Noctes Atticae/Liber XV


I.
Quod in Quinti Claudii annalibus scriptum est lignum alumine oblitum non ardere.
I. Declamaverat Antonius Iulianus rhetor praeterquam semper alias, tum vero 
nimium quantum delectabiliter et feliciter. Sunt enim ferme scholasticae 
istae declamationes eiusdem hominis eiusdemque facundiae, non eiusdem tamen 
cotidie felicitatis. 
II. Nos ergo familiares eius circumfusi undique eum prosequebamur domum, 
cum deinde subeuntes montem Cispium conspicimus insulam quandam occupatam 
igni multis arduisque tabulatis editam et propinqua iam omnia flagrare 
vasto incendio. 
III. Tum quispiam ibi ex comitibus Iuliani "magni" inquit "reditus 
urbanorum praediorum, sed pericula sunt longe maxima. Si quid autem posset 
remedii fore, ut ne tam adsidue domus Romae arderent, venum hercle dedissem 
res rusticas et urbicas emissem". 
IV. Atque illi Iulianus laeta, ut mos eius fuit, inter fabulandum venustate 
"si annalem" inquit "undevicensimum Q. Claudii legisses, optumi et 
sincerissimi scriptoris, docuisset te profecto Archelaus, regis Mithridati
praefectus, qua medela quaque sollertia ignem defenderes, ut ne ulla tua 
aedificatio e ligno correpta atque insinuata flammis arderet".
V. Percontatus ego sum, quid esset illud mirum Quadrigarii. 
VI. Repetit: "In eo igitur libro scriptum inveni, cum obpugnaret L. Sulla 
in terra Attica Piraeum et contra Archelaus regis Mithridati praefectus ex
eo oppido propugnaret, turrim ligneam defendendi gratia structam, cum ex 
omni latere circumplexa igni foret, ardere non quisse, quod alumine ab 
Archelao oblita fuisset".
VII. Verba Quadrigarii ex eo libro haec sunt: "Cum Sulla conatus esset 
tempore magno, eduxit copias, ut Archelai turrim unam, quam ille 
interposuit, ligneam incenderet. Venit, accessit, ligna subdidit, submovit 
Graecos, ignem admovit; satis sunt diu conati, numquam quiverunt incendere; 
ita Archelaus omnem materiam obleverat alumine. Quod Sulla atque milites 
mirabantur, et postquam non succendit, reduxit copias".

II.
Plato in libris, quos de legibus composuit, largiores laetioresque in conviviis invitatiunculas vini non inutiles esse existimavit.
I. Ex insula Creta quispiam aetatem Athenis agens Platonicum esse se 
philosophum dicebat et viderier gestibat. 
II. Erat autem nihili homo et nugator atque in Graecae facundiae gloria 
iactabundus et praeterea vini libidine adusque ludibria ebriosus. 
III. Is in conviviis iuvenum, quae agitare Athenis hebdomadibus lunae 
sollemne nobis fuit, simulatque modus epulis factus et utiles 
delectabilesque sermones coeperant, tum silentio ad audiendum petito loqui 
coeptabat atque id genus vili et incondita verborum caterva hortabatur 
omnes ad bibendum idque se facere ex decreto Platonico praedicabat, tamquam 
Plato in libris, quos de legibus composuit, laudes ebrietatis copiosissime 
scripsisset utilemque esse eam bonis ac fortibus viris censuisset; ac simul 
inter eiusmodi orationem crebris et ingentibus poculis omne ingenium 
ingurgitabat fomitem esse quendam dicens et ignitabulum ingenii 
virtutisque, si mens et corpus hominis vino flagraret.
IV. Sed enim Plato in primo et secundo de legibus non, ut ille nebulo 
opinabatur, ebrietatem istam turpissimam, quae labefacere et inminuere 
hominum mentes solet, laudavit, sed hanc largiorem paulo iucundioremque 
vini invitationem, quae fieret sub quibusdam quasi arbitris et magistris 
conviviorum sobriis, non inprobavit. 
V. Nam et modicis honestisque inter bibendum remissionibus refici 
integrarique animos ad instauranda sobrietatis officia existumavit reddique 
eos sensim laetiores atque ad intentiones rursum capiendas fieri 
habiliores, et simul, si qui penitus in his adfectionum cupiditatumque 
errores inessent, quos aliqui pudor reverens concelaret, ea omnia sine 
gravi periculo libertate per vinum data detegi et ad corrigendum 
medendumque fieri oportuniora.
VI. Atque hoc etiam Plato ibidem dicit non defugiendas esse neque 
respuendas huiuscemodi exercitationes adversum propulsandam vini violentiam 
neque ullum umquam continentem prorsum ac temperantem satis fideliter visum 
esse, cuius vita victusque non inter ipsa errorum pericula et in mediis 
voluptatum inlecebris explorata sit. 
VII. Nam cui libentiae gratiaeque omnes conviviorum incognitae sint quique 
illarum omnino expers sit, si eum forte ad participandas eiusmodi 
voluptates aut voluntas tulerit aut casus induxerit aut necessitas 
compulerit, deleniri plerumque et capi neque mentem animumque eius 
consistere, sed vi quadam nova ictum labascere. 
VIII. Congrediendum igitur censuit et tamquam in acie quadam cum 
voluptariis rebus cumque ista vini licentia comminus decernendum, ut 
adversum eas non fuga simus tuti nec absentia, sed vigore animi et 
constanti praesentia, moderatoque usu temperantiam continentiamque tueamur 
et calefacto simul refotoque animo, si quid in eo vel frigidae tristitiae 
vel torpentis verecundiae fuerit, deluamus.

