refellamus ea, hoc ipsum
scilicet quod ponit, quod uidelicet non est SUFFICIENTER ASSIGNATA
atque ideo non oporteret recipi quae dicta sunt.

Definitionem autem quam ipse ex parte sua apponit ad correptionem
prioris, sic expone: AD ALIQUID, hoc est relationes, SUNT res illae
QUIBUS EST HOC IPSUM ESSE quod supponunt, scilicet habere se ad aliud,
quae sunt ad <aliquid> essentiae huiusmodi quod esse habent ad alias
essentias, eas uidelicet respiciendo.

Sed quia proprie fundamenta relationum, ueluti substantia ipsa quae
pater est /217/ uel filius, respicienda ad inuicem dicuntur,
relationes uero sicut ipsa paternitas uel filiatio, ipsi sunt
respectus secundum quos subiecta sese respiciunt, addit: QUODAMMODO
relationes SE HABENT ad inuicem, non secundum quod in essentiis sese
respiciant sed quia subiecta ad inuicem respicere faciunt. Ideo
'quodammodo' respicientes dicuntur. Sic enim quaedam bona in
Diuisionibus dicit Boethius non quod in se bona sint sed quia bona
faciunt, sanos cibos similiter dicere solemus.

Differt autem haec definitio ad aliquid a definitione supraposita,
quod haec secundum rerum naturam diligentius est assignata, illa uero
secundum uocabulorum constructionem erat data.  Unde ibi Plato dixit
'dicuntur' ad constructionem respiciens, hic autem Aristoteles posuit
'sunt' rerum naturam inspiciens; illa itaque uocabulorum erat
descriptio, haec rerum.

Sed quod contrarios inuicem tantos philosophos relinquemus atque a
discipulo magistrum tantum corrigi quasi erroneum profitebimur,
absit. Nulla quippe fuit inter Aristotelem et Platonem magistrum eius
in sententia controuersia sed diuersa huiusmodi quod est relatio,
acceptio. Plato enim hoc nomine ita large usus est in designatione
scilicet uocabulorum, ut omnia illa uocabula diceret ad aliquid quae
aliqua constructione ad inuicem reciprocari possint, non sola quidem
sicut nec omnia quae relationes significant hoc nomine includens.
Quippe paternitas et filiatio, quae relationes in essentia
significant, ad se inuicem constructione non dicuntur, sicut sumpta
earum, pater scilicet et filius. Sic enim dicitur:

     Pater filii pater

si quis ita dicat:

     Paternitas filiationis paternitas

nulla sensus apparet intelligentia, filia mater quoque uel soror,
licet sumpta sint a relationibus ad quod proprie et couersuri
dicantur... habere, sicut pater et filius uel frater, quando utriusque
sexus alia continent.

Credo autem postea quosdam fuisse qui acceptionem Platonis ignorantes
putauerunt eum dedisse superiorem definitionem ad aliquid huic nomini
in designatione rerum istius praedicamenti, ipsarum scilicet
relationum, uel in designatione nominum tantum eas significantium.
Quorum utramque opinionem reprobat, quia siue ad aliquid nomen
relationum accipiatur, siue tantum nomen uocum significantium
relationes, non est uerum omnia quibus supraposita definitio conuenit,
esse ad aliquid, quia neque uocabula quae ad inuicem mutuo
assignantur, relationes sunt neque omnia quae significant relationes,
ut ala et alatum, disciplina et disciplinatum.

Unde priori definitione correpta et ea apposita quae solis
relationibus conueniat, statim supponit, quare supraposita definitio
corrigenda fuerat, quia scilicet, licet relatiuis nominibus conueniat
uel ipsis etiam fundamentis /218/ quae ab eis nominantur, non tamen
confert eis esse ad aliquid, hoc est uel significare relationes uel
esse relationes. Et hoc est quod ait: PRIOR VERO DEFINITIO SEQUITUR,
id est comitatur, OMNIA RELATIUA, siue scilicet uocabula sumpta a
relationibus quae referuntur, ut sunt haec nomina pater et filius,
siue fundamenta ipsa relationum quae ab eis nominantur. Quippe ipsa
res quae pater est, hoc quod pater est, dicitur alterius sed non ideo
uel uocabula quibus definitio conuenit, sunt ad aliquid, in
significatione scilicet relationum uel ipsae relationes. Unde modis
omnibus supraposita definitio ad praedicamentum ad aliquid conueniens
non erat, cum neque res huius praedicamenti bene terminaret nec
uocabula ea significantia, ideoque necessarium erat eam induci quae
rerum naturam aperiens simul et de rebus doctrinam et de nominibus
secundum significationem faceret notitiam.

Nota quod ait priorem definitionem sequi omnia relatiua, si haec ad
constructionem singulorum nominum significantium relationes referamus;
fallere enim uidetur in propriis uocibus. Non enim ita dicitur hic
pater huius filii hic pater sicut pater filii pater, quippe secundum
Priscianum propria nomina genetiuos non regunt. Unde cum dicitur:

     Marcia Catonis

'uxor' subintelligitur. Sed si per genetiuum non potest relatio
assignari, poterit per praepositionem sic: hic pater ad hunc filium
hic pater. Sensus enim bonus est quem intendimus, quod scilicet hic
pater ex hac paternitate quam habet ad filium, illum respicit.
Fortasse apud Graecos licebat a propriis quoque nominibus genetiuos
regi. Unde Aristoteles bene secundum linguam quam nominat, hoc quoque
propriis relinquit. Augustinus etiam in Categoriis suis propriis
quoque nominibus, ut aiunt, relationis constructionem per genetiuos
quoque assignat, uim quidem sensus magis attendens quam constructionis
proprietatem. Cui etiam ipse Aristoteles in sequentibus plane
consentire uidetur, ubi scilicet per hoc caput et per hanc manum
comprobat caput et manum relatiuorum proprietatem non habere, quod suo
loco conuenientius expediemus.

Quaeri hoc loco solet <utrum> in homine plures habente filios diuersae
sint paternitates respectu diuersorum filiorum qui ad eum per diuersas
respiciunt filiationes. Et uidetur uerum. Cum enim relationes ipsae
nil aliud sint quam respectus, ipse uero pater qui in primogenito
tantum nato ad ipsum tantum respiciebat, secundo filio nato respectum
habet ad eum quem prius non habebat. Itaque habet ad diuersos filios
diuersos respectus uel relationes. Unde quot sunt in filiis
filiationes, tot sunt in ipso paterniates. Neque enim substantia,
/219/ quia habet multas qualitates, multa qualia recte dicitur, quippe
pluralitas nominum non est nisi secundum pluralitatem nominatorum nec
multi patres dicuntur affecti multis paternitatibus, sed multa affecta
paternitatibus. Sed fortasse dicetur, quod licet ad alium filium
respiciat modo, non tamen ideo habet multas relationes, sed unam per
quam ad multa respicit nec contingit propter diuersos filios diuersas
inesse paternitates, quia ex una potest ad diuersos respicere. Sed ad
hoc dico, quod similiter quodlibet totum uel quodlibet genus respectu
singularum specierum uel partium diuersas habet totalitates uel
generalitates. Unde totum quod duas tantum habet partes ex diuersis
totalitatibus diuersas respicit partes. Quare necessarium non uidetur,
ut partialitate unius partis destructa totum ipsum omnino totalitatem
amittat, nisi illam tantum per quam respiciebat ad eam tantum partem
quae destructa est. Poterit itaque totum esse una etiam parte
contentum, quod omnino falsum est. Sed profecto licet ex diuersis
totalitatibus diuersas partes respiciat, uerum est tamen una parte
destructa omnem totius proprietatem perimi, pro eo scilicet quod una
parte contentum totum esse non potest. Nec est inconueniens, si simul
in natura unaquaeque totalitas cuiusdam totius cum unaquaque
partialitate partium suarum sit.

Quaeri etiam solet utrum aequale, simile, contrarium, relatiuum et
huiusmodi uocabula, quae ad se ipsa referuntur, relatiua sint in
significatione, quod nos quidem concedimus. Similitudo enim una est
species relationis diuersa continens indiuidua, secundum quae sese
subiecta respiciunt. Unde et simile, quod ab ea sumptum est, relatiuum
in significatione non solum constructione, qua ad se ipsum
reciprocatur. Idem de aequali et caeteris concedimus.

Sed opponitur quod omnia relatiua inter se uocabula in respectu saltem
conuenit esse opposita, secundum quod ab Aristotele una species
oppositorum relatiua dicuntur, iuxta quam etiam naturam haec
relatiuorum regula assignatur, quod si aliquid relatiuorum conuenit
alicui respectu alicuius, alterum relatiuum non conuenit eidem
respectu eiusdem. At uero simile et simile, cum idem sint penitus
nomen, nullam omnino oppositionem habent. Et uerum est quidem, quia
nec relatiua dicuntur nisi pluralitate significationis.  Unde simile
et simile relatiua pluraliter dici non conuenit sed unum tantum est
relatiuum uocabulum, quod ad se ipsum in constructione reciprocatur,
quae quidem constructio uim relationis iuxta significationem nominis
exprimit. Non autem reciprocatio constructionis uim relationis aperit;
diuersa namque diuersis modis ad se mutuo assignantur, alia quidem ui
relationis, ut pater filii pater id insinuare uidetur, quod ex eo quod
pater est, hoc est /220/ ex eo quod paternitatem habet, secundum ipsam
ad filium respicit, in eo similiter quod filius est, id est
filiationem habet.  Quod quidem uerum non esset, nisi omnis pater et
solus ex eo simpliciter quod pater est, filium in eo simpliciter quod
filius est, respiceret. Unde si quis dixerit:

     Mater filii mater

uel:

     Filia patris filia

uel:

     Soror fratris soror

quamuis mater quoque uel filia siue soror designatiua sunt relationum
feminei sexus, uim tamen relationis ueraciter non exprimit, quia etsi
<quod> mater est, ex filio habeat, non tamen matrem esse filii
proprietas exigit, sicut necessario patrem esse confert, pater quippe
et filius <qui> ad inuicem secundum uim relationis reciprocantur,
utriusque sexus animalia continent, mater uero uel filia inferiora
sunt quae nonnisi in designatione feminarum accipi uidentur nec nisi
ex relationibus earum conuenire. Potest itaque filius esse ita ut
mater non sit sed non absque patre et <pater> potest esse absque filia
sed non absque filio, quippe, ut dictum, pater et filius, haec nomina,
utrumque sexum generantium uel generatorum continere possunt atque
ideo digniora suis feminis uidentur. Unde bene uis relationis per haec
nomina pater et filius exprimi potest sed <non> per ista mater et
filius, cum uidelicet in eo quod filius, matrem non habeat sicut habet
patrem. Idem autem de fratre et sorore dicendum est, quod <de> patre
et matre, quod scilicet semper in designatione utriusque sexus accipi
potest et ui relationis, sicut simile simili et idem nomen ad se ipsum
ui relationis assignari potest propter relationes, secundum quas
diuersa subiecta sese respiciunt. Diuersae quippe sunt fraternitates,
propter quas isti fratres dicuntur.

Quod autem supra meminimus, non omnem scilicet assignationem aliquorum
ad inuicem fieri secundum uim relationis, manifestum est; quippe
quaedam secundum possessionem solent assignari ad alia uel secundum
causam aliquam uel secundum solam uocabuli designationem uel fortasse
aliis modis. Ala enim alati uel disciplina disciplinati dicitur
secundum possessionem, quia ostenduntur ab eis possideri quorum esse
dicuntur, non ad ea respicere et cum e conuerso dicitur alatum ala
alatum uel disciplinatum disciplina disciplinatum, quidam effectus uel
causae proprietas exprimitur, cum hoc per illud esse dicitur.
Similiter cum dicitur amans esse eius qui amatur uel qui amatur, ab
amante amari, uidetur actio quaedam causa monstrari passionis quam
infert, passio uero effectus nec ulla uis relationis exprimi.

Vocabulorum quoque possessio semper in relatione consistere uidetur,
cum tamen nullas relationes res subiectae habeant, ut si dicamus
aliqua esse opposita sibi uel remota a se ex eo quod <hoc> non est
illud, nullas relationes inesse ostendimus, /221/ uocabula tamen in
respectu conueniunt, quia alterum uocatur hoc nomine quod est
oppositum uel remotum respectu alterius et per solam uocabuli
nuncupationem oppositum oppositi dicitur uel remotum a remoto remotum
sicut idem eidem. Nam quia idem pronomen est, nullam ex ui sua formam
determinat sed meram substantiam significat nec relatiuum dicitur a
grammaticis propter relationem quam significet sed magis propter sui
notitiam quam tenet nec non potest hoc loco relatiuum dici secundum
impositionis modum sicut oppositum, quia idem quodlibet dicitur in
respectu sui uidelicet ipsius.

Nunc ad literam redeamus.

PRIOR VERO. Quare priorem definitionem quae Platonis creditur,
corrigat, et reddit causam, quia cum omnia relatiua sequatur, id est
comitetur, non confert eis esse relationes et uocat relatiua siue
nomina sumpta a relationibus siue fundamenta relationum quae a sumptis
nominibus nominantur. Hoc enim nomen pater, quod hoc ipsum quod est,
dicitur ad alterum, uel nominatum ipsius, quod in eo quod pater est,
respicit alterum, relationes non sunt.

     EX HIS ERGO MANIFESTUM EST QUOD, SI QUIS ALIQUID EORUM QUAE SUNT
     AD ALIQUID DEFINITE SCIET, ET ILLUD AD QUOD DICITUR DEFINITE
     SCITURUS EST, QUONIAM EORUM EST QUAE SUNT AD ALIQUID. PALAM
     ITAQUE ET EX HOC EST.

EX HIS ERGO. Post definitionem relationum supponit proprietatem
relatiuorum, scilicet hanc quod si quis nouerit definite, id est
determinate, aliquod relatiuorum, nouerit definite et alterum. Unde
Boethius:

     Si quis nouerit Anchisem patrem definite esse Aeneae, et Aeneam
     definite esse filium Anchisae cognoscit uel si indefinite
     nouerit, quoniam pater generaliter est, indefinite est sciturus
     quoniam filii pater est.

Ex qua etiam proprietate caetera quae relatiua uere non sunt, a ueris
separat relatiuis, ut caput et manum quae in se ipsis definite sciri
possunt nec tamen alia ad quae referuntur, ideo cognosci necesse
est.

Et attende hanc proprietatem assignari circa subiecta relationum,
secundum quas ipsa sese respiciunt, quae sic exponitur: QUOD SI QUIS
nouerit ALIQUID ex his QUAE AD ALIQUID sunt, hoc est de fundamentis
relationum, determinate in eo scilicet quod ad aliquid est, ET ILLUD
AD QUOD respicit, determinate cognoscet. Si uero capitis substantiam
determinate nouerit, ueluti in eo quod hoc caput est, non necesse est
aliud cognosci ad quod dicatur caput. Quippe substantia capitis non
pendet aliunde sicut proprietas relationum. Hanc Aristoteles
relatiuorum proprietatem manifestam esse dicit ex praemissa deinitione
relationum, in qua uidelicet ostensum est substantias ipsas secundum
relationes sese respicere. Ex quo et illud apparet, quod sicut mutuum
respectum ad inuicem habent ex relationibus, ita et mutuam notitiam ad
inuicem ex relationibus sortiuntur, in quantum /222/ sese per has
respiciunt.

     SI ENIM NOVIT ALIQUIS QUIDDAM QUIA AD ALIQUID EST, EST AUTEM ESSE
     QUAE AD ALIQUID SUNT IDEM AD ALIQUID QUOQUO MODO SE HABET, ET
     ILLUD NOVIT AD QUOD HOC QUOQUO MODO SE HABET.

SI ENIM. Vere si nouit subiectum relationis esse ad aliquid
determinate, et illud ad quod dicitur, nouit. Quod si illud non nouit
omnino, id est determinate, nec istud nouit esse ad aliquid
determinate. A destructione consequentis. Et hoc est: SI non NOVIT
omnino, id est determinate, ad quod sese habet quodammodo, scilicet
respiciendo ex relationis participatione, neque hoc nouit determinate,
quod scilicet istud sit ad aliqui.

     SED IN SINGULIS PALAM HOC EST; UT, HOC SI QUIS NOVIT DEFINITE
     QUIA EST DUPLUM, ET CUIUS DUPLUM EST MOX DEFINITE NOVIT (SI VERO
     NIHIL DEFINITORUM NOVIT IPSUM CUM DUPLUM SIT, NEQUE SI EST DUPLUM
     OMNINO NOVIT).

SED SI IN SINGULIS. Ostendit praemissam proprietatem per exemplorum
inductionem, in singulis scilicet fundamentis relatiuorum.

SI QUIS ENIM. Vere in singulis, quia in istis partibus.

     SIMILITER AUTEM ET HOC ALIQUID SI NOVIT QUIA MELIUS EST DEFINITE,
     ET QUO MELIUS EST DEFINITE NECESSARIUM EST NOSSE PROPTER HAEC
     (INDEFINITE AUTEM SCIET QUIA EST PEIORE MELIUS; OPINIONE ID QUOD
     TALE EST FIT, NON DISCIPLINA; NON ENIM SCIVIT SUBTILITER QUIA EST
     PEIORE MELIOR; SI ENIM SIC CONTINGIT, NIHIL EST PEIUS EO);
     QUAPROPTER PALAM EST QUIA NECESSARIUM EST QUOD NOVERIT QUIS
     RELATIVORUM DEFINITE, ET ILLUD AD QUOD DICITUR DEFINITE NOSSE.

SIMILITER. Secundum nos qui uolumus melius et minus bonum relatiua
esse ex maioritate et minoritate, secundum quas comparatio fit, potest
hoc esse exemplum de relatiuis, secundum uero alios qui hoc nolunt,
poterit esse similitudo ad relatiua. Et fortasse non erit incongruum,
si praedicta proprietas, cum omnibus relatiuis insit, non solis
conueniat. Quippe quia ita est in istis, duplo scilicet <et> meliore,
quod scilicet eis cognitis determinate cognoscuntur et ea ad quae
respiciunt, ergo ita est in relatiuis. A partibus.

     CAPUT VERO ET MANUM ET HORUM SINGULA QUAE SUBSTANTIAE SUNT, HOC
     IPSUM QUOD SUNT POTEST SCIRI DEFINITE, AD QUOD AUTEM DICANTUR NON
     EST NECESSARIUM SCIRE.

CAPUT VERO. Proprietate attributa relatiuis secundum hoc quod relatiua
sunt, a quibusdam remouet, quae praecipue relatiua esse uidebantur, a
capite scilicet et manu, ut uidelicet propter hoc ostendat ea non esse
relatiua per hoc quod caput uel manus dicuntur. Maxime enim haec
descriptio facienda est secundum nominum notationem. Unde et nominum
attendens notationem posuit superius 'ad quod dicitur' et hic ponit:
AD QUOD DICANTUR, ut uidelicet per hoc quod ait 'dicuntur', innuit
se attendere uim et notationem nominum.

QUAE SUBSTANTIAE SUNT, id est: in eo quod essentiae sunt, secundum
quod per haec nomina denotantur, non in eo scilicet quod alia
respiciunt, HOC IPSUM QUOD SUNT, id est in essentia sua, possunt SCIRI
determinate sed non ideo necesse est sciri ad quod referantur, quippe
secundum hoc quod caput uel manus dicuntur, ad nullum respiciunt. At
uerum relatiua in eo quod relatiua sunt, hoc est respicientia, non
possunt sciri determinate, ubi...ad quod respiciunt.

     CUIUS ENIM HOC CAPUT VEL CUIUS HAEC MANUS NON EST DICI DEFINITE;
     QUARE NON ERUNT HAEC AD ALIQUID.

CUIUS ENIM. Vere caput potest sciri in hoc quod caput est, nec tamen
scietur ad quod dicatur. A parte posse sciri determinate in
substantia. Et hoc est: NON EST DICI determinate, id est non conuenit
assignari determinate CUIUS sit HOC CAPUT, ut uidelicet cognoscatur
determinate caput, in eo scilicet quod est hoc caput.

QUARE, quia scilicet non habent praedictam proprietatem in eo quod
caput sunt uel manus, ergo secundum hoc non sunt ad aliquid, id est
subiecta /223/ relationum. A pari, si propria sit communitas
praedicta, uel a toto, si sit largior.

     SI VERO NON SUNT RELATIVORUM, VERUM ERIT DICERE QUIA NULLA
     SUBSTANTIA RELATIUORUM EST.

SI VERO. Ostendit a maiori, quod si caput et manus in essentia capitis
et manus non referuntur, quod nullae substantiae in statu aliquo
substantiae dicendae sunt relatiuae.  Maxime enim de istis uidebatur
propter constructionem, qua dicitur caput capitati caput etc.

     FORTASSE AUTEM DIFFICILE SIT DE HUIUSMODI REBUS CONFIDENTER
     DECLARARE NISI SAEPE PERTRACTATA SINT. DUBITARE AUTEM DE SINGULIS
     NON ERIT INUTILE.

FORTASSE AUTEM. Quia secundum praedictam definitionem Platonicam de
relatiuis quidam nimis confidenter iudicauerant atque hinc in errorem
inciderant, ideo ad maiorem hortatur nos exercitationem in
consideratione rerum huiusmodi.

Sic iunge: Quidam non bene se exercentes in inquisitione talium et
nimis in se confidentes de relatiuis praesumptuose iudicauerunt, quasi
facile id reputantes sed FORTASSE etc. 'Fortasse' temperamentum est
contra aliorum arrogantiam, ac si diceret: secundum existimationem
meam difficile est, non secundum illorum opinionem.

DUBITARE.  Difficile est confidenter declarare, id est periculosum
confidenter diiudicare, nisi DE HUIUSMODI etc. Sed utile est dubitare
potius, quippe per dubitationem uenitur ad inquisitionem, per
inquisitionem pertingitur ad ueritatem.

			       LI 2.08
			DE QUALI ET QUALITATE

     QUALITATEM VERO DICO SECUNDUM QUAM QUALES QUIDAM DICIMUR.

QUALITATEM VERO. Cur post 'Ad aliquid' tractet statim qualitatem
quaerendum non est, cum uidelicet mirabile uideretur, cur post
quantitatem de qualitate mox non coepisset, nisi propter quasdam
causas quas in principio 'Ad aliquid' supra reddidimus. Unde
consequens est, ut expedita relationum natura ad qualitatem statim
ueniat.

Modus autem tractandi talis est quod prius definit qualitatem, deinde
diuidit per quattuor manerias; quibus autem maneriis diligenter
tractatis tandem proprium qualitatis inuestigat, multas qualitatum
communitates interponendo, donec ad proprie proprium ueniat, quod est:
secundum eam dici simile et dissimile.

Notandum uero quod hoc nomen 'qualitas' diuersis modis accipitur.
Accipitur enim nomen omnium rerum huius praedicamenti, et tunc est
generalissimum nomen et habet descriptionem quam praemittit, uel etiam
per remotionem aliorum praedicamentorum describi potest. Accipi etiam
uidetur in designatione uocum significantium qualitatem. Unde in
sequentibus: "Sic", id est quia, "qualitas suscipit magis et minus",
id est uocabula significantia qualitatem, "non tamen omnia sed
plura". Quippe substantiua non ueniunt ad comparationem sed tantum
sumpta. Accipitur quoque quale nomen omnium formarum, sicut substantia
nomen omnium essentiarum, iuxta quod Priscianus /224/ dicit nomen
significare substantiam cum qualitate, id est essentiam aliquam cum
aliqua proprietate formae. Et haec quidem acceptio ultima ab hoc
praedicamento penitus est aliena.

Titulus huiusmodi est: DE QUALI ET QUALITATE. Cum enim 'qualitas' hoc
nomen teste Boethio simpliciter accipiatur, nominans scilicet formam
tantum, 'quale' uero hoc nomen tam formam nominet quam subiectum, ut
ostenderet conuenientiam nominum in designatione qualitatis, ea
coniunxit in inscriptione tituli. Vel fortasse ideo coniunxit ea in
titulo, quia prius de qualitatibus, postea de qualibus tractat.
Expedita namque diuisione qualitatis, cum ad qualia transiret, ait:
"Qualitates itaque sunt quae praedictae sunt, qualia uero quae
secundum hoc denominatiue dicuntur."

Tractaturus itaque de qualitatibus communem omnium definitionem
praemittit dicens: QUALITATEM DICO esse illam rem SECUNDUM QUAM
QUALES dicuntur, hoc est, secundum quam aliquod subiectum est
quale. Habet enim uocatiuum uerbum ibi uim substantiui uerbi. Et
attende quod plurale, quod est plures, uel singulare, quod est
<unus>, qualitatem indifferenter accipit, alioquin definitio omnibus
qualitatibus non conueniret.  Quippe non omnis qualitas plura qualia
facit, ueluti haec indiuisibilis albedo uel scientia huius animae.

Sic continua: Illud uero dixi ad aliquid esse quibus est hoc ipsum
esse etc. sed QUALITATEM DICO etc. Vel ita: alii suo modo definiunt
QUALITATEM sed ego DICO etc.

<Boethius>:

     Hic quaeritur, cur Aristoteles omnium in descriptione doctissimus
     tam culpabili qualitatem termino definitionis incluserit.

Non enim notior est definitio quam definitum. Sed sicut qualitas quae
qualem facit, in se prior naturaliter uidetur ut causa, ita etiam
cognitione praecedere uidetur, quia ut sciamus aliquid esse quale,
prius qualitas ipsius cognoscenda est, praecipue cum hoc nomen 'quale'
qualitatis a qua sumptum est, significationem teneat. Ad hoc Boethius
respondet nihil obesse, ubi definitio substantialis induci non potest,
si descriptio non sit dilucidior descripto. Vel etiam in eo
descriptionem notiorem assignat, quia qualia ipsa, per quorum nomen
qualitas definitur, notiora quodammodo uidentur ipsis qualitatibus,
quia uidelicet magis sensibus subiecta sunt. Etsi enim qualitates
quoque sensibus concipiantur, pluribus tamen sensibus subiecta sunt
qualia. Subiectum quippe albedinis non solum uisu, uerum etiam tactu
uel alio fortasse sensu percipio. /225/

		     <De habitu et dispositione>

     EST AUTEM QUALITAS EORUM QUAE MULTIPLICITER DICUNTUR. ET UNA
     QUIDEM SPECIES QUALITATIS HABITUS DISPOSITIONEQUE DICUNTUR.

EST AUTEM. Post definitionem qualitatis supponit diuisionem.  Quod
autem diuidi possit, praemittit, cum ait: qualitate multas rerum
manerias includi, quas quidem statim distinguere et tractare incipit
dicens: ET UNA QUIDEM etc.

Duobus modis comprehendit qualitates huius maneriae, quam primam
ponit, habitum scilicet et dispositionem. Sunt autem qualitates huius
maneriae omnes illae quae non naturaliter subiectis insunt sed per
aliquam eorum applicationem ueniunt, ut scientiae, ad quas habendas
non applicuimus, et quaecumque aliae qualitates ex eo quod fecimus,
contingunt. Harum autem primae maneriae, quae scilicet per
applicationem ueniunt, aliae habitus, aliae dispositiones dicuntur.
Habitus autem est qualitas per applicationem ueniens, si non facile
queat a subiecto dimoueri, dispositio uero si facile. Non facile
autem a subiecto dimoueri eas quoque dicimus qualitates, quae licet
paruo tempore morentur in subiecto, huius naturae sunt, ut subiectum
non deserant, nisi graui causa incidente, quae eas compellat recedere,
ut scientiam firme iam habitam, quam nisi uehemens et diuturna
aegritudo auferre non potest uel magna alicuius grauis casus
uiolentia. Et attende quod non sine causa istam maneriam qualitatum
uel caeteras res pluribus assignat nominibus, quia ipsa pluralitas
nominum maiorem facit discretionem rerum.

Solet hoc loco quaeri quae sit huiusmodi diuisio qualitatis per
quattuor, ut diximus, manerias. Et quidam eam generis in species esse
uolunt dicentes in singulis maneriis duo specialia uocabula poni loco
unius generalis. Ac si enim pro corpore duae eius species ponerentur,
corpus uidelicet animatum et inanimatum, quae omnia comprehendunt
corpora, ita pro genere quodam duas species, habitum scilicet et
dispositionem, poni dicuntur, et similiter in caeteris maneriis quae
duobus nominibus assignantur, idem fieri dicunt. Quibus etiam
consentire Boethius uidetur, qui in Commento super secundam maneriam
plane asserere uidetur huiusmodi manerias species esse subalternas.
Cum enim secundum quosdam quaestionem mouisset, quare ibi diceret
'aliud genus', cum prius omnino <non> dixisset, 'unum genus', sed 'una
species', soluit eam dicens quod hi qui hoc quaerunt, ignorare
uidentur idem genus et speciem dici non posse, quod in subalternis
falsum esse ostendit.

     Quocirca (inquit) quoniam de ea specie qualitatis Aristoteles
     tractat quae non iam sit species specialissima sed magis generis
     prima species et quae possit esse et genus, nil absurdum est
     eandem et speciei et generis loco ponere.

Adhaerentes itaque Boethio dicunt diuisionem qualitatis per quattuor
has manerias /226/ tamquam per species subalternas fieri et rursus
loco specierum sigularum poni duas earum proximas species.

Sed his modis omnibus ratio repugnat. Si enim haec diuisio qualitatis
in species fit, oportet eas esse oppositas. Non enim, ut ipse Boethius
in Diuisionibus docet, aliae species uel differentiae in diuisione
generis ponendae sunt nisi oppositae. At uero prima species qualitatis
et tertia oppositae non sunt. Eaedem namque qualitates et primae
speciei sunt, quia per applicationem ueniunt, et tertiae, secundum hoc
quod inferunt uel inferunur, ut calor, ad quem calefaciendo nos
applicamus, ex quo rubor infertur. Sed nec habitus et dispositio
species esse possunt, quia, ut dicit Boethius, ea quae sub habitu et
dispositione continentur, secundum hoc quod habitus sunt et
dispositio, <neque> genere differunt neque specie nec etiam numero
quandoque sed alteratione tantum permutationis a se ipsis
diuersificantur, quemadmodum Socrates, dum esset paruulus, post uero
pubescens a se ipso distabat. Eadem namque qualitas quae prius
dispositio fuit et facile mobilis, postea sic firmatur, ut in habitum
transeat, sicut ipse Aristoteles docet.

Dicimus itaque habitum et dispositionem non specialia nomina esse sed
sumpta a quibusdam proprietatibus accidentalibus, quod alterum facile,
alterum non facile promoueri possit. Idem de passibili qualitate et
passione dicimus.  Venire etiam per applicationem subiecti, secundum
quam primam maneriam distinguimus, uel inferre uel inferri, secundum
quam maneriam tertiam accipimus, accidentales proprietates sunt. At
fortasse potentia uel impotentia uel forma uel figura species recte
dici poterunt, secundum quod irregularis erit diuisio qualitatis,
partim quidem per speciem, partim per accidentia, et magis annumeratio
quam diuisio dicenda est.  Diuersis namque modis, ut dictum est, eadem
qualitas et primae maneriae est <et> tertiae. Cum autem Aristoteles
hoc loco speciem uel genus nominat, nil aliud nisi maneriam
intelligit. Quod autem Boethius ait, cum Aristoteles tractet eam
speciem quae <non> solum est species, uerum etiam genus, nil absurdum
esse eadem et genus et speciem nominari, secundum opinionem fortassis
aliorum posuit, ut saltem sic satisfaceret opponenti. Ipse enim
Boethius super tertium qualitatis genus, cum ostenderet easdem
qualitates diuersa ratione et primo generi et tertio supponi,
similitudinem induxit de Socrate, qui in eo quod pater est, ad aliquid
est, in eo quod homo est, substantia dicitur, in quo quidem plane
monstrat genus per /227/ manerias sese intellexisse. Quippe ad aliquid
generalissimum de Socrate nullo modo dicitur sed ad aliquid sumptum.

     DIFFERT AUTEM HABITUS DISPOSITIONE QUOD PERMANENTIOR ET
     DIUTURNIOR EST; TALES VERO SUNT SCIENTIAE VEL VIRTUTES.

DIFFERT AUTEM.  Differentiam assignat inter habitum et dispositionem,
quod uidelicet habitus non facile mouetur sicut dispositio.

Quod autem ait: PERMANENTIOR ET DIUTURNIOR, alterum alterius expositio
est nec secundum tempus accipienda sunt sed secundum qualitatis
proprietatem, in eo scilicet quod huiusmodi sit, quod non facile
possit perire, etiam, ut dictum est, si non diu permanserit in
subiecto. Passibilis uero qualitatis et passionis differentia secundum
tempus accipietur, in eo scilicet quod haec in uita permanet, illa
non.

TALES VERO.  Exemplificat de habitu.

     SCIENTIA ENIM VIDETUR ESSE PERMANENTIUM ET EORUM QUAE DIFFICILE
     MOVEANTUR.

SCIENTIA ENIM. Commendatio est exemplorum, ac si dicat: Bonum exemplum
dedi per scientiam de habitu qui non facile praeterit, quia talis est
scientia. A causa. Et hoc est: SCIENTIA ENIM VIDETUR ESSE de numero
PERMANENTIUM. Et qualiter permanere accipiat, non uidelicet secundum
tempus sed difficultatem motus, determinat, cum supponit: ET EORUM
QUAE DIFFICILE MOVEANTUR.

     UT SI QUIS VEL MEDIOCRITER SCIENTIAM SUMAT, NISI FORTE GRANDIS
     PERMUTATIO FACTA SIT VEL AB AEGRITUDINE VEL AB ALIQUO HUIUSMODI.

UT SI QUIS. Ostendit a minori scientiam esse difficile mobilem, id est
eam scientiam quae mediocriter habetur, quia etsi aliquis mediocriter
et <non> multum in aliqua scientia profecerit, illud tantillum quod
scit, non facile amittit.

NISI FORTE...VEL ALIQUO HUIUSMODI casu GRANDIS et difficilis
PERMUTATIO contingat, ut quidam summus orator teste Boethio
aegritudine febribusque decoctus fertur omnem literarum amisisse
doctrinam, in aliis uero rebus sanus ac sibi constans et in omni re
uigens permansisse.

Nota quod Aristoteles scientias diuidat a uirtutibus, cum Socrates
ponat prudentiam quartam speciem uirtutis.  Unde Boethius in Commento:

     Aristoteles (inquit) uirtutes non scientias, ut Socrates sed
     habitus in Ethicis suis esse declarat.

Bene autem Aristoteles scientiam a uirtute diuidit, quia scientia in
discretione et cognitione, quid faciendum sit, quid non, consistit,
uirtus autem in executione eius quod scientia percipit et ratio
persuadet, alioquin uirtus sine merito esset, si uidelicet scientiam
uirtutem diceremus. Quippe et in aliquo scientia saepe praepollet et
quae nouit agenda per scientiam, nequit agere per uirtutem quam non
habet.

     SIMILITER AUTEM ET VIRTUS ET IUSTITIA VEL CASTITAS ET SINGULA
     TALIUM NON VIDENTUR POSSE MOUERI NEQUE FACILE PERMUTARI.

SIMILITER. Unde Boethius:

     Neque enim qui semel iuste iudicat, iustus est neque qui semel
     adulterium facit, adulter est sed cum ista uoluntas /228/
     cogitatioque permanserit.

     AFFECTIONES VERO DICUNTUR QUAE SUNT FACILES ET CITO PERMUTABILES,
     UT CALOR ET FRIGIDITAS ET AEGRITUDO ET SANITAS ET ALIA HUIUSMODI.

AFFECTIONES VERO. Postquam ostendit proprietatem habitus, in eo
scilicet quod difficile mobilis est, assignat proprietatem
affectionis, id est dispositionis, in eo scilicet quod est facile
mobilis.

ET CITO PERMUTABILIS. Expositio est prioris.

     AFFICITUR ENIM QUODAM MODO CIRCA EAS HOMO, CITO AUTEM PERMUTATUR
     ET EX CALIDO FRIGIDUS FIT ET EX SANITATE IN AEGRITUDINEM TRANSIT;
     SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS, NISI FORTE IN HIS QUOQUE CONTINGIT
     PER TEMPORIS LONGITUDINEM IN NATURAM CUIUSQUE TRANSFERRI ET
     INSANABILIS VEL DIFFICILE MOBILIS EXISTAT AFFECTUS, QUEM IAM
     QUILIBET HABITUDINEM VOCET.

AFFICITUR ENIM. Vere ista sunt dispositiones, quia ueniunt per
applicationem subiecti et facile pereunt. A descriptione.

Quod autem per applicationem ueniunt, praemittit ibi: AFFICITUR ENIM,
id est applicatur homo ad suscipiendum ista. Quod uero facile
permutentur, subdit ibi: CITO AUTEM, nisi forte in quibusdam
inueteratis per longitudinem temporis, quae cum prius dispositiones
fuissent et facile expelli possent, postea ita firmatae sunt, ut in
naturam subiecti transferantur, hoc est ita iam sint immobiles, quasi
immutabiles qualitates.

ET INSANABILIS. Determinat, qualiter transferri in naturam accipiat,
quantum ad permanentiam scilicet, quod non facile possit expelli, ac
si diceret: ita dico transferri in naturam, ut AFFECTUS, hoc est
qualitas quae per applicationem ueniens, iam EXISTAT INSANABILIS
quantum ad infirmitatem VEL DIFFICILE MOBILIS quantum ad caeteras
qualitates, quem iam ideo quislibet uocare possit habitum.

     MANIFESTUM EST AUTEM QUONIAM HAEC VOLUNT HABITUDINES NOMINARI,
     QUAE SUNT DIUTURNIORA VEL DIFFICILE MOBILIA.

MANIFESTUM EST AUTEM. Bene dico quod affectio translata in naturam
uocatur habitus, quia sic placet discretis uiris. Et hoc est:
MANIFESTUM EST ETC. Vel a toto sic ostendit quid sit habitus, quia
omnia DIUTURNIORA etc.

     NAMQUE IN DISCIPLINIS NON MULTUM RETINENTES SED FACILE MOBILES
     DICUNT HABITUM NON HABERE, QUAMVIS SINT AD DISCIPLINAS PEIUS
     MELIUSVE DISPOSITI.

NAMQUE. Vere affectiones diuturnas uocant habitus, quia alias non. Ab
immediatis. Et hoc est quod ait: dicuntur homines non multum
RETINENTES IN DISCIPLINIS, hoc est non firme habentes scientias, NON
HABERE habitus per illas scientias, ac si diceret illas scientias non
esse habitus in eis: QUAMUIS SINT DISPOSITI, id est applicati per
studium <ad> habendas scientias, quidam MELIUS, quidam PEIUS.

     QUARE DIFFERT HABITUS DISPOSITIONE, QUOD HOC QUIDEM FACILE EST,
     ILLUD VERO DIUTURNIUS ET DIFFICILE MOBILE.

QUARE DIFFERT. Data differentia inter habitum et dispositionem quod
haec non facile mobilis est, illa facile, quia ad aliud transiturus
erat, breuem facit conclusionem a parte sic: quia in hoc differunt,
ergo differunt, et in quo, supponit iterum breuiter, quia confuse
dixerat.

     SUNT AUTEM HABITUS ETIAM DISPOSITIONES, DISPOSITIONES VERO NON
     NECESSE EST HABITUS ESSE.

SUNT AUTEM. Quia dederat superius differentiam inter habitum et
dispositionem, ne alicui inde uideretur, quod nullus habitus ueniret
per dispositionem, id est applicationem, aut quod nullo modo habitus
posset dici dispositio, ideo hanc remouet opinionem dicens omnes
habitus esse dispositiones, id est uenire per applicationem. Quippe
'dispositio', hoc nomen, in hac acceptione tantundem quantum prima
maneria qualitatis <ualet> et continet tam habitum quam dispositionem
stricte acceptam. Sed tamen habitus non sunt dispositiones, id est per
applicationem uenientes.

