Quaestiones in Analytica Posteriora
LIBER PRIMUS

			      PROOEMIUM

"Scire est rei causam cognoscere"*. Constat quod ignorantia scientiae
opponitur priuatiue; ideo impossibile est cum scientia perfecta de aliquo stare
de illo aliquam ignorantiam. Constat etiam quod numquam dubitare est sine
ignorantia; unde dicitur, prooemio Metaphysicae, "qui dubitat, et ignorat".
Dubitationes autem de aliquo numquam remouentur donec causae illius
cognoscantur. Unde uidentes eclipsim lunae et causam ignorantes maxime dubitant
quo modo illud possit fieri; per notitiam autem causae omnis huius modi
dubitatio remouetur. Ideo manifestum est quod per notitiam causae uel causarum,
et non aliter, scientia certa et perfecta, omnem ignorantiam excludens,
exquiritur et habetur. Ideo bene dicebatur "scire est rei causam cognoscere".

In qua propositione, ad recommendationem artis demonstratiuae, primo duo
oportet notare: primo habitum seu actum animam perficientem inhaerendo, secundo
obiectum +ipsam felicitatem aufluendo+. Primum notatur cum dico "scire est",
secundum autem cum dico "causam rei cognoscere". Felicitas namque humana, quae
est homini summum bonum, in duobus consistit principaliter, scilicet in actu
sapientiae +forma et intentione et in subiecto primo eiusdem sapientiae et
intentione secundum quoddam obiectum est causa prima+, id est causa causarum;
et haec omnia determinantur in decimo Ethicorum.* Ideo dicitur quod humana
felicitas est circa supremam uirtutem, quae secundum Aristotilem, sexto
Ethicorum*, est sapientia; et est optimi obiecti, et illud est prima causa.

Et ex omnibus illis manifestum est quod inter alias artes illa maxime facit ad
humanam felicitatem acquirendam per quam sapientia, quae est maxima et
certissima scientia rerum, per suas causas primas acquiritur. Ars autem
demonstratiua, in qua de demonstratione tractatur, est huius modi, quoniam
demonstratio est syllogismus faciens scire, ut habetur primo huius*, et est
syllogismus ex causis primis, ueris et immediatis, ut etiam habetur primo
huius*. Ideo haec ars demonstratiua inter caeteras artes magis est propinqua
humanae felicitati.

Ut haec sint euidentiora, et ut appareat excellentia artis demonstratiuae
super alias partes logicae, diuidenda est logica in suas partes. Propter quod
sciendum est quod logica sic describi solet: logica est ars discernendi uerum a
falso. Constat autem quod in dubiis uerum a falso non discernitur nisi per
argumentationes ex notioribus procedentes, et ideo descriptio praedicta sic
intelligitur et exponitur quod logica est ars sciendi instrumenta per quae in
dubiis uerum a falso possit distingui. Et quia huius modi instrumenta, sicut
dixi, sunt argumentationes, ideo logica est ars arguendi et argumentationes
construendi.

Ideo sciendum est quod artifex non potest bene construere opus suum si ignoret
materiam sui operis; ideo oportet materiam cognoscere ex qua facienda sunt
argumenta; et illa materia est termini et propositiones, ideo logica diuiditur
in duas partes. Prima pars considerat de terminis et de propositionibus ex
quibus construendae sunt argumentationes, et uocatur 'uetus logica'. Alia pars
est de ipsis argumentationibus ex dictis terminis et propositionibus
compositis, et uocatur 'noua ars', uel 'noua logica'. Et forte quod huius modi
nominatio ex hoc uenit quia partes materiales sunt priores uia generationis et
temporis partibus formalibus; quod autem est prius uia generationis et temporis
solet uocari 'uetus' et 'antiquum'.

Vetus logica diuiditur. Quia prima pars est de terminis, quae tractatur in
libro Praedicamentorum; ad illius introductionem ordinatus est liber Porphyrii
et ad eius complementum liber Sex Principiorum. Secunda pars est de
propositionibus et enuntiationibus, quae tractatur in libro Peri Hermeneias.

Logica noua diuiditur. Prima pars enim determinat de argumentatione secundum
quod est illatiua conclusionis ex praemissis, et determinatur in libro Priorum.
Alia pars tractat de argumentatione secundum quod est probatiua conclusionum,
non solum illatiua, et illa pars traditur in aliis libris nouae logicae. Et
potest notari quod ille liber in quo tractatur de argumentatione secundum quod
est illatiua conclusionis pro tanto uocatur 'liber Priorum' quia probatio
praesupponit illationem; unde illatio est secundum rationem prior et communior
probatione, quoniam omne argumentum probatiuum est illatiuum et non e conuerso.

Deinde, illa pars quae considerat de argumentationibus in quantum sunt
probatiuae diuiditur secundum fines diuersos ad quos diuersae partes
ordinantur. Aliquae enim probationes ordinantur ad opinionem nobis generandam
secundum quam his quae prius erant dubia assentimus, non tamen cum certitudine;
et huius modi probationes sunt argumentationes dialecticae, de quibus tractatur
in parte logica quae uocatur dialectica. Et illa dialectica diuiditur. Quoniam
una eius pars ordinatur principaliter ad scientias speculatiuas, uel saltem
ordinatur consequenter tam ad scientias speculatiuas quam ad practicas; et illa
pars tractatur in libris Topicorum et Elenchorum. Alia pars contracta est ad
mores, siue ad scientiam moralem, et illa traditur in libris Rhetoricae et
Poeticae. Et bene Aristotiles expresse dicit rhetoricam et poetriam esse partes
dialecticae, et, per consequens, logicae. Liber Topicorum Boethii compositus
est ad complendum librum Topicorum Aristotilis. Liber Diuisionum Boethii
principaliter ordinatur ad artem definitiuam, quae iterum ordinatur ad artem
demonstratiuam. Et sic omnes libri logicae sunt nobis enumerati et contra
inuicem diuisi.

Sed debetis scire quod ille liber in quo traditur ars demonstratiua pro tanto
uocatur 'liber Posteriorum' quia, ut iam dixi, liber Topicorum et iste liber
Posteriorum naturali ordine doctrinae sequuntur librum Priorum. Et iterum
naturali ordine doctrinae ars dialectica praecedit artem demonstratiuam;
disputatio namque ad utramque partem per dialecticam disponit ad inueniendum
per rationes demonstratiuae, per quas habetur scientia perfecta de rebus. Ideo
ars demonstratiua inter caeteras partes logicae est ultima et finalis, ad quam
omnes alias ordinantur. Ideo liber iste, in quo talis ars traditur, nominatur
'Posteriorum'. Et quia ad praesens habemus hunc librum exponendum, nos merito
circa primum librum mouemus talem quaestionem: utrum de demonstratione possit
esse scientia.

Quaestio 1a

UTRUM DE DEMONSTRATIONE POSSIT ESSE SCIENTIA

1. Arguitur quod non: quia omnis scientia est de necessariis et impossibilibus
aliter se habere et perpetuis, ut patet primo huius; et nulla scientia est de
entibus per accidens, quae sunt contingentia: nulla enim scientia est de
corruptibilibus (haec omnia ponuntur primo huius); sed demonstrationes non sunt
necessariae nec sunt perpetuae, immo sunt corruptibiles et contingentes, quia
possunt esse et non esse quando nos uolumus: facimus enim eas quando uolumus;
igitur de demonstrationibus non potest esse scientia.

2. Secundo, omne quod scitur scitur per definitionem uel per demonstrationem,
ut dicit Lincolniensis*, secundo huius; sed neutro modo potest demonstratio
sciri; igitur nullo modo. Probo minorem. Primo, quod demonstratio non scitur
per definitionem: quia solius incomplexi est definitio; demonstratio autem
non est incomplexa; igitur non scitur per definitionem. Nec etiam scitur per
demonstrationem: quia sequeretur quod idem notificaret se ipsum. Probo quod de
demonstratione potissima non possit esse scientia per demonstrationem: quia
demonstratio debet tradi per notiora et nulla demonstratio est notior
demonstratione potissima; ideo demonstratio potissima per nullam
demonstrationem scitur uel notificatur.

3. Item, nulla est scientia de demonstratione nisi logica; sed logica non est
scientia; igitur nulla scientia est de demonstratione. Et ego probo unico
argumento minorem: quia nulla ars est scientia, eo quod ars et scientia contra
inuicem distinguuntur, sexto Ethicorum*; modo logica est ars, ut communiter
dicitur; ergo ipsa non est scientia.

4. Item, si esset de demonstratione scientia, uel esset practica uel
speculatiua (a sufficienti diuisione); non speculatiua, quia ipsa est de
operatis a nobis, nec practica, quia ipsa ordinatur finaliter ad scire, et
talis non est practica, ut habetur secundo Metaphysicae*.

5. Ultimo arguitur: demonstratio non est intelligibilis; igitur de ipsa non
est scientia. Consequentia patet: quia scientia est habitus intellectualis;
igitur non est nisi de intelligibilibus. Antecedens probatur. Primo, quia si
demonstratio intelligeretur, oporteret plura simul intelligere, quod est contra
Aristotilem, in Topicis, dicentem "contingit plura scire, unum autem
intelligere"*, et etiam, quarto Metaphysicae, "qui non unum intelligit nihil
intelligit"*.

6. Secundo, confirmatur quod demonstratio non sit intelligibilis: quia
intelligibile debet mouere intellectum; sed mouens debet esse nobilius moto, ut
dicitur secundo de Anima*, et demonstratio non est nobilior intellectu; igitur
ipsa non est intelligibilis.

In oppositum est Aristotiles et omnes alii, quoniam per librum Posteriorum
habemus scientiam de demonstrationibus.

Notandum est quod licet 'scientia' multipliciter dicatur, tamen intendimus hic
loqui de scientia demonstratiua, scilicet per demonstrationem uel
demonstrationes acquisita. Et tunc sciendum est quod triplex est 'scibile'*,
scilicet per demonstrationem. Primum et immediatum scibile est conclusio
demonstrabilis, quae ex eo dicitur sciri quia ex praemissis notis concluditur.
Secundo modo, 'scibilia' dicuntur ex quibus conclusio demonstrabilis
componitur. Unde, sicut dicimus nos scire talem conclusionem et eam nobis esse
demonstratam, ita saepe dicimus tale praedicatum esse scitum et demonstratum de
tali subiecto. Deinde, tertio modo, scibilia sunt res significatae per terminos
conclusionum demonstrabilium, et ita dicimus nos habere scientiam de animalibus
et lapidibus, de deo et intelligentiis, et sic de aliis.

Istis notatis, pono faciliter aliquas conclusiones. Prima est quod de
demonstrationibus non est scientia primo modo, scilicet tamquam de
conclusionibus demonstrabilibus: quia nulla demonstratio, immo etiam nullus
syllogismus, efficitur conclusio alicuius demonstrationis.

Secunda conclusio est quod nulla scientia est de demonstratione secundo modo,
scilicet tamquam de termino ex quo conclusio demonstrabilis componitur: quia
demonstrationes non sunt termini conclusionum, immo componuntur ex multis
propositionibus et terminis. Tamen illa conclusio est moderanda sic quod una
demonstratio, uel unus syllogismus, potest sumi materialiter et supponere pro
se, et ita posset effici terminus, scilicet subiectum uel praedicatum, alicuius
propositionis uel conclusionis. Sed numquam demonstratio significatiue accepta
esset terminus conclusionis uel propositionis.

Tertia conclusio est quod capiendo tertio modo est scientia de
demonstrationibus, immo de omnibus rebus mundi, tamquam de his quae per
terminos conclusionis demonstrabilis significantur. Quia isti termini 'ens',
'unum', 'idem', 'diuersum', 'causa', 'causatum', 'corruptibile',
'incorruptibile', et sic de multis aliis, significant omnes res mundi, et tamen
ex istis terminis possunt componi multae conclusiones demonstrabiles, tam in
physica quam in metaphysica. Igitur de omnibus rebus habetur scientia tam per
physicam quam per metaphysicam, et, per consequens, de demonstrationibus.

Ultima conclusio est, descendens ad scientiam libri Posteriorum, quod de isto
termino 'demonstratio' habetur scientia tertio modo, scilicet tamquam de
termino ex quo conclusio demonstrata componitur. Et haec scientia habetur et
traditur in isto libro Posteriorum, et non in Physica nec in Metaphysica.
Multae enim conclusiones demonstrantur in isto libro quae componuntur ex isto
termino 'demonstratio' tamquam ex subiecto propositionis; uerbi gratia, quod
demonstratio est ex ueris uel quod demonstratio est ex necessariis.

Istis uisis faciliter respondetur ad rationes.

1. Ad primam dico quod demonstratio debet esse ex necessariis, id est ex
praemissis necessariis et conclusionibus, eo modo quo conclusio uocatur
'necessaria', et etiam ex incorruptibilibus, quia necessarium est
incorruptibile eo modo quo est necessarium (et de hoc fiet post quaestio
specialis). Tamen res significatae per terminos conclusionum demonstrabilium
possunt esse corruptibiles et contingentes in essendo.

Ad aliam dico quod demonstratio non definitur nec demonstratur proprie
loquendo. Sed iste terminus 'demonstratio' definitur in hoc libro, et de isto
termino 'demonstratio multa praedicata demonstrantur in hoc libro. Et sic, ad
istum sensum, habetur in isto libro scientia tam definitiua quam demonstratiua
de demonstratione. Nec ualent obiectiones contra hoc factae. Quia iste terminus
'demonstratio' est terminus incomplexus; ideo bene est diffinibilis. Similiter
patet quod de isto termino 'demonstratio potissima' demonstrantur praedicata,
et per demonstrationem potissimam. Unde licet demonstratio potissima sit per se
nota, tamen multae propositiones possunt esse dubiae in quibus aliquid
praedicatur de isto termino 'demonstratio potissima', et tales propositiones
demonstrantur in hoc libro.

3. Ad aliam rationem, sciendum est quod hoc nomen 'scientia' prout
distinguitur contra 'artem' et 'prudentiam' accipitur propriissime, et non
extendit se nisi ad habitus speculatiuos; ars autem et prudentia sunt habitus
practici. Et sic, capiendo ista nomina proprie, logica non est scientia, sed
ars, scilicet formatiua argumentationum. Tamen saepe haec nomina 'ars' et
'prudentia' accipiuntur communiter pro omni habitu certo per demonstrationem
acquisito. Et sic 'ars' non distinguitur contra 'scientiam'; igitur sic logica
est ars et scientia.

4. Ad aliam rationem, dico quod logica est practica, etiam ars demonstratiua
tractata in libro Posteriorum, quia arguens ad opus et docens operationem:
docet debito modo facere et componere argumentationem. Sed quando dicitur quod
illa scientia est speculatiua quae ordinatur ad scire, dico quod uerum est si
ordinatur ad scire tamquam ad finem propinquum. Sed si ordinatur ad opus
nostrum tamquam ad finem propinquum, ipsa est practica, licet ordinetur ad
scire tamquam ad finem remotum et ultimatum. Hoc dicit Aristotiles expresse,
sexto Ethicorum*, ponens prudentiam esse practicam; tamen ponit eam finaliter
ordinari ad sapientiam; est tamen practica quia eius finis propinquus est opus.

5. Ad ultimam dico quod demonstratio est intelligibilis, et dico quod
possibile est plura simul intelligere. Nec Aristotiles in sexto Topicorum dicit
oppositum nisi exemplariter; modo exemplorum non requiritur uerificatio, ut
patet primo Priorum*. Sed quando dicit Aristotiles, in Metaphysica, quod "qui
unum non intelligit nihil intelligit"*, certe uerum est, quia qui intelligit
mille unum et duo intelligit.

6. Ad confirmationem, dico quod non omne intelligibile mouet intellectum. Nam
si habeo conceptum communem et specificum hominis, et omnes homines mundi
intelligo, tamen homo qui est in Roma numquam mouet intellectum meum, uel
sensum. Tamen concedo quod oportet intellectum meum ab aliquo intelligibili
moueri, et non ab omni. Et uniuersaliter dico quod non oportet omne mouens esse
nobilius moto, sed mouens principale et motor principalis; intellectus autem
noster est aliquis quo est nobilior, et non scilicet obiectum sensibile per se.

Quaestio 2a

UTRUM POSSIBILE SIT NOS ALIQUID SCIRE

Consequenter quaeritur, secundo, utrum possibile sit nos aliquid scire.

1. Arguitur primo quod non: quia scientia est notitia certa et euidens, et
talis est nobis impossibilis; igitur ... et caetera. Maior patet: quia per hoc
differt scientia ab opinione, scilicet quia scientia requirit certitudinem,
quam opinio non requirit. Minor probatur multipliciter. Primo ex parte sensus:
quia illud idem quod nos iudicamus insipidum, id est mali saporis, asinus
iudicat sapidum, sicut cardones; et non potest dici quod iudicium nostrum sit
melius aut certius quam iudicium asini, quia iudicium asini est per naturam et
natura non errat in suis operationibus; et sic patet quod iudicium nostrum ad
sensum non est certum. Idem patet de uiris et mulieribus, de pueris et senibus:
nam quae apparent sapida mulieribus uel pueris apparent insipida uiris uel
senibus, et e conuerso, +magis sapida et plus salsa uel modicia+; et non
apparet qui istorum uerius iudicant, et uidetur quod totum sit nobis incertum.
Similiter, canes melius odorant quam homines, tamen iudicant quosdam odores
suaues et dulces et eos persequuntur tamquam bonos, ut odores cadauerum, quos
tamen reputat homo abominabiles. Ideo apparet quod de his non habemus iudicium
certum.

2. Item, quod sanus iudicat dulce illud saepe aeger iudicat amarum. Si tu
diceres quod iudicium sani est bonum et sano est credendum, hoc non potest
dici: quia si sanus melius iudicat quam aeger, hoc non est nisi propter
meliorem dispositionem organi; ergo nullus simpliciter recte et perfecte
iudicabit nisi habuerit organum perfecte dispositum; modo forte nullus habet;
ideo nullus perfecte iudicabit. Et iterum probo quod iudicium aegri est bonum:
quia nullum agens agit in aliquod passum specie sibi contrariam; ideo numquam
dulce agit speciem amaritudinis per quam agens aeger iudicabit amarum, sed
oportet illam speciem ab amaro prouenire; ideo aeger bene iudicat iudicando
amaritudinem.

3. Item, exsistens in naui mota in fluuio, uidens arborem in litore, iudicat
arborem moueri, et stans iuxta arborem iudicat quiescere; et sic nescitur quis
recte iudicat. Sane probatur tibi quod exsistens in naui mota recte iudicat:
quia exsistens in naui percipit motum ad uisum (aliter non iudicaret arborem
moueri) et non percipit motum nisi in arbore, quia forte non uidit se ipsum nec
nauem, immo solum arborem uel litora; ideo in arbore uidetur esse motus quem
percipit.

4. Item, per aliud medium apparet nobis alius color et alia magnitudo. Unde
sol in mane, quando oritur, apparet rubeus et magnus, et cum eleuatus est
apparet minor et albus. Et si tu dicis quod hoc est propter indispositionem
medii, tunc ex hoc concluditur quod numquam erit perfecte uerum et rectum
iudicium nisi medium sit perfecte purum, quod non inuenitur apud nos. Etiam
color non uidetur sine lumine, et tamen in intensiori uel minori lumine apparet
alius et alius color. Ideo numquam habemus certum iudicium de colore.

5. Item, sensus possunt deludi, ut communiter dicitur; ergo eorum iudicium non
est certum nec firmum.

6. Item, illam speciem quam tu habes in sensu de his quae tibi modo apparent,
deus omnino potest eam conseruare in sensu tuo perfecte rebus non praesentibus,
et tunc omnino et penitus tibi apparebit ut nunc apparet; et ita credens te
iudicare sicut apparet nunc, non recte iudicares, quia falsum.

7. Immo, sicut aliqui arguunt, quia deus potest hoc facere si uelit, et tu non
potes scire cum certitudine utrum deus hoc uult, ergo tu non potes esse certus
utrum ita est, nec, per consequens, utrum uides aliquam rem extra.

8. Deinde, arguitur ex parte intellectus: quia notitia intellectiua dependet
ex sensitiua; igitur, cum sensitiua non sit certa, ut dictum est, sequitur quod
non intellectiua. Igitur, in octauo Physicorum*, Aristotiles reprehendit illos
qui dicunt quod sensum nolunt sequi, sed rationem; quia sensus, ut dicit
Aristotiles, est dignior, id est certior, ratione.

9. Item, possibile est quod species sensibilium alienantur antequam perueniant
ad ipsum intellectum; et sic non erit certum iudicium ipsius intellectus.

10. Item, ex hoc sequitur quod conclusiones non erunt certae si principia non
fuerint certa; sed principia non sunt certa. Probatio: quia sunt acquisita per
experientiam, ut dicitur secundo huius, et experimentum saepe est fallax: immo
nullum experimentum concludit gratia formae propositionem uniuersalem, cum per
nullum experimentum fiat inductio in omnibus singularibus; igitur principia non
uidentur certa.

11. Item, causa non potest uere sciri per effectum: quia scientiae debent esse
per causam, ut patet per definitionem ipsius scire. Nec effectus potest certe
sciri per causam, cum causae sint nobis minus notae, et minus notum non
notificat magis notum. Nec ualet si dicatur quod causae sunt notiores secundum
naturam: quia nec est ad propositum nec ad nos de notitia naturae: nos enim
scimus qui addiscimus aliquid; ideo patet quod ex nobis notioribus addiscimus.

12. Item, uidetur quod unum non potest sciri per alterum cum certitudine: quia
non uidetur certitudo perfecta donec sit reductio facta in primum principium;
sed ubi probaretur unum per aliud non posset fieri reductio in primum
principium, quod quidem principium fundatur in contradictione, quia duo
disparata non contradicunt, ut hoc esse et illud non esse; ideo sic non habetur
certitudo*.

13. Item, de rebus extra sensus non habetur certitudo, cum tales res sint
extra sensibiles, quia singulares sunt et continue mutantur; nec de rebus extra
animam, quia illae sunt minus notae quam res extra.

14. Ultimo arguitur: quia si aliquid sciretur, hoc esset per causam, ut patet
per definitionem ipsius scire; tunc quaero utrum illa causa sit nota uel
ignota; si non sit nota nec scita, non faciet scire; et si sit scita, hoc etiam
esset per causam, ut prius, et ita procederetur in infinitum, quod est
inconueniens.

In oppositum est Aristotiles, in isto libro, diffiniens scire, et dicens quod
demonstratio est syllogismus faciens scire*.

Ista quaestio continet multas difficultates propter quas antiqui negauerunt
scire esse possibile, quae in arguendo ponuntur. Ad quaestionem tamen respondeo
quod scire est nobis possibile: quia aliqua sunt principia nobis per se nota et
nulli dubia; immo circa ea nullus potest errare, ut patet quarto Metaphysicae*;
deinde ex illis principiis possunt educi quaestiones per syllogismos formaliter
euidentes, et etiam illae conclusiones sciuntur.

Unde debetis notare quod cum ponantur tres operationes intellectus, in earum
qualibet sunt aliqua per se manifesta ex natura et inclinatione ipsius
intellectus ad ueritatem. Unde sicut ignis est naturaliter inclinatus ad
calefaciendum et graue ad descendendum, ita intellectus est naturaliter
inclinatus ad intelligendum obiecta sibi sufficienter praesentata, et etiam
naturaliter inclinatus ad comprehensionem ueritatis primorum principiorum
complexorum; ideo non oportet quod per aliud primum iudicium declaretur. Ita
etiam, in alia operatione intellectus, est discursus per se euidens, sicut sunt
syllogismi primae figurae uel expositorii. Ideo quando per primis sic per se
notis fit syllogismus formaliter euidens et per se notum, oportet cum
certitudine assentire conclusioni, et sic eam esse scitam.

Item, Commentator, secundo Metaphysicae*, adducit aliam rationem ad probandum
quod scire sit nobis possibile. Quia illud est nobis possibile ad quod nos
habemus naturale desiderium, cum natura nihil faciat frustra (primo de Caelo et
Mundo*); sed omnes homines natura scire desiderant, ut determinatur in prooemio
Metaphysicae*; ergo scire est nobis possibile.

Propter solutiones rationum et maiorem euidentiam positionis, est notandum
quod ad scientiam* requiritur certitudo et euidentia; et adhuc duo requiruntur,
scilicet certitudo ueritatis et certitudo assensus. Dico primo "certitudo
ueritatis", quia si firmissime et sine aliqua formidine assentiremus
propositioni falsae, sicut faciunt haeretici, qui aliquando magis uolunt mori
quam negare illud cui ipsi assenserunt, tamen non est scientia propter talem
assensum, quia deficit ueritas et certitudo et firmitas ueritatis.

Dico secundo quod requiritur certitudo, seu firmitas, assensus, quia de
propositione firmissimae et certissimae ueritatis possumus dubitare, et sic non
firmiter ei assentire, et tunc sic de ea non habemus scientiam.

Tertio dico quod cum huius modi duplici firmitate, seu certitudine, requiritur
euidentia, ad differentiam fidei uel opinionis. Nam fides est firmissimae et
certissimae ueritatis, et debet esse cum assensu firmissimo, sed non dicitur
scientia, quia ille assensus non est per euidentiam. Similiter etiam de aliquo
uerissimo et firmissimo in sua ueritate assentimus aliquando per rationem solum
probabilem, licet forte credamus eam esse demonstratiuam. Et possibile est quod
propter illam rationem credamus cum omni assensu firmissimo; unde, septimo
Ethicorum*, dicit Aristotiles quod multi aeque firmiter credunt his quae
opinantur sicut his quae sciunt, et tamen ille habitus non est scientia, quia
non est per rationem simpliciter euidentem, quamuis illi reputarent illam
euidentem.

Unde iuxta hoc notandum est quod differentia est inter fidem, scientiam et
opinionem. Scientia enim, cum firmitate ueritatis et assensus requirit
euidentiam, quam non habet fides uel opinio. Sed fides differt ab opinione quia
fides requirit firmitatem ueritatis et assensus, quorum neutrum requirit
opinio. Tamen opinio cum illis duabus stare potest, ut dictum fuit; et differt
a fide quia opinio est per humanam rationem ex sensibus deductam, fides autem
ex uoluntate, propter auctoritatem sacrae scripturae solum.

Sed de euidentia* debetis notare quod 'euidentia' multipliciter accipitur. Uno
modo propriissime, et tunc euidentia propositionis dicitur secundum quam
intellectus per suam naturam cogitur propositioni assentire et non potest ei
dissentire; et isto modo diceret Aristotiles quod primum principium est nobis
euidens.

Secundo modo 'euidentia' dicitur quia cuilibet apparet et per nullam rationem
humanam +nisi subiectiuam+ posset oppositum apparere; et isto modo sunt
euidentia principia naturalia et conclusiones naturales. Et notandum est quod
haec euidentia non dicitur proprie 'euidentia': quia circa tales propositiones
euidentes intellectus posset decipi per causam supernaturalem; quia deus posset
facere ignem sine caliditate, et posset facere in sensu meo et conseruare
speciem sensitiuam sine obiecto, et ita per istam euidentiam tu iudicares ac si
obiectum esset praesens, et iudicares falsum. Tamen illa euidentia naturalis
bene dicitur naturalis, quia secundum illam non potest homo decipi stante
communi cursu naturae, licet deciperetur per causam supernaturalem; et haec
euidentia sufficit ad naturalem scientiam.

Istis uisis, facile est soluere rationes.

1. Et primo, ad illas de sapido et insipido, dicitur quod asinus et homo recte
iudicant. Nam cardones sunt sapidi asino et insipidi hominibus, quoniam
diuersis complexionibus et naturis sunt diuersi cibi conuenientes et diuersi
odores. Modo aliquid dicitur 'sapidum' quia sapit et 'insipidum' quia non
sapit, uel disconuenienter sapit; similiter odor dicitur 'suauis' uel 'fetidus'
quia conueniens uel disconueniens. Ideo homo per rationem iudicat odores sibi
inconuenientes esse conuenientes cani uel iudicat sibi fetidum non esse fetidum
cani, et saporem sibi sapidum iudicat asino insipidum, uel e conuerso. Ideo
uterque recte iudicat.

2.Ad rationem de aegro qui iudicat amarum illud quod tu iudicas esse dulce,
dico quod aeger decipitur propter indispositionem organi. Et quando arguitur
"ergo numquam erit perfectum iudicium si organum non sit perfecte dispositum",
dico quod hoc posset concedi quantum ad gradum saporis uel odoris, tamen non
requiritur optima dispositio ad perfecte iudicandum quod hoc est dulce uel
amarum. Sed quando ulterius dicitur quod dulcedo ... et caetera, dico quod
dulcedo in nullo passo causaret speciem amaritudinis; ideo species amaritudinis
in aegro non efficitur a cibo dato, sed ab humoribus infectis circumsolutis
linguae, quia masticando cibum commouentur et immutant organum; ideo aeger uere
et recte potest iudicare quod ipse sentit amarum, sed decipitur iudicando quod
illud amarum sit cibi.

3. Ad aliam, de motu arboris, dico quod ille in naui si non uideat se aut
nauem non uidet arborem motum, sed uidet arborem quiescentem. Tamen, quia per
motum hominis in naui species arboris mutat situm in oculo, ideo uirtus
imaginatiua iudicat motum fieri, et quia non percipit motum oculi, iudicat quod
arbor moueatur, et decipitur.

4. Ad aliam, quae arguebat de colore, conceditur quod impossibile est uel
difficillimum iudicare gradum luminis uel coloris; sed cum hoc stat quod uere
et recte iudicemus hoc esse album aut rubeum.

5. Ad aliam, de illusione sensuum, potest dici quod in medio bene disposito et
oculo exsistente sano sunt multa de quibus sensus numquam decipitur per
illusionem sensuum uidentium, nisi forte illusio esset supernaturalis. Et si
aliquando sensus illuduntur, cum hoc in multis potest corrigere intellectus per
rationem errorem sensus.

6. Ad aliam, arguentem de potentia dei, dico quod ita non intelligitur quin de
principiis et conclusionibus talibus habeamus euidentiam naturalem, licet de
multis eorum non habeamus euidentiam propriissime dictam.

7. Ad aliam rationem, arguentem de intellectu quia intellectus dependet ex
sensu, concedo quod intellectus accipit firmum iudicium et euidens euidentia
naturali et iudicio sensus. Sed ultra intellectus de multis uirtute propria,
quae excedit uirtutem sensus, habet firmum iudicium, licet illud non sit sensus
iudicium, uerbi gratia de uniuersalibus principiis. Immo saepe per rationem
intellectus euidenter corrigit errorem sensus, ut patet de magnitudine.

8. Ad aliam, de alienatione specierum, quod numquam perueniant ad intellectum,
dicendum est quod aliqua sunt principia quae numquam essent dubia uel incerta
propter quamcumque alienatione: uerbi gratia, primum principium. Nam quocumque
casu posito, uerum est quod quodlibet est uel non est*, et quod totum est maius
sua parte, et sic de multis aliis.

9. Ad aliam, dicentem quod experientia saepe fallit, dicitur primo quod multa
sunt principia euidentia non credita per experientiam, sed per manifestam
terminorum inclusionem ad inuicem, uel exclusionem, scito quid nominis. Sic
enim est euidens quod homo est animal et asinus est animal. Deinde principia
sumpta per experientiam adhuc habent naturalem euidentiam. Quia licet
experientia pauca et parum examinata saepe fallat, tamen experientia multa et
bene in diuersis casibus examinata numquam fallit. Et quando ultra opinatur
quod experientia numquam gratia formae concludit uniuersale principium, quia
numquam fit in omnibus singularibus, respondet Commentator, secundo
Physicorum*, quod licet inductio, siue experientia inductiua, non concludat
gratia formae, tamen intellectus, ex eius naturali inclinatione ad ueritatem,
percipiens multotiens ita fieri quod non potest nec potuit recipere instantiam,
nec uidere esse rationem quare in aliis debeat esse aliter, ipse concedit
uniuersale principium tamquam notum et euidens euidentia naturali et possibili
circa talia.

10. Ad aliam, dico quod causa potest certe sciri propter quid ipsa est. Et
quando dicitur "causa est nobis minus nota", dico quod licet causa sit nobis
minus nota quam effectus quantum ad quia est, tamen causa est prius nota, non
solum naturae, sed nobis, quam propter quid effectus est. Prius enim est notum
tibi quod luna est inter terram et solem quam sit notum tibi propter quid sol
eclipsatur, licet prius bene scieris quod sol eclipsatur.

11. Ad aliam, dico quod unum per aliud potest sciri. Nec oportet omnia
principia resoluere in primum principium complexum, immo sunt multa alia
principia et habentia euidentiam naturalem.

12. Ad aliam, dico quod licet res sensibiles transmutentur, tamen aliquid est
euidens de eis, ut saltem quod transmutantur, et quod hoc est album, et quod
hoc est homo, licet propter transmutationem sit dubium utrum iste sit totaliter
idem homo sicut erat de mane.

13. Ad ultimam, dicitur quod illud quod scitur demonstratiue scitur per
causam; et ita causa est scita non demonstratiue, sed per ipsam; modo illud
scire quod diffiniebatur erat scire per demonstrationem et per doctrinam, quo
modo non contingit scire principia.

Quaestio 3a

UTRUM PER ADDISCERE SCIAMUS ALIQUID QUOD NUMQUAM ANTE SCIEBAMUS

Consequenter quaeritur, tertio, utrum per addiscere sciamus aliquid quod
numquam ante sciebamus.

1. Arguitur primo quod non, per rationes Platonis*: quia deus creat animam
intellectiuam humanam, prout ponit fides; modo deus est agens perfectissimum,
omnipotens et infinitum, et a tali agente non debet prouenire nisi effectus
perfectus; ergo anima humana fuit creata perfecta; et non est perfecta nisi per
uirtutes et scientias; ergo a principio creationis anima nostra repleta erat
scientiis et uirtutibus; ideo quaecumque addiscimus, ea ante sciebamus.

2. Item, si tu numquam sciuisti conclusionem quae nunc tibi demonstratur,
sequitur quod non magis capies eam quam suum oppositum, id est quod non magis
assenties ei quam suo opposito. Consequens est falsum. Et consequentia probatur
de seruo fugitiuo: quia si aliquis non cognosceret eum, si tunc occurreret ei,
non magis esset determinatum ad capiendum eum quam quemcumque alium sibi
occurrentem.

3. Item, si fiat tibi demonstratio quod numerus denariorum in bursa mea
exsistentium est numerus par, sic arguendo "omnis numerus binarius est numerus
par, sed iste numerus denariorum est binarius numerus; igitur est par", ego
probo tibi quod tu praesciebas illam conclusionem, scilicet antequam tu uideris
illos denarios: quia omne binarium tu sciebas esse numerum parem, et numerus
illorum denariorum est binarius; ergo numerum illorum denariorum sciebas esse
parem. Praemissae apparent esse uerae et forma syllogistica de obliquis est
perfectissima et in prima figura; ergo conclusio est concedenda. Et illae
fuerunt rationes Platonis.

4. Sed iterum posset sic argui: nullum indiuisibile est mobile, siue mutabile,
ut patet sexto Physicorum*; sed intellectus humanus est indiuisibilis; ergo non
est mutabilis; et sic sequitur quod non potest sibi acquiri habitus nouus,
scilicet quam ante non habebat.

5. Item, Commentator, secundo de Anima*, ponit unicum esse intellectum humanum
in omnibus hominibus et esse perpetuum; et, per consequens, intellectus tuus
nouit omnia quae praecessores tui nouerunt, et sic ipse nihil potest addiscere
quod ante non nouit.

Oppositum arguitur per Aristotilem, tertio de Anima*, dicentem quod
intellectus noster est in principio sicut tabula rasa, in qua nihil depictum
est, id est quod ipse est omni scientia et cognitione uacuus. Et, in eodem
tertio, dicit quod intellectus noster est possibilis a principio natiuitatis,
ita quod 'possibilis' est uocatus id est quod ipse est in potentia pura ad
omnes intellectiones, uel species intelligibilium, ita quod nullam eorum habet
in actu.

De ista quaestione fuerunt tres opiniones. Una fuit Auerrois, qui dicit quod
noster intellectus a principio et a perpetuo omnia sciuit; sed per scientiam
ipsius intellectus tu nihil scis uel intelligis nisi quando intellectus est
tibi copulatus. Et forte intendebat quod copularetur tibi per receptionem
specierum a phantasmatibus tuis. Sed quia ista opinio est haeretica et
innaturalis, et quia debet tractari tertio de Anima*, ideo dimitto eam ad
praesens.

Alia fuit opinio Platonis, dicentis quod intellectus tuus a principio
creationis omnia sciuit, sed usum et actum scientiae non potuit exercere
propter ineptitudinem corporis et uirtutum sensitiuarum, quibus necessario
indiget tamquam instrumentis ad exercendum actum scientiae. Unde manifestum est
quod homo quando infirmatur uel dormit non potest exercere actum scientiae,
quamuis uere habeat habitum. Ideo dicebat Plato quod intellectus ea quae
sciebat obliuiscitur et per doctrinam ea recordatur. Et forte difficile est
illam opinionem improbare; unde etiam multi posuerunt quod in baptismo
infunditur gratia, spes, fides et caritas, et aliae uirtutes.

Tamen contra istam opinionem possetis sic arguere. Videmus quod homo de eis
quae a uiginti annis cognouit et postea circa ea non curauit reminiscitur
subito obiecto occurrente, uel etiam si solummodo aliquis sibi illud recordat.
Similiter si puer aliqua a principio suae creationis cognouerit, ea
obliuisceretur in septimum uel decimum annum, quando subito reminisceretur de
eis, sicut si obiectum sibi occurreret uel si ea aliquis sibi recordaret,
quoniam tunc habuerit organa apta ad exercendum opus intellectus; tamen hoc
uidemus esse falsum; ergo falsum est quod ipse praecognouit.

Item, illi qui sunt magnae memoriae deberent comprehendere omnes processus et
conclusiones si addiscere non esset nisi reminisci; sed consequens est falsum;
immo communiter illi qui sunt fortioris memoriae sunt difficilioris doctrinae
et minoris ingenii.

Item, sensus canis aliqua iudicat et addiscit quae tamen non praecognouit,
sicut Plato concessisset; igitur, pari ratione, si nihil cognouit, nullum esset
inconueniens quod intellectus noster iudicet uel addiscat de illis quae numquam
nouit.

Item, in singulis operationibus naturae uidemus esse processum de imperfecto
ad perfectum; igitur intellectus in prima operatione sua non debet poni
perfectus. Si ad hoc diceretur quod intellectus non est opus naturae, sed dei,
ergo a primo debet esse perfectus, contra obiicitur: quia irrationabile uidetur
si deus, qui est omnipotens, uelit creare intellectum repletum scientiis et
uirtutibus, quod ipse non creauit sibi corpus aptum ad opera illarum uirtutum
exercenda; immo, cum scientiae et uirtutes ordinentur finaliter ad opus,
uidetur quod frustra fierent ubi non possent opus suum exercere, et deus et
natura nihil faciunt frustra (primo de Caelo et Mundo*).

Istis uisis, tertia opinio fuit Aristotilis, qui ponit intellectum a principio
esse nudum scientiis et uirtutibus et postea, per doctrinam et assuefactionem,
acquirit sibi uirtutes et scientias. Et sequitur haec opinio: quia uel oportet
eam concedere uel aliqua praecedentium, et illae fuerunt improbatae; igitur
haec est tenenda.

Tunc ad rationes.

1. Ad primam rationem, dico quod deus agit per uoluntatem liberam et ad nullum
opus sibi extrinsecum obligatur; ideo non oportet quod semper faciat effectum
perfectissimum, sed solummodo quem et qualem uult.

2. Ad aliam, de seruo fugitiuo, respondet Aristotiles* quod addiscens aliquam
conclusionem simpliciter non praesciuit eam, tamen praesciuit eam quo ad
principia quae determinant ipsum ad assentiendum illi conclusioni; aliter
numquam magis assentiret ei quam oppositae, sicut ratio de seruo fugitiuo
arguebat. Si tu replicas "quo modo intellectus assentit principiis? quia nullo
modo ea ante praecognouit", respondeo quod intellectus per suam naturam est
inclinatus et determinatus ad assentiendum ueritati in respectu primorum
principiorum, scilicet praesentato obiecto, ita bene quod ignis est
determinatus ad calefaciendum et sicut graue determinatum est ad descendendum.

3. Ad aliam, concedo quod antequam ego scirem illam conclusionem quod numerus
denariorum illorum est par, ego praesciui omnem binarium esse parem; immo,
praesciui hanc propositionem 'omnis binarius est numerus par'. Sed dico quod
iste syllogismus non ualet 'tu scis quod omnis binarius est par, sed duo
denarii sunt binarius numerus; ergo tu scis illum numerum esse parem', quia non
est forma syllogistica. Si tu dicis quod syllogismus non fiebat sic, immo in
bona forma syllogistica, dico quod forma syllogistica erat bona ut fiebat a
principio, sed maior erat falsa. Unde haec est falsa 'omnem binarium scis esse
numerum parem*', et haec similiter 'omnem hominem tu scis esse animal
rationale*', quia possibile est istam esse ueram 'aliquem hominem tu credis
esse asinum', ut si hominem indutum pelle asinina uideris et credideris quod
hoc esset asinus. Unde ad illam quae est in sensu composito, scilicet 'tu scis
omnem hominem esse animal'*, non sequitur illa in sensu diuiso, scilicet 'omnem
hominem tu scis esse animal'.

Ad illud aliter potest responderi quod haec est uera 'omnem binarium tu scis
esse parem'. Quia hoc tu scis per scientiam huius conclusionis 'omnis binarius
est par', quoniam per scientiam illius conclusionis tu habes scientiam de omni
binario, non aliam nisi quod est par; et quando dicitur in minore 'numerus
denariorum est binarius', concedo; ideo concedo quod numerum denariorum meorum
tu scis esse parem, non tamen per scientiam huius conclusionis 'numerus
denariorum meorum est numerus par', sed per scientiam huius conclusionis
uniuersalis 'omnis binarius est par'. Unde nullum est inconueniens habere de
eadem re scientiam secundum unam conclusionem et ignorantiam secundum aliam
conclusionem. Et hoc est quod Aristotiles uidebatur dicere quod "non cognouit
simpliciter"*, id est in propria forma, et tamen sciuit illud in suo
uniuersali.

4. Ad aliam rationem, dicendum est quod indiuisibile non transmutatur nec
mouetur transmutatione corruptiua, quae exigit abiectionem praedicati et
receptionem contrarii; ideo sic intellectus non transmutatur. Et de hoc est
alibi uidendum.

5. Ad ultimam, negatur opinio Commentatoris, quia nec est idem intellectus in
omnibus hominibus, nec est a parte ante perpetuum.

Quaestio 4a

UTRUM ANTE CUIUSLIBET CONCLUSIONIS DEMONSTRABILIS NOTITIAM NECESSE SIT
PRAECOGNOSCERE DE SUBIECTO QUIA EST

Consequenter quaeritur, quarto, utrum ante cuiuslibet conclusionis
demonstrabilis notitiam necesse sit praecognoscere de subiecto quia est.

1. Arguitur quod non: quia quod quaeritur in scientia demonstratiua non
praecognoscitur; sed quaeritur si est, et quia est, et quid est et propter quid
est, ut patet secundo huius*; igitur nullum illorum praecognoscitur.