III.
Quid M. Cicero de particula ista senserit scripseritque, quae praeposita est verbis "aufugio" et "aufero"; et an in verbo "autumo" eadem istaec praepositio esse videri debeat.
I. Legimus librum M. Ciceronis, qui inscriptus est orator. 
II. In eo libro Cicero, cum dixisset verba haec "aufugio" et "aufero"
composita quidem esse ex praepositione "ab" et ex verbis "fugio" et "fero", 
sed eam praepositionem, quo fieret vox pronuntiatu audituque lenior, versam 
mutatamque esse in "au" syllabam coeptumque esse dici "aufugio" et "aufero" 
pro "abfugio" et "abfero", cum haec, inquam, ita dixisset, tum postea 
ibidem super eadem particula ita scripsit: 
III. "Haec" inquit "praepositio praeter haec duo verba nullo alio in verbo 
reperietur".
IV. Invenimus autem in conmentario Nigidiano verbum "autumo" compositum ex 
"ab" praepositione et verbo "aestumo" dictumque intercise "autumo" quasi 
"abaestumo", quod significaret "totum aestumo" tamquam "abnumero". 
V. Sed, quod sit cum honore multo dictum P. Nigidii, hominis eruditissimi, 
audacius hoc argutiusque esse videtur quam verius. 
VI. "Autumo" enim non id solum significat "aestumo", sed et "dico" et 
"opinor" et "censeo", cum quibus verbis praepositio ista neque cohaerentia 
vocis neque significatione sententiae convenit.
VII. Praeterea vir acerrimae in studio litterarum diligentiae M. Tullius 
non sola esse haec duo verba dixisset, si reperiri posset ullum tertium.
VIII. Sed illud magis inspici quaerique dignum est, versane sit et mutata 
"ab" praepositio in "au" syllabam propter lenitatem vocis, an potius "au" 
particula sua sit propria origine et proinde, ut pleraeque aliae 
praepositiones a Graecis, ita haec quoque inde accepta sit; sicuti est in 
illo versu Homeri:
averysan men prota kai esphaxan kai edeiran,
et
abromoi, aviachoi.

IV.
Historia de Ventidio Basso, ignobili homine, quem primum de Parthis triumphasse memoriae traditum est.
I. In sermonibus nuper fuit seniorum hominum et eruditorum multos in vetere 
memoria altissimum dignitatis gradum ascendisse ignobilissimos prius 
homines et despicatissimos.
II. Nihil adeo de quoquam tantae admirationi fuit, quantae fuerunt, quae de 
Ventidio Basso scripta sunt:
III. eum Picentem fuisse genere et loco humili, et matrem eius a Pompeio 
Strabone, Pompei Magni patre, bello sociali, quo Asculanos subegit, captam 
cum ipso esse; mox triumphante Pompeio Strabone eum quoque puerum inter 
ceteros ante currum imperatoris sinu matris vectum esse; post, cum 
adolevisset, victum sibi aegre quaesisse eumque sordide invenisse 
comparandis mulis et vehiculis, quae magistratibus, qui sortiti provincias 
forent, praebenda publice conduxisset. In isto quaestu notum esse coepisse 
C. Caesari et cum eo profectum esse in Gallias; tum, quia in ea provincia 
satis naviter versatus esset et deinceps civili bello mandata sibi pleraque 
inpigre et strenue fecisset, non modo in amicitiam Caesaris, sed ex ea in 
amplissimum quoque ordinem pervenisse; mox tribunum quoque plebi ac deinde 
praetorem creatum atque in eo tempore iudicatum esse a senatu hostem cum M. 
Antonio; post vero coniunctis partibus non pristinam tantum dignitatem 
reciperasse, sed pontificatum ac deinde consulatum quoque adeptum esse, 
eamque rem tam intoleranter tulisse populum Romanum, qui Ventidium Bassum
meminerat curandis mulis victitasse, ut vulgo per vias urbis versiculi 
proscriberentur:
concurrite omnes augures, haruspices!
portentum inusitatum conflatum est recens:
nam mulos qui fricabat, consul factus est.
IV. Eundem Bassum Suetonius Tranquillus praepositum esse a M. Antonio 
provinciis orientalibus Parthosque in Syriam introrumpentis tribus ab eo 
proelis fusos scribit eumque primum omnium de Parthis triumphasse et morte 
obita publico funere sepultum esse.

V.
Verbum "profligo" a plerisque dici inproprie insciteque.
I. Sicut alia verba pleraque ignoratione et inscitia improbe dicentium quae 
non intellegant deflexa ac depravata sunt aratione recta et consuetudine, 
ita huius quoque verbi, quod est "profligo", significatio versa et corrupta 
est. 
II. Nam cum ab adfligendo et ad perniciem interitumque deducendo inclinatum 
id tractumque sit semperque eo verbo, qui diligenter locuti sunt, ita usi 
sint, ut "profligare" dicerent "prodigere" et "deperdere" "profligatasque" 
res quasi "proflictas" et "perditas" appellarent, nunc audio aedificia et 
templa et alia fere multa, quae prope absoluta adfectaque sunt, "in 
profligato" esse dici ipsaque esse iam "profligata".
III. Quapropter urbanissime respondisse praetorem, non indoctum virum, 
barunculo cuidam ex advocatorum turba Sulpicius Apollinaris in quadam 
epistula scriptum reliquit.
IV. "Nam cum ille" inquit "rabula audaculus ita postulasset verbaque ita 
fecisset: "Omnia, vir clarissime, negotia, de quibus te cogniturum esse 
hodie dixisti, diligentia et velocitate tua profligata sunt; unum id solum 
relictum est, de quo rogo audias", tum praetor satis ridicule: "An illa 
negotia, de quibus iam cognovisse me dicis, profligata sint, equidem 
nescio; hoc autem negotium, quod in te incidit, procul dubio, sive id 
audiam sive non audiam, profligatum est".
V. Quod significare autem volunt, qui "profligatum" dicunt, hi, qui Latine 
locuti sunt, non "profligatum", sed "adfectum" dixerunt, sicuti M. Cicero 
in oratione, quam habuit de Provinciis consularibus.
VI. Eius verba haec sunt: "Bellum adfectum videmus et, vere ut dicam, paene 
confectum".
VII. Item infra: "Nam ipse Caesar quid est quod in ea provincia commorari 
velit, nisi ut ea, quae per eum adfecta sunt, perfecta reipublicae tradat?" 
VIII. Idem Cicero in oeconomico: "Cum vero adfecta iam prope aestate uvas a 
sole mitescere tempus est".