Quod ait 'etiam', ad hoc respicit, /229/ quod non solae dispositiones
stricte acceptae dicuntur dispositiones large, uerum etiam habitus.

DISPOSITIONES VERO NON NECESSE EST HABITUS ESSE, hoc est non
omnes qualitates quae per applicationem ueniunt, sunt habitus.

     QUI ENIM RETINENT HABITUM ET QUODAMMODO DISPOSITI SUNT AD EA QUAE
     HABENT VEL PEIUS VEL MELIUS.

QUI ENIM. Duo dixit quod scilicet omnes habitus sunt dispositiones
large sed non conuertitur, et utrumque probat et prius quod primum
dixit, quod scilicet omnes habitus sunt dispositiones, quia scilicet
omnes qui habent habitum sunt dispositi. A coniugatis uel ab effectu.

     QUI AUTEM DISPOSITI SUNT, NON OMNINO RETINENT HABITUM.

QUI AUTEM. Hic alterum ostendit dicens omnes dispositos, id est
applicatos, non habere habitum. Sunt autem nonnulli qui uelint
Aristotelem, cum ait omnes habitus esse dispositiones, hoc intelligere
quod omnes habitus primum, dum recentes sunt, in subiecto sint
dispositiones strictae etiam, hoc est facile permutabiles -- quod
omnino falsum est. Caecitas enim, quae ex aliquo facto alicui
contingit, statim, ut innata est, habitus est et omnino immobilis.

		     <De potentia et impotentia>

     ALIUD VERO GENUS QUALITATIS EST SECUNDUM QUOD PUGILLATORES VEL
     CURSORES VEL SALUBRES VEL INSALUBRES DICIMUS, ET SIMPLICITER
     QUAECUMQUE SECUNDUM POTENTIAM NATURALEM VEL IMPOTENTIAM DICUNTUR.

ALIUD VERO. Post primam maneriam qualitatum quae sunt qualitates per
applicationem uenientes, tractat aliam quae sunt potentia naturalis
uel impotentia ad aliquid facile faciendum uel ad non patiendum
facile.

Quod autem potentiam uel impotetiam naturales appellat, non ad
determinationem dicit, quin scilicet omnes sint naturales sed propter
differentiam assignandam inter istam maneriam suprapositam, quod
uidelicet illa per applicationem uenit, haec naturaliter inest.

Quod autem supponitur 'ad faciendum aliquid uel non faciendum facile',
quasdam excludit potentias uel impotentias quae secundum facilitatem
ex aptitudine compositionis subiecti non accipiuntur sed simpliciter
secundum hoc quod natura rei quoquo modo permittit. Alia enim est
potentia pugnandi simpliciter, quae omnibus aequaliter inest
hominibus, alia potentia pugnandi facile secundum flexibilium
membrorum aptitudinem, quae non omnibus inest. Haec enim potentia
aptitudinis quorundam est, illa uero quae naturae quodammodo proprie
dici potest, omnium est, quae et homini substantialis uideur, sicut
potentia ambulandi, a qua gressibilis dicitur. De potentiis uero
aptitudinis uel impotentiis hoc loco tantum agit, quod demonstrat, cum
ait facile, quae usualiter ab hominibus potentiae uel impotentiae
maxime dicuntur. Licet enim mancus in natura possit pugnare, sicut
curtatus pedes habere uel ambulare, non tamen eum ad hoc potentem
dicere solemus, cum aptitudine careat.

Si quis autem quaerat de potentiis et impotentiis naturae in hac
diuisione, qualiter comprehendantur, dicimus: nusquam, quia, ut ipse
Aristoteles dicturus est, fortasse alii quoque qualitatis apparebunt
modi sed qui maxime dicuntur, hi sunt. /230/

Sunt huiusmodi potentiae aptitudinis quas tractat, aliae ad
faciendum quid facile, ut illa quae cursorem facit uel pugillatorem,
<aliae> ad <non> patiendum facile, ueluti illa quae sanatiuum facit
uel durum, pro eo scilicet quod hoc non facile patiatur infirmitatem,
illud non facile sectionem. Eodem modo et impotentia diuiditur, quia
alia est ad faciendum facile, ut illa quae in manco est uel in
curtato, qui impotentes sunt ad facile pugnandum uel currendum, alia
est ad non patiendum, ut est illa impotentia quae aegrotatiuum facit
uel molle, pro eo scilicet quod subiectum huius impotens sit ad non
facile patiendum infirmitatem, illius uero ad non facile patiendum
sectionem.

Et attende quod potentiae pensandae secundum id quod ad utilitatem
uel dignitatem pertinet, impotentiae uero e contrario, alioquin
impotentias diceremus potentias, ut si quis aegrotatiuum uel molle
potentias esse diceret in eo <quod> hoc facile infirmari, illud secari
facile possit. At uero haec potentia potius impotentia dici solet et
debet. Nemo enim debilem aliquem uocat potentem, quia leuiter superari
possit, quia hoc ad detrimentum eius pertinet. Sic quoque in eo Deus
minus impotens homine dicitur, quia peccare non potest, nec permissio
peccandi, quae ad detrimentum rei pertinet, potentia dicenda, immo
magis ad impotentiam declinat. Sic itaque aegrotatiuum et molle
impotens dicitur, quia resistere minus aegritudini uel sectioni
<potest>, quod ad eorum detrimentum pertinet.

Sic iunge: Primum genus, id est prima maneria, qualitatis sunt habitus
et dispositio; sed ALIUD GENUS EST SECUNDUM QUOD etc. Per exempla
maneriam hanc determinat, et quia potentiarum nomina non habebat,
uerum in sequentibus dicet nomina non esse posita potentiis sicut
disciplinis, transfert se ad nomina fundamentorum.

ET SIMPLICITER.  Quia hoc genus in quibusdam tantum exemplis
assignauerat ne illa tantum in hoc genere includi uiderentur, addit:
SIMPLICITER, id est uniuersaliter, sunt aliud genus qualitatum,
secundum quae dicuntur omnia illa quae SECUNDUM POTENTIAM NATURALEM
VEL IMPOTENTIAM DICUNTUR.

     NON ENIM QUONIAM SUNT DISPOSITI ALIQUO MODO, UNUMQUODQUE
     HUIUSMODI DICITUR SED QUOD HABEANT POTENTIAM NATURALEM VEL FACERE
     QUID FACILE VEL NIHIL PATI; UT PUGILLATORES VEL CURSORES DICUNTUR
     NON QUOD SINT DISPOSITI SED QUOD HABEANT POTENTIAM HOC FACILE
     FACIENDI, SANATIVI AUTEM DICUNTUR EO QUOD HABEANT POTENTIAM
     NATURALEM UT NIHIL A QUIBUSLIBET ACCIDENTIBUS PATIANTUR,
     AEGROTATIVI VERO QUOD HABEANT IMPOTENTIAM NIHIL PATIENDI.

NON ENIM. Ostendit quare naturales uocarit qualitates huius maneriae,
ad differentiam scilicet prioris maneriae, quae per applicationem
uenit, ista uero naturaliter inest; et assignat, unde naturales
dicantur, quia scilicet naturaliter insunt. Quod probat ab immediatis,
quia non per applicationem subiecti. Et hoc est: NON ENIM UNUMQUODQUE,
istorum supradictorum, sicuti CURSOR VEL PUGILLATOR etc., DICUNTUR
esse huiusmodi, hoc est CURSATORES VEL PUGILLATORES, quoniam SUNT
DISPOSITI, id est quod se applicuissent ad eas suscipiendas, SED QUOD
HABEANT POTENTIAM FACIENDI FACILE, ut cursor /231/ uel pugillator, uel
patiendi, ut salubres, impotentiam non patiendi, ut insalubres. Quod
statim discernit litera sequens: A QUIBUSLIBET, hoc est, ut non ex
accidenti, id est leui casu, aegrotent.

     SIMILITER AUTEM HIS ET DURUM ET MOLLE SE HABET; DURUM ENIM
     DICITUR QUOD HABEAT POTENTIAM NON CITIUS SECARI, MOLLE VERO QUOD
     EIUSDEM IPSIUS HABEAT IMPOTENTIAM.

SIMILITER AUTEM HIS, id est ad similitudinem aegrotatiui et sanatiui
ET MOLLE ET DURUM dicuntur impotens et potens, non quidem secundum
facere facile, sed secundum non pati facile.

Quaeritur qui sit actus huius potentiae, quae facit sanatiuum. Non
enim sanum esse pro actu illius potest accipi, quippe non omnis sanus
esset sanatiuus, quia omnis actus potentiae suae prorsus subicitur, ut
omnis ridens risibilis est et omnis currens facile est cursor, et sic
omnis sanus sanatiuus dicetur, quod falsum est. Sani namque alii
sanatiui, alii non, et e conuerso. Sani enim sunt qui quocumque modo
sanitatem habent, sanatiui autem sunt qui non facile infirmantur.
Contingit autem sanatiuos quandoque aegrotare grandi incumbente causa
et aegrotatiuos sanos effici per adhibitam causam. Non itaque omnis
sanus sanatiuus, et ita 'sanum esse' non potest poni tamquam actus
potentiae a qua sanatiuus dicitur, immo magis haec potentia de
negatione pendet quam de affirmatione et magis ad non <esse> pertinet
quam ad esse.  Quippe sanatiuus dicitur, quod non facile infirmetur.
Unde non est necesse in huiusmodi potentiis de non esse id de quo
potentia est, supponi uniuersaliter ipsi potentiae. Si enim omne quod
non facile infirmatur, sanatiuum esset, utique et lapis et ipsa
sanatiuitas sanatiua esset. Sed fortasse quaeretur, quare et lapis
sanatiuus non dicatur, cui tota sanatiui descriptio uidetur aptari,
cum uidelicet potens sit non facile infirmari. Sed profecto
sanatiuitas non dicitur nisi potentia animalis, secundum quam non
facile potest infirmari, nec sanatiuum dicitur, nisi quod potentiam
animalis huiusmodi habet, ut non facile infirmetur. Sicut autem sanum
et aegrum contraria sunt, ita sanatiuum et aegrotatiuum et durum et
molle et omnis potentia, siue sit naturae siue aptitudinis,
naturaliter habere uidetur contrariam impotentiam, licet in quibusdam
nomina deficiant, ut in contrario bipedis et cursoris.

		<De passibile qualitate et passione>

     TERTIUM VERO GENUS QUALITATIS EST PASSIBILES QUALITATES ET
     PASSIONES.

TERTIUM VERO GENUS. Haec tertia maneria illas continet qualitates
<quae> uel ab aliis inferuntur uel simul et inferentes sunt et
illatae. Harum autem illae passibiles qualitates dicuntur quae diu
permanent, passiones uero quae non diu permanent.  Est autem
passibilis qualitas alia inferens tantum, alia illata, alia
utrumque. Inferens autem alia inferens passibilem qualitatem, alia
inferens passionem. Similiter passibilis qualitas illata alia a
passibili qualitate, alia a passione. Eodem modo et diuidi et
subdiuidi potest, quod /232/ sequens litera satis docuerit.

Sic iunge: Primum genus qualitatis erat habitus et dispositio;
secundum potentia et impotentia; sed tertium passibilis qualitas et
passio.

     SUNT AUTEM HUIUSMODI UT DULCEDO ET AMARITUDO ET AUSTERITAS ET
     OMNIA HIS COGNATA, AMPLIUS AUTEM CALOR ET FRIGUS ET ALBEDO ET
     NIGREDO.

SUNT AUTEM.  Exempla ponit de utrisque.

OMNIA HIS COGNATA, id est qualitates similes istius in eo quod ad
eundem sensum, id est ad gustum, pertinent. Exempla sunt de contrariis
qualitatibus, quae aliis sensibus quam gustu discernuntur, ut CALOR ET
FRIGUS tactu, ALBEDO ET NIGREDO uisu.

     ET QUONIAM HAE QUALITATES SUNT, MANIFESTUM EST; QUAE ENIM CUMQUE
     ISTA SUSCEPERINT QUALIA DICUNTUR SECUNDUM SE; UT MEL, QUONIAM
     DULCEDINEM SUSCEPIT, DICITUR DULCE, ET CORPUS ALBUM EO QUOD
     ALBEDINEM SUSCIPIAT; SIMILITER SESE HABET ETIAM IN CAETERIS.

ET QUONIAM. Posuit supradicta inter qualitates per tertiam scilicet
maneriam qualitatis. Et merito, quoniam uidelicet MANIFESTUM EST quod
SUNT QUALITATES. Quod statim probat a descriptione qualitatis, quia
faciunt subiecta sua qualia. Et hoc est: QUAECUMQUE ENIM... UT
MEL. Assignat in partibus quod qualia faciunt, quia scilicet dulcedo
mellis facit ipsum dulce et albedo alicuius corporis facit ipsum album
etc.

     PASSIBILES VERO QUALITATES ET PASSIONES DICUNTUR NON QUOD EA QUAE
     ILLAS SUSCEPERINT QUALITATES ALIQUID PATIANTUR; NEQUE ENIM MEL,
     QUONIAM ALIQUID PASSUM SIT, IDCIRCO DICITUR DULCE, NEC ALIQUID
     ALIUD HUIUSMODI.

PASSIBILIS VERO QUALITAS. Daturus differentiam inter passibilem
qualitatem et passionem, ostendendo scilicet, unde dicantur passibiles
qualitates et unde passiones, prius opinionem quorundam resecat quibus
uidebatur, quod passibiles qualitates dicerentur ideo, quod sua
subiecta facerent pati. In quo etiam diuisionem passibilis qualitatis
ponit, cum ostendit quasdam ita passibiles esse qualitates quod
inferunt, quasdam ita <quod> inferuntur.

Sic continua: Omnes supradictae qualitates <dicuntur> ita scilicet,
quod qualia faciunt, sed passibilium qualitatum quaedam hoc modo
dicuntur, quod inferunt, quaedam hoc modo, quod inferuntur.

Et prius remouet illud propter quod passibiles uidentur appellari et
quod fortasse per passibile uideretur poni, scilicet quod sua subiecta
facerent pati. Quod in parte falsum ostendit, quia dulcedo mellis quae
est in eo passibilis qualitas, non facit mel pati. Quippe cum omnino
sensu mel careat, nullam sentiendo passionem sentit nec aliquid
huiusmodi, hoc est aliquid animatorum subiectorum uel naturalium. Quod
enim naturaliter aliquid habet illud, pati non dicitur.

     SIMILITER AUTEM HIS ET CALOR ET FRIGUS PASSIBILES QUALITATES
     DICUNTUR NON QUOD IPSA QUAE EA SUSCIPIUNT ALIQUID PASSA SINT.

SIMILITER AUTEM. Si ET CALOR ET FRIGUS accipiantur in naturalibus,
uerum est QUOD NON hinc DICUNTUR PASSIBILES.

     SED QUONIAM SINGULUM EORUM QUAE DICTA SUNT SECUNDUM SENSUS
     QUALITATUM PASSIONIS PERFECTIVA SUNT, PASSIBILES QUALITATES
     DICUNTUR; DULCEDO ENIM PASSIONEM QUANDAM SECUNDUM GUSTUM EFFICIT,
     ET CALOR SECUNDUM TACTUM; SIMILITER AUTEM ET ALIAE.

SED QUONIAM. Istud 'quoniam' potius designat modum quam causam, ac si
diceret: sed potius ita dicuntur passibiles, quod haec inferunt, illa
inferuntur. Ac primum de inferentibus ponit sic: Singula QUAE DICTA
SUNT superius, SUNT PERFECTIVA et illatiua passionum. Haec qualitas
tertiae maneriae.  Sicut enim dispositio large quandoque accipiebatur,
ut uidelicet contineat totam primam maneriam qualitatis, ita etiam hoc
loco passio potest accipi pro hac tota tertia maneria.

SECUNDAM QUALITATEM, id est diuersitatem sensuum. Alio namque sensu
dulcedo illata discernitur, <gustu> uidelicet, alio calor uel frigus,
tactu scilicet. /233/

     ALBEDO AUTEM ET NIGREDO ET ALII COLORES NON SIMILITER HIS QUAE
     DICTA SUNT PASSIBILES QUALITATES DICUNTUR SED HOC QUOD HAE IPSAE
     QUALITATES AB ALIQUIBUS PASSIONIBUS INNASCUNTUR.

ALBEDO ENIM. Postquam ostendit quasdam qualitates ita dici passibiles
qualitates, quod inferunt, ostendit alias ita dici passibiles, quod
inferuntur, ut sunt colores sicut pallor permanens, qui ex infirmitate
natus est.

     QUONIAM ERGO FIUNT PER ALIQUAM PASSIONEM MULTAE COLORUM
     MUTATIONES, MANIFESTUM EST.

QUONIAM ERGO. Quandoquidem ad discretionem huius maneriae ostensum est
quasdam inferre et quasdam inferri, ergo propter earum discretionem
determinemus, quae a quibus inferuntur frequentius, transitoria
scilicet a transitoriis. Unde e contrario relinquitur, quia
permanentes a permanentibus.

Sic lege: MANIFESTUM EST, QUONIAM FIUNT MULTAE MUTATIONES COLORUM, hoc
est inferuntur multi mutabiles colores et transitorii PER ALIQUAM
PASSIONEM, hoc est transitoriam huius tertiae maneriae qualitatem, ut
hic stricte passio sumatur, sicut in principio.

     ERUBESCENS ENIM ALIQUIS RUBEUS FACTUS EST ET TIMENS PALLIDUS ET
     UNUMQUODQUE TALIUM.

ERUBESCENS ENIM. Vere transitoria infertur ex transitoria, quia ita et
in temporalibus et in naturalibus qualitatibus. Quod rursus in
partibus ostendit, quia rubor ex erubescentia infertur et pallor ex
timore, quae omnes qualitates transitiuae sunt et temporales.
Temporales autem illas qualitates uocamus quae subiecti natiuitati
accidunt, naturales uero quae in natiuitate subiecti fiunt, ut si
infans nascendo aliquam angustiam ex laesione patiatur. Aristoteles
etiam infirmitatem ut colorem aliquem tractat.

ET UNUMQUODQUE TALIUM, id est unumquodque subiectum tali colore
accidenti affectum, dicitur ita temporaliter coloratum.

     QUARE VEL SI QUIS NATURALITER ALIQUID TALIUM PASSIONUM PASSUS
     EST, SIMILEM COLOREM EUM OPORTET HABERE.

QUARE. Postquam ostendit temporalem qualitatem inferri ex temporali,
docet et naturalem inferri ex naturali, et infert a simili sic:
Quandoquidem temporalis infertur ex temporali qualitate, naturalis ex
sibi consimili, id est ex naturali. Et hoc est: SI QUIS in natiuitate
patiatur ALIQUID tale, hoc est naturalem passionem aliquam habeat,
quae COLOREM inferat, consimilem habebit colorem passioni, in eo
scilicet quod naturalis erat etiam color.

     QUAE ENIM AFFECTIO NUNC AD VERECUNDIAM CIRCA CORPUS FACTA EST, ET
     SECUNDUM NATURALEM AFFECTIONEM EADEM FIET AFFECTIO, ITA UT
     NATURALITER ET COLOR SIMILIS SIT.

QUAE ENIM. Vere similem colorem habebit, quia naturalem. A parte. Et
praemittit similitudinem de temporalibus, quia sicuti temporalis quae
infertur a temporali, similis est ei a qua infertur, id est in eo
uidelicet quod naturalis est. Et hoc est: QUAE, id est qualis, est
AFFECTIO, id est color transitorius, FACTA NUNC, id est temporaliter,
propter VERECUNDIAM CIRCA CORPUS, qualis est, inquam, <eadem> cum ipsa
uerecundia in eo scilicet quod eiusdem generis est cum ea quae
temporalis est, ita et SECUNDUM NATURALEM PASSIONEM FIET color idem,
id est eiusdem generis cum ipsa passione, in eo scilicet quod
naturalis erit. Quod et ipse statim determinat dicens: ITA UT etiam
COLOR SIT SIMILIS NATURALITER, hoc est in natiuitate, passioni se
inferenti. /234/

     QUAECUMQUE IGITUR TALIUM CASUUM AB ALIQUIBUS PASSIONIBUS
     DIFFICILE MOBILIBUS ET PERMANENTIBUS PRINCIPIUM SUMPSERINT,
     PASSIBILES QUALITATES DICUNTUR.

QUAECUMQUE IGITUR. Postquam destruxit opinionem illam qua uidebantur
passibiles qualitates dici quod subiecta facerent pati, ostendit in eo
potius passibiles qualitates, quae cum inferant uel inferantur,
permanentes sunt, passiones uero e contrario, quia scilicet
transitoriae sunt, et hic plane definitionem passibilis qualitatis et
passionis incipit aperire. Sic infert: Quandoquidem dictum est
qualitates tertiae maneriae quasdam esse passibiles qualitates,
quasdam passiones, ergo distinguamus, quae sint hae uel quae sint
illae. A causa.

Et hoc est: QUAECUMQUE qualitates de numero TALIUM CASUUM, id est
qualitatum tertiae maneriae. Quae quidem ideo casus dicuntur, quod ab
aliis qualitatibus cadant, id est inferuntur ab aliquibus passionibus,
hoc est qualitatibus tertiae maneriae. Nam et hic quoque large 'passio'
sumitur. PASSIONIBUS, dico, DIFFICILE MOBILIBUS. Et quia possunt
difficile moueri secundum naturam suam et non diu permanere secundum
tempus, addit: PERMANENTIBUS. Supple etiam extra: et hoc habent ipsae
quae inferuntur, quod tamen hoc loco tacet, quod statim in sequentibus
apponet ibi: ET NON FACILE PRAETERIT ET IN VITA PERMANET.

     SIVE ENIM VEL SECUNDUM NATURALEM SUBSTANTIAM PALLOR AUT NIGREDO
     FACTA EST QUALITATES DICUNTUR (QUALES ENIM ET SECUNDUM EAS
     DICIMUR), SIVE PROPTER AEGRITUDINEM LONGAM VEL PROPTER AESTUM AUT
     ALIQUID TALE CONTINGIT VEL NIGREDO VEL PALLOR, ET NON FACILE
     PRAETERIT ET IN VITA PERMANET, QUALITATES ET ISTAE DICUNTUR
     (SIMILITER QUALES ET SECUNDUM EAS DICIMUR).

SIVE ENIM. Vere qualitates permanentes sunt passibiles qualitates,
quia tam naturales quam temporales. A partibus.

Et hoc est: SIVE PALLOR AUT NIGREDO FACTA sit SECUNDUM NATURALEM
SUBSTANTIAM, hoc est ita quod naturaliter subsistat in subiecto,
QUALITATES sunt, passibiles scilicet.

QUALES ENIM, scilicet passibiliter, hoc est permanenter, secundum eas
dicimur. A descriptione passibilis qualitatis.

SIVE PROPTER. Hic aliam partem ponit de temporalibus sic dicens: SIVE
PROPTER AEGRITUDINEM LONGAM VEL PROPTER AESTUM, quae temporalia sunt,
CONTINGIT ALIQUID TALE, quod uidelicet similiter sit temporale.

ET NON FACILE PRAETERIT. Hic illam proprietatem passibilis qualitatis
apponit, in qua totam facit uim.

ET IN VITA. Per hoc determinat, sicut superius, quid per maneriam
secundum tempus accipiat, qualitatem scilicet passibilem. similiter. A
descriptione passibilis qualitatis. Et supple: passibiliter enim
quales.

     QUAECUMQUE ERGO EX HIS QUAE FACILE SOLVUNTUR ET CITO TRANSEUNT
     FIUNT, PASSIONES DICUNTUR.

QUAECUMQUE ERGO. Istae sunt passibiles qualitates quae permanent sed
istae sunt passiones quae cito transeunt. Quod autem ait eas inferri
ex his quae facile soluuntur, hoc est, cito transeunt, ad proprietatem
passionis uim non habent, quia siue inferant siue inferantur et non
permanent, aeque sunt passiones.

     NON ENIM DICIMUR SECUNDUM EAS QUALES; NEQUE ENIM QUI PROPTER
     VERECUNDIAM RUBEUS FACTUS EST RUBEUS DICITUR, NEC CUI PALLOR
     PROPTER TIMOREM VENIT PALLIDUS EST SED MAGIS QUOD ALIQUID PASSUS
     SIT; QUARE PASSIONES HUIUSMODI DICUNTUR, QUALITATES VERO MINIME.

NON ENIM. Vere sunt passiones, scilicet qualitates inferentes uel
illatae, quae transitiuae sunt, quia non sunt passibiles qualitates,
cum alterum, constet. Ab immediatis.

Quod autem non sint passibiles qualitates ostendit a descriptione,
quia scilicet non faciunt subiecta passibiliter qualia, id est
permanentes. Quod rursus ostendit in partibus quibusdam passionum, QUI
scilicet ex uerecundia RUBEUS FACTUS EST, rubeus non est /235/
permanenter. Quod ab effectu secundum ipsum locutionis usum assignat,
in eo scilicet quod quales non solemus homines uocare ex transitoriis
qualitatibus sed ex permanentibus. Si quis enim ex qualitate alicuius
requirat eum sibi certificari, non solent transitoriae qualitates
assignari, ne forte, cum ad eam uentum esset qualitatem, esset
praeterita ex qua ipse cognosci debuit. Ut si quaereretur:

     Qualis est Socrates?

et responderetur: "Rubeus" propter ruborem, in secundo die non esset
conueniens ad notitiam Socratis rubor non permanens.

QUARE, quia uidelicet non sunt passibiles qualitates, ergo sunt
passiones, cum scilicet constet ea esse sub tertia maneria, QUALITATES
VERO, passibiles scilicet, MINIME dicuntur.

     SIMILITER AUTEM HIS ET SECUNDUM ANIMAM PASSIBILES QUALITATES ET
     PASSIONES DICUNTUR.

SIMILITER AUTEM. Postquam assignauit PASSIBILES QUALITATES ET
PASSIONES in qualitatibus corporis, assignat etiam ea in accidentibus
animae.

     QUAECUMQUE ENIM MOX IN NASCENDO AB ALIQUIBUS PASSIONIBUS FIUNT,
     QUALITATES DICUNTUR, UT DEMENTIA VEL IRA ET ALIA HUIUSMODI.

QUAECUMQUE ENIM. Ostendit primum de passibilibus qualitatibus.
Vere passibiles sunt in anima, quia et naturales et temporales. A
partibus. Et de naturalibus praemittit dicens: QUAECUMQUE QUALITATES
permanentes, secundum quod ipse postea apponet, FIUNT statim in ipsa
natiuitate ex ALIQUIBUS PASSIONIBUS, id est qualitatibus tertiae
maneriae, QUALITATES, scilicet passibiles, DICUNTUR, UT DEMENTIA ex
aliqua laesione uel aliqua infirmitate proueniens.

     QUALES ENIM ET SECUNDUM EAS DICIMUR.

QUALES ENIM, scilicet passibiliter. A descriptione uel ab effectu.
Quae enim qualitas permanens est, causa est, quare secundum eam homo
soleat qualis assignari. Videtur hoc loco Aristoteles uelle ex
praemissa quoque qualitate animae corpus nominari, cum scilicet de ira
et dementia animae loquens nos dicit inde iratos uel dementes.

Sed fortasse cum ait 'NOS DICIMUR', sic nostras intelligit animas per
totum partem accipiens aut potius ex qualitatibus animae alias innatas
corpori considerat, iuxta quod et animal, quod est animatum corpus,
dicimus uel grammaticum corpus esse uel rationale, non quidem ex ipsa
scientia uel potentia discendi quae sunt in anima sed magis ex habitu
animae grammaticae uel rationalis. Aliam namque differentiam animae
conuenit esse, cum rationalis dicitur, aliam corporis; quippe
diuersorum generum et non subalternatim positorum diuersae sunt
species et differentiae.

Sed fortasse opponetur quod si rationale, nomen corporis, sumptum est
ab habitu animae rationalis, potius habere significat quam
qualitatem. Unde differentia dici non debet, cum inaequale non
praedicetur.

Sed dicetur quod quamcumque uocem proferamus ad rationalitatem
corporis designandam, inde qualitatem animae intelligamus innatam
corpori ex qualitate animae.  Nam quando definimus animatum: 'quod
animam habet' uel album: 'quod albedinem habet', nullas tamen formas
per habere animam uel habere albedinem nisi qualitates ipsas,
animationem scilicet et albedinem, intelligimus. Sic etiam per /236/
habere animam grammaticam uel rationalem qualitates accipimus.

     SIMILITER AUTEM ET QUAECUMQUE ALIENATIONES NON NATURALITER SED AB
     ALIQUIBUS CASIBUS FACTAE SUNT DIFFICILE PRAETEREUNTES ET OMNINO
     IMMOBILES, ETIAM HUIUSMODI QUALITATES SUNT; QUALES ENIM ET
     SECUNDUM EAS DICIMUR.

SIMILITER AUTEM. Postquam ostendit passibiles qualitates in
naturalibus qualitatibus animae, ostendit etiam in temporalibus.

ALIENATIONES uocat qualitates quae post natiuitatem sunt, quasi
aduentitiae accidunt.

Casus uocat qualitates huius tertiae maneriae, sicut supra docuimus.

DIFFICILE PRAETEREUNTES. Hic apponit uim passibilitatis, per quam
passibiles qualitates a passionibus diuidantur.

QUALITATES SUNT, scilicet passibiles.

QUALES ENIM, <scilicet> passibiliter. A descriptione uel ab
effectu.

     QUAECUMQUE ENIM EX HIS QUAE CITIUS PRAETEREUNT FIUNT, PASSIONES
     DICUNTUR, UT SI QUIS CONTRISTATUS IRACUNDIOR SIT.

QUAECUMQUE VERO. Postquam assignauit passibiles qualitates secundum
qualitates animae tam naturales quam temporales, assignat passiones et
ipsius animae accidentia.

Sic iunge: Permanentes dicuntur passibiles qualitates sed transitoriae
sunt passiones. Et hoc est: quae inferuntur a transitoriis -- supple
extra: Et cito transeunt -- transitoriae passiones dicuntur. Hoc autem
quod suppletur, satis innui potest tam ex praemissis quam ex
sequentibus.  Determinauit namque superius in accidentibus corporis
passiones esse quae cito transeunt.  Ex eo quoque quod ait in proximo
passibilem qualitatem immobilem esse, per contrarium innuit esse
passiones mobiles, nec non ex eo quod in sequenti dicit non solere
dici iracundum ex passione sed potius passum aliquid ad horam,
patenter monstrat passiones debere subintelligi mobiles.

UT SI QUIS IRACUNDIOR, scilicet quam soleat, ut scilicet transitoria
ira denotetur.

     NON ENIM DICITUR IRACUNDUS QUI IN HUIUSMODI PASSIONE IRACUNDIOR
     EST SED MAGIS ALIQUID PASSUS.

NON ENIM. Commendat exemplum de ira nata ex passione, quod uidelicet
sit mobilis passio, quia propter huiusmodi iram transitoriam is qui
eam habet, non solet dici iracundus.

SED MAGIS. A partibus ab effectu.

     QUARE PASSIONES QUIDEM HUIUSMODI DICUNTUR, QUALITATES VERO
     MINIME.

QUARE PASSIONES. Infert ex eodem effectu quod passiones dicuntur, non
qualitates, scilicet passibiles. Sicut autem de illatis qualitatibus
ostendit, quod sint passibiles qualitates uel passio, in eo quod
permanentes sunt uel transitoriae, ita de inferentibus intellige.

			 <De forma et figura>

     QUARTUM VERO GENUS QUALITATIS EST FORMA ET CIRCA ALIQUID CONSTANS
     FIGURA; AMPLIUS AUTEM AD HAEC RECTITUDO VEL CURVITAS, ET SI
     QUID HIS SIMILE EST; SECUNDUM ENIM UNUMQUODQUE EORUM QUALE QUID
     DICITUR.

QUARTUM VERO GENUS.  Quartam maneriam qualitatum ingreditur, in qua
quidem comprehendit omnes compositiones, quas apellat formas uel
figuras, et insuper propria eorum accidentia, ut sunt RECTITUDO VEL
CURVITAS; proprie enim ipsa compositio recta dicitur aut curua.

Aut fortasse FORMA ET FIGURA omnes qualitates huiusquartae maneriae
comprehendunt; RECTITUDO uero aut CURVITAS non sunt de quarto genere,
sed quattuor generibus superadduntur sub qualitate.

Sed nunc quid sit forma, quid figura, determinemus. Et sunt qui
figuram uocant compositionem coporis facti ad repraesentationem, sicut
compositionem statuae quae Achillem repraesentat. Unde et statua ipsa
figura dicitur, secundum hoc quod aliud figurat, compositiones /237/
uero caeterarum rerum, quae scilicet res non sunt factae ad
repraesentationem alicuius, appellat formas. Sunt autem alii qui
Boethio imponunt eum figuras appellare compositiones geometricorum
corporum, quae ad mensurandum describi solent, caeterorum uero
compositiones formas appellant. At uero ex hoc nihil aliud ad
differentiam formae uel figurae certum haberetur, nisi quia figuram
uocat triangulum et quadratum, formam uero qualitatem figurae dicit et
similiter trianguli uel quadrati, et ex figura figuratum, ex forma
dicit esse formosum.

     Unde etiam (inquit) formosos homines dicimus.

Qui etiam rursus obscurus <de> figura loquens ait:

     Figura est, ut geometrae definiunt, quae sub aliqo uel aliquibus
     terminis continetur; sub aliquo quidem, ut circulus, sub
     aliquibus uero ut triangulum uel quadratum.

Videtur itaque Boethius ipsam compositionem figuram appellare, decorem
uero aut turpitudinem, quae ex compositione nascitur, uocare formam.

Sic iunge: Primum uel secundum uel tertium genus sunt illa supraposita
sed QUARTUM sunt FORMA ET FIGURA. Figuram dico CONSTANS CIRCA
ALIQUID, hoc est circa rem factam, ad repraesentationem alterius
secundum primam sententiam uel circa geometricum corpus secundum
secundam uel CONSTANS CIRCA ALIQUID tamquam subiectum suum, quod iam
determinat fortase, ne per figuram intelligatur ipsa statua figurans,
sed qualitas.

AMPLIUS AUTEM AD HAEC, id est ad formam et figuram, adduntur RECTITUDO
et CURVITAS, ut scilicet simul cum eis sint sub quarto genere.

ET SI QUID HIS EST SIMILE, id est caetera propria accidentia formae et
figurae, uel, si de quarto genere tantum dicamus esse formam uel
figuram, dicemus ad haec quattuor supraposita genera qualitatum addi
sum qualitate rectitudinem et curuitatem, ne uidelicet omnes
qualitates intelligerentur includi in suprapositis quattuor maneriis.

ET SI QUID HIS EST SIMILE, hoc est, omnes aliae qualitates. Quod
quidem proxima litera uidetur innuere, quae probat statim supraposita
qualitates esse. A descriptione qualitatis, quia scilicet faciunt
qualia. Et hoc est: SECUNDUM UNUMQUODQUE ISTORUM, id est secundum
formam uel figuram uel rectitudinem uel curuitatem, aliquid dicitur
quale.

     TRIANGULUM ENIM VEL QUADRATUM ESSE QUALE QUID DICITUR, ET RECTUM
     AUT CURVUM. ET SECUNDUM FIGURAM VERO UNUMQUODQUE QUALE QUID
     DICITUR.

TRIANGULUM ENIM. Vere quale faciunt ista, quia faciunt triangulum
etc. A partibus. Et unde hoc, scilicet quod si faciunt ista, qualia
faciant, assignat dicens, quia ista qualia sunt, et hoc est:
TRIANGULUM ENIM etc. Compositio quidem ipsa quae triangulatio dicitur
uel quadrangulatio, facit TRIANGULUM VEL QUADRATUM.

     RARUM VERO ET SPISSUM ET ASPERUM ET LENE PUTABITUR QUIDEM
     QUALITATEM SIGNIFICARE SED ALIENA HUIUSMODI PUTANTUR ESSE A
     DIVISIONE QUAE CIRCA QUALITATEM EST; QUANDAM ENIM POSITIONEM
     QUODAMMDO VIDENTUR PARTIUM UTRUMQUE MONSTRARE; SPISSUM QUIDEM EST
     EO QUOD PARTES SIBI IPSAE PROPINQUAE SINT, RARUM VERO EO QUOD
     DISTENT A SE INVICEM; ET LENE QUIDEM QUOD IN RECTUM SIBI PARTES
     IACEANT, ASPERUM VERO QUOD HAEC QUIDEM PARS SUPERET, ILLA VERO
     SIT INFERIOR.

RARUM VERO. Tractatis superius his quae indubitanter qualitates sunt,
tangit dubitationem de quibusdam rebus, quae quidem quibusdam
qualitates esse uidebantur et qualia facere, quibusdam uero
positiones. /238/ Siue autem qualitates sint, siue positiones, ipse
Aristoteles non definit sed ut positiones uideantur, ponit, quia
scilicet in singulis earum subiectis certae positiones partium
denotari uidentur per uocabula sumpta ab eis. Et rursus, si quis
concedet eas esse qualitates, ne impediatur per hoc quod non
comprehenduntur inter quattuor annumeratas manerias qualitatum, dicit
fortasse alios modos qualitatum esse et ita simul confert ea quae ad
utramque pertinent opinionem nihil tamen certum constituens. At uero
Boethius in Commento aperte clamat haec esse positiones dicens de eis:

     Videntur haec quoque in qualitatibus posse numerari sed rectam
     rationem perspicientibus nec solum auribus quae dicuntur sed
     etiam mente et animo iudicantibus in qualitatibus haec poni non
     oportere manifestum est. Nam quod dicimus rarum, positio quaedam
     partium est, non qualitas.

Sed profecto magis secundum aliorum opinionem locutus est quam
secundum rei ueritatem, sicut et illud secundum opinionem dixit, quod
supposuit dicens:

     Ergo secundum unamquamque partium positionem uel raritas uel
     spissitudo uel asperitas uel lenitas corporibus est.  Non igitur
     haec secundum qualitatem dicuntur sed potius secundum positionem.
     Positio autem in relationis genere nominata est. Non igitur haec
     qualitates sed relatiua sunt.

Quod enim relationi positionem supponit, opinio est potius quam
scientia, et similiter opinio est quod istas negas qualitates esse
quas ipse alibi qualitates plane uocat, ubi scilicet opiniones de
contrarietate, quam habere quantum uidetur, <ponit> dicens asperam et
lenem superficiem non esse contrariam sed asperitatem et lenitatem,
quae qualitates sunt.

Sed fortasse quis dicit qualitatem ibi large accipi pro quacumque
forma.

Sed illud nobis uidetur positiones nullo modo habere contrarium, ut
sedere, stare, iacere nec eas etiam ad comparationem uenire, quae
utraque istis quattuor conueniunt.  Praeterea qua ratione haec
quattuor positioni supponunt, quia scilicet accipiuntur secundum
certam positionem partium, ita etiam rectum et curuum et triangulum et
quandratum possent positioni subicere, quae idem ipse Aristoteles
inter qualitates posuit. Subiectum namque rectitudinis ad hoc, ut
rectum sit, certam exigit partium positionem, ut scilicet directe sint
positae, similiter triangulum talem partium positionem exigit quae
tres angulos faciat. Sed <licet> ista positiones exigant certas, nullo
tamen modo positiones dicenda sunt. Nam et triangulum certum requirit
numerum, id est ternarium, nec <tamen> triangulatio, a qua sumptum
est, numerus est sed quale. Similiter asperum licet positionem exigat,
tamen asperitas, a qua sumptum est, qualitas est, non positio et
similiter caetera quae hic ponit. /239/

Continuatio. Ista supradicta sunt indubitanter qualitates sed raritas
et spissitudo et caetera cum qualitates tum positiones uidentur. Cum
autem id de rebus intendat ostendere, transfert se ad uocabula dicens:
Haec uocabula, RARUM etc., VIDENTUR SIGNIFICARE QUALITATES, quia aeque
ualet, ac si diceret res ab eis significatas esse qualitates.