2. Item, quod demonstratur non praecognoscitur; sed si est, quia est, quid est
et propter quid est demonstrantur, quoniam illae quattuor quaestiones
terminantur per demonstrationem, ut dicit Lincolniensis*, secundo huius; ergo
non praecognoscuntur.

3. Item, syllogismus sophisticus ponitur esse subiectum in libro Elenchorum,
et tamen in illo libro demonstrat Aristotiles syllogismos sophisticos esse;
ergo subiectum in aliqua scientia bene demonstratur esse; ergo non oportet hoc
praecognoscere.

4. Item, non praecognoscitur de passione quia est; ergo nec de subiecto hoc
praecognoscitur. Probo consequentiam: quia saepe passiones sunt subiecto
notiores; igitur uidetur quod magis debeant praecognosci, et non uidetur ratio
quare magis sit necessarium de passione quam de subiecto.

5. Item, quod inuestigatur in scientia demonstratiua non praecognoscitur; sed
quia est inuestigatur; ergo non praecognoscitur. Minor patet: quia idem est
quid est subiecti et quia est subiecti; modo quid est subiecti bene
inuestigatur: uerbi gratia, in libro de Anima inuestigatur definitio animae,
id est quid anima est, et in hoc secundo libro declaratur quid est
demonstratio, licet tamen demonstratio et anima sint subiecta in scientiis
dictorum librorum.

6. Item, multae conclusiones sunt negatiuae; sed ad sciendum conclusionem
negatiuam non oportet scire de subiecto quia est, eo quod conclusio negatiua
esset uera licet pro nullo subiectum supponeret; ideo non oportet in omni
scientia demonstratiua praesupponere de subiecto quia est. Confirmatur hoc:
quia multas habemus conclusiones demonstrabiles de uacuo et infinito; tamen non
supponimus uacuum uel infinitum esse, quia falsum supponeremus; ergo ... et
caetera.

Oppositum patet per Aristotilem, prooemio huius, dicentem "dupliciter
necessarium est praecognoscere"*, scilicet de subiecto et de dignitate quia
est, et de subiecto et de passione quid est; et hoc magis determinat in medio
istius primi libri*.

Item, secundo Metaphysicae*, dicit Aristotiles quod scientiae nihil dicunt seu
inquirunt si est aut non est genus subiectum circa quod uersantur.

Notandum est quod licet 'subiectum'* multipliciter capiatur, tamen quantum ad
propositum non intendimus loqui nisi de duplici acceptione 'subiecti'.

Uno modo 'subiectum' dicitur in relatione ad 'praedicatum'; et sic est
subiectum ille terminus alicuius propositionis de quo alter terminus in illa
propositione praedicatur.

Alio modo dicitur 'subiectum' in ordine ad 'passionem', et tunc 'subiectum' et
'passio' sunt termini pro eodem supponentes, quorum tamen unus addit super
significationem alterius aliquam extraneam connotationem, sicut isti termini
'homo' et 'risibile'; quoniam iste terminus 'risibile' connotat actum ridendi:
dicitur enim 'risibile' quod aptum natum est ridere. Et tunc semper ille
terminus qui super alterum addit connotationem dicitur 'passio'* respectu
illius, et ille alter terminus, minus connotatiuus uel omnino absolutus a
connotatione, dicitur 'subiectum'.

Modo, multi* opinantur quod Aristotiles intendit de subiecto conclusionis,
scilicet de quo alterum praedicatur, quando dicit quod de subiecto oportet
praecognoscere quia est. Quia ipsi*

dicunt quod impossibile est demonstrare de aliquo termino hoc uerbum 'est'
secundum adiacens, ita quod tales propositiones 'deus est', 'prima causa est',
sunt omnino indemonstrabiles. Et hoc ipsi nituntur sic probare. Si ista
propositio 'deus est' esset demonstrabilis, sequeretur quod hoc esset per
aliquod medium quod esset magis notum de deo quam hoc uerbum 'est'; consequens
est falsum; igitur et antecedens. Falsitas consequentis uidetur manifesta
propter duo. Primo, quia de nullo ente uidetur aliquid notius quam quod ipsum
est, cum conceptus entis sit communissimus et notissimus. Secundo, quia in
qualibet propositione affirmatiua formata de isto subiecto 'deus' includitur
ista 'deus est': quia non est uerum quod deus sit immobilis nisi deus sit et
quod sit prima causa nisi ipse sit; nec est possibile quod tu scias deum esse,
nec deum esse bonum, aut primam causam, et sic de aliis, si tu dubitas utrum
deus sit. Et sic patet quod de isto termino 'deus', et de quocumque alio
termino sumpto pro quolibet ente, impossibile est quod aliquod praedicatum sit
notius quam hoc praedicatum 'est'. Et sic patet falsitas consequentis. Sed
consequentia principalis est manifesta: quia non potest syllogizari nec probari
nisi per medium affirmatiue coniunctum utrique extremitati, et, per consequens,
dictum affirmatiue de deo.

Item, illa opinio confirmatur. Quia nulla demonstratio esset bona in qua
peteretur principium. Sed in syllogizando quod deus est aut quod A est
peteretur principium: quia una praemissa affirmaret unum praedicatum de isto
subiecto 'deus' uel de hoc subiecto 'A', et in hoc statim peteretur principium:
quia nullus concedit illam de tertio adiacente si uult negare illam de secundo
adiacente: numquam enim concederet deum esse primam causam si negaret deum
esse.

Sed credo quod haec opinio est falsa. Quia est contra Aristotilem* et
Lincolniensem*, secundo huius, qui ponunt quattuor quaestiones demonstrabiles,
quae cum sint primo dubiae, tamen bene possunt uerificari. Et inter illas
enumerant quaestionem si est, in qua hoc uerbum 'est' secundum adiacens
quaeritur de aliquo subiecto. Aristotiles et Lincolniensis ponunt quod dictae
quattuor quaestiones, praeter quaestionem 'quid est', terminantur per
demonstrationem.

Item, dubitabile est utrum aliquid immobile sit, et tamen per scientiam
demonstratiuam et per processum demonstratiuum in scientia naturali scitur quod
aliquod immobile est; modo omne illud est demonstrabile quod ante erat dubium
et postea est scitum per processum demonstratiuum.

Sed ipsi uolunt respondere quod haec non demonstratur 'immobile est', immo
haec demonstratur 'aliquid est immobile'. Et quando quaeritur ab eis "quo modo
igitur scitur ista 'immobile est'? cum ante dubitabatur", respondent quod
scitur per unam consequentiam non syllogisticam, et, per consequens, non
demonstratiuam: quia quando demonstratum est quod aliquid est immobile,
demonstratum est quod immobile est.

Sed, sine dubio, sic dicentes concedunt propositum meum; quia quidquid
sequitur ad consequens sequitur ad antecedens; ideo ad praemissas
demonstratiuas ad quas sequitur ista 'aliquid est immobile' sequitur etiam ista
'immobile est'. Et est bonus syllogismus et bona demonstratio: quia est ex
praemissis necessariis et notioribus, quia ad bonum syllogismum nihil plus
exigitur nisi quod praemissae sint ordinatae in debito modo et figura, et quod
conclusio de necessitate sequatur ex eis; ideo in secundo Priorum* habetis
potestatem syllogismi quod est posse plura concludere, ita quod syllogistice
concluditur quidquid sequitur ad unam conclusionem syllogistice conclusam.

Igitur, relicta illa opinione, pono conclusionem, cum Aristotile, quod
oportet, in omni scientia simpliciter demonstratiua, de subiecto praecognosci
quia est, capiendo 'subiectum', prout dicitur, in ordine ad passionem. Tamen
illam conclusionem debetis modificare ita quod non intelligamus quia est pro
praesenti solum, quia tunc conclusio esset falsa. Nam de rosis posset dari
talis scientia demonstratiua licet non praecognosceretur quod aliqua rosa esset
in praesenti. Sed debemus capere 'quia est' indifferenter ad praesens,
praeteritum et futurum, sic intelligendo quod oportet de quolibet subiecto
praecognoscere quia est uel fuit uel erit.

Hoc probatur. Primo, quia oportet sensum uel intellectum primo moueri ab
aliquo ente quod manifeste appareat esse, et non posset euidentius probari quam
quia apparet in prospectu sensus; ideo aliquid oportet praecognoscere esse.
Iterum, impossibile est habere conceptum simplicem purum, et non connotatiuum,
quin ille supponat pro aliquo praesenti, praeterito uel futuro; et hoc est quia
nihil intelligitur quod non sit uel fuerit, sicut postea magis uidebitur.
Igitur, si aliquis terminus pro nullo supponit, hoc est quia est connotatiuus,
uel quia componuntur in se plures conceptus. Sic conceptus uacui pro nullo
supponit, quia conceptus uacui componit in se conceptus loci et conceptum
corporis, scilicet negatiue: idem enim significat 'uacuum' quod 'locus non
repletus corpore'. Et ita omnes tales termini, pro nullo supponentes,
resoluuntur quantum ad quid nominis in alios terminos de quibus manifestum est
et praecognitum est quod pro aliquo supponunt; et illi termini sunt subiecta de
quibus notum est quia est.

Item, in omni quaestione oportet aliquid esse notum et aliquid esse dubium,
secundo huius*, et illud quod est primo notum dicitur ipsum subiectum in
scientia, de quo, cum sit primo notum, non est dubitatum quin sit uel fuerit.

Ultimo, primus conceptus absolutus est conceptus 'entis', scilicet
significatus per hoc nomen 'ens', uel 'aliquid'*, et de illo ab omnibus
praecognoscitur hoc uerbum 'est' secundum adiacens: omnes enim sciunt aliquid
esse. Et ille conceptus est primum subiectum in metaphysica; ideo in
metaphysica de subiecto praecognoscitur quia est. Et si in aliis scientiis
dubitetur de primis subiectis esse, illud demonstratur per metaphysicam, et sic
supponitur in istis scientiis.

Per hoc ad rationes.

1. Ad primam, dico quod bene quaeritur, et dubitatur, et demonstratur de
subiecto quia est, uel etiam si est: demonstratur enim quod immobile est. Sed
de primis subiectis in quae passiones scientiarum ultimate resoluuntur non
dubitatur si est; et si in aliqua scientia speciali dubitetur, inquiritur per
superiorem scientiam.

2. Et sic responsum est ad secundam. Unde conceditur quod non est idem si est
et quia est, cuius est praecognitio et cuius est quaestio.

3. Ad tertiam, conceditur quod in libro Elenchorum probatur et demonstratur
syllogismum sophisticum esse, sed hoc est per habitum scientiae superioris,
scilicet per metaphysicam.

4. Ad aliam dico quod licet de multis passionibus ad sensum apparentibus
praecognoscatur quia est, tamen de multis dubitatur et inquiritur, +ut est
simile de subiecto et passione+. Quia subiectum specialiter primum, ut
subiectum in metaphysica, est conceptus simplex ad quem mouetur intellectus ab
ente sibi manifeste apparente; ideo non potest dubitari de illo si est. +Sed de
subiecto exsistente noto+ tamen, propter connotationes passionum, potest
dubitari an de illo uerificetur hoc uerbum 'est': quia potest esse dubium utrum
dispositio connotata adiaceat rei pro qua subiectum supponit et utrum eodem
modo adiaceat quo modo connotatur, quia si non, tunc de illo non uerificatur
hoc uerbum 'est'.

5. Ad aliam, dico quod quid nominis de quolibet termino intrante
demonstrationem debet praecognosci. Tamen aliquae definitiones possunt
inuestigari per definitionem dicentem quid nominis praesuppositum. Concedo
etiam quod nulla scientia potest inuestigare definitionem quidditatiuam sui
subiecti primi nisi per habitum superioris scientiae: quia cum subiectum sit
adaequatum scientiae, genus subiecti transcendit scientiam, et tamen genus
intrat definitionem; ideo nec quid est nec quia est potest inuestigari de
subiecto in scientia aliqua in qua illud est subiectum proprium.

6. Ad aliam, quae arguit de conclusionibus negatiuis, dico quod conclusiones
negatiuae indigent praemissis affirmatiuis, uel saltem praemissa affirmatiua,
in qua iam oportet de aliquo termino supponere quia est. Et si iste terminus
sit passio, oportet quod resoluatur in subiectum prius de quo etiam sit notum
quia est. Et quando arguitur de uacuo, dicerem quod de uacuo nullam habemus
scientiam (et de hoc post magis quaeretur), sed scientiam magis habemus de
loco, per quam scimus quod nullus locus est sine corpore; et per hoc scimus
quod uacuum non est, et est illa scientia de loco.

Quaestio 5a

UTRUM PRAECOGNITIONES SINT DUAE ET NON PLURES NEC PAUCIORES

Consequenter quaeritur, quinto, utrum praecognitiones sint duae, et non plures
nec pauciores, scilicet quid est et quia est.

1. Arguitur quod sunt plures: quia praecognita sunt plura; igitur
praecognitiones sunt plures quam duae. Antecedens patet: quia praecognita sunt
ad minus tria, scilicet subiectum, passio et dignitas, ut patet primo huius. Et
consequentia patet: quia oportet alterius praecogniti esse aliam
praecognitionem.

2. Item, quaestiones sunt plures quam duae, quia sunt quattuor, ut patet
secundo huius; igitur praecognitiones erunt plures quam duae, quia praecognitio
et quaestio opponuntur sicut dubitabile et non dubitabile, et quot modis
dicitur unum oppositorum, tot modis dicitur et reliquum.

3. Item, una praecognitio est quid est quod dicitur per nomen, et cum illa
oportet de subiecto praecognoscere quia est ens, et de dignitate quia est uera;
cum igitur sit idem esse ens et esse uerum, sequitur quod erunt ad minus tres
praecognitiones.

4. Item, omne scitum scitur ex praecognitione, ut patet in prima propositione
libri*; igitur si sunt plura scita quam duo, erunt plures praecognitiones quam
duae; modo plura sunt scita quam duo, quia sunt quattuor, ut dicitur secundo
huius*; ergo ... et caetera.

5. Item, non sunt solum duae praecognitiones secundum numerum, nec secundum
speciem aut etiam genus: quia in diuersis scientiis oportet esse diuersae
praecognitiones; immo et subiecta et passiones, in quibus oportet esse
praecognitiones, sunt plura secundum numerum, uel secundum speciem uel secundum
genus, quam duo; et sic patet quod nullo dictorum modorum duae sint
praecognitiones solum; nec uidentur esse duae secundum analogiam, quia non
apparet quae et quales essent illae analogiae.

6. Deinde arguitur quod sint pauciores quam duae: quia quaestiones non sunt
praecognitiones; tamen quia est et quid est sunt quaestiones, ut patet secundo
huius*; ergo non sunt praecognitiones, et sic nullae erunt praecognitiones.

7. Item, praecognitum non est praecognitio; sed quia est et quid est sunt
praecognita, quia praecognoscuntur de subiecto et passione et dignitate; ergo
non sunt praecognitiones.

8. Item, nihil magis uidetur esse praecognitio quam quia est dignitatis, uel
etiam quid nominis subiecti uel passionis; modo quid nominis docetur per
grammaticam, et quia est dignitatis docetur, ut uidetur quarto Metaphysicae*,
contra negantes prima principia; ergo haec non sunt praecognitiones.

Oppositum arguitur per Aristotilem, dicentem quod dupliciter necesse est
praecognoscere, scilicet quid est et quia est, de subiecto, passione et
dignitate.

Notandum est quod 'praecognitio' idem est quod 'prior cognitio'; et 'prius'
dicitur relatiue ad 'posterius'; ideo praecognitio dicitur in respectu
posterioris cognitionis, et illa cognitio est notitia conclusionis quam innati
sumus doceri. Et sciatis quod praecognitiones non solum habent locum in
demonstratiuis scientiis, immo in omnibus doctrinis, siue sint demonstratiuae,
siue probabiles uel persuasiuae. Et hoc patet per Aristotilem, in littera:
quia, declarando primam propositionem libri, inducebat tam in mathematicis
scientiis, quae sunt demonstratiuae, quam in rhetoricis, quae sunt solum
persuasiuae. Igitur praecognitio, ut hic accipitur, est cognitio prima notitia
doctrinali alicuius conclusionis ex qua fit nobis huius modi notitia
conclusionis.

Quibus uisis, de uirtute sermonis potest poni haec conclusio quod praecognitio
est una tantum; similiter praecognitiones sunt duae tantum, et non plures,
sicut homines, puta Iohannes et Petrus, sunt duo tantum, et non plures;
similiter praecognitiones sunt mille tantum, sicut homines sunt mille. Tamen,
ut ueniamus ad intentionem Aristotilis et expositorum suorum, dicendum est quod
de omnibus nominibus intrantibus demonstrationem, seu processum doctrinalem,
necesse est praecognoscere eorum significationes, quia aliter discipulus non
posset doceri a doctore. Et hoc est quod uocamus praecognoscere quid est quod
dicitur per nomen.

Et circa hoc debetis notare quod in aliquibus non est idem quid nominis et
quid rei. Quia nomen pro nullo supponens, cuius modi est hoc nomen 'uacuum',
habet bene definitionem explicantem quid nomen significat, tamen non habet
definitionem explicantem quid uacuum est, quia uacuum pro nullo supponit; et
sic ubi nomen definitum pro nullo supponit, definitio dicens quid nominis* et
definitio dicens quid rei* differunt. Tamen, hoc non obstante, aliquae sunt
definitiones dicentes quid rei quae sunt dubiae et inuestigabiles per
doctrinam. Sed definitiones dicentes quid nominis non possunt probari, quia
significationes nominum sunt ad placitum. Ideo non est inconueniens quod quid
nominis sit praecognitio et quid rei sit dubitabilis quaestio.

Deinde, quantum ad quia est, sciendum est quod de praemissis per quas
conclusio docetur oportet praecognoscere quod sunt uerae, uel quod ita est
sicut per eas significatur, aut aliquid proportionabile. Et hoc est quod
uocamus praecognoscere de dignitate quia est; nam in una significatione hoc
nomen 'ens' significat idem quod 'uerum', ut patet quinto* et sexto*
Metaphysicae.

Deinde, etiam de aliquo subiecto oportet praecognoscere hoc praedicatum 'est'.
Quia nullus quaerit scientiam quin intendat eam quaerere de aliquo ente
praesente, aut praeterito aut futuro, aut saltem possibili; ideo praecognouit
aliquid esse, aut fuisse ⟨aut futurum esse⟩, aut esse possibile, de quo ipse
quaerit habere scientiam, siue notitiam, prius dubitatam. Et hoc est quod
uocamus de subiecto praecognoscere quid est.

Nunc ergo finaliter dicamus quod duae sunt praecognitiones, et non plures quam
duae, ad istum sensum quod omnia quae oportet in doctrina alicuius conclusionis
praecognoscere de illis quae intrant demonstrationem, siue processum
doctrinalem, nominantur duobus nominibus, scilicet 'quia est' et 'quid est'.
Oportet enim de omnibus terminis praecognoscere quid est, scilicet quid est
quod dicitur per nomen, et de omni praemissa oportet praecognoscere quia est
uera, uel quia ita est sicut per eam significatur, uel aliquid proportionabile;
et oportet etiam praecognoscere de aliquo subiecto hoc uerbum 'est', uel 'fuit'
uel 'erit'.

Tunc soluuntur rationes.

1. Ad primam, concedo quod praecognita remota sunt subiectum, passio et
dignitas, uel etiam res significatae per subiecta, passiones et dignitates.
Tamen haec non sunt omnibus modis quibus possunt cognosci praecognita; et ideo
quaedam sunt praecognita propinqua, scilicet quae de praedictis cognoscuntur,
et illa omnia uocantur illis duobus nominibus: de praedictis enim tribus uel
praecognoscitur quia est uel quid est; et sic reuertitur sensus prius datus,
scilicet in positione.

2. Ad aliam, etiam conceditur quod sunt quattuor quaestiones, id est omnes
quaestiones nominantur his quattuor nominibus, de quibus secundo huius
uidebitur. Et quando dicitur "quot modis dicitur unum oppositorum, et
reliquum", solet dici, et bene, quod hoc non est necessarium quantum ad
supposita: quia possunt esse plura bona quam mala, uel nigra quam alba. Sed
illa regula intelligitur quantum ad significata, id est quantum ad rationes
secundum quas illa nomina significant ea quae significant, ita quod si duo
nomina sint ad inuicem opposita secundum omnes suas significationes, oportet si
unum est aequiuocum quod etiam alterum sit aequiuocum. Non ergo oportet
praecognitiones et quaestiones esse ad inuicem aequales secundum numerum, sicut
nec alba et nigra.

3. Ad aliam, concedo quod plures sunt quam duae, immo plures quam mille.
Tamen, hoc non obstante, omnia quae praecognoscuntur de his quae intrant
demonstrationem nominantur illis duobus nominibus superius dictis.

4. Ad aliam similiter concedo quod scita sunt plura quam duo, et etiam plura
praecognita quam duo, similiter praecognitiones, quibus tamen non obstantibus
adhuc saluatur sensus primus datus.

5. Ad aliam dico quod praecognitiones sunt infinitae quo ad nos, ita quod
nullus potest scire quantus sit numerus maximus praecognitionum. Tamen duo
nomina, et iam dico duo secundum numerum, possunt significare omnia quae
praecognoscuntur de his quae intrant demonstrationem.

6. Ad argumentum quod sint pauciores, concedo quod quaestiones in processu in
quo sunt quaestiones non sunt praecognitiones. Ideo est idem quia est cuius est
quaestio et quia est cuius est praecognitio, quoniam quia est praemissae est
praecognitio et quia est conclusionis est quaestio. Etiam quia est subiecti est
praecognitio et aliquando quia est passionis est quaestio. Ita etiam in eodem
processu non est quaestio et praecognitio eiusdem quid est, sed saepe quid
nominis praecognoscitur et quid rei, sine aliqua definitione, docetur et
inquiritur.

7. Ad aliam concedo quod 'quia est' et 'quid est' in nominatiuo casu accepta
non sunt praecognitiones, immo sunt praecognita de subiecto et passione et
dignitate, sed eorum quia est et quid est sunt praecognitiones.

8. Ad aliam dico quod quid nominis non potest declarari nisi per uoluntariam
receptionem discipuli, et non quia intellectus cogatur ad credendum, et hoc non
est proprie scientia. Similiter dico quod quia est dignitatis non docetur nec
probatur in metaphysica, sed ibi ostenditur bene quo modo negans potest duci ad
redargutionem.

Quaestio 6a

UTRUM IN OMNI DEMONSTRATIONE MAIOR PRIUS PRAECOGNOSCATUR QUAM CONCLUSIO ET
MINOR SIMUL TEMPORE CUM CONCLUSIONE

Consequenter quaeritur, sexto, utrum in omni demonstratione maior prius
praecognoscatur quam conclusio et minor simul tempore cum conclusione.

1. Arguitur primo quod non: saepe enim maior non prius tempore cognoscitur
quam minor: quia saepe fit transpositio praemissarum, et ita minor prius
cognoscitur et formatur; ideo tunc non potest esse uerum quod maior
praecognoscatur prius quam conclusio et minor non prius sed simul.

2. Item, utramque praemissam oportet simul cognoscere cum conclusione; igitur
neutra prius. Patet consequentia: quia simul tempore non est prius tempore. Sed
antecedens probatur: quia non potest sciri quod talis conclusio ex talibus
praemissis sequitur si ignorentur praemissae; ideo quando conclusio
cognoscitur, oportet simul cum ea cognoscere ambas praemissas.

3. Confirmatur: quia in demonstratione oportet scire quod talis conclusio sit
propter tales praemissas; ideo dicitur in definitione scire "quod illius est
causa"; sed non potest sciri quod talis conclusio sit propter tales praemissas
et quod tales praemissae sint causae talis conclusionis nisi haec sint simul
cognita; ideo simul cum conclusione oportet utramque praemissam cognoscere.

4. Item, conclusio proponitur et intelligitur ante quam arguitur et antequam
formantur praemissae; sed quaestio est idem quod conclusio uel in se continet
conclusionem; ergo conclusio cognoscitur ante praemissas.

5. Deinde arguitur quod minor non simul tempore cognoscitur cum conclusione:
quia oporteret plura intelligere simul, quod est contra Aristotilem, quarto
Topicorum* et quarto Metaphysicae*.

6. Item, minor non simul cum conclusione cognoscitur. Quia aut nos dicimus hoc
quia est possibile uel quia est necessarium. Si quia est possibile, tunc
debemus idem dicere de maiore, quia possibile est maiorem et conclusionem simul
cognoscere. Si uero dicitur quod hoc sit necessarium, nos dicimus falsum: quia
saepe maiore et minore exsistentibus, uel formatis, tamen dubitamus de
conclusione, et forte dubitamus quod non sequitur ex illis praemissis; immo,
quod plus est, si ambabus praemissis cognitis esset necesse conclusionem
cognosci et sciri, sequeretur quod cognitis principiis doctrinae in geometria
nos sciremus omnes conclusiones geometriales; sed consequens est falsum. Et
consequentia probatur: quia illa principia sunt praemissae sufficientes ad
primam conclusionem; ideo illis scitis, sciretur prima conclusio; deinde, illa
principia cum prima conclusione sunt sufficientes praemissae ad secundam
conclusionem; ideo etiam secunda conclusio sciretur, et sic consequenter
procedendo pari ratione; ergo non est necesse quod minore cognita cum maiore
sciatur de necessitate conclusio.

Oppositum uidetur Aristotiles declarare in prooemio huius libri*, dicens quod
demonstrans conclusionem aliqualiter praecognouit tempore et aliqualiter simul.
Et est intentio sua quod maiorem praecognoscimus tempore sed inducentes minorem
cum maiore simul cognoscimus conclusionem, ut dicit.

Notandum est quod conclusio siue propositio dupliciter potest cognosci. Uno
modo cognitione qua ipsa formatur et qua apprehendimus quid et quo modo per eam
significatur; et isto modo conclusio potest cognosci, et cognoscitur, ante
maiorem et ante minorem: saepe enim conclusio demonstranda proponitur a
principio, antequam formetur aliqua praemissa. Alio modo cognitione adhaesiua,
scilicet qua ei adhaeremus et oppositum tamquam falsum reputamus, quod potest
esse dupliciter: uno modo enim adhaeremus alicui conclusioni ex uoluntate,
propter solam auctoritatem dicentis, et tunc non indigemus ad huius modi
notitiam adhaesiuam praecognoscere aliquas praemissas; aliquando autem per
rationem determinantem intellectum ad assentiendum ei quod ante erat sibi
dubium, et talis est omnis notitia qua conclusio dicitur proprie sciri; igitur
de hac notitia intelligitur quaestio.

Tunc pono conclusiones faciles. Prima est quod utraque praemissa potest sciri
absque hoc quod sciatur conclusio. Quia utraque praemissa potest sciri absque
hoc quod alia praemissa sciatur; tamen non scitur conclusio nisi praemissae
ante sciantur.

Secunda conclusio est quod possibile est ambas praemissas sciri absque hoc
quod sciatur conclusio. Probatur. Primo, quia forte potest dubitari conclusio
licet praemissae certissime sciantur. Secundo, quia licet de consequentia non
dubitemus, tamen non attendimus ad conclusionem nec ad eius consequentiam ex
talibus praemissis; ideo non consequitur scientia conclusionis.

Tertia conclusio est quod impossibile est scire conclusionem nisi aliquando
sint ambae praemissae simul scitae cum ea, et hoc est quando in uirtute
praemissarum assentimus conclusioni. Tunc enim, ut dicit Lincolniensis*,
scientia praemissarum gignit, id est facit, scientiam conclusionis in anima, et
ad hoc faciendum non sufficit scientia unius praemissae, sed requiritur
scientia ambarum praemissarum; modo efficiens non producit suum effectum simul
tempore cum effectu (sic enim dicitur, secundo Physicorum*, quod causae et
effectus actuales simul sunt et non sunt.

Quarta conclusio est quod procedendo naturali ordine doctrinae, maior scitur
aliquo tempore antequam conclusio sciatur. Quia naturali ordine doctrinae maior
ante formatur et conceditur quam minor formetur, sine qua tamen minore
conclusio non scitur; ideo maior prius tempore scitur, et hoc intendebat
Aristotiles.

Ultimo dico quod maiore et minore formatis et scitis, et etiam scito et
considerato quod est certa et necessaria consequentia conclusionis ex illis
praemissis, in eodem tempore maior scitur simul cum scientia conclusione. Et
causa est quia positis causis efficientibus, sequitur sine mora effectus,
maxime ubi non est resistentia; modo praemissis sic positis, positae sunt
causae sufficientes ad sciendum conclusionem, et non est contrarium resistens;
igitur ponitur scientia conclusionis; tamen si aliquid praedictorum deficeret,
tunc non necessario sequeretur scientia conclusionis.

Et per illa dicta patet etiam manifeste quo modo rationes soluuntur.

1. Ad primam concedo quod minor potest prius sciri quam conclusio.

2, 3 Ad secundam, et etiam ad eius confirmationem, concedo quod non potest
sciri conclusio nisi simul aliquo tempore scitis ambabus praemissis; tamen haec
poterant ante sciri.

4. Alia ratio probat quod saepe conclusio prius intelligitur quantum ad eius
formationem et significationem, ⟨quod concessum est in positione⟩.

5. Ad aliam dico quod possibile est simul plura intelligere. Nec oppositum
huius dicitur quarto Topicorum* nisi exemplariter, et exemplorum non requiritur
uerificatio, primo Priorum*. In quarto autem Metaphysicae* bene dicitur "qui
non unum intelligit nihil intelligit", et hoc est uerum, quia qui multa
intelligit unum intelligit.

6. Ad aliam dicitur quod non est necesse praemissis cognitis cognoscere
conclusionem, sicut bene arguebat ratio de geometria. Tamen bene esset necesse
cum circumstantiis appositis in ultima nostra conclusione, unde sic intendebat
Aristotiles quod simul cognoscitur conclusio cum minore.

Quaestio 7a

UTRUM DIFFINITIO IPSIUS SCIRE SIT BONA IN QUA DICITUR 'SCIRE EST REI CAUSAM
COGNOSCERE, ET QUONIAM ILLIUS EST CAUSA ET NON EST POSSIBILE ALITER SE HABERE'

Consequenter quaeritur, septimo, utrum definitio ipsius scire sit bona in qua
dicitur 'scire est rei causam cognoscere, et quoniam illius est causa et non
est possibile aliter se habere'.

1. Arguitur quod non: quia omnis demonstratio facit scire; tamen non omnis
demonstratio est per causam; igitur non est uniuersaliter uerum quod scire sit
rei causam cognoscere.

2. Item, si omne scire esset per causam, tunc primae causae non essent scitae,
et etiam prima principia non essent scita, cum non habeant causas uel priora
principia; modo dicit Aristotiles quod non solum oportet scire principia, immo
etiam conclusiones.

3. Item, quia forte diceretur quod ibi non definitur 'scire' prout extendit
se ad notitiam principiorum, sed prout restringitur ad notitiam conclusionum
demonstrabilium, tunc statim arguitur quod definitio non ualet: quoniam
conclusiones non sunt causae sed causata; et tamen scire est conclusionem
cognoscere, sicut tu dicis; ergo scire non est rei causam cognoscere, immo
scire est causatum cognoscere, licet per causam.

4. Item, cum ibi definitur 'scire potissime', quod est per demonstrationem
propter quid, sequitur quod ista definitio non est bona si conueniat illi
'scire' quod est per demonstrationem quia; sed constat quod sibi conuenit: quia
quaedam est demonstratio per causam remotam, tamen illi conuenit haec
definitio; ergo haec definitio non est bona de 'scire propter quid'.

5. Item, possibile est scire sine cognitione; ergo non omne scire est
cognoscere. Antecedens patet: quia perfecte dormiens non amisit scientiam suam
quia non sentit nec intelligit.

6. Item, in multis scitis totum est possibile aliter se habere, sicut 'omnis
homo est risibile': quia omnis homo potest aliter se habere, et, per
consequens, omne risibile; ideo totum de quo est scientia potest se aliter
habere; ideo male ponitur ultima clausula in definitione.

Oppositum arguitur per Aristotilem, in primo huius*.

Notandum est quod dicitur super litteram*, quod demonstratio potissima, de qua
hic intelligitur, facit potissime scire. Ideo hic describitur 'scire' non
communiter acceptum, sed propriissime et potissime. Tale autem 'scire' exigit
euidentiam, certitudinem et firmitatem; modo notitia conclusionum contingentium
non potest habere firmitatem (et loquor de notitia adhaesiua); ergo 'scire',
prout hic definitur, non est nisi necessarii et impossibilis aliter se habere.
Ideo bene ponitur illa clausula 'et impossibile aliter se habere', et quo modo
hoc sit uerum dicetur post.

Item, notandum est quod habitus, seu notitia, principiorum indemonstrabilium
non dicitur 'scientia' appropriato nomine, sed uocatur 'intellectus'*, quia ex
sola naturali inclinatione intellectus ad ueritatem ipsorum principiorum
habetur illa notitia, nec illa notitia acquiritur per demonstrationem. Ideo non
definitur hic 'scire' prout conuenit notitiae principiorum, sed ut
restringitur ad notitiam conclusionum demonstrabilium, et sic definitur ibi
'scire demonstratiue'* uel 'scire per demonstrationem'.

Item, notandum est quod cum ibi diffiniatur 'scire potissime'*, illud excludit
de scire omnem dubitationem. Et si non est scientia causae non excluditur omnis
dubitatio, quoniam adhuc dubitatur quare ita sit. Ideo ad 'scire' ita
definitum exigitur scire causam; ideo dicitur 'scire est rei causam
cognoscere'.

Item, notandum est quod adhuc scita causa et scito effectu non excluditur
dubitatio quare uel propter quid est res nisi sciatur quod propter illam causam
ille effectus ⟨ est. Ideo⟩ oportuit addere 'et quoniam illius est causa'.

Item, diligenter est aduertendum quod multum differt scire quia ita est* et
scire propter quid ita est*. Quia scire quod ita est non est nisi scire
conclusionem, ut si scio quod homo est risibilis, sed scire propter quid ita
est non est praecise conclusionem scire, immo etiam praemissas et conclusiones
et habitudinem praemissarum ad conclusionem. Non enim scio propter quid luna
eclipsatur si solum scio quod luna eclipsatur; immo etiam oportet scire hoc
totum quod luna eclipsatur propter terram interpositam inter se et solem
prohibentem irradiationem eius a sole; et in hoc sciendo apparet quod scire
continet notitiam conclusionis et praemissarum. Ideo non dicit Aristotiles quod
scire est rei causam ⟨cognoscere⟩ , immo dicit "scire est causam rei cognoscere
quoniam sic est et quoniam illius est causa"*, quod est scire per totum
processum demonstratiuum.

Exponatis ergo sic definitionem quod scire demonstratiue et potissime est
causam sufficientem uel etiam causas sufficientes rei sic scibilis cognoscere
et quoniam illius est causa et non est possibile aliter se habere. Et nota quod
Aristotiles non dicit quod scire est causam conclusionis cognoscere, sed dicit
"causam rei", propter demonstratiue scibilia, quia forte illud quod
propriissime scitur non est ipsa conclusio sed est ipsa res taliter se habens
qualiter per conclusionem significatur se habere, uel aliquid proportionabile.
Et dico "uel aliquid proportionabile" quia non est uniuersaliter uerum quod
omnis propositio ex eo sit uera quia qualitercumque significat ita est in re,
quod declarabitur in sequentibus.

Sic igitur apparet expositio definitionis, et oportet supponere quod sit bona
quia est definitio quid nominis, et talis definitio non potest probari, ideo
sufficit quod exponatur solum.

Tunc ad rationes.

1. Ad primam in oppositum concedo quod non omne scire est per causam si
'scire' capiatur communiter ad quia est et propter quid est. Ideo sic
communiter non definitur hic scire sed solum restringitur ad propter quid.

2. Ad aliam concedo quod prima principia sunt cognita et scita, et euidentius
quam conclusiones, capiendo 'scire' communiter, sed non capiendo 'scire' prout
restringitur ad scire demonstratiue, quod ibi definitur.

3. Ad aliam dico quod scire propter quid, quod ibi definitur, non est
principiorum solum, sed etiam nec est conclusionis solum, immo est conclusionis
et principiorum simul, sicut ante dictum fuit.

4. Ad aliam dico quod cum dico "causam rei cognoscere" debet suppleri 'causam
sufficientem et propriam'; aliter non excluderetur scire quod est per causam
remotam.

5. Ad aliam dico quod illud 'scire' capitur aliquando pro scire in habitu et
aliquando pro scire in actu secundo (ita potest dici de 'cognoscere'): dormiens
enim scit et cognoscit habitualiter, sed nec scit nec cognoscit in actu
secundo; ideo scire habitualiter est causam rei cognoscere habitualiter, et
scire actualiter est causam rei actualiter cognoscere.

6. Ad ultimam, de transmutabilitate uel possibilitate aliter se habere,
dicetur in quaestione quae specialiter de hoc quaeret.

Quaestio 8a

UTRUM DIFFINITIO DEMONSTRATIONIS SIT BONA IN QUA DICITUR 'DEMONSTRATIO EST EX
PRAEMISSIS VERIS, PRIMIS ET IMMEDIATIS, EX PRIORIBUS ET NOTIORIBUS ET CAUSIS
CONCLUSIONIS

Consequenter quaeritur, octauo, utrum definitio demonstrationis sit bona in
qua dicitur 'demonstratio est ex praemissis ueris, primis et immediatis, ex
prioribus et notioribus et causis conclusionis'.

1. Arguitur primo quod illa definitio non sit bona: quia unius definiti est
unica definitio, ut patet sexto Topicorum*, propter hoc quod definitio
indicat quid est esse rei, et unius rei non est nisi unum esse; sed
demonstratio habet aliam definitionem, scilicet quod est syllogismus faciens
scire; igitur illa non debet esse bona definitio demonstrationis.

2. Item, in bona definitione uel descriptione debet poni genus definiti; sed
ibi non ponitur genus demonstrationis; igitur ... et caetera.

3.Item, nullius complexi et nullius accidentis est definitio, ut capitur ex
septimo Metaphysicae* et ex secundo huius*; sed demonstratio est accidens et
quid complexum; ideo eius non est bona definitio.

4. Deinde, non conuenit omni demonstrationi, cum non conueniat demonstrationi
ad impossibile; tamen bona definitio debet competere omni contento sub
definito; igitur haec non est bona definitio.

5. Item, contra illam particulam "ex primis": quia quod per superabundantiam
dicitur uni soli rei conuenit, ut habetur in Topicis*; modo 'primum' per
superabundantiam dicitur; ergo non sunt plura prima (et ob hoc Aristotiles,
quarto Metaphysicae*, ponit solum unum primum principium; ergo demonstratio non
est ex primis.

6. Confirmatur. Quia si oporteret omnem demonstrationem esse ex primis,
sequeretur quod sola prima conclusio primi Euclidis esset demonstrata;
consequens est falsum. Et probo consequentiam: quia sola prima conclusio est
demonstrata ex primis et indemonstrabilibus; posteriores namque conclusiones
sunt demonstratae ex prioribus conclusionibus, quae non sunt primae nec
immediatae.

7. Deinde, contra illam clausulam "ex immediatis": quia uidetur superflue
apposita et nugatorie, cum ipse Aristotiles dicit quod idem est primum et
immediatum.

8. Item, contra illam clausulam "ex prioribus": quia etiam uidetur
superfluere, cum ante dictum sit "ex primis" et omne primum est prius.

9. Item, contra illam clausulam "ex notioribus": quia uel intelligitur quod
sit ex notioribus nobis, uel solum quod sit ex notioribus naturae; non potest
dici quod ex notioribus nobis, quia demonstratio est ex causis, et causae sunt
nobis ignotiores, primo Physicorum*; nec etiam ex notioribus naturae solum,
quia tunc sequeretur quod per tales praemissas non fieret nobis notitia,
quoniam propter minus notum nobis numquam concederemus illud de quo ante
dubitabamus, quantumcumque esset notius deo uel naturae uel cuicumque alteri.

10. Deinde, contra illam clausulam "ex causis". Quia non conuenit omni
demonstrationi, ex eo quod multae sunt demonstrationes naturales per effectus
posteriores.

Oppositum est de intentione Aristotilis ponentis nobis illam definitionem
esse bonam.

Bene tamen uerum est quod Aristotiles non dicit quod haec sit definitio
demonstrationis, sed bene ponit quod haec sit una bona conclusio de ipsa
demonstratione. Lincolniensis* autem et alii expositores ponunt quod haec sit
definitio materialis.

Unde notandum est quod haec definitio, seu propositio, quod omnis
demonstratio est ex ueris ... et caetera debet intelligi de demonstratione
potissima, scilicet faciente scire potissime et propter quid, prout ante
'scire' definitum fuit.

Tunc pono istam conclusionem quod dicta propositio est uera, quod declaro
discurrendo per singulas particulas propositionis datae. Primo enim oportet
quod demonstratio sit ex praemissis ueris. Quia oportet conclusionem
demonstrationis scire, quia demonstratio est syllogismus faciens scire, et
oportet eam scire per praemissas. Sed non potest sciri conclusio per praemissas
nisi etiam istae praemissae sint scitae et uerae, cum non scitur nisi uerum
(nam absurdum esset dicere quod tu scires hominem esse asinum); ergo oportet
tam conclusionem demonstrationis quam praemissas esse ueras.

Deinde declaro quod debeat esse ex primis, notando quod 'primum' ibi dicitur
per carentiam principii prioris per quod ipsum posset demonstrari (ideo
'primum' est idem quod 'indemonstrabile propter sui euidentiam'). Modo non
scitur aliqua conclusio demonstrabilis simpliciter et perfecte donec resoluta
sit in prima principia: quia si conclusio resoluta sit in praemissas
demonstrabiles solum, tunc illae praemissae non sunt simpliciter scitae et
perfecte, eo quod nullum demonstrabile est perfecte et simpliciter scitum donec
fuerit demonstratum; ideo illae praemissae, cum non sint simpliciter scitae,
non faciunt enim scire simpliciter; ergo oportet quod demonstratio resoluatur
usque ad prima et indemonstrabilia.

Sed circa hoc notandum est quod duplex est syllogismus. Aliquis enim est qui
dicitur 'simplex syllogismus'*, scilicet quia est ex duabus praemissis, sine
prosyllogizatione earum; alius uocatur 'syllogismus compositus', quia est ex
praemissis syllogizatis, et sic est compositus ex multis syllogismis. Modo
numquam demonstratio est perfecta nisi omnes praemissae sint syllogizatae et
demonstratae, ut per eandem deueniamus ad praemissas indemonstrabiles.

Ideo concluditur correlarie quod si sint mille conclusiones subordinatae sic
quod secunda demonstretur per primam, et tertia per secundam, et sic deinceps,
tunc demonstratio centesimae conclusionis continebit in se per modum
conclusionis omnes demonstrationes conclusionum praecedentium, et ita illa
demonstratio erit bene syllogismus compositus*.