VI.
In libro M. Ciceronis de gloria secundo manifestum erratum in ea parte, in qua scriptum est super Hectore et Aiace.
I. In libro M. Tullii, qui est secundus de gloria, manifestus error est non 
magnae rei, quem errorem esse possit cognoscere non aliquis eruditorum, sed 
qui tantum legerit Homerou to E. 
II. Quamobrem non tam id mirabamur errasse in ea re M. Tullium, quam non 
esse animadversum hoc postea correctumque vel ab ipso vel a Tirone, liberto 
eius, diligentissimo homine et librorum patroni sui studiosissimo. 
III. Ita enim scriptum in eo libro est: "Apud eundem poetam Aiax cum 
Hectore congrediens depugnandi causa agit, ut sepeliatur, si sit forte 
victus, declaratque se velle, ut suum tumulum multis etiam post saeculis 
praetereuntes sic loquantur:
hic situs est vitae iampridem lumina linquens,
qui quondam Hectoreo perculsus concidit ense.
Fabitur haec aliquis, mea semper gloria vivet".
IV. Huius autem sententiae versus, quos Cicero in linguam Latinam vertit, 
non Aiax apud Homerum dicit, neque Aiax agit, ut sepeliatur, sed Hector 
dicit, et Hector de sepultura agit priusquam sciat an Aiax secum depugnandi 
causa congressurus sit.

VII.
Observatum esse in senibus, quod annum fere aetatis tertium et sexagesimum agant aut laboribus aut interitu aut clade aliqua insignitum; atque inibi super eadem observatione exemplum adpositum epistulae divi Augusti ad Gaium filium.
I. Observatum in multa hominum memoria expertumque est senioribus plerisque 
omnibus sexagesimum tertium vitae annum cum periculo et clade aliqua venire 
ut corporis morbique gravioris aut vitae interitus aut animi aegritudinis. 
II. Propterea, qui rerum verborumque istiusmodi studio tenentur, eum 
aetatis annum appellant klimakterikon.
III. Nocte quoque ista proxima superiore, cum librum epistularum divi 
Augusti, quas ad Gaium nepotem suum scripsit, legeremus duceremurque 
elegantia orationis neque morosa neque anxia, sed facili hercle et 
simplici, id ipsum in quadam epistula super eodem anno scriptum offendimus; 
eiusque epistulae exemplum hoc est:
"IX Kal. Octobris.
Ave, mi Gai, meus asellus iucundissimus, quem semper medius fidius 
desidero, cum a me abes. Set praecipue diebus talibus, qualis est 
hodiernus, oculi mei requirunt meum Gaium, quem, ubicumque hoc die fuisti, 
spero laetum et bene valentem celebrasse quartum et sexagesimum natalem
meum. Nam, ut vides, klimaktera communem seniorum omnium tertium et
sexagesimum annum evasimus. Deos autem oro, ut, mihi quantumcumque superest 
temporis, id salvis nobis traducere liceat in statu reipublicae felicissimo 
andragathounton hymon kai diadechomenon stationem meam".

VIII.
Locus ex oratione Favorini, veteris oratoris, de cenarum atque luxuriae obprobratione, qua usus est, cum legem Liciniam de sumptu minuendo suasit.
I. Cum legeremus orationem veterem Favorini, non indiserti viri, qua 
oratione ... totum, ut meminisse possemus odio esse hercle istiusmodi 
sumptus atque victus, perdidicimus.
II. Verba haec, quae adposuimus, Favorini sunt: "Praefecti popinae atque 
luxuriae negant cenam lautam esse, nisi, cum lubentissime edis, tum 
auferatur et alia esca melior atque amplior succenturietur. Is nunc flos 
cenae habetur inter istos, quibus sumptus et fastidium pro facetiis 
procedit, qui negant ullam avem praeter ficedulam totam comesse oportere; 
ceterarum avium atque altilium nisi tantum adponatur, ut a cluniculis 
inferiore parte saturi fiant, convivium putant inopia sordere, superiorem 
partem avium atque altilium qui edint, eos palatum non habere. Si 
proportione pergit luxuria crescere, quid relinquitur, nisi uti delibari 
sibi cenas iubeant, ne edendo defetigentur, quando stratus auro, argento, 
purpura amplior aliquot hominibus quam dis inmortalibus adornatur?"