SED ALIENA. Dixi quod VIDENTUR SIGNIFICARE QUALITATES sed iterum non
uidentur significare qualitates. Et hoc est: SED rursus HUIUSMODI
nomina secundum significationem suam putantur esse ALIENA A DIVISIONE
qualitatis, hoc est non significare rem aliquam quae in diuisione
qualitatis comprehendatur, ac si dicat non significare qualitatem. Et
quare uideantur non significare qualitatem, supponit causam, quia
potius POSITIONEM VIDENTUR MONSTRARE, id est significare; POSITIONEM
dico PARTIUM fundamenti utrimque acceptarum, id est ex diuersis locis
intellectarum.

VIDENTUR, inquam, MONSTRARE QUODAMMODO, pro eo scilicet quod
qualitates significatas semper certae positiones comitentur. Quod
quidem statim distinguit dicens aliquid SPISSUM esse secundum hanc
positionem partium, quod sibi proximae sunt, cum tamen aliud sit
spissitudo totius quam partium positio. Et secundum hoc quod spatio
distant ab inuicem partes subiecti et similiter alia, certas exigunt
positiones.

     ET FORTASSE ALII QUOQUE APPAREANT QUALITATIS MODI SED QUI MAXIME
     DICUNTUR HI SUNT.

ET FORTASSE. Expedita diuisione qualitatum per quatuor manerias, ne
quis putet in illis quatuor omnes includi qualitates, dicit praeter
illos modos, id est illas manerias, qualitatum fortasse alias
apparere. Sed hae sunt illae quae maxime tractari solent et quae magis
sunt usitatae. Attende etiam quod in hoc quod ait alios esse modos
qualitatis, praemunit se de eo quod sentit de raro et spisso et aspero
et leni, quae qualitates esse recipit, licet in supradicta diuisione
non claudantur, alioquin nisi hoc dixisset, opponeretur haec non esse
qualitates, quia in diuisione praemissa non comprehenduntur, sicut
multae aliae qualitates ibi continentur, ut fortasse omnes
differentiae substantiales, nisi quis dulcedinem melli substantialem
esse dicat, quae in ipso est passibilis qualitas inferens palato
gustantis dulcedinem, quae est passio.

Nota quod hoc loco Boethius ait:

     Non sunt, inquit, putandae solum qualitates quas supra posuit.
     Ipse testatur quoque alias qualitates quas modo omnes enuntiare
     neglexit. Si cur neglexerit, quaeratur, multae sunt causae, prima
     quod elementi uicem hic obtinet liber nec perfectam scientiam
     tradit sed tantummodo aditus atque pons quidam in altiora
     philosophiae introitum pandit. Quocirca si ita hoc est, tantundem
     dicere oportuit, quantum ingredientibus satis esset, ne eorum
     animos nondum ad scientiam firmos multiplici doctrinae
     subtilitate /240/ confunderet. Quae uero hic desunt, in libro qui
     Metaphysica inscribitur, apposuit. Perfectis namque, non
     ingredientibus illud opus praeparatur. Est quoque alia causa, ut
     nos ad exquirendas alias qualitates, non solum priorum doctorum
     sed etiam nostrorum aliquid inueniendi incitator admitteret.
     Quocirca concludit eas quae maxime dicerentur, quas supra posuit,
     qualitates esse.

     QUALITATES ITAQUE SUNT QUAE PRAEDICTAE SUNT, QUALIA VERO QUAE
     SECUNDUM HAEC DENOMINATIVE DICUNTUR <...> UT A CANDORE CANDIDUS
     ET A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A IUSTITIA IUSTUS. IN ALIQUIBUS
     VERO, EO QUOD NON SINT POSITA QUALITATIBUS NOMINA, NON CONTINGIT
     EA QUAE DICUNTUR AB EIS DENOMINATIVE DICI, UT CURSOR AUT
     PUGILLATOR QUI SECUNDUM VALETUDINEM NATURALEM DICITUR A NULLA
     QUALITATE DENOMINATIVE DICITUR

QUALITATES ITAQUE.  Quia scilicet faciunt qualia. A descriptione. Hanc
autem conclusionem ad distinctionem supponit, quia expedita diuisione
transit ad inuestigandum proprium qualitatum et post qualitates statim
de qualibus adnectit dicens: QUALIA esse quae informantur, <id est>
DICUNTUR, secundum informationem qualitatum DENOMINATIVE, in quo
quidem communitates qualitatum incipit inuestigare, donec ad proprie
proprium perueniat, per quod maxime natura qualitatum aperiatur. Ait
ITAQUE QUALITATES huiusmodi esse quod SECUNDUM eas subiecta DICUNTUR
QUALIA DENOMINATIVE de nominibus adiacentium qualitatum, propter
denotandas scilicet qualitates eis adiacentes.

SIMILITER in caeteris quibusdam qualitatibus contingit denominatio,
quod duobus modis accidere monstrat, tum uidelicet quod nomina
qualitatum deficiunt et manentibus tantum nominibus subiectorum, tum
quia existentibus nominibus qualitatum nomina tamen subiectorum non
sunt ex eis denominatiue sumpta. Unde aperte conuincit non esse
proprie proprium qualitatis habere quale denominatiue, cum uidelicet
omnibus non conueniat. Et primum ostendit denominationem deficere
propter nominum defectum qualitatum.

UT CURSOR AUT PUGILLATOR, qui sic nominantur ex potentiis, non
dicuntur ab eis denominatiue, pro eo scilicet, quod ipsis potentiis
desunt nomina. Nam pugillatoria, ut ipse ait, tantum <nomen> scientiae
pugnandi, a qua quidem scientia pugnandi pugiles secundum artem
denominatiue dicimus. Quod secundum hoc ideo fortasse determinat ne
accipiantur sumpta a scientiis, a quibus possint denominari, quia illa
nomina non habent. Quod potentiam naturalem uocat ad differentiam
scientiae, quam per applicationem uenire dicet.

     NEQUE ENIM POSITA NOMINA SUNT VALETUDINIBUS SECUNDUM QUAS 
     ISTI QUALES DICUNTUR, SICUT IN DISCIPLINIS SECUNDUM QUAS VEL
     PUGILLATORES VEL PALAESTRICI SECUNDUM AFFECTIONEM DICUNTUR.

NEQUE ENIM. Causa est quare ista a potentiis denominatiue non
dicantur, quia scilicet ipsis aptitudinibus, id est potentiis, non
sunt posita nomina, quemadmodum sunt posita in disciplinis, hoc est in
scientiis.

SECUNDUM QUAS, scilicet scientias habitas non naturaliter sicut
potentiae sed secundum affectionem, id est per applicationem, dicuntur
homines pugillatores, id est pugiles uel palaestrici ex scientia
palaestriandi. Quippe scientiae nomina non habent, quae desunt
potentiis.

     PUGILLATORIA ENIM DISCIPLINA DICITUR, QUALES VERO AB HIS
     DENOMINATIVE HI QUI AFFICIUNTUR DICUNTUR.

PUGILLATORIA ENIM. Dixit nomina posita esse scientiis, quod probat a
partibus, quia uidelicet ista sunt imposita: Pugillatoria, palaestrica.

QUALES VERO. A potentiis hi qui eas habent, non dicuntur
denominatiue. Vel QUI /241/ AFFICIUNTUR, id est applicantur ad
habendas scientias, in quo notatur <differentia> a potentiis quae
naturaliter insunt, non per applicationem.

     ALIQUANDO AUTEM ET POSITO NOMINE DENOMINATIVE NON DICITUR QUOD
     SECUNDUM EAM QUALE DICITUR, UT A VIRTUTE STUDIOSUS.

ALIQUANDO AUTEM. Postquam ostendit denominationem deficere una de
causa, quia scilicet nomina desunt qualitatibus, ostendit aliam, quia
uidelicet contingit aliquando, quod etiam posito nomine qualitatis
illud quod secundum qualitates dicitur, quale non dicitur
denominatiue, ut STUDIOSUS qui propter uirtutem dicitur DENOMINATIUE A
VIRTUTE.

     VIRTUTEM ENIM HABENDO STUDIOSUS DICITUR SED NON DENOMINATIVE A
     VIRTUTE; NON AUTEM IN PLURIMIS HOC TALE EST.

VIRTUTEM ENIM. Quia studiosus non uidebatur dici propter
uirtutem sed propter studium, commendat exemplum datum de eo quod
secundum qualitatem dicitur et non denominatiue. Et ostendit dici
studiosum propter uirtutem quam habet SED NON DENOMINATIVE.

NON AUTEM. Ostendit hoc secundum defectum denominationis raro
contingere, quia scilicet uix numquam contingit, ut unum subiectum et
qualitatem habeant nomina nec unum ex altero denominetur.

     QUAE ERGO DICUNTUR AUT DENOMINATIVE A PRAEDICTIS QUALITATIBUS
     DICUNTUR AUT ALIQUO MODO ALITER AB EIS.

QUAE ERGO. Amplius ex exemplis suprapositis infert sic: Quandoquidem
albus et grammaticus et iustus dicuntur denominatiue a qualitatibus,
pugillator uero et studiosus non, ergo quaedam quae dicuntur ex
qualitatibus, dicuntur denominatiue, quaedam alio modo. A partibus.

     INEST AUTEM ET CONTRARIETAS SECUNDUM QUOD QUALE EST, UT IUSTITIAE
     INIUSTITIA CONTRARIA EST ET ALBEDO NIGREDINI ET ALIA.

INEST AUTEM. Aliam communitatem qualitatum supponit, quae quidem
sicuti prima non est proprie proprium qualitatis, cum scilicet ista
neque solis qualitatibus conueniat neque omnibus. Quod autem omnibus
non conueniat, ipse quoque statim aperit. Quod uero solis non
conuenit, ex eo apparet quod etiam facere et pati contrarietatem
habere dicet.

Attende autem quod hoc loco Boethius uult incipere inuestigationem
proprietatis qualitatum et illud quod praemissum est de qualibus,
fortasse praemitti ad differentiam qualitatum a qualibus.

Sic iunge: Qualitatibus conuenit habere qualia denominatiue et habere
etiam contraria. Et hoc est: INEST CONTRARIETAS aliis rebus SECUNDUM
QUALE, id est secundum qualitatem, quia scilicet quaedam res habent
contrarietatem respectu qualitatum, aliae, scilicet qualitates,
respectu aliarum, quod tantum ualet, ac si diceret: quod est esse
contrarias.

     SIMILITER AUTEM ET EA QUAE SECUNDUM EAS QUALIA DICUNTUR, UT
     INIUSTUM IUSTO ET ALBUM NIGRO.

SIMILITER AUTEM. Postquam ostendit qualitates esse contrarias,
ostendit earum quoque subiecta contraria dici, secundum scilicet
susceptionem contrariarum qualitatum. Duobus enim modis res contrariae
dicuntur uel ex natura propriae essentiae, sicut qualitates ipsae,
albedo et nigredo, quae ex se ipsis maxime inuicem sunt aduersae, uel
ex contrariis formis adiacentibus, sicut album corpus et nigrum. Et
priori quidem modo, non secundo substantiae uel quantitates uel
relationes negantur esse contrariae.

     NON AUTEM IN OMNIBUS HOC EST; RUBEO AUT PALLIDO AUT HUIUSMODI
     COLORIBUS NIHIL EST CONTRARIUM QUALITATIBUS EXISTENTIBUS.

NON AUTEM. Ostendit non esse proprium qualitatis habere contrarium,
quia omnibus non conuenit. /242/ Quod ostendit in partibus, quia
rubori scilicet et pallori et caeteris mediis coloribus, licet
qualitates existant, nihil est contrarium. Ut enim hoc loco Boethius
ait, contraria sunt, quae longissime distant ab inuicem, in
aduersitate scilicet propriae naturae. Medietas uero albedinis et
nigredinis a se plurimum non distat, sicut albedo et nigredo, quae
sunt extremitates. Quod si quis dicat ipsa media plurimum distare a
terminis et ideo ea quoque ipsis esse contraria, iam uni rei, ut ait
Boethius, duo contraria inueniuntur, ut nigredini rubor et albedo,
quod, inquit, fieri non potest. Duas autem res accipit non secundum
numerum sed secundum speciem. Unaquaeque enim nigredo unicuique
albedini contraria est et maxime aduersa, et ita multa numero eisdem
insunt contraria sed non multae species, quod quidem esset, si rubor
et albedo, quae specie differunt, essent contrariae nigredini.

     AMPLIUS, SI EX CONTRARIIS UNUM FUERIT QUALE, <ET RELIQUUM ERIT
     QUALE>.

AMPLIUS. Postquam ostendit qualitatem habere contraria, ostendit, quae
res habeant contrarias qualitates, scilicet non res aliorum
praedicamentorum.

Continuatio.  Dixi de qualitatibus, quod contraria habeant, amplius de
eodem agens determino, cuiusmodi res habeant contrarias. Et hoc est:
SI EX CONTRARIIS UNUM, hoc est quotiens unum ex contrariis est quale,
id est qualitas, ET RELIQUUM EST QUALE, ac si diceret: omnis contraria
qualitas habet contrarium suum sub qualitate, hoc est omnis qualitas
contraria habet qualitatem contrariam.

     HOC PALAM EST PROPONENTI EX SINGULIS ALIA PRAEDICAMENTA.

PALAM EST, inquam, alicui PROPONENTI, id est consideranti, ALIA
PRAEDICAMENTA per singulas res quae in illis continentur. Inter quas
cum non reperiet contrarium qualitatis, sciet ipsum in qualitate
contineri. Attende autem quod licet uerba consequentia ponat,
consequentiam tamen non intelligit, quia falsa esset, ueluti ista: si
albedo est qualitas, et nigredo est qualitas, quippe albedo omnino
possit esse destructa penitus nigredine. Unde ipse in Oppositis dicet:

     Contrariorum non est necessarium, si alterum sit, et reliquum
     esse. Sanis namque omnibus... etc.

Quidam tamen nituntur, ut hanc consequentiam:

     Si albedo est, nigredo est

probent hoc modo: Si albedo est, contrarium nigredinis est et ita
quoddam eius est contrarium nigredinis et ita nigredo est contraria
cuidam enti et ita est. Et sic per medium infertur: quod si albedo
est, nigredo est. Nos uero primam consequentiam maxime reprobamus,
quia omni necessitate destituta est, cum omnino antecedens sine
consequenti possit consistere, ut scilicet substantia albedinis esset
destructa nigredine nec ideo ullum nigrum contrarium permaneret.  Alii
dissimilitatem medii termini annotantes in eo fortasse huic
argumentationi resistant, quod priori consequentiae, quae actualis
/243/ est, caeterae quae naturales sunt ammiscentur uel quod modo
<secundum> terminos, modo secundum totas propositiones
<argumentantur>.

     NAM SI EST IUSTITIA INIUSTITIAE CONTRARIUM, QUALE AUTEM EST
     IUSTITIA, QUALE IGITUR ET INIUSTITIA.

NAM SI EST. Vere omnis qualitas contraria habet contrarium quod est
qualitas, quia ita est <in> istis, ut iniustitia et iustitia, et
similiter in aliis intellige. A partibus. Et hoc est: NAM SI IUSTITIA
EST INIUSTITIAE CONTRARIUM et ipsa iustitia sit qualitas, iniustitia
quoque est qualitas.

     NULLUM IGITUR ALIORUM PRAEDICAMENTORUM APTABITUR INIUSTITIAE,
     NEQUE QUANTITAS NEQUE AD ALIQUID NEQUE UBI NEC OMNINO ALIUD
     QUICQUAM, NISI QUALE; SIC AUTEM ET IN ALIIS QUAE SECUNDUM QUALE
     SUNT.

NULLUM ENIM. Vere iniustitia est qualitas, quia non est res aliqua
aliorum praedicamentorum. Ab immediatis.

SIC AUTEM, id est: sicut est de hac qualitate contraria, quod habet
suum contrarium sub qualitate, ita et de aliis contrariis quae
secundum quale sunt, id est quae sunt qualitates.

     SUSCIPIT AUTEM QUALITAS ET MAGIS ET MINUS; ALBUM ENIM MAGIS ET
     MINUS ALTERUM ALTERO DICITUR, ET IUSTUM ALTERUM ALTERO MAGIS ET
     MINUS.

SUSCIPIT AUTEM.  Sicut ipsarum qualitatum siue qualium naturam aperuit
docens utraque quodammodo contraria dici, ita et nominum proprietates
distinguit, dicens scilicet qualitates, id est uocabula significantia
qualitates, ad comparationem uenire, sumpta scilicet tantum, non
substantialia, et rursus non omnia sumpta sed quaedam.

Sic iunge: Qualitates siue qualia, res ipsae, contrarietatem
suscipiunt magis et minus in comparatione. Quod statim ostendit in
partibus dicens: ALBUM ENIM etc.

     SED ET IPSA CREMENTUM SUSCIPIUNT (CUM CANDIDUM NAMQUE SIT,
     AMPLIUS CONTIGIT CANDIDIUS FIERI).

SED ET IPSA. Duos comparationis modos distinguit, quia scilicet
aliquando comparatio refertur ad diuersa in eodem tempore, sicut
quando dicimus alterum subiectum albedinis esse albius altero,
aliquando ad idem secundum alterationem illius in diuersis temporibus,
ut cum idem dicitur albius hodie, quam esset heri.

Continuatio. Non solum alterum subiectum dicitur albius respectu
alterius sed ipsa etiam quae alba sunt, crementum suscipiunt respectu
sui scilicet, ueluti ea quae modo sunt alba, magis alba esse contingit
nunc quam prius.

CANDIDUM NAMQUE. Vere quaedam subiecta conueniunt ad comparationem
sui, quia scilicet subiectum candoris. Vel: Vere quaedam nomina
qualitatum comparantur circa idem subiectum, quia candidus. A
parte. Et hoc est: CUM CANDIDUM SIT aliquid modo, CONTINGIT, AMPLIUS,
id est magis, CANDIDUM FIERI quandoque. Nota quod bene dicit ipsa
respectu sui suscipere crementum, annotans scilicet huiusmodi
comparationem <non> semper augmentum existere. Cum enim augmentum et
detrimentum quaedam sint motus, quomodo augmentum continget nisi re in
se ipsa mutata? At uero aliam comparationem quae inter diuersa fit,
non est necesse secundum augmentum fieri. Quippe maior est hic lapis
illo non per crementum, cum semper ab initio creationis suae tantus
perstitisset. Omnis namque operatio secundum maioritatem
minoritatemque consistit sed non omnis per /244/ augmentum.

     NON TAMEN OMNIA SED PLURA; IUSTITIA NAMQUE A IUSTITIA SI DICATUR
     MAGIS ET MINUS POTEST QUILIBET AMBIGERE; SIC AUTEM ET IN ALIIS
     QUAE SECUNDUM QUALE SUNT. SUSCIPIT AUTEM QUALITAS ET MAGIS ET
     MINUS; ALBUM ENIM MAGIS ET MINUS ALTERUM ALTERO DICITUR, ET
     IUSTUM ALTERUM ALTERO MAGIS ET MINUS. SED ET IPSA CREMENTUM
     SUSCIPIUNT (CUM CANDIDUM NAMQUE SIT, AMPLIUS CONTIGIT CANDIDIUS
     FIERI); NON TAMEN OMNIA SED PLURA; IUSTITIA NAMQUE A IUSTITIA SI
     DICATUR MAGIS ET MINUS POTEST QUILIBET AMBIGERE; SIMILITER AUTEM
     IN CAETERIS AFFECTIONIBUS.

NON TAMEN OMNIA SED PLURA: IUSTITIA NAMQUE. Duo dixit, scilicet quod
NON OMNIA nomina quae significant quale, comparantur et quod PLURA
comparantur. Et prius probat, quod non omnia, quia hoc nomen iustitia
et caetera substantiua qualitatum nomina non comparantur. A partibus.

Quod autem hoc nomen iustitia non comparatur, quod sic dicit: quia si
dicatur una iustitia respectu alterius iustitiae magis uel minus esse
iustitia, POTEST QUISLIBET AMBIGERE, hoc est rationabiliter, debet
reprobare; contemperando enim se et minus dicendo plus significat.

SIMILITER AUTEM, hoc est ita contingit caeteris omnibus formis quae
afficiunt, id est informant subiecta, quod uidelicet earum nomina
substantiua non comparantur. Vel:

IN CAETERIS AFFECTIONIBUS, hoc est in caeteris substantialibus
formarum nominibus.

     QUIDAM ENIM DUBITANT DE TALIBUS.

QUIDAM ENIM. Ostendit in effectu uel ab auctoritate, quod
rationabiliter dubitare possumus de huiusmodi comparatione, quia
QUIDAM, id est magnae et authenticae personae, DUBITANT, id est
reprobant, huiusmodi comparationem.

     DICUNT ENIM IUSTITIAM IUSTITIA NON NIMIS MAGIS VEL MINUS DICI NEC
     SANITATEM SANITATE.

DICUNT ENIM. Vere reprobant, quod dicunt non multum, id est non bene,
dici iustitiam unam ab alia iustitia magis et minus esse iustitiam.

     MINUS AUTEM HABERE ALTERUM ALTERO SANITATEM AIUNT, ET IUSTITIAM
     MINUS ALTERUM ALTERO HABERE, SIC AUTEM ET GRAMMATICAM ET ALIOS
     AFFECTUS. SED TAMEN EA QUAE SECUNDUM EOS AFFECTUS DICUNTUR
     INDUBITANTER SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS; GRAMMATICIOR ENIM ALTER
     ALTERO DICITUR ET IUSTIOR ET SANIOR, SIC ET IN ALIIS. TRIANGULUS
     VERO ET QUADRANGULUS NON VIDETUR MAGIS MINUSVE SUSCIPERE, NEC
     ALIQUID ALIARUM FIGURARUM.

MINUS AUTEM.  Duorum quae dixit, <quod> scilicet non omnia
significantia qualitates comparantur et quod plura comparantur,
alterum iam ostendit in substantialibus nominibus. Nunc uero alterum
monstrat in adiectiuis, docens scilicet adiectiua comparari nec tamen
omnia, ut triangulum uel quadratum uel circulus sed quaedam, sicut
sanum, iustum, grammaticum.  Cum alterum deberet dicere subiectorum
minus esse sanum, dicit ipsum minus habere sanitatem, quod idem est in
sensu, licet tamen non ita fit propria constructio propter uoces
oppositas, de qua quidem constructione quasi dubitans supposuit: SED
TAMEN EA, ac si diceret: ad comparationem nominum adiectiuorum
monstrandum induxi constructiones tantundem ualentes in sensu quantum
nomina, ut pro 'sanum' posui 'habere sanitatem' sed tamen sumpta
indubitanter apud omnes comparantur sed non ita orationes MAGIS ET
MINUS INDUBITANTER SUSCIPIUNT. Et hoc est: EA qualia, id est qualium
nomina, QUAE dicuntur SECUNDUM AFFECTUS, id est quae sumpta sunt ex
qualitatibus afficientibus etc. Quod statim ostendit in partibus, quia
grammaticus magis dicitur, quod est GRAMMATICIOR etc.

ET IN ALIIS, scilicet qualibus, quibusdam similiter comparatio
contingit, quae rursus in quibusdam deficit, ut in triangulo etc.

NEC ALIQUA ALIARUM FIGURARUM, hoc est nullum uocabulum sumptum ab
aliqua specie figurae. Unde constat triangulationem et
quadrangulationem esse species figurae. Si autem dicamus de uocabulis
nominantibus figuras quod ad comparationem non ueniant, falsum est.
Quippe una figura maior altera uel longior dicitur, sicuti parte
altera longior forma, de qua statim supponet.

     QUAECUMQUE ENIM DEFINITIONEM TRIANGULI RECIPIUNT ET CIRCULI OMNIA
     SIMILITER TRIANGULI VEL CIRCULI SUNT.

QUAECUMQUE ENIM. Vere sumpta a figuris non dicuntur, /245/ id est non
praedicantur, cum magis uel minus, quia triangulus et circulus et
similiter aliae. Et uere triangulus et circulus non praedicantur cum
magis uel minus, quia neque de nominibus rerum suscipientium suam
definitionem <neque> non <suscipientium> praedicantur cum magis uel
minus. <Quod> ostendit, cum ait res illorum nominum omnes SIMILITER,
id est aequaliter, dici triangulos uel circulos, hoc est sine magis
uel minus.

     EORUM VERO QUAE NON SUSCIPIUNT NIHIL MAGIS ALTERUM ALTERO DICITUR.

EORUM VERO. Postquam ostendit triangulum uel circulum non conuenire
cum magis uel minus rebus suscipientibus suam definitionem, ostendit
alteram partem, scilicet neque rebus <non> suscipientibus suam
definitionem dicens: nil EORUM QUAE NON SUSCIPIUNT eorum definitiones,
ALTERUM DICITUR ALTERO MAGIS uel triangulum uel circulum. Similiter
intellige de minus. Si enim alterum magis respectu alterius, nec aliud
minus respectu illius.

     NIHIL ENIM QUADRATUM MAGIS QUAM PARTE ALTERA LONGIOR FORMA
     CIRCULUS EST; NULLAM ENIM RECIPIT CIRCULI RATIONEM.

NIL ENIM. Ostendit in partibus, quod circulus non conuenit cum magis
rebus non suscipientibus suam definitionem, quia istis,
quadrangulationi scilicet uel formae longiori altera parte.

     SIMPLICITER AUTEM, SI UTRAQUE NON RECIPIUNT HUIUS PROPOSITI
     RATIONEM, NON DICETUR ALTERUM ALTERO MAGIS.

SIMPLICITER AUTEM. Vere ista non conueniunt cum magis uel minus
istis, quia nullis recipientibus suam definitionem. A toto, hoc est
SIMPLICITER, id est uniuersaliter, dico SI in utroque, id est, si dico
aliqua non suscipiunt rationem, id est definitionem HUIUS PROPOSITI,
scilicet trianguli siue circuli, quae proposui in exemplis, NON
DICETUR etc.

Quippe comparatio non fit nisi inter participantia. Nisi enim de
uirtutibus uterque bonus sit, non dicitur alter <altero> melior
comparatione sed potest electiue dici. Si enim dicamus comparatiue
uirtutem magis bonam esse uitio, oportet esse uitium minus bonum, et
ita quocumque modo esse bonum. Si uero electiue dicamus, talis est
sensus, ut uirtus sit bona, non uitium. Electio itaque alteri ex toto
aufert, comparatio uero utrique relinquit accidens sed uni magis,
alteri minus, quod Aristoteles hic annotat.

     NON ERGO OMNIA QUALIA SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS.

NON ERGO. Quandoquidem triangulatio, quadrangulatio uel circulus NON
SUSCIPIUNT MAGIS VEL MINUS, ERGO NON OMNIA QUALIA -- id est non omnia
sumpta a qualitatibus.  A partibus.

Et inde ordinem de comparatione nominum significantium qualitates quo
processit, posuit huiusmodi: nomina comparari, quod ostendit non
omnibus conuenire sed sumptis tantum, non scilicet substantialibus,
iterum non omnibus sumptis, ut triangulo et quadrato uel circulo sed
quibusdam, ueluti sano, iusto, grammatico. Sed nunc quidem de ui
comparationis, in quantum possumus, perquiramus, unde scilicet nomina
contrahant, quod ad comparationem ueniunt, uel quare magis haec quam
alia comparentur. Certum est autem uoces qualitatum, <quae> /246/
substantiae sunt uel quantitates, in essentia sua non comparari nec
una res est magis haec uox 'album' quam altera res, cum uidelicet ipsa
in essentia sua de multis non praedicetur. Quod si secundum essentiam
suam non uenit uox ad comparationem, uidetur hoc ex significatione
contrahere. Unde illud plus, secundum quod Aristoteles assignat
comparationem in rebus significatis, uidetur esse inquirendum.

Sed cum sumptorum nominum quae ad comparationem ueniunt, duo uideantur
significata, ipsa scilicet qualitas, quam circa subiectum determinat,
et ipsum subiectum qualitatis, quod nominat, uidendum est, cuius
significationis eius sit illa maioritas, secundum quam comparatio fit,
utrum uidelicet qualitatis uel rei qualis siue utriusque simul, ut cum
corpus dicatur magis album altero uel magis breue, utrum corpus maius
sit uel accidens uel utrumque simul. De quo quidem teste Boethio tres
fuere sententiae --

(1) Quidam enim dicebant proprium esse materiae corporum quae subiecta
est formae, intensione crescere et minui relaxatione, quae sententia
quorundam erat Platonicorum. Cui quidem sententiae ipse quoque
Boethius consentire uidetur in prologo Arithmeticae, ubi dixit ex
natura corporum, non accidentium crementum uel diminutionem
contingere.

(2) Alia uero sententia quorundam erat, qui dicebant mediocres, non
perfectas qualitates intendi uel minui. Non enim certissimas
uerissimasque artes uel uirtutes dicebant magis uel minus suscipere,
uelut ipsam grammaticam atque iustitiam sed mediocres, quae neque ita
perfectae erant, ut non possent crescere, neque adeo paruae, ut <non>
possent minui, ut est, inquit, architectonica.

(3) Tertia uero ait, sententia erat, de qua Aristoteles loquitur,
quod ipsas quidem habitudines nulla intensione crescere putat sed
earum participantes sub examine comparationis uenire, ut de his magis
minusue dicatur.  Negat enim magis esse sanitatem, id est saniorem et
magis sanam, ut ipsae quidem qualitates non suscipiunt magis uel
minus. Qui uero secundum eas quales dicuntur, ipsi sub comparatione
cadunt. Nam ipsa grammatica non suscipit magis nec minus sed qui ipsa
grammatica participat.

Nunc quidem expositis secundum Boethium tribus diuersorum opinionibus
Aristotelicam ueritatem perquiramus.

Dicit itaque qualia magis et minus dici, non qualitates, unde ipsorum
qualium, non qualitatum magnitudo uel paruitas esse uidentur, quae per
magis et minus designantur. Sed cum haec parua margarita dicatur magis
alba magno equo, in quo notabitur magnitudo eius respectu equi, aut
quomodo haec anima grammaticior illa dicetur uel iustior, cum utraque
sit indiuisibilis? /247/ Praeterea si ad magnitudinem subiecti
respiciamus, quare non dicemus equum magis esse album margarita, sicut
dicimus ipsum esse magis album quam margaritam, aut hoc corpus magis
esse corpus illo, sicut dicimus esse maius corpus, aut cum dicimus
istud magis esse paruum uel breue uel tenue quam aliud, in quo eius
magnitudinem ad aliud accipiemus? Non itaque secundum quantitatem
fundamentorum magis et minus in comparatione uidentur accipi. Fortasse
secundum qualitatem formarum, quia albedo huius subiecti maior est
spissitudine quam illius, in eo scilicet quod partes sibi insertas
habet. Unde hoc subiectum secundum magnitudinem qualitatis magis album
illo dicitur.

Sed dicetur: cum ipsius essentiae albedinis magnitudo significetur,
cur non ipsa albedo in essentia magis albedo dicatur?  Aut quid in
caeteris comparationibus dicemus, ubi nec formarum magnitudo potest
notari? Numquam enim abscisa parte alicuius, cum illud magis breue uel
magis paruum dicitur, creuit breuitas uel paruitas.

Quod si creuerit, quaerendum est qualiter. Quatuor tantum modis
augmenta contingere uidentur, cum uidelicet res aut in longum
porrigitur aut in latum aut in spissum aut secundum numerum partium
multiplicatur, ut si tribus lapidibus quartus addatur. Breuitas quae
per abscisionem <fit>, neque in longum creuit neque in latum, quia
eius quantitas ultra quantitatem subiecti extendi non potest,
subiectum uero per abscisionem neque longius factum est neque latius;
densari quoque per abscisionem subiecti uel plures recipere partes
breuitas nullo modo uidetur. Quod si ad pluralitatem partium
respiciamus, cur non hic equus albius dicatur hac parua margarita,
quod uidelicet plures partes albedinis habet, aut hic magnus ignis
calidior illo paruo aut hoc corpus magis quantitas illo? Praeterea cum
haec anima iustior illa dicatur uel grammaticior et utraque sit
indiuisibilis, in quo dicemus qualitatem huius maiorem esse illa?

His itaque rationibus impediri uidemur, ne comparationem nominum
definire possimus secundum quantitatem significatarum rerum sed
fortasse secundum <impositionis nominis> proprietatem, quae ad
intellectum quendam accomodata est, ut dicatur subiectum albedinis
magis, non albedo magis albedo. Etsi enim in comparatione albi
intensionem albedinis secundum spissitudinem possumus accipere, non id
fortasse ubique seruare possemus, quia cum magis breue uel magis tenue
uel magis paruum hoc quam illud dicimus, nullas qualitatum intensiones
possumus percipere, ab intellectu tamen quem ille habuit, qui hoc
dicit, ratio non deuiat, quia cum audimus dici magis paruum illo, duo
parua simul animo conferimus et hoc in quantitate suae essentiae
remissius esse intelligimus quam illud et quod 'magis' aduerbium cum
/248/ hac uoce 'paruum' coniungitur, non ex maioritate subiecti uel
accidentis contingit sed secundum proprietatem et causam impositionis
nominis, ad quam magis accedit hoc subiectum quam illud. Cum enim
paruum hoc nomen datum sit secundum hoc quod exceditur quantitas
essentiae subiecti unius quantitate alterius, quicquid magis
exceditur, secundum causam nominis ad uocabulum accedit, ad quod
denotandum iunxerunt 'magis' aduerbium cum hoc nomine quod est
'paruum', paruitatem in minori subiecto denotantes. Similiter breuis
uel magis <breuis> breuitatem designat circa subiectum retractioris
substantiae et magis breue dicitur quasi breuitatem habens subiecti,
minus secundum longitudinem extensi, ut quasi ad sensus comparationis
quandoque redeat, ut dicatur magis paruum quasi minus magnum uel magis
breue quasi minus longum, et uidetur uis comparationis quandoque esse
secundum quantitatem subiectorum, ut cum dicitur hoc maius illo uel
longius uel breuius uel spissius uel latius, quandoque secundum
quantitatem accidentium, ueluti cum dicitur hoc albius illo quod
densiorem habet albedinem, quandoque uero secundum quantitatem rerum
exterarum, ut ditior dicitur secundum possessionem plurium diuitiarum,
quamuis et multitudo proprietatum earum quae possessiones dicuntur,
secundum latitudinem possessarum rerum possit notari. Si quis autem
quaerat, quare magis homo non dicatur comparatiue, sicut dicitur maior
homo, cum magnitudo sit secundum ipsam substantiae quantitatem, nil
aliud deficere uidetur nisi uocis institutio, quae ad hoc non fuit
accomodata, ut uidelicet ad comparationem substantialia nomina
ueniant sed sumpta tantum accidentalia nec etiam omnia. In quibus
etiam sumptis quare haec eueniant, illa uero minime, fortasse magis ad
uocis inuentionem respicit quam ad naturam rei. Unde cum auctoritas
nil ad comparationem uenire <dicat> nisi accidens, uoces cum magis uel
minus ex inuentione sua coniungibiles nomine accidentis designamus et
'magis' aduerbium in eo coniunctum est nomini, ut eos denotet qui
magis ad causam inuentionis nominis, ut dictum est, accedunt.

Nunc ad literam redeamus.

     HORUM ITAQUE QUAE PRAEDICTA SUNT NIHIL EST PROPRIUM QUALITATIS,
     SIMILIA VERO ET DISSIMILIA SECUNDUM SOLAS DICUNTUR QUALITATES.

HORUM ITAQUE. Tria superius dixit conuenire qualitatibus, siue rebus
siue uocibus, scilicet denominationem habere, contrarietatem suscipere
et comparationem. Quae singula ostendit non conuenire omnibus. Unde
infert a toto, quod quia non conueniunt omnibus, non sunt proprie
propria, atque ideo statim adnectit proprie proprium, quod quidem
omnibus rebus quae qualitates sunt, conuenit et solis, scilicet quod
secundum qualitatem similes et dissimiles dicuntur, sicut quantitates
aequales et inaequales; non tamen dixit superius secundum quantitatem
dici aequale uel inaequale, /249/ sed ipsam dici aequalem uel
inaequalem, hic uero dicit secundum qualitatem dici simile et
dissimile. Quod fortasse duobus modis potest accipi, uel ita scilicet
quod dicamus solas qualitates proprie similitudinem uel
dissimilitudinem suscipere et proprie dici similes uel dissimiles,
alia uero aequiuoce, secundum hoc scilicet quod similes uel dissimiles
qualitates habent, uel ita quod dicamus propter qualitates subiecta
similia uel dissimilia dici, non ita quidem ut qualitates sint similes
uel dissimiles sed subiecta propter qualitates, ut hoc corpus illi
simile est secundum hoc quod conueniunt in eo quod albedine
participant, hoc est in eo quod alba sunt.

Et attende quod hoc corpus ex hac albedine quam habet, simile est
illi, quia hoc facit ipsum album, non tamen secundum hanc albedinem
simile est illi, quia non secundum hoc quod istam habet, conuenit cum
illo, quia eandem non habet sed ita quidem quod haec causa est, quare
cum eo conueniat, quia et haec facit ipsum esse album et ex hoc quod
est album, est simile illi; utique haec albedo causa est, quare est ei
simile et eadem causa est, quare dissimile in eo quod ipsum informat
et non illud.

Notandum uero quod <si> similitudo et dissimilitudo qualitates
essent, ut quidam uolunt secundum priorem expositionem, oporteret
ipsam similitudinem uel dissimilitudinem et ita ipsas qualitates sibi
ipsis adiacere, nisi forte quis dicat Aristotelem solis qualitatibus
hoc attribuere, non omnibus. At uero secundum hoc quod relationes
uolumus esse similitudinem et dissimilitudinem ab hac liberamur
oppositione. Sed fortasse secundum posteriorem expositionem aliam
incurrimus, quia non secundum solas qualitates dicimus similes uel
dissimiles sed magis secundum similitudinem et dissimilitudinem, quae
sunt relationes. Sed si sensum expositionis attendamus, faciliter nos
expediemus. Cum enim dicimus simile et dissimile esse subiectum
secundum qualitates, ita accipimus, ut insit illis similitudo et
dissimilitudo mediantibus qualitatibus et gratia illarum quasi innatae
ex illis, quae quidem se ipsis mediantibus inesse non possunt ideoque
a qualitatibus differunt omnino, quibus mediantibus insunt.

     SIMILE AUTEM ALTERUM ALTERI NON EST SECUNDUM ALIUD NISI SECUNDUM
     ID QUOD QUALE EST. QUARE PROPRIUM ERIT QUALITATIS SECUNDUM EAM
     SIMILE ET DISSIMILE DICI.

SIMILE ENIM. Vere secundum solas qualitates dicitur similitudo et
dissimilitudo, quia SECUNDUM ALIA NON. Ab immediatis. Et hoc est: NISI
per hoc QUOD QUALE EST, id est secundum hoc quod est qualitas.

     AT VERO NON DECET CONTURBARI NE QUIS NOS DICAT DE QUALITATE
     PROPOSITIONEM FACIENTES MULTA DE RELATIVIS INTERPOSUISSE.