Et sic intelligitur quod omnis demonstratio quae facit perfecte scire est ex
aliquibus praemissis primis. Sed non oportet quod omnes eius praemissae sint
primae, sed aliquae in quas est ultimate resolutio per syllogismos; et hoc
intendit Aristotiles, primo Topicorum*, ubi dicit quod propositiones
demonstratiuae sunt propositiones primae et immediatae, aut quae ex primis et
immediatis sumpserunt principium suae cognitionis. Tunc bene dicitur quod sit
ex immediatis, quia accipitur hic 'immediatum' pro carenti medii demonstratiui.
Ideo idem est 'immediatum' et 'indemonstrabile', et, per consequens, idem est
'immediatum' et 'primum'. Igitur sicut demonstratio est ex primis, ita ex
immediatis.

Nota tamen quod 'primum' et 'immediatum' differunt ratione. Quia'primum'
dicitur per carentiam principii et 'immediatum' dicitur per carentiam medii.
Ideo non est ibi inutilis repetitio eiusdem nominis uel intentionis, immo per
huius modi diuersas dictiones magis explicatur ***** demonstrationis, scilicet
principiorum. Et sic excusatur nugatio.

Deinde, ex causis est, ut patet per definitionem 'scire'.

Ultimo ⟨declaro⟩ quod est ex prioribus simpliciter et notioribus: quia causae
sunt simpliciter notiores et priores suis causatis, ut patet principio
Physicorum*.

Sed quaeritur utrum haec definitio sit +de definito+. Respondetur quod
triplex est definitio, ut patet sexto Topicorum*. Quaedam est definitio
simpliciter quidditatiua* illius dicens praecise quid est res absque hoc quod
dicat quod qualis sit aut quanta uel ex quibus uel *****; et haec est
definitio per unum genus et differentiam quidditatiuam seu differentias
quidditatiuas. Et si talis definitio sit perfecte explicita, ipsa capit primum
genus et consequenter omnes differentias ordinate usque ad differentiam
propriam, et ita intendit Aristotiles quod unius definiti est unica
definitio. Et sic etiam termini connotatiui non est definitio, sed solum
termini substantialis: nam si tu diffinias dicendo quod simum est nasus cauus,
tu non solum dicis quid simum est, sed quod simum non est aliud nisi nasus
cauus, et ⟨cum⟩ tu dicis 'nasus cauus', tu dicis quid et quale, et de hoc debet
uideri alias.

Alia est definitio causalis*, quae datur per praedicata supponentia pro
causis pro quo definitum supponit, et est ibi praedicatio in obliquo. Et
aliquando tales definitiones possunt dari per omnes causas simul, et esset
perfectissima definitio causalis. Aliquando autem datur per unum genus causae
solum cum approximatione et dearticulatione termini significantis talem causam.
Et sic potest dici quod haec definitio demonstrationis per causam materialem
datur. Et illae clausulae "ex primis, ueris et immediatis ...", et caetera
ponuntur ad specificationem et dearticulationem illius termini 'simul'
intellecti ex praemissis.

Tertia definitio est quae fit per passiones* nobis notiores, ut si dicerem
quod homo est animal risibile.

Tunc ad rationes.

1. Ad primam dictum est quod unius definiti est unica definitio pure
quidditatiua. Sed sunt bene plures descriptiones propter plures passiones, et
sunt bene plures definitiones causales propter plura genera causarum.

2. Ad aliam dico quod in hac definitione possumus subintelligere genus,
dicendo quod demonstratio est syllogismus ex primis, ueris, ... et caetera.

3. Ad aliam dico quod licet demonstratio sit complexa, tamen iste terminus
'demonstratio', qui ibi definitur, est incomplexus. Immo dico quod accidentia
bene habent definitiones et descriptiones, scilicet causales, licet non pure
quidditatiuas, ut uidebitur septimo Metaphysica*.

4. Ad aliam dico quod in demonstratione ad impossibile nihil assumimus nisi
uerum. Unde quando facimus primum syllogismum ex dicto aduersarii, nos non
assumimus dictum aduersarii, sed solum assumimus quod ex dicto illo et quodam
alio uero assumpto sequitur illa conclusio, et hoc est uerum. Deinde assumimus
quod illa conclusio est falsa, et hoc est etiam uerum; ex quo concludimus quod
dictum aduersarii, ad quod sequebatur illa conclusio, est falsum, quod iterum
est uerum. Ideo demonstratio ad impossibile est ex ueris, et nullo modo ex
falsis quantum ad ea quae in illa demonstratione ponuntur assertiue. Et sic
potest teneri probabiliter quod omnis demonstratio est ex ueris. Ad istam alii*
dicunt quod haec propositio debet solum intelligi de demonstrationibus
ostensiuis. Tamen prima solutio est ⟨melior⟩.

5. Ad aliam dico quod dupliciter dicitur aliquid per superabundantiam. Uno
modo quia abundat super omnia alia, et sic solum conuenit deo. Alio modo quia
nihil abundat super se, et sic multis potest conuenire; sic enim sunt multa
generalissima. Modo 'primum' non dicitur hic quia ⟨sit⟩ omni primum, sed quia
nihil ⟨est⟩ prius se per quod possit demonstrari.

6. Et quando dicebatur quod sola prima conclusio geometriae esset demonstrata,
dico quod non, immo etiam ultima, sed demonstratio eius perfecta implicaret in
se omnes demonstrationes conclusionum.

7. Ad aliam, excusata fuit nugatio appositionis huius nominis 'immediatum'.

8. Ad aliam, dico quod non superfluit dicere 'ex primis et prioribus': quia
aliqua praemissa potest esse prima et indemonstrabilis quae tamen respectu
conclusionis propositae non est prior, quia conclusio proposita per illam
probari non posset, licet alia conclusio bene posset; ideo ⟨requiritur⟩ quod
praemissa sit prima, et cum hoc quod habeat ordinem ad conclusionem probatam;
ideo apponitur 'prioribus'.

9. Ad aliam, dico quod licet causae non sint notiores causatis quantum ad
esse, tamen causae sunt nobis notiores quam propter quid causata sunt. Unde
licet prius percipias eclipsim lunae esse quam causam, tamen prius cognoscis
causam quam propter quid eclipsis est. Ideo istae demonstrationes sunt nobis
notioribus.

10. Ad ultimam, dico quod ibi non definitur nisi demonstratio propter quid.
Ideo instantia de demonstratione per effectum non est ad propositum.

Quaestio 9a

UTRUM NON ENS POSSIT INTELLIGI VEL SCIRI

Consequenter quaeritur, nono, utrum non ens possit intelligi uel sciri.

1. Arguitur quod sic: quia de uacuo habemus scientiam, et tamen nihil est;
igitur ... et caetera.

2. Item, quinto* et sexto Metaphysicae*, dicit Aristotiles quod uno modo
accipiendo 'ens' et 'non ens', uerum idem est quod ens et falsum idem quod non
ens; si ergo non ens est falsum et falsum potest intelligi, ergo et non ens;
sed de falso bene habetur scientia, eo quod uerum et falsum opponuntur et
oppositorum eadem est disciplina, et de ueris habemus scientiam; ergo ... et
caetera.

3. Item, chimaera est opinabilis; ergo et intelligibilis.

4. Similiter uacuum aut actu infinitum est imaginabile , quia de infinito
multi imaginantur ultra caelum spatium infinitum aut etiam uacuum infinitum;
sed omne imaginabile est intelligibile; ergo uacuum et actu infinitum sunt
imaginabilia; tamen nihil sunt; ergo non ens intelligitur.

5. Item, per haec nomina ⟨'chimaera' et 'uacuum'⟩ significantur chimaera et
uacuum, et quod significatur intelligitur; ergo quae nihil sunt intelliguntur.

6.Item, scio uacuum non esse; tamen uacuum esse nihil est; ergo scio illud
quod nihil est. Quod autem uacuum esse nihil sit probatur: quia non posses
assignare quae res est uacuum non esse nisi tu posses dicere 'uacuum non esse
est haec propositio 'uacuum non est, quod non uidetur esse uerum, quia pari
ratione diceretur quod deum esse est una propositio, ⟨quod est falsum⟩, quia
deum fuit necessarium antequam umquam fuerit aliqua propositio.

7. Item, si nulla tonitrua essent, non amitteremus scientiam de tonitruis;
ergo de non ente habes scientiam.

Oppositum est Aristotilis dicentis "quod non est non contingit scire"*.

Pono igitur istam conclusionem quod de multis habetur scientia quae non sunt
praesentialiter, sed quae fuerunt uel potuerunt esse. Quia per hanc
propositionem 'triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis', non solum
habetur scientiam de triangulis quae nunc sunt, immo etiam de illis quae
fuerunt et quae erunt; aliter oporteret si formaretur nouus triangulus quod non
haberetur scientia de illo nisi de nouo addisceretur et nisi de nouo fieret
demonstratio. Etiam, sicut arguebatur, si non sint modo tonitrua et si non sint
stellae comatae, adhuc, hoc non obstante, habemus per librum Meteororum*
scientiam de tonitruis et de stellis comatis. Ergo habemus scientiam de rebus
quae praesentialiter ⟨non⟩ sunt, ⟨sed⟩ fuerunt uel erunt. ⟨Et⟩ sic⟨ut⟩ potest
demonstrari quod omnis triangulus qui est habet tres ... et caetera, ita omnis
qui fuit potest habere tres et caetera, et etiam omnis qui erit. Et sic possumus
habere scientiam de illis quae non sunt praesentialiter, sed possunt esse.

Alia conclusio est quod non est possibile intelligere illud quod non est nec
fuit nec erit nec potuit esse nec potest esse. Quia oporteret ⟨ponere⟩ hanc
propositionem tamquam ueram 'quod nec est nec erit nec fuit nec possibile est
imaginari esse intelligitur'. Constat quod haec propositio est affirmatiua, et
tamen subiectum eius pro nullo supponit; ergo illa propositio est falsa.
Probatur consequentia: quia ad hoc quod propositio affirmatiua sit uera
requiritur necessario quod subiectum et praedicatum supponunt pro eodem: copula
enim affirmatiua designat identitatem, ut dicendo 'homo est album' designatur
quod idem sit homo et album; et si dico 'homo cucurrit' uel 'fuit currens', ibi
designo quod homo fuit idem quod currens, et sic uniuersaliter de aliis; modo
quod nihil est nulli est idem uel diuersum*; ergo impossibile est si terminus
pro nullo supponit quod termini supponant pro eodem. Et uos scitis quod
communiter illa negatur tamquam falsa 'chimaera est chimaera'*, et hoc non est
nisi quia termini pro nullo supponunt et sic non supponunt pro eodem.

Item, prima facie uidetur sequi 'tu intelligis; ergo aliquid intelligis', et
si tu aliquid intelligis, non est uerum quod nihil intelligis; ideo uidetur
repugnare quod intelligamus et nihil intelligamus. Ita si illud quod nec est
nec fuit intelligeretur, uideretur hoc esse quando haberemus conceptum a quo
sumitur hoc nomen'uacuum' uel hoc nomen 'chimaera'. Sed constat quod per illos
conceptus non intelligimus nisi entia, quia per hoc nomen 'uacuum' idem quod
per suam descriptionem intelligimus. Modo eius descriptio dicens quid nominis
est 'locus non repletus corpore'. Et sine dubio per hanc descriptionem nos
intelligimus omnia ea quae significantur per haec nomina 'locus' et 'corpus',
et illa sunt uera entia. Ita similiter hoc nomen 'chimaera' significat idem
quod haec oratio 'animal compositum ex impossibilibus componi', sicut ex
corpore hominis, et capite bouis et cauda draconis, et per hanc orationem
intelligimus omnia quae significantur per hos terminos 'animal' et
'compositum', et constat quod illae sunt uere res.

Notetis igitur quod termini mentales* siue conceptus simplices semper pro
aliquo supponunt, scilicet praesente, praeterito uel saltem possibili et ideo
semper habent uel habuerunt correspondentiam in re. Tamen illos conceptus
intellectus potest componere uno modo mediante copula affirmatiua* uel
negatiua*, formando propositionem affirmatiuam uel negatiuam, et tunc si
copulat affirmatiue et correspondeat identitas, uera est propositio, si non
falsa est. Alio modo intellectus potest componere conceptus simplices sine
propositione, coniungendo eos per modum determinabilis et determinationis, ut
'homo albus' uel 'homo hinnibilis', et similiter aliquando negatiue, ut dicendo
'homo non album' et 'homo non risibilis'. Et si res significatae per terminos
simplices non sunt eaedem uel non adiaceant sibi inuicem eo modo quo
significatur per terminum complexum, tunc ille terminus pro nullo supponit.
Ergo si ille terminus 'homo hinnibilis' pro nullo supponit, non nihil
significat, immo significat omnes homines et omnia hinnibilia, sed taliter quod
non est in re debita correspondentia; ideo totalis terminus pro nullo supponit,
et sic est de istis terminis 'uacuum' et 'chimaera'.

Ultimo notetis quod nihil plus uel minus, uel nihil etiam aliud, significo uel
intelligo ad extra dicendo 'deus est deus' quam dicendo 'deus non est deus',
nec etiam dicendo 'nihil est nihil' quam dicendo 'nihil est aliquid' uel etiam
dicendo 'aliquid est aliquid', sed easdem res aliter et aliter intelligo et
eosdem conceptus simplices earundem rerum aliter et aliter compono apud
intellectum*.

Tunc ad rationes.

1. Ad primam, 'de uacuo datur scientia', in quarto Physicorum* negatur illa
propositio, quia nec uacuum scitur nec uacuum intelligitur nec potest intelligi
si non potest esse. Sed bene concedo quod multae conclusiones sciuntur in
quarto Physicorum compositae ex hoc termino 'uacuo'; tamen per illas
propositiones non habemus scientiam de uacuo, sed de loco. Unde scire hanc
conclusionem 'uacuum non est' est scire quod nullus locus est non repletus
corpore, et hoc est habere scientiam de corporibus et locis.

2. Ad aliam, 'uerum est ens, falsum est non ens', hoc est concedendum secundum
unam acceptionem impropriam 'entis'; tamen accipiendo 'ens' proprie falsum est
ens, quia est una propositio. Et etiam concedo quod de falso habemus scientiam
sicut scientia habetur de homine, hoc est dictum quod falsum est significatum
per terminum ex quo conclusio demonstrabilis componitur. Tamen bene uerum est
quod de nullo falso est scientia per modum conclusionis demonstrabilis.

3. Ad aliam dico quod istae sunt falsae 'chimaera est opinabilis'*, 'chimaera
est intelligibilis'. Sed concedo quod res sunt intelligibiles tali conceptu a
quo sumitur hoc nomen 'chimaera', sicut res sunt intelligibiles tali conceptu a
quo sumitur iste terminus complexus 'homo hinnibilis' uel 'homo non risibilis'.
Tamen numquam intelligo hominem hinnibilem uel hominem non risibilem, sed
intelligo homines et hinnibilia, et si apud intellectum componentur conceptus
eorum, dico quod conceptus complexus pro nullo supponit.

4. Similiter nego istas propositiones 'actu infinitum est imaginabile',
'uacuum est imaginabile', si ita sit quod impossibile est uacuum esse. Tamen
istam propositionem possum imaginare et opinari 'uacuum est extra totum
spatium, uel 'infinitum est extra'. Sed per tales propositiones +appositas+ nec
intelligo uel opinor nisi entia quorum conceptus ego sic compono quod
propositiones sunt falsae et impossibiles, uel etiam quod termini complexi pro
nullo supponunt.

5. Ita etiam ego nego quod chimaera significatur per aliquod nomen, aut etiam
uacuum, sed per illa nomina significantur illae res quas dicebam intelligi per
illa nomina. Unde hoc nomen 'uacuum' significat et locum et corpus mediante
illo conceptu quo concipiebamus et corpus et locum modo expresso per
definitionem quid nominis.

6. Ad aliam dico quod uacuum non esse, si accipiatur materialiter pro illa
oratione 'uacuum non est', tunc scio uacuum non esse +per illud nomen per quod
conclusio demonstrata scitur+. Sed si capitur uacuum non esse significatiue, et
non pro illa propositione, tunc posset concedi quod uacuum ⟨non esse⟩ nihil
est, et uacuum non esse nec sciretur nec intelligeretur.

7. Ultima ratio, de tonitruis, uadit uiis suis.

Et sic patet quaestio.

Quaestio 10a

UTRUM AD VERITATEM PROPOSITIONIS REQUIRATUR ET SUFFICIAT QUOD QUALITERCUMQUE
IPSA SIGNIFICAT ITA SIT

Consequenter quaeritur, decimo, utrum ad ueritatem propositionis requiratur et
sufficiat quod qualitercumque ipsa significat ita sit.

1. Arguitur primo quod non sufficiat ad ueritatem propositionis, ponendo casum
quod aliquis proferat talem propositionem 'ego dico falsum' et nullam aliam
proferat. Constat quod illa propositio quam dicit est falsa, et sic patet quod
qualitercumque sua propositio significat ita est, cum ipsa significat se esse
falsam et ita est; et tamen illa propositio non est uera, cum iam diximus quod
ipsa est falsa; ergo ad ueritatem propositionis non sufficit esse ita sicut
ipsa significat. Quod autem dicta propositio sit falsa probatur: quia uel est
falsa uel uera; sed non est uera, quia tunc ipse non dicit uerum dicendo quod
ipse dicit falsum; et sic esset uera et non uera, quod est impossibile.

2. item, secundo, pono casum quod Socrates et Plato simul dicant uterque
alteri 'tu dicis falsum' et nihil plus dicant. Constat quod utraque propositio
istorum est falsa, et sic patet quod est ita sicut utraque propositio
significat, quia utraque propositio significat quod alter dicit falsum et ita
est, quia uterque dicit falsum; et tamen neutra propositio est uera, cum enim
iam dictum sit quod utraque est falsa; ergo ad ueritatem non sufficit quod ita
sit sicut propositio significat. Et quod dictae propositiones sint falsae
declaratur: quia qua ratione unus dicit uerum, et alter, et qua ratione falsum,
et alter; ergo uel ambo dicunt uerum, uel ambo dicunt falsum. Non uerum;
probatio: quia tunc uterque mentiretur in dicendo quod socius suus dicit
falsum; ergo ambo dicunt falsum.

3. Item, haec est uera 'chimaera non est chimaera', et tamen non est ita in re
sicut ipsa significat: quia nihil est chimaera in re, et quod nihil est nullo
modo est; ideo nec ita nec aliter.

4. Item, de Fauello qui mortuus est uerum est dicere quod ipse currebat
uelociter; tamen non est ita in re sicut ipsa significat, cum nihil sit de
Fauello, posito quod omnino sit annihilatus; ergo nihil est in re significata;
ergo nec ita nec aliter.

Oppositum dicitur communiter, nec aliter apparet unde propositio dicitur uera.

Et confirmatur per modum loquendi communem. Quia si tu profers aliquam
propositionem, si uolo affirmare quod tu dicis uerum, dicam tibi statim 'ita
est sicut tu dicis' et si uolo tibi contradicere, dicam 'domine, non ita est
sicut uos dicitis'.

Item, Aristotiles, quinto* et sexto Metaphysicae*, uocat uerum 'ens' et falsum
'non ens'. ' Et ita etiam, in primo huius, dicit Aristotiles "quod non est non
contingit scire"*, et per 'quod non est' intelligit falsam, sicut diametrum
esse semidiametrum, id est commensurabile costae, ut exemplificat; modo non
uidetur aliqua ratio quare dicto modo uerum dicitur 'ens' et falsum 'non ens'
nisi propter esse ita et propter non esse ita; ideo ad uerum sufficit esse et
ad falsum non esse.

Item, ueritas sic solet describi quod est adaequatio, seu conuenientia, rei
intellectae ad intellectum, et non uidetur quod haec conuenientia sit nisi in
essendo in re ita sicut significatur et intelligitur.

Tunc pono conclusiones. Prima ⟨est⟩ quod ad ueritatum affirmatiuae requiritur
quod termini supponant pro eodem. Et hoc declaro: primo, quia copula
affirmatiua* designat unionem et negatiua* diuisionem, ut satis innuitur tertio
de Anima* et sexto Metaphysicae*; modo illa unio est unio formae ad materiam,
uel etiam unio unius partis ad aliam, quia quantumcumque forma sit unita
materiae, uel una pars alteri parti, tamen non est uerum dicere quod forma est
materia, uel quod haec pars est illa; ergo unio designata per ⟨copulam⟩
affirmatiuam non est identitas terminorum, quia in hac propositione 'homo est
animal' sunt termini diuersi, et tamen propositio est uera; ergo designatur
identitas eorum pro quibus supponunt, et sic habetur propositum. Item, idem
patet ex communi concepto affirmatiuae: si enim dico quod A est B, apparet quod
sensus est quod A est idem quod B, et si A fuit B, A fuit idem quod B. Item,
quodlibet est ipsum et nihil aliud ab ipso, et hoc est quia quodlibet est sibi
ipsi idem et nulli alteri.

Secunda conclusio est quod in multis non sufficit ad ueritatem affirmatiuae
quod termini supponant pro eodem. Quia ego pono casum quod ego propono istam
propositionem 'propositio quam propono est falsa', et ponamus quod nullam aliam
proponam quam istam. Verum esset dicere quod illa mea propositio erat falsa, et
per consequens non uera. Quoniam si fuisset uera ego non uerum dixissem sed
falsum, dicendo quod ipsa est falsa. Tamen termini eius supponebant pro eodem,
quia illud praedicatum 'falsum' supponit indifferenter pro omni propositione
falsa, et sic supponit pro illa, cum sit falsa. Similiter subiectum illud
'propositio quam ego propono' pro eadem propositione supponebat. Ideo ambo
termini supponebant pro eodem, et tamen propositio non erat uera, ut dixi. Et
similiter esset de omni propositione quae assereret se esse falsam. Illa enim
esset falsa et non uera quoniam termini non supponerent pro eodem. Tamen credo
quod ubi propositio non assereret se esse falsam nec assereret aliud ad quod
sequeretur ipsam esse falsam credo quod sufficeret ad ueritatem affirmatiuae,
saltem singularis uel infinitae, quod termini supponerent pro eodem.

Tertia conclusio ponitur quod ad ueritatem negatiuae sufficit quod termini non
supponant pro eodem. Quia ex quo termini non supponunt pro eodem, affirmatiua
non est uera, ut dicit conclusio prima; ergo oportet propositionem negatiuam
illi affirmatiuae oppositam esse ueram.

Quarta conclusio est quod ad ueritatem negatiuae non requiritur quod termini
non supponant pro eodem. Quia possibile est quod termini supponant pro eodem et
tamen negatiua sit uera, ut dictum est: quia haec affirmatiua est falsa
'propositio quam dico est falsa'; ergo negatiua sibi opposita est uera; tamen
adhuc termini supponerent pro eodem, sicut in affirmatiua supponerent: sunt
enim idem termini et pro eisdem supponunt in affirmatiua et in negatiua sibi
opposita.

Quinta conclusio est quod ad ueritatem propositionis de inesse et de praesenti
requiritur et sufficit quod qualitercumque ipsa significat esse ita est in re
significata uel in rebus significatis. Et hoc ultimum est notum ex ui nominis.
Si enim dico quod homo est albus, significo idem esse hominem et album, et ita
est si propositio sit uera. Et ex hoc infertur ⟨quod⟩ si non sit res
significata, uel etiam res pro qua terminus supponit, propositio talis non est
uera, sed falsa.

Sexta conclusio est quod ad falsitatem affirmatiuae requiritur et sufficit
quod non qualitercumque ipsa significat ita sit. Probatio: quia ex remotione
ueritatis alicuius propositionis ipsa redditur falsa et non aliter.

Septima conclusio est quod ad ueritatem negatiuae requiritur et sufficit quod
non qualitercumque affirmatiua sibi opposita significat ita est. Et ratio huius
est quia omnino eadem debet esse causa falsitatis affirmatiuae et ueritatis
negatiuae sibi contradictoriae. Unde propter hoc est uniuersaliter uerum quod
si una contradictoria sit uera, altera sit falsa, et e conuerso, scilicet quia
omnis causa ueritatis unius est causa falsitatis alterius, et e conuerso. Cum
ergo causa ueritatis affirmatiuae sit quod est ita sicut ipsa significat, ita
causa falsitatis ⟨eius est⟩ quod non est ita sicut significat.

Octaua conclusio est quod ad ueritatem negatiuae non requiritur quod
qualitercumque illa significat ita sit. Probatio: quia ipsa non significat
aliquid esse nec ita esse, immo potius non esse uel non ita esse; etiam, sicut
arguebatur, si nihil sit in re pro qua termini supponunt, apparet quod nec est
ita in re nec aliter, quia nullo modo, ⟨et tamen⟩ negatiua est uera.

Nona conclusio est quod ad ueritatem affirmatiuae de praeterito, scilicet de
'fuisse', requiritur et sufficit quod qualitercumque ipsa significat fuisse ita
fuit.

Et pro ultima conclusione dicendum est proportionabiliter de futuro et
proportionabiliter de possibili. Haec enim est uera 'antichristus potest esse',
quia qualitercumque haec propositio significat posse ⟨esse⟩ ita potest esse.

Dicendum est etiam proportionabiliter de negatiuis de praeterito, uel de
futuro, uel de possibili, sicut dicebatur de negatiuis de inesse et de
praesenti. Et non dico quod dicatis eodem modo, sed proportionabiliter.

Istis uisis respondetur ad rationes.

1. Ad primam, scilicet ⟨de ista propositione⟩ 'ego dico falsum', concedo quod
est falsa. Tamen sicut ipsa significat esse ita est, quia significat se esse
falsam et ita est. Sed tamen non qualitercumque ipsa significat esse ita est,
quoniam omnis propositio de eius forma asserit et designat se esse ueram, licet
ex significatione terminorum possit cum hoc designare se esse falsam, quia ipsa
non solum significat se esse falsam, sed etiam, ex communi condicione
propositionis, significat se esse ueram, et non est uera. Ideo licet
aliqualiter sic significet, non tamen totaliter uel qualitercumque ita est.
Ideo est falsa.

2. Ad aliam, de ista propositione 'tu dicis falsum' posito casu praedicto,
dico quod utraque est falsa. Ideo sicut utraque significat ita est, non tamen
qualitercumque, quia cum hoc quod utraque asserit alteram dicere falsum,
utraque etiam, licet non formaliter, tamen consecutiue, asserit alteram esse
ueram, et consequenter asserit omnem aliam esse ueram de qua est eadem ratio
sicut de ipsa. Nam de illis duabus est una ratio de una sicut de alia; ideo
quaelibet asserendo se ipsam asserit aliam.

3. Ad tertiam, concessum est quod negatiua est uera. Unde licet non sit ita in
re, tamen est ita in re sicut sua affirmatiua opposita significat esse.

4. Ad aliam concedo quod haec est uera 'Fauellus currebat uelociter', non quia
sit ita in re, sed quia fuit ita in re sicut propositio significat fuisse.

Ad rationes utriusque partis potestis dicere quod quia affirmatiuae de inesse
sunt priores aliis, ideo non proprie loquendo sed improprie, causa breuitatis
nos omnibus propositionibus solemus attribuere modum loquendi proprie debitum
affirmatiuis de inesse. Ideo utentes tali modo loquendi, improprio de uirtute
sermonis, nos de qualibet propositione uolentes asserere quod sit uera dicimus
quod ita est et uolentes contradicere dicimus quod ita non est. Tamen per talem
sermonem debetis intelligere secundum diuersos sensus et diuersos modos
propositionum, quod si non feceritis multotiens contingit error.

Aliae rationes soluuntur in praecedentibus quaestionibus.

Quaestio 11a

UTRUM SINT DUO MODI DICENDI PER SE

Consequenter quaeritur, undecimo, utrum sint duo modi dicendi per se.

1. Arguitur primo quod sint plures: quia quot modis dicitur unum oppositorum,
tot modis dicitur reliquum, quinto Topicorum*; sed per se et per accidens
opponuntur, et tres sunt modi dicendi per accidens, ut patet quinto
Metaphysicae*, scilicet quod accidens dicitur de subiecto, et subiectum de
accidente, ⟨et⟩ accidens de accidente; igitur ... et caetera.

2. Item, primo huius*, Aristotiles ponit tertium modum et quartum; ergo ... et
caetera.

3. Item, uidetur idem ⟨esse⟩ per se et secundum se; sed 'secundum se' dicitur
pluribus modis quam duobus, ut habetur quinto Metaphysicae*; ergo et caetera.

4. Item, non sunt idem modi dicendi per se, sed diuersi, Parisius et Romae,
cum non sit idem in diuersis locis.

5. Item, arguitur per multas alias instantias: quia haec est per se 'risibile
est susceptibile disciplinae', cum sit necessaria et omne necessarium est per
se, ut uult Aristotiles, et tamen non apparet esse de aliquo istorum duorum
modorum, quia nec praedicatum ponitur in definitione subiecti nec e conuerso.
Similiter haec est per se, cum sit necessaria, 'omnis passio est actio', ut
suppono, et illa etiam 'omne corpus est in loco' uel 'omne corpus habet locum',
et ista similiter 'omnis pater est pater filii' uel 'omnis pater habet filium'.
Tamen non apparet quod illae sint in aliquo dictorum modorum, quia qua ratione
essent in uno istorum eadem ratione essent in alio, eo quod ponitur ibi
'animal' per accidens ad primum modum et 'risibile' per accidens ad secundum;
igitur nec est in utroque, quod est inconueniens, eo quod non essent modi
distincti si idem in utroque reperiretur, nec etiam in neutro, et sic oportet
alium modum ponere.

6. Item, haec est per se 'materia est causa formae', et haec etiam 'omnis
creatura est ens', et illa similiter 'omne quod fit fit ex aliquo'; tamen non
apparent esse in aliquo dictorum modorum.

7. Item, haec est per se 'risibile est homo', et tamen non est in primo modo:
quia ista est minus per se quam ista 'homo est risibilis', quae non est in
primo modo nec etiam in secundo, quia praedicatum non ponitur in definitione
subiecti, quod exigitur, ut dicit Aristotiles*.

8. Item, hae sunt per se, cum sint necessariae, 'nullus homo est equus' et
'nullum corruptibile est perpetuum', 'ex nihilo nihil fit', 'nullus pater est
sine filio', 'omnem hominem possibile est uigilare', 'omnem hominem uigilare
est possibile', et ista etiam 'si animal currit, animal mouetur' est
necessaria, et ista disiunctiua similiter 'omnis homo currit uel aliquis homo
non currit'; tamen non apparet quod istae sint in aliquo dictorum modorum;
igitur ... ⟨et caetera⟩.

Oppositum arguitur per Aristotilem ponentem duos modos, scilicet primum, in
quo definitio uel pars definitionis dicitur de definito, et secundum, in quo
subiectum pertinet ad definitionem praedicati*; postea dicit Aristotiles
"quaecumque uero accidentaliter insunt accidentia dicuntur"*; igitur modi
dicendi per se sunt duo solum.

Ad euidentiam istius quaestionis notandum est quod Aristotiles ponendo istos
duos modos dicendi per se non intendebat de propositionibus hypotheticis. Quia
multae istarum sunt necessariae et, per consequens, per se uerae quae tamen non
habent suam necessitatem siue suam perseitatem ex necessitate uel perseitate
categoricarum eam componentium, immo quod istae categoricae nec uerae sunt per
se nec necessariae. Unde haec est necessaria et per se uera 'si asinus uolat,
asinus habet alas'; tamen suae categoricae sunt impossibiles. Haec etiam est
per se uera et necessaria 'si homo currit, animal currit', et tamen categoricae
sunt mere contingentes, et per accidens. Haec etiam est necessaria et per se
uera 'omnis homo currit uel aliquis homo non currit', et tamen categoricae sunt
contingentes.

Secundo, uidetur mihi quod Aristotiles in ponendo istos duos modos non
loquitur de negatiuis, licet negatiuae per se possint reduci ad istos duos
modos, nec etiam loquitur de modalibus nec de propositionibus indirectis, licet
omnes tales possint reduci ad istos duos modos, sed directe loquitur de
categoricis affirmatiuis directis et de inesse.

Postea, sciendum est quod omnis categorica affirmatiua et de inesse necessaria
uel etiam uera est quidditatiua uel denominatiua. Quia in terminis rectis, si
subiectum et praedicatum sint de eodem ordine praedicamentali, propositio est
quidditatiua et si non de eodem ordine propositio est denominatiua, et non uera
nisi sit denominatiua. Ideo sequitur quod omnis propositio necessaria et per se
uera categorica affirmatiua de inesse est de altero dictorum modorum, scilicet
uel quidditatiua (et illam intendit Aristotiles per primum modum), uel
denominatiua (et eam intendit Aristotiles ⟨per⟩ secundum modum.

Igitur, respondendo ad quaestionem, dicitur quod huius modi propositionum per
se sunt solum duo modi, quia secundum duas rationes generales, ad talem sensum
quod ⟨sunt⟩ duae rationes supponentes pro huius modi propositionibus et non
coincidentes in supponendo pro aliqua propositione, et praeter illas duas non
sunt aliae rationes ⟨supponentes⟩ pro huius modi propositionibus quae non
concurrunt in supponendo pro eodem cum aliqua istarum duarum rationum. Et prima
illarum rationum est propositio per se quidditatiua, et secunda propositio per
se denominatiua.

Tamen nota quod huius modi rationes possunt ualde multiplicari materialiter,
quia aliae sunt in libro meo, aliae in libro tuo, uel aliae in mente mea uel
tua; sed in enumeratione quam intendimus, haec non enumerantur contra illas, eo
quod concurrunt in supponendo pro eodem, siue in libro meo siue tuo.

Sciendum est quod bene possunt plus multiplicari modi dicendi per se si fieret
maior diuisio per rationes specialiores. Quia tam primus modus quam secundus
possent diuidi in multos diuersos modos specialiores, sed illi concurrerent
praedictis duobus modis in supponendo pro eodem, licet non ad inuicem
concurrerent.

Deinde, propter reductiones, debetis notare quod propositiones de terminis
obliquis designantes causalitatem rerum significatarum per terminos obliquos
siue res significatas per subiectum propositionis reducit Lincolniensis* ad
primum modum, et hoc innuit Aristotiles in littera*. Et ita non solum
definitiones mere quidditatiuae sed etiam causales dicuntur per se de suis
definitis in primo modo. Sed si per terminos obliquos designetur alia habitudo
quam causalitas uel effectualitas, tunc istae propositiones debent reduci ad
secundum modum, quasi si sit propositio denominatiua.

Postea, etiam debetis reducere indirectas ad suas directas et ponere eas ⟨in⟩
eodem modo, ita quod haec sit in primo modo 'animal est homo' et haec 'risibile
est homo' in secundo modo.

Postea, de negatiuis, est dicendum quod negatiuae necessariae terminorum
substantialium uel non connotatiuorum reducendae sunt ad primum modum, ut
'nullus homo est lapis' uel 'nulla albedo est dulcedo'. Sed negatiuae
terminorum accidentalium ⟨uel⟩ connotatiuorum, uel etiam unius termini
connotatiui, licet alter terminus esset substantialis, debent reduci ad
secundum modum, ut 'nullus homo est hinnibilis' uel 'nullum hinnibile est
risibile'.

Deinde, de illis de necessario dicendum est sicut de illis de inesse, et
similiter de illis de possibili, quia aliae sunt quidditatiuae et aliae
denominatiuae . Sed tamen est bene differentia inter illas de inesse et de
possibili, quia de eodem subiecto et praedicato propositio de inesse est
quandoque contingens et non per se, ut 'homo uigilat' ***** de illis de
possibili dictum ***** sicut de negatiuis. +Potest de his dici, ut prius
dicebatur, quod non est dicendum quod reducantur ad illos modos, et si aliqua
non tamen omnes.+

Ad rationes.

1. Ad primam ⟨dicitur⟩ quod non oportet in terminis oppositis unum habere tot
supposita quot reliquum, quia non sunt tot species uirtutum quot uitiorum, ut
patet in Ethicis*. Sed illa propositio Aristotilis "quot ⟨modis⟩ dicitur unum
oppositorum ..." et caetera debet exponi ad talem sensum quod si duo nomina sint
ad inuicem opposita secundum omnem +rerum+ significationem, si unum sit
aequiuocum, et aliud erit aequiuocum, et quod tot sint significationes unius
sicut alterius.

2. Ad aliam rationem, respondetur quod tertius modus et quartus modus 'per se'
quos ponit Aristotiles non sunt modi dicendi per se praedicatum de subiecto,
sed sunt modus essendi per se et modus concipiendi per se.

3. Ad aliam concessum fuit prius quod modi 'per se' possent magis multiplicari
secundum specialiores diuisiones.

4. Ad aliam conceditur quod uirtualiter et de uirtute sermonis sunt ualde
multi modi, sed solum sunt duo ad sensum praedictum.

5-8. Ad aliam dicitur, secundum praedicta, quod istae sunt in secundo modo
'risibile est susceptibile disciplinae', 'actio est passio', 'corpus est in
loco', 'pater habet filium'. Et similiter ista ponenda est in secundo modo
'homo est animal risibile', quia licet hoc nomen 'animal' per se sumptum
praedicetur quidditatiue de homine, tamen illud congregatum totum 'homo est
animal risibile' praedicatur denominatiue propter denominationem alienam
inclusam in praedicato. Deinde dicitur quod istae sunt per se in primo modo
'animal est homo', 'animal est equus', sed haec est in secundo modo 'nullum
corruptibile est perpetuum'.

Dicendum etiam est quod istae sunt in primo modo 'omnis creatura est a deo',
'omne quod fit fit ex aliquo', 'ex nihilo nihil fit', quia sunt causales. Sed
istae possunt poni in secundo modo 'omnem hominem possibile est currere',
'nullus pater est sine filio', et etiam illa 'possibile est omnem hominem
currere'.

Sed quaeres "'omnem hominem esse animal est possibile' uel 'omnem hominem esse
animal est necessarium', in quo modo sunt?". Dico quod in secundo modo, quia
illa praedicata 'possibile', 'necessarium', 'contingens', 'falsum' et 'uerum'
attribuuntur propositionibus tamquam passiones earum. Tamen illae quae fierent
in sensu diuiso 'hominem necesse est esse animal' uel 'hominem possibile est
esse animal' essent in primo modo tamquam quidditatiuae.

Ad argumenta de hypotheticis potest dici quod non sunt illorum modorum, nec
directe nec reductiue, quia est ibi perseitas in dicendo praedicatum de
subiecto, ut satis dictum fuit.

Et pro nunc sufficiat de illa quaestione.

Quaestio 12a

UTRUM PROPTER QUOD UNUMQUODQUE EST TALE ILLUD SIT MAGIS TALE

Consequenter quaeritur, duodecimo, utrum propter ⟨quod⟩ unumquodque est tale
illud sit magis tale.

1. Arguitur primo quod non: quia propter uinum homo est ebrius, tamen uinum
non est magis ebrium quam homo; etiam propter albedinem homo est albus, tamen
albedo non est magis alba, et propter materiam habentia materiam sunt
corruptibilia, et tamen materia non est magis corruptibilis; similiter, propter
ignem ferrum est calidum, et tamen ignis non est magis calidus, ut patet ad
sensum.

2. Item, forma est propter materiam, cum materia sit causa formae, ut patet
secundo Physicorum*; tamen materia non est magis forma.

3. Item, cum equus generat equum, equus generans est causa equi generati; ideo
equus generatus est propter equum generantem, et tamen equus generans non magis
est equus. Et tales probationes possent multiplicari.

Oppositum est Aristotilis, primo huius* et secundo Metaphysicae*, ubi
concluditur quod necesse es principia esse magis uera et magis entia, quia
propter ipsa alia sunt uera et entia.

Ista quaestio est difficilis eo quod propositio non est uniuersaliter uera
nisi modificetur, et ideo apponam aliquas modificationes.

Unde primo sciendum est quod haec regula non ualet ad arguendum positiue quod
⟨si⟩ illud sit tale ⟨hoc propter⟩ quod ⟨est tale⟩ sit magis tale, nec per
consequens ualet simpliciter, et hoc patet ⟨per⟩ tres instantias quae positae
fuerunt. Sed oportet supponere quod praedicatum in quo fit comparatio conueniat
utrique eorum quae comparantur in illo, et hoc supposito quaeritur an magis
conueniat uni. Igitur non sequitur si homo sit ebrius propter uinum quod uinum
sit magis ebrium, quia uinum non est ebrium.

Secundo requiritur quod unum eorum quae sic comparantur sit causa alterius non
solum simpliciter, in essendo, sed etiam in essendo tale siue in conueniendo ei
ita quod sit tale propter illud esse tale. Et ideo non sequitur 'domus est alba
propter domificatorem; igitur domificator est magis albus', licet sit causa
domus, quia domus non est alba propter domificatorem esse album.

Tertio requiritur quod tali causae soli conueniat effectus praedictus, quia si
conueniret pluribus non posset concludi quod ⟨unum⟩ illorum esset magis tale.
Unde forte tu amas Petrum non solum propter amorem Iohannis sed etiam ob amorem
Roberti uel Martini, eo quod ille Petrus proficit illis omnibus, et possibile
est quod tu ames Petrum plus quam aliquem aliorum, eo quod amor in Petro
intenditur non solum propter istum aut propter alium sed etiam propter
quemlibet illorum.

Etiam possibile est alicui conclusioni magis credere quam credamus praemissis
ex quibus eam concludimus. Verbi gratia, si aliqua conclusio sit nobis conclusa
per multas et diuersas rationes probabiles, possibile est quod, propter
congregationem probabilitatum, nos credimus multum illi conclusioni et magis
quam alicui praemissarum, quia intensio credulitatis conclusionis non fit nobis
solum per hunc syllogismum uel per illum, sed per quemlibet; ideo de nullo
eorum sequitur quod eius praemissae sint magis creditae.

Et adhuc etiam non potest concludi quod materia sit magis ens quam forma aut
quam compositum, licet compositum uel forma sit ens propter ipsam materiam, sed
magis propter illas causas.

Sed contra illam modificationem obiicitur. Quia tunc sequeretur quod de nulla
praemissarum posset concludi quod esset scita plus quam conclusio, quia nulla
sola facit scire, immo solum scitur per ambas. Ad hoc respondetur quod neutra
praemissarum est totale antecedens ad conclusionem, immo copulatiua composita
ex ambabus praemissis est unum antecedens et totale, et propter illam
copulatiuam esse scitam scitur conclusio, omni alio scito extrinseco
circumscripto. Ideo potest concludi quod copulatiuam magis scimus quam
conclusionem, et quia copulatiuam non possumus scire nisi sciamus quamlibet
eius partem, ideo potest ulterius concludi quod quamlibet praemissarum magis
scimus quam conclusionem.

Et illis condicionibus appositis credo illud principium esse uerum 'propter
quod unumquodque tale est, illud magis ⟨est tale⟩. Probatur illud principium
non demonstratiue, quia principia sunt indemonstrabilia, sed probatur quadam
demonstratione exemplari et inductiua. Sic enim multa principia sciuntur, ut
patet secundo huius*. Cum enim intellectus in multis percipit ita esse et in
nullis uidet instantiam, nec rationem uidet quare in aliquibus debeat esse
aliter, ipse infert uniuersale principium ex sua naturali inclinatione ad
ueritatem. Iste enim uidetur mihi esse modus per quem uerificatur illud
principium.