IX.
Caecilius poeta "frontem" genere virili non poetice, sed cum probatione et 
cum analogia appellavit.
I. Vere ac diserte Caecilius hoc in Subditivo scripsit:
nam hi sunt inimici pessumi, fronte hilaro, corde tristi,
quos neque ut adprendas neque uti dimittas scias.
II. Hos ego versus, cum de quodam istiusmodi homine sermones essent, in 
circulo forte iuvenum eruditiorum dixi. 
III. Tum de grammaticorum volgo quispiam nobiscum ibi adsistens non sane 
ignobilis: "quanta" inquit "licentia audaciaque Caecilius hic fuit, cum 
"fronte hilaro", non "fronte hilara" dixit et tam inmanem soloecismum nihil 
veritus est".
IV. "Immo" inquam" potius nos et quam audaces et quam licentes sumus, qui 
"frontem" inprobe indocteque non virili genere dicimus, cum et ratio 
proportionis, quae "analogia" appellatur, et veterum auctoritates non
"hanc", sed "hunc frontem" debere dici suadeant. 
V. Quippe M. Cato in quinto originum ita scripsit: "Postridie signis 
conlatis, aequo fronte, peditatu, equitibus atque alis cum hostium 
legionibus pugnavit". "Recto" quoque "fronte" idem Cato in libro eodem 
dicit".
VI. At ille semidoctus grammaticus: "missas" inquit "auctoritates facias, 
quas quidem ut habeas, posse fieri puto, sed rationem dic, quam non habes". 
VII. Atque ego his eius verbis, ut tum ferebat aetas, inritatior: "audi," 
inquam "mi magister, rationem falsam quidem, sed quam redarguere falsam 
esse tu non queas.
VIII. Omnia" inquam "vocabula tribus litteris finita, quibus "frons" 
finitur, generis masculini sunt, si in genetivo quoque casu eadem syllaba 
finiantur, ut "mons", "pons", "fons".
IX. At ille contra renidens: "audi," inquit "discipule, plura alia 
consimilia, quae non sint generis masculini". 
X. Petebant ibi omnes, ut vel unum statim diceret. Sed cum homo voltum 
intorqueret et non hisceret et colores mutaret, tum ego intercessi. et 
"vade" inquam "nunc et habeto ad requirendum triginta dies; postquam 
inveneris, repetes nos".
XI. Atque ita hominem nulli rei ad indagandum vocabulum, quo rescinderet 
finitionem fictam, dimisimus.

X.
De voluntario et admirando interitu virginum Milesiarum.
I. Plutarchus in librorum, quos peri psyches inscripsit, primo, cum de 
morbis dissereret in animos hominum incidentibus, virgines dixit Milesii 
nominis fere quot tum in ea civitate erant, repente sine ulla evidenti
causa voluntatem cepisse obeundae mortis ac deinde plurimas vitam
suspendio amisisse. 
II. Id cum accideret in dies crebrius neque animis earum mori 
perseverantium medicina adhiberi quiret, decrevisse Milesios, ut virgines, 
quae corporibus suspensis demortuae forent, ut hae omnes nudae cum eodem 
laqueo, qui essent praevinctae, efferrentur. Post id decretum virgines 
voluntariam mortem non petisse pudore solo deterritas tam inhonesti 
funeris.

XI.
Verba senatusconsulti de exigendis urbe Roma philosophis; item verba edicti 
censorum, quo inprobati et coerciti sunt, qui disciplinam rhetoricam 
instituere et exercere Romae coeperant.
I. C. Fannio Strabone M. Valerio Messala coss. senatusconsultum de 
philosophis et de rhetoribus factum est: "M. Pomponius praetor senatum 
consuluit. Quod verba facta sunt de philosophis et de rhetoribus, de ea re 
ita censuerunt, ut M. Pomponius praetor animadverteret curaretque, uti ei e 
republica fideque sua videretur, uti Romae ne essent".
II. Aliquot deinde annis post id senatusconsultum Cn. Domitius Ahenobarbus 
et L. Licinius Crassus censores de coercendis rhetoribus Latinis ita 
edixerunt: "Renuntiatum est nobis esse homines, qui novum genus disciplinae 
instituerunt, ad quos iuventus in ludum conveniat; eos sibi nomen 
inposuisse Latinos rhetoras; ibi homines adulescentulos dies totos 
desidere. Maiores nostri, quae liberos suos discere et quos in ludos itare 
vellent, instituerunt. Haec nova, quae praeter consuetudinem ac morem 
maiorum fiunt, neque placent neque recta videntur. Quapropter et his, qui 
eos ludos habent, et his, qui eo venire consuerunt, visum est faciundum, ut 
ostenderemus nostram sententiam nobis non placere".
III. Neque illis solum temporibus nimis rudibus necdum Graeca disciplina 
expolitis philosophi ex urbe Roma pulsi sunt,
IV. verum etiam Domitiano imperante senatusconsulto eiecti atque urbe et
Italia interdicti sunt.
V. Qua tempestate Epictetus quoque philosophus propter id senatusconsultum 
Nicopolim Roma decessit.

XII.
Locus ex oratione Gracchi de parsimonia ac de pudicitia sua memoratissimus.
I. C. Gracchus, cum ex Sardinia rediit, orationem ad populum in contione 
habuit. 
II. Ea verba haec sunt: "Versatus sum" inquit "in provincia, quomodo ex usu 
vestro existimabam esse, non quomodo ambitioni meae conducere arbitrabar. 
Nulla apud me fuit popina, neque pueri eximia facie stabant, sed convivio 
liberi vestri modestius erant quam apud principia". 
III. Post deinde haec dicit: "Ita versatus sum in provincia, uti nemo 
posset vere dicere assem aut eo plus in muneribus me accepisse aut mea 
opera quemquam sumptum fecisse. Biennium fui in provincia; si ulla meretrix
domum meam introivit aut cuiusquam servulus propter me sollicitatus est, 
omnium nationum postremissimum nequissimumque existimatote. Cum a servis 
eorum tam caste habuerim, inde poteritis considerare, quomodo me putetis 
cum liberis vestris vixisse".
IV. Atque ibi ex intervallo: "Itaque", inquit "Quirites, cum Romam 
profectus sum, zonas, quas plenas argenti extuli, eas ex provincia inanes
retuli; alii vini amphoras quas plenas tulerunt, eas argento repletas domum 
reportaverunt".