AT VERO. Superius tractans qualitates, inter qualitates quaedam
commemorauit quae iam in tractatu relatiuorum posuerat secundum /250/
inconuenientem definitionem. Unde aliquis posset conturbari pro eo
quod superius praemiserat diuersorum generum et non subalternatim
positorum diuersas species et differentias. Unde hanc perturbationem
remouet dicens non debere aliquem perturbari hoc, quia scilicet istud
dictum est secundum ueritatem, quod scilicet sunt qualitates, illud
secundum aliorum opinionem, quod uidelicet sunt relatiua, non secundum
rei ueritatem. Quod autem relatiua non sint, ipse per species
ostendet, quae ideo qualitates dicuntur, quia qualia faciunt. Quippe
eadem de causa genera dici possunt qualitates, qualiter illa quae
prius posueram inter relatiua. Perturbaretur aliquis sed non decet
perturbari, ita quidem ut ipse perturbatus culpet nos, dicens scilicet
NOS FACIENTES PROPOSITIONEM, id est tractatum, de qualitate etc.

     HABITUS ENIM ET DISPOSITIO EORUM QUAE AD ALIQUID SUNT ESSE
     DICEBAMUS. 

HABITUS ENIM. Et quare hoc diceret contra nos, ecce causa, quia
scilicet DICEBAMUS habitum et dispositionem, hoc est uocabula
significantia qualitates primae maneriae, secundum suam constructionem
esse ad aliquid.

     PAENE ENIM IN OMNIBUS TALIBUS GENERA AD ALIQUID DICUNTUR, NIHIL
     AUTEM HORUM QUAE SINGULARIA SUNT.

PAENE ENIM. Nec mirum, si hoc dicebamus, secundum constructionem
scilicet, non secundum naturam rei, quia scilicet omnia genera
significantia huiusmodi res, scilicet qualitates primae maneriae
dicuntur ad aliquid, id est referuntur in constructione ad
aliud.

PAENE dicit, quia fortasse nec omnia genera huiusmodi res
continentia referri uolebant, sicut fortasse ipsum generalissimum,
quod est qualitas, cum tamen ratio non esset, quare sicut species,
etiam genera non referantur.

     NAM CUM DISCIPLINA GENUS SIT, IPSUM QUOD EST ALTERIUS DICITUR.

NAM CUM. Vere genera referuntur, quia disciplina. A parte.

     ALICUIUS ENIM DISCIPLINA DICITUR.

ALICUIUS ENIM. Et uere referuntur, quia per genetiuum. A parte. Et hoc
est: ALICUIUS DICITUR, utpote disciplinati.

     EORUM VERO QUAE SINGULARIA SUNT NIHIL IPSUM QUOD EST ALTERIUS
     DICITUR, UT GRAMMATICA NON DICITUR ALTERIUS GRAMMATICA NEC MUSICA
     ALICUIUS MUSICA.

EORUM VERO. Genera uolunt referri sed species non. Singula generum
uocat inferiora, siue sint species siue indiuidua.

     SED SI FORTE SECUNDUM GENUS ET HAEC AD ALIQUID DICUNTUR; UT
     GRAMMATICA DICITUR ALICUIUS DISCIPLINA, NON ALICUIUS GRAMMATICA,
     ET MUSICA ALICUIUS DISCIPLINA, NON ALICUIUS MUSICA.

<SED> SI FORTE. In propria uoce non assignantur ad alia sed in
generali uoce. Quod ait: FORTE, ideo dicit ne aliquis putet quod in
rei ueritate uelit propter constructionem haec dici ad aliquid.

     QUAPROPTER QUAE PER SINGULA QUIDEM SUNT, NON SUNT AD ALIQUID.

QUAPROPTER. Quandoquidem grammatica et musica hoc ipsum quod sunt, non
referuntur. Ergo inferiora disciplinae non sunt ad <aliquid>. A
partibus et descriptione ad aliquid, quae est secundum alios.

     DICIMUR ENIM QUALE SECUNDUM SINGULARIA.

DICIMUR ENIM. Hic incipit rei ueritatem detegere, quod scilicet in rei
ueritate, secundum significationem scilicet, haec nomina specialia non
debeant dici relatiua, quia scilicet potius sunt qualitates in
significatione.  Ab oppositis. Quod res ab eis significatae sint
qualitates, ostendit a descriptione, quia uidelicet faciunt qualia. Et
hoc est: DICIMUR QUALE SECUNDUM SINGULARIA, hoc est secundum res
specialium nominum.

     HAEC ENIM ET HABEMUS (SCIENTES ENIM DICIMUR QUOD HABEMUS SINGULAS
     SCIENTIAS); QUARE HAEC ERUNT ETIAM QUALITATES, QUAE SINGULATIM
     SUNT, SECUNDUM QUAS ET QUALES DICIMUR; HAEC AUTEM NON ERUNT EORUM
     QUAE SUNT AD ALIQUID.

HAEC ENIM. Vere propter huiusmodi qualitates dicimur /251/ quales, id
est quia eas habemus. A causa.

SCIENTES ENIM. Iterum probat quod quales dicimur, quia scientes. A
parte. Et attende quod hoc nomen 'scientes', quod sumptum a generali
nomine, quod est scientia, non inferiora nomina, sicut grammaticum,
musicum, ideo praecipue posuit, cum ostenderet quale, ut aperte
innueret genus ipsum proprie secundum significationem esse qualitatem,
non ad aliquid, sicut et species ipsius.

QUARE, quia scilicet qualia faciunt. A descriptione.

QUAE SINGULARIA SUNT, hoc est res specialium nomium, et omnino non
erunt ad aliquid. In quo etiam similiter ostendit res generis quae
eaedem sunt, esse qualitates et non esse ad aliquid, et per hoc plane
astruit haec in 'ad aliquid' poni secundum opinionem tantum aliorum.

     AMPLIUS SI CONTINGAT HOC IPSUM QUALE ET RELATIVUM ESSE, NIHIL EST
     INCONVENIENS IN UTRISQUE HOC GENERIBUS ANNUMERARE.

AMPLIUS. Tetigit superius perturbationem, quam posset aliquis
habere, et causam ipsius perturbationis, posuit etiam solutionem sed
occulte, innuens scilicet ista secundum rei ueritatem non poni sub 'ad
aliquid' sed sub qualitate. Quam quidem solutionem, quoniam non
aequaliter <omnibus satisfacere> existimat, sed quosdam importunos
sentit in eo persistere, ut uelint idem supponi diuersis respectibus
ad aliquid et qualitati, ut satisfaciat illis, aliam solutionem
secundum eorum opinionem ponit dicens, quod hi qui hoc recipient,
dicant non esse inconueniens idem supponi diuersis generalissimis.

Sic iunge: Unam iam ostendi solutionem secundum ueritatem per hoc quod
dixi, quod quia qualitates sunt, non sunt ad aliquid.

AMPLIUS, id est adhuc aliam do, si ista non sufficit, quod cum
CONTINGAT, ut quidam putant, idem esse et qualitatem et ad aliquid,
NON EST INCONVENIENS idem supponi diuersis generalissimis.

			       LI 2.09
			(a) DE FACERE ET PATI

     RECIPIT AUTEM FACERE ET PATI CONTRARIETATES ET MAGIS ET MINUS;
     CALEFACERE ENIM AD FRIGIDUM FACERE CONTRARIUM EST, ET CALEFIERI
     AD FRIGIDUM FIERI, ET DELECTARI AD CONTRISTARI; IDCIRCO RECIPIT
     CONTRARIETATES SED ET MAGIS ET MINUS.

RECIPIT AUTEM. Decursis quatuor praedicamentis, quae aliqua
quaestione, id est consideratione, egere uidebantur, tenuiter caetera
breuiterque perstringit, ideo scilicet uel quia per se satis manifesta
erant, uel quia in aliis suis operibus perfecte inde tractauerat, de
facere quidem et pati in quibusdam libris per se, de ubi et quando in
Physicis, de omnibus simul in Metaphysicis. Facere autem et pati
quorum proprietates quasdam tangit, quod uidelicet contrarietatem et
comparationem recipiunt, ideo fortasse qualitati continuauit, quia ex
proprietatibus quas ponit, similiora qualitati uidentur esse quam
reliqua quatuor praedicamenta, scilicet ubi, quando, situm, habere.
Nulla enim illorum contrarietatem simul et comparationem uidentur
habere. /252/

Sed nunc quidem de facere et pati primum disseramus et diligenter
rerum naturas, quae actio et passio dicuntur, inspiciamus.

Actio namque et passio duo sunt genera continentia res omnes horum
duorum praedicamentorum, pro quibus si facere et pati substantiue
ponantur, nil impedit, sicut 'quale' pro 'qualitas' uel 'album'
quandoque pro 'albedo'. Sed ne nominis error nos turbet, praenotandum
est quod hoc nomen 'actio' simpliciter accipi uidetur, in designatione
scilicet rerum, secundum quas subiecta dicuntur agentia, ut est
ambulatio quae facit ambulantem, lectio legentem.

Passio uero hoc nomen plures habet significationes, quia modo in
designatione qualitatum quarundam sumitur, quas quidem qualitates
simul cum passibili qualitate tertium genus qualitatis includit, modo
in designatione cuiusdam actionis passionem inferens, a qua sumptum
est 'patior' 'pateris' uerbum, cum dicitur:

     Patior crucem

id est: tolero crucem, quae a me toleratur. Tertio modo passio sumitur
in designatione rerum totius praedicamenti pati, quae quidem res
semper ex actionibus inferuntur et uerbis passiuis designantur.  Cum
enim lego librum, in me qui lego, actio est lectio, quae me legentem
facit, in libro uero passio, unde ipse legi dicitur, et sicut 'lego'
'legis', actiuum uerbum, sumptum est a lectione actione, ita 'legor'
'legeris' passiuum a lectione passione; nec quidem passio huiusmodi
sine actione potest esse, actio uero sine passione contingit. Nam
ridere, dormire actionum designatiua sunt, quae passiones non inferunt
atque ideo abusiue dicuntur actiones, caeterae uero transeuntes
dicuntur, quae scilicet passiones inferunt, sicut amare, legere, ex
quo aliquid amari uel legi contingit. De quibus quidem passionibus,
illatis scilicet ab actionibus, nobis hoc loco ad praedicamenti
discretionem agendum est.

Sunt itaque actio et passio res transitoriae sicut tempora, et sicut
tempora quaedam indiuisibilia sunt existunt, quaedam composita
intelliguntur ex partibus succedentibus, sic etiam actiones et
passiones. Nam instans lectio indiuisibilis quae praesentialiter in me
est, una proprie res est in natura ueraciter existit. Ex hac autem
statim lectione et alia instanti quae iam praeterita est, ue alia quae
futura est, quaedam composita lectio attenditur, quae nil potest uere
existere, sicut nec tempus compositum, cuius una tantum pars existat.
Has autem compositas actiones sicut et composita tempora uolunt a
uerbis significari, quod maxime ex praesenti uerbo conuincunt, pro eo
scilicet quod nullus uocem praesentis rei designatiuam proferat ad
praesentiam illius rei ostendendam, cuius existentia suam non
exspectet ostensionem. Quod quidem esset, si quis uerbum praesens ad
praesens ipsius indiuisibile designandum uel indiuisibilem actionem
significandam uellet, cum iam scilicet illa indiuisibilia praeterita
essent, antequam actio posset proferri. /253/

Attende autem quod sicut 'ago' 'agis' actiuum non bene a generalissimo
scilicet ab actione, sumptum est, ita uidetur 'agor, ageris' passiuum
a passione generalissimo sumi.

Sed fortasse opponetur, quod sicut agere idem est quod facere, ita agi
idem est quod fieri. Unde sicut omnes qui amant, faciunt, ita omnes
qui amantur fiunt. At uero teste Aristotele in primo Peri hermeneias,
si fit aliquid, non est. Sed rursus quomodo poterit fieri, id est
passionem aliquam habere, nisi sit?

Sed fortasse si attentius Aristotelis uerba pensemus, non omnino
<esse> his quae fiunt, abstulit sed tantum esse id quod fiunt. Unde et
cum praemisisset 'etsi fit pulcher, non est pulcher', statim adiecit:
'et si fit aliquid, non est', illud scilicet, quod fit; ut ligna et
lapides modo fiant domus, dum per operationem nostram praeparantur ad
futurum statum et passionem quandam, in eo quod praeparantur, <quod>
ex nostra actione habent, nullo modo adhuc sunt domus. Si quid itaque
fiat aliquid, quia fieri sumptum est a passione, concedimus illud esse
simpliciter sed non esse illud quod fit.

Sed rursus opponitur quod si nulla domus modo existeret et aliquis
componeret domum et diceret 'domus fit' ita quod domus in subiecto sit
et fieri praedicetur, omnino falsum est. Si quis autem ita accipiat,
ac si diceret aliquos domum componere, uerum est, quia tunc in sensu
nil domui attribuitur sed facientibus domum.

Quaeritur autem cum uerberare sit inferius ad facere et uerberari ad
fieri, utrum uerum sit, quod dum uerbero illum, facio illum et dum
uerberatur, fit a me. Et fortasse non est necessarium,ut si pars
praedicetur cum aliqua determinatione, totum praedicetur cum eadem.
Nam albius et pater et uerberare partes sunt subiectae, nec tamen
umquam, si 'albius illo' uel 'pater illius' uel 'uerberet illum' sit
subiecta illo uel illius uel illum neque cum destruere sit species
facere, nemo concedit quod si quis destruat domum, faciat domum sed
si destruit domum, facit simpliciter. Similiter si aliquod corpus fit
homo, fit simpliciter,quia passionem habet sed non si fit homo, fit
corpus. Si enim corpus fieret, hoc est praepararetur ad hoc, ut corpus
esset, nondum secundum Aristotelem corpus esset. Sed fortasse quis
dicit hoc omnino uerum esse, quod si uerbero illum, facio illum, si
'facio' large accipitur, non pro compositione, sicut usus habet. Cum
enim <dicitur>:

     Verbero <illum>

uerberationem habeo ex eo et actionem habeo ex eo quod dicitur:

     Facio illum.

Sicut enim 'Verbero illum' dicit me habere uerberationem quantum ad
ipsum cui infero passionem, /254/ ita 'facio illum' dicit me habere
quamcumque actionem ex eo, quod uerum est. Si quis autem similiter
uerum asserat esse:

     Si fit homo, fit corpus

in hoc quidem sensu: si habet fieri quantum ad substantiam talem
corporis, habet fieri quantum ad substantiam corporis, uerum fortasse
erit, si 'fit homo et fit corpus' pro oratione constituantur, non pro
dictione una. Sed si pro <oratione> ponantur, utrumque falsum uidetur,
scilicet quod uel hoc germen fit homo uel quod fit corpus. Cum enim
homo non continuat nisi ea quae sunt, germen uero non fiat aliquis
eorum qui sunt, profecto nec homo fit, si fieri homo in ui duarum
dictionum sumatur. Si uero pro una dictione ponatur ad rem denotandam
ex praeparatione ad talem esse, sicut Aristoteles accipit, patenter
falsum est:

     Si fit homo, fit corpus

hoc est si praeparatur ad esse hominem, praeparatur ad esse corpus, id
est ad hoc ut sit ccorpus sed si praeparatur ad essentiam hominis,
praeparatur ad essentiam corporis. Quippe essentia hominis est
essentia corporis sed esse hominem non est esse corpus, quia hoc ad
sensum propositionis, illud ad substantiam rei refertur. Si quis
itaque 'fit homo' uel 'fit corpus' singula pro una dictione sumat,
nullo modo tamen concedimus:

     Si fit homo, fit corpus

et omnino secundum Aristotelem recipimus, quod <si> fit aliquid, non
est illud, immo potius necessarium uidetur, quod si est factum
aliquid, est iam illud. Quippe fieri res dicitur, cum adhuc in
praeparatione est sed facta esse dicitur, cum iam per operationem
consummata est, quia fieri quod praesentis est temporis, ad
praesentiam passionis pertinet, factum uero quod est praeteritum,
completa iam omnino passione dicitur. Unde si ligna fiunt domus,
nondum sunt domus sed si sunt facta domus, iam domus esse uidentur.
Namque esse domum et fieri domum simul non sunt, sicut esse domum et
factam esse domum. Unde indubitanter conceditur, quia si sunt facta
domus, iam sunt domus.

Nos uero quodammodo hanc consequentiam recipimus, quodammodo non. Si
enim 'domus' in praedicatione praecedat et 'facta' singulari numero
supponatur eius quasi adiectiuum, ut sit hic sensus: ligna sunt domus,
domus, inquam, iam facta duo existentia domus, tunc quoque uerum est
ligna esse domum et tunc quoque duae sunt partes 'facta' et 'domus'.
Si uero pro una dictione ponatur quasi praeteritum huius passiui 'fit
domus', contingit ligna esse facta domum, cum nondum sunt domus.
Quippe uox praeteriti temporis rem subiectam significat, ex quo
aliquid passionis indiuiduum praeteritum est in eo et similiter uox
futuri temporis, quamdiu ad aliquid est futurum in eo. Unde is qui
continue per longum tempus sedet, et sedere dicitur propter praesentem
sessionem et sedisse propter praeteritam et /255/ sessurus esse
propter futuram et qui longo tempore amatur, dici potest simul et
amari modo et amatus esse olim et amandus esse in futuro secundum
diuersa passionis indiuidua. Quippe dum aliud est praesens in eo,
aliud est circa ipsum iam praeteritum, aliud adhuc futurum. Similiter
autem cum longo tempore domus fieret et per singula momenta diuersa
passionis indiuidua in lignis essent, potuit olim uero dici, quia
ligna fiunt domus, id est habent in praesenti passionem istam et quia
iam sunt facta domus, quia talia sunt, circa quae iam passio per aliud
indiuiduum. Sic quoque de aliquo diu moriente dici simul poterit ipsum
et morientem esse secundum praesens indiuiduum mortis et moriturum
esse secundum futurum indiuiduum et mortuum esse secundum praeteritum.
Non enim 'mortuum', quando est participium, est oppositum uiuo, sicut
quando est nomen. Vestitum quoque uel armatum, si participia sint
praeteritam passionem designantia, de quocumque praedicantur sed non
ita, si sumantur nomina sumpta ab habere.

Nunc literam proseqamur.

Sic iunge: Non solum qualitas suscipit contrarietatem et magis et
minus sed etiam facere et pati, id est uoces significantes actionem et
passionem.

     CALEFACERE ENIM MAGIS ET MINUS EST, ET CALEFIERI MAGIS ET MINUS,
     ET CONTRISTARI MAGIS ET MINUS. RECIPIT ERGO MAGIS ET MINUS FACERE
     ET PATI; PRO HIS ITAQUE TANTA DICANTUR.

CALEFACERE ENIM. Vere uoces significantes actionem uel passionem sunt
contrariae, secundum significationem scilicet, quia istae. A partibus.
Idcirco sicut fuit propositio a partibus, ita et illatio qua facit,
quia uult transire ad aliam proprietatem ostendendam, quam statim
adnectit dicens: ET MAGIS ET MINUS, et ex eisdem partibus illationem
supponit dicens: RECIPIT ERGO.

Quandoquidem ista sufficiunt, ITAQUE TANTA DICANTUR, quod scilicet
suscipiunt contrarietatem et magis et minus. Vel ita legatur sine
illatione: DE his, id est FACERE ET PATI, DICANTUR TANTA, id est per
haec duo scilicet, et ita dicatur, sicut ego dixi.

		       (b) DE SITU ET POSITIONE

     DICTUM EST AUTEM ET DE SITU IN HIS QUAE AD ALIQUID SUNT, QUIA
     DENOMINATIVE A POSITIONIBUS DICITUR.

DICTUM EST AUTEM. Situs idem nomen in significatione quoe est
positio. Et est positio quaedam proprietas quae rei quae in loco est,
conuenit secundum modum se habendi in loco, in eo scilicet quod uel
<in> accubitu est uel sedet uel stat. Est itaque positio siue situs
genus generalissimum, sessio uero, statio, accubitus species sunt
illius. Et attende positionem aliam esse, quae actio uel passio est, a
qua 'pono / ponis / ponor / poneris' sumptum est, quae quidem ad
praedicamentum actionis uel passionis retorquenda sunt, non ad
praedicamentum situs. Quae in eo diuersa esse a praedicamento situs
apparent, quod semper inter diuersa considerantur, quia aliud est quod
ponit, aliud quod ponitur. Qui uero sedet ex se, non ex alio id habere
/256/ potest. Quod si per alium haberet, qui eum collocasset, tamen
omnino aliud esset sessio quam ipsa passio collocati, quae statim
praeterita est. Videtur autem huic praedicamento situs neque
contrarietas inesse neque comparatio. De quo tamen praedicamento nil
omnino Aristoteles definit sed ea tantum quae in Ad aliquid de his
dicta sunt repetit assignans breuiter locum, ubi de his scripsit.

		      (c) DE UBI, QUANDO, HABERE

     PRO RELIQUIS AUTEM QUANDO ET UBI ET HABERE, EO QUOD MANIFESTA
     SUNT, NIHIL DE EIS ALIUD DICITUR QUAM QUAE IN PRINCIPIO DICTA
     SUNT, QUIA HABERE QUIDEM SIGNIFICAT CALCIATUM ESSE, ARMATUM ESSE,
     UBI AUTEM IN LOCO SED ET ALIA QUAE PRO EIS DICTA SUNT.

De RELIQUIS tribus praedicamentis in eo quod satis per se MANIFESTA
SINT uel ex aliis tractatibus eius cognita, nil aliud dicit quam ea
quae dixit superius, ubi scilicet antequam ad praedicamenta descendit,
et eorum etiam exempla posuit, quae hic quoque repetit.

Quod autem ait: CALCIATUM ESSE SIGNIFICAT HABERE, sic accipe ut
calciatum esse nomen sit uocis et nominis, habere uero nomen sit rei
et accidentis.  Ubi autem ait quod calciatum esse significat rem illam
quae dicitur habere, tantundem ualet quantum illud quod supra posuit,
quod calciatum esse est habere.

UBI VERO significat IN LOCO, id est proprietatem quandam, secundum
quam subiecta substantia est in loco. SED ALIA SUNT hic remouenda QUAE
superius DICTA SUNT de his rebus, quod quidem dicit propter quando, de
quo hic non repetit exemplum.

     DE PROPOSITIS ITAQUE GENERIBUS QUAE DICTA SUNT SUFFICIUNT.

DE PROPOSITIS ITAQUE. Quia hoc dictum est de his et de aliis, ergo
dictum est de propositis generibus, hoc est de rebus uel uocibus decem
praedicamentorum. A partibus. Et ita quae dicta sunt sufficiant. Quae
ideo tangit, ne quis ulterius inhiet hic ad tractatum praedicamentorum.

			    < De quando >

Nunc autem breuiter naturas trium praedicamentorum quae restant nobis,
percurramus incipientes a Quando.

'Quando' itaque hoc loco nomen accipitur quarundam <proprietatum>,
secundum quas res dicuntur esse in tempore. Ex eo enim quod substantia
in tempore est, nascitur in ipsa quaedam proprietas, quae 'quando'
appellatur, quae diuersa res est tam a tempore ipso, gratia cuius
inest, quam a persona, cui inest. Pro huius quoque generis speciebus
aduerbia ponuntur, ut hodie, heri, cras. Et attende quod licet
hesterna dies iam sit praeterita uel crastina dies nondum sit, quaedam
tamen proprietates quae dicuntur 'Quando', ante iam ipsis substantiis
praesentialiter insunt gratia temporum, quae non sunt, ex eo scilicet
quod ipsa substantia existit hodierna die permanente uel futura est
crastina die permanente. Saepe enim causis <non> existentibus
permanent ea quae ex eis contingunt, ut pallor post
infirmitatem. /257/

Et nota quod haec omnia nomina: 'annuus' 'menstruus' 'diurnus'
'hodiernus' sumpta esse uidentur non a tempore sed a Quando. Annuus
enim rem denotat secundum hoc quod per annum existit, qui quidem
annus, licet non existat, proprietas tamen permanet, quae propter eum
inest. Diu quoque uel diuturnus uel pridem, quae comparantur, a
Quando, non a tempore sumpta sunt. Quippe quantitas ad comparationem
non uenit. Quando itaque comparationem recipit sed omnino
contrarietate carere uidetur. Futurum quoque et praesens et
praeteritum Boethius ad significationem Quando retorquet. Cum enim
haec substantia praesens dicitur, quia est praesenti tempore
permanente, uel praeterita, quia fuit cum praeterito tempore, quasdam
species, 'quando' ei intelligit inesse. Nota cum ait Boethius in
Commento quod cum Apollinares ludi sint in tempore, quando eos esse
dicimus, accipit Quando in ui sumpti.

			      < De ubi >

Nunc autem praedicamentum Ubi consideremus. Ubi itaque sicut Quando
pronomen ponitur et fortasse apud Graecos nomina erant in hac
significatione, quae generalissima genera aliis praeesse possent.
Sicut autem Quando ex tempore, ita Ubi ex loco nascitur. Ex eo enim
quod persona in loco est, quaedam proprietas ipsi personae innascitur,
quae tam ab ipsa persona diuersa est quam ab ipso loco, et quemadmodum
Quando uocantur illae proprietates omnes secundum quas subiectae res
in tempore quandoque sunt, ita Ubi appellantur omnes illae, secundum
adiacentiam quarum dicuntur esse in loco. Pro cuius quidem generis
speciebus aduerbia quoque subeunt, sicut extra, supra, esse Romae,
esse Nanneti. Si enim 'extra' tantum locum designaret, ad
comparationem minime ueniret, cum constet quantitates, ut dictum est,
non comparari. Sed 'extra' tantum locum designaret, ad comparationem
minime ueniret, cum constet quantitates, ut dictum est, non
comparari. Sed 'extra' designatiuum est cuiusdam proprietatis, quae
inest personae gratia exterioris loci qui est, propter quam quidem
proprietatem ad comparationem uenire potest, quia et multi in eadem
sunt domo et multi eadem die existente.  Esse autem in hac domo
indiuidua sunt: hoc esse in hac domo quod in me est et hoc quod in
illo est.

Quaeri autem potest cum Ubi nascitur ex loco, utrum ex substantiali
uel ex quantitatiuo uel ex utroque. Sed maxime ad substantialem locum
uidetur, cum dicimus esse Romae, esse Nanneti. Nil autem impedit, si
etiam non secundum quantitatiuum locum accipiatur. /258/

Attende autem differentiam inter Ubi et Situm, cum utrumque nascatur
ex loco. Ubi enim consideratur simpliciter, secundum hoc quod res est
in loco, Situs uero secundum modum subsistendi in loco, ut supra
diximus.

Nota etiam quod ait Boethius in Commento, Ubi scilicet secundum ipsum
locum in quo res est, habere aliquas contrarietates:

     Sursum enim, inquit, et deorsum Ubi esse dicitur

sed sicuti secundum opinionem loca contraria dicuntur, ita etiam ea
quae Ubi dicuntur, contraria secundum opinionem appellat.

Videtur autem 'qualiter' et 'quotiens' ad significationem
praedicamenti detorqueri posse, sicut ubi uel quando, ut sicut ex loco
uel ex tempore, quae a proprietate innascitur, ita etiam ex numero,
qui per 'quotiens' significaretur, pro speciebus cuius ponetur ter,
quater et similia, pro speciebus uero 'qualiter': bene et male et
similia. Sed profecto de bene et male satis liquet, quia nonnisi
qualitates continent easdem quas et nomina bonum et malum. Sed
'saepe', cum ad numerum pertineat et comparetur, numerus autem, cum
sit quantitas, comparari non possit, uidetur ex numero quaedam innasci
proprietas quae comparationem patiatur, nisi forte 'saepe' ad
multitudinem temporum reducatur et pro quadam specie Quando
ponatur. Soli itaque auctoritati concedendum est de numero
praedicamentorum, quorum potuit rerum naturas distinguere, quas nec
cogitare ualeamus.

			    < De habere >

Habere quoque loco nominis ponitur, ac si diceretur 'habitus'. Cuius
habitus tres sunt significationes. Est enim habitus qui cum
dispositione sub prima specie qualitatis ponitur, est etiam habitus
priuationis. Praeterea habitus hoc loco dicuntur quaedam proprietates,
quae teste Boethio ueniunt ex rebus extrinsecis, quae habentur, ut ex
armis, quae habeo, quaedam mihi inest proprietas, quae Habere uocatur
siue armatum esse.  Hoc enim loco armatum esse non passionem designat,
a qua sumptum est 'armor, armaris' sed proprietatem quandam quae
Habere dicitur post passionem innata et permanens, non transitoria,
sicut est passio.

Et attende quod cum ait Boethius Habere ex rebus extrinsecis uenire,
non ex his quae in ipsa sunt substantia tamquam materia eius uel
formae, ab inconuenienti infinitatis nobis cauet. Si enim ex forma
quae habetur, sicut ex albedine innasceretur Habere, cum ipsum quoque
habere forma sit, profecto ex unoquoque Habere aliud Habere usque in
infinitum nasceretur. Cum itaque dico me habere formam, ad quod teste
Boethio Aristoteles aequiuocat nomen Habere, nil aliud praedicari nisi
formam intendo, ac si dicerem formatum esse. /259/

Quaeritur autem cum dicimus haberi, quid per 'haberi' significemus.
Sed fortasse Habere hoc loco nomen est proprietatis rei tam habentis
quam habitae. Aut forsitan per 'haberi' formam nil designamus nisi
habere ipsum, quod inest habenti arma.

Videbitur autem fortasse Habere comparari, ut si dicamus: 'magis
armatus' sed omnino alienum esse a contrarietate, nisi quis forte
uestitum, quod Habere uidetur significare, dicat contrarium esse ad
nudum et calciatum ad discalciatum et uxoratum ad uiduum. <Non> enim
haec habitus et priuatio uidentur quae nec determinatum tempus habent
nec regressione mutua carent. Boethius tamen in Diuisionibus uiduum et
orbum inter priuationes computat sed fortasse largius ibi priuationem
et habitum accepit quam Aristoteles. Ubi etiam priuatoria nomina
quoque ut iniustum, quod magis secundum significationem contrarium
est, priuationes appellat nec non aequale uel inaequale habitum et
priuationem ibi denotat, quae magis in significatione sunt relatiua.
Videtur autem nobis uestitum et uxoratum et quaecumque Habere
significant, omnino carere contrario. Oportet enim nudum quoque
contineri sub Habere, quia sub eodem genere constat esse contraria.
Unde Aristoteles:

     Si ex contrariis, inquit, unum fuerit quale... etc.

Sed quaeritur, siue nudum sit contrarium uestito siue non, cur
proprietatis designatiuum sit. Non enim nudum et uiduum abnegatiua
tantum sunt specierum Habere, sicut carere uidetur abnegatiuum esse
habere simpliciter. Si enim tantum abnegatiua essent sicut infinita
nomina, quislibet qui uxorem non habet, uiduus diceretur et ita ille
qui nullam adhuc habet, quod omnino falsum est. Dicamus itaque uiduum
et nudum quasdam qualitates designare, cum eorum proprie opposita sint
sub Habere.

			       LI 2.10
			     DE OPPOSITIS

     QUOTIENS SOLENT OPPONI, DICENDUM EST. DICITUR AUTEM ALTERUM
     ALTERI OPPONI QUADRUPLICITER, AUT UT AD ALIQUID, AUT UT
     CONTRARIA, AUT UT HABITUS ET PRIUATIO, AUT UT AFFIRMATIO ET
     NEGATIO.

QUOTIENS SOLET OPPONI. Expeditis praedicamentis omnibus quaedam alia
supponit, tractatum scilicet Oppositorum, Prioris, Simul et Motus et
denique aequiuocationes Habere prosequitur. Quorum quidam additionem
superfluam esse dicebant, sicut Andronicus, nec ab Aristotele fuisse
factam. Porphyrius uero eam esse Aristotelis asserit et causas insuper
addit, quare scilicet facta sit. Sicut enim ante praedicamenta
Aristoteles quaedam praemisit quae utilia ad praedicamenta iudicauit,
sicut est tractatus aequiuocorum, uniuocorum, denominatiuorum et
quaedam alia, ita post praedicamenta ista supposuit /260/ a
praedicamentis non aliena. Quod enim in praedicamentis de quadam
specie oppositorum, id est de contrariis, frequenter mentionem
fecerat, cum uidelicet singulorum praedicamentorum proprietates
inuestigaret dicens substantiis et quantitatibus et relationibus nil
esse contrarium, qualitatibus uero inesse contrarietatem, idcirco
gratia contrariorum generaliter de oppositis tractat. In Ad aliquid
uero de Priori et Simul mentionem facit dicens Ad aliquid simul esse
natura et scibile prius scientia. Quare quot modis Prius uel Simul
dicatur, annumerat. De cremento quoque, quod est species motus, in
comparatione fecerat mentionem, ueluti cum diceret in Qualitate: "Sed
et ipsa crementum suscipiunt", nec non de alteratione uel de mutatione
simpliciter in proprietate substantiae, dicens scilicet substantiam
alterari circa contraria secundum sui mutationem. Quare conuenienter
et motum tractat. Qui etiam bene pro actione et passionem tractat,
secundum instantiam quarum motus alterationis maxime contingit.
Ostensio quoque aequiuocationis Habere ad discretionem praedicamenti
Habere, id est ipsius generalissimi, non est inutilis.

De his autem quinque praedictis tractat non inter praedicamenta, ne
uidelicet tractatum praedicamentorum interrumperet, et primum de
oppositis, diuidendo scilicet opposita quattuor modis et assignando
naturas singulorum modorum et differentias ipsorum ab inuicem, tandem
immoratur in oppositione contrariorum, propter quam, ut dictum est, de
oppositis tractat et diligenter naturas contrariorum aperit. Et
attende quod opposita uocantur tam res ipsae quam uoces gratia rerum
significatarum. Res autem tribus modis opponi uidentur, uel in
essentia scilicet, sicut homo et asinus, albedo et sessio, quarum
scilicet una res non est altera, uel in adiacentia quoque, sicut
albedo et nigredo, quae simul eidem subiecto non possunt inesse, uel
in respectu <sicut pater et filius qui> eiusdem rei esse non possunt,
quia nullus eiusdem potest esse pater et filius. Voces quoque
oppositas secundum significationem pluribus modis dicimus, siue sint
complexae uoces, sicut affirmatio et negatio, siue incomplexae, ut
sunt dictiones singulae. Et uoces quidem incomplexae, quae res
sigificant, <quae> secundum rerum naturas oppositionem habent, ut homo
et asinus oppositae uoces dicuntur secundum hoc quod res oppositas in
essentia significant. Album uero et nigrum quae sumpta sunt nomina,
quia et fundamenta nominant quae in essentia sunt opposita, et formas
determinant quae in adiacentia quoque sunt oppositae, secundum
utramque significationem oppositae uoces dici possunt sed secundum
alteram tantum iudicantur contrariae, illam scilicet quae est de
formis; quippe /261/ formae tantum proprie dicuntur contrariae. Albedo
quoque et nigredo, haec nomina substantialia, non sumpta, licet formas
tantum significant, non subiecta, quantum ad formas tamen dupliciter
opposita sunt. Quippe et ipsae formae dupliciter oppositae dicuntur,
tam in adiacentia scilicet quam in essentia. Omnia enim, quae in
adiacentia sunt opposita secundum utramque naturam formarum, secundum
alteram tantum sunt contraria. Quippe contrarietas formarum secundum
adiacentiam pensatur, non secundum essentiam. Similiter et caecus et
uidens uel caecitas et uisio dupliciter opposita dicuntur; sed
priuatio et habitus secundum naturam adiacentiae formarum tantum
dicuntur; pater autem et filius, haec nomina relatiua, opposita
dicuntur secundum adiacentiam formarum, in eo scilicet quod respectu
eiusdem rei eidem subiecto non potest contingere. Complexae quoque
uoces sicut affirmatio et negatio, licet res subiectas non habeant,
quippe ea quae a propositionibus dicuntur, non sunt aliquae essentiae,
tamen oppositae dicuntur secundum ea quae ab eis dicuntur, quae simul
non possunt contingere, ut:

     Socrates est homo

et:

     Non est Socrates homo

quae ponunt eundem esse hominem et non esse, talia dicuntur quae
natura non permittit simul contingere, scilicet Socratem simul esse
hominem et non esse.

Cum itaque tam res quam uoces oppositae dicantur, in hac tamen
diuisione oppositorum uoces accipit partim incomplexas, ut sunt
relatiua, priuatio et habitus et contraria, partim complexas, ut
affirmatio et negatio. Quod in sequentibus manifeste ostendit dicens:

     Omnino autem <eorum> quae secundum nullam complexionem dicuntur,
     neque uerum neque falsum est; <porro autem> quae dicta sunt, sine
     complexione dicuntur...

quod suo loco diligentius expediemus. At uero cum hic sub oppositis
uoces tantum includat, non omnes tamen uoces oppositas accipit sed
tantum complexas, quippe homo et asinus sub his quattuor modis
oppositorum <non> cadunt, quae tamen uoces oppositae dicuntur, sicut
homo mortuus, in quibus oppositio dicitur esse in adiecto. Sed nec
omnes complexae uoces oppositae hic continentur, quippe contrariae
quoque propositiones oppositae sunt et magis etiam quam
contradictoriae, nec tamen hic comprehenduntur, quibus diuidentia ueri
et falsi semper non conuenit, quam affirmationi et negationi
assignat. Illas itaque tantum uoces oppositas hic accipit, secundum
quas una uox uni tantum est opposita; eiusdem enim plura non sunt
contraria uel plures priuationes uel plures habitus uel plura relatiua
uel plures affirmationes diuidentes uel negationes sed unum tantum
unius contrarium, unus tantum habitus unius est priuationis, unum
/262/ tantum relatiuum unius relatiui, una tantum contradictoria unius
contradictoriae. Plures uero fortasse contrariae eiusdem esse
poterunt, ueluti istius:

     Omnis homo est albus

tum ista extinctiua:

     Nullus homo est albus

est contraria, tum ista separatiua:

     Omnis homo non est albus.

Homo quoque oppositione quae respicit asinum, respicit equum et
infinita alia.

Si quis autem secundum hanc acceptionem opposita uelit definire, nulla
nobis definitio promptior occurrit quam ea quae sub disiunctione
quattuor modorum proponitur hoc modo: opposita sunt ea quae dicuntur
inuicem uel contraria uel relatiua uel priuatio et habitus uel
affirmatio et negatio propria. Nam fortasse illa descriptio quam hoc
loco Boethius inducit, ut scilicet ostendat nomen oppositi de his
quattuor uniuoce, non aequiuoce praedicari, non satis est commoda, cum
uidelicet sit multo largior quam descriptum.

     Sunt enim, inquit, opposita quae in eodem secundum idem in eodem
     tempore circa unam eandemque rem simul esse non possunt.

Et attende quod idem est 'in eodem tempore' et 'simul', quasi alterum
sit expositio alterius. Quod ait 'circa unam eandemque rem', tale est,
ac si diceret 'in eodem penitus subiecto', quia contraria, licet in
eodem subiecto sint, quandoque circa diuersas partes sicut albedo et
nigredo in diuersis membris eiusdem subiecti, numquam tamen in eodem
essentialiter subiecto contingere possunt. Quod uero ait: 'secundum
idem', tale est, ac si diceret 'respectu', quia pater et filius licet
eadem persona essentialiter dicatur, numquam respectu eiusdem rei
utrumque dicitur. Is qui pater est illius, non potest esse simul
filius eiusdem. Affirmatio uero et negatio quantum ad ea quae dicit,
eodem tempore simul esse non possunt, quia simul contingere non
possunt que ab affirmatione et negatione dicuntur, ut uidelicet simul
contingat Socratem et esse hominem et non esse, sic nec priuatio et
habitus simul eidem subiecto inerunt. Sunt itaque in hac descriptione
oppositorum diuersa opposita secundum diuersos oppositionum modos.