Unde multi alii ponunt alios modos, qui omnes apparent. Dicunt enim quidam*
quod regula solum intelligenda est de causis efficientibus. Alii* dicunt quod
solum intelligenda est in causis finalibus; et hoc est falsum, quia in septimo
Metaphysicae* concludit etiam Aristotiles quod materia est magis ens quam
accidens, propter hoc quod accidens est ens propter substantiam, et est ibi
causalitas potius materialis quam formalis.

Tunc ad rationes.

1. Ad primam, de uino, soluta est: quia homo non est ebrius propter uinum esse
ebrium, quia uinum non est ebrium.

Ad aliam, de albedine, dicitur similiter quod homo non est albus propter
albedinem esse albam.

Eodem modo ⟨dicitur⟩ de materia: compositum enim non est corruptibile propter
materiam esse corruptibilem.

Et forte potest dici eodem modo ad illam de igne et ferro: quia ferrum non est
calidum propter ignem esse calidum, sed propter ignem esse calefacientem, unde
patet quod a sole, qui non est calefactus, potest fieri ferrum calidum.

Ad aliam potest dici quod ignis calefaciens ferrum est magis calidus quam
ferrum. Sed quia ignis est magis rarus et caliditas eius est magis dispersa,
ideo non ita fortiter agit, et ideo ferrum quod tangimus uidetur magis calidum,
licet non sit magis calidum.

Et ut hoc melius intelligatis, ego suppono quod corpus A sit magis rarum et
magis calidum, et postea condensetur absque hoc quod generetur aut corrumpatur
aliqua frigiditas aut aliqua caliditas. Tunc dicetur quod non est magis calidum
post quam ante, nec minus aut magis frigidum quam ante: quia omnem calorem quam
ante habebat adhuc habet, et nullum alium, et in eisdem partibus habet calorem
in quibus ante habebat eum et in nullis aliis. Modo uidetur quod idem calor
positus reddit idem subiectum mihi calidum. Tamen his non obstantibus in
corpore sic condensato est calor magis unitus et congregatus quam ante erat, et
sic potest fortius agere. Sic ergo potest dici de igne et ferro.

2. Ad aliam, de forma et materia, dictum est in positione.

3. Ad aliam, potest dici quod equus filius non est ens nec est equus propter
equum esse entem uel esse equum, quia si equus pater esset annihilatus, adhuc
equus filius esset ens uel equus; et sic non tenet ibi illa regula.

Quaestio 13a

UTRUM NECESSE SIT MAGIS SCIRE PRAEMISSAS QUAM CONCLUSIONEM

Consequenter quaeritur, decimo tertio, utrum necesse sit magis scire
praemissas quam conclusionem.

1. Arguitur quod non: quia nec necesse est scire praemissas nec conclusionem;
igitur neutrum est necessarium magis scire. Antecedens patet: quia possibile
esset quod Socrates non foret, et ita de quolibet alio.

2. Item, possibile est quod illa propositio 'luna eclipsatur', uel 'luna est
eclipsabilis', esset tibi nota et certa, et sic esset tibi scita, et tamen
praemissae ex quibus deberet demonstrari essent tibi occultae et difficilis
inquisitionis, scilicet antequam haberes demonstrationes; igitur non magis
sciuntur praemissae, et sic non est necesse magis scire praemissas.

3. Item, eo quod est perfecte scitum nihil est magis scitum, sicut eo quod est
perfecte album nihil est magis album; sed conclusio per demonstrationem est
perfecte scita; igitur praemissae non sunt magis scitae.

4. Item, quinto Physicorum*, dicit Aristotiles quod minus dicitur propter
permixtionem sui contrarii, sicut minus album dicitur quia plus est permixtum
de nigro, et minus calidum dicitur quia plus est permixtum de frigiditate; sed
numquam in scientia conclusionis est aliquid permixtum de contrario, scilicet
⟨de⟩ ignorantia, uel de errare uel dubitare; ergo conclusio non est minus
scita.

5. Item, conclusio ⟨propriissime⟩ scitur, ut uult Lincolniensis, primo
Posteriorum* (et ob hoc habitum conclusionis uocat 'scientiam', habitum autem
principiorum non uocat 'scientiam' sed 'intellectum'); modo illud quod scitur
propriissime magis scitur quam illud quod scitur communiter et improprie; ergo
conclusio magis scitur.

6. Item, scientia conclusionis et scientiam praemissarum non sunt eiusdem
speciei; ideo in sexto Ethicorum* ponuntur esse diuersae species uel diuersa
genera habituum intellectualium; modo quae non sunt eiusdem speciei non sunt ad
inuicem comparabilia, ut declaratum est septimo Physicorum*; igitur scientia
praemissarum et scientia conclusionis non sunt ad inuicem comparabiles et, per
consequens, principium non potest dici magis aut minus scitum quam conclusio.

7. Item, quarto Physicorum*, dicit Aristotiles quod omne excedens componitur
ex eo quod excedit, uel ex consimili, et ex illo in quo excedit, sicut
quattuor, qua excedunt tria, componuntur ex tribus; et isto modo scientia
praemissarum non componitur ex scientia conclusionis, nec ex alio consimili
quod excedit eam; ergo praemissae non possunt dici magis scitae.

Oppositum patet ⟨per⟩ Aristotilem, primo huius*.

Ad quaestionem breuiter respondeo ponendo conclusiones. Prima est quod
possibile est aliquam conclusionem demonstrare per aliquas praemissas, et tamen
postea, illa demonstratione omnino oblita, illa conclusio magis et firmius
scitur et creditur quam illae praemissae. Et causa illius est quia eadem
conclusio potest aliquando demonstrari per multas demonstrationes, quarum
demonstrationum aliquae sunt per praemissas euidentiores quam aliae. Ideo
ponamus quod A sit conclusio demonstrata per praemissas B, quae quidem
praemissae non sunt prima principia sed sunt demonstratae cum multo processu ex
aliis praemissis. Tunc ponamus quod eadem conclusio demonstratur per praemissas
B et iterum ex ⟨aliis⟩ praemissis, quae quidem praemissae sunt multo
euidentiores et propinquiores primis principiis quam essent praemissae B. Tunc
ergo praemissae illae faciunt conclusionem illam A sciri magis et certius quam
ante sciebatur per praemissas B, et sic nihil prohibet quod conclusio A magis
sciatur quam praemissae B sciantur. Et sciatis quod per istum modum saepe
praemissae ⟨quae⟩ demonstrant conclusionem postea demonstrantur per illam
conclusionem, scilicet quando contingit quod illa conclusio est demonstrata per
alias praemissas.

Secunda conclusio ⟨est⟩ quod necesse est praemissas esse notiores sua
conclusione quando per eas demonstratur illa conclusio, uel quando illa
conclusio primitus est demonstrata per eas. Quia nisi praemissae essent tunc
notiores conclusione, sequeretur quod esset petitio principii, et non
demonstratio, quod est contra positum, quia positum ⟨est⟩ quod conclusio tunc
demonstretur per illas praemissas. Item, praemissae quando demonstrant
conclusionem notificant nobis conclusionem; ideo oportet notificationem fieri
per magis nota; ideo tunc praemissae sunt magis notae et caetera.

Tertia conclusio est quod oportet semper praemissas esse notiores conclusione
si conclusio solum fuerit demonstrata per illas praemissas, scilicet unica
demonstratione, ita quod non oblita sit illa demonstratio. Et hoc probatur per
rationem Aristotilis: quia propter quod unumquodque, tale est illud magis tale
est (si additae sunt condiciones dictae in praecedenti quaestione); sed in casu
posito propter illas praemissas esse scitas, et non propter alias, conclusio
est scita et credita; ergo oportet illas praemissas esse magis scitas et magis
creditas.

Notandum est quod multi* dicunt consimiles comparationes esse faciendas
quantum ad ueritatem et quantum ad necessitatem conclusionis et praemissarum.
Praemissae ⟨enim⟩ sunt magis uerae et magis necessariae, eo quod propter
ueritatem et necessitatem earum conclusio est uera et necessaria, et ita dicit
Aristotiles, secundo Metaphysicae*, quod principia primo oportet esse
uerissima, cum sint ex se uera, et sic de aliis.

Causa breuitatis tamen ego respondeo quod illae conclusiones de ueritate et
falsitate non sunt concedendae ad proprietatem sermonis. Quia falsum est dicere
quod conclusio sit uera et necessaria propter ueritatem et necessitatem
praemissarum: quia si formaretur absque praemissis, adhuc ipsa esset uera et
necessaria; ideo conclusio in sua ueritate et necessitate non dependet a
ueritate uel necessitate praemissarum. Sed tamen dicta Aristotilis et aliorum
de ueritate et necessitate huius modi sic debent intelligi quod in omni
demonstratione propter quid causae ueritatis et necessitatis praemissarum sunt
potiores et priores quam causa propinqua ueritatis et necessitatis
conclusionis, et causa propinqua ueritatis aut necessitatis ⟨conclusionis⟩
dependet ex causis ueritatis et necessitatis praemissarum, et hoc est dictum
quod esse ita sicut per conclusionem significatur esse dependet ab hoc quod est
ita sicut per praemissas. Ideo potest concludi quod magis potius et prius est
ita sicut significatur per praemissas quam sit ita sicut per conclusionem
significatur. Et sicut prius dixi istum modum modificetis in intellectu uestro
secundum ea quae prius dicta sunt de causis ueritatis propositionum.

Et ex istis dictis finaliter concludo quod praemissae in demonstratione sunt
magis uerae et magis necessariae obiectiue quam conclusio, et quod ueritas et
necessitas praemissarum est obiectiue, non formaliter, causa ueritatis uel
necessitatis conclusionis. Tamen in demonstratione quid et a posteriori non
esset ita, immo e conuerso.

Tunc ad rationes.

1. Ad primam, concedo quod non est necesse scire praemissas nec conclusiones.
Sed sensus debet esse condicionalis, scilicet quod est necesse, si conclusio
demonstratur per praemissas, illas praemissas esse magis scitas.

2. Ad aliam, dico quod per demonstrationem propter quid non docemur quod luna
eclipsatur, quia hoc uidemus ad sensum, et hoc supponimus, nec illud quaerimus,
sed hoc uidentes quaerimus propter quid luna eclipsatur. Ideo concedo bene quod
magis possimus scire, et certius, lunam eclipsari uel esse eclipsabilem quam
sciamus demonstrando illam conclusionem propter quid. Tamen impossibile est
quod sciamus magis propter quid luna eclipsatur quam praemissas per quas hoc
demonstratur.

3. Ad aliam, soluitur per distinctionem de perfecto datam quinto
Metaphysicae*. Aliquid enim dicitur 'perfectum' simpliciter, et tunc nihil est
perfectius; aliud dicitur 'perfectum' in suo genere uel specie, et tunc nihil
est perfectius in suo genere uel specie. Perfectum igitur simpliciter est deus,
sed in genere animalis perfectum est homo, et in specie canum aliquis canis.
Tunc ego dico quod nulla conclusio perfecte scitur, quia principia magis
sciuntur et perfectius, sed conclusio demonstrata bene scitur perfecte in
genere scientiae conclusionum uel in specie talium conclusionum.

4. Ad aliam, dico quod secundum + quod est per se motus demonstrationis
numquam minus nisi cum commixtione contrarii+ sed non oportet ita esse in aliis
qualitatibus. Nam minor bonitas est bene sine malitia aliqua, sicut possibile
est quod omnis sanctus est minus bonus alio et intelligentia quaedam est minus
bona deo; tamen nihil est ibi malitiae. Ita potest esse lumen minus intensum,
sine mixtione contrarii, quia lumen non habet contrarium, et ita est in
proposito quod aliquid potest esse minus scitum alio, licet sit ibi minus
erroris gradus uel dubitationis, et est una scientia minus perfecta alia sine
gradu erroris.

5. Ad aliam, dicendum est quod conclusio non dicitur magis proprie sciri quam
principium eo quod perfectius aut euidentius sciatur, sed solum ex eo quod hoc
nomen 'scientia', quando stricte sumitur secundum suam propriam
significationem, restringitur ad significandum scientias conclusionum, et tunc
hoc nomen 'intellectus' significat notitias principiorum. Et secundum istum
modum diceremus quod intellectus est notitia certior et firmior quam scientia,
et reuerteretur totum in idem.

7. Ad aliam, dicitur similiter quod illa auctoritas, in septimo Physicorum*,
de excessu intelligitur ubicumque fit comparatio uel excessus secundum
determinatam proportionem uel mensuram. Sed aliae sunt comparationes, siue
proportiones, et mensurae quae essent inter diuersa specie uel genere, ut quod
homo est perfectior asino et deus homine, cum deus non componatur ex
perfectione humana nec ex aliquo consimili, et ita est in proposito. Principium
enim est magis scitum quam conclusio secundum aliquam proportionem uel
mensuram.

Et sic est finis huius quaestionis.

Quaestio 14a

UTRUM POSSIBILE SIT CIRCULARITER DEMONSTRARE

Consequenter quaeritur, quarto decimo, utrum possibile sit circulariter
demonstrare.

1. Et arguitur quod sic: quia in secundo Priorum* determinatur de una
potestate syllogismi quae est circulariter demonstrare; non est ergo dicendum
quod illa potestas sit inutilis uel superflua; ergo oportet quod illa potestas
habeat locum et usum suum aut in dialecticis aut in demonstratiuis. Si dicitur
quod in demonstratiuis, habetur propositum; si autem dicatur quod in
dialecticis, hoc uidetur inconueniens: quia oporteret in uno processu
committere fallaciam petitionis principii, arguendo a minus notis ad magis
nota; modo omnes fallaciae impediunt syllogismos dialecticos, et ideo in
dialecticis non est utendum illa potestate.

2. Item, per omnem causam per se potest demonstrari effectus; unde in prooemio
Physicorum* dicitur quod in omnibus scientiis quarum sunt causae principia aut
elementa oportet causata scire et cognoscere ex illorum cognitione; sed causae
sunt sibi inuicem causae, ita quod idem respectu eiusdem est causa et effectus,
ut patet secundo Physicorum*: ambulare enim est causa sanitatis, scilicet
efficiens uel conseruans, et, e conuerso, sanitas est causa ambulationis,
scilicet causa finalis; ergo possibile est quod idem respectu eiusdem
demonstret se ipsum et demonstretur per ipsum, et hoc est demonstrare
circulariter.

Et hoc potest sic confirmari: propter quod aliquid est potest demonstrare quod
propter illud est; sed propter causam efficientem finis est et propter finem
est causa efficiens, cum effectus sit propter causam, et sic illae sunt sibi
inuicem causae; ergo demonstrabile est quod finis est propter efficientem et
quod efficiens est propter finem, et sic unum demonstratur per reliquum propter
quid, et hoc est circulariter demonstrare; igitur ... ⟨et caetera⟩.

3. Item, in naturalibus causae sunt natae demonstrari per effectus, eo quod
effectus sunt nobis notiores, et effectus sunt etiam innati demonstrari per
suas causas, quia uniuersale est quod ex cognitione causarum, principiorum et
demonstratorum alia cognoscantur, ut habetur prooemio Physicorum*; sed hoc est
circulariter demonstrare; igitur ... ⟨et caetera⟩.

4. Item, confirmatur hoc per Aristotilem, sexto Physicorum*, qui secundum
Commentatorem ex aeternitate motus demonstrauit immobilitatem et aeternitatem
primi motoris; deinde reuersus est ad demonstrandum aeternitatem motus per
immobilitatem et aeternitatem primi motoris; et hoc est circulariter
demonstrare.

5. Item, uidetur quod omnis demonstratio sit circularis: quia demonstratio,
uel syllogismus, non dicitur circularis quia proprie sit figura circularis, sed
quia habet similitudinem illam; et, per consequens, omnis demonstratio habet
similitudinem ad figuram circularem, quia in figura circulari extremitates
reuertuntur simul et uniuntur, quod non est ita in linea recta; modo ita est in
omni syllogismo, quia extremitates et conclusiones coniunguntur simul.

Oppositum arguitur per Aristotilem, in littera: quia idem esset respectu
eiusdem notius et ignotius.

Et etiam sequeretur quod idem demonstraretur per se ipsum: quia si C
demonstratur per B et B per A, sequitur, de primo ad ultimum, quod C sit
demonstratum per A; igitur sic demonstrando circulariter, ponamus A loco C;
tunc sequitur quod A demonstratur per B et B per A, et sequitur, de primo ad
ultimum, quod A demonstratur per A; modo hoc est impossibile nisi idem sit
notius et ignotius se ipso; ergo talis demonstratio est impossibilis.

Prima conclusio est quod demonstrare circulariter sic est possibile quod illa
propositio quae debet fieri praemissa et conclusio uarietur secundum quia et
propter quid, uerbi gratia, quod haec propositio 'luna eclipsatur', quando fit
praemissa, sumatur solum prout scita est quod ita est, et quando fit conclusio
sumatur ut scita est propter quid ita est.

Et ad euidentiam istius conclusionis et consequentium, notandum est quod
demonstratio circularis, si esset possibilis, non esset unica demonstratio,
immo esset plures, uel esset processus circularis ex pluribus
demonstrationibus, ita quod in prima demonstratione per quasdam praemissas
demonstraretur aliqua conclusio, deinde in secunda demonstratione ex illa
conclusione cum aliqua propositione sibi coniuncta demonstraretur aliqua
illarum praemissarum. Modo ego dico quod hoc est impossibile secundum
praedictam determinationem.

Verbi gratia, possumus istam conclusionem 'luna deficit a lumine', uel 'luna
eclipsatur', demonstrare arguendo sic 'luna non potest habere lumen nisi a
sole, sed terra interposita soli et lunae prohibet irradiationem lunae a sole;
igitur luna deficit a lumine', uel 'eclipsatur'. In secundo ergo processu
conclusio non solum accipitur ut scita quia est ita, quia forte hoc erat ante
nobis notum ad sensum, scilicet quia luna eclipsabatur, ideo hoc non erat nobis
notificatum per illam demonstrationem, sed haec conclusio accipitur hic ut
scita propter quid ita est. Licet enim uideamus eclipsim, tamen ante istam
demonstrationem ignorabamus quare luna eclipsabatur et hoc docemur. Sed alia
demonstratio erat talis 'luna non potest eclipsari nisi interpositione terrae
prohibentis irradiationem lunae a sole, sed luna eclipsatur, seu deficit a
lumine, ut patet ad sensum' (ponamus quod sit ita); 'ergo terra interposita
soli et lunae prohibet irradiationem lunae a sole'. Constat quod in illa
propositione, seu syllogismo, 'luna eclipsatur' siue 'luna deficit a lumine',
quae est praemissa, non accipitur hic ut scita est propter quid ita est, sed ut
scita ad sensum, per quem non scitur nisi quod ita est.

Sic ergo contingit demonstrare circulariter. Et causa huius est quia in
habentibus per se ordinem illud quod est nobis minus notum potest demonstrari
per quod est notius. Modo effectus quantum ad esse ita est nobis notior: nam
quando tu uides lunam eclipsatam notius est tibi quod luna eclipsatur quam quod
terra sit interposita soli et lunae; sed etiam, e conuerso, notior est tibi
interpositio terrae inter solem et lunam quam propter quid luna eclipsatur.

Sed obiicitur: quia secundum praedictum uidetur quod non solum effectus sint
nobis notiores quam causae, immo etiam quod causae sint nobis notiores quam
effectus, et hoc uidetur esse contra Aristotilem, ponentem quod causae sunt
notiores simpliciter et secundum naturam, sed non nobis. Potest responderi quod
Aristotiles numquam negauit quin causa esset nobis notior quam propter quid
effectus est, licet nobis sit notius effectum esse. Sed, cum hoc, dicit
Aristotiles quod causae sunt simpliciter, siue secundum naturam, notiores: quia
natura prius cognoscit eas et quia illae causae sunt nobis notiores in illo
processu demonstratiuo qua procedimus in ordine quo natura procedit in sua
ordinatione. Natura enim procedit in sua operatione per suas causas ad causata,
et ita procedimus in demonstrando propter quid. Ideo quod nobis est notius in
tali processu propter quid dicimus notius secundum naturam, id est secundum
processum consonantem processui naturae.

Secunda conclusio est quod etiam possibile est demonstrare circulariter dum
tamen propositiones quae fiunt praemissae et conclusiones circulando uariantur
secundum diuersa propter quid. Sciatis quod cum sint diuersae causae diuersorum
generum, secundum illas sunt diuersae causae propter quid. Unde compositum est
propter ipsam materiam, ad istum sensum quod materia est propter causam
efficientem, quia ab ea, et propter finalem, quia eius gratia, et propter
formalem, quia eius actu per eam. Modo sicut aliquid est propter aliquam
causam, sic per eam causam potest demonstrari propter quid ipsum est, et ideo
possibile est quod demonstremus per sanitatem propter quid ambulatio est,
scilicet quia est eius gratia, et quod per ambulationem demonstremus propter
quid sanitas est, quia est ab ambulatione. Et hoc notauit Aristotiles per istas
duas conclusiones, cum dicit quod impossibile est circulariter demonstrare nisi
altero modo.

Tertia conclusio est quod impossibile est circulariter demonstrare si
propositiones quae ex inuicem demonstrantur non uariuntur. Quia sequeretur quod
idem respectu eiusdem esset notius et ignotius, cum oporteat demonstrationem
procedere ex notioribus nobis, et hoc est impossibile; igitur ... et caetera.
Tamen istam conclusionem oportet modificare, ut credo, scilicet quod
circumscribantur aliae demonstrationes ab illis duabus. Unde credo quod in illo
casu aliquae duae propositiones possent se inuicem demonstrare quando
propositio A esset ex notioribus demonstrata et tunc per eam sic demonstratam
demonstraretur B, quia tunc A esset propositio notior. Tamen possibile est quod
B demonstraretur aliis demonstrationibus euidentibus ita quod B fieret notius
in uirtute illarum praemissarum quam esset A. Et tunc manifeste potest fieri
processus ad confirmandum A per B, et esset adhuc demonstratio ex notioribus.

Tunc respondetur ad rationes.

1. Ad primam dicitur quod syllogismus circularis habet utilitatem suam in
demonstrationibus secundum duas primas conclusiones, et hoc secundum
modificationem tertiae.

2, 3. Ad aliam, quod causae sunt sibi inuicem causae, et ad aliam, quod
effectus scitur per causam et e conuerso, dictum est in duabus primis
conclusionibus. Et sic procedit Aristotiles, octauo Physicorum*, quoniam ex hoc
quod motus caeli est perpetuus ipse demonstrat immobilitatem primi motoris;
post reuertendo, ex immobilitate primi motoris scitur propter quid motus est
perpetuus, et non solum quod motus sit perpetuus.

4. Ad aliam potest concedi quod omnis syllogismus habet similitudinem ad
circulum quae dicta fuit. Ideo si illam similitudinem aliquis uellet uocare
'argumentationem circularem', quia nomina sunt ad placitum, concedo omnem
syllogismum esse argumentationem circularem. Tamen in proposito non uocamus ex
illa similitudine syllogismum 'circularem', sed quia fit reuersio de
conclusione ad aliquam praemissarum, et sic non erat ad propositum.

Et sic est finis quaestionis.

Quaestio 15a

UTRUM DEMONSTRATIO SIT EX NECESSARIIS, IMPOSSIBILIBUS ALITER SE HABERE,
PERPETUIS ET INCORRUPTIBILIBUS

Consequenter quaeritur, quinto decimo, utrum demonstratio sit ex necessariis,
impossibilibus aliter se habere, perpetuis et incorruptibilibus.

1. Arguitur primo quod non: quia omnia praeter deum sunt mutabilia, et, per
consequens, possibilia aliter se habere; ergo demonstratio est ex possibilibus
aliter se habere; ergo ... et caetera.

2. Item, omnia contenta in hoc mundo inferiori sunt corruptibilia, praeter
materiam primam et intellectum humanum; ergo demonstrationes et ea ex quibus
componuntur corruptibilia sunt.

3. Item, multae scientiae de naturalibus sunt, et tamen sunt generabiles et
corruptibiles, quia possibilia sunt aliter se habere: nam de eclipsibus sunt
scientiae demonstratiuae; tamen huius modi eclipses non sunt perpetuae, nec
secundum indiuiduum nec secundum species, quia pro maiori parte temporis non
sunt eclipses: ergo nullo modo apparet illud esse perpetuum de quo est scientia
demonstratiua.

Oppositum est Aristotilis, primo huius*, qui ponit illas propositiones quod
omnis demonstratio est ex necessariis et ex perpetuis, et quod omnis scientia
demonstratiua uel etiam demonstratio est incorruptibilium, quia illa quorum uel
ex quibus est demonstratio sunt scibilia et omne scibile est impossibile aliter
se habere.

Similiter, sexto Ethicorum*, dicit Aristotiles quod omne scibile est
necessarium et perpetuum.

Notandum est quod demonstratio proprie dicitur ipsius conclusionis et ex
praemissis uel per praemissas; conclusio enim est quod per praemissas dicitur
demonstrari. Et ideo quaerere utrum demonstratio sit ex necessariis et ex
impossibilibus aliter se habere non est aliud quaerere quam utrum praemissae
conclusionis sint necessariae et impossibiles aliter se habere; et idem etiam
potest quaeri de conclusione demonstrationis, cuius est demonstratio, ut
dicebatur.

Postea sciendum quod proprie loquendo omne illud et solum illud dicitur
'necessarium'* quod semper est, fuit et erit; alii autem modi 'necessarii' non
sunt nisi improprie et similitudinarie dicti, ut patet secundo Metaphysicae.

Tunc ponuntur faciliter conclusiones. Prima est quod proprie loquendo nulla
propositio est necessaria. Quia omnis propositio fit a nobis et potest corrumpi
si cessemus ab eius intellectione aut si obliuiscemur eam, aut etiam si
moriemur; ideo omnis propositio potest non esse, et sic nulla est necessaria,
perpetua, incorruptibilis, impossibilis aliter se habere.

Secunda conclusio est quod sicut nulla propositio est necessaria, scilicet in
essendo, ut dictum est, ita etiam nulla propositio est necessaria in essendo
ueram. Quia sicut potest non esse, ita potest non esse uera, quia quando ipsa
non est, ipsa nec est uera nec falsa.

Tertio pono quod nullum ita esse sicut propositio significat est necessarium
nisi illud ita esse sit deus, quoniam nullum ens est simpliciter necessarium
nisi deus. Unde posito quod esset ita de aeternitate mundi, sicut putauit
Aristotiles, quod de necessitate semper fuerunt et erunt homines, tamen ita
esse sicut illa propositio 'homo est' significat non fuit semper, quia nec sic
ens nec sic entia fuerunt semper; manifestum enim est quod nihil fuit semper.
Si autem dicatur quod sit ens uel entia, tamen non potest dici quod sit aliud
ens uel entia quam homo uel homines aut partes aut accidentia hominis uel
hominum. Tamen nullus homo fuit semper nec nulli homines fuerunt semper, nec
etiam nullus accidens hominis fuit semper, loquendo de tali accidente quod
esset ita esse sicut propositio significat, et nullum ⟨ita⟩ esse sicut
propositio significat fuit semper. Tamen potest concedi quod semper fuit ita
esse sicut haec propositio 'homo est animal' significat aut sicut talis
significat si semper fuisset. Et est simile de illis duabus propositionibus
sicut de illis 'nullus homo fuit semper'* et 'semper fuit aliquis homo'*. Unde
credo quod esse ita sicut ista propositio 'homo est animal' significat non est
aliud quam homo. Verum est tamen quod esse ita sicut haec propositio 'deus est'
significat, uel 'deus est bonus', est perpetuum: quia hoc non est aliud nisi
deus, qui est perpetuus.

Tamen, pro alia conclusione, concedendum est quod propositiones dicuntur
'necessariae' secundum impropriam, seu similitudinariam necessitatem, scilicet
ad talem sensum quod sicut simpliciter 'necessarium' dicitur illud quod semper
est et non potest non esse, ita propositio uocatur 'necessaria'* quia semper si
formetur est uera, uel etiam quia ipsa uel sibi consimilis quandocumque
formatur est uera, et non potest non esse uera stante eius significatione.

Et illam appositionem addo quia haec propositio uocalis 'deus est', uel sibi
consimilis, posset esse falsa, eo quod significationes nominum sunt ad
placitum. Quia iste terminus uocalis 'deus' posset imponi ad significandum
tantum quantum 'chimaera', uel e conuerso, et tunc illa esset falsa 'deus est'
et haec necessaria 'chimaera est'. Vel forte uerius est dicendo quod propositio
dicitur 'necessaria' eo quod impossibile est ipsa formata non esse ita sicut
ipsa significat, modificando istum sermonem secundum exigentiam diuersarum
propositionum modo dicto in quaestione facta de ueritate propositionum.

Postea dico quod sicut propositio est necessaria, ita dicitur 'impossibilis
aliter se habere', et secundum eundem sensum, et ita etiam dicitur 'perpetua'
et 'incorruptibilis'. Dicitur enim 'perpetua' quia semper si formetur est uera,
uel semper si formetur est ita sicut ipsa significat. Et dicitur
'incorruptibilis' quia non potest falsificari, quia non potest non esse ita;
unde in proposito idem est propositionem esse falsificatam et esse corruptam.

Deinde sciendum est quod praedicta nomina, scilicet 'necessarium', 'perpetuum'
et 'incorruptibile', attribuuntur aliquando terminis etiam secundum locutionem
impropriam et similitudinariam. Saepe enim dicimus species esse incorruptibiles
et perpetuas, quia indiuidua dicimus esse corruptibilia et non perpetua, sicut
per Aristotilem de aeternitate mundi diceremus species animalium perfectorum
esse perpetuas; et hoc dicitur ad talem sensum quod terminus ex eo dicitur
'perpetuus' quia semper est aliquid pro quo ille terminus, uel sibi consimilis,
supponeret si fieret subiectum uel praedicatum in propositioni de inesse et de
praesenti. Sic enim secundum Aristotilem illae species 'homo' et 'equus' sunt
perpetuae.

Postea notandum ⟨est⟩, ut alias dicebatur, quod tripliciter dicitur aliquid
'scibile'*. Uno modo sicut conclusio uel praemissa in demonstratione scitur, et
tunc est dicendum quod omne tale scibile est necessarium et impossibile aliter
se habere, perpetuum et incorruptibile, capiendo haec nomina prout attribuuntur
propositionibus. Et causa huius est quia scientia proprie dicta, de qua hic
loquitur, quae est ex certitudine et firmitate, non potest esse propositionis
falsificabilis, nisi dicatur quod scientia potest fieri error. Et ex hoc
sequitur quod omnis demonstratio est conclusionis necessariae et ex praemissis
necessariis et impossibilibus aliter se habere, et hoc intendebat Aristotiles
in isto libro.

Deinde, secundo modo, aliquid dicitur 'scibile' quia est terminus ex quo
propositio demonstrata uel demonstrabilis componitur, et sic dicimus in
scientiis demonstratiuis subiecta et passiones sciri, seu de eis esse
scientiam. Et tunc potest poni illa conclusio quod in demonstratione
affirmatiua quae est ex praemissis et conclusione categoricis et de inesse
oportet tales esse perpetuas perpetuitate debita terminis. Quia si isti termini
aliquando pro nullo supponerent, propositio affirmatiua et de inesse categorica
falsificaretur (illam tamen conclusionem non assero ad praesens nisi sicut
dicetur in alia quaestione). Tamen propositiones negatiuae, uel affirmatiuae de
possibili, uel etiam condicionales possent remanere uerae quamuis nihil esset
praesens pro quo termini supponerent. Ideo demonstrationes ex talibus
propositionibus non requirunt talem perpetuitatem terminorum.

Tertio modo aliquid dicitur 'scibile' ⟨quia⟩ est res significata per terminum
ex quo propositio scibilis componitur. Et tunc dicatur quod scibilia hoc modo
accepta non sunt perpetua. Non oportet ⟨enim⟩ ea esse perpetua, quoniam omnes
res isto modo sunt perpetuo scibiles, ut alias dicetur.

Et sic soluuntur rationes.

Quaestio 16a

UTRUM SUBIECTUM PROPOSITIONIS DEMONSTRATIVAE SUPPONAT INDIFFERENTER PRO
PRAESENTIBUS, PRAETERITIS ET FUTURIS

Consequenter quaeritur, decimo sexto, utrum subiectum propositionis
demonstratiuae supponat pro praesentibus, praeteritis et futuris. Et est
notandum quod hic loquor de demonstratione quae est ex praemissis et
conclusione categoricis de inesse et de praesenti, ut si demonstratur quod
omnis triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis. Quaestio igitur est
utrum in tali propositione subiectum supponat ita pro triangulis qui fuerunt
uel erunt sicut pro triangulis qui nunc sunt.

1. Arguitur quod non: quia de uirtute sermonis uerbum praesentis temporis,
sicut hoc uerbum 'est', non ampliat suppositionem ad praeterita et futura: quia
illa tunc non esset uera '⟨omnis⟩ homo est uiuus', quia praeteriti non sunt
uiui; tamen illa conceditur esse uera; ergo terminus solum supponit pro
praesentibus, et ita, pari ratione, in aliis propositionibus in quibus ponitur
ista copula praesentis temporis 'est'.

2. Item, ad propositionem de tertio adiacente sequitur propositio de secundo
adiacente, quia sequitur 'B est A; ergo B est'; sed in propositione de secundo
adiacente subiectum supponit pro praesentibus (aliter ista non esset uera
'omnis homo est', uel 'omnis homo est ens', quae tamen conceduntur uerae);
⟨ergo⟩, similiter, in propositione de tertio adiacente subiectum supponit pro
praesentibus.

3. Item, si subiectum supponeret ita pro praeteritis sicut pro praesentibus,
sequeretur quod ista non esset uera 'omnis homo est risibilis'; consequens est
falsum, ut omnes concedunt. Consequentia probatur: quia homines corrupti et
praeteriti non sunt risibiles, cum sit idem esse risibile et posse ridere, et
homines corrupti non amplius possunt ridere (dico naturaliter loquendo).

Oppositum uidetur esse de intentione Aristotilis dicentis "de omni dico quod
non est in aliquo ut sic et in aliquo non, nec aliquando sic et aliquando non,
sed est semper in omni et est semper"*, et ita propositio de omni in
demonstratiuis extendit se ad tempus praeteritum et futurum sicut ad praesens.

Sciendum est quod antiqui logici posuerunt duplicem suppositionem personalem
terminorum communium, quarum unam uocabant 'naturalem' et aliam 'accidentalem'.
Et non est uis quare sic nominantur, quia nomina sunt ad placitum. Vocauerunt
tamen suppositionem 'naturalem' secundum quam terminus communis indifferenter
supponit ⟨pro⟩ praesentibus, praeteritis et futuris, et uocauerunt
'accidentalem' secundum quam terminus restringitur ad supponendum uniuersaliter
pro praesentibus et pro praeteritis ita quod non pro futuris.

Deinde dixerunt illi quod praedicatum restringitur ad futura per uerbum futuri
temporis, uel saltem restringitur ad futura et praesentia, excludendo
praeterita quae non amplius sunt praesentia nec futura. Et similiter etiam per
uerbum praeteriti temporis restringitur praedicatum ad praeterita. Et hanc
restrictionem debemus concedere, quia communiter eam omnes concedunt. Unde si
dico 'homo erit albus', illa non esset uera, quamuis multi homines essent nunc
albi uel etiam fuissent albi, nisi etiam esset albus in futuro tempore, et ita
manifestum est quod praedicatum restringitur ibi omnino ad futurum, sic quod
non esset ueritas propositionis ratione praesentiae aut praeteritionis.

Secundo, etiam dicunt omnes esse concedendum quod subiectum propositionis per
uerbum aut praedicatum praeteriti temporis restringitur ad praeterita uel
praesentia indifferenter, et per praedicatum uel uerbum futuri temporis
restringitur ad praesentia uel futura. Ideo ista propositio 'laborans
sanabatur'* habet duos sensus, uel duas causas ueritatis, scilicet quia uel qui
est laborans sanabatur uel qui erat laborans sanabatur, ut patet primo
Elenchorum*. Similiter ista 'B potest esse A'*, quia possibilitas respicit
futurum, habet duos sensus uel duas causas ueritatis, quia quod est B potest
esse A uel quod potest esse B potest esse A, ut patet primo Priorum*.

Tertio, omnes communiter ⟨dicunt⟩ quod subiectum et praedicatum in respectu
uerbi praesentis temporis quandoque restringuntur ad praesentia. Unde si modo
omnes homines qui sunt sederent, haec esset uera 'nullus homo currit' secundum
dictam restrictionem, licet multi cucurrerunt et current multi.

Sed, quarto, dixerunt antiqui quod aliquando in propositione in qua est
necessarium consequentis nec praedicatum nec subiectum restringitur ad aliquod
tempus, immo indifferenter supponunt pro omnibus praesentibus, praeteritis et
futuris, et etiam uerbum indifferenter accipiendum est ad omne tempus. Et per
istum modum diceretur quod haec esset uera 'omnis triangulus habet tres
⟨angulos aequales duobus rectis', quamuis modo nullus esset triangulus⟩.
Similiter, etiam haec esset uera quamuis modo nulla essent tonitrua 'omne
tonitruum est sonus factus in nubibus', propter hoc quod omne tonitruum
quandocumque est, fuit uel erit, tunc est fuit uel erit sonus factus in
nubibus. Et isto modo diceretur quod haec esset falsa 'omnis mater diligit
filium suum', quamuis omnis quae modo est diligat, et esset falsa quia Medea
non diligebat.

Et istae naturales suppositiones negantur saepe a multis, tamen uidetur mihi
quod debent poni et concedi. Hoc probo. Primo quia Aristotiles manifeste ponit
eas cum dicit , 'de omni autem dico quod non est in aliquo sic et in aliquo
non, nec aliquando sic et aliquando non, sed est semper in quolibet et
semper"*. Sic enim est uerum quod omnis homo est animal, quia si est homo, et
animal, et si nunc alterum, alterum. Patet ergo manifeste quod Aristotiles hic
propositionem suam de omni extendit ad omne tempus.

Secundo probatur hoc per signum quod Aristotiles ponit in littera. Quia si
talis propositio non se extenderet tam ad omnia tempora praeterita uel futura
quam etiam ad praesentia, tunc ipsa non falsificaretur propter instantiam de
aliquo praeterito uel futuro. Tamen in demonstratiuis ferimus instantias si
aliquando non fuerit ita. Et hoc potest apparere cuilibet. Si enim ad
demonstrandum caperem illam propositionem 'omnis mater diligit filium suum',
statim diceretur non esse ita quia talis non diligebat, scilicet Medea, et
amplius non ualeret ad demonstrandum. Item, ponamus quod modo tibi demonstratum
est quod omnis triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis , quaero
utrum per talem demonstrationem tu habeas scientiam demonstratiuam de omnibus
triangulis uel solum habeas de praeteritis et praesentibus. Si primo modo,
habeo propositum. Si secundo, sequitur illud inconueniens quod si fieret unus
nouus triangulus et tu dormias, tu non habebis scientiam demonstratiuam
extendentem se ad illum triangulum, quia numquam fuit tibi illud demonstratum;
ergo tu nullo modo habes scientiam demonstratiuam quod omnis triangulus habet
tres angulos aequales duobus rectis, quia oporteret reiterare demonstrationes
quotiens fierent noui trianguli.

Deinde, ostendo causam per quam talis suppositio est ponenda. Quia qualiter
res possunt intelligi, ita possunt imponi a significandum, et qualiter etiam
conceptus in mente sunt componibiles, taliter designantur per propositiones
uocales. Modo certum est quod intellectus potest comprehendere omnes homines
conceptu communi et absque hoc quod concurrat in ista apprehensione aliqua
differentia temporis. Et secundum istum conceptum imponitur hoc nomen 'homo' ad
significandum homines; ideo dicimus quod significat sine tempore; et statim
manifestum est quod iste terminus de sua propria principali significatione
significat ita homines praeteritos aut futuros sicut praesentes. Quia secundum
propriam significationem terminorum haec est uera 'Aristotiles fuit homo' et
haec 'antichristus erit homo' sicut haec est uera 'Iohannes est homo'. Modo
certum est quod intellectus potest habere praeter conceptus specificos
conceptum generalem communem et indifferentem illis speciebus. Unde ⟨sicut⟩
possumus habere conceptum communem generalem animalium a quo sumitur hoc nomen
'animal' circumscriptis omnibus conceptibus specificis, sic praeter conceptum
praesentiae, praeteritionis uel futuritionis, possumus habere conceptum
communem et generalem abstractum a dictis conceptibus specialibus temporis.

Ex quibus sequitur quod apud intellectum possumus formare nomina quae in
propositionibus sunt subiecta et praedicata indifferenter se habentia ad omne
tempus, ita quod in mente possumus formare copulam uerbalem consignificantem
tempus indifferenter ⟨praesens⟩, praeteritum uel futurum, et tunc formetur in
mente ⟨propositio⟩ ex tali copula et talibus subiectis et praedicatis. Et
habebitur certa suppositio in propositione mentali; ergo similiter poni debet
et potest in propositione uocali.

Sed tamen notandum est quod non habemus secundum uocem talia nomina imposita,
scilicet distincta a talibus uerbis quae dicimus significare praesens tempus.
Ideo, propter defectum distinctae impositionis, nos solemus uti illis uerbis
uocalibus aequiuoce in historiis et narrationibus et in sermonibus
demonstratiuis. Quoniam in historiis et narrationibus utimur uerbis secundum
determinatas temporis differentias, sicut in sermonibus demonstratiuis utimur
eis secundum indifferentiam ad omne tempus.

Et potest uideri clare quod secundum talem suppositionem et talem uerbi
acceptionem credidisset Aristotiles quod caelum semper mouetur. Non enim potest
hic capi hoc uerbum 'mouere' pro solum praesenti ut distinguitur a praeterito
uel futuro, quia tunc esset male dictum 'semper'. Sic etiam conceditur, in
libro de Generatione*, quod perpetuae sunt generationes et corruptiones, sicut
etiam concedunt astrologi quod omnis dies natalis est uiginti quattuor horarum,
et manifestum est quod ibi non distribuitur solum dies praesens, immo etiam
dies praeteriti aut futuri. Et ita etiam dicitur hanc esse necessariam 'omnis
homo est animal', immo etiam sic haec est uera et necessaria 'omnis eclipsis
est propter interpositionem terrae inter solem et lunam', licet modo nulla sit
eclipsis lunae. Et est sensus illius propositionis 'omnis homo est animal' quod
omnis homo quandocumque fuit, est uel erit, tunc fuit, est uel erit animal. Sic
enim dixi de omni in demonstratiuis quod includit in se diuersitatem temporis
et suppositorum, ut dicit Aristotiles. Modo ad istum sensum erat uera praedicta
propositio de eclipsi lunae. Sed sensus illius propositionis 'nullus homo est
lapis' est quod nullus homo qui est, fuit uel erit est fuit uel erit lapis.