XIII.
De verbis inopinatis, quae utroqueversum dicuntur et a grammaticis 
"communia" vocantur.
I. "Vtor" et "vereor" et "hortor" et "consolor" communia verba sunt ac dici 
utroqueversus possunt: "vereor te" et "vereor abs te", id est "tu me 
vereris"; "utor te" et "utor abs te", id est "tu me uteris"; "hortor te" et 
"hortor abs te", id est "tu me hortaris"; "consolor te" et "consolor abs 
te", id est "tu me consolaris"; "testor" quoque et "interpretor" 
significatione reciproca dicuntur.
II. Sunt autem verba haec omnia ex altera parte inusitata et, an dicta sint 
in eam quoque partem, quaeri solet.
III. Afranius in Consobrinis:
em isto parentum est vita vilis liberis,
ubi malunt metui, quam vereri se ab suis.
Hic "vereri" ex ea parte dictum est, quae est non usitatior.
IV. Novius in Lignaria verbum, quod est "utitur", ex contraria parte dicit:
quia supellex multa, quae non utitur, emitur tamen,
id est "quae usui non est".
V. M. Cato in quinta origine "exercitum" inquit "suum pransum, paratum, 
cohortatum eduxit foras atque instruxit".
VI. "Consolor" quoque in partem alteram, praeterquam dici solitum est, 
scriptum invenimus in epistula Q. Metelli, quam, cum in exilio esset, ad 
Cn. et ad L. Domitios dedit. "At cum animum" inquit "vestrum erga me video, 
vehementer consolor, et fides virtusque vestra mihi ante oculos versatur". 
VII. "Testata" itidem et "interpretata" eadem ratione dixit M. Tullius in 
primo libro de divinatione, ut "testor" "interpretor"que verba communia
videri debeant.
VIII. Sallustius quoque eodem modo "dilargitis proscriptorum bonis" dicit, 
tamquam verbum "largior" sit ex verbis communibus.
IX. "Veritum" autem, sicut "puditum" et "pigitum", non personaliter per 
infinitum modum dictum esse non a vetustioribus tantum videmus, sed a M. 
quoque Tullio in secundo de finibus. "Primum" inquit "Aristippi 
Cyrenaicorumque omnium, quos non est veritum in ea voluptate, quae maxima 
dulcedine sensum moveret, summum bonum ponere".
X. "Dignor" quoque et "veneror" et "confiteor" et "testor" habita sunt in 
verbis communibus. Sic illa in Vergilio dicta sunt:
coniugio, Anchisa, Veneris dignate superbo,
et
cursusque dabit venerata secundos.
XI. "Confessi" autem "aeris", de quo facta confessio est, in XII tabulis 
scriptum est his verbis: "Aeris confessi rebusque iure iudicatis XXX dies 
iusti sunto". Item ex isdem tabulis id quoque est: "Qui se sierit testarier 
libripensve fuerit, ni testimonium fariatur, inprobus intestabilisque 
esto".

XIV.
Quod Metellus Numidicus figuram orationis novam ex orationibus Graecia 
mutuatus est.
I. Apud Q. Metellum Numidicum in libro accusationis in Valerium Messalam 
tertio nome dictum esse adnotavimus.
II. Verba ex oratione eius haec sunt: "Cum sese sciret in tantum crimen 
venisse atque socios ad senatum questum flentes venisse sese pecunias 
maximas exactos esse".
III. "Sese pecunias" inquit "maximas exactos esse" pro eo, quod est 
"pecunias a se esse maximas exactas".
IV. Id nobis videbatur Graeca figura dictum; Graeci enim dicunt:
eisepraxato me argyrion, id significat "exegit me pecuniam". Quod si id 
dici potest, etiam "exactus esse aliqui pecuniam" dici potest,
V. Caeciliusque eadem figura in Hypobolimaeo Aeschino usus videtur:
ego illud minus nihilo exigor portorium,
id est "nihilominus exigitur de me portorium".

XV.
"Passis velis" et "passis manibus" dixisse veteres non a verbo suo, quod
est "patior", sed ab alieno, quod est "pando".
I. Ab eo, quod est "pando", "passum" veteres dixerunt, non "pansum", et cum 
"ex" praepositione "expassum", non "expansum".
II. Caecilius in Synaristosis:
heri vero prospexisse eum se ex tegulis,
haec nuntiasse et flammeum expassum domi.
III. "Capillo" quoque esse mulier "passo" dicitur quasi porrecto et 
expanso, et "passis manibus" et "velis passis" dicimus, quod significat 
diductis atque distentis.
IV. Itaque Plautus in Milite glorioso "a" littera in "e" mutata per
compositi vocabuli morem "dispessis" dicit pro eo, quod est "dispassis":
credo ego istoc exemplo tibi esse eundum extra portam,
dispessis manibus patibulum cum habebis.

XVI.
De novo genere interitus Crotoniensis Milonis.
I. Milo Crotoniensis, athleta inlustris, quem in chronicis scriptum est 
Olympiade LXII primum coronatum esse, exitum habuit e vita miserandum et 
mirandum.
II. Cum iam natu grandis artem athleticam desisset iterque faceret forte 
solus in locis Italiae silvestribus, quercum vidit proxime viam patulis in 
parte media rimis hiantem.
III. Tum experiri, credo, etiam tunc volens, an ullae sibi reliquae vires 
adessent, inmissis in cavernas arboris digitis diducere et rescindere 
quercum conatus est. Ac mediam quidem partem discidit divellitque;
IV. quercus autem in duas diducta partis, cum ille quasi perfecto, quod 
erat conixus, manus laxasset, cessante vi rediit in naturam manibusque eius 
retentis inclusisque stricta denuo et cohaesa dilacerandum hominem feris 
praebuit.

XVII.
Quam ob causam nobiles pueri Atheniensium tibiis callere desierint, cum 
patrium istum morem canendi haberent.
I. Alcibiades Atheniensis, cum apud avunculum Periclen puer artibus ac 
disciplinis liberalibus erudiretur et arcessi Pericles Antigenidam 
tibicinem iussisset, ut eum canere tibiis, quod honestissimum tum 
videbatur, doceret, traditas sibi tibias, cum ad os adhibuisset 
inflassetque, pudefactus oris deformitate abiecit infregitque.
II. Ea res cum percrebuisset, omnium tum Atheniensium consensu disciplina 
tibiis canendi desitast.
III. Scriptum hoc est in conmentario Pamphilae nono et vicesimo.