Nos tamen hanc descriptionem non approbamus, cum hos quattuor modos
oppositorum excedat et his insuper aptari possint quae oppositione
carent. Quaero enim, cum dicitur quod opposita esse non possunt in
eodem secundum idem etc., utrum singula posita in descriptione per se
remoueantur, ac si scilicet dicatur 'non possunt esse in eodem, <id
est> non possunt contingere, ut scilicet sint in eodem secundum idem'
etc. Si singillatim omnia remoueri intelligamus, non conuenit omnibus
oppositis, quippe et relatiua in eodem sunt penitus et contraria
secundum diuersas partes. Si uero unam remotionem de omnibus simul
faciamus, multis conueniet quae sub /263/ his quattuor oppositionum
modis non cadunt, ueluti homini et asino, rationi et rudibili nec
homini et animali, quae nullam habent oppositionem. Verum est enim
quod homo et animal hoc totum non habent, quippe cum omnino in
respectu non conueniant, nec respectu eiusdem rei inesse
possunt. Contrariae quoque propositiones sicut:

     Omnis homo est albus
et:

     Nullus homo est albus

et pleraeque aliae quae contradictoriae non sunt, totam simul
descriptionem oppositorum recipiunt nec tamen sub his modis
continentur.

Si quis dicat contrarias quoque propositiones sub contrariis hic
includi, fallitur, quia contraria tantum incomplexa accipit. Unde in
sequentibus dicet certa opposita sub affirmatione et negatione, quia
incomplexa sunt, neque uera esse neque falsa.

Dicimus itaque eam oppositorum descriptionem quam Boethius inducit non
congruam esse nec eum secundum se eam ponere sed magis secundum
alios, quod per eam innuere uidebantur oppositorum nomen generis loco
praeponi quattuor his modis quos Aristoteles computat, hoc est de
illis uniuoce dici, non aequiuoce. In quo quidem et nos non
dissentimus, quia unam oppositorum descriptionem esse <diximus>, quam
nos supra sub disiunctione quattuor oppositionum assignauimus. Aut
fortasse alia potest esse conuenientior descriptio, licet nos
ignoremus.

Et notandum quod haec diuisio: opposita alia, ut relatiua, alia ut
contraria etc. uocis in modos esse potest, quia diuersi oppositionum
modi in diuidentibus assignantur.  Cum uidelicet dicitur quaedam esse
opposita ad modum relatiuorum, id est hoc modo quod sunt relatiua, et
caetera quae omnia hoc loco sunt nomina uocum accidentalia, uocabula
sunt a quibusdam proprietatibus uocum sumpta. Sed si accidentis in
accidentia fuit, in eo fortasse irregularis erit, quod reciprocari non
potest, sicut et ista: risibile aliud uir, aliud femina.

Sic continua: De propositis generibus quae dicenda erant, dicta
sunt. Nunc uero dicendum est: QUOTIENS SOLENT OPPONI, id est quot
modis accipiantur opposita. Et statim ostendit numerum modorum dicens
ALTERUM OPPONI ALTERI QUADRUPLICITER, id est quattuor modis, quos
quidem modos mox enumerat dicens: AUT ENIM. Et est probatio a parte,
quod scilicet quattuor modis dicuntur opposita, quia istis
quattuor.

Sed cum nullum oppositum respectu alterius hos quattuor oppositionis
<habeat modos>, quomodo dicit ALTERUM ALTERI OPPONI?  QUADRUPLICITER
profecto sub disiunctione accipi potest, ac si dicatur: ea quae
inuicem sunt opposita, uel ut relatiua sunt opposita uel ut contraria
etc. Unde et ipse disiunctiuas coniunctiones apponit.

Poterit /264/ fortasse dici alterum alteri opponi his quattuor modis
secundum hoc quod dicimus quoddam animal esse rationale et
irrationale, coniungendo quidem totas propositiones, non praedicata,
hoc modo: quoddam animal est rationale et quoddam animal est
irrationale.  Similiter enim dicere possumus quod opponitur alteri
<alterum> ut relatiuum et alterum opponitur alteri ut contrarium
etc.

     OPPONITUR AUTEM UNUMQUODQUE ISTORUM, UT SIT FIGURATIM DICERE, UT
     RELATIVA UT DUPLUM DIMIDIO, UT CONTRARIA UT MALUM BONO, UT
     SECUNDUM PRIUATIONEM ET HABITUM UT CAECITAS VISUI, UT AFFIRMATIO
     ET NEGATIO UT SEDET -- NON SEDET.

OPPONITUR AUTEM. Enumeratis modis oppositionum supponit exempla de
singulis dicens: UNUMQUODQUE ISTORUM OPPONITUR alteri, id est quaedam
de omnibus istis opponuntur aliis ut relatiua, sicut duplum dimidio,
quaedam ut contraria, sicut bonum malo etc.

UT SIT FIGURATIM DICERE, quia scilicet ubi dixit "unumquodque istorum
opponitur alteri" pro 'quaedam de omnibus istis opponuntur aliis',
figuram fecit in locutione.

     QUAECUMQUE IGITUR UT RELATIVA OPPONUNTUR, EA IPSA QUAE SUNT
     OPPOSITORUM DICUNTUR, AUT QUOMODOLIBET ALITER AD EA; UT DUPLUM
     DIMIDII, IPSUM QUOD EST, ALTERIUS DICITUR (ALICUIUS ENIM DUPLUM
     DICITUR).

QUAECUMQUE IGITUR. Facta diuisione et declarata in exemplis aperit
naturas singularum oppositionum, et prius agit de oppositione
relatiuorum repetens eam proprietatem relatiuorum quam posuit in 'Ad
aliquid' secundum nominum constructionem. Quippe, ut dictum est, haec
diuisio circa uoces est, non circa res.

Continuatio.  Quandoquidem dicendum est de omnibus oppositis, ergo de
relatiuis. A toto. Hoc scilicet dicendum est quod QUAECUMQUE uocabula
OPPONUNTUR UT RELATIVA, in propria uoce assignantur ad alia mutuo uel
per genetiuum uel aliter. Et nota quod simile uel aequale uel
huiusmodi relatiua nomina quae ad se ipsa referuntur, sub relatiuis
oppositis non cadunt sed illa tantum quae aliud a se habent ad quod
referuntur. Illis enim tantum modus oppositionis conuenit quem habent
relatiua, secundum respectum scilicet, quia nemo uocatur pater quantum
ad eum ad quem dicitur filius. At uero cum aequale et inaequale idem
sit penitus nomen, ad quodcumque aliquid dicitur aequale, ad idem
dicitur inaequale. Et nos quidem omnia relatiua inter se concedimus
esse opposita. At uero aequale et inaequale non sunt relatiua
pluraliter sed unum tantum est relatiuum, quod ad se ipsum
dicitur. Non itaque omne relatiuum concedimus habere oppositum
relatiuum sed et omnia inter se relatiua inter se esse opposita. Unde
in diuisione oppositorum pluralibus bene nominibus facta, in singulis
quoque diuidentibus 'inter se' est subintelligendum, hoc modo:
Opposita inter se alia sunt relatiua inter se, alia contraria inter
se.

ALICUIUS ENIM. Vere duplum refertur, quia per genetiuum. A parte.

     SED ET DISCIPLINA DISCIPLINATO TAMQUAM RELATIVA OPPOSITA EST, ET
     DICITUR DISCIPLINA, IPSUM QUOD EST, DISCIPLINATI; SED ET
     DISCIPLINATUM, IPSUM QUOD EST, AD OPPOSITUM DICITUR, ID EST AD
     DISCIPLINAM.

SED ET DISCIPLINA. Ne quis putaret praedictam communitatem ueris
tantum relatiuis conuenire, aptat eam aliis.

Continuatio. Non solum relatiua nomina hoc habent sed etiam alia. Et
hoc est: SED ETIAM DISCIPLINATUM assignatur mutuo AD suum OPPOSITUM,
quod scilicet est disciplina. Vel potest dici quod inter relatiua
/265/ ista etiam tractat secundum opinionem aliorum, quasi sint uera
relatiua.

     DISCIPLINATUM ENIM ALIQUEM DICIMUS DISCIPLINATUM DISCIPLINA.

DISCIPLINATUM ENIM. Vere assignantur, quia per genetiuum. A parte. Et
hoc est: DISCIPLINATUM ENIM.

     QUAECUMQUE ERGO OPPOSITA SUNT TAMQUAM AD ALIQUID, IPSA QUAE SUNT
     ALIORUM DICUNTUR AUT QUOMODOCUMQUE AD INVICEM.

QUAECUMQUE ERGO. Quandoquidem duplum hoc ipsum quod est, dicitur
alterius, id est refertur per genetiuum, et similiter quaedam uera
relatiua, ergo ea quae sunt ad aliquid, dicuntur hoc ipsum quod sunt,
aliorum. A partibus.  Uniuersaliter dico: QUAECUMQUE SUNT AD ALIQUID
VEL DICUNTUR ALIORUM, id est referuntur ad alia, per genetiuum uel
aliter, id est secundum hoc quod disciplinam et disciplinatum ponit
quasi relatiua secundum sententiam Platonicorum scilicet ex praemissis
exemplis a partibus esse sic: Quandoquidem duplum dicitur alterius et
disciplinatum alterius et similiter alia dicuntur uel alterius uel
aliter, ERGO QUAECUMQUE etc.

     ILLA VERO QUAE UT CONTRARIA, IPSA QUIDEM QUAE SUNT NULLO MODO AD
     SE INVICEM DICUNTUR, <CONTRARIA VERO SIBI INVICEM DICUNTUR>.

ILLA VERO. Ostensa proprietate relatiuorum uult aperire naturam
contrariorum sed prius remouet proprietatem relatiuorum supra
positam. Continuatio: ILLA QUAE opponuntur ut relatiua, hoc ipsum quod
sunt, DICUNTUR AD INVICEM sed ea quae contraria sunt, hoc non habent,
quia album non dicitur album nigri sed per suum superius assignari
potest, per hoc nomen scilicet quod est contrarium. Et hoc est:
CONTRARIA VERO etc.

     NEQUE ENIM BONUM MALI DICITUR BONUM SED CONTRARIUM; NEC ALBUM
     NIGRI ALBUM SED CONTRARIUM.

NEQUE ENIM. Vere contraria uocabula non referuntur in propria uoce sed
per suum superius, quod est contrarium, quia ista: bonum et malum
etc. A partibus.

     QUARE DIFFERUNT HAE CONTRARIETATES A SE INVICEM.

QUARE DIFFERUNT, quia scilicet in hoc differunt contraria et relatiua,
quia uidelicet illa hoc ipsum quod sunt, dicuntur ad inuicem, illae
uero non; ergo differunt.

     QUAECUMQUE VERO CONTRARIORUM TALIA SUNT UT IN QUIBUS NATA SUNT
     FIERI ET DE QUIBUS PRAEDICANTUR, NECESSARIUM EST ALTERUM IPSORUM
     INESSE, NIHIL EORUM MEDIUM EST (QUORUM VERO NON EST NECESSARIUM
     ALTERUM INESSE, HORUM OMNIUM EST ALIQUID MEDIUM OMNINO).

QUAECUMQUE VERO. Ostensa differentia inter oppositionem relatiuorum
<et> contrariorum, tractat diligenter naturam contrariorum ostendens
proprietatem tam mediatorum contrariorum quam immediatorum. Et attende
quod cum res proprie dicantur contrariae, uelut ipsa albedo et
nigredo, quae secundum naturam propriam maxime sibi aduersantur, et
secundo loco gratia rerum uocabula quoque quae eas significant,
contraria dicantur uelut album et nigrum et albedo et nigredo, haec
diuisio contrariorum, quod scilicet alia mediata, alia immediata, ad
nomina tantum pertinet, de quibus, ut supra docuimus, Aristoteles
intendit. Si enim respiciamus ad res, quomodo rem ipsam, quae sanitas
uel aegritudo, immediatam dicemus circa animal potius quam albedinem
et nigredinem circa corpus?  Quippe non est sanitas uel aegritudo nisi
haec uel illa uel aliqua aliarum; haec autem aegritudo et illa sanitas
non sunt immediata circa animal, cum non sit necesse, hoc est
determinatum, secundum rei naturam omne animal habere sanitatem hanc
uel illam aegritudinem.  Similiter de singulis aliis sanitatibus uel
aegritudinibus ostendi potest, quia inuicem non sunt /266/ contraria
immediata. Quod si quis totam collectionem sanitatum dicat immediatam
ad totam collectionem aegritudinum nullo modo uidetur, cum non omne
animal uel hanc habeat collectionem uel illam, immo nullum hanc uel
illam habet, nisi quis forte ita collectiones immediatas esse ponat,
quod non unumquodque animal habeat hanc totam collectionem uel illam
sed aliquid de hac collectione uel de illa.  Sed expeditius est ut ad
nomina de quibus intenditur, mediationem contrariorum uel
immediationem accomodemus.

Et attende quod quemadmodum haec nomina 'sanitas' et 'aegritudo'
inuicem contraria dicuntur et similiter 'sanum' et 'aegrum', ita
aequaliter utraque inuicem immediata dicuntur, sanitas quidem et
aegritudo in eodem semper animali permanente inest ei uel res huius
nominis uel illius; sanum uero et aegrum immediata sunt secundum
praedicationem, quia scilicet semper animal aut sanum aut aegrum. Hos
autem duos immediationis modos tam in substantiuis quam in adiectiuis
nominibus ipse assignat dicens: IN QUIBUS NATA SUNT FIERI quantum ad
substantiua nomina, aut DE QUIBUS PRAEDICANTUR quantum ad sumpta.

Continuatio. In hoc conueniunt omnia contraria quod hoc ipsum quod
sunt, dicuntur ad inuicem sed in hoc differunt quod quaedam sunt
immediata, quaedam mediata. Et prius immediata describit dicens:
QUAECUMQUE de numero CONTRARIORUM TALIA SUNT, UT necessarium sit
semper existente subiecto, id est determinatum ex rei natura, ALTERUM
EORUM INESSE in his IN QUIBUS NATA SUNT FIERI ET DE QUIBUS
PRAEDICANTUR, EORUM NIL EST MEDIUM, hoc est immediata sunt.

Sic distingue: 'Sanitas' et 'aegritudo', haec nomina, contraria sunt
immediata et habent proprium susceptibile hoc nomen animal secundum
significationem, quia scilicet res illorum nominum proprie formae sunt
rerum huiusmodi quod est animal, et necesse est, id est determinatum,
semper alterum illorum nominum huic inesse quantum ad significationem,
quia scilicet res aliqua omni tempore, quo animal est uel sanitatem
habet uel aegritudinem, et eadem de causa sanum et aegrum, haec sumpta
nomina, quantum ad significationem formae immediata dicuntur, secundum
quod etiam habet praedicari de subiecto semper alterum eorum. Addit
enim: de quibus habent praedicari quaecumque utpote fieri, id est
circa proprium susceptibile. Non enim immediata uel mediata contraria
pensanda sunt nisi quantum ad proprium subiectum. Licet enim omne
corpus non coloratum medio colore sit album uel nigrum, tamen non ideo
album uel nigrum dicimus immediata, quia tale corpus non est proprium
susceptibile contrariorum illorum sed simpliciter, quod postmodum
conuenientius aperiemus, ubi scilicet dicet: "albedo uero et nigredo
simpliciter in corpore". /267/

     UT AEGRITUDO ET SANITAS IN CORPORE ANIMALIS NATURAM HABET FIERI,
     ET NECESSARIUM EST ALTERUM ESSE IN ANIMALIS CORPORE, VEL
     LANGUOREM VEL SANITATEM; SED ET PAR ET IMPAR DE NUMERO
     PRAEDICATUR, ET NECESSARIUM EST ALTERUM IN NUMERO ESSE, AUT
     ABUNDANS AUT PERFECTUM; ET NIHIL EST IN MEDIO HORUM, NEQUE INTER
     LANGUOREM ET SANITATEM, NEQUE INTER ABUNDANTEM ET PERFECTUM.

UT AEGRITUDO. De immediatis, tam de substantialibus scilicet nominibus
quam de sumptis, exemplificat, per 'aegritudo' quidem et 'sanitas' de
substantialibus, per 'par' et 'impar' uel 'abundans' et 'perfectum' de
sumptis.

Quod ait AEGRITUDO ET SANITAS, siue de uocabulis secundum
significationem siue de rebus ipsis legi potest.  Quod uero ait: PAR
ET IMPAR praedicari, de uocabulis est proprie.

     QUORUM VERO NON EST NECESSARIUM ALTERUM INESSE, EORUM EST ALIQUID
     MEDIUM; UT NIGRUM ET ALBUM IN CORPORE NATURAM HABET FIERI, ET NON
     EST NECESSARIUM ALTERUM HORUM ESSE IN CORPORE.

QUORUM VERO. Ostensis immediatis contrariis ostendit mediata, quod ex
contrario expone.

     NON ENIM OMNE AUT ALBUM AUT NIGRUM EST.

NON ENIM. Vere non est determinatum alterum horum inesse omni corpori,
quia scilicet non omne corpus etc. A causa.

     SED ET PRAVUM ET STUDIOSUM PRAEDICATUR QUIDEM ET DE HOMINE ET DE
     ALIIS MULTIS SED NON EST NECESSARIUM ALTERUM HORUM ESSE ILLIS DE
     QUIBUS PRAEDICATUR; NON ENIM OMNIA VEL PRAUA VEL STUDIOSA SUNT.

SED ET PRAVUS. Postquam exemplificauit de illis mediatis quae multa
habent media, ut album et nigrum, fuscum et pallidum etc.,
exemplificat de illis quae habent medium, ut sunt bonum et malum, quae
habent medium indifferens. Hoc tamen nomine quod est indifferens,
teste Boethio Aristoteles non utitur, quia scilicet apud priores non
erat sed a posterioribus inuentum est continens ea quae sunt inter
uirtutem et turpitudinem scilicet, ut sunt diuitiae, pulchritudo,
quae, ut Stoici putant, neque bona sunt neque mala atque ideo
indifferentia nomina dicuntur. Potest etiam dici quod per bonum et
malum exemplificet de his mediatis naturalibus quae nondum actualiter
habebant medium in uoce. Unde illud in sequentibus per negationem
contrariorum assignat.

     ET EST HORUM MEDIUM, ALBI QUIDEM ET NIGRI FUSCUM ET PALLIDUM ET
     QUICUMQUE ALII SUNT COLORES, PRAVI VERO ET STUDIOSI QUOD NEQUE
     PRAVUM NEQUE STUDIOSUM EST.

ET HORUM QUIDEM. Assignat media utrisque suprapositis contrariis
mediatis.

     IN ALIQUIBUS ITAQUE NOMINA POSITA SUNT HIS QUAE MEDIA SUNT, UT
     ALBI ET NIGRI FUSCUM ET PALLIDUM.

IN ALIQUIBUS ITAQUE. Quandoquidem his quae non sunt inter album et
nigrum, sunt imposita nomina ueluti ista: FUSCUM ET PALLIDUM; ergo
quibusdam mediis sunt nomina posita. A partibus.

     IN ALIQUIBUS AUTEM NOMINA QUIDEM IN MEDIO ASSIGNARE IDONEUM NON
     EST SED PER UTRORUMQUE SUMMORUM NEGATIONEM QUOD MEDIUM EST
     DETERMINATUR, UT QUOD NEQUE BONUM NEQUE MALUM EST, NEQUE IUSTUM
     NEQUE INIUSTUM.

IN ALIQUIBUS AUTEM. Continuatio: Inter aliqua contraria in his quae
sunt in medio, habemus nomina sed in aliquibus nomina non habemus.

ET NON IDONEUM, quia scilicet nondum est uel assignatum conueniens
nomen uel usitatum sed determinatur illud quod est medium, per
remotionem utrorumque summorum, id est utrorumque extremorum, ut neque
est bonum neque malum. Unde potest colligi talis diuisio mediatorum
contrariorum, quod alia sunt talia quorum medietatibus sunt nomina
posita, alia non.

     PRIVATIO VERO ET HABITUS DICITUR QUIDEM CIRCA IDEM ALIQUID, UT
     VISIO ET CAECITAS CIRCA OCULUM.

PRIVATIO VERO. Post oppositionem relatiuorum et contrariorum tractat
oppositionem priuationis et habitus. Videntur autem priuatio et
habitus proprie rerum esse nomina sicut ipsius uisionis et caecitatis
et quodammodo uocum etiam, gratia scilicet rerum sicuti istorum
nominum: uisio et caecitas; 'priuari' uero et 'habere habitum' ipsa
fundamenta priuationis et habitus significare uidentur uel nomina ipsa
fundamentorum, haec scilicet: uidens et caecum. Unde in sequentibus
/268/ cum ostendet priuari de alio praedicari quam priuatio, dicet,
quia caecus dicitur homo,caecitas uero homo nullo modo dicitur.

Sed hoc loco non frustra quaeritur utrum priuatio et habitus, haec
nomina, relatiua sint.

Quod si concedatur, restat quaestio qualiter res ipsas priuationem et
habitum appellamus. Non enim uisio est nisi haec uel illa. Unde hanc
uel illam oportet dici habitum. Sed cuius priuationis habitus esse
dicetur? Numquid uisio istius hominis est habitus caecitatis illius
uel caecitas illius hominis est priuatio uisionis istius? Non uidetur,
cum dicat priuationem et habitum circa idem subiectum fieri. Sed neque
habitus dici potest uisio istius hominis alicuius caecitatis quae in
ipso sit, quia fortasse nulla caecitas in ipso umquam continget, uel
si etiam contigerit, numquam simul cum uisione erit. Unde nullo
tempore altera respectu alterius uel priuatio uel habitus relatiue
dici poterit. Quippe quae relatiua sunt, simul sunt naturaliter et ita
eo tempore quo una esset priuatio alterius, oportet aliam esse habitum
illius et simul cum ea existere -- quod omnino falsum est. Nullo itaque
modo priuatio et habitus, cum rerum nomina sunt, relatiua uidentur,
cum tamen ipse relationem eis assignare uideatur in sequentibus
dicens: "priuatio quidem uisionis caecitas dicitur, caecitas uero
uisionis non dicitur."

Sed fortasse haec assignatio secundum relationem non est facta, sicut
nec ista: ala alati, uel hoc nomen significat ... chimaera est, uel
affirmatio negationis dicitur uel negatio affirmationis.

Dicimus itaque priuationem et habitum res ipsas primo loco dici,
ueluti hanc caecitatem et hanc uisionem ex quibusdam quidem
proprietatibus quae relationes non sunt, ut uisionem istam in eo
habitum esse quod si non actu, saltem in natura habeat, qua priuetur,
et caecitatem istam in eo priuationem dici quod in natura habeat, quod
priuando possit expellere. In diuisione tamen oppositorum Aristoteles
nonnisi de nominibus intendit, quae gratia significationum priuatio et
habitus dicuntur. Unde quia secundum naturam rerum sic sunt appellata,
ad naturam rerum aperiendam se conuertit.

Continuatio: Talis, ut diximus, est natura contrariorum, quod scilicet
quaedam sunt immediata, quaedam mediata; sed talis est priuationis et
habitus, quod uidelicet PRIVATIO ET HABITUS, ipsae scilicet formae,
sicUT VISIO ET CAECITAS, habent FIERI naturaliter CIRCA idem
subiectum, ita scilicet quod idem subiectum in tota substantia sua
permanens nec corruptum potest permutari circa habitum et priuationem.
/269/ Unde apparet priuationem et habitum pura accidentia esse et
nulli substantialiter inesse, cum scilicet neque aduenientes neque
recedentes in substantia corrumpant.

UT VISIO. Sed quae uisio et quae caecitas circa quem oculum habent
fieri? At uero tale est uisionem et caecitatem posse fieri circa
oculum, ac si diceret eundem oculum posse uidere et caecum
esse.

     UNIVERSALITER AUTEM DICERE EST IN QUO NASCITUR HABITUS FIERI,
     CIRCA HOC DICITUR UTRUMQUE EORUM ORDINE.  PRIVARI AUTEM TUNC
     DICIMUS UNUMQUODQUE HABITUS SUSCEPTIBILIUM, QUANDO IN QUO NATUM
     EST HABERE NULLO MODO HABET.

UNIVERSALITER AUTEM. Indefinite dixit quod idem quod est susceptibile
habitus, est priuationis susceptibile, nec determinauit utrum certum
haberent ordinem uel non. Nunc autem uniuersaliter ostendit quod omne
quod est susceptibile habitus, est etiam priuationis, et certus est
ordo in susceptione eorum, quia si contingat utrumque suscipi ab eodem
subiecto, prius habet habitum, postea priuationem. Quem quidem ordinem
statim denotat, cum supponit: PRIVARI VERO TUNC DICIMUS etc.

Continuatio: Indefinite dixi sed UNIVERSALITER EST DICERE, id est
potest dici, quod IN QUOcumque subiecto HABITUS habet naturam FIERI,
id est quodcumque habet naturam ad suscipiendum habitum, habet etiam
ad suscipiendam priuationem. Et hoc est: CIRCA illud idem subiectum
dici potest FIERI UTRUMQUE, scilicet tam habitum quam priuationem
FIERI in certo ORDINE, ita scilicet quod si eidem contingunt,
praecedat habitus priuationem. Quem statim ordinem aperit, cum ait:
PRIVARI VERO, id est priuationem habere, TUNC DICIMUS UNUMQUODQUE
subiectum quod naturaliter HABITUS susceptibile est, QUANDO id ad quod
NATUM EST HABERE, hoc est ipsum, NULLO MODO HABET. Bene dicit
subiectum natum esse ad habendum habitum, non ad habendam priuationem,
quia natura subiecti nisi uitiata esset, semper habitum
requireret. Cum enim priuatio uenit, uis infertur naturae.

Quod uero ait: NULLO, tale est, ac si diceret: definitum est ex natura
habitus ipsum amplius non adfuturum, ut uidelicet non solum non sit
actu sed nec etiam spe. Velut postquam res ad determinatum tempus
uenerit sed tunc habitum non habet, certum est tum amplius no haberi
et priuationem loco habitus succedere, ut si in nono die catulus non
uideat, qui quidem dies, ut aiunt, praefinitus est a natura et
institutus ad susceptionem uisus, si futurus esset, constat catulum
amplius caecum esse.

     EDENTULUS ENIM DICIMUS NON QUI NON HABET DENTES, NEC CAECUM QUI
     NON HABET VISAM SED QUI, QUANDO CONTINGIT HABERE, NON HABET.

EDENTULUS ENIM. Vere tunc dicimus priuari, quod quando non habet id ad
quod natum est habere, quia tunc dicimus edentulum et caecum, quando
non habet, quod contingit habere.  A partibus. Et prius remouet, quod
non omne illud quod caret dentibus uel uisu, dicitur edentulum uel
caecum. Et hoc est: EDENTULUM ENIM DICIMUS illum QUI quando contingit
habere DENTES, NON HABET sed non illum QUI NON HABET DENTES
etc.

     QUAEDAM ENIM EX GENERATIONE NEQUE DENTES NEQUE VISUM HABENT SED
     NON DICUNTUR EDENTATI NEQUE CAECI.

QUAEDAM ENIM. Vere non omne quod non habet dentes, dicitur edentulum
nec omne quod non habet uisum, dicitur caecum, quia quaedam
generationes sunt, id est quaedam res /270/ generatae quae neque
habent uisum neque dentes. Sed illae non dicuntur edentulae uel
caecae. Ergo non omne illud quod non habet dentes, dicitur edentulum
nec omne illud quod non habet uisum, dicitur caecum. A partibus.
Propositionem et affirmationem simul habemus in hoc uersu.

QUAECUMQUE ENIM etc. Sunt quaedam generata quae numquam habent
uisum uel dentes sicut ostrea.

     PRIVARI VERO ET HABERE HABITUM NON EST HABITUS ET PRIVATIO.

PRIVARI VERO. Tria teste Boethio contingunt, ubi est habitus, subiecta
scilicet substantia quae habitum habet, et ipse habitus qui habetur,
et quoddam ex utrisque confectum, quod est habere habitum, ut in
homine uidente ipsa est hominis substantia quae uisionem habet, et
ipsa uisio habetur et ipsum uidere quod conficitur ex uisione et
homine coniunctis. Idem etiam notari potest, ubicumque aliqua forma
est. Nam ubi albedo est in corpore, tum ipsum corpus est quod
albedinem habet, tum albedo quae habetur, tum ipsum album quod ex
utroque confici uidetur.

Sed hoc quidem sustineri non potest nisi quantum ad nominum
diuersitatem.  Nam corpus ipsum quod albedinem habet, diuersa res non
est ab eo quod est album; sed licet ipsum corpus tantum sit album, non
simul corpus et albedo, haec tamen tria nomina, corpus, albedo, album,
diuersae sunt nominationis; quippe corpus rem subiectam simpliciter
nominat in essentia corporis, albedo uero formam in essentia
albedinis, album uero subiectum nominat ut affectum albedine. Et sic
talis significatio ex significationibus utrorumque constat quodammodo,
quia scilicet et per nominationem corpus significat et ipsam albedinem
circa subiectum determinat. Hanc autem nominum diuersitatem
Aristoteles hoc loco demonstrare intendit et maxime inter nomen formae
et sumptum ab eo, quae magis affinia sunt. Nam album quia
principaliter significat albedinem, cum scilicet intellectum recte
continet, magis ad significationem huius nominis quod est albedo,
pertinet quam ad significationem corporis. Unde et eius similitudinem
quoque in uoce exprimit atque ideo magis differentia danda erat inter
nomen formae et sumptum. Quod quidem facit, cum ostendit diuersa ab
eis nominari. Quippe aliud dicitur caecitas, sicut ipsa qualitas,
aliud caecum, sicut ipse homo caecitati subiectus, et ita sic ipse
ait: de diuersis habent praedicari 'caecitas' et 'caecum' haec duo
nomina, illud quidem de qualitate, istud de re quali, id est de
fundamento qualitatis. Unde in sequentibus dicet: "Sed caecus dicitur
homo, caecitas uero non dicitur."

Sic iunge: PRIVARI ET PRIVATIO ex similitudine nominum eadem res esse
uidentur, sed non sunt, sicut nec haec: HABERE HABITUM et HABITUS,
quia priuari dicitur ipsa substantia priuata, id est priuationem
habens, sicut habere habitum ipsa /271/ quae suscipit habitum.

     HABITUS ENIM EST VISUS, PRIVATIO VERO CAECITAS, HABERE AUTEM
     VISUM NON EST VISUS NEC CAECUM ESSE CAECITAS.

HABITUS ENIM. Vere habens habitum non est ipse habitus nec habens
priuationem est priuatio, quia HABENS VISUM NON EST VISUS et similiter
de aliis, nec habens caecitatem est caecitas et similiter de aliis, A
partibus.

Quod autem habens uisum non sit uisus uel habens caecitatem, id est
ipse caecus, non sit caecitas, dupliciter probat sic: uisus est
habitus, quod est ibi: HABITUS EST VISUS sed HABERE VISUM, id est
persona habens uisum, non est habitus; quare non est uisus. Sed quia
breuiloquus est, pro assumptione et conclusione ponit unam
propositionem, quae utramque ostendit. Ubi enim monstrat, quia habens
uisum non est uisus, HABITUS <AUTEM> EST VISUS, de quo quidem habitu
tantum uidebatur, in eodem ostendit, et quia non est habitus, quod
assumendum erat, et quia non est uisus, quod erat concludendum.
Similiter argumentandum est de priuari et priuatione.

     PRIVATIO ENIM QUAEDAM EST CAECITAS, CAECUM VERO ESSE PRIVARI, NON
     PRIVATIO EST.

PRIVATIO ENIM. Iterum probat alio modo quod CAECUM ESSE, id est
persona ens caeca, non est caecitas, hoc modo: caecitas est priuatio,
caecum esse, id est persona caeca, est priuari, id est priuationem
habens, quare caecus non est caecitas. Regula talis:

     Quaecumque sub diuersis oppositis continentur, ipsa etiam a se
     remouentur.

     NAM SI IDEM ESSET CAECITAS ET CAECUM ESSE, UTRAQUE DE EODEM
     PRAEDICARENTUR; NUNC VERO MINIME SED CAECUS DICITUR HOMO,
     CAECITAS VERO HOMO NULLO MODO DICITUR.

NAM SI. Iterum quod caecus et caecitas non sunt eadem res, ostendit in
effectu praedicationis nominum eorum, eo uidelicet quod nomina eorum
de eodem non praedicantur. Et sic arguit: Vere non sunt idem. Si
nomina eorum, caecus scilicet et caecitas, non sunt praedicabilia de
eodem, non sunt idem. Ab effectu. Sed non praedicantur de eodem, quare
non sunt idem. Et uere uera est prima consequentia, quia uera est eius
conuersa per destructionem consequentiae et antecedentis. A pari.
Quam, scilicet conuersam, praemittit dicens: NAM SI etc., hoc est: si
res ipsae essent eaedem utraeque, id est nomina utrarumque,
praedicabilia essent de eadem re.  Assumptionem uero illam scilicet:
'Sed non praedicantur DE EODEM', statim supponit dicens, ac si
diceret: SED MINIME praedicantur de eodem, immo CAECUS DICITUR HOMO
sed NULLO MODO DICITUR CAECITAS.  Conclusionem syllogismi extra, quae
est huiusmodi: quare non sunt idem.

Et attende quod hoc loco Aristoteles doctrinam facit omnium sumptorum
et eorum a quibus sumpta sunt, ostendens scilicet sumptum uocabulum
esse nomen subiecti, non formae quam participat, illud uero a quo
sumptum est, nomen esse formae.

Sed quaeritur quomodo dicat caecitatem formam hominis, quam superius
in oculo posuit, ubi uidelicet dixit uisionem et caecitatem fieri
circa oculum.

Ad quod responderi potest, quod aequiuoce caecitas et caecum circa
oculum et circa hominem accipiuntur, sicut grammatica uel grammaticum,
quando circa corpus <et> circa /272/ animam sumuntur, uel album,
quando est nomen partis albae et totius hominis gratia partis. Quod
itaque dicit oculum esse caecum, caecitatem proprie attribuit; quod
uero dicit hominem caecum, tale est, ac si diceret eum habere caecos
oculos. Et ita 'caecus' hoc nomen inde sumptum est a caecitate,
proprie uero ab habitu caecorum oculorum. Qui etiam habitus nomine
caecitatis appellatur et utraque caecitas priuatio aeque dicitur, quia
uisionis nomen dupliciter sumitur, circa oculum scilicet et circa
totum hominem. Possumus etiam dicere, quod tantum proprie hominis
caecitas appelletur, non oculi et tantum homo caecus dicatur sicut et
caluus et surdus, non pars aliqua ipsius. Quod uero dictum est
uisionem et caecitatem fieri <circa> idem ut circa oculum, non ita
ponuntur, quod in oculo fundentur sed quia per oculum toti homini
insunt. Multa enim accidentia insunt aliquibus per alia nec tamen
illis insunt, gratia quorum conueniunt.

     OPPOSITA AUTEM ETIAM HAEC VIDENTUR, ID EST PRIVARI ET HABITUM
     HABERE, TAMQUAM PRIVATIO ET HABITUS; MODUS ENIM OPPOSITIONIS IDEM
     EST.

OPPOSITA VERO. Postquam ostendit diuersitatem nominum significantium
priuationem et habitum tam sumptorum quam etiam eorum a quibus sumpta
sunt secundum nominationem eorum, quia uidelicet aliud appellatur
caecitas et caecum, assignat sumptis eundem oppositionis modum quem
habent ea a quibus sumpta sunt. Sicut enim uisio et caecitas, haec
nomina, opposita dicuntur secundum naturam formarum quas significant,
ita haec nomina 'caecus' et 'uidens', quae easdem formas significant,
ex eisdem formis similiter opposita sunt. Ostendi priuari et habere
habitum et non esse idem quod sunt priuatio <et habitus> sed tamen
haec, id est nomina istorum, quae scilicet significant ea ut habentia
habitum uel priuata, sunt opposita sicut priuatio et habitus, hoc est
sicut nomina priuationis et habitus.

NAM IN HIS. Vere eodem modo sunt opposita, quia eundem modum
oppositionis habent. A causa uel a pari.

     NAM SICUT CAECITAS VISUI OPPOSITA EST, SIC CAECUM ESSE AD VISUM
     HABERE OPPOSITUM EST.

NAM SICUT. Vere sumpta a priuatione et habitu sunt opposita sicut ipsa
formarum nomina, quia uidens et caecus sicut uisio et caecitas. A
partibus.

Hic breuiter consideranda est natura priuationis et habitus, ubicumque
Aristoteles eam tangat.

Dixit autem superius circa idem fieri et ordine certo, quia scilicet
simul non possunt inesse sed unum post alterum et ita quidem, sicut in
sequentibus dicturus est, quod de habitu in priuationem fieri non
potest mutatio sed nullo modo regressio de priuatione ad habitum.
Praeterea dicet in determinato tempore necessario inesse uel
priuationem uel habitum et ante determinatum tempus neutrum inesse sed
post determinatum tempus semper alterum inesse.

Haec autem natura utrum omni priuationi /273/ et habitui conueniat et
utrum solis, uidendum est.

Sed si uiduum et uxoratum dicamus secundum priuationem et habitum,
sicut Boethius in Diuisionibus astruere uidetur, falsum uidetur, cum
haec determinatum tempus non habeant. Sed sicut in Habere superius
diximus, fortasse Boethius largius priuationem et habitum accepit in
Diuisionibus quam Aristoteles hoc loco. Nihil etiam fortasse oberit ad
hoc quod in sequentibus dicet, si hoc omnibus non conueniat, scilicet
habere determinatum tempus. Quod si etiam dicamus, postquam uenerit ad
determinatum tempus, semper uel priuationem uel habitum inesse,
quaeritur de homine dormiente, utrum uisionem habeat uel caecitatem.
Sed cum non uideat, quomodo uisionem habet? Quod si caecus est,
numquam amplius uidebit, quia, ut dictum est, non potest fieri
regressio de priuatione ad habitum.

Solutio. Visio, hoc nomen, duobus modis accipitur, quia et cuiusdam
actionis nomen est, a qua 'uideo' uerbum sumptum est, quae quidem
actio non est habitus neque in dormiente est, et insuper cuiusdam
qualitatis, quae in ipso quoque dormiente est, quae quidem qualitas
habitus est ad caecitatem, a qua quidem qualitate uidens nomen sumptum
est, quod de ipso quoque dormiente praedicatur.

Restat et alia quaestio utrum uidelicet homo, qui alterum oculum
sanum habet, alterum uitiatum et iam ad determinatum tempus uenerit,
possit dici uel uisionem habere uel caecitatem. Sed profecto si
caecitatem et uisionem in oculo tantum poneremus, nulla esset
quaestio, quia is oculus qui uidens est, non est caecus. Sed si in
persona ponamus gratia oculorum, uidetur quod sicut per istum est
uidens, sit per illum caecus. Sed non est. Quamdiu enim aptus est ad
uidendum siue per unum siue per duos oculos, non uidens est. Sed
fortasse aliam prius uisionem habebat, quae scilicet gratia diuersorum
oculorum erat, quam modo est, <cum> propter unum tantum sit uidens.

Illud quoque quaerendum uidetur quomodo dicit non posse fieri
regressionem de priuatione ad habitum, cum is quoque qui caecus est,
possit uidere, sicut et ille qui curtatus est, teste Porphyrio, aptus
est ad habendum duos pedes; unde et bipes dicitur sicut caeteri
homines quoque, pro eo scilicet <quod> quamquam habitus pedum in
quibusdam <non> contingat hominibus, humanae naturae non repugnet;
similiter habere uisum, iuxta quod superius Aristoteles dixit ipsum
qui iam priuatus est, susceptibilem esse habitus his uerbis: "Priuari
uero tunc dicimus... etc." Unde omnes homines concedimus posse /274/
uidere, etiam eos qui caeci sunt, nec tamen regressionem posse fieri
de priuatione ad habitum. Posset enim contingere, ut is qui caecus
factus est, uideret hoc etiam tempore quo caecus permanet, ita quidem,
ut numquam habuisset caecitatem atque nulla esset regressio.  Sed hoc
omnino impossibile est, ut is qui caecus est, uel quislibet alius
possit uidere, postquam caecus est, hoc est praecedente caecitate
reperiret uisionem.