Et ideo secundum istum sensum omnes affirmatiuae in naturali materia sunt
uerae, et negatiuae in materia remota. Sed in contingenti materia omnes
uniuersales sunt falsae, quia posset dari instantia in aliquibus suppositis in
aliquo tempore, quamuis forte non pro praesenti tempore. Ex quo sequitur quod
in contingenti materia omnes particulares sunt uerae. Quia duae particulares
duabus uniuersalibus contradicunt; si ergo ambae uniuersales sunt falsae, ambae
particulares sunt uerae. Ideo secundum istam suppositionem ista concederetur
'quidam homo non sedet', quamuis homines qui nunc sunt sederent, et etiam
concederetur ista 'quidam homo sedet' quamuis nunc nullus sedeat. Et sensus
huius propositionis 'quidam homo sedet' est talis 'quidam homo qui est, fuit
uel erit sedet, sedit uel sedebit', et sensus huius negatiuae, scilicet 'quidam
homo non sedet' est talis 'quidam homo non quandocumque est, fuit uel erit
sedet, sedit uel sedebit'. Sic enim in demonstratiuis sumuntur instantias
contra uniuersales.

Ultimo notandum est quod haec suppositio inuenta est propter artes
demonstratiuas. Ideo uerificari debet in eis, et non in historialibus
narrationibus, nec debet uerificari in terminis singularibus, quia non sunt
termini demonstrationis, sed historiae.

Quibus uisis manifestum est illud quod quaerebatur, quod subiectum
propositionis demonstratiuae, aut etiam praedicatum, supponit pro praesentibus,
praeteritis et futuris indifferenter.

Et huius propositionis rationes ad oppositum sunt solutae.

2. Unde ad propositionem de 'est' tertio adiacente non sequitur propositio de
'est' secundo adiacente si illud 'est' secundo adiacens accipiatur ut est
determinate et praecise praesentis temporis. Nam licet modo nulla essent
tonitrua, ⟨tamen⟩ haec esset concedenda secundum suppositionem naturalem
'tonitruum est', secundum resolutionem ad praedicatum tertio adiacens, id est
'tonitruum est ens'. Immo etiam tonitruum est ens, quia est sensus quod omne
tonitruum quandocumque fuit, est uel erit est fuit uel erit ens. Aliter in illa
suppositione non debet concedi 'est' secundo adiacens sequi ex tertio
adiacente.

Quaestio 17a

UTRUM OMNIS DIFFINITIO ET QUAELIBET EIUS PARS PRAEDICETUR PER SE DE SUO
DIFFINITO

Consequenter quaeritur, decimo septimo, utrum omnis definitio et quaelibet
eius pars praedicetur per se de suo definito.

1. Arguitur primo quod non: quia saepe in definitionibus ponuntur dictiones
pure syncategorematicae; saepe etiam in definitionibus ponuntur termini qui
non sunt nati subiici nec, per consequens, praedicari.

2. Secundo, omne per se est necessarium; tamen nullus terminus praedicatur
necessario de alio, quia potest non praedicari de eo, scilicet si solitarie
sumatur; ergo nullus terminus praedicatur per se.

3. Item, si dicamus aliquem terminum praedicari de alio termino per se, hoc
non potest dici ex hoc quod praedicaretur solitarie, quia tunc accidens
separabile praedicaretur per se, sicut alter terminus; nec potest dici quod
praedicaretur per se ex eo quia propositio quandocumque formatur sit uera, quia
tunc non quaecumque definitio praedicaretur per se de suo definito, eo quod
aliquae tales propositiones sunt falsae: unde haec est falsa 'uacuum est locus
non repletus corpore', quia sequeretur quod uacuum esset locus, quod est
falsum; tamen ibi erat praedicatio definitionis uerae de uacuo; similiter,
haec est modo falsa 'eclipsis lunae est defectus luminis a luna', quia eclipsis
modo non est; ergo illa propositio affirmatiua est falsa in qua subiicitur iste
terminus 'eclipsis lunae'; tamen erat ibi praedicatio definitionis de
definito; et sic uidetur quod non potest esse quod unus terminus praedicatur
per se de alio termino.

4. Item, partes definitionis sunt partes rei, septimo Metaphysicae*; tamen
pars non praedicatur per se, nec uere, de suo toto, quia non est uerum quod
domus est paries; ergo nulla pars definitionis praedicatur per se de
definito; et maxime, ut dicit Porphyrius*, quia species componitur ex genere
et differentia, sicut statua ex aere et figura, et ita genus et differentia
sunt partes speciei, et pars non praedicatur uere de suo toto, ut dicitur; ergo
genus et differentia non praedicantur per se de specie.

5. Item, iste terminus 'animal' significat magis diuersa ab homine quam eadem
cum homine; sed ueritas affirmatiuae est ratione identitatis significati per
subiectum et praedicatum, et falsitas eius est ratione diuersitatis; ergo haec
propositio 'homo est animal' est magis falsa quam uera; ergo non est per se
uera.

Oppositum arguitur per Aristotilem in littera.

In ista quaestione notanda sunt aliqua communia ualentia ad sequentes
quaestiones. Et primo uidendum est unde dicamus praedicatum dici, seu
praedicari, per se de aliquo subiecto. Et primo dico quod non ex eo praedicatum
dicitur 'per se' praedicari quia solitarie praedicatur: quia tunc ita bene
'album' uel 'currens' praedicaretur per se de homine sicut 'animal' et
'risibile', quod est manifeste falsum.

Secundo, dico quod praedicatum non dicitur praedicari per se ex eo quod sit
causa sui in praedicando, quod tamen uidetur proportionare de uirtute sermonis,
cum haec dictio 'per se' designat causalitatem. Declaro igitur quod non ex hoc
dicitur praedicatum praedicari 'per se'. Quia sequeretur, ut prius dicebam,
quod 'currens' ita bene praedicaretur de homine sicut 'risibile'. Quoniam licet
neutrum illorum sit causa sufficiens ad praedicandum de aliquo subiecto, tamen
quodlibet illorum cum ipso intellectu formante propositionem est ad hoc causa
sufficiens.

Deinde, quia subdit Lincolniensis "'per se' uno modo dicitur negatiue,
scilicet quia non per causam aliam a se; isto modo enim deus est per se"*,
tertio dico quod praedicatum non dicitur 'per se' praedicari eo quod non per
aliam causam, Quia in omni praedicatione praeter terminos est alia causa,
scilicet intellectus formans propositionem. Et etiam non requiritur alia causa
ad formandum propositionem falsam quae etiam non requiritur ad ueram. Et ex
istis potest concludi quod cum dicimus aliquod praedicatum praedicari 'per se'
et aliud praedicari 'per accidens' non est sensus propositionis secundum
propriam locutionem. Immo ad alium sensum dicimus praedicatum praedicari 'per
se' de suo subiecto: quia propositio in qua sic praedicatur est per se uera.

Sed tunc oportet uidere unde propositio dicatur 'per se uera'. De hoc dico
primo quod propositio non dicitur 'per se uera' quia sit solitarie uera. Quia
tunc propositio per accidens posset esse per se uera, et quandoque propositio
per se uera non esset per se uera, scilicet quando sumeretur cum alia uera.

Secundo, dico quod propositio non dicitur 'per se uera' quia sit causa sui
ueritatis. Quia forte propositionis ueritas non est aliud quam ipsa propositio,
et idem non est causa sui. Vel si ueritas poneretur additum propositioni, ita
quod propositio esset materialis causa uel subiectum suae ueritatis, tunc ita
bene esset hoc uerum de propositione per accidens sicut de uera per se. Ergo ex
eo non dicitur uera per se quia sit causa sua ueritatis.

Tertio, dico quod propositio non dicitur 'per se uera' ex eo quod suae
ueritatis non sit alia causa. Quoniam si tu diceres quod in propositione per
accidens, scilicet contingente, est causa ueritatis alia a se, ita dicam de
conclusione demonstrationis propter quid, quae tamen est uera per se. Ideo hoc
non faciebat differentiam inter propositionem ueram per se et ueram per
accidens.

Quarto, etiam dico quod propositio non dicitur 'per se uera' eo quod est ita
sicut ipsa significat. Quoniam hoc est commune propositioni per se et
propositioni uerae per accidens. Et ex hoc uidetur concludi quod cum dicimus
unam propositionem esse per se et aliam per accidens, sensus non est nisi
secundum locutionem impropriam. Et quamuis illa dicta prima facie secundum
locutionem propriam uideantur parum utilia, tamen proficiunt, quia saepe multa
decipiuntur ex eo quod habent proprium sensum proprii sermonis.

Dicamus ergo quod propositio dicitur 'per se uera' similitudinarie, ad talem
sensum quod sicut homo per se est risibile et ignis est per se calidus eo quod
natura uel substantia est determinata ad hoc quod iste sit risibilis, scilicet
homo, et iste sit calidus, scilicet ignis, et quod non est possibile ipsa
stante quod ipsum non sit tale, ita propositio dicitur 'per se uera'* quia per
suam uel suorum terminorum significationem determinata est ad hoc quod sit uera
et impossibile est ipsa stante ipsam non esse ueram, stante etiam sua
significatione. Et ad istum eundem sensum debemus intelligere quod praedicatum
praedicetur per se de subiecto. Sed dicitur propositio 'per accidens' ex eo
quod ipsa per suam significationem et suorum terminorum non est determinata ad
hoc quod sit uera, uel quod sit ita sicut ipsa significat.

Secundum hoc respondetur faciliter ad quaestionem. Primo ⟨dico⟩ quod non omnis
definitio dicens quid nominis praedicatur per se de suo definito, saltem
mediante hoc uerbo 'est', quia ubi terminus definitus pro nullo supponeret
propositio esset falsa de uirtute sermonis. Verbi gratia, dicendo 'uacuum est
locus sine corpore', uel 'non repletus corpore', haec propositio de uirtute
sermonis est falsa ; tamen in alio sensu propositio esset uera, scilicet in
isto sensu quo haec oratio 'locus non repletus corpore' significat adaequate
idem uel eadem sicut iste terminus 'uacuum'.

Secundo, dico quod non omnis definitio dicens quid rei praedicatur per se de
definito secundum suppositionem accidentalem*, scilicet ponendo quod hoc
uerbum 'est' restringit subiectum et praedicatum ad supponendum solum pro
praesentibus. Quia posito quod modo non sit lunae eclipsis, et quod modo non
sit tonitruum, et non sit rosa, tunc si definitiones terminorum istorum
praedicarentur de ipsis mediante hac copula 'est', propositiones essent falsae.
Modo propositio numquam dicitur per se uera quae potest esse falsa. Ideo tales
propositiones non essent per se uerae.

Ultimo, dico quod omnis definitio dicens quid rei*, uel etiam eius terminus
definitus, supponit pro aliquo praesenti, praeterito uel futuro, et omnis
talis definitio praedicatur per se de suo definito secundum suppositionem
naturalem. Quia sic propositio ex eius significatione est determinata ad hoc
quod sit uera, ita quod ipsa stante impossibile est ipsam non esse ueram. Verbi
gratia, haec est uera quandocumque formatur 'tonitruum est sonus factus in
nubibus', quamuis aliquando non sit aliquod tonitruum; et hoc apparuit in alia
quaestione. Ergo omnis talis est per se uera. Et ita est dicendum si non tota
definitio, sed pars, ut genus uel differentia, praedicaretur de definito.

Tunc respondetur ad rationes.

1. Ad primam, potest concedi quod si sint dictiones syncategorematicae in
definitione, istae solitarie sumptae non praedicantur de definito, sed
congregatum ex eis et categorematicis dictionibus. Similiter, si terminus
obliquus non sit innatus subiici uel praedicari solitarie, tamen sumptus cum
alio, scilicet recto, potest subiici uel praedicari; ideo sic et non aliter
praedicaretur de definito.

2. Ad aliam, concedo quod nullus terminus potest ⟨per se⟩ praedicari de alio
termino. Tamen propositio est bene necessaria, ad sensum alias datum, in qua
alius terminus de alio termino praedicatur, et tunc dicimus propositionem esse
per se et tale praedicatum praedicari per se de tali subiecto.

3. Ad aliam, quae quaerit quo modo praedicatum praedicatur per se, dictum est.

4. Ad aliam, dico quod pars uere praedicatur de toto. Quia genus uere
praedicatur de definitione cuius est ipsum pars integralis. Et cum hoc etiam
negatur quod genus sit pars suae speciei, sed ad istum sensum est pars speciei
quia est pars definitionis speciei.

5. Ad aliam, concedo quod 'animal' significat magis diuersa ab homine quam
eadem. Tamen iste terminus 'animal' quando indefinite sumitur et sine
distributione, non est necessarium ad diuersificationem ipsius quod pro ipsis
omnibus significatis uerificetur, immo quod supponat pro aliquo uel aliquibus.
Sed si distribueretur, tunc ad ueritatem requireretur quod esset uerificatio
pro omnibus.

Quaestio 18a

UTRUM GENUS PRAEDICETUR PER SE DE DIFFERENTIA

Consequenter quaeritur, decimo octauo, utrum genus praedicetur per se de
differentia.

1. Arguitur quod non: quia, tertio Metaphysicae*, negat Aristotiles
praedicationem generis de differentia; et non negat eam quia sit falsa, quoniam
omnes concedunt istam 'rationale est animal'; igitur solum uidetur negare eam
quia non est per se uera.

Et eodem modo arguitur per Aristotilem, sexto Topicorum*, qui etiam ipsam
negat propter duas rationes. Prima est quia si genus praedicaretur de
differentia sequeretur, ut ipse dicit, quod unum animal esset duo animalia.
Secunda ratio eius est quia genus non praedicatur, ut dicit, nisi de speciebus
uel indiuiduis, et differentia non est aliquod illorum.

2. Item, duarum partium unius totius una non praedicatur de alia (uerbi
gratia, non est uerum dicere quod paries est fundamentum uel quod corpus est
animal); modo genus et differentia sunt partes eiusdem totius, scilicet
speciei, ut dicit Porphyrius*; ergo ... et caetera.

3. Item, uel praedicatur per se in secundo modo uel per se in primo modo, quia
de istis modis dicit Aristotiles* quod quaecumque aliter dicuntur accidentia
dicuntur; sed genus neutro modo praedicatur de differentia. Probatio: quia non
primo modo, quia tunc oporteret poni in definitione differentiae, quod est
falsum, quia differentia non habet definitionem, quia solius speciei est
definitio; et si differentia diffiniretur per genus, oporteret cum genere
addere aliam differentiam in illa definitione, et sic in infinitum
procederetur in differentiis, eo quod de ea alia differentia quaereretur, sicut
de priori; nec potest dici quod praedicetur in secundo modo, quia tunc
differentia poneretur in definitione generis; modo hoc est impossibile, quia
differentia est inferior ad ipsum genus, et impossibile est quod superius
diffiniatur per inferius, quia definitio non posset esse conuertibilis cum
definito; ergo in nullo modo praedicatur per se de differentia.

4. Item, sicut se habet materia ad formam, ita genus ad differentiam, ut dicit
Porphyrius*; modo materia nec praedicatur per se nec uere de forma; ergo nec
genus de differentia.

In oppositum arguit Aristotiles*: quia genus uere praedicatur de differentia,
ut dicendo 'rationale est animal'; aut ergo praedicatur per se, aut per
accidens, sufficienti diuisione; sed non per accidens: quia possibile est quod
genus sit in praedicamento substantiae, et tale nulli accidit; sic enim et ad
istum sensum dicit Aristotiles, primo Physicorum*, "quod uere est nulli
accidit".

Item, primo huius*, dicit Aristotiles quod accidens accidit non inesse: nam
omnis propositio per accidens est contingens et, per consequens, omnis
propositio necessaria est per se; modo ita bene propositio est necessaria in
qua genus praedicatur de differentia sicut illa in qua differentia praedicatur
de genere uel de specie.

Item, sicut ex ueris non sequitur nisi uerum et ex necessariis non sequitur
nisi necessarium, ita ex per se nihil uidetur sequi nisi per se; sed propositio
in qua genus praedicatur de differentia sequitur ex propositionibus per se,
arguendo sic 'omnis homo est animal; omnis homo est rationalis; ergo rationale
est animal'; igitur haec erit per se.

De ista quaestione sunt multae opiniones, tam propter auctoritates Aristotilis
praedictas quam quia non bene attendebant unde propositio dicitur 'per se'. Sed
faciliter ego pono conclusiones sicut positae fuerunt in alia quaestione. Primo
enim dico quod secundum suppositionem accidentalem non omnis praedicatio
generis de sua differentia uel de sua specie est praedicatio per se: quia
possibile est multas tales propositiones esse falsas. Verbi gratia, possibile
est quod aliquando nullum est tonitruum, uel nulla rosa, et tunc ista est falsa
'rosa est flos', uel 'tonitruum est sonus', et non minus esset falsa
praedicatio de differentia, quia species et sua propria differentia
conuertuntur. Ideo possibile est, si species pro nullo supponit, quod etiam nec
differentia, et sic erit falsa praedicatio generis de differentia. Igitur talis
propositio esset mere contingens, et non necessaria. Ideo non esset per se.

Secunda conclusio potest poni quod omnis praedicatio generis de sua specie uel
sua differentia est praedicatio per se ex hypothesi, id est ex aliqua
suppositione, scilicet supposita constantia subiecti, hoc est quod aliquid sit
pro quo subiectum supponit. Ratio est quia ex tali suppositione, siue
condicione, redditur propositio necessaria. Necesse enim est si tonitruum est,
uel quandocumque est, quod sit sonus factus in nubibus, et si rosa est, uel
quandocumque est, quod sit flos.

Tertia conclusio est quod etiam omnis praedicatio generis de specie uel
differentia secundum suppositionem naturalem est praedicatio per se, quia est
necessaria. Haec enim est necessaria 'omne tonitruum est sonus', sub illo sensu
'omne tonitruum quandocumque est, fuit uel erit est, fuit uel erit sonus', et
iste est sensus suppositionis naturalis.

Sed tunc quaeritur in quo modo dicendi per se genus praedicatur de
differentia. Respondeo quod praedicatur in primo modo, si ponamus solum duos
modos, sicut ponit Aristotiles. Sed dicemus quod in illo primo modo sunt multi
gradus. Primus gradus est quod propositio sit quidditatiua et directa. Et iste
modus est triplex, scilicet quod definitio praedicetur de definito, et quod
genus de specie, et differentia quidditatiua de specie. Et primum modum
expressit dicens "primum modum est si definitio uel pars definitionis
praedicetur de definito*". Secundus gradus est propositionum quidditatiuarum
indirectarum, ut si species praedicetur de genere uel differentia, uel de sua
definitione. Rationabile enim est quod indirectum reducatur ad suum directum.
Tertius gradus est quod propositio non dicatur 'per se' ex eo quod unus
terminus pertineat ad definitionem alterius, sed ex eo quod ambo pertinent ad
definitionem quidditatiuam tertii, et sic genus praedicatur de differentia, et
e conuerso. Quartus gradus ponitur si idem praedicatur de se. Immo illa
praedicatio uidetur maxime per se. Sed de isto modo non curauit Aristotiles,
quia talis praedicatio parum uel nihil ualet ad demonstrandum. Tamen illam
materiam Aristotiles expressit sexto Metaphysicae. * Deinde in ultimo gradu,
secundum Lincolniensem, ***** ad istum gradum reducuntur propositiones in
quibus terminus supponens pro causa in obliquo praedicatur de termino
supponente pro causato, et istae definitiones causales praedicantur per se de
definito.

Ad rationes.

1. Ad primam, ad auctoritatem Aristotilis tertio Metaphysicae* et sexto
Topicorum*, dicendum est quod Aristotiles solum intendebat ibi quod genus non
praedicatur per se de differentia per inclusionem unius termini in ratione
alterius. Immo sic genus praedicatur per se de speciebus et de indiuiduis. Et
ad istum sensum procedit illa auctoritas allegata quod unum animal esset duo
animalia, hoc est dictum quod si iste terminus 'animal' includeretur in ratione
differentiae aut in definitione 'hominis', acciperetur bis 'animal', et esset
definitio nugatoria. Verbi gratia, cum dicimus, diffiniendo 'hominem', quod
homo est animal rationale, in ista definitione ego expresse capio semel
'animal', et postea secundo acciperem 'animal' implicite in hoc termino
'rationale'. Ideo, breuiter, est intentio Aristotilis quod ratio generis et
differentiae sunt rationes simplices et neutra implicat alteram. Tamen non
negat Aristotiles quin sit praedicatio per se secundum inclusionem amborum
terminorum in ratione tertii.

2. Ad aliam, dico quod duae partes eiusdem totius praedicantur uere et bene de
se inuicem et de illo toto, sicut pars definitionis de definitione. Et hoc
est possibile ubi illae partes sunt termini significatiue sumpti. Si tamen
partes et totum non sint tales termini, immo sunt aliae res, sicut partes
domus, tunc dico quod non praedicantur nec subiiciuntur nec de se inuicem nec
de aliis.

3. Ad aliam, dictum est quod praedicatio est in primo modo.

4. Ad ultimam, conceditur quod bene est aliqualis similitudo generis ad
differentiam sicut materiae ad formam, sed haec est dissimilitudo ad
propositum, quia materia et forma non sunt termini significatiue sumpti; ideo
non praedicantur nec subiiciuntur in propositionibus.

Quaestio 19a

UTRUM OMNIS PROPOSITIO PER SE SIT NECESSARIA ET E CONVERSO

Consequenter quaeritur, decimo nono, utrum omnis propositio per se sit
necessaria et e conuerso.

1. Arguitur quod non: quia haec est per se, et non per accidens, 'Socrates est
homo', et tamen non est necessaria; ergo et caetera. Maior probatur: quia
subiectum ***** sibi praedicatum; non enim potest Socrates esse quin sit homo;
igitur ipsa est per se. Etiam dicta propositio est quidditatiua, et talis est
per se in primo modo. Etiam Socrates non est homo per aliquod accidens: quia
omnibus accidentibus circumscriptis, stante solum substantia, Socrates adhuc
est homo; igitur Socrates non est ⟨homo⟩ per aliquod accidens, sed per suam
substantiam, et ⟨sic⟩ per se est homo. Et sic patet maior rationis principalis.
Sed minor etiam probatur: quia Socrates potest non esse, et, per consequens,
ipse potest non esse homo; igitur contingenter, et non necessario, Socrates est
homo. Et etiam propositio illa non est necessaria quae potest esse falsa: modo
illa 'Socrates est homo' potest esse falsa, si Socrates sit corruptus uel
annihilatus; igitur ipsa non est necessaria.

2. Item, eodem modo arguitur de illa propositione 'Socrates est Socrates':
quia ipsa est per se et non necessaria. Maior patet: quia Socrates non per
aliud est Socrates quam per suam substantiam, ideo per se. Et hoc etiam patet
⟨per⟩ Boethium* dicentem nullam propositionem esse ueriorem quam illa ubi idem
praedicatur de se ipso. Et etiam Aristotiles, sexto Metaphysicae*, ponit unum
modum propositionis secundum se eo quod idem praedicatur de se ipso, ut quod
homo secundum se homo est. Sed minor probatur sicut probatur de illa 'Socrates
est homo'.

3. Item, si ponamus quod figura non sit res distincta a re figurata nec anima
ab eius creatione, tunc dicemus quod haec magnitudo figurae est per se
triangulus, quia non est per aliquod additum, ut positum est; similiter, quando
anima creatur, ipsa per se creatur, quia non per aliquod additum, ut positum
est; tamen tales propositiones non sunt proprie necessariae, immo mere
contingentes; ergo ... et caetera.

4. Item, Commentator, primo Physicorum*, et Aristotiles* ponunt priuationem
esse principium per accidens rei naturalis, cum ponunt ipsam esse principium
necessarium; ergo non omne necessarium est per se.

5. Item, Aristotiles, primo huius*, uidetur uelle quod illa est per se et non
per accidens 'lignum est album', quamuis conuersa sit per accidens, scilicet
'album est lignum'; tamen ista 'lignum est album' non est necessaria; ergo ...
et caetera.

6. Item, omnis propositio de omni, ut de ipso determinatur in isto libro, est
necessaria; tamen non omnis talis est per se; ergo non omnis necessaria est per
se. Maior est nota: quia propositio non uidetur dici necessaria nisi propter
uniuersalitatem temporis, quia semper est, et fuit et erit ⟨uera⟩; modo omnis
propositio ad hoc quod sit de omni exigit uniuersalitatem temporum et
suppositorum; ergo talis est necessaria; et sic patet maior. Sed minor probatur
per Lincolniensem, dicentem quod de omni est communius quam per se et per se
communius quam secundum quod ipsum; ergo non omne de omni est per se.

7. Item arguitur: demonstrator, utens suppositione naturali, semper negaret
istas propositiones 'omnis homo currit', 'nullus homo currit', quia inuenitur
instantia pro aliquibus temporibus et pro aliquibus suppositis; modo
propositiones quae semper sunt negandae debent reputari impossibiles; ergo
contradictoriae suae sunt necessariae, scilicet istae particulares 'quidam homo
currit', 'quidam homo non currit'; tamen istae non sunt per se; ergo non omnis
propositio necessaria est per se.

Oppositum arguitur per Lincolniensem, dicentem quod omnia necessaria, et sola,
sunt per se, et Aristotiles* expresse uidetur hoc uelle.

Et arguitur ratione: quia non potest esse quod per se sit in plus quam
necessarium, quoniam absurdum esset dicere quod propositio contingens et quae
potest falsificari sit per se uera; et non potest dici quod necessarium sit in
plus quam per se, quia tunc Aristotiles, in isto libro*, committeret fallaciam
consequentis, arguendo affirmatiue a superiori ad inferius, quoniam ex eo quod
probatum erat demonstrationem esse ex necessariis ipsemet concludit
demonstrationem esse ex per se inhaerentibus; ergo per se et necessarium
conuertuntur.

Respondeo breuiter quod omnis propositio per se est necessaria, et, e
conuerso, omnis necessaria est per se. Quia propter idem, uel saltem propter
rationes ad inuicem mutuo consequentes, dicitur propositio 'per se' et
dicitur'necessaria'; ergo 'per se' et 'necessarium' conuertuntur. Consequentia
est nota. Et antecedens declaratur: quia ex eo propositio dicitur 'necessaria'*
quia omnis talis si proponatur et quandocumque proponitur est uera et non
potest esse falsa, uel saltem propositio dicitur 'necessaria' quia quandocumque
proponitur qualitercumque significat ita est et non potest non esse ita,
modificando istum sermonem secundum sensus alias datos; sed propositio dicitur
'per se'* quia ex sua et suorum terminorum significatione determinatum est quod
sit uera si proponatur et quod non possit esse falsa, uel saltem determinatum
est quod qualitercumque significat ita est quandocumque proponitur et non
potest non esse ita; modo manifestum est quod praedictae rationes sunt inter se
eaedem et conuertibiles; ergo omnis necessaria est per se et e conuerso.

Sed forte circa dicta dubitatur. Quia in assignando rationes necessitatis et
perseitatis locutus sum disiunctiue; ideo dubitatur utrum illarum
disiunctiuarum quaelibet pars sit uera, uel si solum una pars sit uera
dubitatur quae sit uera. Ad hoc respondetur quod secunda pars est uera et non
prima, saltem uniuersaliter. Quoniam illa propositio 'quaedam propositio est
affirmatiua' est mere contingens et non necessaria, quia si esset necessaria,
sua contradictoria esset impossibilis, quod est falsum. Quia haec esset uera
'nulla propositio est affirmatiua' si deus annihilaret omnes propositiones
affirmatiuas. Ergo haec est contingens et non necessaria 'quaedam propositio
est affirmatiua'. Tamen quandocumque proponeretur, esset uera, et non potest
esse falsa. Igitur non est uniuersaliter uerum quod propositio dicatur 'per se'
uel 'necessaria' quia necesse est illam esse ueram quandocumque proponitur et
impossibile est eam esse falsam. Tamen notandum est quod quia hoc est uerum de
pluribus propositionibus necessariis, ideo saepe consueuimus uti isto modo
loquendi pro alio. Tamen quocumque modo loquamur debemus habere sensum in mente
alterius locutionis.

Postea, ut appareat comparatio inter 'de omni' et 'per se', mihi uidetur esse
dicendum quod nec omne per se ⟨est de omni⟩ nec ⟨omne⟩ de omni est per se.
Primo, manifestum est quod haec est per se et necessaria 'substantia est deus';
tamen haec non est de omni, quia falsum esset dicere quod omnis substantia est
deus. Etiam constat quod haec est de omni 'omne lignum est coloratum', quia de
facto omne lignum quandocumque est fuit uel erit, est fuit uel erit coloratum.
Tamen illa non est necessaria: quia deus posset separare substantiam ab
accidentibus sibi inhaerentibus; ideo posset facere ⟨lignum⟩ sine colore.
Igitur ista potest esse falsa 'omne lignum est coloratum', et, per consequens,
ipsa non est necessaria. Ideo proprie loquendo non credo esse uerum quod 'de
omni' sit superius ad 'per se', aut etiam inferius, sed bene uerum est quod 'de
omni' est in plus quam 'de omni per se'.

1. Tunc ad primam rationem in oppositum potest dici quod si hoc uerbum 'est'
sumatur praecise ut significat praesens tempus, tales propositiones 'Socrates
est homo' et caetera nec sunt per se uerae nec necessariae. Nec ualet si dicas
quod Socrates per suam substantiam est homo et non per aliquod accidens
additum. Quia differt dicere quod Socrates est per se ipsum homo et quod illa
sit per se uera 'Socrates est homo'. Unde primam concederem et secundam
negarem. Quia propositio non dicitur ex eo 'per se uera' quia illud quod
significatur per subiectum sit per suam substantiam cum eo quod significatur
per praedicatum, sed dicitur 'per se uera' propter aliam causam, quae prius
dicta est.

3. Et per idem soluitur ratio quae arguebat quod magnitudo est per se
triangulus et quod anima per se creatur. Quia illae propositiones possunt
concedi ad hunc sensum quod magnitudo per suam essentiam est illud idem quod
est triangulus et quod anima per suam essentiam est illud idem quod creatur.
Sed ideo non sequitur quod illae sint per se 'magnitudo est triangulus' uel
'anima creatur'.

4. Ad aliam dicitur quod priuatio dicitur 'principium per accidens' ad istum
sensum quia haec est per accidens 'materia est priuata a tali forma'; est enim
contingens, et non necessaria. Sed priuatio dicitur 'principium per se et
necessarium' ad istum sensum quia haec est necessaria 'omne quod generatur
generatur ex materia et forma prius priuata', scilicet a tali forms, scilicet
forma quae acquiritur.

5. Ad aliam, dico quod Aristotiles non concessit illam esse per se 'lignum est
album' loquendo simpliciter, sed ut comparatur ad illam 'album est lignum'.
Illa enim dicitur 'per se' quia minus est per accidens et minus impropria.
Propositio enim directa est magis propria, et sic quodam modo minus per
accidens quam indirecta. Et similiter si utraque, scilicet tam directa quam
indirecta esset simpliciter per se, tamen indirecta posset dici quodam modo
'per accidens', scilicet respectiue, quia minus propria quam directa.

6. Ad aliam dictum fuit in positione. Quia proprie loquendo 'de omni' non est
communius quam 'per se', nec etiam 'per se' quam 'de omni'. Ideo ratio
supponebat falsum.

7. Ad aliam, scilicet de ultima, dubitatur utrum secundum suppositionem qua
utitur demonstrator illae debeant concedi necessaria 'quidam homo currit' et
'quidam homo non currit', et caetera. Ad hoc dico quod licet demonstrator semper
diceret illas ⟨semper⟩ esse falsas 'omnis homo ⟨currit⟩' et 'nullus homo
currit', et, per consequens, istas semper esse ueras 'quidam homo currit',
'quidam homo non currit', tamen nullam illarum diceret necessariam uel
impossibilem.

Propter quod notandum est quod in propositionibus dupliciter accipitur
necessitas, aut possibilitas aut impossibilitas, uno modo simpliciter et
secundum indifferentiam ad omne tempus, et alio modo secundum quid, attendendo
ad differentias temporum. Unde necessarium simpliciter* dicitur ex eo quod
quandocumque propositio proponebatur uel quandocumque proponetur ita est uel
erit sicut significabatur et impossibile est quin ita erit uel fuit. Et hoc
modo 'possibile' diceretur quia potest, potuit uel poterit esse ita et
'impossibile' quia numquam potest, potuit nec poterit esse ita.

Sed 'necessarium'* uel 'possibile' ⟨secundum quid⟩ respicit solum tempus
futurum; unde, sicut dictum est primo Caeli*, potentia non est ad praeteritum.
Et ideo illud demonstraretur impossibile quia nec modo potest esse nec de
caetero poterit, quamuis ipsum fuit et potuit esse. Modo demonstrator utitur
primo modo necessitatis, aut possibilitatis aut impossibilitatis. Et est magna
differentia inter istos modos. Quia secundum primum modum propositio possibilis
numquam potest fieri impossibilis, nec umquam contingens necessaria, sed in
secundo modo possibilis potest fieri impossibilis et contingens necessaria.
Ista enim aliquando fuit possibilis, immo uera, si fuerit formata, 'Aristotiles
numquam cucurrit', tamen modo est impossibilis, quia quod factum est non potest
non factum esse. Similiter diceretur de futuro tempore; haec enim est
possibilis 'Iohannes curret', tamen erit impossibilis aliquando.

Tunc ergo, ad propositum, dico quod licet semper poterat dari instantia contra
istam 'omnis homo currit', sumptam secundum suppositionem naturalem, quia
instantia est pro aliquibus suppositis pro aliquo tempore, tamen talis
propositio numquam dicitur impossibilis, eo quod nulla instantia erat
necessaria. Quamuis enim Socrates tunc non cucurrit, tamen potuit tunc currere;
et haec semper est possibilis possibilitate simplici 'Socrates potest currere',
licet non de possibilitate secundum quid. Ideo cum instantiae non sint
necessariae, non reddunt propositionem uniuersalem impossibilem, nec, per
consequens, propositionem particularem necessariam.

Quaestio 20a

UTRUM TERTIUS MODUS DICENDI 'PER SE' ET QUARTUS PERTINEANT AD DEMONSTRATIONES
SIVE INTRENT DEMONSTRATIONES

Consequenter quaeritur, uicesimo, utrum tertius modus dicendi 'per se' et
quartus, quos ponit Aristotiles primo huius*, pertineant ad demonstrationes,
siue intrent demonstrationes.

1. Arguitur primo quod non: quia dicit Aristotiles "quae ergo dicuntur in
simpliciter scibilibus haec sunt"*, et enumerat solum duos modos dicendi 'per
se'; ergo intentio eius uidetur esse quod in simpliciter scibilibus, id est in
scientiis, non intrant nisi illi duo modi.

2. Item, in demonstrationibus non ponitur nisi praemissae et conclusiones; sed
illae sunt in primo modo uel in secundo modo dicendi 'per se', eo quod omnes
illae sunt denominationes quidditatiuae, et ⟨non⟩ denominatiuae; ergo tertius
modus et quartus nihil faciunt ad demonstrationem.

3. Item, in tertio modo, qui dicitur 'modus essendi per se' non dicitur
aliquid esse per se nisi substantia, et substantiae non intrant
demonstrationes, eo quod omnes propositiones uel termini sunt accidentia; ergo
tertius modus non pertinet ad demonstrationem.

4. Item, quantum ad quartum modum, si praemissae dicantur esse causa
conclusionis, tamen neutra per se, scilicet sine alia, est causa conclusionis,
ex eo quod ex uno nihil sequitur; ergo non est in demonstratione modus causandi
per se.

In oppositum est Aristotiles: quia in uanum determinaret de istis modis in
isto libro* si non pertinerent ad demonstrationes.

Item, demonstrationes proueniunt ad ultimum subiectum et praedicatum primum,
quod probat Aristotiles primo huius, capitulo de statu in praedicatis*; sed
ultimum subiectum est quod non amplius dicitur de alio subiecto, et hoc uocat
Aristotiles 'in tertio modo esse per se'; ergo iste tertius modus pertinet ad
demonstrationem.

Item, demonstratio debet esse ex causis primis et immediatis, ut patet primo
huius*; et non ex causis per accidens; ergo ex causis per se; ergo modus
causandi per se, qui dicitur 'quartus modus', pertinet ad demonstrationem.

Notandum est quod in demonstratione tria ordinate se habentia concurrunt:
primo termini ex quibus praemissae et conclusio formantur, et secundo
propositiones, scilicet praemissae et ⟨conclusio⟩, et tertio habitudo
praemissarum ad conclusionem, secundum quam ⟨per⟩ scientiam praemissarum scitur
conclusio. Modo ad propositiones pertinent modi dicendi per se uel dicendi per
accidens praedicatum de subiecto, et modi dicendi per se attributi propositioni
sunt illi duo primi quod ponit Aristotiles, qui intrant demonstrationes, cum
omnis demonstratio debeat esse ex propositionibus per se, ut patet primo
huius*. Sed modi per accidens oppositi illis modis per se non intrant
demonstrationes.

Deinde, quantum ad terminos, nota quod aliqui sunt termini substantiales et
non connotatiui, scilicet termini de praedicamento substantiae, ⟨et⟩ alii sunt
termini accidentales et connotatiui, scilicet de praedicamentis accidentium*.
Et constat quod saepe terminos substantiales uocat Aristotiles 'substantias':
isto modo in Praedicamentis* diuidebat substantias in substantias primas et
secundas; ibi enim accipiebat 'substantias' pro terminis de praedicamento
substantiae. Et ita etiam terminos accidentales, siue de praedicamentis
accidentium, Aristotiles uocat'accidentia'.

Ita Aristotiles, primo huius*, ponendo istum tertium modum 'per se',
intelligit etiam per 'substantiam' terminum substantialem. Modo differentia est
inter substantias et accidentia, capiendo 'substantias' et 'accidentia' pro
terminis, quia substantiae praeter illud pro quo supponunt non connotant aliud,
sed accidentia praeter illud pro quo supponunt connotant dispositionem illi
adiacentem, ut isti termini 'album', 'nigrum' non supponunt pro albedine aut
nigredine, sed pro substantia per se subsistente, et connotant albedinem uel
nigredinem tamquam illi substantiae adiacentem. Et hoc intendit Aristotiles
pluribus locis in hoc libro, quando dicit quod substantia, id est terminus
substantialis, non aliud est quam illud quod uere est*, id est non aliud
significat uel connotat quam illud pro quo supponit; unde per 'illud quod uere
est' intelligit illud pro quo supponit; sed accidens, id est terminus
accidentalis, aliud connotat quam quod uere est, id est aliud significat uel
connotat ab eo pro quo supponit.

Debetis ergo notare quod propter istas differentias Aristotiles ponit terminos
substantiales esse per se et terminos accidentales, siue connotatiuos, ponit
esse per accidens, ad istum sensum quod termini substantiales per se, id est
solitarie, significant illud pro quo supponunt, termini autem accidentales non
per se significant illud, id est non solitarie, sed cum dispositione connotata.
Et ideo per istum modum tertium, quem uocamus 'modum essendi per se', id est,
magis proprie loquendo, 'modum significandi per se et solitarie illud pro quo
supponunt', Aristotiles intendit terminos substantiales.

Et tunc facile est respondere de illo tertio modo ad quaestionem propositam.
Quaerere enim utrum tertius modus pertineat ad demonstrationes non est aliud
quaerere quam utrum tales termini substantiales pertineant ad demonstrationem.
Et respondendum est quod sic ⟨quo⟩ ad aliquas demonstrationes, quia de eis
possunt suae passiones demonstrari. Tamen dico quod non in omnibus
demonstrationibus capiuntur termini substantiales, Quoniam mathematicae
demonstrationes nullis terminis substantialibus utuntur, quia non resoluunt
ultra illos terminos de praedicamento quantitatis. Immo credo quod sola
metaphysica habeat simpliciter resoluere ad terminos substantiales. Quoniam si
in scientia naturali consideramus de hominibus et lapidibus, hoc tamen non est
secundum conceptus mere absolutos et substantiales, ⟨sed secundum conceptus
accidentales⟩ connotantes motus aut operationes, quia de eis non concipimus in
physica nisi secundum quod sunt naturalia. Modo ista nomina 'naturalia' et
'natura' non sunt nomina substantialia, immo accidentalia et connotatiua.
Propter quod apparet quod hoc nomen 'natura' definitur per'motum' tamquam
connotans motum, et definitur per hoc nomen 'causa', uel 'principium', tamquam
per suum genus, quae tamen nomina sunt uere relatiua.

Tamen debetis considerare quod omnis scientia resoluit ultimate ad aliqua
subiecta quae in illa scientia accipiuntur tamquam per se subsistentia, quia in
illa scientia non dicuntur de aliquibus subiectis prioribus tamquam passiones
eorum, immo omnia considerata in tali scientia considerantur tamquam passiones
eorum, ut geometria capit illos terminos 'magnitudo', 'linea', 'superficies',
'corpus' tamquam per se subsistentes, et arithmetica 'species', et 'numerus',
et 'species numeri'. ⟨Sic⟩ ad omnem scientiam demonstratiuam pertinent termini
per se subsistentes uel accepti in illa ⟨ut⟩ per se subsistentes, et ita ad
omnem scientiam pertinet aliquo modo iste tertius modus quem ponit ibi
Aristotiles. Sed non debemus excludere a demonstrationibus modum dicendi per
accidens oppositum dicto modo 'per se', quia passiones uocantur 'accidentia',
licet per se dicta de suis subiectis, quae tamen passiones intrant
demonstrationem.

Et adhuc, ne uerbis Aristotilis decipiamur, considerandum est quod Aristotiles
ponens istum tertium modum dicit illud esse per se quod non amplius dicitur de
alio subiecto. Et ab hoc aliqui putauerunt quod in isto modo non ponerentur
nisi termini indiuiduales de praedicamento substantiae, quia illi soli sunt qui
non amplius dicuntur de aliquo inferiori. Sed sic non loquitur hic Aristotiles
de aliquo inferiori. Aliter accipitur 'dici de subiecto' pro praedicari
denominatiue passiones de suo subiecto, et isto modo intendit Aristotiles in
isto libro. Unde numquam capit 'subiectum' in hoc libro pro inferiori, sed
capit hoc nomen 'subiectum' semper in ordine ad passionem. Ideo in hoc modo
tertio est omnis terminus qui non dicitur de subiecto alio tamquam passio eius.

Ultimo, quantum ad habitudinem praemissarum ad conclusionem, sciendum est quod
quaedam sunt demonstrationes quia, alia sunt demonstrationes propter quid. Modo
demonstratio quia non indiget procedere ex causis, sed demonstratio propter
quid procedit ex causis, non ex causis per accidens sed ex causis per se, et
ita quartus modus, qui uocatur 'modus causandi', intrat demonstrationem propter
quid.

Et sciatis quod aliqui* dubitauerunt utrum ille quartus modus sit aliquis
modus dicendi per se. Et dico quod non, sed est habitudo causalis praemissarum
ad conclusionem, quia oportet praemissas esse causas conclusionis per se, ad
sensum alias datum, et non dici per se de conclusione. Tamen forte talis
habitudo posset significari et exprimi per aliquem modum dicendi per se,
scilicet per aliquam propositionem per se ueram; uerbi gratia quod esse ita
sicut per conclusionem significatur est esse ita sicut per praemissas
significatur; unde ista propositio posset poni in primo modo dicendi per se.

Istis uisis patet clare ad rationes.

1. Ad primam, dico quod bene dixit Aristotiles* quod quaecumque dicuntur in
simpliciter scibilibus dicuntur in primo modo uel in secundo modo: quia modi
dicendi per se, quos Aristotiles intendit per hoc uerbum 'dicuntur', sunt solum
illi duo modi. Tamen propter hoc non uult negare quin alii modi perseitatis,
qui non sunt modi dicendi, intrent demonstrationem.