XVIII.
Quod pugna belli civilis victoriaque Gai Caesaris, quam vicit in Pharsaliis 
campis, nuntiata praedictaque est per cuiuspiam sacerdotis vaticinium eodem 
ipso die in Italia Patavi.
I. Quo C. Caesar et Cn. Pompeius die per civile bellum signis conlatis in 
Thessalia conflixerunt, res accidit Patavi in transpadana Italia memorari 
digna.
II. Cornelius quidam sacerdos et loco nobilis et sacerdotii religionibus 
venerandus et castitate vitae sanctus repente mota mente conspicere se 
procul dixit pugnam acerrimam pugnari ac deinde alios cedere, alios urgere, 
caedem, fugam, tela volantia, instaurationem pugnae, inpressionem, gemitus, 
vulnera, proinde ut si ipse in proelio versaretur, coram videre sese 
vociferatus est ac postea subito exclamavit Caesarem vicisse. 
III. Ea Cornelii sacerdotis hariolatio levis tum quidem visa et vecors, 
magnae mox admirationi fuit, quoniam non modo pugnae dies, quae in 
Thessalia pugnata est, neque proelii exitus, qui erat praedictus, idem 
fuit, sed omnes quoque pugnandi reciprocae vices et ipsa exercituum duorum 
conflictatio vaticinantis motu atque verbis repraesentata est.

XIX.
Verba M. Varronis memoria digna ex satura, quae inscribitur peri edesmaton.
I. Non paucissimi sunt, in quos potest convenire id quod M. Varro dicit in 
satura, quae inscribitur peri edesmaton.
II. Verba haec sunt: "Si, quantum operae sumpsisti, ut tuus pistor bonum 
faceret panem, eius duodecimam philosophiae dedisses, ipse bonus iampridem 
esses factus. Nunc illum qui norunt volunt emere milibus centum, te qui 
novit nemo centussis".

XX.
Notata quaedam de Euripidis poetae genere, vita, moribus; deque eiusdem 
fine vitae.
I. Euripidi poetae matrem Theopompus agrestia olera vendentem victum 
quaesisse dicit.
II. Patri autem eius nato illo responsum est a Chaldaeis eum puerum, cum 
adolevisset, victorem in certaminibus fore; id ei puero fatum esse. 
III. Pater interpretatus athletam debere esse roborato exercitatoque filii 
sui corpore Olympiam certaturum eum inter athletas pueros deduxit. Ac primo 
quidem in certamen per ambiguam aetatem receptus non est, post Eleusino et 
Theseo certamine pugnavit et coronatus est. 
IV. Mox a corporis cura ad excolendi animi studium transgressus auditor 
fuit physici Anaxagorae et Prodici rhetoris, in morali autem philosophia 
Socratis. Tragoediam scribere natus annos duodeviginti adortus est. 
V. Philochorus refert in insula Salamine speluncam esse taetram et 
horridam, quam nos vidimus, in qua Euripides tragoedias scriptitarit.
VI. Mulieres fere omnes in maiorem modum exosus fuisse dicitur, sive quod 
natura abhorruit a mulierum coetu sive quod duas simul uxores habuerat, cum 
id decreto ab Atheniensibus facto ius esset, quarum matrimonii pertaedebat.
VII. Eius odii in mulieres Aristophanes quoque meminit en tais proterais 
Thesmophoriazousais in his versibus:
nyn oun hapasaisin paraino kai lego
touton kolasai ton andra pollon houneka.
Agria gar hemas, o gynaikes, drai kaka
hat'en argioisi tois lachanois autos trapheis.
VIII. Alexander autem Aetolus hos de Euripide versus composuit:
ho d'Anaxagorou trophimos chaiou striphnos men emoige proseipein
kai misogelos kai tothazein oude par'oinon memathekos,
all'ho ti grapsai, tout'an melitos kai Seirenon eteteuchei.
IX. Is, cum in Macedonia apud Archelaum regem esset utereturque eo rex 
familiariter, rediens nocte ab eius cena canibus a quodam aemulo inmissis 
dilaceratus est, et ex his vulneribus mors secuta est.
X. Sepulchrum autem eius et memoriam Macedones eo dignati sunt honore, ut 
in gloriae quoque loco praedicarent: oupote son mnema, Euripides, oloito 
pou, quod egregius poeta morte obita sepultus in eorum terra foret. 
Quamobrem cum legati ad eos ab Atheniensibus missi petissent, ut ossa 
Athenas in terram illius patriam permitterent transferri, maximo consensu 
Macedones in ea re deneganda perstiterunt.

XXI.
Quod a poetis Iovis filii prudentissimi humanissimique, Neptuni autem 
ferocissimi et inhumanissimi traduntur.
Praestantissimos virtute, prudentia, viribus Iovis filios poetae 
appellaverunt, ut Aeacum et Minoa et Sarpedona; ferocissimos et inmanes et 
alienos ab omni humanitate tamquam e mari gemitos Neptuni filios dixerunt, 
Cyclopa et Cercyona et Laestrygonas.