Concedimus itaque eum qui caecus est, posse uidere simpliciter, quia
sic uidere posset, ut numquam habuisset caecitatem, sicut caeteri
faciunt, posse autem eum uidere, postquam caecus est, non est
possibile. Sic curtatum concedimus posse habere duos pedes, sed non
posse habere, postquam amiserit, hoc est non posse recuperare pedes;
et stantem concedimus sedere in praesenti sed non posse sedere, dum
stat, in eo scilicet quod possit habere stationem et sessionem. Nullo
itaque modo concedimus, quod sic caecum possibile est uidere
simpliciter, quod possit fieri regressio de caecitate ad uisum.
Quippe, ut dictum est, ita ille qui caecatus est, posset uidere, ut
numquam contigisset in eo caecitas et ita illud non esset regressio
caecitatis post uisionem.

Restat autem nunc quaerendum utrum supradictae naturae priuationis et
habitus solis eis insint. Quod si uerum est, uidetur mors, a qua
mortuum dicitur, et uita priuatio esse et habitus, quia circa idem
fiunt et ordine et inregressibiliter, nisi forte quis dicat, quod
naturaliter in phoenice sit regressio de morte ad uitam. Potest etiam
illud dici quod circa idem, sicut superius exposuimus, non fiant,
quippe cum transit res de morte ad uitam uel e conuerso, uerba quoque
mutantur, quia modo est animatum corpus, modo inanimatum. Unde hanc
priuationem esse et habitum non concedimus nec necesse est ea quae
dicta sunt, soli priuationi et habitui conuenire.  Quippe pueritia et
iuuentus et senium circa idem fiunt et ordine et inregressibiliter,
nec non iuuentus et senium priuatio sunt pueritiae.  Si quis
priuationis et habitus definitionem requirat, sciat nos eam nescire,
sicut et contrariorum. Quaedam enim cum sub definitione non cadant,
soli auctoritati committenda sunt.

     NON EST AUTEM NEQUE QUOD SUB AFFIRMATIONE ET NEGATIONE EST
     AFFIRMATIO ET NEGATIO.

NON EST AUTEM. Expeditis tribus oppositionibus transit ad quartam,
quae uocatur contradictio.  Sed quia de contradictione, id est de
oppositione affirmationis et negationis, plura in libro Peri
hermeneias dicenda erant, ubi et affirmationem et negationem definit
et contradictionem plene ostendit, ideo teste Boethio minus in
tractatu affirmationis et negationis immoratur et tantum sufficit hoc
loco dicere diferentiam inter affirmationem et negationem et ea quae
sub eis iacent, quam quidem differentiam in Peri hermeneias non
ponit. Sicut /275/ inter priuationem et habitum et priuari et habere
habitum differentiam assignauit, ita differentiam statim adnectit
affirmationis et negationis ad ea quae sub eis iacent. Iacere autem
sub affirmatione et negatione dicuntur ea quae dicunt affirmatio et
negatio et proponunt, sicut ipsa: Socratem sedere et non sedere, quae
sunt dicta propositionum, licet non sint aliquae essentiae. Secundum
quae dicta ipsae propositiones maxime dicuntur oppositae, in eo
scilicet quod <quae> ab eis dicuntur, huiusmodi sint, quod simul
nequeant contingere. Unde et Boethius:

     Affirmatio (inquit) est "Sedet Socrates", negatio "Non sedet
     Socrates". Sub affirmatione autem hoc ipsum sedere Socratem, id
     est hoc quod affirmatio dicit facere. Sub negatione uero non
     sedere Socratem, id est non facere, quod negatio submouet.

Et rursus:

     Sedere autem et non sedere, id est facere et non facere,
     orationes non sunt.

Continuatio. NON solum priuari non est priuatio nec habere habitum est
habitus sed nec id quod iacet SUB AFFIRMATIONE ET NEGATIONE,
suppositum eis tamquam significatum, EST AFFIRMATIO VEL NEGATIO.
Quod ait 'non' et 'neque' secundum usum fit uel 'neque' pro 'quoque'
posuit.

     AFFIRMATIO NAMQUE ORATIO EST AFFIRMATIVA ET NEGATIO ORATIO
     NEGATIVA, HORUM VERO QUAE SUB AFFIRMATIONE ET NEGATIONE SUNT,
     NULLA EST ORATIO. CONCEDANTUR AUTEM ETIAM HAEC ESSE OPPOSITA
     ALTERUTRIS TAMQUAM AFFIRMATIO ET NEGATIO; NAM IN HIS MODUS
     OPPOSITIONIS IDEM EST; SICUT ENIM AFFIRMATIO ADVERSUM NEGATIONEM
     OPPOSITA EST, UT QUOD SEDET EI QUOD NON SEDET, SIC ET RES QUAE
     SUB UTROQUE POSITA EST, ID EST SEDERE AD NON SEDERE.

AFFIRMATIO NAMQUE. Ad probandum quod ea quae iacent sub affirmatione
et negatione, non sunt affirmatio et negatio, talem disponit
syllogismum: AFFIRMATIO EST ORATIO AFFIRMATIVA ET NEGATIO EST ORATIO
NEGATIVA; sed ea quae sub his iacent, non sunt uel tale uel talis
oratio; quare non sunt affirmatio uel negatio. Cum autem in
affirmatione sufficeret remouere tales orationes, remouet generaliter
orationem, ut maiorem differentiam assignet. Conclusio uero sola extra
est.

     CONCEDANTUR AUTEM ETIAM HAEC ESSE OPPOSITA ALTERUTRIS TAMQUAM
     AFFIRMATIO ET NEGATIO; NAM IN HIS MODUS OPPOSITIONIS IDEM EST;
     SICUT ENIM AFFIRMATIO ADVERSUM NEGATIONEM OPPOSITA EST, UT QUOD
     SEDET EI QUOD NON SEDET, SIC ET RES QUAE SUB UTROQUE POSITA EST,
     ID EST SEDERE AD NON SEDERE.

CONCEDATUR AUTEM, ac si diceret: sed licet non sint affirmatio et
negatio, tamen sunt opposita sicut affirmatio et negatio, in eo
scilicet quod non possunt contingere <simul>, sicut affirmatio et
negatio simul esse uerae. Et hoc est: HAEC, scilicet quae iacent sub
affirmatione et negatione, CONCEDANTUR ALTERUTRIS, hoc est inter se,
opposita, SICUT AFFIRMATIO ET NEGATIO inter se.

NAM IN HIS. A pari.

QUEMADMODUM. Probat a partibus quod ea quae iacent sub affirmatione et
negatione, sunt sicut affirmatio et negatio, quia ista quae sub istis
iacent, sicut istae.  Et hoc est: QUEMADMODUM ENIM etc.

     QUONIAM AUTEM PRIVATIO ET HABITUS NON SIC OPPONUNTUR UT AD
     ALIQUID, MANIFESTUM EST.

QUONIAM AUTEM. Proposita diuisione oppositorum secundum quattuor
opiniones et singularum oppositionum proprietatibus aliquibus
declaratis et insuper quibusdam iam differentiis assignatis, caeteras
prosequitur differentias. Superius autem inter relatiua et contraria
tantum differentiam assignauit, per hoc scilicet quod contraria hoc
ipsum quod sunt, ad se inuicem non dicuntur. Nunc autem eam
differentiam assignat priuationi et habitui.

Continuatio: Non solum contraria /276/ non opponuntur ut relatiua sed
etiam MANIFESTUM EST etc. Et attende hoc loco agi de uocabulis, quae
secundum significationem priuatio et habitus dicuntur, ubi scilicet ad
constructionem relationis uenitur.

     NEQUE ENIM DICITUR HOC IPSUM QUOD EST OPPOSITI.

NEQUE ENIM. Vere nomina, quae priuatio et habitus dicuntur, non sunt
opposita ut relatiua uocabula, quia ista: VISUS etc. A partibus. Quod
per hoc ostendit, quod unum ad alterum nullo modo relatiue assignatur.

     VISUS ENIM NON EST CAECITATIS VISUS, NEC ALIO ULLO MODO AD IPSUM
     DICITUR; SIMILITER AUTEM NEQUE CAECITAS DICITUR CAECITAS VISIONIS
     SED PRIVATIO QUIDEM VISIONIS CAECITAS DICITUR, CAECITAS VERO
     VISIONIS NON DICITUR.

VISUS ENIM. Vere non refertur uisus ad caecitatem, quia neque per
genetiuum, quod habemus ibi: VISUS ENIM NON EST CAECITATIS VISUS, NEC
ALIO MODO, quod etiam supponit. A partibus.

     AMPLIUS AD ALIQUID OMNIA RECIPROCATIVA DICUNTUR, QUARE ET
     CAECITAS, SI ESSET HORUM QUAE AD ALIQUID SUNT, UTIQUE
     CONVERTERETUR ET ILLUD AD QUOD DICITUR.

AMPLIUS. Sicut per definitionem largam relatiuorum, quae Platonica
creditur, dedit differentiam inter priuationem et habitum et relatiua,
ita per proprietatem relatiuorum quae est: dici ad conuertentia. Et
hoc est: AMPLIUS, id est adhuc, do differentiam inter eadem.

QUARE. Quandoquidem omnia ad aliquid inuicem conuertuntur, ergo
caecitas conuertetur, si uidelicet concedatur esse de numero eorum
quae sunt ad aliquid. A toto, quasi caecitas ponatur sub ad aliquid.
Vel si concedamus probabiliter sequi regulam, assignabimus sine loco
differentiam, quam a subiecto quidam assignant.

     SED NON CONVERTITUR.

SED NON. Assumit destruendo consequens, ut intelligatur destrui
antecedens.

     NEQUE ENIM DICITUR VISUS CAECITATIS VISUS.

NEQUE ENIM.  Vere non conuertitur, quia neque per genetiuum nec alio
modo. A partibus. Sed quia de genetiuo magis uidetur, sicut dicitur
uisus esse habitus caecitatis, idem de genetiuo solo remouet dicens:
Sed NON DICITUR VISUS CAECITATIS VISUS.

     QUONIAM AUTEM NEQUE UT CONTRARIA OPPONUNTUR EA QUAE SECUNDUM
     PRIVATIONEM ET HABITUM DICUNTUR, EX HIS MANIFESTUM EST.

QUONIAM AUTEM. Duas superius differentias posuit, contrariorum
scilicet ad relatiua et priuationis et habitus ad relatiua; modo
tertiam assignat differentiam quae datur de priuatione et habitu ad
contraria.

Continuatio: Non solum manifestum est quod priuatio et habitus non
sunt relatiua opposita sed etiam quod NON OPPONUNTUR UT CONTRARIA,
MANIFESTUM EST EX HIS quae sequuntur.

     QUORUM ENIM CONTRARIORUM NIHIL EST MEDIUM, NECESSE EST, IN QUIBUS
     NATA SUNT FIERI AUT IN QUIBUS PRAEDICARI, ALTERUM IPSORUM INESSE
     SEMPER.

QUORUM ENIM. Vere non opponuntur ut contraria, quia neque ut mediata
neque ut immediata. A partibus. Et primum utrorumque contrariorum
naturas diligenter aperit et eas postea a priuatione et habitu
remouet, quod nos quoque ad euidentiam breuiter assignemus.  Dicit
itaque de immediatis, quod manente susceptibili eorum semper alterum
illorum inest ei sed priuatio et habitus non semper, quod ante
determinatum tempus neutrum inest. De mediatis quoque contrariis
dicit, quod numquam necesse est alterum eorum inesse omni suo
susceptibili, nisi illi cui alterum naturaliter inest, et illi unum
tantum determinate contingit semper et certum est numquam alterum
contingere sed priuatio et habitus talia sunt, quod in quodam tempore
determinatum est alterum inesse, postquam scilicet uentum est ad
determinatum tempus.

Per quod differunt /277/ a mediatis contrariis circa ea subiecta
quibus naturaliter non insunt, ut calidum igni elementario quem
uidemus, et album niui. In eo differunt priuatio et habitus a mediatis
contrariis quod in talibus subiectis semper unum permanet et
determinate unum, quia certum est calidum inesse igni et album
niui. Unde priuatio et habitus non semper, ut diximus, inest et cum
habitus insit, potest superuenire priuatio, nec etiam quando alterum
certum est inesse, determinatum est ex natura rei, quid eorum
insit. Si enim absentem catulum sciam ad nonum diem peruenisse, scio
ex ipsa rerum natura uel priuationem uel habitum <inesse> sed non
determinate, quid insit.

Praeterea ad ultimum hanc assignat differentiam inter priuationem et
habitum et quaelibet contraria tam mediata quam immediata, ubi
naturaliter non sunt, quod uidelicet contraria non naturalia mutuo
sese subsequi possunt in eodem subiecto, priuatio uero habitum nullo
modo subsequi potest. Has autem differentias per singula prosequens,
prius ponit contrariorum proprietates et postea remouet singulas a
priuatione et habitu, incipiens ab illa quae est immediatorum
contrariorum, dicens eorum CONTRARIORUM QUORUM NIHIL EST MEDIUM,
NECESSE EST etc., quae proprietas superius exposita est in tractatu
contrariorum.

     HORUM ENIM NIHIL EST MEDIUM, QUORUM ALTERUM NECESSARIUM ERAT
     INESSE SUSCEPTIBILI, UT IN LANGUORE ET SANITATE ET ABUNDANTI ET
     PERFECTO.

HORUM ENIM. Vere haec proprietas est immediatorum, quia haec superius
assignabatur. Ab effectu uel ab auctoritate.

     QUORUM VERO ALIQUID EST MEDIUM NUMQUAM NECESSITAS EST OMNI ESSE
     ALTERUM; NEQUE ENIM NECESSE EST OMNI SUSCEPTIBILI CANDIDUM VEL
     NIGRUM ESSE, NEQUE FRIGIDUM VEL CALIDUM.

QUORUM. Post proprietatem immediatorum contrariorum supponit
mediatorum. Neque enim. Vere ita est in contrariis mediatis, quod
scilicet non est necesse alterum illorum inesse ut suo susceptibili
proprio, quia ita est in istis, candido et nigro etc. A partibus.

     HORUM ENIM MEDIUM ALIQUID NIHIL PROHIBET ESSE.

HORUM. Vere non necesse est alterum inesse, quia habent medium. Ab
oppositis.

     HORUM AUTEM ERAT ALIQUID MEDIUM, QUORUM NON ERAT NECESSARIUM
     ALTERUM ESSE SUSCEPTIBILI.

HORUM AUTEM. Bene dico, quia mediatorum non est necessarium
alterum inesse, quia ita est superius ostensum. Ab effectu uel ab
auctoritate. Et hoc est: HORUM ENIM ERAT superius ALIQUID MEDIUM, hoc
est describebantur superius mediata: QUORUM etc.

     PRAETER QUIBUS NATURALITER UNUM INEST, UT IGNI CALIDUM ESSE ET
     NIVI CANDIDUM.

PRAETER QUIBUS. Non est determinatum, inquam, ex natura subiecti
inesse alterum rebus sui susceptibilibus praeter illis, hoc est nisi
illis rebus quibus naturaliter unum de mediis contrariis inest.

Et attende quod sicut uoces contrarias dicimus quantum ad
significationem, ita etiam subiecta, ut corpus, hoc nomen, secundum
significationem susceptibile dicitur horum nominum: 'albi' 'nigri'.

Quod uero ait ignem naturaliter esse calidum uel niuem albam, ita
accipe 'NATURALITER': quod ex natura rei definitum est sic esse, uel
ita 'naturaliter': quod omnibus inest. Tribus enim modis naturale sumi
solet, quod scilicet natura docet, ut ridere, flere, uel quod a
natiuitate inest, /278/ ut qualitas parta in natiuitate subiecti,
sicut in passibili qualitate et passione dictum est, uel quod idem est
apud omnes, sicut intellectus et res, ut calidum secundum hoc quod
omni igni conuenit.

     IN HIS AUTEM DETERMINATE NECESSARIUM ALTERUM ESSE, ET NON
     ALTERUTRUM CONTINGIT.

IN HIS AUTEM. Continuatio: Eis rebus quibus mediata contraria
naturaliter conueniunt, necesse est alterum inesse, et in his rebus
determinate unum contingit, quia scilicet ex rei natura determinatum
semper est, quod insit, sicut calidum igni et candidum niui, et non
CONTINGIT inesse ALTERUTRUM, id est quodlibet, sed unum tantum semper.

     NON ENIM POSSIBILE EST IGNEM FRIGIDUM ESSE NEQUE NIVEM NIGRAM.

NON ENIM. Vere determinate unum inest, quod determinatum est alterum
non inesse. A causa.

Quod enim ait impossibile ESSE NIUEM NIGRAM, tale est: certum est non
esse.

     QUARE OMNI QUIDEM SUSCEPTIBILI NON EST NECESSARIUM ALTERUM EORUM
     INESSE SED SOLIS QUIBUS NATURALITER UNUM INEST, ET HIS
     DETERMINATE UNUM, NON ALTERUTRUM CONTINGIT.

QUARE OMNI QUIDEM. Quandoquidem solis naturalibus susceptibilibus
determinatum est ex natura rei unum de mediis contrariis semper
inesse, quare non omni susceptibili. Ab oppositis.

SED SOLUM. Haec est submissio illationis. Sed quaeritur quomodo
frigidum non sit determinatum inesse aquae, dum est in ea, licet non
sit ei naturale. Quippe omnia praesentia determinatum habent euentum
et determinatum quod est inesse sed non semper, ut diximus, neque ex
natura rerum sed ex eo quod contingit huic aquae, quippe "natura est
similitudo rerum nascentium". Quod ergo ex natura aquae contingit,
oportet aquae tantum conuenire.

     IN PRIVATIONE VERO ET HABITU NIHIL HORUM QUAE DICTA SUNT VERUM
     EST.

IN PRIVATIONE VERO. Quae superius assignauit contrariis, remouet
singula a priuatione et habitu.

     NEC ENIM SEMPER SUSCEPTIBILI NECESSARIUM EST ALTERUM EORUM ESSE.

NEQUE ENIM. Vere nil praedictorum, quia neque illud quod dictum est de
immediatis contrariis neque quod dictum est de mediis.  Et prius
remouet quod dixit de mediis, scilicet quod necessarium semper alterum
inesse susceptibili, dum ipsum permanet.

     QUOD ENIM NONDUM NATURAM HABET AD VIDENDUM NEQUE CAECUM NEQUE
     VISUM HABENS DICITUR.

QUOD ENIM.  Vere non omni tempore susceptibili priuationis et habitus
permanente inest ei uel priuatio uel habitus, quia neutrum inest ante
determinatum tempus. A parte scilicet temporis. Et hoc est: QUOD ENIM
NONDUM HABET etc., id est quod nondum uenit ad tempus institutum a
natura etc.

     IDEOQUE NON ERUNT HAEC TALIUM CONTRARIORUM QUORUM NIHIL EST
     MEDIUM.

IDEOQUE, quia scilicet non omni tempore alterum inest, scilicet uel
priuatio uel habitus. Ergo non sunt de numero immediatorum. A
descriptione contrariorum immediatorum uel fortasse a toto.

     SED NEQUE QUORUM EST MEDIUM; NECESSARIUM ENIM EST OMNI
     SUSCEPTIBILI ALTERUM EORUM ESSE; QUANDO ENIM IAM NATUM FUERIT AD
     HABENDUM VISIONEM AUT CAECUM AUT HABENS VISIONEM DICETUR.

SED NEQUE. Postquam remouit a priuatione et habitu naturam
immediatorum contrariorum, remouet mediat.

Continuatio: Priuatio et habitus non sunt de numero eorum contrariorum
quorum nil est medium sed neque de numero eorum quorum est
medium. Quod statim probat ab oppositis, quia scilicet in quodam
tempore necessarium, id est determinatum, alterum, scilicet uel
priuationem uel habitum, inesse susceptibili. Et hoc est: NECESSARIUM
ENIM etc. /279/

Vere in quodam tempore, quia in tempore determinato. A parte. Et hoc
est: QUANDO ENIM etc.

     ET HORUM NON DETERMINATE ALTERUM SED ALTERUTRUM CONTINGIT.

ET HORUM. Hoc apponit ad differentiam mediorum contrariorum circa
naturalia susceptibilia, quibus unum tantum semper determinate inest,
ut supra docuimus.

     IN CONTRARIIS AUTEM, QUIBUS EST MEDIUM, NUMQUAM NECESSARIUM FUIT
     OMNI ALTERUM ESSE SED QUIBUSDAM, ET HIS DETERMINATE UNUM.

IN CONTRARIIS AUTEM. Continuatio: In priuatione et habitu aliquando
necessarium est alterum, inesse susceptibili sed IN CONTRARIIS MEDIIS
NUMQUAM.

In QUIBUSDAM, eis scilicet quibus naturaliter conueniunt.

     UNDE PALAM EST QUIA SECUNDUM NEUTRUM MODUM TAMQUAM CONTRARIA
     OPPOSITA SUNT EA QUAE SECUNDUM PRIVATIONEM ET HABITUM OPPONUNTUR.

UNDE PALAM EST.  Quandoquidem priuatio et habitus non opponuntur eo
modo quo immediata contraria neque quo mediata, ergo secundum neutrum
modum contrariorum.  A partibus.

     AMPLIUS IN CONTRARIIS QUIDEM, EXISTENTE SUSCEPTIBILI, POSSIBILE
     EST IN ALTERUTRUM FIERI MUTATIONEM, NISI ALICUI NATURALITER UNUM
     SIT, UT IGNI CALIDO ESSE.

AMPLIUS. Hic ad ultimum differentiam assignat inter priuationem et
habitum et contraria, siue media sint siue immediata, circa ea
susceptibilia quibus naturaliter non insunt, hanc scilicet
differentiam quod contraria uicissim possunt permutari, ut postmodum
mutuo alterum subsequatur, quod non est in priuatione et habitu, quia
cum de habitu possit transire res ad priuationem, non potest regressio
fieri.

Continuatio: AMPLIUS, id est adhuc, de differentia inter priuationem
et habitum et contraria.

     NAMQUE QUOD SANUM EST POSSIBILE EST LANGUERE, ET CANDIDUM NIGRUM
     FIERI, ET CALIDUM FRIGIDUM, ET EX STUDIOSO PRAVUM ET ES PRAVO
     STUDIOSUM POSSIBILE EST FIERI (PRAVUS ENIM AD MELIORES
     EXERCITATIONES DEDUCTUS ET AD DOCTRINAS, VEL AD MODICUM ALIQUID
     PROFICIET UT MELIOR SIT; SI VERO SEMPER VEL MODICUM CREMENTUM
     SUMPSERIT, PALAM EST QUIA AUT PERFECTE MUTABITUR, AUT SATIS
     MULTUM CREMENTUM SUMET; SI ENIM BENE MOBILIOR AD VIRTUTEM FIAT,
     VEL QUODCUMQUE CREMENTUM SUMPSERIT A PRINCIPIO, ET EX HOC ETIAM
     VERISIMILE EST AMPLIUS EUM SUMERE CREMENTUM; ET HOC DUM SEMPER
     FIT, PERFECTE IN CONTRARIUM HABITUM RESTITUETUR, NISI FORTE
     TEMPORE SUSPENSUM SIT).

NAMQUE. Vere contraria uicissim permutantur, quia ista. A partibus.

     VERUM IN PRIVATIONE ET HABITU IMPOSSIBILE EST MUTATIONEM IN
     ALTERUTRUM FIERI; ET EX HABITU IN PRIVATIONEM FIT MUTATIO, A
     PRIVATIONE VERO IN HABITUM IMPOSSIBILE EST.

VERUM. Et nota quod non dicit 'in alterum' sed 'IN ALTERUTRUM', quia
una potest esse mutatio de habitu in priuationem sed non mutua. Et hoc
est quod exponit statim dicens: EX HABITU etc.

     NEQUE ENIM CAECUS FACTUS RURSUS VIDIT, NEQUE CUM ESSET CALVUS
     RURSUS COMATUS FACTUS EST, NEQUE CUM ESSET SINE DENTIBUS DENTES
     EI ITERUM ORTI SUNT.

NEQUE ENIM. Vere non fit regressio de priuatione in habitum, quia ita
est in istis. A partibus.

Quod autem ait: SINE DENTIBUS, edentulum accipit, in quo est
priuatio, quod bene potest notari per illud 'RURSUS' quod additur. Et
nota quod cum ait impossibile est fieri regressio, 'impossibile'
quantum ad actum uidetur accepisse ex his quae subiungit, ubi scilicet
actum tantum remouet, non possibilitatem.  Sed nil impedit si ex actu
semper remoto quasi ex effectu quodam possibilitatem quoque abesse
innuat.

     QUAECUMQUE VERO TAMQUAM AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPOSITA SUNT,
     PALAM EST QUIA NULLO PRAEDICTORUM MODO OPPOSITA SUNT.

QUAECUMQUE ERGO. Tribus differentiis assignatis, una scilicet
relatiuorum ad contraria, altera relatiuorum ad priuationem et
habitum, restat assignare eam tantum differentiam quam habet oppositio
affirmationis et negationis ad reliquas quattuor oppositiones. Quae
quidem in eo est, quod oppositio contradictionis sola a caeteris
tribus oppositionibus semper uerum et falsum diuidit, caeterae uero
oppositiones, quia tantum incomplexas uoces continent, ut ipse dicit,
neque uerum continent neque falsum. Continuatio: Non solum manifestum
est caeteras tres oppositiones diuersas esse ad inuicem sed etiam
oppositionem affirmationis et negationis diuidentium esse diuersam a
caeteris.

     IN HIS ENIM SOLIS ISTIS NECESSARIUM EST SEMPER ALIUD QUIDEM EORUM
     VERUM ALIUD AUTEM ESSE FALSUM.

IN HIS ENIM. Vere haec oppositio differt a caeteris, quia in eodem
haec sola a caeteris diuidit semper uerum et falsum. A parte /280/
differre. Et hoc est: IN ISTIS SOLIS, id est in affirmatione et
negatione, diuidentibus etc.

     NEQUE ENIM IN CONTRARIIS NECESSARIUM EST SEMPER ALTERUM VERUM
     ESSE, ALTERUM AUTEM FALSUM, NEQUE IN HIS QUAE AD ALIQUID SUNT,
     NEQUE IN HABITU ET PRIVATIONE.

NEQUE ENIM. Vere affirmatio et negatio tantum hoc habent, quia caetera
non. Ab immediatis. Et hoc est: NEQUE ENIM etc.

'SEMPER' bene apponit, ne quis in nomine contrarii contrarias quoque
propositiones includeret, ueluti istas:

     Omnis homo est albus

et:

     Nullus homo est albus

uel propositiones sub contrariis uel sub priuatione et habitu
comprehenderet, in quibus contraria ponuntur uel priuatio et habitus,
quas etiam postea ab affirmatione et negatione separabit, ut sunt
istae:

     Socrates est sanus

     Socrates est aeger

quas uocat complexa contraria, uel:

     Socrates est uidens

     Socrates est caecus

quae quidem tantum permanente subiecto uerum ac falsum diuidunt, non
SEMPER.

     UT SANITAS ET LANGUOR CONTRARIA SUNT, ET NEUTRUM NEQUE VERUM EST
     NEQUE FALSUM; SIMILITER AUTEM ET DUPLUM ET DIMIDIUM TAMQUAM
     RELATIVA OPPOSITA SUNT, ET NON EST EORUM NEQUE VERUM NEQUE
     FALSUM; SED NEQUE EA QUAE SECUNDUM PRIVATIONEM ET HABITUM SUNT,
     SICUT VISIO ET CAECITAS.

UT SANITAS ET AEGRITUDO, haec scilicet nomina etc. Exempla supponit de
tribus suprapositis oppositionibus et <a> singulis diuidentia uerum et
falsum separat.

     OMNINO AUTEM EORUM QUAE SECUNDUM NULLAM COMPLEXIONEM DICUNTUR
     NIHIL NEQUE VERUM NEQUE FALSUM EST; PORRO OMNIA QUAE DICTA SUNT
     SINE COMPLEXIONE DICUNTUR.

OMNINO AUTEM.  Probat, quod uoces suprapositarum oppositionum neque
uerae sint neque falsae tali syllogismo: Nullae uoces incomplexae sunt
uerae uel falsae sed uoces omnes suprapositarum trium oppositionum
sunt incomplexae, quare neque uerae sunt neque falsae, hoc est neque
uerum significant neque falsum. Propositionem habemus ibi: OMNINO
AUTEM etc., et affirmationem statim ibi: PORRO OMNINO etc.,
conclusionem extra.

Et attende quod Aristoteles hoc loco plane monstrat diuisionem
oppositorum de uocibus tantum se accepisse, ubi scilicet dicit omnia
quae suprapositarum sunt, dici non secundum complexionem, id est esse
uoces incomplexas. Unde Boethius in Commento, cum ostenderet, quare
caeterae oppositiones non significarent uerum uel falsum, sicut
affirmatio uel negatio, ait sic:

     Hoc autem idcirco euenit, quod omnia quaecumque sunt, in quibus
     aut ueritas aut falsitas inuenitur, secundum aliquam complexionem
     dicuntur; ea uero quae simpliciter proferuntur, ueri atque falsi
     prolatione carent, ut ipse ait, cum in principio omnia
     praedicamenta numeraret. Dixit enim singula eorum quae essent
     dicta, in nulla affirmatione dici.

His itaque uerbis Boethius patenter ostendit Aristotelem de uocibus
intendisse hic quoque, ubi scilicet repetit ipse Boethius ea quae
superius Aristoteles manifeste dixit de uocibus.

Sed fortasse dicetur quod non est necesse ut Aristoteles in caeteris
tribus oppositionibus superius uoces inclusisset sed res tantum, et
tamen hoc loco conuenienter de rebus ad uocabula transitum faciat, ubi
uidelicet, cum deberet ostendere res ipsas in se neque ueras esse
neque falsas, transfert se ad uocabula, quae ostendit uera non esse
uel falsa in significatione. Ex quo quidem apparet res significatas
neque ueras esse neque falsas in se, si uidelicet nomina quantum ad
significationem earum uera uel falsa non sunt.

Sed dico quod cum /281/ a rebus remouet uerum et falsum, quod
affirmationi et negationi conuenit, oportet uerum et falsum accipere
sicut affirmationi et negationi conueniunt, alioquin differentiam non
facerent. Dicamus itaqe res non esse ueras uel falsas eo modo quo sunt
propositiones uerae uel falsae, hoc est res ipsas non proponere uerum
uel falsum, quod quidem uerum est.

Sed quomodo postea conuenienter transierimus ad nomina earum? Ita,
inquiet aliquis, quod ostendemus nomina rerum non significare ea quae
sint uera uel falsa, id est quae significent uerum uel falsum, propter
hoc scilicet quod incomplexa sunt, quia, ut ipse ait, nulla incomplexa
hoc habent.

Sed ad haec dico, quia si hoc Aristoteles dicit, quod nullae uoces
incomplexae significent ea quae uerum uel falsum ponant, falsum omnino
dicit, quippe affirmatio uel negatio incomplexae uoces sunt et tamen
significant eas uoces quae uerum uel falsum enuntiant. Non itaque
uisum est nobis, ut de rebus ad uoces transitus hoc loco fieri possit,
sed hic de uocibus ubique intendi uolumus et si quandoque de rebus
agatur adiunctione oppositorum, supraposita de uocibus tantum ab
Aristotele accipi, quae quidem uoces partim complexae sunt, sicut
affirmatio et negatio, partim incomplexae sicut caeterae quae neque
uerum neque falsum significant sed maxime remoueri proprietatem
affirmationis et negationis a contrariis uocibus incomplexis, quod
planum est pro eo scilicet quod incomplexae uoces neque uerae sunt
neque falsae.

     SED ET MAXIME VIDEBITUR HOC TALE CONTINGERE IN HIS QUAE SECUNDUM
     COMPLEXIONEM CONTRARIA DICUNTUR; SANUM NAMQUE SOCRATEM AC
     LANGUERE SOCRATEM CONTRARIUM EST.

SED MAXIME VIDEBITUR haec proprietas CONTINGERE IN HIS uocibus QUAE
DICUNTUR contraria complexa sicuti in propositionibus factis de
contrariis praedicatis, ut:

     Socrates est sanus

     Socrates est aeger.

'MAXIME' dicit propter hoc, quia ipsa significatio ueri uel falsi hoc
in praedicamento non est, sicut ibi: SANUM NAMQUE. Vere in contrariis
complexis uidetur hoc contingere, scilicet diuidentia ueri uel falsi,
quia in istis:

     Socrates est sanus

et:

     Socrates est aeger.

Et hoc extra, et unde hoc: quod si in istis, quod ideo in contrariis
complexis.  Assignat a causa, dicens scilicet haec esse contraria
complexa. Et hoc est: SANUM ESSE SOCRATEM etc. Haec propositio ad
illam contraria est.

     SED NEQUE IN HIS CONTRARIUM EST SEMPER ALTERUM VERUM AUT FALSUM
     ESSE.

SED NEQUE IN HIS, contrariis scilicet complexis, maxime uidetur
proprietas affirmationis et negationis sed non est, quia si quandoque
diuidant uerum uel falsum, dum uidelicet Socrates est, non semper,
sicut affirmatio et negatio.

     CUM ENIM SIT SOCRATES, ERIT ALIUD QUIDEM VERUM ALIUD AUTEM
     FALSUM.

CUM ENIM. Duo dixit: quod in istis uidetur sed non est. Utrumque
ostendit, et prius assignat causam, quare uideatur, pro eo scilicet
quod dum Socrates existit, altera est uera et altera falsa. Et hoc
est: CUM, id est quando, existit SOCRATES etc.

     CUM VERO NON SIT, AMBO FALSA SUNT.

CUM VERO. Hic ostendit, quod non semper diuidant ueluti destructo
Socrate. Et hoc est: quando non existit Socrates, et falsa est

     Socrates est sanus

et:

     Socrates est aeger.

     NEQUE ENIM LANGUERE NEQUE SANUM ESSE VERUM EST, CUM IPSE SOCRATES
     OMNINO NON SIT.

NEQUE ENIM. Vere utraque tunc est falsa, quia /282/ neutra
est uera. Ab immediatis. Et hoc est: NEQUE ENIM etc.

     IN PRIVATIONE VERO ET HABITU, CUM NON SIT, NEUTRUM VERUM EST, CUM
     SIT, NON ERIT ALTERUM VERUM.

IN PRIVATIONE VERO. Postquam remouit proprietatem affirmationis et
negationis a contrariis complexis, remouet a priuatione et habitu
complexis, hoc est compositionibus, in quibus priuatio et habitus
praedicatur, ut sunt:

     Socrates est uidens

     Socrates est caecus.

Quas quidem propositiones ostendit neque etiam re permanente uerum et
falsum diuidere, quia scilicet ante determinatum tempus neutra est
uera.

Continuatio: In contrariis, scilicet immediatis uel naturalibus, ita
est quod semper permanente subiecto propositiones quae de eis fiunt,
uerum et falsum diuidunt sed in priuatione et habitu, complexis
uidelicet, quando subiectum priuationis et habitus non existit,
neutrum uerum est. Et cum, hoc est non tantum non diuidunt uerum et
falsum non permanente subiecto sed etiam permanente subiecto non
semper haec uera est, illa uero falsa.

     HABERE NAMQUE VISUM SOCRATEM AD ID QUOD EST CAECUM ESSE SOCRATEM
     OPPOSITUM EST SICUT PRIVATIO ET HABITUS, ET CUM SIT, NECESSARIUM
     NON EST ALTERUM VERUM VEL FALSUM ESSE (CUM ENIM NONDUM NATUS EST
     HABERE, UTRAQUE FALSA SUNT, ET VISUM EUM HABERE ET CAECUM ESSE).

HABERE NAMQUE. Vere PRIUATIO ET HABITUS complexa non semper etiam
subiecto permanente diuidunt. Si ita non diuidunt semper subiecto
etiam permanente:

     Socrates est uidens

et:

     Socrates est caecus

tunc illud est. A parte.  Et unde hoc? Quia scilicet ipsa sunt
priuatio et habitus, complexa scilicet. A causa. Et hoc est: HABERE
NAMQUE etc. Assume: sed ita non semper diuidunt etiam permanente
subiecto. Quod ostendit, cum supponit: ET CUM SIT etiam Socrates, NON
EST NECESSARIUM etc. Vere non omni tempore permanente subiecto
diuidunt, quia ante determinatum tempus non diuidunt. A parte
temporis. Et hoc est: CUM ENIM NONDUM EST in tempore naturaliter
instituto. ET CUM.

     IN AFFIRMATIONE VERO ET NEGATIONE SEMPER, SIVE SIT SIVE NON SIT,
     ALIUD QUIDEM ERIT FALSUM ALIUD AUTEM UERUM; LANGUERE NAMQUE
     SOCRATEM ET NON LANGUERE SOCRATEM, CUM IPSE SIT, PALAM EST QUIA
     ALTERUM EORUM VERUM ALTERUM AUTEM FALSUM EST, ET CUM NON SIT,
     SIMILITER (LANGUERE ETENIM, CUM NON SIT, FALSUM EST, NON LANGUERE
     AUTEM VERUM).

IN AFFIRMATIONE VERO. Sicut a caeteris oppositionibus remouit semper
diuidere uerum et falsum, ita affirmationi et negationi assignat, siue
scilicet res sit, siue non.  Dum enim Socrates existit, si quis dicat:

     Socrates est sanus

     Socrates non est sanus

altera est uera et altera falsa. Vere affirmatio et negatio semper,
siue res sit, siue non sit, diuidunt uerum et falsum, quia istae:

     Socrates languet et non.

A partibus.

LANGUERE ENIM. Vere altera est uera, quia negatio. A parte.

     QUARE IN HIS SOLIS PROPRIUM ERIT SEMPER ALTERUM EORUM RERUM
     ALTERUM FALSUM ESSE, QUAECUMQUE TAMQUAM AFFIRMATIO ET NEGATIO
     OPPOSITA SUNT.

QUARE IN HIS. Quandoquidem caeteris oppositionibus non conuenit semper
diuidere uerum et falsum; ergo soli affirmationi et negationi. Ab
immediatis.

			       LI 2.11

     CONTRARIUM AUTEM EST BONO QUIDEM EX NECESSITATE MALUM (HOC AUTEM
     PALAM EST PER SINGULORUM INDUCTIONEM, UT SANITATI LANGUOR ET
     IUSTITIAE INIUSTITIA ET FORTITUDINI DEBILITAS, SIMILITER AUTEM ET
     IN ALIIS), MALO AUTEM ALIQUANDO QUIDEM BONUM EST CONTRARIUM,
     ALIQUANDO MALUM (EGESTATI ENIM CUM SIT MALUM, SUPERABUNDANTIA
     CONTRARIA EST, CUM SIT ETIAM IPSA MALUM).

Continuatio: Expositis diligenter quattor oppositionum modis naturas
oppositionis contrariorum, propter quam, <ut> dictum est, de oppositis
tractat, diligentius prosequitur. Et primum hanc assignat quod omnia
contraria quae sub bono sunt, habent sua contraria sub malo sed non
omnia, quae sub malo sunt, habent sua contraria sub bono. Quippe mala
quae contraria sunt, quaedam sunt contraria bono, quaedam alteri malo.