2. Ad aliam, ⟨dico⟩ quod in demonstratione non solum continentur praemissae et
conclusio, immo etiam termini praemissarum et conclusionis.

3. Ad aliam, dico quod multi possent poni modi essendi per se, ut quod deus
est per se et non per aliam causam. Sed solum in proposito per 'esse per se'
intelligimus terminum significare per se, id est solitarie, illud pro quo
supponit. Et sic iam de illo satis dictum est.

4. Ad aliam, et ultimam, concedo quod neutra praemissarum dicitur per se causa
conclusionis, id est solitarie. Tamen ambae dicuntur tamquam totalis causa et
sufficiens conclusionis.

Quaestio 21a

UTRUM OMNIS PROPOSITIO UNIVERSALIS SIVE SECUNDUM QUOD IPSUM SIT IMMEDIATA ET E
CONVERSO

Consequenter quaeritur, uicesimo primo, utrum omnis propositio uniuersalis,
siue secundum quod ipsum, sit immediata et e conuerso, id est utrum omnis
propositio immediata sit secundum quod ipsum.

1. Arguitur quod sic: quia omne uniuersale, siue secundum quod ipsum, est
primum; sed idem est primum et immediatum, ut dicit Aristotiles, secundo
capitulo*; ergo omne secundum quod ipsum, siue uniuersale, est immediatum.
Probatur antecedens per Aristotilem, primo huius*, dicentem "uniuersale tunc
est cum in quolibet et primo demonstratum est"; et sic patet quod omne
uniuersale est primum.

2. Item, omne quod est propter alterum est mediatum, quia potest demonstrari
propter quid ipsum est, et omne demonstrabile est mediatum, cum demonstratio
sit per medium; et similiter omne quod non est propter alterum est immediatum,
quia tale non potest demonstrari propter quid ipsum est, ex quo non est propter
alterum; sic ergo patet quod idem est esse propter alterum mediatio; modo
secundum quod ipsum dicitur ex eo quia est propter se ipsum, et non propter
alterum; ergo omne secundum quod ipsum est immediatum.

3. Item, uel 'secundum quod' reduplicat immediationem, et habetur intentum,
uel praecisionem praedicati ad subiectum, scilicet conuertibilitatem, et hoc
probo esse impossibile: quia expresse dicit Lincolniensis, in isto capitulo*,
"quoniam autem ex necessitate genus praedicatur de sua specie secundum quod
ipsum ..." et caetera, et tamen non est ibi praecisio seu conuertibilitas
praedicati ad subiectum; ergo ... et caetera.

Oppositum arguitur: quia omnis propositio est uniuersalis in qua subiicitur
terminus communis signo uniuersali determinatus, ut habetur in Summulis*; tamen
non omne quod inest alicui secundum quod ipsum est sibi proprium; sed omnis
propositio talis est immediata; ergo non omnis propositio uniuersalis est
immediata.

Item, omne quod inest alicui secundum quod ipsum est sibi proprium; sed non
omne mediatum est proprium; ergo non omne immediatum est secundum quod ipsum.
Maior probatur: quia Aristotiles concludit, primo huius*, demonstrationem esse
ex propriis per hoc quod ipsa est ex praemissis secundum quod ipsum; modo non
ualeret consequentia talis, immo esset fallacia consequentis, nisi omne
secundum quod ipsum esset proprium. Sed minor probatur: quia postea dicebat
Aristotiles quod non omne quod demonstratur ex immediatis scitur propter quid,
scilicet quia possibile est quod non sit demonstratum ex propriis; ergo
intentio sua est quod non omne immediatum est proprium.

Item, Aristotiles concedit istam uniuersalem, siue secundum quod ipsum, 'omnis
triangulus habet tres ⟨angulos⟩ aequales duobus rectis'. Tamen non est
immediata, quia potest uere demonstrari per medium, et de facto demonstratur in
geometria; ergo non omne ⟨secundum⟩ quod ipsum est immediatum.

Notandum est quod hoc nomen 'uniuersale' non accipitur hic sicut in libro Peri
Hermeneias uel sicut in libro Priorum. Quia ad uniuersale prout capitur in
dictis libris sufficit quod subiectum propositionis sit distributum, quod non
sufficit ad uniuersale prout hic accipitur, immo requiritur quod praedicatum
sit uerificatum de subiecto pro omnibus suis suppositis et pro omni tempore.
Unde 'uniuersale', prout hic accipitur, praesupponit quod propositio sit de
omni et per se uera, et adhuc addit ultra, scilicet quod ipsa sit secundum quod
ipsum. Ideo bene dixit Aristotiles* quod idem intelligitur in hoc libro per
'propositionem uniuersalem' et per 'propositionem secundum quod ipsum'.

Sed nunc uidendum est quid debemus intelligere per 'secundum quod ipsum'. Et
ad hoc ego respondeo quod in proposito ista dictio* 'secundum quod' non solum
reduplicat uniuersalitatem suppositorum: quia tunc ad secundum quod ipsum
sufficeret quod propositio esset de omni, quod est contra Aristotilem et
Lincolniensem; et sequeretur etiam quod ista esset secundum quod ipsum 'omne
isosceles habet tres angulos aequales duobus rectis'; tamen hoc negat
Aristotiles*.

Secundo ego dico quod ista dictio 'secundum quod' non reduplicat praecisionem
praedicati ad subiectum, dicendo immediationem per carentiam medii
demonstratiui. Probatio: quia conclusio potissime demonstrabilis est secundum
quod ipsum, ut quod omnis triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis,
ut expresse uult Aristotiles*; tamen nulla conclusio proprie demonstrabilis est
immediata.

Et ex hoc manifeste sequitur haec conclusio quod non omne secundum quod ipsum
est immediatum per carentiam medii demonstratiui. Et ex hoc iterum sequitur
illa conclusio quod non omne secundum quod ipsum est primum, prout 'primum'
capiebatur in secundo capitulo, scilicet pro principio demonstrationis quod non
habet aliquid prius se per quod posset demonstrari; nam, ut ibidem dicebatur,
idem est 'primum' illo modo sumptum et 'immediatum'. Patet ergo quod nec
reduplicatur primoritas nec immediatio.

Ex istis ego concludo quod per istam dictionem 'secundum quod ipsum', secundum
quod capitur in proposito, reduplicatur praecisio uel primoritas seu
conuertibilitas praedicati ad subiectum. Quia uel reduplicatur solum
uniuersalitas suppositorum uel temporum, uel reduplicatur ⟨etiam⟩ primoritas
uel praecisio, siue conuertibilitas; non enim apparet quid aliud possit in
proposito reduplicari. Et sicut iam dictum est, non reduplicatur immediatio nec
primoritas, nec solum uniuersalitas suppositorum et temporum. Ergo reduplicatur
praecisio praedicati ad subiectum, seu conuertibilitas.

Istam conclusionem uidetur innuere Lincolniensis* dicens quod uniuersale est
quando subiectum est praecisa causa praedicati uel e conuerso, ita quod neutri
aliquid superadditur quod non sit respectu alterius causa uel causatum. Et
capit large 'causam' uel 'causatum' prout subiectum dicimus causam passionis et
genus uel differentiam causam speciei. Modo si non sit conuertibilitas, non
erit talis praecisio. Ergo ad secundum quod ipsum exigitur conuertibilitas uel
praecisio.

Item, nisi ad secundum quod ipsum, ut hic accipitur, exigeretur
conuertibilitas et praecisio, sequeretur quod illa 'homo est animal' esset
secundum quod ipsum supposito quod 'homo' sit sumptus pro omni animali. Quia
non apparet in dicta propositione aliquid impediens secundum quod ipsum nisi
conuertibilitas impediat quod illa sit secundum quod ipsum, scilicet 'homo est
animal', per regulam Aristotilis* quod enumerando ordinate subiecta et
praedicata in ordine praedicamentali, quo illorum primo remoto remouetur
praedicatum, ⟨illi primo⟩ inerat praedicatum et non alteri. Modo enumeremus
omnia inferiora et superiora ad 'hominem': constat quod 'homine' remoto non
remouetur 'animal'; ergo non primo inerat ei, scilicet 'homini'.

Tamen notetis quod ista conclusio ultima est contra Lincolniensem* et est cum
Boethio*. Unde Lincolniensis etiam in hoc uidetur esse contrarium Boethio. Sed
fortius est quod Aristotiles uidetur eaedem conclusioni contrarius, cum dicit
quod tunc est uniuersale cum sit de omni et primo*. Et sic uidetur esse
intentio Aristotilis quod illa reduplicatio reduplicat primoritatem, et tunc
uidetur quod illa 'homo est animal' sit secundum quod ipsum, quia est de omni
et primo, cum nullum sit medium inter genus et suam speciem proximam.

Ad hoc respondeo quod Aristotiles consueuit illam dictionem 'primo' accipere
dupliciter. Uno modo pro carentiam prioris per quod posset demonstrari, et sic
est idem 'primum' et 'immediatum'; sed non sic accipitur ibi 'primum' quando
dicimus quod ad uniuersale requiritur quod sit de omni et primo. Alio modo
'primum' accipitur prout est secundum totum, non solum secundum partem; unde
sic in quinto* et sexto* Physicorum accipitur 'primum', et sic non ualebant
obiectiones.

Respondeo ergo directe ad quaestionem. Dico quod non omne secundum quod ipsum
est immediatum, siue etiam primum per carentiam prioris medii per quod possit
demonstrari, quia tunc sequeretur, sicut dixi, quod conclusio demonstrabilis
non esset secundum quod ipsum. Similiter dicendum est, e conuerso, quod non
omne immediatum est secundum quod ipsum. Quia immediata est praedicatio generis
de sua specie proxima, ut 'homo est animal'; tamen non est secundum quod ipsum.
Similiter, haec est immediata et indemonstrabilis 'omnis homo est albus uel non
albus', tamen non est secundum quod ipsum; illud enim praedicatum disiunctum
non est 'homini' praecisum nec proprium.

Istis uisis respondetur ad rationes.

1. Ad primam, concedo quod uniuersale est primum prout 'primum' significat
praecisionem praedicati ad subiectum; sed sic non conuertuntur ad inuicem
'primum' et 'immediatum'.

2. Ad aliam, dico quod in proposito non est idem secundum quod ipsum et non
propter alterum, sed est idem secundum quod ipsum et praecisum.

3. Ad aliam, conceditur, contra Lincolniensem, quia alii*, etiam sollemnes,
dicunt contrarium.

Quaestio 22a

UTRUM IN OMNI DEMONSTRATIONE NECESSE SIT PRIMUM INESSE MEDIO ET MEDIUM INESSE
POSTREMO SECUNDUM QUOD IPSUM

Consequenter quaeritur, uicesimo secundo, utrum in omni demonstratione necesse
sit primum inesse medio et medium inesse postremo secundum quod ipsum. Et per
'primum' intelligatis extremitatem maiorem, et per 'postremum' minorem. Unde
ista quaestio nihil aliud quaerit nisi utrum omnis demonstratio debet esse ex
praemissis de secundum quod ipsum.

1. Et arguitur quod non: quia contingit arguere et demonstrare per causas
remotas, ut post dicetur; tamen in tali demonstratione non oportet esse
secundum quod ipsum, quia tale secundum quod ipsum requirit appropriationem, et
causa remota non est appropriata effectui; ergo non oportet praemissas in
demonstratione esse secundum quod ipsum.

Et quia forte aliquis diceret quod demonstratio per causam remotam non est
demonstratio propter quid neque potissima, quaestio autem debet intelligi de
demonstratione potissima, ideo probo quod demonstratio per causam remotam est
potior et magis propter quid quam demonstratio per causam propinquam: quia
demonstratio potissima debet esse ex causis primis, ut dicit Aristotiles*,
secundo capitulo; causae autem remotae sunt simpliciter priores quam causae
propinquae et immediatae; ideo demonstratio per illas est potior.

Et confirmatur: quia demonstratio est potior quae demonstrat propter quid res
est; ideo ista magis uidetur esse potior quae est per causas propter quas res
magis est; sed constat quod res habet magis esse per causas remotissimas, quae
sunt simpliciter primae, quam per propinquas, quae sunt simpliciter
posteriores, propter quod in libro de Causis* dicitur quod prima causa plus
influit in causatum quam secunda; ergo probatum est propositum, quod per causas
remotas sunt potissimae demonstrationes.

2. Item, ad principale argumentum: quia aliquae sunt demonstrationes
negatiuae; tamen in illis non inest primum medio, immo negatur de ipso.

3. Item, cum ista propositio 'omnis triangulus isosceles habet tres angulos
aequales duobus rectis' sit necessaria et per se dubitabilis et scibilis,
sequitur quod ipsa est demonstrabilis; et tamen impossibile est aliquod dare
medium quod se habeat ad utramque extremitatem secundum quod ipsum, eo quod
extremitates non ad inuicem conuertuntur, immo 'habere tres angulos aequales
duobus rectis' est in plus quam 'isosceles'; ergo est demonstratio cuius
praemissae non erunt secundum quod ipsum.

Oppositum arguitur per Aristotiles*: quoniam illa fuit prima conclusio septimi
capituli, scilicet quod in omni demonstratione necesse est primum inesse medio
et medium postremo secundum quod ipsum, quam conclusionem probat Aristotiles
sicut dicit Lincolniensis*: omnis demonstratio debet esse ex propositionibus
[potissime] per se; ergo omnis demonstratio potissima debet esse ex
propositionibus potissime per se; sed per se potissime est idem quod secundum
quod ipsum; ergo omnis demonstratio potissima ex praemissis secundum quod
ipsum.

Notandum est quod conclusio demonstrabilis et scibilis non scitur perfecte
donec scitur per praemissas immediatas et indemonstrabiles, ut ante dictum est.
Tamen ex hoc non sequitur quod oporteat praemissas esse secundum quod ipsum,
quia dictum fuit quod non omnis propositio immediata est indemonstrabilis.

Item, manifestum est, sicut ante dictum fuit, quod oportet omnem
demonstrationem esse ex necessariis et per se inhaerentibus. Sed tamen non
sequitur ad hoc quod omnis demonstratio debeat esse ex praemissis secundum quod
ipsum. Quia necessarium, uel per se, est in plus quam secundum quod ipsum; ideo
arguendo sic 'demonstratio est ex per se; ergo demonstratio est ex secundum
quod ipsum' est arguere a superiori ad inferius affirmatiue, et tale argumentum
non ualet gratia formae, immo est fallacia consequentis.

Sed cum dicitur quod Aristotiles sic arguit secundum Lincolniensem, respondeo
quod illud argumentum, ut mihi uidetur, non ualet gratia formae, sicut ante
dicebatur. Unde modo consimili argueretur quod cum omnis planta sit uiuens,
[concluderetur quod] omne quod est proprie uel propriissime uel potissime
planta sit proprie ⟨uel propriissime⟩ uel potissime uiuens. Modo conclusio
esset falsa, licet antecedens sit uerum. Ergo consequentia non ualuit gratia
formae.

Tamen forte potest dici quod consequentia ualebat gratia materiae de
demonstratione potissima et propter quid. Quia [sicut] in naturalibus causa non
producit effectum determinatum nisi per circumstantias sit appropriata et
determinata ad talem effectum; uerbi gratia sol aut deus non generat
naturaliter hominem nisi eorum causalitas per causas et circumstantias
particularibus approprietur speciei humanae. Modo scire perfecte propter quid
est scire causam efficientem ut sufficienter se habet ad talem effectum. Ideo
scire perfecte propter quid non est scire per aliquam causam nisi propriam uel
appropriatam circumstantiis eam determinantibus et eam appropriantibus. Et ita
ad sciendum perfecte propter quid requiritur cum necessitate et perseitate
appropriatio quae reddit secundum quod ipsum.

Deinde, notandum est quod in scientiis in quibus ea pro quibus termini
supponunt non se habent ad inuicem sicut causa ad causatum, ut in mathematicis,
subiectum accipitur tamquam causa passionis et definitio quidditatiua tamquam
causa definiti, sicut ante dictum est. Ideo etiam subiectum proprium accipitur
proprie tamquam causa propria passionis. Ideo sicut in uere causis et causatis
non scitur perfecte propter quid effectus est nisi sciatur eius causa cum
appropriatione, ita nec perfecte dicimus scire passionem nisi de subiecto
appropriato per modum appropriatum, et hoc est secundum quod ipsum.

Tamen ad magis explicandum intentionem Aristotilis et ueritatem quaesiti pono
conclusiones. Una est quod nulla passio habens subiectum proprium et adaequatum
scitur perfecte demonstratiue nisi sciatur de illo subiecto proprio. Probatio:
quia si solum sciatur de subiecto inferiori, tunc non scietur secundum suum
totum ambitum, eo quod conuenit aliis, et ita non scietur perfecte; si uero
sciatur solum de subiecto superiori, tunc non scietur de illo uniuersaliter,
sed solum particulariter, et illa scientia non est perfecta, quia relinquit
dubium quibus insit et quibus non: uerbi gratia, si tu solum scias quod omnis
isosceles habet tres angulos aequales duobus rectis, tu non habes de illa
passione scientiam secundum suum totum ambitum, cum illa conueniat aliis ab
isoscele, ut isopleuro et gradato; si autem sciatur quod aliqua figura habet
tres angulos aequales duobus rectis, adhuc dubitatur utrum omnis habeat, et si
sciatur quod aliqua habet et non omnis, adhuc dubitatur quae sit illa quae
habet et quae non habet; ideo de passione non habetur perfecta scientia.

Secunda conclusio est haec, quod nulla passio perfecte potest sciri de
subiecto proprio uniuersaliter nisi per medium proprium et conuertibile. Quia
non potest de eo sciri nisi per primum modum primae figurae, et ⟨in⟩ isto modo
impossibile est quod medium sit supra maiorem extremitatem, eo quod maior
extremitas dicitur de medio uniuersaliter; impossibile etiam est quod medium
sit sub minori extremitate, quia praedicatur de ea uniuersaliter; ergo si maior
extremitas et minor ⟨LACUNA⟩

Ex ista sequitur tertia conclusio, quod de nulla passione habente subiectum
proprium habetur scientia demonstratiua perfecta nisi ex praemissis secundum
quod ipsum. Praemissae enim reducuntur ad secundum quod ipsum quando medium est
utrique extremitati proprium et conuertibile. Et credo quod hoc intellexit
Aristotiles.

Quarta conclusio est quod aliquae sunt passiones demonstratiue scibiles de
suis subiectis quae nullum habent subiectum proprium et adaequatum. Verbi
gratia, perpetuitas secundum Aristotilem est scibilis de caelo, de prima
materia et de accidentibus caeli. Tamen nullus est conceptus substantialis
praecise conueniens praedictis. Ideo dictae passioni non potest assignari
subiectum substantiale proprium et adaequatum. Et si tu dicas quod ei
assignatur subiectum accidentale et connotatiuum, tunc dicam quod tale
subiectum non erit subiectum ultimatum, immo passio quaedam scibilis, sicut
⟨perpetuitas⟩ de deo et prima materia et aliis praedictis. Et non potest
assignari sibi subiectum proprium et adaequatum, quia non substantiale, ut
dicebatur, nec accidentale, quia sic procederetur in infinitum.

Ex istis concludo quintam conclusionem, quod aliquae passiones sciuntur
demonstratiue de subiectis suis quamuis possibile sit eas sciri absque hoc quod
sciantur ex praemissis secundum quod ipsum. Quod enim materia est perpetua non
potest sciri ex praemissis secundum quod ipsum, quia nihil conuertibile
materiae esset conuertibile perpetuitati uel e conuerso.

Sexta conclusio est quod multae conclusiones sciuntur quantum possibile est
eas sciri absque hoc quod praemissae per quas sciuntur sint secundum quod
ipsum. Verbi gratia, quod omnis isosceles habet tres angulos aequales duobus
rectis scibile est demonstratiue, et non essent praemissae secundum quod ipsum.
Similiter posset demonstrari quod omnis homo est substantia, et non essent
praemissae secundum quod ipsum, propter inconuertibilitatem terminorum. Et
omnino ubi termini conclusionis non sunt conuertibiles ad inuicem, si illa
conclusio sit demonstrabilis, ipsa non scitur ex praemissis secundum quod
ipsum, licet sciatur in quantum perfecte posset sciri.

Ad rationes.

1. Ad primam potest dici quod demonstratio uocatur 'per causam remotam' in
proposito quando nomen significans causam non est appropriatum per
circumstantias nomini significanti effectum, sed uocatur 'per causam propinquam
et propriam' si in demonstratione fuit talis appropriatio. Ideo in proposito
non uocamus 'causam remotam' illam causam quae uere et realiter est communis in
causando, sicut esset deus aut caelum, nec in proposito uocamus 'causam primam'
illam quae uere est prima in essendo, sicut deus, quia sic non oportet
demonstrationem esse ex primis causis, immo per primoritatem in proposito
intelligimus immediationem propositionis. Et sic patet quod illae rationes quae
arguebant de remota causa non sunt ad propositum. Et de eis etiam dicetur post.

2. Ad aliam, posset concedi quod Aristotiles in illa quaestione non dicebat de
negatiuis, nec intendebat de illis quae dicta sunt, scilicet in quibus scientia
perfecta habetur de passione habente subiectum proprium.

3.Ad aliam, concessum est quod multae conclusiones sunt scibiles et
demonstrabiles quae non possunt demonstrari ex praemissis secundum quod ipsum.

Quaestio 23a

UTRUM POSSIBILE SIT DEMONSTRANTEM DESCENDERE DE GENERE IN GENUS

Consequenter quaeritur, uicesimo tertio, utrum possibile sit demonstrantem
descendere de genere in genus.

1. Arguitur quod sic: quia de arithmetica descenditur in musicam et de
geometria in astronomiam et perspectiuam; modo conclusiones arithmeticae
supponuntur in musica tamquam principia per quae conclusiones musicae
demonstrantur, et ita similiter conclusiones probatae in geometria supponuntur
tamquam principia in astronomia uel perspectiua; ergo manifestum est quod de
una scientia possibile est descendere in aliam.

2. Item, etiam per principia geometriae scitur et demonstratur in medicina et
chirurgia quod uulnera circularia tardius sanantur; et sic patet quod
demonstrans descendit bene de scientia in scientiam, quia de geometria in
medicinam. Similiter etiam, tertio Meteorum*, capitulo de iride, descendit
demonstrans de geometria uel perspectiua in scientiam naturalem, cum tamen
istae sint diuersae scientiae et habentes diuersa genera subiecta. Similiter
etiam, primo Physicorum*, descenditur de metaphysica in physicam, probando et
demonstrando principia quae debent supponi in physica, scilicet plura esse
entia. Tamen istae sunt diuersae scientiae habentes diuersa genera subiecta.

3. Item, si una scientia sumit aliqua suorum principiorum ab altera, possibile
est ex illa altera a qua supponitur descendere in illam quae haec supponit; sed
saepe contingit quod una scientia supponitur ab alia; ergo contingit descendere
de una ad aliam. Maior uidetur nota: quia non uidetur causa quare una scientia
supponeret ab alia nisi in suis demonstrationibus posset fieri descensus ex
alia in ipsam. Modo minor est manifesta: quia omnes scientiae supponunt ab ipsa
metaphysica et, e conuerso, metaphysica supponit quaedam suorum principiorum ex
naturali philosophia, ut uult Commentator, secundo de Anima* et secundo
Physicorum*; similiter, Aristotiles* ponit quod arithmetica est prior
geometria, quod non uidetur esse nisi quia geometria supponit aliquid ab
arithmetica; ergo patet quod de pluribus diuersis scientiis, et non
subalternatis ad inuicem, fit descensus de una in aliam.

4. Item, ille descensus de quo quaeritur est possibilis: quia passio unius
scientiae potest demonstrari de subiecto alterius scientiae in illa altera
scientia. Hoc patet: quia Aristotiles* propter hoc negat huius modi descensum
+concludit arithmeticam demonstrationem non conuenire in accidentia
magnitudinum+, id est passiones unius scientiae non inesse demonstrationibus de
subiecto alterius scientiae; ergo, per oppositum, si passio unius scientiae sit
demonstrabilis de subiecto alterius scientiae, possibile est quod descendatur
demonstrando de uno genere in aliud genus; tunc +sumatis illam+ quod passio
unius scientiae demonstratur de subiecto alterius, ⟨ut⟩ sphaericitas, quae est
passio geometriae, demonstratur in naturali philosophia de caelo et terra, quae
sunt subiecta naturalia.

5. Item, una scientia potest demonstrare illud idem quod alia demonstrat; ergo
possibile est descensus de uno genere in aliud. Illa consequentia probatur:
quia Aristotiles*, qui ponit consequentiam conuersam, concludit enim sic: si
non sit possibile descendere de genere in genus, ad unam scientiam non spectat
demonstrare illud quod est alterius scientiae; modo si haec consequentia est
bona, oportet quod illa sit bona de opposito consequentis ad oppositum
antecedentis, et talis erat consequentia illa; ergo est bona. Antecedens
probatur: quia terram esse rotundam demonstratur in scientia naturali et per
scientiam naturalem, et tamen idem demonstrat astrologus per principia sua;
igitur ... ⟨et caetera⟩.

Oppositum arguit Aristotiles, dicens "non ergo est ex alio genere descendentem
demonstrare"*.

Item, dicit idem "quoniam ex eodem genere necesse est eadem media et ultima",
id est media et extremitates, "in demonstratione esse, ergo non contingit
demonstrantem descendere de genere in genus"*. Consequentia uidetur clara: quia
non uidetur esse descensus de genere in aliud nisi quia medium per quod
demonstratur est ex uno genere et extremitates quae de se inuicem demonstrantur
sint de alio genere; tamen hoc est impossibile, ut dicit Aristotiles; igitur
impossibile est descendere ⟨de genere in genus⟩.

Item, dicit Aristotiles* quod oportet demonstrationem esse ex propriis, et
propter hoc ad geometriam non spectat quod linea recta sit pulcerrima linearum,
uel pulcrior aliis lineis; sed si descenderetur de uno genere ad aliud genus,
non esset demonstratio ex propriis; ergo sic non contingit descendere.

Ista quaestio, ut mihi uidetur, est difficilis, primo quia ualde modicum
discussa est inter philosophos et doctores, secundo quia tangit ad modum
distinctionis scientiarum, et est multum difficile assignare unde et quo modo
scientiae accipiant originaliter suam distinctionem.

Sciendum tamen est quod non potest imaginari descensus de una scientia in
aliam nisi propter aliquam conuenientiam illarum scientiarum in considerando de
aliquo eodem. Igitur primitus uidendum est qualiter contingat diuersas
scientias considerare de eodem. Et ad hoc uidendum dicit Aristotiles primo quod
tria principia considerantur in aliqua scientia, scilicet subiecta, passiones
et dignitates, quae sunt principia ad demonstrandum passiones de suis
subiectis. Idcirco uidendum est quo modo diuersae scientiae in istis possint
conuenire aut in aliquibus eorum. Et de hoc ad praesens pono conclusiones.

Prima est quod numquam diuersae scientiae habent idem subiectum primum. Hoc
patet: quia a distinctione subiectorum primorum oritur distinctio scientiarum,
et ab unitate subiecti oritur unitas scientiae, sicut post innuit Aristotiles
in hoc libro*; ergo diuersarum scientiarum necesse est esse diuersa genera
subiectorum uel subiecta prima.

Et sciatis quod non loquor de subiecto pro eo de quo dicitur praedicatum in
propositione, sed loquor de subiecto* in ordine ad suam passionem, scilicet pro
illo genere uel termino communi cui debentur primae passiones principales
scientiae et in cuius attributione consideratur omne quod in illa scientia
consideratur. Tale enim subiectum in qualibet scientia una oportet esse unum.
Et ad hoc declarandum ego ostendo quod in omni scientia una continente multos
terminos, multa principia, multas demonstrationes et conclusiones, necesse est
esse unum per cuius unitatem totalis scientia de omnibus praedictis dicatur
una. Et postea declarabitur quod illud unum in unaquaque scientia est eius
primum subiectum.

Declaro igitur primum istorum. Quia omnis congregatio multorum exsistens una
aliter quam per modum continuitatis uel cumuli habet unitatem originaliter ex
aliquo uno ad quod caetera habent ordinationem et attributionem, cum simpliciter
sint inter se diuersa; uerbi gratia, exercitus continens currus, homines et
equos dicitur unus propter unitatem ducis, ad quem omnia caetera ordinantur.
Modo scientiae tales, scilicet continens plures et diuersas conclusiones et
demonstrationes, sunt unae non propter continuationem nec solum per modum
cumuli, seu acerui. Ergo in eis oportet esse aliquod unum ad quod omnia alia
attribuuntur, per cuius unitatem et aliorum ordinem et attributionem ad ipsum
totalis congregatio dicitur una scientia.

Et hoc iterum confirmatur. Quia non posses assignare differentiam geometriae
ad arithmeticam nisi quia haec est de numeris et habentibus attributionem ad
numerum et illa est de magnitudinibus et habentibus attributionem ad
magnitudines. Unde absurdum esset dicere quod ponendo differentiam inter has
scientias oporteret discurrere per omnes eius conclusiones et omnia subiecta
illarum conclusionum, quia sic numquam esset scita illa differentia. Ergo
manifestum est quod geometria dicitur una propter unitatem istius termini
'magnitudo' et arithmetica propter unitatem istius termini 'numerus', et sic
propter distinctionem huius modi terminorum haec scientiae ad inuicem sunt
distinctae.

Item, non posses causam assignare quare ista 'triangulus habet tres angulos
aequales duobus rectis' est de scientia geometriae magis quam de scientia
arithmeticae nisi tu recurreres ad alios terminos primos illarum scientiarum,
in ordine ad quos multa alia considerantur. Verbi gratia, ista conclusio
'triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis' est de geometria propter
reductionem eius ad magnitudinem, de qua tamquam de primo subiecto considerat
geometria. Et ista conclusio 'elementa sunt ad inuicem transmutabilia' est
etiam de scientia naturali quia reducitur ad illud genus 'ens mobile', uel 'ens
naturale'. Et sic de aliis scientiis uel conclusionibus.

Ex dictis iam apparet quod secundum quod ponebatur esse declarandum , scilicet
quod illud unum a quo scientia habet unitatem et distinctionem est suum primum
subiectum, ut magnitudo in geometria et numerus in arithmetica. Et confirmatur
per Aristotilem, primo huius* et quarto Metaphysicae*, qui expresse dicit
scientiam unam esse unius generis subiecti, considerantem eius partes et
passiones, et ⟨partes et passiones⟩ suarum partium. Et hoc probatur tali
ratione. Quia cum scientia una ab aliquo uno debeat habere unitatem, oportet
quod hoc sit uel ab uno subiecto, uel ab una passione, uel ab uno principio,
siue ab una dignitate, cum inter caetera haec considerentur, ut saepe innuit
Aristotiles in hoc libro*. Sed non potest dici quod scientia talis dicatur una
propter unam passionem: quia in naturali scientia, uel etiam in geometria,
considerantur ualde plures et diuersae passiones, quae non reducuntur ad
inuicem nisi forte ratione reductionis earum ad aliquod unum genus subiectum,
et etiam quia passiones sunt posteriores naturaliter suis subiectis; modo non
ex postremo, sed ex primo debet congregatio habere unitatem, ut exercitus ex
duce. Nec potest dici quod ex una dignitate scientia accipiat unitatem: quia in
nulla scientia est unica dignitas uel unicum principium complexum, immo ualde
multa, et non reducibilia in inuicem nec demonstrabilia ex inuicem, quia, sicut
declaratur primo huius*, principia indemonstrabilia, siue principia immediata,
multiplicarentur secundum multiplicitatem eorum mediorum; et iterum principia
complexa sunt naturaliter posteriora subiectis et passionibus, licet dicantur
prima inter complexa, et ex posterioribus non sumitur unitas. Ergo concluditur
quod ex unitate primi subiecti scientia accipit unitatem. Ideo male considerant
moderni multi*, non assignantes in scientia una continente multas conclusiones
+unum cum primo subiecto, sed solum subiectorum conclusionum+.

Hic est uidendum quo modo ad aliqua alia diuersae scientiae participant in
considerando de eodem. Et quantum ad praesens, dico primo quod scientiae
diuersae participant saepe in subiecto aliquo modo eodem, licet non totaliter,
scilicet sic quod subiectum unius scientiae claudit in se, uel in sua ratione,
subiectum alterius scientiae et contrahit ipsum aliqua contractione, et tunc
una istarum scientiarum dicitur alteri subalternata. Unde sic omnes scientiae
se habent ad metaphysicam; contrahunt enim subiectum, quod est communissimum.
Ideo omnes aliae scientiae sunt tamquam subalternatae ipsi metaphysicae, ut
Aristotiles declarat quarto Metaphysicae*; dicit enim quod quaedam est
scientia, scilicet metaphysica, quae speculatur ens in quantum est ens et quae
huic insunt secundum se, sed quaelibet aliarum scientiarum abscidit sibi
aliquam partem entis. Isto etiam modo habet se musica ad arithmeticam, et
astrologia seu perspectiua ad geometriam.

Secundo dico quod diuersae ⟨scientiae⟩ possunt sic participare in considerando
de eodem quod illud quod consideratur in una tamquam subiectum primum bene
consideratur in alia tamquam passio. Verbi gratia, magnitudo consideratur in
geometria tamquam subiectum, et numerus in arithmetica; tamen numerus et
magnitudo considerantur in naturali philosophia tamquam passiones entium
naturalium. Etiam naturalis habet considerare de corporibus naturalibus cuius
debeant esse magnitudinis et qualis figurae. Quamuis enim rationes magnitudinis
et figurae absoluantur a rationibus corporum naturalium consideratorum ut
naturalia, tamen in quantum corpora naturalia exigunt ad suas operationes
certas magnitudines et figuras; oportet ergo naturalem considerare huius modi
figuras et magnitudines tamquam passiones corporum naturalium.

Ex hoc etiam patet, tertio, quod eaedem passiones possunt in diuersis
scientiis considerari tamquam passiones corporum naturalium, in quantum
exiguntur ad eorum operationes, ut certae figurae , et tales etiam figurae
considerantur in geometria tamquam passiones magnitudinum, sed hoc est secundum
rationem abstractam a motu.

Quarto, dico quod eaedem dignitates communes ueniunt in diuersis scientiis,
ita quod diuersae scientiae utuntur eis. Verbi gratia, tam ⟨arithmetica quam⟩
geometria utuntur ista dignitate, scilicet 'si ab aequalibus aequalia demas,
quae remanent sunt aequalia'. Et omnes etiam scientiae utuntur primis
principiis doctrinae; uerbi gratia 'de quolibet esse uel non esse et de nullo
⟨ambo⟩ simul'. Tamen dicit Aristotiles* quod huius modi principiis non utuntur
diuersae scientiae eodem modo, sed cum quibusdam contractionibus conuenientibus
subiectis suis. ⟨Verbi gratia,⟩ geometria capit quod si ab aequalibus
magnitudinibus aequales magnitudines demas, quae remanent sunt aequales, et
arithmetica recipit ⟨quod⟩ si ab aequalibus numeris aequales numeros demas, qui
remanent sunt aequales. Nulla enim scientia debet capere principium in maiori
communitate quam ipsum indigeat. Sic etiam de primo principio doctrinae
metaphysicus capit quod idem simul inesse et non inesse est impossibile;
geometer autem capit quod eandem lineam esse rectam et non rectam est
impossibile.

Consequenter, etiam debetis scire quod conclusiones scientiae subalternantis
accipiuntur saepe in subalternata tamquam principia, non tamen in sua
communitate, quia excederent metas scientiae subalternatae, quae est inferior,
sed contrahuntur sicut subiectum subalternantis contrahitur in subalternata.

Hoc uiso de communicatione scientiarum diuersarum, nunc uidendum est de
descensu, unde quaestio quaerebat. De hoc oportet respondere secundum
exigentiam significationis huius termini 'descensus' uel 'descendit', quoniam
quid nominis in scientia est principium doctrinae et debet praesupponit.

Dico ergo primo quod si per 'descensum de scientia in scientiam'intelligas
quod subiectum unius fiat passio alterius, aut etiam passio unius passio
alterius, bene esset possibile descendere de una scientia in aliam scientiam,
ut declaratum fuit.

Secundo, dico quod si per 'descendere de una scientia in aliam' intelligas
quod subiectum primum unius fiat subiectum primum in alia, hoc est impossibile,
ut dictum fuit prius. Tamen, quantum ad subiecta, sic est possibilis descensus
sicut descendere de toto in modo ad suam partem. Nam subiectum subalternatae
bene est pars in modo ad subiectum subalternantis, ut numerus sonorum ad
numerum et magnitudo uisualis ad magnitudinem.

Deinde, dico, quantum ad principia, quod numquam sic descendetur de una
scientia in aliam quod principium uel conclusio unius fiat principium alterius
nisi aliquo modo diuersificetur per contractionem, quoniam scientia communior
non utitur principiis propriis scientiae specialis, et etiam scientia specialis
non utitur principiis uel conclusionibus scientiae superioris in tota eorum
communitate, sicut apparet, sed cum contractionibus, ut dictum fuit.

Tamen, ultimo, dico quod si per 'descensum de una scientia in aliam'
intelliges quod principia uel conclusiones unius scientiae fiant cum quadam
contractione principia alterius scientiae, tunc ualde multipliciter contingit
descendere de una scientia in aliam. Quoniam quandocumque supponit aliqua ab
alia, contingit dicto modo descendere de illa a qua supponitur in illam quae
supponit. Modo certum est quod scientia naturalis saepe supponit a mathematica,
ut in consideratione de iride et de proportionibus motuum. Similiter, e
conuerso, mathematicus aliqua supponit a naturalibus, ut quod continuum sit
diuisibile in semper diuisibilia, uel etiam quod non sit compositum ex
indiuisibilibus. Hoc enim oportet quod supponat, quoniam si compositum esset
continuum ex indiuisibilibus, quasi omnes demonstrationes et conclusiones
mathematicae essent falsae. Similiter, omnes scientiae supponunt a metaphysica
et a logica uniuersalissima quae sibi contrahunt. Similiter, e conuerso,
metaphysica supponit aliqua, ut uult Commentator, prooemio de Anima*, et multis
locis. Et sic patet quod contingit in omnibus istis scientiis descendere de una
scientia in aliam, et hoc totum est propter participationem earum in
considerando de aliquibus eisdem terminis. Mathematica enim potest de omnibus
⟨magnitudinibus et numeris⟩ considerare; physica autem considerat de
⟨quibusdam⟩ magnitudinibus et numeris de quibus etiam mathematicae considerant.

Sed ultimate dubitatur quare dixit Aristotiles* quod non contingit
demonstrantem descendere de genere in genus, ex quo dictum est quod de
mathematica descenditur in naturalem et e conuerso, et de metaphysica in
utramque. Respondeo quod hoc numquam Aristotiles dixit simpliciter, sed dicit
quod non contingit descendere nisi propter aliquam participationem in
considerando de eodem; ideo dicit quod +arithmeticam demonstrationem non
contingit descendere in geometriam nisi magnitudines et numeri sint+. Iterum,
si eadem passio conueniat subiectis diuersarum uni per se et alteri per
accidens ⟨sic⟩ descendetur quod illa passio ⟨sit⟩ probata in illa scientia de
uno subiecto per se et de alio per accidens. Et sic bene dicit* quod geometria
non considerat utrum linea recta sit pulcra uel pulcerrima linearum, quia illae
passiones 'pulcrum' et 'pulcerrimum' pure accidentaliter se habent ad istum
terminum 'magnitudo' et ad species eius.

Deinde, etiam non fit sic descensus quod scientia inferior inquirat de
subiecto suo passionem inquisitam in scientia superiori de subiecto primo, quia
uel supponit eam uel de ea non curat. Ideo etiam bene dixit Aristotiles* quod
geometria non intendit de istis quaestionibus utrum hoc est idem illi uel
diuersum uel utrum linea recta sit contraria circulari uel non, eo quod illae
passiones sunt superioris scientiae, scilicet metaphysicae.

1. Et tunc conceditur quod arithmetica in musica et geometria in astrologiam
et perspectiuam bene descendunt, sed non sine contractione. Immo etiam
geometria potest descendere in naturalem et medicinalem, propter communitatem
istarum scientiarum in considerando de magnitudinibus et figuris.

2-5. Omnes aliae rationes conceduntur, scilicet quod una scientia supponit ab
alia et quod eadem passio bene consideratur in diuersis scientiis. Utrum autem
eadem conclusio demonstretur in diuersis scientiis et quo modo hoc sit
possibile uidebitur in quaestionibus sequentibus.

Quaestio 24a

UTRUM IN OMNI DEMONSTRATIONE NECESSE SIT MEDIUM ET EXTREMA ESSE DE EODEM GENERE

Consequenter quaeritur, uicesimo quarto, utrum in omni demonstratione necesse
sit medium et extrema esse de eodem genere.

1. Et arguitur primo quod non: quia extrema demonstrationis sunt subiectum et
passio, et tamen saepe subiectum et passio non sunt de eodem genere, sed
subiectum forte est de praedicamento substantiae et passio de praedicamento
qualitatis; ⟨igitur⟩... et caetera.

2. Item, mathematicum et naturale non sunt de eodem genere scibili, et tamen
aliquando medium mathematicum cadit inter extrema naturalia in demonstratione;
uerbi gratia, quia illa conclusio naturalis 'uulnera circularia tardius
sanantur' demonstratur propter quid per medium mathematicum, ut uult
Aristotiles*; ergo tunc medium et extrema non sunt ex eodem genere.

3. Item, idem non est in diuersis generibus, saltem non subalternatim positis;
dicitur enim in Praedicamentis* "diuersorum generum et non subalternatim
positorum ..."; sed constat quod idem demonstratur de diuersis generibus
scibilibus, ⟨ut de scibili metaphysicali et⟩ de scibili naturali; uerbi gratia,
perpetuitas demonstratur de deo et motu; igitur est possibile quod ⟨in⟩ utraque
demonstratione ⟨medium et⟩ extrema ⟨non⟩ sint de eodem genere.

4. Item, contingit descendere de uno genere in aliud genus multipliciter,
sicut dictum est in alia quaestione; ideo tunc non sunt media et extrema de
eodem genere, sed de diuersis.

Oppositum tamen dicit Aristotiles: unde dicit* ⟨quod⟩ nisi medium esset de
genere extremorum non conueniret eis per se, sed per accidens, et demonstratio
non fit ex eis quae dicuntur per accidens; ideo necesse est medium esse de
genere extremorum.

Respondendum est breuiter quod 'genus'*, prout spectat ad propositum,
inuenitur capi tripliciter in philosophia; et uocatur unum 'genus
praedicabile', aliud 'genus naturale' et tertium 'genus scibile', et ipsum
etiam solet dici 'genus subiectum'. Genus naturale dicitur a generatione, et
isto modo quaecumque habent ad inuicem generationem et transmutationem dicuntur
esse de eodem genere naturali, et genus illud est primum subiectum ex quo talia
generantur. Oportet enim omnia quae habent transmutationem ad inuicem, siue ex
inuicem, conuenire in aliquo subiecto uno eodem ex quo illa fiunt. Isto modo
dicitur, quinto Metaphysicae*, quod ⟨de⟩ eodem genere sunt quorum est eadem
materia uel quorum est ⟨idem⟩ subiectum primum et remotum uel propinquum. Et
ita etiam dicitur, undecimo Metaphysicae*, quod corruptibile et incorruptibile
sunt diuersa genere et non eiusdem generis, scilicet quia non habent ad inuicem
transmutationem nec communitatem in subiecto eodem; materia enim eadem prima,
⟨quae⟩ est subiectum commune corruptibilium, non inuenitur in aeternis,
secundum Commentatorem*.