XXII.
Historia de Sertorio, egregio duce, deque astu eius commenticiisque 
simulamentis, quibus ad barbaros milites continendos conciliandosque sibi 
utebatur.
I. Sertorius, vir acer egregiusque dux, et utendi regendique exercitus 
peritus fuit.
II. Is in temporibus difficillimis et mentiebatur ad milites, si mendacium 
prodesset, et litteras compositas pro veris legebat et somnium simulabat et 
falsas religiones conferebat, si quid istae res eum apud militum animos 
adiutabant.
III. Illud adeo Sertorii nobile est: 
IV. Cerva alba eximiae pulchritudinis et vivacissimae celeritatis a 
Lusitano ei quodam dono data est. 
V. Hanc sibi oblatam divinitus et instinctam Dianae numine conloqui secum 
monereque et docere, quae utilia factu essent, persuadere omnibus instituit 
ac, si quid durius videbatur, quod imperandum militibus foret, a cerva sese 
monitum praedicabat. Id cum dixerat, universi tamquam si deo libentes 
parebant. 
VI. Ea cerva quodam die, cum incursio esset hostium nuntiata, festinatione 
ac tumultu consternata in fugam se prorupit atque in palude proxima 
delituit et postea requisita perisse creditast. 
VII. Neque multis diebus post inventam esse cervam Sertorio nuntiatur. 
VIII. Tum, qui nuntiaverat, iussit tacere ac, ne cui palam diceret, 
interminatus est praecepitque, ut eam postero die repente in eum locum, in 
quo ipse cum amicis esset, inmitteret. Admissis deinde amicis postridie 
visum sibi esse ait in quiete cervam, quae perisset, ad se reverti et, ut 
prius consuerat, quod opus esset facto, praedicere; 
IX. tum servo, quod imperaverat, significat, cerva emissa in cubiculum 
Sertorii introrupit, clamor factus et orta admiratio est.
Eaque hominum barbarorum credulitas Sertorio in magnis rebus magno usui 
fuit. 
X. Memoriae proditum est ex his nationibus, quae cum Sertorio faciebant, 
cum multis proeliis superatus esset, neminem umquam ab eo descivisse, 
quamquam id genus hominum esset mobilissimum.

XXIII.
De aetatibus historicorum nobilium, Hellanici, Herodoti, Thucydidis.
I. Hellanicus, Herodotus, Thucydides, historiae scriptores,in isdem 
temporibus fere laude ingenti floruerunt et non nimis longe distantibus 
fuerunt aetatibus. 
II. Nam Hellanicus initio belli Peloponnesiaci fuisse quinque et sexaginta 
annos natus videtur, Herodotus tres et quinquaginta, Thucydides 
quadraginta. Scriptum hoc est in libro undecimo Pamphilae.

XXIV.
Quid Vulcacius Sedigitus in libro, quem de poetis scripsit, de comicis 
Latinis iudicarit.
Sedigitus in libro, quem scripsit de poetis, quid de his sentiat, qui 
comoeodias fecerunt, et quem praestare ex omnibus ceteris putet ac 
deinceps, quo quemque in loco et honore ponat, his versibus suis 
demonstrat:
multos incertos certare hanc rem vidimus,
palmam poetae comico cui deferant.
eum meo iudicio errorem dissolvam tibi,
ut, contra si quis sentiat, nihil sentiat.
Caecilio palmam Statio do comico.
Plautus secundus facile exsuperat ceteros.
dein Naevius, qui fervet, pretio in tertiost.
si erit, quod quarto detur, dabitur Licinio.
post insequi Licinium facio Atilium.
in sexto consequetur hos Terentius,
Turpilius septimum, Trabea octavum optinet, 
nono loco esse facile facio Luscium.
decimum addo causa antiquitatis Ennium.

XXV.
De verbis quibusdam novis, quae in Gnaei Mati mimiambis offenderamus.
I. Cn. Matius, vir eruditus, in mimiambis suis non absurde neque absone 
finxit "recentatur" pro eo, quod Graeci dicunt ananeoutai, id est "denuo 
nascitur atque iterum fit recens". Versus, in quibus hoc verbum est, hi 
sunt:
iam iam albicascit Phoebus et recentatur
commune lumen hominibus voluptatis.
II. Idem Matius in isdem mimiambis "edulcare" dicit, quod est "dulcius 
reddere", in his versibus:
quapropter edulcare convenit vitam
curasque acerbas sensibus gubernare.

XXVI.
Quibus verbis Aristoteles philosophus definierit syllogismum; eiusque 
definitionis interpretamentum verbis Latinis factum.
I. Aristoteles, quid syllogismus esset, his versibus definivit: Logos, en 
hoi tethenton tinon heteron ti ton keimenon ex anankes symbainei dia ton 
keimenon.
II. Eius definitionis non videbatur habere incommode interpretatio facta 
hoc modo: Syllogismus est oratio, in qua consensis quibusdam et concessis 
aliud quid, quam quae concessa sunt, per ea, quae concessa sunt, necessario 
conficitur.

XXVII.
Quid sint "comitia calata", quid "curiata", quid "centuriata", quid 
"tributa", quid "concilium"; atque inibi quaedam eiusdemmodi.
I. In libro Laelii Felicis ad Q. Mucium primo scriptum est Labeonem 
scribere "calata" comitia esse, quae pro conlegio pontificum habentur aut 
regis aut flaminum inaugurandorum causa.
II. Eorum autem alia esse "curiata", alia "centuriata"; "curiata" per 
lictorem curiatum "calari", id est "convocari", "centuriata" per 
cornicinem.
III. Isdem comitiis, quae "calata" appellari diximus, et sacrorum 
detestatio et testamenta fieri solebant. Tria enim genera testamentorum 
fuisse accepimus: unum, quod calatis comitiis in populi contione fieret, 
alterum in procinctu, cum viri ad proelium faciendum in aciem vocabantur,
tertium per familiae emancipationem, cui aes et libra adhiberetur.
IV. In eodem Laeli Felicis libro haec scripta sunt: "Is qui non universum 
populum, sed partem aliquam adesse iubet, non "comitia", sed "concilium" 
edicere debet. Tribuni autem neque advocant patricios neque ad eos referre 
ulla de re possunt. Ita ne "leges" quidem proprie, sed "plebisscita" 
appellantur, quae tribunis plebis ferentibus accepta sunt, quibus 
rogationibus ante patricii non tenebantur, donec Q. Hortensius dictator eam 
legem tulit, ut eo iure, quod plebs statuisset, omnes Quirites tenerentur". 
V. Item in eodem libro hoc scriptum est: "Cum ex generibus hominum 
suffragium feratur, "curiata" comitia esse; cum ex censu et aetate, 
"centuriata"; cum ex regionibus et locis, "tributa"; centuriata autem
comitia intra pomerium fieri nefas esse, quia exercitum extra urbem 
imperari oporteat, intra urbem imperari ius non sit. Propterea centuriata 
in campo Martio haberi exercitumque. imperari praesidii causa solitum, 
quoniam populus esset in suffragiis ferendis occupatus".