EGESTAS ENIM et superabundantia contraria sunt /283/ et utraque mala
et rursus prodigalitas et auaritia uel ignauia et temeritas. Inter
autem haec contraria quae mala sunt, uirtutem mediam Horatius
assignare uidetur dicens:

     Virtus est medium uitiorum utrimque reductum.

Cum enim auarus sit qui retinet retinenda et non retinenda, prodigus,
qui tribuit tribuenda et non tribuenda, interuenit largus, qui et cum
prodigo conuenit in eo quod attribuit tribuenda, et auaro, qui retinet
retinenda, et ita largitas uirtus est media inter uitia et <reducta
ex> utrisque, ac per hoc quod modo ex utroque uitio reducta est, quasi
partem de utroque assumens. Sicut ergo uera propositio non potest esse
contraria uerae sed falsa falsae potest esse contraria, ita bonum bono
contrarium esse non potest, sicut potest malum malo. Quae enim bona
sunt, consona sibi sunt <et> conuenientia.

Continuatio: Non solum ea quae de contrariis ita sunt, erant scienda,
sed etiam ista quae sequuntur, quod scilicet bonum quod contrarium
est, ex necessitate est contrarium malo, hoc est: esse bonum quod
contrarium est, habet aliquod malum sibi contrarium. Quod dicit esse
manifestum, <quia> PER INDUCTIONEM SINGULORUM BONORUM quae contraria
sunt, inueniemus mala esse contraria omnibus illis bonis.

EGESTATEM ENIM. Vere malum quandoque est contrarium malo, quia
egestati superabundantia. A duplici parte.

     SED IN PAUCIS HOC TALE QUILIBET INSPICIET, IN PLURIBUS VERO
     SEMPER MALO BONUM CONTRARIUM EST.

SED IN PAUCIS, hoc est raro, inueniet mala esse contraria aliis malis
sed frequenter bonis.

     AMPLIUS CONTRARIORUM NON NECESSARIUM EST, SI ALTERUM SIT, ET
     RELIQUUM ESSE.

AMPLIUS. Aliam tangit naturam contrariorum in qua manifeste a
relatiuis differunt, quod uidelicet unum contrariorum potest existere
altero non existente.

     SANIS NAMQUE OMNIBUS, SANITAS QUIDEM ERIT, LANGUOR VERO NON ERIT.

SANIS NAMQUE. Vere unum contrarium potest existere non existente
altero, quia sanitas in animali, non existente aegritudine. Et hoc
est: omnibus animalibus existentibus sanis sanitas erit, hoc est
poterit esse, et languor non erit. Quidam tamen necessario uolunt
ostendere, quod si omne animal est sanum, languor est, hoc modo: Si
omne animal est sanum, omne languidum est sanum et ita sanum est
languidum. Unde et languor est in quodam sano, et ita est. Sed
profecto prior consequentia omni necessitate destituta est, in qua
scilicet ex possibili sequitur impossibile. Quod enim haec propositio
dicit 'omne <animal> est sanum', possibile est, impossibile uero quod
dicit 'omne languidum est sanum', atque ideo nullo modo eam
concedimus.

     SIMILITER AUTEM ET CUM OMNES SINT ALBI, ALBEDO QUIDEM ERIT,
     NIGREDO VERO NON ERIT.

SIMILITER AUTEM. Idem ostendit de mediis contrariis, quod ostensum est
de immediatis.

     AMPLIUS, SI SOCRATEM SANUM ESSE AD ID QUOD EST SOCRATEM LANGUERE
     CONTRARIUM EST, CUM NON SIT POSSIBILE UTRAQUE EIDEM INESSE SIMUL,
     NON ERIT POSSIBILE, CUM ALTERUM CONTRARIORUM SIT, ET RELIQUUM
     ESSE.

AMPLIUS. Ostendit existentiam unius contrarii non exigere existentiam
alterius, modo etiam ostendit praedicationem unius non exigere
praedicationem alterius, ideo scilicet quia nec in eodem sese pati
possunt. Et hoc est: AMPLIUS, id est adhuc, /284/ ago de contrariis,
dicens scilicet quod cum Socrates ESSE SANUM sit CONTRARIUM AD ID QUOD
EST SOCRATEM LANGUERE, hoc est cum haec duo propositionum dicta maxime
sibi aduersentur, NON erit POSSIBILE, CUM ALTERUM contingat, RELIQUUM
contingere. Et quare, praemittit, cum scilicet non sit possibile
utraque contraria praedicta conuenire simul eidem rei et ita nec
Socrati. Quasi a toto.

     CUM ENIM SIT SOCRATEM SANUM ESSE, NON ERIT LANGUERE SOCRATEM.

CUM ENIM SIT. Vere cum unum fuerit, non poterit esse alterum, quia cum
contingit sanum esse Socratem etc. A partibus.

     PALAM VERO EST QUIA ET CIRCA IDEM AUT SPECIE AUT GENERE NATURAM
     HABENT FIERI CONTRARIETATES.

PALAM VERO EST. Cum superius describeret media et immediata contraria,
dixit istorum alterum necesse inesse his in quibus nata sunt fieri, id
est proprio susceptibili, illorum uero minime. Nunc autem quod possit
esse proprium susceptibile contrariorum, assignat dicens hoc aliquando
speciem esse, scilicet specialissimam, aliquando genus, pro eo
scilicet quod quaedam sunt contraria, quae proprie fieri habent in
rebus secundum naturam, propter quam species, quaedam in rebus
secundum naturam earum, propter quam genus est impositum. Proprie
itaque quantum ad significationem species quarundam contrariarum uocum
fundamentum dicitur et genus quarundam, ut animal aegritudinis et
sanitatis proprium est sufficiens fundamentum uel corpus albedinis et
nigredinis et anima humana iustitiae et iniustitiae.

Sed quaerendum est quare potius corpus quam substantia proprium
susceptibile dicatur albedinis et nigredinis.  Sicut enim ista numquam
subsistere possunt nisi in corpore, ita nisi in substantia, et sicut
natura substantiae non exigit, sic nec natura corporis, quae saepe
etiam sine his reperitur. Sed si fortasse in eo corpus proprium
susceptibile dicetur et istorum quod cum ista numquam nisi in corpore
<sint>, aequaliter omnibus speciebus corporum inesse possunt sed non
omnibus speciebus substantiae, quippe species colorari non potest. Sed
iam profecto secundum hanc rationem non dicemus corpus esse proprium
susceptibile animati uel inanimati uel animal rationalis uel
irrationalis sed potius in eo aptius est ad habendum animationem uel
inanimationem quam in eo quod est substantia.

Continuatio: Dixi superius contraria nata fieri in quibusdam sed
manifestum est, quoniam contrarietates, id est contraria, habent fieri
proprie circa res conuenientes secundum speciem uel circa res
conuenientes secundum genus, in eo scilicet quod in specie conueniunt
uel in genere. Quippe corpora secundum hoc quod corpora sunt, proprie
albedinis uel nigredinis susceptibilia sunt quibus ex nulla natura
substantiae corporis repugnant haec quae nisi in corpore esse non
possunt.

     LANGUOR NAMQUE ET SANITAS IN CORPORE ANIMALIS NATURAM HABET
     FIERI, ALBEDO AUTEM ET NIGREDO SIMPLICITER IN CORPORE, IUSTITIA
     VERO ET INIUSTITIA IN ANIMA.

LANGUOR NAMQUE. Vere contraria habent fieri in eodem genere, /285/
quia languor et sanitas in corpore animalis, hoc est in animali.  A
partibus.

ALBEDO AUTEM. Post immediata quae fiunt in genere, exemplificat de
mediis, quae etiam fiunt in genere. Quod ait: IN CORPORE SIMPLICITER,
tantundem ualet, quantum si dicatur: in corpore, sicut et in Topicis,
cum dicitur: Si mouetur aliquo modo, et simpliciter mouetur, tantundem
ualet 'simpliciter mouetur', quantum 'mouetur' per se dictum.

IUSTITIA VERO. Exemplificat de contrariis quae fiunt circa speciem,
specialissimam scilicet, quippe anima per excellentiam pro humana
tantum ponitur, in qua tantum est iustitia uel iniustitia, si proprie
iustitiae nomen et iniustitiae sumatur.

     NECESSARIUM AUTEM EST OMNIA CONTRARIA VEL IN EODEM GENERE ESSE
     VEL IN CONTRARIIS GENERIBUS, VEL IPSA GENERA ESSE.

NECESSARIUM EST AUTEM. Fecit quandam diuisionem modo de contrariis
secundum naturam subiectorum, modo facit aliam secundum propriam
naturam ipsorum, docens uidelicet quaedam contraria esse genera,
quaedam esse specialissima posita sub contrariis generibus uel sub
eodem genere, ita scilicet quod non sub contrariis. Per bonum autem et
malum, quae pro uirtute et uitio ponit, contraria genera accipit, per
iustitiam et iniustitiam contraria specialissima, quae sunt sub
contrariis generibus, per albedinem et nigredinem contraria rursus
specialissima, quae in eodem genere ita sunt quod non sub contrariis.
Quod ait: NECESSARIUM, idem est quod 'determinatum', et haec diuisio
est tantum de contrariis uocibus substantiuis, non sumptis, quippe
sumpta uocabula nec genera sunt nec species.

     ALBUM ENIM VEL NIGRUM IN EODEM EST GENERE (COLOR ENIM GENUS EORUM
     EST), IUSTITIA VERO ET INIUSTITIA IN CONTRARIIS GENERIBUS (HUIUS
     ENIM VIRTUS, HUIUS AUTEM NEQUITIA GENUS EST).

ALBUM ENIM. Vere quaedam contraria sunt IN EODEM GENERE, ut expositum
est, quia albedo et nigredo. A partibus. Et uere IN EODEM, quia in
colore. A parte. Et hoc est: COLOR ENIM.

HUIUS ENIM. Vere iustitia et iniustitia sunt sub contrariis generibus,
quia sub uirtute et uitio A partibus. Et hoc est: huius iustitiae
etc.

     BONUM VERO ET MALUM NON SUNT IN GENERE SED IPSA SUNT GENERA
     ALIQUORUM EXISTENTIA.

BONUM VERO ET MALUM, hoc est uirtus et uitium, non sunt tantum
<in genere>, ut uidelicet specialissima, quae supra posuit sed ipsa
etiam sunt existentia genera aliquorum.

Quaerendum est circa quod genus uel circa quam speciem fieri habent
bonum et malum sumpta a bonitate uel malitia quae contraria. Sed nil
aliud proprium susceptibile habere uidentur nisi ens, quod neque genus
est neque species. Unde superius Aristoteles, cum bonum uel malum
ostenderet mediata esse, nullum aliud subiectum assignauit nisi ens
dicens: "Non enim omnia aut parua sunt aut studiosa" ac fortasse nil
impedit, si non omnia contraria uel circa genus fiant uel species.
/286/

			       LI 2.12
			      DE PRIORI

     PRIUS AUTEM ALTERUM ALTERO DICITUR QUADRUPLICITER.

PRIUS AUTEM. Post opposita de Priori tractat, hoc modo scilicet quod
prius enumerat quattuor modos Prioris quos alii iam distinxerant, et
insuper addit ipse ex sua parte quintum. Causam autem communiter de
omnibus quae post praedicamenta tractantur, superius assignauimus.

Continuatio: Non solum opposita dicuntur quattuor modis sed etiam
Prius quattuor modis accipitur. Et hoc est: ALTERUM DICITUR PRIUS
ALTERO quattuor modis. Quod ita exponendum, sicut illud superius, quod
alterum opponitur alteri QUADRUPLICITER, hoc est alterum altero
dicitur prius uno modo et similiter tertio et quarto modo.

Quaeritur autem quae sit haec diuisio Prioris quam ponit. Quidam
uocis in modos eam esse uolunt, pro eo scilicet quod modos nominat, et
tunc hanc uocem 'prius' in una significatione accipiunt tamquam
sumptum nomen a quadam specie relationis, quam etiam dicunt referri ad
posterius, ut sint quasi duae relationum species prioritas et
posterioritas. Nam licet is qui prior est, tempore praecedat in
substantia eum qui posterior est, sicut et pater filium, in
proprietatibus tamen prioris et posterioris simul sunt, quia nequaquam
is qui praecedit alterum, prior eo dicitur, nisi dum utrique simul
permanent, et tunc iste prior illo dicitur ex eo quod existit eo
tempore quo ille nondum erat. Si itaque duas res numquam simul
existentes sed per successionem temporum sese praecedentes et
subsequentes uocemus inuicem priores et posteriores, non eo modo
prioris nomen accipimus quo uolunt hic relatiue poni, ut si praesentem
lectionem dicamus priorem futura uel posteriorem praeterita, non
relatiue id dicimus, immo prius et posterius tantum sumpta sunt a
quibusdam speciebus 'Quando', et talis est sensus: praesens lectio est
prior futura, id est fit in tempore, post quam futura lectio est
subsecutura.

At uero si bene auctoritatis uerba pensemus, animaduertemus hanc
diuisionem potius aequiuocae uocis esse. Si enim Prius ad omnia
uniuoce diceretur, omnes simul et aequaliter modi Prioris uocarentur
Prius, quibus ex eadem causa Prioris nomen impositum, sicut omnia
animalia, quamuis quaedam sint digniora aliis, aequalia tamen animalia
dicuntur <et> nullum magis proprie quam alterum appellatur animal uel
Prius tempore, quia sicut una fuit impositionis causa, ita una fuit
impositio. At uero Aristoteles dicit Prius secundum tempus primum et
proprius uocari Prius quam caeteras significationes Prioris. Praeterea
dicit quartum modum qui est secundum dignitatem, paene alienissimum
esse a significatione Prioris.

Unde apparet nomen Prioris diuersas significationes habere secundum
distinctos quinque modos et in designatione Prioris secundum tempus
sumptum uidetur a quadam specie /287/ Quando pro qua ponitur 'pridem',
aduerbium, cuius comparatiuum est Prius, et secundum uim comparationis
relatiuum sicut caetera relatiua. In designatione uero aliorum modorum
alias habet significationes, siue sumptum sit a relationibus uel aliis
proprietatibus, siue non sit sumptum sed ex quacumque causa impositum,
sicut uidetur, ubi euentum rei priorem uocat ueritate propositionis et
causam ipsius, cum nos tamen id quod propositio dicit, nullam uelimus
essentiam esse, de quo quidem diligentius suo loco distinximus.

Fortasse autem uocis in modos diuisio poterit dici ista magis proprie
quam aequiuocae uocis. Nam etsi Prius de his quinque modis aequiuocae
uocis dicatur, hoc est cum diuersis definitionibus, non tamen ad eos
bene aequiuoce dicitur, cum non sint oppositae significationes. Sicut
et si quis 'subiectum' hanc uocem diuidat et diuersas eius acceptiones
ostendat siue in eadem re siue in diuersis ita: subiectum uel ita
dicitur quod est fundamentum uel quod est significatum uel est
praedicatione suppositum, uocis in modos diuisionem fecit, cum
diuersos acceptionis modos in hac uoce 'subiectum' ostendit,
aequiuocationis uero diuisio recte non fit, nisi ubi subiectae res
diuersae possunt assignari, scilicet quod id quod in una
significatione clauditur, in aliam non continuatur. Unde in
Diuisionibus ait Boethius, quod quotiens aequiuocationis partitio fit,
monstrandum est definitionibus res esse diuersas quae significantur,
sicut in diuisione carnis apparet. Potest itaque diuisio uocis in
modos non solum fieri uoce accepta uniuoce, sicut ostendit Boethius,
cum infinitum diuidit, uerum etiam accepta aequiuoce, cum uidelicet
non sunt significationes oppositae. Et ita hanc diuisionem Prioris
proprie dicamus uocis in modos esse, uel illam quae fit de 'amplector'
uel de 'hoc forte' aequiuoce accepto in designatione eiusdem personae,
ad quam tamen non est aequiuocum, sicut ostendimus tractantes de
aequiuocis.

			<Primus modus prioris>

     PRIMO QUIDEM ET PROPRIE SECUNDUM TEMPUS, SECUNDUM QUOD SCILICET
     ANTIQUIUS ALTERUM ALTERO ET SENIUS DICITUR (IN EO ENIM QUOD
     TEMPUS AMPLIUS EST, ET ANTIQUIUS ET SENIUS DICITUR).

PRIMO QUIDEM. Incipit computare significationes Prioris, quae sunt
quinque: (1)prius uidelicet secundum tempus; (2) prius secundum
dignitatem; (3) prius secundum conuersionem; (4) prius secundum
ordinem; (5) prius secundum causam. Et illam significationem Prioris
quae secundum tempus est, ponit priorem, quam et primo dicit uocari
hoc nomine Prius et proprie, quoniam usitata magis est haec acceptio
Prioris.

ANTIQUIUS accipe quantum ad inanimata, ut:

     Haec domus antiquior est illa

SENIUS uero quantum ad animata.

IN EO ENIM. Vere SECUNDUM TEMPUS DICITUR prius, quia secundum amplius
tempus, id est secundum hoc quod maiori tempore existit unum quam
alterum, dicitur prius eo. /288/

		       <Secundus modus prioris>

     SECUNDO AUTEM QUOD NON CONVERTITUR SECUNDUM SUBSISTENDI
     CONSEQUENTIAM, UT UNUS DUOBUS PRIOR EST.

SECUNDO AUTEM. In primo modo, id est in prima acceptione Prioris,
accipitur prius secundum tempus sed secundo modo dicitur alterum prius
altero, QUOD NON CONVERTITUR ad ipsum SECUNDUM CONSEQUENTIAM
SUBSISTENDI, hoc est secundum necessariam comitationem simul
permanendi, UT cum unum necessario comitetur duo, quippe duo nullo
modo possunt existere, nisi unum sit, duo uero necessario non
comitantur unum, quia posset unum <esse> ita, quin duo essent. Si
tamen unum accipiamus sumptum ab unitate et duo ponamus non secundum
numerum sed secundum discretionem, uidetur falsum, quod unum possit
esse, quin sint duo. Quippe unum, id est informatum unitate, esse non
potest, nisi ipsa sit unitas et sumptum ipsius et ita duo. At uero si
accipiamus unum et duo uel utraque secundum discretionem uel utraque
sumpta, illud quidem ab unitate, hoc a binario, uerum est quod
Aristoteles dicit.

     DUOBUS ENIM EXISTENTIBUS, MOX CONSEQUENS EST UNUM ESSE, UNO AUTEM
     EXISTENTE, NON NECESSARIUM EST DUO ESSE; IDCIRCO NON CONVERTITUR
     AB UNO CONSEQUENTIA UT SIT RELIQUUM.

DUOBUS ENIM. Commendatio est exempli, uel a descriptione secundi modi
Prioris. Ostendit unum prius esse duobus secundum modum secundum, quia
scilicet <cum unum> consequatur necessario duo, non fit conuersio
mutuae comitationis de duobus ad unum. Quod ait: MOX CONSEQUENS EST
ESSE UNUM, tale est: necessario existentiam duorum comitatur
existentia unius sed non conuertitur.  Quod dicit sic: UNO AUTEM.

IDCIRCO, quia scilicet unum consequitur tantum ad duo, ergo NON
CONUERTITUR CONSEQUENTIA AB UNO, UT SIT RELIQUUM, hoc est non fit
mutua comitatio, ut sit reliquum, id est duo.

     PRIUS AUTEM VIDETUR ILLUD ESSE A QUO NON CONVERTITUR IN EO QUOD
     EST ESSE CONSEQUENTIA.

PRIUS AUTEM. Continuatio: Egi de duobus et de uno ostendendo secundum
modum Prioris et non determinaui, quod illorum prius diceretur. Sed
ILLUD recte VIDETUR ESSE PRIUS, A QUO NON CONUERTITUR CONSEQUENTIA IN
EO QUOD EST ESSE, hoc est non reciprocatur necessaria comitatio et ne
consequentiam accipiamus secundum condicionem sed magis secundum
comitationem existendi, addit: IN EO QUOD EST ESSE, hoc est ita quod
simul necessario existat.

		       <Tertius modus prioris>

     TERTIO VERO SECUNDUM QUENDAM ORDINEM PRIUS DICITUR, QUEMADMODUM
     ET IN DISCIPLINIS ET IN ORATIONIBUS.

TERTIO VERO. Quo tertium uocat hunc modum, siue illum secundum uel
caeteros aliis nominibus ad ordinem pertinentibus distinguit, existimo
fieri secundum ordinem tractandi aut fortasse quoque secundum ordinem
impositionis uocis in diuersis acceptionibus. Distat autem hic tertius
modus a primo, quod ibi Prius accipitur secundum tempus, hic secundum
positionem ordinis.  Qui quidem ordo accipi potest tam in rebus simul
existentibus quam in non simul existentibus. Nam ipse quoque
Aristoteles in Quantitate partes temporis uel orationis uel numeri
priores inuicem et posteriores dixit secundum ordinem. Cum itaque
ipsum tempus prius alio tempore dicatur secundum /289/ ordinem, rursus
secundum tempus etiam prius alia res prior altera dicitur, ut altera
prioritas secundum ordinis positionem, altera secundum temporis
transitum accipiatur, siue in eadem re siue in diuersis.

QUEMADMODUM IN DISCIPLINIS. Disciplinas uocat exercitia discendi, in
quibus quidam ordo seruatur, cum haec ad doctrinam conuenienter ante
illa disponantur, quia prius addiscenda sunt quam illa.

     NAM ET IN DEMONSTRATIVIS DISCIPLINIS EST PRIUS ET POSTERIUS PER
     ORDINEM.

NAM. Vere in disciplinis prius est et posterius secundum ordinem, quia
in demonstratiuis disciplinis. A parte. Demonstratiuas ideo fortase
dicit, quia his exercendo non solum contemplatione animi utimur, uerum
etiam demonstratione sensuali experimur quod dicitur, ut in doctrina
geometriae quaedam oculis subiecta monstrantur. Quid autem in
geometria uocat elementa uel quid descriptiones, nos qui omnino artis
expertes sumus, ignoramus. Haec uero suffecerit credere, quod prius
ibi ordinantur elementa quam descriptiones.

     ELEMENTA ENIM PRIORA SUNT HIS QUAE DESCRIBUNTUR PER ORDINEM SED
     ET IN GRAMMATICA ELEMENTA PRIORA SUNT SYLLABIS, ET IN
     ORATIONIBUS SIMILITER; PROOEMIUM ENIM PRIUS EST NARRATIONE PER
     ORDINE.

ELEMENTA ENIM. Vere in demonstratiuis disciplinis quaedam sunt priora
aliis secundum ordinem, quia elementa descriptionibus. A partibus. Sic
construe: ELEMENTA SUNT PRIORA PER ORDINEM HIS QUAE DESCRIBUNTUR, id
est ipsis descriptionibus.

ET IN GRAMMATICA similiter prius tractatur doctrina elementorum, id
est literarum, quam syllabarum et in oratione rhetorica prius
ordinatur PROOEMIUM, deinde narratio.

		       <Quartus modus prioris>

     AMPLIUS SUPRA EA QUAE DICTA SUNT, QUOD MELIUS EST ET
     HONORABILIUS, PRIUS NATURALITER ESSE VIDETUR; CONSUEVERUNT AUTEM
     ET PLURIMI HONORABILIORES ET MAGIS DILECTOS A SE PRIORES DICERE
     APUD SE; EST QUIDEM ET PAENE ALIENISSIMUS PRIORUM HIC MODUS.

AMPLIUS. Quartum modum Prioris supponit, qui consistit secundum
dignitatem praelationis, sicut est prior monachorum.

SUPRA, id est praeter EA Priora QUAE DICTA SUNT superius, est hic
quartus modus Prioris, qui quidem attenditur uel secundum utilitatem,
quod designat per 'MELIUS', uel secundum honestatem, quod accipit per
'HONORABILIUS'.

NATURALITER, id est proprie.

Nota quod dixit 'VIDETUR' et non dixit 'est', quia in sequentibus iam
paene alienissimum hunc modum esse dicturus est, qui secundum
consuetudinem et uoluntatem hominum dictus est et in sermone minus
usitatus fortasse uidebatur.

     MODI ITAQUE QUI DICTI SUNT DE PRIORE ISTI SUNT.

MODI ITAQUE. Enumeratis quattuor modis Prioris, quia quintum addere
uolebat, qui teste Boethio priscis philosophis erat ignoratus,
ostendit quattuor praemissos ab aliis iam esse distinctos. Illatio sic
fit: Quandoquidem isti quattuor suprapositi modi Prioris sunt ille
modus Prioris qui est secundum tempus et secundum ordinem etc., ERGO
SUNT illi MODI QUI iam DICTI SUNT a caeteris quoque philosophis. A
partibus uel a pari.

		       <Quintus modus prioris>

     VIDETUR AUTEM PRAETER EOS QUI DICTI SUNT ALTER ESSE PRIORIS
     MODUS: EORUM ENIM QUAE CONVERTUNTUR SECUNDUM ESSENTIAE
     CONSEQUENTIAM, QUOD ALTERIUS QUOMODOLIBET CAUSA EST DIGNE PRIUS
     NATURA DICITUR.

VIDETUR AUTEM. Ecce quintus, quem ex sua parte addit.

EORUM ENIM. Vere alia acceptio Prioris est a suprapositis, quia ista
quae secundum causam simpliciter accipitur. A parte.

Nota quod ad prioritatem sola causa uim habet, non etiam conuersio,
immo conuersio magis ad simul quam ad Prius pertinet. Et fortasse ideo
exemplum /290/ posuit de eo qui conuertitur, quia per conuersionem
uidetur tantum simul esse et nullo modo prius. Vel iam etiam apposuit
secundum conuersionem, quia uoluit hanc speciem Prioris secundum
naturam distinguere a secundo modo Prioris, qui etiam sicut iste
secundum naturam accipitur sed in hoc tantum differt, quia ibi
conuersio non est sicut hic. Puto enim apud Aristotelem quattuor modos
Prioris sufficere, secundum tempus scilicet, secundum ordinem,
secundum dignitatem, secundum naturam.

Secundum naturam autem illud proprie prius altero dicitur, quod sic ad
alterum se habet, ut ipsum naturaliter praecedat tamquam ipsius
principium et causa, sicut unum praecedit duo et euentus rei ueritatem
propositionis et homo risibilis et rationalis animal rationale et
cycnus albedinem, cuius est fundamentum, et omnis causa, sicut
principium effectus dicitur, ita etiam prior naturaliter, etiam
finalis, quae alio respectu effectus est, quam quidem ipse quoque
Boethius inter propria quattuor principia <numerat, ubi duo principia>
per accidens assignat, tempus scilicet et locum. Omnis itaque causa
sub Priori secundum naturam eadem uidetur, siue inuicem conuertitur ad
effectum, sicut hic dicitur, siue non, sicut superius est
ostensum.

Sed quia nimis stricte Prius secundum naturam acceperant, qui illud
tantum quod non conuertitur ad alterum, Priori supponebant, addidit
hunc etiam modum Aristoteles supponi secundum naturam, qui cum
superiori conueniat in eo quod natura prius dicitur, in eo a superiori
exemplo ipsum diuidit, quod conuersionem assignat. In una tamen
significatione Prioris naturae tam iste modus qui in conuersione
consistit quam ille qui non conuertitur, continetur.

Nota: cum dicitur alter esse Prioris modus 'alter' pro 'alius'
ponitur, quippe alter de duobus tantum dicitur, alius uero ad
quemlibet numerum pertinet.

EORUM ENIM. Vere alius est modus Prioris a suprapositis acceptionibus
Prioris, quia iste qui est secundum conuersionem ita quod alterum est
causa alterius, etsi nulla sit de quattuor causis.

Sic construe: Alterum EORUM QUAE CONVERTUNTUR SECUNDUM CONSEQUENTIAM
ESSENTIAE, id est comitationem permanentiae, QUOD ALTERIUS CAUSA EST
QUOLIBET MODO, id est quaecumque causa, DIGNE, id est proprie,
DICITUR. Quam exponit, cum subdit: NATURA. Quaecumque enim natura
priora sunt, proprie priora dicuntur utpote causae effectus suos ex se
generantes.

     QUIA VERO SUNT QUAEDAM HUIUSMODI, PALAM EST; ESSE NAMQUE HOMINEM
     CONVERTITUR SECUNDUM ESSE CONSEQUENTIAM AD VERAM DE SE ORATIONEM;
     NAM, SI EST HOMO, VERA ORATIO EST QUA DICIMUS QUIA EST HOMO, ET
     HOMO CONVERTITUR QUIA EST.

ESSE NAMQUE. Vere quaedam conuertuntur inuicem tamquam causae et
effectus, quia essentia hominis et ueritas propositionis, quae hominem
esse enuntiat, hoc est, ESSE HOMINEM CONVERTITUR AD ORATIONEM UERAM DE
SE SECUNDUM CONSEQUENTIAM essentiae, id est comitationem alternae
permanentiae, eo uidelicet quod oratione hac:

     Homo est

proponente hominem esse, non potest ipsa in eo esse uera, quin homo
sit. Comitationem itaque Aristoteles /291/ accepit inter ueritatem
propositionis et euentum rei, oratione uerum uidelicet proponente,
quod tamen ipse non determinat, quia sic de propositionibus agitur
gratia sensus, quasi semper cum sensu permaneant.

Sunt autem quidam qui non solum consequentiam comitationis mutuam hic
accipiunt, uerum etiam mutuam condicionalis differentiam, adhaerentes
quidem uerbis auctoris, qui condicionalem apponit coniunctionem
dicens: NAM SI EST HOMO etc., et alteram quidem consequentiam
simpliciter quoque recipiunt, quae scilicet ex ueritate propositionis
infert euentum rei, alteram uero cum circumstantia tantum, quae
scilicet ex euentu infert ueritatem hoc modo:

    (a)  Si uera est haec propositio 'Homo est', tunc homo est

    (b)  Si homo est, uera est haec propositio, cum fiat.

Sed ad haec dico quod similiter inter unum et duo possent mutuam
consecutionem seruare uel inter animal et hominem, si uidelicet ex una
parte circumstantiam uelint adiungere hoc modo:

     Si duo sunt, unum est

     Si unum est, cum alterum sit, duo sunt.

Et rursus:

     Si Socrates est homo, est animal

et:

     Si est animal, cum sit risibile, est homo.

At uero Aristoteles, qui ueritatem propositionis sequi concedit de uno
ad duo, consequentiam dicit non conuerti.

Praeterea si circumstantia apponatur in altera parte, conuersio
terminorum consequentiae non consistit, quia iam consequens non facit
antecedens et antecedens consequens, cum uidelicet ipsam
circumstantiam semper oporteat esse de antecedenti consequentiae cui
apponitur, sicut alibi ostendendum est, ubi scilicet de hypotheticis
propositionibus disputabitur.

Nos autem non solum hanc consequentiam simpliciter factam reprobamus:

     Si homo est, uera est haec propositio 'Homo est'

eo uidelicet quod saepe contingit rem esse non facta propositione,
uerum etiam conuersam calumniamur, hanc scilicet:

     Si 'homo est' est uera, id est dicit tale quid quod in re est,
     tunc homo est.

Videtur enim ea falsum sic extrahi: si quia 'Homo est' dicit illud
quod in re est, homo est, et quia 'Homo est' dicit 'Asinus est', homo
est, quamquam sequens consequentia ex nulla adiunctione naturae
procedit.

Amplius si quia 'Homo est' est uera, homo est, et quia 'Homo est',
haec propositio, est haec alia propositio 'Asinus est', homo est. Ubi
similiter consequentia sequens omni natura consecutionis destituta
est.

Unde omnino reprobanda esse uidetur haec quoque conseqentia:

     Si uera est 'Homo est', tunc homo est

sicut eius conuersa simpliciter facta, quippe antecedens nullo modo ex
se exigit consequens, cum uidelicet id quod haec propositio sit uera,
hoc est dicat illud quod in re est, omnino propter aliud dictum
contingere posset quam propter hoc quod est hominem esse.

Sed rursus fortasse erit qui eam probare contendat /292/ hoc modo: Si
'Homo est' est uera, hoc est dicit illud quod in re est, tunc illud
quod in re est, dicitur ab ea et ita illud quod ab ea <dicitur>, est
in re et ita hominem esse est in re a pari, unde et homo est. Itaque
per medium ostensum est, quod si homo est, est uera 'Homo est'.

Sed profecto secundum huiusmodi argumentationem posset ostendi solo
Socrate existente filio Sophronici, quod si Sophronicus est pater
alicuius, Socrates est, hoc modo: Si Sophronicus est pater alicuius,
aliquis est filius Sophronici et ita filius Sophronici est aliquis;
unde Socrates est aliquis a pari, et ita est. Itaque per medium
ostensa est consequentia haec:

      Si Sophronicus est pater alicuius, Socrates est

quae nullo modo procedit. Unde refellenda est tam haec quam illa
argumentatio.

Et illi quidem qui nimis dissimilitudini adhaerent in eo contradicere
uolent, quod consequentiae actuales necessariis sunt adiunctae;
paenultimae namque in utraque argumentatione actuales sunt, caeterae
necessariae uidentur.

Nostra uero sententia, cum nullam fortasse de omnibus Prius modi
consequentiis recipiat, quia uidelicet nullius antecedens ex se exigit
consequens, easdem paenultimas maxime calumniatur quae solum actum
respiciunt. Consequentiam itaque tantum hic accipe secundum
comitationem accipimus, non secundum condicionem, et si recte
ueritatem diiudicemus, ad tempus accomodari uidetur comitatio haec,
quamdiu uidelicet propositio euentum rei proponit.

Sed, inquiet aliquis, cur non etiam unum <et> duo similiter sese mutuo
consequentur ad tempus, quamdiu scilicet cum uno existit alterum, uel
animal et homo, quamdiu risibile permanet?

Et nos quidem uerum id esse concedimus, quod illa quoque similiter
sese comitantur ad tempus.

Sed si nos hominum uisum atque acceptionem attendamus, quam
Aristoteles maxime sequitur, uidentur sese semper comitari ueritas
propositionis et euentus nec ad tempus hoc dici, quippe homines
transitum uocum non attendentes, cum de propositionibus agunt gratia
sensus, semper eas quasi existentes accipiunt, et tantundem ualet
secundum eorum acceptionem 'esse in re' quantum ueram esse
propositionem quae illud dicit, ubi uocum inconstantiae non adhaerent
nec tamen idem dicit:

      Homo est

quod dicit:

     'Homo est' <est> uera

scilicet illa simpliciter euentum rei denuntiat, haec ueritatem
propositioni copulat, alioquin alterum alterius causa non esset, si
uidelicet idem penitus essent.

Sed cum diuersa sint nec in ueritatem semper sese comitantia, ponuntur
tamen secundum hominum acceptionem ut semper simul contingentia.
Aliter namque uoces secundum significationes, aliter secundum
essentiam suam pensantur, ut iam alibi docuimus. Nam:

      Si homo est, uere homo est

conuertitur mutuo /293/ ad:

     'Homo est' est uera

quia scilicet ita est in re, quod dum homo est, uera est oratio qua
dicitur quod homo est, et conuertitur, quia homo est, id est hoc quod
homo est, conuertitur, subaudis ad ueritatem propositionis. A pari uel
a parte conuersionis, quia conuersio alia simplex, alia per
contrapositionem et rursus alia temporaliter, alia alio modo.

     NAM, SI VERA ORATIO EST QUA DICIMUS QUIA EST HOMO, HOMO EST.

NAM SI VERA EST. Vere conuertitur 'Homo est', quia scilicet ita est in
re, quod dum VERA EST ORATIO QUA DICITUR quod HOMO EST, HOMO EST. A
pari similiter uel a parte conuersionis.

     EST AUTEM VERA QUIDEM ORATIO NEQUAQUAM CAUSA QUOD SIT RES,
     VERUMTAMEN VIDETUR QUODAMMODO CAUSA UT SIT ORATIO VERA.

EST AUTEM. Postquam assignauit mutuam comitationem inter euentum rei
et ueritatem propositionis, assignat quid cuius sit causa, euentus
scilicet rei causa ueritatis propositionis et ideo naturaliter est
prior.

Continuatio: Dixi ueritatem propositionis in comitatione eodem modo se
habere ad euentum rei sed non eodem modo se habere in natura, quia
scilicet ueritas propositionis non est causa euentus, sicut euentus
causa est ipsius. Et hoc est: EST AUTEM etc.

Quod 'QUODAMMODO CAUSA', ideo dicitur, quod nulla est de quattuor
causis.

     DUM ENIM RES EST AUT NONEST, VERA ORATIO AUT FALSA DICATUR
     NECESSE EST.

DUM ENIM. Vere res est quodammodo causa, quia hoc modo quod propositio
inde uera est, quod contingit rem esse uel non esse. A causa uel a
parte causae.

Sed hoc loco non irrationabiliter quaeritur, cum illud quod propositio
dicit, non sit aliqua essentia, quomodo eam causam appellemus.

Quippe causa et effectus a relationibus sumpta esse uidentur, relatio
autem uel aliqua proprietas in eo quod omnino non est, esse non
potest.

Praeterea homine destructo uera est haec propositio:

     Non est homo

quia similiter, ut ipse dicit, uera est propositio ex eo quod res non
est, sicut ex eo quod est.

Sed tunc neque hominem causam neque aliquid proprie dicimus.

Et uerum est quod proprie non dicitur sed magnificatiue, sicut et
quando dicimus uictoriam esse causam belli, dum ipsum bellum secundum
euentun necdum est uictoria. Nihil enim uictoriae contingere
intendimus sed bellum propter illam fieri monstramus.

Similiter propositionem ueram esse propter euentum, nihil quidem
euentui attribuentes sed propter euentum ueritatem propositioni
copulantes, quod fortasse etiam notare uoluit, cum ait euentum
quodammodo causam ueritatis propositionis.

     IDEOQUE SECUNDUM QUINQUE MODOS PRIUS ALTERUM ALTERO DICITUR.

IDEOQUE, quia scilicet secundum istos quinque modos. A partibus. /294/

			       LI 2.13
			    DE MODIS SIMUL

     SIMUL AUTEM DICUNTUR SIMPLICITER QUIDEM ET PROPRIE, QUORUM
     GENERATIO EST IN EODEM TEMPORE.

SIMUL AUTEM. Finito tractatu Prioris tractat Simul statim, quia
secundum idem Simul et Prius accipiuntur, et quot modis prius, tot
modis Simul dici potest, licet ipse tantum duos modos Simul ponat,
secundum tempus uidelicet et secundum naturam. Quibuscumque enim modis
alterum praecedit alterum, eisdem potest alterum simul esse cum
altero, non solum in tempore aut in natura, uerum etiam in ordine aut
in dignitate. Sed sufficit magis consuetas significationes Simul
ponere, aut fortasse uocis inuentio ad alias significationes apud
Graecos accomodata <non> erat, cum tamen apud nos frequentius Simul
secundum locum accipiamus, secundum hoc scilicet quod aliqua eodem
loco aggregata sunt, quam etiam significationem hic omnino
praetermittit.

Quaeritur autem quid Simul significet in utraque acceptione suae
aequiuocationis quam ponit. Et in priori quidem acceptione uidetur
nomen esse omnium eorum quae eodem tempore facta sunt uel creata, et
tunc potest esse sumptum siue a quadam specie Quando siue a relatione
quadam. Cum autem Simul in natura accipimus siue quantum ad naturalem
permanentiam siue quantum ad diuisionem a relatione tantum, sumptum
esse uidetur.