Tunc statim ponitur conclusio quod isto modo capiendo 'genus' non necesse est
in omni demonstratione medium et extrema esse ex eodem genere. Quia saepe multa
sciuntur de illis corruptibilibus et generabilibus per causas superiores
incorruptibiles et ingenerabiles. Verbi gratia, in secundo de Generatione*,
quaerit Aristotiles demonstrare perpetuitatem generationum et corruptionum in
istis inferioribus ex perpetuitate motuum caelestium et ex perpetuitate primi
motoris, et tamen illa non sunt de eodem genere naturali.

Genus praedicabile dicitur quod est aptum natum praedicari de pluribus
differentibus specie in eo quod quid, de quo genere determinat Porphyrius*. Et
forte hoc genus dictum est ad similitudinem generis naturalis; sicut enim
materia est in potentia ad recipiendum diuersas formas, ita genus praedicabile
est in potentia ad hoc quod praedicetur et specificetur per diuersas
differentias.

Et ponenda est tunc conclusio, quod non est necesse medium et extrema esse de
eodem genere ⟨praedicabili⟩. Quia, sicut habebatur, extrema demonstrationis
possunt esse subiectum et passio quamuis subiectum sit de uno praedicamento et
passio de alio praedicamento. Modo quae sunt diuersorum praedicamentorum
numquam sunt de eodem genere praedicabili. Similiter, in demonstrationibus
negatiuis termini unius praedicamenti demonstrantur de terminis alterius
praedicamenti negatiue, ut quod nullus homo est albedo per medium substantiae
uel medium qualitatis, ut postea dicit Aristotiles in hoc libro*, et manifestum
est quod ibi extrema non sunt ex eodem genere praedicabili.

Sed, tertio modo, genus scibile, uel subiectum, in una scientia est ille
terminus de quo primo et principaliter intenditur in ⟨illa⟩ scientia. ⟨Et⟩ ex
huius modi ⟨generis⟩ unitate et attributione aliorum ad ipsum scientia dicitur
una, quamuis contineat multos diuersos terminos diuersorum praedicamentorum et
multas diuersas conclusiones et processus. Et illud genus uocatur 'genus
subiectum' in ordine ad passionem principalem illius scientiae, quia respectu
illius ipsum dicitur 'subiectum', uel etiam partes eius. Sic 'magnitudo' est
primum genus subiectum, uel primum genus scibile, in geometria, et 'numerus' in
arithmetica, et forte iste terminus 'mobile', uel iste terminus 'naturale', est
⟨subiectum⟩ in scientia naturali, et iste terminus 'demonstratio' est subiectum
in hoc libro. Et sciendum quod de tali genere loquitur Aristotiles in hoc
libro, ⟨dicens⟩ quod scientia una est unius generis subiecti, et in quarto
Metaphysicae*, ubi dicit quod sicut unius generis sensibilis est unus sensus,
ita unius generis scibilis est una scientia considerans partes eius et
passiones.

Notandum est quod tale subiectum potest bene uocari 'genus praedicabile', quia
potest plures habere species de quibus quidditatiue praedicatur. Immo in
qualibet scientia genus praedicabile supremum inter ea quae non transcendunt
metas illius scientiae debet poni primum genus scibile in illa scientia, siue
primum genus subiectum.

Ultimo notandum quod, loquendo de isto genere scibili, omnia illa dicuntur
esse ex eodem genere quae habent attributionem per se ad illud genus scibile
quod ponitur primum subiectum alicuius scientiae, dum tamen illam attributionem
per se habeat ad ipsum secundum illam rationem secundum quam ponitur genus
subiectum in tali scientia, siue ista attributio sit partis ad totum, uel
passionis ad subiectum, uel principii ad principiatum, uel etiam oppositi ad
oppositum. Si aliqua non habeant attributionem per se ad tale genus scibile,
tunc non dicuntur esse ex eodem genere; et ideo isti termini 'motus', 'actio'
et 'passio' et isti termini 'pulcrum', 'dulce' non sunt de genere mathematico,
quia numquam habent attributionem per se ad ista subiecta mathematicalia
'numerus' et 'magnitudo' secundum rationes abstractas secundum quas mathematica
considerat de istis generibus. Sed isti termini 'idem', 'diuersum', 'unum',
'multa', 'contrarium' et 'non contrarium', licet per se habeant habitudinem ad
magnitudinem et numerum, tamen hoc non est secundum rationem secundum quam
numerus et magnitudo considerantur et ponuntur subiecta in mathematica, immo
secundum rationem superioris entitatis. Et ideo iam huius modi termini non
dicuntur de genere mathematicae, sed de genere superiori, scilicet
metaphysicae.

Et istis uisis, ponenda est tertia conclusio, quod in omni demonstratione
necesse est medium et extrema esse de eodem genere scibili. Immo extendatur
conclusio sic quod omnino tales terminos consideratos in aliqua scientia una
necesse est ex eodem genere scibili esse. Et causa est quia esse de aliquo
genere scibili est habere per se attributionem ad illud genus. Sed omnes
termini considerati in aliqua scientia habent per se attributionem ad primum
genus subiectum illius scientiae. Aliter enim non esset illa scientia ⟨una⟩,
cum illa scientia recipiat unitatem ex unitate generis subiecti et
attributionem aliorum ad ipsum, non attributionem per accidens, sed
attributionem per se, eo quod scientiae demonstratiuae non curant de his quae
sunt per accidens.

Istis uisis, respondendum est ad rationes.

1. Ad primam, dico quod arguebat de genere praedicabili, et illa ratio
concessa est.

2-4. Sed ad alias rationes dicendum est quod saepe idem potest esse de
diuersis generibus scibilibus, licet non posset esse de diuersis generibus
praedicabilibus. Nam idem terminus potest conuenire per se terminis subiectis
diuersarum scientiarum, ut 'perpetuitas' 'deo' et 'motui' et 'primae materiae',
et etiam 'figura' 'magnitudini' et 'corpori naturali'; est enim per se quod
magnitudo finita est finita, et est etiam per se quod talis natura exigit talem
formam et figuram, ut aliam figuram homo et aliam equus. Et ideo, licet
descendatur de uno genere in aliud genus, tamen adhuc idem poterit esse de
utroque illorum generum.

Et sic est finis quaestionis.

Quaestio 25a

UTRUM MATHEMATICAE SCIENTIAE SINT ALIARUM SCIENTIARUM CERTISSIMAE

Consequenter quaeritur, uicesimo quinto, utrum mathematicae scientiae sint
aliarum scientiarum certissimae.

1. Arguitur quod non per Aristotilem, prooemio de Anima*, ubi Aristotiles
dicit quod scientia de anima debet omnibus aliis praeponi secundum nobilitatem
et certitudinem; ergo scientia de anima uidetur esse aliarum certissima, cum
tamen non sit scientia mathematica.

2. Item, expresse, prooemio Metaphysicae*, dicit Aristotiles quod prima
scientia, id est metaphysica, est omnium aliarum certissima; ergo mathematicae
non sunt certissimae.

3. Et idem probatur ratione; illa scientia est certior aliis, uel certissima,
quae est ex principiis omnino certissimis et notissimis; sed principia
metaphysicae, et non principia mathematicae, sunt omnino prima et certissima in
tantum quod nullus potest ea mente negare, ut habetur quarto Metaphysicae*;
ergo metaphysica est aliarum certissima, et non mathematica.

4. Item, subalternans est certior subalternata, unde propter hoc subalternata
supponit a subalternante sua principia; sed metaphysica subalternat sibi
scientiam mathematicam, immo etiam et omnes alias scientias speciales; ergo
metaphysica est certior mathematica, et simul aliis specialibus.

5. Item, istae scientiae non sunt certissimae quarum principia sunt falsa uel
dubia, aut ex aliis scientiis sumpta et declarata, et quarum etiam
suppositiones sunt falsae uel dubia et similiter conclusiones (ista maior per
se manifesta est); sed mathematicae scientiae sunt huius modi. Probo istam
minorem: quia principium mathematicum est 'omne totum est maius sua parte', et
hoc est falsum, quia compositum ex materia et forma non est maius quam materia;
si enim compositum est tripedale, ita materia est tripedalis.

6. Similiter, illud est principium mathematicum 'a quibuscumque aequalibus si
aequalia demas, quae remanent sunt aequalia'; et illud principium esset falsum
si magnitudo esset composita ex punctis: quia acciperem duas lineas quarum
quaelibet esset composita ex tribus punctis, et tunc pono quod a qualibet
istarum linearum auferatur linea duorum punctorum; utrobique remanebit solum
punctum; et sic prius illae lineae essent aequales, et ab eis remotae sunt
lineae aequales; tamen quae remanent non sunt aequalia, quia sunt
indiuisibilia; modo indiuisibile non dicitur aequale nec inaequale, quia
indiuisibile non est quantum, cum nihil est aequale uel inaequale nisi quantum;
⟨tamen⟩ ex mathematica non est demonstratum utrum linea componatur ex punctis
uel ⟨non⟩; ideo uel illud principium est in mathematica scientia incertum, uel
est ex alia scientia demonstratum et suppositum, et sic habeo quod intendebam
probare.

7. Aliud principium in mathematica est quod omnes anguli recti sunt ad inuicem
aequales et quod omnis angulus acutus est omni angulo recto minor, et illud
principium est similiter falsum; quia signemus angulum rectum A et lineae
constituentes eum sint tripedales, et ⟨sit⟩ alius angulus rectus B, et lineae
constituentes eum sint solum pedales: dico quod isti anguli non sunt aequales
ad inuicem, immo angulus linearum tripedalium est multum maior alio. Probatio:
quia inquiram "quae res est angulus iste?"; et non potest dici quod angulus sit
solum punctus in quo lineae se contingunt, quia tunc omnis angulus esset
indiuisibilis, et tunc nullus esset maior, quod est contra mathematicum; uel
igitur ille angulus est illae duae lineae quae tangunt se in puncto, uel est
superficies contenta inter illos duas lineas; si dicis quod angulus est illae
duae lineae, habeo propositum, quia lineae tripedales sunt maiores pedalibus;
si dicis quod ille angulus est superficies contenta inter illas lineas, adhuc
sequitur propositum, quia superficies maior continetur inter illas duas lineas
tripedales quam inter pedales.

Sed forte diceres quod angulus, licet sit illa superficies uel illae lineae,
tamen non est illa tota superficies uel ⟨totae⟩ illae lineae. Contra hoc
arguitur sic: si angulus sit aliqua pars illius superficiei, et non tota illa
superficies, oportet signare quanta et quae pars illius superficiei est
angulus, et non erit aliqua ratio quare tu debeas magis signare quartam partem
quam tertiam, uel millesimam quam centesimam; ideo uel angulus non est aliqua
pars illius superficiei, uel oportet dicere quod sit superficies. Sic igitur
apparet quod illud principium est falsum. Et ita posset probari quod unus
⟨angulus⟩ acutus esset altero angulo recto multo maior, scilicet si angulus
acutus extenditur per spatium unius leucae et angulus alius rectus solum per
spatium unius pedis.

8. Similiter ostendo quod suppositiones mathematicae sunt falsae: quia
mathematicus supponit quod omni magnitudine data contingit maiorem ⟨dare⟩
(aliter conclusio geometriae esset falsa quae ponit quod super omnem lineam
datam contingit triangulum aequilaterum collocari); modo ista conclusio esset
falsa si non posset dari magnitudo maior caelo: quia ego darem lineam
diametralem indiuisibilem de polo ad polum, et tunc super illam lineam non
posset triangulus aequilaterus collocari, quia oporteret tertium angulum exire
a caelo, quod non est possibile, ex quo illo non est magnitudo ⟨maior⟩; sed
tamen Aristotiles credidit probare in naturali philosophia quod est dare
magnitudinem qua non contingit dare maiorem: ⟨quia non contingit dare maiorem⟩
magnitudine mundi; igitur praedictum principium mathematicum et prima conclusio
mathematica essent falsa.

Oppositum arguitur per Aristotilem: quia, secundum omnes expositores,
intendit, primo huius*, declarare quod in mathematicis scientiis contingit
minor error et deceptio quam in aliis scientiis, et ita ipsae sunt certiores
aliis.

Item, arguitur per Commentatorem, secundo Metaphysicae*, dicentem quod
scientiae mathematicae sunt in primo gradu certitudinis, et naturales in hoc
sequuntur eas, et sine dubio quasi omnes, ex habitudine naturali intellectus,
concedunt demonstrationes mathematicas esse certissimas.

Ista quaestio breuiter soluenda est per distinctionem diuersorum modorum
secundum quod attendi potest certitudo scientiae. Unde potest dici quod
quattuor modis potest attendi certitudo in scientia. Primo modo, ex parte rerum
significatarum, propter earum firmitatem et immutabilitatem.

Tunc sit prima conclusio quod secundum istum modum certitudinis, metaphysica
est aliis scientiis certissima, pro tanto quod ipsa tractat de deo et
intelligentiis, quae inter alia entia sunt firmissima et immutabilissima. Aliae
autem scientiae non tractant de praedictis, saltem secundum conceptus
speciales. Unde si scientia naturalis considerat de deo, tamen hoc est secundum
rationem secundum quam dicitur motor, in qua ratione connotatur motus et
transmutatio.

Secundo modo, scientia dicitur certior inter alias scientias ex eo quod
scibile suum relinquit pauciores dubitationes.

Tunc sit secunda conclusio quod secundum istum modum scientia propter quid de
eadem re est certior scientia quia. Quia scito quid est, adhuc relinquitur
dubitari propter quid est, licet non e conuerso. Tamen, hoc non obstante,
difficilius est saepe, et occultius, scire propter quid quam scire quia est;
ideo si certitudo attenderetur penes facilitatem et euidentiam, posset dici e
conuerso, scilicet quod saepe demonstratio et scientia de eadem ⟨re⟩ quia est
sunt certiores quam scientia et demonstratio propter quid.

Tertio modo attenditur certitudo scientiae ex euidentia principiorum, et non
suppositione eorum ab alio. Et tunc credo quod concedendum sit quod metaphysica
sit aliarum certissima. Nam eius prima principia sunt omnino ex se euidentia,
et non supposita ex aliqua scientia priori. Principia autem specialia in
specialibus scientiis aut sunt occulta, aut explanata per metaphysicam, uel
sunt experta per sensum et per sensuales experientias, sicut est de multis
principiis naturalibus, et ibi non potest esse tanta certitudo quanta est in
illis principiis quae sunt intellectui euidentia.

Credo etiam quod isto modo mathematica scientia est multum incerta. Quia
principia mathematicalia indigent bene explanatione per superiores scientias;
et etiam multae conclusiones mathematicae indigent expositione eius quod de est
dubium et a multis non concessum, ⟨ut⟩ scilicet quod linea non sit composita ex
punctis; uerbi gratia, conclusio in geometria est ⟨quod possibile est⟩ omnem
lineam per aequalia diuidere, quod esset impossibile de linea punctorum
imparum, et etiam ita ista conclusio esset falsa quod diameter est
incommensurabilis costae, et sic de multis aliis; tamen geometria non habet
determinare nec demonstrare illam dubitationem.

Ultimo ⟨modo⟩ certitudo attenditur ex certo modo demonstrandi suppositis
principiis. Et tunc esset concedendum quod mathematicae demonstrationes essent
in primo gradu certitudinis: quia demonstrationes mathematicae maxime obseruant
formam syllogisticam et modum, et maxime sunt ex propriis mediis. Et si est
dubitatio in huius modi demonstrationibus mathematicis, est maxima certitudo ex
suppositione principiorum, et est tamquam certitudo condicionalis quod si ita
est sicut ⟨principia ponunt, ita est sicut⟩ conclusio ponit.

Tunc ad rationes respondetur. Et primo puto quod non erat intentio
Aristotilis, primo huius, comparare scientias mathematica alias scientias, sed
uolebat scientias demonstratiuas comparare ad illas quas uocabat doctrinas ac
persuasiones dialecticas, in quibus persuasionibus dialecticis contingit
pluries error et deceptio, quia non obseruatur forma syllogistica et modus.

1. Hoc uiso, dicendum est de scientia de anima quod Aristotiles comparabat eam
nec ad mathematicam nec ad metaphysicam, sed ad alias scientias naturales. Et
intendebat etiam de aliquali modo certitudinis de quo non est locutum, scilicet
quia operationes animae in nobis experiuntur, ideo caeteris paribus debemus
magis esse certi de his quae in nobis experiuntur quam de aliis.

2-4. Ad alias rationes, concessum est quod metaphysica simpliciter est
certissima, et etiam eius principia sunt euidentissima.

5. Sed ad rationem quae arguebat de falsitate principiorum mathematicalium et
suppositionum et conclusionum, dicendum est quod haec omnia sunt uera scilicet
principia, suppositiones et conclusiones in mathematica, si debite
intelligantur. Conceditur etiam bene quod aliqua sunt ex aliis scientiis
supposita. Et quando tu dicis de illo supposito 'omne totum est maius sua
parte', debet intelligi de toto quantitatiuo; omne enim totum quantitatiuum
quantitate extensionis est extensiue maius sua parte et omne totum
quantitatiuum quantitate discretionis est maius, id est plus, sua parte. Modo
tu arguebas de toto essentiali et de maioritate extensionis; ideo non arguebas
contra principium.

6. Ad aliam, "si ab aequalibus ...", dico quod illud principium ⟨non ualet de⟩
magnitudinibus, quia nulla magnitudo componitur ex indiuisibilibus; ideo non
est simpliciter principium, sed est in mathematica supponendum.

7. Ad aliam, de angulo, dico breuiter quod rationes uerum concludebant, ita
quod haec est simpliciter falsa 'omnis angulus rectus omni angulo recto est
aequalis'; et haec etiam est falsa 'omni angulus acutus est minor recto'. Tamen
sunt uerae ad intellectum quem habet mathematicus, scilicet quod omnes anguli
recti secundum aequalem distantiam a puncto angulari sunt aequales et omnes
anguli acuti sunt omnibus angulis rectis minores secundum aequalem distantiam a
puncto angulari.

8. Ad rationem de suppositionibus, dico quod mathematicus no supponit quod
omni magnitudini data contingit dare maiorem, sed quod omni ⟨magnitudine⟩ data
contingit imaginari maior. Prima enim conclusio debet intelligi secundum dictam
considerationem quod super omnem lineam datam contingit triangulum aequilaterum
collocari ⟨LACUNA⟩ sed sit dare magnitudinem tantam quanta potest imaginari. Et
si aliquis arguit de suppositionibus quae solent fieri discipulis (uerbi gratia
suppositio quod linea scripta in pariete sit recta quae tamen non est recta),
dico quod illa suppositio secundum sensum quem nobis debet facere non est
falsa, quia sensus non debet esse quod illa quam uides sit recta, sed quod
quaedam alia quam tu per eam intelligis significari sit recta, et hoc est
uerum.

Quaestio 26a

UTRUM DEMONSTRATIONES POSSINT AUGERI PER MEDIA

Consequenter quaeritur, uicesimo sexto, utrum demonstrationes possint augeri
per media.

1. Arguitur quod sic: quia praemissae in demonstrationibus saepe
prosyllogizantur ut ad immediata reducantur, et quaelibet prosyllogizatio est
demonstratio; et sic demonstrationes in prosyllogizatione augentur, siue
multiplicantur; tamen huius modi multiplicatio est per media plura; ideo patet
quod demonstrationes augentur per media.

2. Item, eiusdem possunt esse multae et diuersae causae secundum diuersa
genera causarum, et quaelibet causa potest fieri medium ad demonstrandum
causatum propter quid est; et sic sequitur quod demonstrationes ad eandem
conclusionem augentur, siue multiplicantur, per multitudinem mediorum.

3. Item, postea in isto primo libro*, determinat Aristotiles quod eiusdem
conclusionis possunt esse plures demonstrationes, quod non uidetur nisi propter
diuersitatem et multitudinem mediorum ad illam conclusionem; igitur
demonstrationes augentur per media.

4. Item, eadem conclusio demonstratur in diuersis scientiis, et hoc non est
nisi propter multitudinem et diuersitatem mediorum ad diuersas scientias
pertinentium; igitur ... et caetera. Declaro maiorem: quia in scientia naturali,
scilicet in secundo Caeli et Mundi*, demonstratur quod terra est rotunda
propter hoc quod omnes partes grauis tendunt deorsum naturaliter et uniformiter
ad unum medium; et eadem conclusio probatur per astrologiam, quia
procedenti⟨bus⟩ de austro ad aquilonem polus mundi continue erit nobis
eleuatior.

Oppositum est Aristotilis, primo huius*: dicit enim ⟨quod⟩ demonstrationes
augentur non per media, sed in post assumendo uel a latus.

Notandum est primo, propter expositionem terminorum, quod demonstrationes
augeri in proposito nihil aliud est quam demonstrationes multiplicari; et
demonstrationes augeri per media idem significat in proposito quod
demonstrationes ad eandem conclusionem multiplicari secundum multitudinem
mediorum per quae illa conclusio demonstrari potest.

Sed demonstrationes augeri in post assumendo idem significat quod
demonstrationes augeri sumendo sub minori extremitate, siue sub subiecto
conclusionis, quod idem est, alterum terminum; uerbi gratia sit prima
demonstratio 'omne B est A, omne C est B; ergo omne C est A'; deinde haec
conclusio ad demonstrandum fiat maior, et subsumes dicens 'omne C est A', ut
probatum est, 'omne D est C; ergo omne D est A', et sic consequenter.

Sed demonstrationes augeri assumendo in latus idem significat quod
demonstrationes multiplicari per suppositionem plurium terminorum sub medio.
Verbi gratia, sit una demonstratio 'omne animal est substantia, omnis homo est
animal; ergo omnis homo est substantia'; secunda demonstratio fiat ex eadem
maiore sumendo sub eodem medio aliam minorem extremitatem sic 'omne animal est
substantia, omnis asinus est animal; ergo omnis asinus est substantia', et sic
multiplicarentur demonstrationes secundum multitudinem specierum animalis quae
sumuntur sub isto medio 'animal'.

Istis sic faciliter expositis, pono faciliter conclusiones. Prima est quod
demonstrationes ad eandem conclusionem possunt augeri sine multiplicatione
mediorum aut extremitatum. Et hoc statim manifestum est, quia per idem medium
potest eadem conclusio in diuersis figuris demonstrari; eadem etiam conclusio
potest per idem medium demonstrari ostensiue et ad impossibile.

Secunda conclusio est quod demonstrationes ad eandem conclusionem possunt
augeri, siue multiplicari, propter multiplicationem mediorum, hoc est dictum
quod eadem conclusio potest per multa media demonstrari. Patet hoc tam in eodem
ordine mediorum quam in diuersis ordinibus. Verbi gratia, in eodem ordine,
ponendo quod isti termini sunt subordinati 'A', 'B', 'C', 'D' et 'E', sic ad
demonstrandum quod omne E est A, hoc poterit demonstrari tam per 'B' quam per
'C' uel 'D', quia omne B est A, omne E est B, ergo omne E est A; et ita esset
si faceres 'C' uel 'D' medium.

Similiter in mediis non eiusdem ordinis potest eadem conclusio demonstrari per
diuersa media. Quia potest demonstrari a priori uel a posteriori, scilicet quia
et propter quid; a priori per causam propinquam aut causam remotam, aut etiam
per diuersa genera causarum, et a posteriori similiter, per effectus propinquos
uel remotos, et omnino per diuersos effectus aut per diuersas proprietates, et
hanc multiplicationem mediorum intendit Aristotiles in isto libro Posteriorum*.

Sed, propter alias conclusiones, notandum ⟨est⟩ quod quaedam sunt
demonstrationes propter quid, scilicet quae ⟨sunt⟩ ex causis primis, ueris,
immediatis et propinquis ipsius conclusionis; aliae sunt demonstrationes quia,
scilicet quae sunt per effectus simpliciter posteriores, nobis tamen notiores,
uel quae sunt per causas non propinquas aut per non immediatas. Etiam sciendum
est quod aliquando omnes demonstrationes propter quid uocantur 'potissimae',
scilicet comparando genus earum ad genera aliarum demonstrationum; aliquando
tamen, comparando demonstrationes propter quid ad inuicem, non omnes dicuntur
potissimae, sed una potior alia; uerbi gratia, ut declaratum est primo huius*,
demonstratio ostensiua propter quid est potior demonstratione ad impossibile,
et demonstratio affirmatiua demonstratione negatiua, licet utraque sit propter
quid, et demonstratio in prima figura demonstratione in secunda figura, caeteris
paribus, et demonstratio non indigens prosyllogizatione ⟨demonstratione
indigente⟩ prosyllogizatione; quia, ut dicit Aristotiles, primo huius*, illa
est potior, caeteris paribus, quae est ex paucioribus.

Quibus consideratis, ponitur conclusio quod demonstrationes simpliciter
potissimae non possunt augeri per media, scilicet propter multitudinem mediorum
ad eandem conclusionem. Quia uel illa media essent subordinata, uel non essent
eiusdem ordinis. Si sint plura media inter extrema conclusionis, tunc non
poterit perfici demonstratio sine prosyllogizatione, et tunc non erit
demonstratio simpliciter potissima, ut dictum est. Verbi gratia, sit
demonstrabile 'A' de 'D', et sint media subordinata 'B', 'C'; si tu syllogizes
sic 'omne B est A, omne D est B; ergo omne D est A', minor non erit immediata,
sed indigebit prosyllogizatione; et si ponas 'C' medium, maior indigebit
prosyllogizatione. Sic patet quod ubi sunt plura media subordinata inter
extrema conclusionis, illa conclusio non potest demonstrari demonstratione
simpliciter potissima; tamen demonstrabilis est propter quid, quia
demonstrabilis est secundum resolutionem ad immediata per prosyllogizationem.

Si autem media diuersa fuerint non eiusdem ordinis, tunc non possunt esse
media causalia propria et immediata. Quia quamuis sint plures causae eiusdem,
tamen si sunt causae per se, illae sunt subordinatae ad ⟨aliam⟩ causam, et una
causa est causa alterius causae; et sic dicimus quod finis est causa causarum.
Ideo etiam uidemus quod non omnes definitiones causales sunt immediatae
definito, immo etiam una ⟨demonstratur⟩ de definito per aliam. Verbi gratia
definitio explicans quid nominis est immediata definito et indemonstrabilis
de eo, sed per eam demonstratur definitio materialis aut definitio
effectualis ⟨uel⟩ finalis si causa efficiens uel finalis sit dubia; et hoc
magis uidebitur in secundo huius.

Ideo manifestum est quod inter duo extrema conclusionis non sunt plura media
causalia quae exiguntur ad demonstrationem propter quid nisi sint subordinata,
de quibus subordinatis iam dictum fuit. Ideo concluditur quod impossibile est
ad eandem conclusionem multiplicari demonstrationes simpliciter et omnino
potissimas, et hoc intendebat Aristotiles* ubi dicit demonstrationes non augeri
per media. De augmentatione autem in post assumendo et in latus, quae non est
ad eandem conclusionem, dictum est satis in exponendo terminos.

Et ad rationes patet satis, nisi forte pro tanto ⟨quod⟩ quarta ratio secundum
Lincolniensem non est uera. Dicit enim Lincolniensis* quod si ista conclusio
'terra est rotunda' probetur in scientia naturali et in astrologia, tamen illa
non est eadem conclusio nisi secundum uocem, et non secundum intentionem. Quia
naturalis per istum terminum 'terra' intendit quoddam corpus graue simpliciter
et per se mobile ad medium mundi, sed astrologus per 'terram' non intendit nisi
magnitudinem eam quam circa centrum mouetur caelum. Unde si in loco terrae
esset magnitudo alterius figurae manens continue ubi terra manet, adhuc de illa
magnitudine probaret astrologus quod esset rotunda eadem demonstratione sicut
nunc demonstrat de terra, et de illa non amplius demonstraret hoc naturalis.

Quaestio 27a

UTRUM SCIENTIA SUBALTERNATA SIT PARS SCIENTIAE SUBALTERNANTIS

Consequenter quaeritur, uicesimo septimo, utrum scientia subalternata sit pars
scientiae subalternantis, uerbi gratia quod perspectiua sit pars geometriae et
musica arithmeticae.

1. Arguitur quod sic: quia de eisdem scientiis dicit Aristotiles quod alia
ponitur sub altera; modo quod ponitur sub altero est eius pars, scilicet uel
pars subiectiua uel pars in modo; igitur ... et caetera.

2. Item, cum philosophia speculatiua diuidatur sufficienter in tres, scilicet
in mechanicam, mathematicam et physicam, oportet quamlibet aliarum esse
⟨partem⟩ illa⟨ru⟩m, ad faciendum numerum ternarium; ergo est dare unam
mathematicam comprehendentes omnes mathematicas tamquam eius partes; ergo est
uerum dicere quod musica est pars mathematicae ; et non uidetur esse alia pars
mathematicae quam illius cui subalternatur; ergo subalternata est pars
subalternantis.

3. Item, sicut se habet subiectum ad subiectum, ita scientia ad scientiam, cum
a subiectis scientiae sumant unitatem et distinctionem; sed subiectum musicae,
scilicet numerus sonorus, est pars in modo subiecti arithmeticae, quod est
numerus; igitur musica est pars in modo arithmeticae.

4. Item, uel sonus est de per se accidentibus numeri, uel conuenit sibi solum
per accidens; si dicis quod conuenit sibi solum per accidens, sequitur
inconueniens, quod nulla scientia esset de numero sonoro, eo quod de ente per
accidens non est scientia; si uero dicatur quod sit de per se accidentibus
numeri, tunc ad eandem scientiam pertinebit ⟨considerare⟩ de numero et ⟨de⟩
sono, eo quod scientia ad considerandum aliquod subiectum debet considerare
omnia eius per se accidentia ; et sic reuertitur quod musica et arithmetica
essent eadem scientia , uel saltem musica erit sub ipsa arithmetica tamquam
eius pars.

5. Item, ad scientiam de aliquo toto pertinet considerare de partibus, non
solum de partibus subiectiuis quidditatiue, immo etiam de partibus in modo;
uerbi gratia, eadem scientia, ut geometria, considerans de magnitudine,
considerat etiam de magnitudine cubica, et considerans de linea, considerat
etiam de linea recta; modo subiectum subalternatae est pars in modo subiecti
subalternantis; igitur ad scientiam subalternantem pertinet considerare de
subiecto subalternatae, propter quod subalternata est quaedam pars
subalternantis.

Oppositum arguitur per Aristotilem*, dicentem quod aliquo modo differt ipsum
propter quid ab ipso quia, eo quod est per aliam scientiam utrumque speculari,
et hoc dicit esse quando unum sub altero ponitur, sicut speculatiua, id est
perspectiua, se habet ad geometria, et harmonica ad arithmeticam; et sic ponit
scientiam subalternatam et scientiam subalternantem esse diuersas scientias, et
non unam esse partem alterius.

Item, geometria et arithmetica attribuunt magnitudinem et numerum ad motum;
ergo illae sunt partes geometriae uel arithmeticae quae considerant de
praedictis cum motu; sed perspectiua et ***** considerant de praedictis cum
motu; ergo sunt partes geometria uel arithmeticae.

Item, nulli speciei numeri conuenit per se sonus, quoniam binarius et
ternarius possunt esse sine sono; sed arithmetica non habet ⟨considerare⟩ nisi
ea quae per se conueniunt et per se habent attributionem ad species numeri;
ergo arithmetica nihil habet considerare de sono; ideo musica, quae est de
numero sonoro, non est pars arithmeticae.

Ista quaestio mota est ut uideamus diuersos modos subalternationis scientiarum
et quo modo se habent subalternatae ad subalternantes.

Ad hoc igitur uidendum, sciendum est quod multiplex est subalternatio
scientiarum. Prima est secundum puram uniuocationem subiectorum, scilicet
quando subiectum unius est inferius quidditatiue ad subiectum alterius, ut si
una esset de genere et alia de specie, sicut etiam scientia de linea esset
subalternata scientiae de magnitudine. Tunc igitur est dubitatio quo modo hae
scientiae se habeant ad inuicem, scilicet utrum scientia de linea sit pars
scientiae de magnitudine, et si sic, utrum sit pars integralis uel pars
subiectiua.

Et ad hoc declarandum, sciatis quod hoc nomen 'scientia'* capitur dupliciter,
loquendo de scientia uere demonstratiua: uno modo prout supponit pro simplici
habitu unius conclusionis demonstratae, alio modo ut supponit pro congregatione
habituum multarum conclusionum et multorum processuum habentium per se
reductionem ad unum genus subiectum. Et secundus istorum modorum potest ad
praesens uocari 'scientia congregata', ut inter illos modos ponamus
differentiam nominum. Et potest uideri quod isti modi ualde differunt et saepe
diuersificatur: quia si esset tibi perfecte demonstrata prima conclusio
geometriae , sine dubio tu haberes scientiam perfectam geometricalem, loquendo
de scientia simplici unius conclusionis; tamen, attendentes ad scientiam
congregatam, nos non diceremus te habere scientiam perfectam geometricalem, nec
te esse perfectum geometram.

Sciendum est ergo quod si loquamur de scientia simplici, tu habes tot
scientias de linea quo sunt conclusiones tibi scitae de isto termino 'linea'
uel de suis per se passionibus; sed si loquamur de scientia congregata, tunc de
linea tu haberes unicam scientiam, congregatam ex omnibus processibus et
conclusionibus formatis de isto termino 'linea' uel ⟨de⟩ habentibus per se
attributionem ad ipsum, dum tamen non transcendant ⟨metas⟩. Unde quamuis
magnitudo habeat per se attributionem ad lineam, tamen scientia in communi de
magnitudine non meretur dici, uel denominari, scientia de linea, nec pars
scientiae de linea, sed scientia de magnitudine, quia scientia congregata
semper debet denominari a suo subiecto communissimo inter ea quae non
transcendunt metas.

Tunc pono conclusiones. Prima est quod omni scientia simplex de linea est pars
integralis scientiae congregatae de linea, quoniam eadem scientia congregata
componitur de scientiis simplicibus. Et ita diceretur de scientiis simplicibus
et congregatis quae essent de magnitudine, et de enti mobili, at sic de aliis.

Secunda conclusio est quod omnis scientia de linea, siue simplex siue
congregata, est pars integralis scientiae considerantis de magnitudine. Quia
scientia congregata de magnitudine est de ipsa magnitudine et de partibus
magnitudinis, et de passionibus magnitudinis et suarum partium; quoniam
scientia una est unius generis subiecti, plures etiam passiones considerans, ut
habetur primo huius* et quarto Metaphysicae*.

Sed tamen debetis scire quod scientia de magnitudine potest restringi ut
dicatur de magnitudine solum secundum rationem communem magnitudinis et
secundum omnes eius passiones; et tunc scientia appropriate de linea non est
pars huius modi scientiae de magnitudine sine tali restrictione. Verbi gratia,
scientia naturalis est de ente mobili, et scientia etiam libri Physicorum est
de ente mobili in communi , et scientia etiam libri de Caelo et Mundo est
appropriate de una specie entis mobilis, scilicet de ente mobili ad ubi, tamen
de ente mobili communiter ⟨non⟩ est. Alio modo scientia libri Physicorum est de
ente mobili secundum restrictionem ad communem rationem entis mobilis, et
principia communia, et rationes communes. Totalis autem scientia naturalis est
de ente mobili sine tali restrictione; ideo est tam de principiis communibus
quam de principiis specialibus entium, quare scientia libri de Caelo est pars
integralis scientiae naturalis et non est pars scientiae libri Physicorum,
licet sit ei subalternata.

Ultimo, si loquamur de scientiis simplicibus de linea et magnitudine, tunc est
dicendum quod scientia de linea, id est de isto termino 'linea', non est ⟨pars⟩
scientia⟨e⟩ de magnitudine, neque subiectiua neque integralis, sicut etiam homo
neque est pars animalis. Tamen si omnis scientia de linea uocetur 'B' et omnis
scientia de magnitudine uocetur 'A', tunc iste terminus 'B' erit pars
subiectiua istius termini 'A', sicut iste terminus 'homo' est pars subiectiua
istius termini 'animal'. Et sic dictum est de ista prima subalternatione.

Nunc uidendum est de secunda quid sit, non secundum meram uniuocationem, sed
proprie, ut dicit Aristotiles, et est haec subalternatio secundum
contractionem, non essentialem, seu quidditatiuam, sed demonstratiuam; et hoc
est dupliciter. Uno modo possibile est quod contractio sit de per se
accidentibus siue de per se passionibus subiecti contractibilis; uerbi gratia,
quod rectum et curuum sint de per se passionibus lineae, et masculum et
femineum de per se passionibus animalis . Et tunc subiecta se haberent sicut
totum et pars in modo, ut 'linea' et 'linea recta', uel 'animal' et 'animal
masculum'. Et tunc est dicendum quod ad scientiam de toto in modo pertinet
considerare de parte in modo, sicut scientia de linea debet considerare de
lineis rectis et circularibus; in scientia etiam de animalibus consideratur tam
de animalibus masculis quam de femineis. Ideo si scientiam de parte in modo
uocemus scientiam subalternatam scientiae de toto, poterit concludi quod
subalternata est pars subalternantis; scientia namque de linea recta est pars
scientiae congregatae de linea.

Sed alio modo potest considerari contractio, scilicet in quantum est mere
accidentalis contractibili, sicut sonus est mere accidentalis magnitudini et
speciebus magnitudinis, uel etiam numero et speciebus numeri. Et tunc scientia
de parte in modo non pertinet ad scientiam de toto, nec est pars eius. Verbi
gratia, scientia de numero sonoro non est pars scientiae de numero, eo quod
scientia de numero non debet considerare nisi ea quae pertinent et per se
attribuuntur numero, et huius modi non sunt ⟨nisi⟩ passiones numeri mere
accidentales; ideo scientia de numero nihil habet considerare de sono, nec, per
consequens, de numero sonoro. Possibile est tamen quod istae scientiae, licet
sint diuersae, significentur per unum nomen commune, praedicabile de nominibus
significantibus appropriate illas diuersas scientias. Verbi gratia, musica,
quae est de numero sonoro, et arithmetica, quae est de numero, significantur
bene per hoc nomen commune 'mathematica'; et sic dicetur quod musica et
arithmetica sunt partes mathematicae, non quod haec propositio sit uera de
proprietate sermonis (sicut nec ista est uera 'homo et equus sunt partes
animalis'), sed propositio erit uera secundum suppositionem materialem
terminorum: isti enim termini 'musica' et 'arithmetica' sunt partes subiectiuae
huius termini 'mathematica'.

Adhuc, ultimo, est subalternatio multum distans ab uniuocatione , scilicet
quia in neutra istarum scientiarum subiectum unius est pars subiecti alterius,
sed tamen in hoc est subalternatio quod conclusiones unius scientiae
descendunt, licet forte cum appropriatione, ad deducendum aliquas conclusiones
alterius scientiae, ex eo quod subiectum unius uel aliqua passio eius sit
passio alterius, sicut magnitudo, numerus et figura sunt passiones in naturali
scientia; et tamen istae scientiae sunt distinctae, nec una est pars alterius,
nec oportet ambas esse partes eiusdem, sicut est de geometria et medicina.

Ibi ergo sunt quattuor, et forte omnes, modi subalternationis.

Tunc ad rationes.

1. Ad primam, potest concedi quod in subalternatione secundum uniuocationem,
uel proprie, alterum est sub altero, ut uult Aristotiles*, id est subiectum
unius sub subiecto alterius, tamquam pars eius subiectiua uel pars in modo.
Tamen si contractio sit mere accidentalis, non oportet quod scientia sit sub
scientia, proprie loquendo, scilicet secundum ueram praedicationem unius de
altero. Sed sic solum una est sub alia quia descenditur de principiis et
conclusionibus unius ad principia et conclusiones alterius. Vel una scientia
est sub alia non proprie, sed secundum extrinsecam denominationem a suis
subiectis, et hoc non est dictum nisi quod subiectum unius sit sub subiecto
alterius.

2. Ad aliam potest dici quod musica non est pars mathematica sed solum iste
terminus 'musica' est pars subiectiua huius termini 'mathematica'; ideo uerum
est dicere quod musica est mathematica, licet musica non sit arithmetica nec
pars eius.

3. Ad aliam, quando dicitur "sicut se habet subiectum ad subiectum, ita
scientia ad scientiam", dico quod non est uerum. Quia licet scientia congregata
accipiat unitatem ab unitate subiecti, et exercitus ab unitate ducis, tamen non
est idem modus unitatis subiecti et ducis, uel scientiae et exercitus. Immo
unitas subiecti uel ducis est unitas simpliciter, qua simpliciter dicimus ipsum
esse ens unum in numero; sed unitas scientiae uel exercitus non est unitas
simpliciter, sed unitas secundum analogiam, id est secundum ordinem uel
reductionem plurium ad unum. Unde exercitus non est simpliciter unum ens, immo
est multa entia, diuersa et numero et specie; et ita est de scientia
congregata.

4. Ad aliam, quando dicitur quod si sonus sit de per se accidentibus numeri,
tunc ad arithmeticam pertinebit ⟨considerare⟩ de sono, hoc concedo. Et quando
dicitur quod si sonus se habeat accidentaliter ad numerum, tunc numerus sonorus
est ens per accidens, potest dici quod licet numerus sonorus possit dici ens
per accidens, non tamen est tale ens per accidens de quo Aristotiles* dicit non
esse scientiam. Quia per illud ens per accidens de quo non est scientia debemus
intelligere propositionem per accidens, scilicet contingentem; de tali enim non
est scientia.

5. Ad aliam, concedo quod scientia una est unius generis subiecti, considerans
partes eius essentiales, siue subiectiuas, et partes materiales, si contractio
fuerit de per se accidentibus et contractibilibus, et aliter non.

Et sic finitur quaestio.

Quaestio 28a

UTRUM DEFICIENTE NOBIS ALIQUO SENSU NECESSE SIT NOBIS DEFICERE ALIQUAM
SCIENTIAM QUAM IMPOSSIBILE EST NOBIS ACCIPERE

Consequenter quaeritur, uicesimo octauo, utrum deficiente nobis aliquo sensu
necesse sit nobis deficere aliquam scientiam quam impossibile est nobis
accipere.

1. Arguitur primo quod non: quia si aliquis modo amitteret sensum uisus, non
obstante hoc remaneret sibi species uisibilium in phantasia et in memoria, per
quas intellectus posset moueri ad intellectionem uisibilium; ideo per istas
posset addiscere scientiam de uisibilibus uisu sibi deficiente.

2. Et etiam ex hoc apparet quia in tenebris, ⟨in quibus⟩ non utimur uisu,
possemus aliquem docere unam conclusionem de uisibilibus per loquelam et
auditum; et sic deficiente sensu non oportet scientiam deficere ab illo
sensibili.

3. Item, licet aliquis numquam habuit sensus uisus nec auditus, tamen posset
deus in intellectu eius formare species uisibilium et audibilium per quas iste
posset de uisibilibus et audibilibus acquirere scientiam; ergo possibile est
deficiente nobis aliquo sensu non deficere scientiam.