XXVIII.
Quod erravit Cornelius Nepos, cum scripsit Ciceronem tres et viginti
annos natum causam pro Sexto Roscio dixisse.
I. Cornelius Nepos et rerum memoriae non indiligens et M. Ciceronis ut qui 
maxime amicus familiaris fuit. 
II. Atque is tamen in primo librorum, quos de vita illius composuit, 
errasse videtur, cum eum scripsit tres et viginti annos natum primam causam 
iudicii publici egisse Sextumque Roscium parricidii reum defendisse. 
III. Dinumeratis quippe annis a Q. Caepione et Q. Serrano, quibus 
consulibus ante diem tertium Nonas Ianuar. M. Cicero natus est, ad M. 
Tullium et Cn. Dolabellam, quibus consulibus causam privatam pro Quinctio 
apud Aquilium Gallum iudicem dixit, sex et viginti anni reperiuntur. Neque 
dubium est, quin post annum, quam pro Quinctio dixerat, Sex. Roscium reum 
parricidii defenderit annos iam septem atque viginti natus L. Sulla Felice 
II Q. Metello Pio consulibus.
IV. In qua re etiam Fenestellam errasse Pedianus Asconius animadvertit,
quod cum scripserit sexto vicesimo aetatis anno pro Sex. Roscio dixisse.
V. Longior autem Nepotis quam Fenestellae error est, nisi quis vult in
animum inducere Nepotem studio amoris et amicitiae adductum amplificandae 
admirationis gratia quadriennium suppressisse, ut M. Cicero orationem 
florentem dixisse pro Roscio admodum adulescens videretur.
VI. Illud adeo ab utriusque oratoris studiosis animadversum et scriptum 
est, quod Demosthenes et Cicero pari aetate inlustrissimas orationes in 
causis dixerunt, alter kata Androtionos et kata Timokratous septem et
viginti annos natus, alter anno minor pro P. Quinctio septimoque et 
vicesimo pro Sex. Roscio. 
VII. Vixerunt quoque non nimis numerum annorum diversum: alter tres et 
sexaginta annos, Demosthenes sexaginta.

XXIX.
Quali figura orationis et quam nova L. Piso annalium scriptor usus sit.
I. Duae istae in loquendo figurae notae satis usitataeque sunt: "mihi nomen 
est Iulius" et "mihi nomen est Iulio"; 
II. tertiam figuram novam hercle repperi apud Pisonem in secundo annalium. 
Verba Pisonis haec sunt: "L. Tarquinium, collegam suum, quia Tarquinio 
nomine esset, metuere; eumque orat, uti sua voluntate Roma concedat". "Quia 
Tarquinio" inquit "nomine esset": hoc proinde est, tamquam si ego dicam:
"mihi nomen est Iulium".

XXX.
Vehiculum, quod "petorritum" appellatur, cuiatis linguae vocabulum sit, 
Graecae an Gallicae.
I. Qui ab alio genere vitae detriti iam et retorridi ad litterarum 
disciplinas serius adeant, si forte idem sunt garruli natura et 
subargutuli, oppido quam fiunt in litterarum ostentatione inepti et 
frivoli. 
II. Quod genus profecto ille homo est, qui de petorritis nuper argutissimas 
nugas dixit. 
III. Nam cum quaereretur, "petorritum" quali forma vehiculum cuiatisque 
linguae vocabulum esset, et faciem vehiculi ementitus est longe alienam 
falsamque et vocabulum Graecum esse dixit atque id significare volucres 
rotas interpretatus est commutataque una littera "petorritum" esse dictum 
volebat quasi "petorrotum"; 
IV. scriptum etiam hoc esse a Valerio Probo contendit.
V. Ego, cum Probi multos admodum commentationum libros adquisierim, neque 
scriptum in his inveni nec usquam alioqui Probum scripsisse credo. 
VI. "Petorritum" enim est non ex Graecia dimidiatum, sed totum 
Transalpibus; nam est vox Gallica. 
VII. Id scriptum est in libro M. Varronis quarto decimo rerum divinarum, 
quo in loco Varro, cum de petorrito dixisset, esse id verbum Gallicum, 
"lanceam" quoque dixit non Latinum, set Hispanicum verbum esse.

XXXI.
Quae verba legaverint Rhodii ad hostium ducem Demetrium, cum ab eo
obsiderentur, super illa incluta Ialysi imagine.
I. Rhodum insulam celebritatis antiquissimae oppidumque in ea pulcherrimum
ornatissimumque obsidebat obpugnabatque Demetrius, dux aetatis suae 
inclutus, cui a peritia disciplinaque faciendi obsidii machinarumque 
sollertia ad capienda oppida repertarum cognomentum Poliorketes fuit.
II. Tum ibi in obsidione illa aedes quasdam publice factas, quae extra 
urbis muros cum parvo praesidio erant, adgredi et vastare atque absumere 
igni parabat. 
III. In his aedibus erat memoratissima illa imago Ialysi Protogenis manu 
facta, inlustris pictoris, cuius operis pulchritudinem praestantiamque ira 
percitus Rhodiis invidebat.
IV. Mittunt Rhodii ad Demetrium legatos cum his verbis: "Quae, malum",
inquiunt "ratiost, ut tu imaginem istam velis incendio aedium facto 
disperdere? Nam si nos omnes superaveris et oppidum hoc totum ceperis, 
imagine quoque illa integra et incolumi per victoriam potieris; sin vero 
nos vincere obsidendo nequiveris, petimus consideres, ne turpe tibi sit, 
quia non potueris bello Rhodios vincere, bellum cum Protogene mortuo
gessisse".
V. Hoc ubi ex legatis audivit, obpugnatione desita et imagini et civitati 
pepercit.