Quaeritur etiam utrum Simul in natura multipliciter accipiatur ad
duos modos, quos distinguit, an ex eadem causa sit impositum
utrique. Sed quia pro uno modo Aristoteles ponit Simul secundum
naturam, in quo duos alios includit, uidetur uno modo accipi Simul
secundum naturam, ac si sub disiunctione dicamus simul esse per
naturam, quod uel simul est secundum existentiam naturalem uel
secundum diuisionem eandem. Nil etiam obest, si tamquam aequiuoce
Simul quoque per naturam ad duos modos accipiamus, hic quidem ex alia
relatione, ibi ex alia sumptum sed quantum ad eandem uocem duas
significationes sub uno modo accipit.

Continuatio: Prius dicitur praedictis modis sed Simul dicitur istis
modis et non tantum Prius proprie accipitur secundum tempus sed etiam
SIMUL SIMPLICITER, id est uniuersaliter ET PROPRIE, quia in eodem
tempore sunt generata.

     NEUTRUM ENIM NEQUE PRIUS NEQUE POSTERIUS EST EORUM; SIMUL ITAQUE
     HAEC DICUNTUR SECUNDUM IDEM TEMPUS.

NEUTRUM ENIM. Vere sunt simul secundum tempus.  Ab immediatis. Quam
quidem consequentiam, illud 'ENIM' innuit, assignationem uero Simul
ponit cum consequentia, conclusionem uero extra supponit ibi: SIMUL
ITAQUE.

     NATURALITER AUTEM SIMUL SUNT QUAECUMQUE CONVERTUNTUR QUIDEM
     SECUNDUM QUOD EST ESSE CONSEQUENTIAM SED NEQUAQUAM CAUSA EST
     ALTERUM ALTERI UT SIT, UT IN DUPLO ET MEDIO.

NATURALITER AUTEM. Alium modum Simul assignat: QUAECUMQUE
CONUERTUNTUR ad inuicem SECUNDUM QUOD EST ESSE CONSEQUENTIAM ita quod
neutrum EST CAUSA alterius uel quemadmodum eadem diuisione /295/
generis contra se ponuntur.

     CONVERTUNTUR ETENIM HAEC (NAM CUM SIT DUPLUM EST MEDIUM, ET CUM
     SIT MEDIUM EST DUPLUM) SED NEUTRUM CAUSA EST UT SIT.

CONVERTUNTUR ETENIM. Commendatio exempli est causa.

NAM CUM. Vere conuertuntur, quia hoc modo, quod hoc ita exigit illud
et illud istud, quod nullo modo absque se esse possunt, sed neutrum
est causa alterius. A parte conuersionis.

Quaeritur utrum sola relatiua hoc habeant, et uidetur actioni quoque
et passioni illatae ab ea conuenire, sicut est uidere et uideri, nisi
forte dicatur, quod actio est causa quodammodo passionis et prior
naturaliter et quodammodo eam faciens secundum hoc quod eam infert.
Quaerit etiam aliquis, utrum risibile et nauigabile hoc habeant. Quod
nullo modo uidetur uerum, cum scilicet nulla ex natura sua
adiunctionem habeant, unde existentia alterius exigat existentiam
alterius. Quam fortasse adiunctionem notauit, cum ait: secundum quod
est esse consequentiam, hoc est secundum comitationem ex adiunctione
propriae existentiae. Nihil autem impedit, siue solis relatiuis
praedicta proprietas conueniat siue non.

     DICUNTUR SIMUL NATURALITER ET QUAE EX EODEM GENERE E DIVERSO
     DIVIDUNTUR AD SE INVICEM.

DICUNTUR AUTEM. Non solum praedicta sunt simul naturaliter sed etiam
illa quaecumque EX EODEM GENERE etc., hoc est quaecumque in eodem
genere conuenientia diuiduntur AB INVICEM E DIVERSO, id est ex
diuersitate rerum contentarum diuersa sunt ab inuicem et sibi
opposita. Aliter enim in diuisione generis poni non possent, nisi
scilicet et in genere conuenirent et in propriis significationibus
dissiderent.

     E DIVERSO AUTEM DIVIDI ALTERUTRUM DICUNTUR QUAE SECUNDUM EANDEM
     DIVISIONEM SUNT, UT GRESSIBILE, VOLATILE ET AQUATILE.

E DIVERSO AUTEM. Quia ignota erant uerba, exponit, quid sit 'e diuerso
diuidi', hoc est poni contra se in diuisione eiusdem.

     HAEC ENIM ALTERUTRUM E DIVERSO DIVIDUNTUR, QUAE SUNT EX EODEM
     GENERE.

HAEC ENIM. Commendatio est exemplorum.

     ANIMAL NAMQUE DIVIDITUR IN HAEC, IN VOLATILE ET GRESSIBILE ET
     AQUATILE.

ANIMAL NAMQUE. Vere ista ponuntur in diuisione eiusdem generis, quia
animalis. A parte. Et hoc est: ANIMAL ENIM.

     ET NIHIL HORUM PRIUS VEL POSTERIUS EST SED SIMUL PER NATURAM HAEC
     ESSE VIDENTUR.

ET NIHIL HORUM etc., siue scilicet quantum ad praedicationem generis
siue quantum ad naturam diuisionis. Si enim secundum praedicationem
generis alterum prius esset altero, ut uidelicet unum supponeretur
generi mediante altero, non essent opposita nec ideo simul in
diuisione ponenda.

     DIVIDITUR AUTEM ET SINGULUM HORUM IN SPECIES RURSUS, UT
     GRESSIBILE ANIMAL ET VOLATILE ET AQUATILE.

DIVIDITUR AUTEM. Quia tantum dixerat illa diuidere et non dixerat
diuidi, uideretur, quod non diuidi possent per alia, et ideo hoc
ostendit.

     ERUNT ERGO ET ILLA SIMUL NATURALITER, QUAECUMQUE EX EODEM GENERE
     SECUNDUM EANDEM DIVISIONEM SUNT, GENERA VERO SEMPER PRIORA SUNT.

ERUNT ERGO. Quandoquidem ista quae apposui, sunt simul naturaliter,
quia sunt sub eodem genere secundum eandem diuisionem, ergo omnia
alia. Similiter quae habent, sunt naturaliter simul. A simili propter
eandem causam. Genera uero inter se simul sed non sunt simul cum
genere, quia uidelicet genera sunt priora.

     NEQUE ENIM CONVERTUNTUR SECUNDUM QUOD EST ESSE CONSEQUENTIAM, UT
     CUM SIT QUIDEM AQUATILE, EST ANIMAL, CUM VERO SIT ANIMAL NON EST
     NECESSE UT SIT AQUATILE.

NEQUE ENIM. Vere genera sunt priora, quia hoc modo, quod non
conuertuntur consequentiae. A parte Prioris uel a descriptione
secundum primam definitionem Prioris, si aequiuoce dicatur Prius ad
secundum modum per se.

     SIMUL ERGO PER NATURAM (LICUNTUR QUAECUMQUE CONVERTUNTUR QUIDEM
     SECUNDUM QUOD EST ESSE CONSEQUENTIAM SED NEQUAQUAM CAUSA EST
     ALTERUM ALTERI UT SIT, ET EA QUAE EX EODEM GENERE E DIVERSO
     DIVIDUNTUR AB INVICEM; ET SIMPLICITER SIMUL SUNT QUORUM GENERATIO
     IN EODEM EST TEMPORE.

SIMUL ERGO. Epilogat quod diffuse dixit de modis Simul.

Continuatio: Quia diffuse diximus, ergo ut memoriae commendemus,
breuiter recolligamus. A causa. Vel secundum praemissa exempla potest
esse illatio a simili quantum ad alia uel potest esse a partibus. /296/

			       LI 2.14
			  DE SPECIEBUS MOTUS

     MOTUS AUTEM SUNT SPECIES SEX: GENERATIO, CORRUPTIO, AUGMENTUM,
     DIMINUTIO, ALTERATIO, SECUNDUM LOCUM MUTATIO.

MOTUS AUTEM. Motum hoc modo tractat, quod primum diuidit ipsum in sex
species easque postea ab inuicem diuersas ostendit esse et maxime id
propter alterationem facere uidetur, quae cum uideretur idem esse quod
motus, idem uidebatur cum caeteris speciebus. Unde diligenter hoc non
esse uerum probat, denique tam generi ipsi quod est motus, quam
speciebus eius assignat contraria. Motus autem hoc loco neque actionis
nomen est, a qua 'moueo, moues' actiuum uerbum sumptum, neque
passionis, a qua 'moueor, moueris' dicatur sed nomen esse uidetur
qualitatis. Cum enim quies qualitas uidebatur cuilibet motuum esse
contraria, oportet et motum qualitatem esse. Ut enim in Qualitate
dictum est, si ex contrariis unum fuerit quale et reliquum erit quale.
At uero cum sit motus qualitas ualde inconstans, est transitoria ad
modum actionum uel passionum et simul quandoque est motus cum actione
et passione, ut si quis lapidem moueat de loco in locum, in mouente
actio est quae motus dicitur, in lapide uero qui mouetur, passio et
insuper qualitas quae hic motus dicitur.

Sed fortasse inquiet nec quietem qualitatem esse, a qua 'quiesco'
uerbum sumptum est sed potius esse uel actionem uel passionem, sicut
est motus, quia iuxta Priscianum omne uerbum actionis uel passionis
designatiuum est. Ad quod respondemus quod Priscianus sicut et
Aristoteles in Peri ermenias duobus modis accipit uerbum, uno
strictius, cum in uerbo tantum comprehendit ea quae significant
actiones uel passiones, altero largius, cum etiam substantiuum uerbum
aggregat. Nam et Aristoteles in Peri ermenias modo a uerbis diuidit
casus uerborum dicens 'curret' uel 'currebat' non esse uerbum, modo
eosdem uerbis aggregat, cum ait in secundo:

     Est enim uel fuit uel erit et quaecumque alia huiusmodi sunt,
     uerba sunt ex his quae sunt posita.

Unde nulla cogit ratio, ut in 'quiesco' uerbum intelligamus uel
actionem uel passionem, sicut nec 'sedeo' uel 'iaceo' quae positiones
significant.

Nota quod teste Boethio Aristoteles in Physicis motus species alia
ratione partitus est. Ait enim aliud esse permutationem, aliud motum,
et permutationis quidem duas esse species dixit generationem <et>
corruptionem, motus uero tres, secundum quantitatem scilicet, secundum
qualitatem, secundum locum. Quoniam hic liber /297/ Praedicamentorum
ad introductionem praeparatur, distinctius species motus propriis
nominibus distribuit. Qui quidem per generationem et corruptionem
omnem motum secundum substantiam accipit, quotiens scilicet res
quaelibet substantialiter permutatur, specialem statum uel relinquens
uel assumens, per augmentum uero <et> decrementum motum secundum
quantitatem et capacitatem massae rei accipit, per alterationem uero
motum secundum qualitatem, id est secundum quamlibet actualem
formam. Motum uero secundum locum in eo accipit quod loca permutamus.

Nunc autem singularum specierum naturas diligenter perquiramus.

		   <De generatione et corruptione>

Generationem autem Boethius uocat ingressum in substantiam, quando
uidelicet quodlibet corpus nouum specierum statum assumit, ut si hoc
inanimatum fiat corpus animatum uel animal uel homo. Corruptionem uero
appellat egressum a substantia. Sicut enim generatur, dum nouum
speciei statum assumit, ita etiam corrumpitur, dum eundem deserit.

Et uidentur in eodem esse generatio et corruptio, licet ea dicat
inuicem contraria. Eodem namque tempore quo hoc corpus ingreditur
naturam animati corporis, egreditur naturam inanimati, alioquin
quoddam tempus esset in quo nec animatum nec inanimatum. Si enim, ut
quidam uoluit, postquam egressum est animatum inanimatum inanimati,
tunc ingreditur substantiam animati, profecto nondum est animatum,
quod adhuc fit, nec adhuc ibi est quo ingreditur. Si enim iam animatum
esset, potius quietem secundum animatum haberet quam motum. Unde
potius eodem tempore generationem concedimus et corruptionem in
eodemesse, sicut generationem animati corporis et corruptionem
inanimati, quia eodem tempore quo deserit illud, recipit illud, quia
nullum est medium. Veluti si quis continuas terras perambulet, simul
istam egreditur et illam ingreditur, quasi nulla sit inter terras
spatii distantia, egressus iam de hac terra non ingreditur illam in
qua iam est sed iam necessario ingressus est eam, ubi egressus est
istam, et sicut iam est ingressus, dum est egressus, ita ingrediens,
dum egrediens.

Sed quid dicemus quod contraria simul esse contingit? Ad quod
respondemus, quod generatio et corruptio sicut uirtus et uitium uel
motus et quies contraria dicuntur genera non in se sed per
adiunctionem contrariarum specierum, quae species proprie contrariae
dicuntur, sicut generatio et corruptio animati et generatio inanimati
et corruptio eiusdem, quae scilicet nullo modo in eodem esse possunt,
quia tantum res inter se continent, generatio uero animati et corporis
inanimati nullo modo sunt contraria ideoque in eodem simul persistere
non possunt.

Notandum uero quod iste motus substantiae qui generatio uel /298/
corruptio dicitur, tantum in posterioribus, non in prioribus
creationibus contingit. Priores quidem creationes secundum hoc
accipimus, quod cum prius omnino non esset, ad esse perducta est,
ueluti in illa ineffabili creatione qua summus ille artifex materiam
ipsam corporum, cum nil adhuc omnino ipsa esset, ineffabiliter creauit
ex nihilo; eas uero creationes secundum quas materiam iam praeparatam
per formas superuenientes in species diuersas natura redigit,
posteriores appellamus, ueluti cum corpoream substantiam aut per
animationem facit animatam aut per sensualitatem animal aut per alias
formas in quascumque species uariaret, ut in <asinum> uel hominem. In
his uero posterioribus creationibus motus esse potest, quia subiectam
semper habet substantiam qua niti possit. In prioribus uero
creationibus cum adhuc omnino res non essent, non habet motus, ubi
subsistat, sicut in posterioribus habet, quae quidem tantum corporum
esse uidentur, non spirituum uel accidentium. Nunquam enim haec anima
prius species fuit, quam ipsa fuit anima uel haec anima, nec haec
albedo prius qualitas fuit uel aliquid, quam fuit albedo uel haec
etiam albedo sed simul ubi existit, omnem suae naturam substantiae
habuit. Corpora uero non ita. Quippe hoc corpus prius corpus quam
animatum uel animal uel homo.

Et nota quod multa corruptionem patiuntur quae generationem non
habuerint, ut albedo ipsa uel animae pecudum quae cum carne
moriuntur. Dum enim corpus praeparatur ad nigredinem, in ipso albedo
corrumpitur, dum adhuc in ipso est, quia ad non esse perducitur
albedo, et dum pecus moritur, anima ipsius cum ipso corrumpitur, dum
ad non esse pertrahitur. Quaecumque ergo generari possunt, et
corrumpi sed non conuertitur.

Nota etiam quod solius Dei est generare, id est operatione sua in
substantiam promouere, quod est creare. Nam etsi ex coitu patris
quaedam portio separata sit quae formetur in hominem, patre tamen
defuncto non minus natura opifex operatur in uisceribus matris de
infuso semine, ipsum scilicet formando et uiuificando in hominem. Unde
puer ipse non hominis opus est sed naturae, id est Dei, hominum autem
operatio alterare tantum materiam uidetur secundum accidentia, ueluti
dum domum componit uel gladium, non etiam in substantiam generare.
Neque enim uitrum, quod species metalli dicitur, hominis est opus sed
naturae, quia praeparatis ab homine quae necessaria sunt ad creationem
uitri in materia praeparata a nobis sola natura operatur eam in uitrum
conuertens, nobis quoque physicam ignorantibus. Si quis autem dicat
aues quoque creare pullos, dum, calefaciendo oua propria, ea
uiuificant, ideoque pullos opera auium uocet, fallitur. /299/ Non enim
opera dicenda sunt nisi eius qui ex deliberatione et ex discretione
facit nec opifex recte dicitur nisi rationalis substantia.  Ex affectu
uero quem natura mittit, non ex discretione rationis uiuificat auis
calefaciendo oua, ignara penitus futuri effectus, quem per eam natura
operatur. Cum enim testante Boethio in secunda editione super
Porphyrium irrationalia animalia per memoriam praeteritorum
recordentur, futuri nulla est eis cognitio. Haec dicta sunt de motu
substantiae qui <per> generationem et corruptionem diuiditur, secundum
quas uidelicet et res in substantia uariatur ingrediendo speciei
statum uel egrediendo.

		  <De augmentatione et diminutione>

Nunc de motu quantitatis agamus, qui cremento et diminutione
comprehenditur.  Qui ideo quantitatis dicitur, quod secundum hunc
motum ipsa massa uel capacitas substantiae rei permutatur, aliqua re
subtracta uel addita. Ut si aquae partem aliquam subtraham aquae,
decrescere dicitur, cui subtrahitur alia aqua.  Crescere uero eadem
aqua dicitur, si aquam aliam superaddam. Sic quippe ipsa massae
capacitas uel extenditur crescendo uel minuitur decrescendo.

Sed puto non irrationabiliter quaeri quae res crescere dicatur aut
quid etiam sit crescere. Si quis autem crescere dicat adiunctione
alicuius maius effici, quam prius esset, nulla crescere uidentur.
Nihil quippe est quod uideatur maius fieri, quam prius erat ex
additamento, ut si tribus lapidibus quartus addatur atque ideo aceruus
qui prius erat trium lapidum, creuisse dicatur adiunctione quarti
lapidis, non uidetur uerum, cum uidelicet aceruus trium lapidum
adiuncto etiam quarto lapide in quantitate sui non plus quam prius
habeat sed tribus lapidibus tunc quoque constat, sicut ante, nec
plures partes quam prius habet sed nec quartus lapis superadditus
simili ratione creuit nec ipsum quoque compositum ex tribus lapidibus
et quarto adiuncto. Nam si ante sicuti nunc quattuor lapides manebant
nec plures modo sunt quam ante. Sic autem fortasse facilius soluetur,
si uidelicet crescere id dicamus quod per adiunctionem alterius
transit in tale compositum quod a natura uel proprietate sua non
recedit, ueluti si aqua alia aqua superaddatur, aqua cui superadditum
est, in quoddam transit compositum quod etiam aqua dicitur. Similiter
si tribus lapidibus quartus superaddatur, aceruus trium lapidum
creuisse dicitur, dum in aceruum maiorem lapidum transit per
adiunctionem quarti lapidis, qui etiam secundum maior aceruus sicut
ille qui prius erat, aceruus est lapidum. Si uero tribus lapidibus
lignum addatur, aceruus lapidum non dicitur creuisse nec etiam
lapides, quippe totum simul coniunctum nec lapides est nec aceruus
lapidum; aceruus tunc fortasse /300/ creuerit et quia et quod prius
erat et quod ex eo factum est, aceruus dicitur. Quod si lapis homini
uel homo lapidi coniungatur, nec homo neque lapis simili ratione
creuisse dicitur, quod quidem esset, <si> compositum uel lapides uel
homines dici posset. Si ergo duobus hominibus tertius addatur, homines
crescunt. Si uero eisdem equus addatur, non crementum hominum sed
animalium et corporum fortasse dici potest; totum quippe ipsum
animalia uel corpora dici potest, non homines, sicut et ea quae ante
fuerant, animalia dicebantur.

Sed opponetur: si ea animalia quae crescunt per adiunctionem equi,
homines sunt, profecto ubi ea crescunt, oportet etiam homines
crescere. Et nos quidem concedimus res ipsas quae homines sunt,
crescere per adiunctionem quoque equi, non quantum ad numerum hominum,
sed animalium. Unde si proprie loqui desideramus, alia potius quam
homines creuisse dicamus, quodammodo tamen, ut dictum est, homines
quoque creuisse, ut determinatum est, possumus dicere.

Manifestum est itaque ex his quae dicta sunt, magis in eo crementum
accipi debere, quod aliquid uidelicet per adiunctionem alterius in
consimile sibi compositum transit, quam in eo quod eius partes
multiplicentur. Nulla enim res uno tempore plures habet partes quam
alio, ut collectio trium lapidum numquam abundat in partibus per
coniunctionem alicuius, ut uidelicet plures modo partes quam prius
habeat, nec caro pueri quae prius erat occulta, recipit incrementum,
ut pluribus modo constet partibus quam prius. Quippe illud quod
superadditum est, non pars eius cui adiunctum est. Haec de motu
quantitatis qui cremento et diminutione diuiditur, satis est dixisse.

			   <De alteratione>

Ex quo ad motum qualitatis transeamus, qui alteratio dicitur.
Qualitatem autem hoc loco determinat formam quamlibet accidentalem,
quae scilicet subiectum cui aduenit, alterat, ut albedo, sessio,
cursus, calciatum. Nam ea quae substantialis est forma, magis generare
uel corrumpere uidetur quam alterare. Illud quippe cui aduenit, in
substantiam promouet, ut supra diximus, et aliud facit. Porphyrius
tamen eum quoque modum qui ex differentiis huiusmodi contingit,
alterationem uidetur appellare, ubi scilicet ait omnem differentiam,
tam scilicet accidentalem quam substantialem, facere alteratum. Unde
in Isagogis de differentia disputans:

     Uniuersaliter (inquit) omnis differentia cuilibet adueniens
     alteratum facit.

Ubi non adiecit aliam facere alteratum solum, quae scilicet
accidentalis est, aliam facere etiam aliud, uelut eam quae
substantialis est. In quo fortasse ipse Porphyrius illis consentire
uidetur qui omnem motum alterationem /301/ dicebant et idem penitus
motum et alterationem esse uolebant, omne scilicet quod mutatur,
dicentes alterari. Quam quidem opinionem ab ipso refelli in
sequentibus uidemus.

At si attentius inspiciamus, inueniemus discipulum magistro non fuisse
contrarium sed fortasse diuersum, non in dissidentem sed largius
utentem hoc nomine quod est alteratio uel alteratum, pro omni
uidelicet motu uel pro omni mutato, ut quibus uocabulis Aristoteles
utitur specialiter, Porphyrius generaliter accipiat, diuersus quidem
in acceptione uocabulorum, non in sententia contrarius. Nam et ipse
Porphyrius eadem uocabula specialiter accipi non contradicit iuxta
consuetam significationem, quam Aristoteles hoc loco prosequitur, in
qua quidem speciali et magis solita significatione acceptum hoc nomen
alteratio bene Aristoteles negat generaliter accipi pro omni motu sed
in alia nominis acceptione, cum uidelicet speciale uocabulum quod est
alteratio, in significationem generalis transfert. Aliud est autem
diuersos esse, aliud contrarios. Contrarii enim non dicuntur auctores
nisi qui oppositas tenent sententias, quae scilicet ita sibi aduersae
sunt, ut simul stare non queant sed uel utramque uel alteram constat
esse falsam. Diuersae quandoque esse possunt, quae etiam uerae sunt,
ueluti si hic Alexandrum dementem esse intelligat, ille animosum,
diuersa quidem sentiunt et dicunt sed non est aduersa, cum utraque
simul esse queant, ut uidelicet idem et demens sit et animosus ex
proprietatibus diuersis. Poterit fortassis et Porphyrius intelligi a
significatione, quam Aristoteles accepit, non recessisse, cum scilicet
ait substantiales quoque differentias alterationem facere, ut
uidelicet in eadem re simul cum generatione alteratio contineatur, nec
tamen illa sit haec. Cum enim hoc corpus in hominem transit
differentis substantiam formantibus, quantum ad substantiam hominis
quam assumit, generari dicitur quod in eo scilicet quod fit animal
rationale mortale, quantum uero ad solam qualitatum informationem
pertinet quod uidelicet rationalis sit uel mortalis, alterari dicitur.
Et in hac quidem sententia motus cuiuslibet formae, tam scilicet
substantialis quam accidentalis, quantum ad ipsius simplicem
informationem pertinet, alteratio dici potest. Itaque ex differentia
duo motus contingunt, unus quidem quantum ad informationem eius qui
est alteratio, alius quantum ad effectum ipsius, id est quantum ad
substantiam speciei, quae differentia perficitur, qui est generatio.
Bene itaque Porphyrius omnem differentiam facere alteratum ait,
secundum simplicem sui informationem. Unde bene alteratio motus
qualitatis dicitur, cum secundum informationem simpliciter accipiatur,
generatio uero non qualitatis dicitur sed magis substantiae qualitate
affectae. Itaque hoc corpus in eo quod rationale fit, alteratur, in eo
quod animal rationale, generatur. Etsi enim uterque motus /302/ simul
contingat, diuersi tamen ab inuicem sunt, quia aliud est esse
rationale, aliud esse animal rationale, licet res eadem sit penitus
quae est rationale et rationale animal. Sic et aliud est esse
risibilis quam esse nauigabilis, quamuis idem sit penitus res
risibilis quod res nauigabilis.

Occurrit autem hoc loco quaestio, cum ipsam alterationem et quamlibet
motum constet esse formam accidentalem et ea quoque adueniente
subiectum mutari ab eo quod prius erat, qua ratione infinitatis
inconueniens deuitemus. Nam sicut ex albedine adueniente subiectum
alteratur secundum eius informationem quam prius non habebat, et ita
ex alteratione alteratio in infinitum nasci uidetur.

Ad quod respondendum est quod non ex omni accidenti superueniente
necesse est alterationem innasci, utpote ex ipsa alteratione. Sed si
dicamus alterari subiectum ex alteratione quae aduenit, non aliam
alterationemgenetari intelligamus sed talis est sensus, quod dicimus
ipsum alterationem habere, quam prius non habebat, nec intendimus nisi
ipsam alterationem in natura ex albedine copulari subiecto.

Sed opponitur quod similiter cum dicimus ipsum subiectum alterari per
albedinem, talis est sensus, ut albedinem habeat, quam prius non
habebat, et ita non alterationem ex albedine uenientem intelligimus in
subiecto sed solam albedinem subiecto conferimus, ut iam neque ex
albedine neque alio accidenti uideatur nasci alteratio sed nil esse
penitus. Sed cum sit alteratio species motus, oportet alterationem
aliquid esse. Constat itaque, cum dicimus hoc subiectum alterari per
albedinem, duos bonos sensus haberi posse, ut uel alterationem in
natura ex albedine attribuamus uel ipsam albedinem copulemus. Cum uero
dicimus ipsum alterari per alterationem, ut infinitatem uitemus, unus
tantum sanus est intellectus, ut alterationem ex ipsa albedine, non
alteratione albedinem in natura subiecto conferamus.

			   <De motu locali>

Nunc sextam speciem motus consideremus, quae est permutatio de loco ad
locum, quando uidelicet unus locus substantialis deseritur et alius
assumitur, ut si de hac domo transeam in illam uel de hac terra migrem
in aliam.

Nota autem quod Boethius in tertio Topicorum largius accipit motum
secundum locum quam Aristoteles hoc loco. Ibi quippe Boethius tres
species motus secundum locum ponit, crementum scilicet, diminutionem,
permutationem, quae scilicet permutatio tantundem ualet quantum
mutatio secundum locum, quem Aristoteles accipit, quando uidelicet ad
alium locum transimus. Cum itaque quaeritur an motus secundum locum
sit crementum, determinandum est, qualiter motus secundum locum
accipiatur, iuxta Boethium uidelicet uel iuxta Aristotelem. Si enim
iuxta Boethium accipiatur, /303/ uerum est; si iuxta Aristotelem
falsum. Quippe Boethius crementum et diminutionem <et> permutationem
sub motu secundum locum includit, ut dictum est, considerans scilicet
<potius> locum substantialem quam quantitatem. Nam permutatio per
substantialem accipitur; incremento uero et diminutione locus
quantitatiuus quodammodo uariari uidetur, quia secundum hoc quod in se
est, crescendo extenditur uel decrescendo remittitur. Videtur et locus
quantitatiuus uariari, qui secundum substantiam, cui adhaeret, uel
amplior fit uel remissior.

			    <Continuatio>

Nunc literam insistamus.

Continuatio. Modi oppositionis sunt quattuor; prioris quinque; simul
tres. Species autem motus sunt sex.

     ALII ITAQUE MOTUS PALAM EST QUIA ALII AB INVICEM SUNT; NON EST
     GENERATIO CORRUPTIO, NEQUE AUGMENTUM DIMINUTIO, NEQUE ALTERATIO
     SECUNDUM LOCUM MUTATIO; SIMILITER AUTEM ET ALII.

ALII ITAQUE. Enumeratas species motus distinguit ab inuicem maxime per
alterationem, quae uidebatur penitus idem esse quod motus atque ideo
caeteris speciebus non esse opposita sed potius genus earum sicut et
motus. Illud 'ITAQUE' inceptiuum est, ac si diceret: quandoquidem
enumeratae sunt species motus, ergo differentiam earum assignemus ab
inuicem. A causa. Et hoc est: MOTUS ALII, scilicet ab alteratione,
SUNT ALII, id est , AB INVICEM, quia quinque specierum clara
est differentia inter se, quod statim a partibus ostendit.

NON ENIM etc. Quod autem determinandum fuerit 'alii' ab alteratione,
sequens uersus ostendit: ALTERATIONE VERO. Potest etiam 'itaque'
accipi pro duabus partibus, ac si diceretur: Manifestum est, quoniam
sunt diuersi ab inuicem et ita diuersi, quia CORRUPTIO NON EST
GENERATIO etc.

     IN ALTERATIONE VERO HABET QUANDAM QUAESTIONEM NE FORTE
     NECESSARIUM SIT ID QUOD ALTERATUR PER ALIQUAM RELIQUARUM MOTIONUM
     ALTERARI. HOC AUTEM NON EST VERUM; NAM PAENE SECUNDUM OMNES
     PASSIONES AUT PLURES ALTERARI ACCIDIT NOBIS NULLA ALIARUM
     MOTIONUM COMMUNICANTE; NAM NEQUE AUGERI NECESSARIUM EST QUOD PER
     PASSIONEM MOVETUR NEQUE IMMINUI, SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS.

IN ALTERATIONE VERO. De supradictis speciebus motus manifestum est,
quam sint diuersae ab inuicem et oppositae sed IN ALTERATIONE HABET
aliquis, subaudis, QUANDAM QUAESTIONEM, id est dubitationem, NE, id
est an, NECESSARIUM SIT etc., id est utrum omne alteratum alteretur
per aliquem aliorum motuum, ac si diceret, an omnis alteratio sit
aliquis aliorum motuum. Cuius quaestionis statim solutionem adnectit
dicens: HOC AUTEM.

Quod autem hoc non sit necessarium, id est quod non omne quod
alteratur, alteretur per alios motus, probat ab oppositis dicens: NAM
PAENE etc. accidit, id est conuenit nobis alterari paene per OMNES
PASSIONES, id est qualitates tertiae maneriae. 'PAENE' apposuit, quia
nos homines non omnes huiusmodi qualitates suscipimus, sed sunt
quaedam propriae aliorum animalium uel inanimatorum siue etiam
animatorum. Ad quod exponendum supponit: AUT PLURES, ac si diceret: si
non secundum omnes saltem secundum PLURES, id est maiorem partem, quod
est secundum PAENE OMNES.

NULLA trium ALIARUM MOTIONUM COMMUNICANTE, hoc est ita quod non sit
ibi alius motus praeter alterationem. Quod statim prosequitur per
partes dicens: NAM NEQUE, id est non omne quod mouetur per aliquam
passionem, augetur uel minuitur uel alio motu permutatur nisi
alteratione. De aliis autem motibus supponit dicens: SIMILITER AUTEM
ET /304/ IN ALIIS.

     IDEOQUE ALIA ERIT PRAETER ALIOS MOTUS ALTERATIO.

IDEOQUE, quandoquidem non omne quod alteratur per aliquem reliquorum
quinque motuum. Igitur alteratio est alia res ab illis. Ab effectu.

     NAM SI ESSET EADEM, OPORTEBAT ID QUOD ALTERATUR MOX ET AUGERI VEL
     MINUI VEL QUANDAM ALIARUM CONSEQUENTIAM MOTIONUM FIERI; SED NON
     EST NECESSE.

NAM SI. Et uere est alia, quia non est eadem. Ab immediatis. Quod
autem non sit eadem, probat: Si est eadem prorsus, scilicet cum illis,
ita scilicet ut quicquid est alteratio,sit aliquis aliorum motuum et
e conuerso, necesse est, id est constans est, omne quod alteratur,
moueri aliquo aliorum motuum. Et hoc est: FIERI CONSEQUENTIAM, id est
comitationem alicuius aliorum motuum; SED NON EST NECESSE, ergo non
est eadem. A destructione consequentis. Propositionem huius
syllogismi praemittit ibi: NAM SI EADEM, assumptionem quoque supponit
dicens: SED NON EST NECESSE, conclusionem extra.

     SIMILITER AUTEM ET QUOD AUGETUR AUT ALIQUA ALIA MOTIONE MOVETUR,
     ALTERARI OPORTEBAT; SED SUNT QUAEDAM CRESCENTIA QUAE NON
     ALTERANTUR, UT QUADRANGULUS COMPOSITO GNOMONE CREVIT QUIDEM,
     ALTERATUM VERO NIHIL EST FACTUM; SIC ET IN ALIIS HUIUSMODI.

Illud 'nam QUOD AUGETUR SIMILITER' ponitur copula, totum argumentum
syllogismi cum conclusione, id est propositione quae hypothetica est,
et assumptione. Alius uero syllogismus est huiusmodi: si est eadem,
omne quod mouetur per alios motus, alteratur sed non omne illud
alteratur, ergo non est eadem. Cuius quidem syllogismi propositionem
ponit ibi: SIMILITER ET OMNE etc.

OPORTERET ALTERARI, si secundum eas esset alteratio cum caeteris
motibus. Loco uero assumptionis ponit illud, unde habetur assumptio.

SED SUNT QUAEDAM CRESCENTIA. Conclusio est extra, quia satis aperta
est destructo utroque consequenti in assumptionibus.

UT QUADRANGULUS. Exemplum est, ubi ex cremento non alteratur
subiectum, quia quadrangulus, illa figura, crescit superaddita
gnomone, alia figura, et nil tum ibi alteratum est ex cremento. Sic et
contingit in caeteris crescentibus.

     QUARE ALII SUNT MOTUS AB INVICEM.

QUARE ALII. Quandoquidem alteratio, de qua minus uidebatur, est
diuersa a caeteris speciebus motus, ergo omnis motus sunt alii, id est
diuersi ab inuicem. A minoribus uel a partibus ita: Quandoquidem tam
alteratio quam caeterae species motus diuersae sunt inter se, ergo
omnes species motus.

     EST AUTEM SIMPLICITER QUIDEM MOTUI QUIES CONTRARIUM.

EST AUTEM. Enumeratis speciebus motus in diuisione ipsius et
distinctis ab inuicem ad maiorem notitiam tam generis quam specierum
assignat eis contraria et dicit quia motui simpliciter, id est huic
nomini simplici et generali quod est motus, est hoc nomen QUIES
CONTRARIUM, per adiunctionem scilicet contrariarum specierum. Simplex
autem dicitur et generale uocabulum respectu specialium per hoc quod
ea secundum significationem quodammodo constituit. Quippe intellectus
generalis nominis, quamuis pars intellectus specialis, in ipso
concluditur et quodammodo ipsum componit, quorum autem componens
simplicius est composito.

     HIS AUTEM QUAE PER SINGULA SUNT, GENERATIONI QUIDEM CORRUPTIO,
     AUGMENTO AUTEM DIMINUTIO, SECUNDUM VERO LOCUM MUTATIONI SECUNDUM
     LOCUM QUIES. MAXIME VIDETUR OPPOSITUM ESSE ETIAM FORTE IN CONTRARIUM
     LOCUM MUTATIO, UT EI QUAE INFERIUS EST EA QUAE SUPERIUS EST ET EI
     QUAE SUPERIUS EST EA QUAE INFERIUS EST.

HIS AUTEM.  Postquam generi assignauit contrarium, assignat et
speciebus dicens: His quae per singulas, hoc est quae sunt singularia,
id est specialia, sub motu uidentur esse contraria, quod per partes
exequitur dicens: GENERATIONI QUIDEM etc.

Nota quod in Qualitate /305/ Aristoteles specialia uocauit singularia
dicens:

     Paene enim in omnibus talibus genera ad aliquid dicuntur. Nil
     autem horum quae singularia sunt... etc.

ETIAM FORTE. Ideo apponit 'forte', quia in ueritate nec locus ullus
contrarius est nec motus fit aliquis in contrarium locum, qui alicui
possit esse contrarius sed opinio erat et locos contrarios esse et
motus, qui in eo fierent, esse contrarios atque ideo propter opinionem
notatam appositum est 'forte'.

UT MUTATIO, scilicet qua fit inferius, id est inferiori loco ei quae
fit superius. Quippe superior locus et inferior, sicut in Quantitate
dictum est, uidebantur esse contrarii.

     RELIQUO VERO ASSIGNATORUM MOTUUM NON FACILE EST ASSIGNARE QUID
     EST CONTRARIUM, VIDETUR AUTEM NEQUE ESSE ALIQUID EI CONTRARIUM,
     NISI QUIS EI IN HOC SECUNDUM QUALITATEM QUIETEM OPPONAT AUT IN
     CONTRARIUM QUALITATIS MUTATIONEM, SICUT ET IN MUTATIONE SECUNDUM
     LOCUM <QUIETEM SECUNDUM LOCUM> AUT IN CONTRARIUM LOCUM
     MUTATIONEM.

RELIQUO VERO. Supradictis FACILE EST ASSIGNARE contraria, sed RELIQUO
motui, de numero scilicet motuum superius ASSIGNATORUM, id est
alterationi, NON EST etc.

NISI QUIS EI IN HOC, id est huic motui, OPPONAT QUIETEM SECUNDUM
QUALITATEM, AUT motum IN CONTRARIAM QUALITATEM.

     EST ENIM ALTERATIO MUTATIO SECUNDUM QUALITATEM.

EST ENIM. Commendat similitudinem, quam induxit de mutatione secundum
locum ad alterationem, quare uidelicet uideatur, ut quemadmodum
mutatio secundum locum habet contrarium uel quietem secundum locum uel
mutationem in contrarium locum, ita etiam uideatur de alteratione,
quod habeat <contrarium> uel quietem secundum qualitatem <uel motum in
contrariam qualitatem>, quia uidelicet alteratio est mutatio secundum
qualitatem. A causa.

     QUAPROPTER OPPOSITA ERIT SECUNDUM QUALITATEM MUTATIONI SECUNDUM
     QUALITATEM QUIES AUT IN CONTRARIUM MUTATIO QUALITATIS, UT ALBUM
     FIERI AD ID QUOD EST NIGRUM FIERI.

QUAPROPTER, quandoquidem iste motus secundum qualitatem sicut ille
secundum locum. Ergo huic motui secundum qualitatem aliquid istorum
uidebitur contrarium sicut et illi aliquid illorum. A simili.

UT ALBUM FIERI. Exemplum est de ultimo, id est de motu in contrariam
qualitatem.

     ALTERATUR ENIM, IN CONTRARIA QUALITATIS MUTATIONE FACTA.

ALTERATUR ENIM. Commendatio exempli a causa, quia uidelicet, cum
aliquid sit album et postea sit nigrum, alteratur ipsa res mutatione
facta qualitatis, id est alteratione, quae ad contraria tendit, id est
ad album et nigrum.

Nota quod in ueritate quies secundum qualitatem opponitur motui
secundum qualitatem, id est alterationi, non motus in contrariam
qualitatem, et tunc quidem alteratio quoque simpliciter, ipsum genus,
habebit contrarium oppositum genus, scilicet quietem secundum
qualitatem. Videntur tamen album fieri et nigrum fieri motus ipsi
esse contrarii, sicut passiones contrarias dicit Aristoteles calefieri
et frigidum fieri...

			       LI 2.15
			   <non supersunt>

	     EXPLICIUNT GLOSSAE MAGISTRI PETRI ABAELARDI
		   SUPER PRAEDICAMENTA ARISTOTELIS