4. Item, experimur quod per auditum docemur multa de his quae numquam sunt a
nobis sensata, ut de deo et prima materia, et de intelligentiis; ergo si
deficeret nobis gustus et olfactus, adhuc per auditum et loquelam possemus
doceri per sonos de odoribus et de saporibus, quamuis haec numquam fuerunt
sensata. Et ego uidi hic longo tempore unum scholarem qui a natiuitate fuerit
caecus, tamen ipse fuit satis bonus clericus et syllogizabat de lineis et
coloribus.

5. Ultimo arguitur: minus distant primae qualitates tangibiles ab odoribus et
saporibus, quae causantur ab eis, quam ista sensibilia a substantiis separatis,
et tamen per notitiam illorum sensibilium possumus nobis acquirere scientiam
substantiarum separatarum, quamuis numquam fuerunt a nobis sensatae; ergo,
similiter, quamuis odores et sapores numquam essent a nobis sensati, scilicet
deficiente nobis gustu et olfactu, tamen adhuc per notitiam primarum qualitatum
tangibilium a nobis sensatarum possemus acquirere nobis scientiam de saporibus
et odoribus.

6. Et confirmatur haec ratio: quia nos innati sumus, per potentiam discretiuam
intellectus, per causam cognoscere effectum et per effectum cognoscere causam,
licet causa et effectus sint diuersae naturae, et secundum speciem, et forte
secundum genus; quod apparet: quia per motus et transmutationes ad ista
sensibilia nos deducimur in scientiam de prima materia, et de deo, et ⟨de⟩
intelligentiis; sed constat quod quattuor primae qualitates tangibiles sunt
causae primae odorum et saporum, ut patet in de Sensu et Sensato*; ergo per
notitiam qualitatum tangibilium possemus discurrere in scientiam odorum et
saporum, quamuis illi non essent a nobis sensati.

Oppositum determinat Aristotiles, primo huius*.

Et probatur: quia deficiente nobis uisu, non possunt nobis fieri phantasmata
colorum, cum quemcumque intelligentem necesse est phantasmata speculari, ut
habetur tertio de Anima*.

Tota difficultas huius quaestionis est quare per notitiam qualitatum
tangibilium non possumus uenire in notitiam saporum uel odorum, cum sint causae
eorum, sicut in multis aliis ex notitiis causarum deuenimus in notitiam
causatorum, et e conuerso. Et ut de hoc uideamus aliquid, pono aliquas
conclusiones.

Prima conclusio est quod si perdas aliquem sensum, ut olfactum uel uisum, quem
ante habuisti, adhuc poteris omnem scientiam de coloribus et odoribus
addiscere, si eam ante non habueras, propter species colorum et odorum in
phantasia reseruatas, sicut prima ratio arguebat. Et ideo Aristotiles non
intendebat de illis quibus deficit aliquis sensus a natiuitate.

Secunda conclusio est quod etiam, per causam supernaturalem et miraculosam,
posset nobis fieri scientia de coloribus et sonis, licet a natiuitate essemus
surdi uel caeci, sicut secunda ratio arguebat.

Tertia conclusio est quod licet aliquis a natiuitate esset surdus et caecus,
uel etiam careret sensu olfactus, tamen posset sibi naturaliter acquirere
scientiam de coloribus et sonibus et de odoribus modo quodam confuso. Quia tali
priuatione uel carentia illius sensus non obstante, ipse per alios sensus
posset sibi acquirere quosdam conceptus communes; uerbi gratia, illos a quibus
sumuntur isti termini 'ens', 'unum', 'idem', 'diuersum', 'causa', 'causatum',
similiter 'qualitas', 'quantitas', 'transmutatio', 'motus', 'alteratio',
'corruptibile', 'generabile', et sic de plurimis aliis. Ergo posset sibi
acquirere scientiam conclusionum ex illis terminis formatarum. Tamen in confuso
et modo communi hanc scientiam talium conclusionum haberet, ⟨scilicet⟩
scientiam de omnibus rebus, de omnibus generabilibus ⟨et⟩ corruptibilibus, de
omnibus qualitatibus, de omnibus alterationibus, quia pro omnibus istis ⟨illi⟩
termini supponunt; ideo in confuso haberet scientiam de odoribus et sonis.

Immo, ulterius credo quod licet alicui deficiat sensus olfactus, tamen posset
bene acquirere scientiam propriam et specialem de odoribus per quandam
certitudinem. ⟨Quia⟩ posset sibi ostendi quo modo multa animalia mouentur
determinate ad cibum suum quamuis ipsum non uideant, nec audiant, nec etiam
tangant aut gustent; hoc ille bene experi⟨re⟩tur. ⟨Et⟩ quia hoc non potest esse
sine aliqua notitia ipsius cibi, ideo posset ille concludere quod illud animal
de illo cibo habet aliquam notitiam: non per intellectum, quia non intelligit;
ergo per sensum; non per uisum nec auditum, tactum uel gustum; ergo ille posset
concludere quod est dare alium sensum ab istis et, per consequens, alia
sensibilia uel alias qualitates sensibiles, et hoc est habere scientiam
propriam de odoribus, cum non sint qualitates sensibiles alio sensu a
praedictis quattuor nisi odores.

Et ego opinor quod per istum modum, per sensibilia, nos habemus notitiam
insensibilium, ut primae materiae et substantiarum separatarum. +Quia cum
designat nobis uirtus quam praedicta possint mouere et in illas imprimere suas
proprias similitudines, et hoc uidetur impossibile etiam quod habeamus de illis
conceptus proprios quidditatiuos sicut habemus de his quae possunt in nobis
suas proprias similitudines imprimere, ideo ad notitiam talium, quamuis
propriam, nos non deuenimus nisi per quendam modum circumlocutionis.+ Unde,
primo Physicorum*, dictum est quod materia non cognoscitur nisi secundum
analogiam.

Et ita etiam uidetur quod naturaliter in hac uita non habemus aliam notitiam
de deo. Verbi gratia, aliqua praedicata perfectiora, scilicet nullam
diminutionem uel nullum defectum connotantia, attribuimus deo, ut quod ipse est
uidens ⟨et⟩ intelligens, et quod est actus perfectissimus; deinde, etiam aliqua
praedicata, diminutionem connotantia, a deo remouemus, ut dicendo quod ipse est
immobilis, intransmutabilis, ingenerabilis, incorruptibilis et, per consequens,
aeternus, ⟨et quod⟩ ipse est omnino independens, et sic est ex se necesse esse.
Et haec praedicata simul non conueniunt nisi deo; ideo per congregationem huius
modi praedicatorum nos habemus specialem et propriam notitiam de deo, tamen,
sicut uidetis, solum circumlocutoriam. Unde nobis deficit notitia quidditatiua
dei, uel de deo, quam ipse dabit in patria, ubi non per discursum, sed ⟨per⟩
simplicem suam essentiam obiectam intellectui causabit in intellectu suam
propriam notitiam.

Ultima conclusio est quod deficiente nobis a natiuitate aliquo sensu,
impossibile est nobis naturaliter acquirere scientiam de sensibibilibus
propriis illius sensus secundum conceptus quidditatiuos illorum sensibilium.
Quia sicut apparuit, licet intellectus ex aliquibus notis possit discurrere ad
notitiam aliorum, tamen hoc non est ad notitiam propriam quidditatiuam, sed uel
ad notitiam communem et confusam, licet quidditatiuam, uel ad notitiam propriam
per circumlocutionem, Et sic intendebat Aristotiles. Et forte quilibet debet
hoc ex se uidere quod si numquam uidisset ranam uel muscam, non posset bene
capere conceptum specificum ranae uel muscae, licet cognosceret causas eius,
scilicet corpora caelestia, elementa et qualitates elementorum.

Et secundum hoc uidemus quod omnes rationes procedebant uiis suis.

Quaestio 29a

UTRUM DEMONSTRATIO UNIVERSALIS SIT POTIOR PARTICULARI ET DEMONSTRATIO
AFFIRMATIVA DEMONSTRATIONE NEGATIVA

Consequenter quaeritur, uicesimo nono, utrum demonstratio uniuersalis sit
potior particulari et etiam demonstratio affirmatiua demonstratione negatiua.

1. Arguitur primo ⟨quod non. Quia⟩illa est potior quae magis facit scire (hoc
est notum, cum scire sit effectus et finis demonstrationis); sed demonstratio
particularis facit magis et potius scire; ergo ... et caetera. Declaro maiorem:
quia magis et perfectius habeo notitiam de aliquo quem uideo si scio quod ipse
est homo, aut etiam quod ipse est Robertus, quam si solum scio in uniuersali
quod ipse est animal uel corpus; unde si aliquem uideo uenire, hoc scito, ego
scio quod ipsum est animal uel corpus, sed dubito adhuc utrum est homo uel
Socrates; sed cum in speciali scio quod ipse est Socrates, non amplius dubito;
et illud scire est certius et potius quod magis remouet omnem dubitationem;
ergo aliquid scitur certius et potius si sciatur in speciali uel particulari,
quo modo facit scire particularis demonstratio, quam si sciatur in uniuersali,
sicut facit scire uniuersalis demonstratio.

Et confirmatur: quia scire in uniuersali est scire modo confuso, sed scire in
speciali, siue in particulari, est scire modo determinato; modo notitia
determinata est potior notitia confusa; ergo ... et caetera.

Et ob hoc etiam dicit Aristotiles, secundo Ethicorum*, quod sermones
uniuersales sunt inaniores et particulares sunt certiores, et in prooemio
Metaphysicae* dicit quod expertos magis proficere uidemus sine experientia
rationem habentibus, propter hoc quod per experientiam sciuntur res in
particulari; ergo demonstratio quae facit scire in particulari est potior.

2. Item, etiam illa quae est ex sensatis, siue ex propinquioribus sensui, est
potior; ⟨sed⟩ demonstratio particularis est huius modi; ergo et caetera. Maior
uidetur manifesta, propter hoc quod nostra cognitio intellectiua dependet ex
sensitiua; ideo etiam dicitur, prooemio Metaphysicae*, quod maxime uniuersalia
sunt nobis difficillima ad cognoscendum, quia sunt a sensu remotissima; et sic
patet maior. Minor uero patet per Aristotilem, in littera*, dicentem quod
demonstratio particularis in sensu perficitur; et hoc est quia sensus est
particularium, intellectus uero uniuersalium.

Et confirmatur: quia, sicut dicitur in fine huius libri*, principia scientiae
sumuntur per sensum, experientiam et memoriam; ideo quae sunt propinquiora
sensui sunt propinquiora principiis, et talia faciunt potius scire.

3. Deinde, arguitur quod negatiua sit potior affirmatiua: quia primum
principium est negatiuum, scilicet non contingit idem simul inesse et non
inesse eidem; modo ex omnino primis et certissimis principiis fiunt
demonstrationes priores et certiores; ergo negatiua demonstratio, quae ex primo
principio procedit, est omni certissima.

Oppositum est Aristotilis, primo huius*. Et arguitur ratione de primo: quia
uniuersalia sunt notiora et certiora singularibus, secundum Philosophum,
prooemio Physicorum*; sed ex notioribus et certioribus fiunt demonstrationes
potiores; ergo demonstrationes uniuersales, quae sunt ex huius modi
uniuersalibus, sunt potiores aliis.

Similiter, habitus est prior et notior priuatione, tertio de Anima*; sed
affirmatiuum se habet ad negatiuum sicut habitus ad priuationem; ergo
affirmatiuum est prius et notius, et, per consequens, demonstratio affirmatiua
est potior negatiua.

Notandum est quod demonstratio uniuersalis potest dici tribus modis. Uno modo,
ex parte terminorum secundum se, scilicet quia est ex terminis communibus, siue
uniuersalibus; et sic quanto esset ex terminis communioribus, tanto diceretur
uniuersalior, et ita metaphysica habet demonstrationes uniuersaliores
mathematica.

Secundo modo, demonstratio dicitur uniuersalis ex uniuersalitate praemissarum
et conclusionis, et hoc dupliciter. Uno modo in quantum propositio dicitur
uniuersalis in qua subiicitur terminus communis signo uniuersali determinatus;
et sic demonstrationes in Barbara dicerentur uniuersales ex quibuscumque
terminis fiunt, sed in Darii et in Ferio dicerentur particulares, propter
minorem et conclusionem, quae non essent de subiecto distributo.

Alio modo diceretur demonstratio uniuersalis eo quod est secundum quod ipsum,
ut dicitur primo huius*, et particularis dicitur quod non est de primo nec de
secundum quod ipsum. Et ita demonstratio uocatur 'uniuersalis' cuius conclusio
et praemissae sunt secundum quod ipsum, ut si triangulus demonstratur habere
tres angulos aequales duobus rectis; sed si demonstra⟨re⟩tur de isoscele,
et⟨iam⟩ cum distributione, quod haberet tres angulos aequales duobus rectis,
illa demonstratio diceretur particularis. Igitur habemus tres modos
uniuersalium et particularium.

Nunc pono conclusiones. Et primo formetur quaestio quoad primum modum
uniuersalitatis, ⟨scilicet⟩ utrum demonstratio ex terminis communibus, caeteris
paribus, sit potior illa quae est ex terminis specialibus et particularibus.
Respondeo quod ipsa est potior quantum ad euidentiam et firmiorem notitiam
praemissarum et conclusionis. Prob⟨ati⟩o: quia uniuersalia sunt nobis isto modo
notiora et certiora, ut determinatur in prooemio Physicorum*; quod etiam ex hoc
patet quia illa notitia est minus certa et minus euidens quae praesupponit
aliam quam quae praesupponitur; modo notitia specialis praesupponit
communiorem, quod patet: quia terminus specificus, cum debeat notificari,
definitur per terminos superiores et per genera superiora et per differentias,
tamquam notitia specialis supponat notitiam communiorem. Tamen concedendum est
quod notitia specialis apposita notitiae uniuersali reddit totalem notitiam
certiorem et perfectiorem; ideo, sicut a principio arguebatur, tu cognoscis
aliquid perfectius quando tu scis ipsum esse hominem uel Socratem quam quando
tu scis solum ipsum esse animal uel corpus.

Sed quaereres "domine, suppono quod istae notitiae, scilicet speciales et
uniuersales, ad inuicem circumscribantur, ut quod Socrates habeat speciales uel
generales et Plato e conuerso; quis ergo habebit potiorem et certiorem
notitiam?". Respondeo quod casus est impossibilis, quia notitia specialis non
potest absolui a notitia generali quin eam explicite uel implicite includat. Et
si poneretur quod posset absolui, ipsa esset omnino diminuta et incerta.

Tunc quaero de secundo modo, qui attenditur penes uniuersalitatem
propositionis distributae per signum. Et sic credo quod particularis
demonstratio non est minus euidens uniuersali: quia mihi non minus euidens est
quod aliquis triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis quam quod
omnis triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis; immo non possum
dubitare de ista 'aliquis triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis'
si sim certus quod omnis triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis.
Tamen potest dici quod uniuersalis est potior et magis faciens scire, scilicet
extensiue, quia de omni facit scire, et quantum ad supposita, et quantum ad
tempora.

Tunc quaeritur de ultimo modo uniuersalitatis, de quo Aristotiles solum
intendebat quando determinauit de huius modi comparatione demonstrationum. Et
dico, cum Aristotile, quod isto modo demonstratio uniuersalis est potior
particulari. Et ad hoc probandum accipiantur rationes Aristotilis in littera*.

Dico etiam quod demonstratio affirmatiua est potior negatiua, ⟨ut⟩patet per
Aristotilem in littera*.

Sed notetis quod conclusiones Aristotilis debent intelligi particulariter, non
uniuersaliter. Non enim est uerum quod omnis demonstratio uniuersalis sit omni
demonstratione particulari potior uel omnis affirmatiua omni negatiua. Quia
aliquae possunt dari in mathematica particulares aut negatiuae quae essent
multis uniuersalibus et affirmatiuis in scientia naturali uel in medicina
euidentiores et certiores.

Et per hoc soluuntur rationes.

1. Ad primam, cum confirmationibus, dico quod ipsa probat quod scientia de
terminis specialibus, opposita scientiae de terminis communibus, reddit totalem
scientiam multo perfectiorem quam erat ante. Et sic uult Aristotiles, secundo
Ethicorum*, quod sermones uniuersales sine specialibus sunt incertiores,
sermones autem particulares, id est communibus oppositi, quibus ⟨sunt⟩
praesuppositi sunt certiores, et reddunt scientias magis completas. Tamen, hoc
non obstante, conclusio de terminis communibus erat euidentior quam sit postea
conclusio de terminis specialibus, cum totalis scientia congregata sit
perfectior quam esset communis tantum.

2. Ad aliam, de propinquitate ad sensum, dicetur* in prooemio Physicorum. Unde
credo quod uniuersalia secundum praedicationem habent maiorem propinquitatem ad
notitiam sensitiuam certiorem quam minus uniuersalia. Unde licet sensus sit
singularium, tamen sunt diuersa singularia quorum unum est notius sensui licet
de eadem re. Verbi gratia, si Socrates ueniat ⟨et⟩ eum uideas de longe, tu ad
sensum prius iudicabis illum ⟨esse⟩ hoc corpus quam tu scias ipsum esse animal.
Postea, appropinquante ⟨eo⟩, cum uideris ipsum moueri ex se, iudicabis ipsum
esse animal, ignorans ipsum esse equum uel hominem. Postea, iudicabis ipsum
esse hunc hominem, adhuc dubitans utrum Socrates uel Plato. Modo a sensu
iudicante hoc ⟨esse⟩ corpus capit intellectus conceptum communem designatum per
istum terminum 'corpus', et sic consequenter. Ideo conceptus communes apud
intellectum sumuntur ex iudicio uago prius noto apud sensum. Ideo quando dicit
Aristotiles quod maxime uniuersalia sunt a sensu remotissima, non intelligit de
uniuersalibus in praedicatione, sed in causalitate, ut deus et intelligentiae.
Et per hoc possunt solui aliae rationes.

3. Tamen ad illam de demonstratione affirmatiua et negatiua, forte diceretur
quod aliquae propositiones affirmatiuae sunt nobis priores et notiores quam
negatiuae, ut quod aliquid est uel quod ens est ens. Utrum tamen hoc sit uerum
dicetur* in quarto Metaphysicae. Alii* dicerent quod illud principium non
intrat nisi demonstrationem ad impossibile, quia propter aliqua ibi
concurrentia non possunt esse potiores affirmatiuis.

Quaestio 30a

UTRUM SCIENTIA SIMPLEX DEMONSTRATIVA HABEAT UNITATEM VEL DISTINCTIONEM AB IPSA
CONCLUSIONE VEL A PRINCIPIIS VEL A QUO

Consequenter quaeritur, tricesimo, utrum scientia simplex demonstratiua habeat
unitatem uel distinctionem ab ipsa conclusione, uel a principiis, uel a quo.

1. Arguitur primo quod ab una conclusione sumit unitatem et distinctionem:
+quia ab illo cuius est habitus; sed scientia et conclusio demonstrata est
habitus conclusionis demonstratae;+ ⟨igitur ... et caetera⟩.

2. Et confirmatur: quia habitus et potentiae sumunt unitatem ab obiectis suis,
ut patet secundo de Anima* quantum ad potentias suas, et etiam patet secundo*
et sexto Ethicorum* quantum ad uirtutes et habitus; sed conclusio est habitus
et obiectum conclusionis demonstratae; ipsa enim est conclusio quae scita est
et per cuius scientiam res significatae per terminos sunt scitae; igitur per
unitatem uel distinctionem conclusionis debet scientia dici una uel distincta.

3. Oppositum est Aristotilis: ab isto scientia non sumit unitatem quo
exsistente uno scientiae sunt diuersae; sed conclusione exsistente una
scientiae sunt diuersae; ergo ... ⟨et caetera⟩. Maior est de se nota. Minor
patet per Aristotilem, primo huius*, dicentem quod eadem conclusio ⟨scitur⟩ in
una scientia quia est et in alia scientia scitur propter quid est.

4. Et hoc etiam manifestum est exemplo: quia huius conclusionis 'terra est
rotunda' diuersae sunt scientiae, scilicet mathematica et naturalis, quia in
libris mathematicis probatur haec conclusio per aspectum ad caelum et secundo
Caeli* probatur eadem conclusio per naturam grauitatis. Similiter est de ista
conclusione 'elementa sunt quattuor et non plura, scilicet ignis, aqua, aer,
terra'; nam haec conclusio scitur per scientiam libri de Caelo et Mundo* et per
scientiam libri de Generatione*.

6. Deinde, arguitur quod a principiis scientiae sumant unitatem uel
distinctionem: ab illis enim sumunt unitatem et distinctionem propter quorum
diuersitatem eadem conclusio est diuersarum scientiarum; modo eadem conclusio,
ut quod terra est rotunda, est diuersarum scientiarum, scilicet naturalis et
mathematicae, propter diuersitatem principiorum ex quibus ipsa demonstratur;
ergo ... et caetera.

7. Et confirmatur: quia ex primis principiis alia dependent in entitate sua;
igitur et in sua unitate, cum ens et unum conuertantur, quarto Metaphysicae*.

8. Oppositum arguitur: quia scientiae demonstratiuae, quantocumque simplicis,
sunt ad minus duo principia, scilicet duae praemissae; ergo principiis
plurificatis non oportet scientias plurificari; ergo ab illis non sumunt
scientiae unitatem uel plurificationem.

9. ⟨Et confirmatur⟩: quia habitus principiorum non est scientia, sed
intellectus; ergo habitus qui est intellectus debet distingui ex diuersitate
uel distinctione principiorum, et non habitus qui est scientia.

De ista quaestione et consimilibus aliqui* uolunt se statim expedire dicentes
quod ⟨scientiae⟩ demonstratiuae se ipsis sunt distinctae, et ⟨non⟩ per
principia seu conclusiones; et quaelibet etiam se ipsa est una, eo quod ipsa
manifeste circumscriptis aliis adhuc esset ens et una.

Sed quamuis ista dicta concederentur ad istum sensum quod quaelibet res
exsistente se ipsa est unum et ens, tamen, hoc non obstante, res causatae in
sua entitate ⟨et⟩ unitate uel distinctione ⟨dependent⟩ ex suis causis, et cum
eaedem res possint aliquando esse una res et aliquando non una res, oportet
assignare aliter quam ex ipsis unde hoc proueniat. Verbi gratia, duae partes
quantitatiuae lapidis sunt aliquando una res et aliquando, scilicet post
diuisionem, non sunt una res, sed plures. Et ita duo gradus albedinis in eodem
subiecto essent una res aliquando et si essent in diuersis subiectis per
praedictam doctrinam non essent una res. Similiter uidemus quod in eadem
materia uel consimili generantur ⟨aliquando⟩ effectus eiusdem speciei et
aliquando diuersarum specierum; et si quaeris unde hoc proueniat, non sufficit
dicere quod illi effectus hoc habeant ex se ipsis. Ideo aliter satisfaciendum
est quaestioni.

Et potest poni haec conclusio quod cum scientiae fuerunt eiusdem speciei, si
sint diuersae numero, hoc est propter diuersa subiecta quibus insunt, scilicet
propter diuersas animas, sicut etiam duae albedines si ita sunt duae quod non
una, hoc est propter diuersitatem subiectorum. Unde sic solet dici quod
accidens numeratur numeratione subiecti.

Sed de unitate uel distinctione specifica, sciendum est quod conclusio mota
intelligitur ad praesens de scientia simplici demonstratiua. Et uoco scientiam
'simplicem' quae non est congregata ex pluribus scientiis diuersarum rationum,
sicut totalis scientia naturalis diceretur unum simplex quia congregata est ex
scientiis multarum conclusionum diuersarum. Oportet etiam notare, ut habetur
quinto Metaphysicae*, ⟨quod⟩ illa dicuntur diuersa specie quae sunt diuersarum
uel dissimilium specierum.

Tunc pono faciliter plures conclusiones. Una est quod scientiae demonstratiuae
sunt diuersae specie si sint conclusionum specie diuersarum. Probatio: quia
quae sunt eadem specie innata sunt fieri nobis ⟨scita⟩ per causas consimiles,
sine concursu causarum dissimilium, +quia oportet quod per praemissas diuersas
et dissimiles generentur.+

Alia conclusio est quod eiusdem conclusionis scientia quia est et propter quid
est sunt diuersarum specierum: quia sunt ualde dissimilium rationum, et aliud
exigitur ad generationem unius et alterius.

Alia conclusio uidetur mihi ponenda, quod si eadem conclusio sciatur propter
quid per diuersa genera causarum, ut modo per ⟨causam⟩ materialem, modo per
causam efficientem, istae scientiae sunt diuersarum specierum et diuersarum
rationum in tantum quod potest sciri unum alio ignoto. Potest enim sciri de
aliquo propter quid ipsum est efficienter ignorando propter quid ipsum est
materialiter, et ad sciendum hoc et illud oportet diuersa principia concurrere.

Sed alia conclusio uidetur mihi ponenda, quod eiusdem conclusionis scientia
quia est non diuersificatur specie propter diuersitatem mediorum per quae illa
potest demonstrari, quia ab illis non dependet in esse sed in sciri solum. Unde
si quis habet demonstratum per multa media quod omne B est A et ⟨non⟩
reminiscatur quod sibi prius fuit demonstratum, adhuc erit firmus et certus de
conclusione quod ita est, quamuis etiam de medio non reminiscatur; modo
possibile est quod idem specie fiat a diuersis agentibus, ut caliditas ab igni,
a sole et a motu. Unde sciendum est quod ualde difficile est de scientia quia
est et de scientia propter quid est, quia scientia medii non est de *****
scientiae quia ita est. Unde si eadem conclusio potest demonstrari quia ita est
per ⟨multa⟩ media, tamen forte per unum istorum scio firmiter quod ita est et
alius per aliud medium sciet firmiter ita esse. Sed scientia medii est de *****
scientiae propter quid. Quoniam impossibile est te scire propter quid luna
eclipsatur te oblito uel nesciente quod eclipsatur propter terram obiectam.
Ideo Aristotiles, diffiniendo 'scire propter quid', in principio libri*, dicit
notabiliter non quod scire sit cognoscere rem per causam, sed quod scire est
ipsammet causam cognoscere et quia illius est causa.

Ultimo, ex dictis apparet quod diuersitas specifica huius modi scientiarum
potest prouenire ex diuersitate subiectorum et etiam ex diuersitate
praedicatorum conclusionis, uel utrorumque, quia sic diuersificantur
conclusiones. Sed unitas scientiae exigit horum omnium identitatem, ⟨et⟩ etiam
cum hoc identitatem medii si sit scientia propter quid.

Secundum hoc respondetur ad rationes.

1-2. Ad primam et secundam, concedo quod ex unitate conclusionis scientia
dicitur una, nisi sit quod si sit scientia propter quid exigitur cum hoc unitas
medii.

3-4. Ad rationes in oppositum, potest concedi quod eiusdem conclusionis sunt
bene scientiae diuersae, scilicet una quia ⟨et⟩ altera propter quid. Et tamen
exempla quae ponebantur non uidentur demonstrare. Quia, sicut dicit
Lincolniensis*, non est eadem conclusio de rotunditate terrae quae scitur per
naturalem philosophiam et per astrologiam. Quia naturalis demonstrat quod terra
est rotunda intelligendo per hoc nomen 'terra' elementum simpliciter graue, et
mathematicus scit terram esse rotundam intelligendo per hoc nomen 'terra'
certam magnitudinem circa quam caelum sic mouetur et ad quam caelum habet totam
distantiam, non utrum hoc sit graue uel leue. Ideo si conclusiones sunt eaedem
secundum uocem, hoc est aequiuoce, quia sunt diuersae secundum intentionem
mentalem. Similiter, si diceretur quod in libro Caeli* probatum est quod
corpora mobilia modo recto et simplici sunt duo et non plura, et in libro de
Generatione* determinatur et scitur quod elementa prima generabilium et
corruptibilium sunt quattuor et non plura; et sic istae non sunt eaedem
conclusiones *****.

5-9. Ad alias rationes, de principiis, concedo quod principia in scientia
propter quid faciunt ad distinctionem specificam scientiarum, sed non in
scientia quia. Nec scientia quia dependet ex necessitate inesse a praemissis
per quas acquiritur, ut dictum fuit.

Quaestio 31a

UTRUM SCIENTIA CONGREGATA EX PLURIBUS HABITIBUS CONCLUSIONUM ET PROCESSUUM
SUMAT UNITATEM VEL DISTINCTIONEM A SUBIECTO SUO

Consequenter quaeritur, tricesimo primo, utrum scientia congregata ex pluribus
habitibus conclusionum et processuum sumat unitatem uel distinctionem a
subiecto suo, uerbi gratia totalis geometria, continens omnes conclusiones et
demonstrationes geometricas.

1. Arguitur primo quod non: quia in totali geometria sunt plura et diuersa
subiecta in diuersis conclusionibus, ut aliquando linea, aliquando superficies,
aliquando triangulus, aliquando quadrangulus; modo ab istis scientia non sumit
unitatem quibus plurificatis scientia non manet una.

2. Item, ab illo quod non est proprium et adaequatum scientiae non sumit
scientia unitatem; sed nullum subiectum est adaequatum toti geometriae, nec
proprium, quia non inuenitur aliquid quod in omnibus conclusionibus geometricis
accipiatur; igitur nullum tale est subiectum a quo possit habere unitatem.

3. Item, congregatio plurium, si dicatur una, debet accipere unitatem ab
aliquo alio primo, sicut exercitus a duce; sed primo in scientiis sunt
dignitates; ergo ab illis scientia debet accipere unitatem, non igitur a
subiecto.

4. Item, uel scientia de subiecto speciali est una cum scientia de subiecto
superiori, uel illae scientiae non sunt una; si dicis quod sunt una, sequitur
inconueniens, scilicet quod omnes scientiae sunt una scientia cum metaphysica,
eo quod subiectum illius est commune omni aliarum; si autem dicis quod
scientiae de subiecto superiori et de subiecto inferiori sunt diuersae, tunc
sequitur aliud inconueniens, scilicet quod geometria, de linea, de magnitudine,
de superficie considerans, non est una scientia; et iam non poterit dici quod
non inconuenienter distinguantur per subiecta.

6. Item, geometriae et arithmeticae potest assignari unum subiectum commune,
puta hoc genus 'quantitas'; ideo si ex unitate subiecti esset scientia una,
sequeretur quod geometria et arithmetica essent una scientia, quod tamen
apparet falsum.

7. Item, nos uidemus quod de eodem subiecto consideratur in diuersis
scientiis, ut in naturali philosophia et in astrologia consideratur de caelo;
similiter, in geometria et in naturali philosophia consideratur bene de
magnitudine; ergo illae scientiae non recipiunt unitatem uel distinctionem a
subiecto.

Oppositum arguitur per Aristotilem, primo huius*. Et idem uidetur uelle quarto
Metaphysicae*, ubi dicit quod omnis sensus unus est unius generis sensibilis,
ut uisus colorum, auditus sonorum, et sic de aliis; ita omnis scientia una est
unius generis scibilis, considerans omnes partes eius et passiones; et per
illud genus scibile intelligit genus subiectum.

Item, in eodem quarto*, dicit quod non solum si aliqua dicuntur secundum unum,
eorum scientia dicitur una, immo etiam si dicuntur ad aliquod unum uel ab
aliquo uno ad quod omnia talia habeant attributionem, et non potest poni quid
sit illud nisi illud subiectum.

Notandum est primo quod ex pluribus in actu non fit unum per se, ut accipitur
ex septimo Metaphysicae*. Immo congregatio plurium in actu exsistentium si
dicatur unum, oportet quod hoc non sit per se, sed ex reductione ad aliquod
unum, unde talia dicantur unum secundum ordinem. Sic enim exercitus dicitur
unus propter unitatem principis, ad quam unitatem omnia ordinantur, et sic
mundus dicitur unus propter reductionem omnium in unam primam causam. Ideo cum
scientia continens multas conclusiones et multos processus sit congregata ex
pluribus exsistentibus in actu, et non colligatis per eorum contractionem uel
continuationem, oportet in ea dare aliquod unum ex cuius unitate ipsa dicatur
una, propter reductionem aliorum in illud.

Tunc breuiter ponuntur conclusiones. Prima est quod talis scientia congregata
non dicitur una ex unitate alicuius passionis: quia passiones in scientia inter
caetera considerata sunt postrema, et non est rationabile quod a postremo in
congregatione congregatio dicatur una, immo hoc debet esse magis a primo. Et
etiam in eadem scientia considerantur saepe diuersae passiones quae non
reducuntur ad inuicem nec ad aliquam unam earum; ideo ab illis non potest illa
scientia sumere unitatem; et sic uidemus quod una passio bene consideratur in
diuersis scientiis, ut perpetuitas in physica et in metaphysica.

Secunda conclusio ⟨est⟩ quod talis scientia congregata non potest habere
unitatem ab aliquo principio complexo. Quia capiamus illius scientiae primam
conclusionem, oportet illius conclusionis esse duo principia ad minus
indemonstrabilia, et sic unum non reducitur ad alterum. Unde, sicut bene probat
Aristotiles*, impossibile est omnes conclusiones eiusdem scientiae demonstrari
per eadem principia. Immo principia immediata et indemonstrabilia non sunt
pauciora, uel saltem non sunt multo pauciora, conclusionibus. Modo ex talibus
quae sunt multa et non reducta unum in alterum non potest talis scientia habere
unitatem.

Tertia conclusio est quod etiam talis scientia non sumit unitatem ex unitate
conclusionis. Quia in una scientia sunt saepe ualde plures conclusiones, licet
aliquae dependeant ex una prima, tamen saepe sunt multae in eadem scientia
quarum neutra dependent ex reliqua, et sic una non reducitur ad aliam, ut patet
in geometria et in aliis scientiis. Igitur ex istis non habet unitatem.

Quarta conclusio est quod etiam talis scientia non accipit unitatem ex unitate
medii demonstratiui. Quia diuersarum conclusionum sunt saepe diuersa media et
ualde plurificata, et ideo conclusio proponitur et scitur esse tradita in illa
scientia, ut in geometria, antequam inueniatur medium demonstratiuum ipsius.
Ideo non ex reductione ipsius ad medium sciebatur conclusio pertinere ad illam
scientiam; ideo non dicebatur una propter reductionem ad medium.

Alia conclusio est quod talis scientia congregata, si debeat dici una, habet
unitatem ex unitate sui primi subiecti, non capiendo 'subiectum' pro illo cui
scientia inhaeret, sed capiendo 'subiectum' correlatiue ad passionem uel
passiones. Conclusio probatur per locum a diuisione: quia non sunt plura
considerata in scientia, nisi passiones, aut principia, aut conclusiones, aut
media demonstratiua, aut subiecta passionum; ergo ab aliquo istorum oportet
scientiam habere unitatem; sed hoc non est ab aliquo praedictorum enumeratorum;
igitur relinquitur quod a subiecto. Quod etiam probatur sic: quia rationabile
est congregationem capere unitatem ab eo quod est primum inter caetera; sed
subiectum est huius modi; igitur et caetera. Maior de se nota est. Et minor
apparet: quia incomplexa sunt priora complexis, et inter incomplexa subiectum
est prius passione.

Et si dicas definitionem subiecti esse priorem, dico quod in proposito
accipio pro eodem 'definitionem' et 'definitum'. Sed statim diceretur,
secundum Aristotilem, quod definita sunt priora definitionibus. Prius enim
habeo conceptum confusum hominis quam conceptum eius explicitum quidditatiuum,
siue definitiuum, ut patet in prooemio Physicorum*. Et hoc uidetur esse notum
per definitionem; si enim aliquis quaerat de quo uel de quibus considerat
arithmetica, dicemus quod de numeris, quia iste terminus 'numerus' est primum
subiectum in ea, et si quaeratur de geometria, dicemus quod de magnitudinibus,
et ⟨si⟩ de scientia libri Posteriorum, dicemus quod de demonstrationibus, uel
forte, uniuersalius, de instrumentis facientibus scire.

Et non est dubium quin in aliqua scientia assignetur communiter primum genus
subiectum. Nihil enim consideratur in illa scientia nisi quia pars eius
subiecti, uel quia passio illius subiecti aut alicuius partis eius, aut forte
passio passionis ⟨eius⟩, uel quia oppositum illi subiecto aut alicui parti eius
uel passioni, aut aliquo tali modo attributo ad illius oppositum. Unde aliter
non posses scire quare magis ista conclusio 'triangulus habet tres ⟨angulos
aequales duobus rectis⟩' sit de geometria quam ista 'contrariorum eadem est
disciplina'.

Ad rationes.

1. Ad primam, concedo quod in eadem scientia ⟨ultra⟩ subiectum principale et
primum sunt aliquando multa plura subiecta; sed tamen ⟨sunt⟩ reducta in primum,
sicut in exercitu sunt saepe multi duces, tamen non tollit hoc quin totalis
congregatio sit exercitus.

2. Ad aliam, dico quod in omni scientia congregata sic una est unum primum
subiectum proprium et adaequatum, non tali adaequatione quod in qualibet
conclusione sumatur illud subiectum in propria forma, sed sic adaequatum quod
nihil in ea consideratur nisi secundum reductionem ad ipsum aut mediatam aut
immediatam.

3. Ad aliam, concedo quod a primo debet congregatio sumere unitatem; sed
principia complexa non sunt in scientiis simpliciter prima.

4. Ad aliam, quando dicitur, siue inquiritur, utrum scientia de subiecto
speciali sit eadem cum scientia de subiecto superiori, dico quod proprie non
debet dici eadem, sed debet dici pars eius. Unde bene est una et eadem scientia
totalis de subiecto communi et de subiectis specialibus sub eis contentis;
tamen scientia quae est de subiecto speciali, ut de linea, non est eadem cum
scientia totali quae est de subiecto communi, ut de magnitudine sed est pars
eius. Tamen notandum est quod aliquando subiectum speciale potest sumi secundum
aliquam rationem et subiectum commune secundum aliam, ita quod istae rationes
sunt ad inuicem quasi extraneae et accidentales, et tunc ⟨non⟩ oportet quod de
communi et speciali per illas rationes specificas sit eadem scientia. Unde bene
uerum est quod de enti mobili et de magnitudine, de quibus considerant physica
et geometria, considerat etiam metaphysica, sed secundum rationes multum
diuersas et quasi sibi accidentales et quasi extraneas. Quoniam metaphysicus
considerat ⟨quae⟩ res est magnitudo et quae sunt principia essendi
magnitudinum, et quae res est motus ⟨et⟩ quae sunt principia essendi motus; sed
geometer non curat quae res sit magnitudo, utrum substantia uel accidens, sed
solum curat quo modo sit mensurabilis, et physicus per scientiam naturalem non
habet scire quae res est motus et utrum sit res mere successiua uel permanens,
sed solum habet inquirere quibus motibus moueant uel moueantur entia naturalia,
et propter quas ⟨causas⟩ sic moueant uel moueantur. Ideo forte diceretur quod
non oportet scientias capere unitatem uel distinctionem a subiectis suis
secundum eorum quidditatiuas rationes (quia sic omnia pertinerent ad
metaphysicam, eo quod nulla alia intromittit se de ⟨eo⟩ quod quid est
simpliciter, ut patet sexto Metaphysicae*), sed unitatem sumit et distinctionem
a suis subiectis specificis secundum rationes illas secundum quas illa subiecta
considerat.

5. Ad aliam, concedo quod geometria et arithmetica habent unum subiectum
commune, scilicet quantum uel quantitatem. Ideo concedo quod tota mathematica
dicitur una scientia distincta contra physicam et metaphysicam. Et illius
totalis scientiae geometria et arithmetica sunt partes integrales, scilicet
quae sunt diuersae ab inuicem.

6. Ad aliam, potest concedi quod de eodem subiecto consideratur bene in
diuersis scientiis secundum eius diuersas rationes, quia idem subiectum
secundum diuersas eius rationes considerandi, ut magnitudo, reducitur ad
diuersa prima subiecta diuersarum scientiarum.

Quaestio 32a

UTRUM SCIENTIA DIFFERAT AB OPINIONE ET SCIBILE AB OPINABILI

Consequenter quaeritur, tricesimo secundo, utrum scientia differat ab opinione
et scibile ab opinabili.

1. Et arguitur quod scibile non differt ab opinabili: quia de eadem
conclusione Socrates habet syllogismum dialecticum et Plato syllogismum
demonstratiuum, et dialecticus solum generat opinionem et demonstratiuus
scientiam; ergo eadem conclusio est a Socrate opinata et a Platone scita;
igitur idem scitur et opinatur et, per consequens, idem est scibile et
opinabile.

2. Sed adhuc per istam rationem argueretur quod idem ab eodem est simul scitum
et opinatum: quia idem homo de eadem conclusione potest scire syllogismum
demonstratiuum et dialecticum; ideo simul habebit de illa scientiam et
opinionem.

3. Item, quod idem est scibile et opinabile arguo sic. Possibile est quod de
eadem conclusione Socrates habeat assensum non firmum sed cum formidine ad
oppositum (et talis assensus est opinio, et non scientia) et Plato de eadem
conclusione habeat assensum demonstratiuum et firmum (et illud est scientia);
ergo ... et caetera.

Sed ista ratio non argueret quod idem esset ab eodem scitum et opinatum, immo
potius argueret oppositum: quia impossibile est eundem hominem eidem
conclusioni assentire firmiter et cum formidine ad oppositum: sed scientia est
assensus firmus et opinio est assensus cum formidine ad oppositum:ergo
impossibile est eundem de eodem habere simul scientiam et opinionem, licet
diuersi possunt habere.

4. Deinde, arguitur quod idem sit scientia et opinio: quia scibile et
opinabile sunt idem, ut argutum est; ergo scientia et opinio. Consequentia
probatur, per locum a coniugatis: quia habitus distinguuntur penes obiecta;
ergo cum scibile et opinabile sunt idem, scientia et opinio sunt idem.

Oppositum est Aristotilis, in fine huius*, et patet per rationem ipsius: quia
scientia est impossibilium aliter se habere et opinio est contingentium aliter
se habere; sed contingens non est impossibile aliter se habere; ergo ... et
caetera.

Notandum est quod scientia et opinio sunt habitus adhaesiui quibus aliquis
adhaeret siue assentit aliquibus conclusionibus. Et credo quod scientia uel
opinio non sit ipsa conclusio, sicut aliqui* dicunt; immo scientia uel opinio
est adhaesio siue assensus superueniens ipsi conclusioni formatae. Possibile
enim esset quod aliquis habeat propositionem formatam in mente, tamen nec ei
assentit nec ei dissentit, et postea per rationem uel per experientiam uel per
sensum generatur sibi assensus, qui iam est scientia uel opinio. Ideo credendum
est quod conclusio scibilis uel opinabilis sit subiectum propinquum uel
immediatum scientiae uel opinionis; ideo proprie loquendo dicitur scita uel
opinata. Sed, sicut notat Aristotiles, aliud est obiectum remotum scientiae uel
opinionis, scilicet res significata per terminos uel per aliquem terminum
conclusionis scibilis uel opinabilis. Unde non solum de conclusionibus dicitur
habere scientiam, sed etiam de lignis et lapidibus.

Tunc pono conclusiones. Prima est quod, loquendo de scibili uel opinabili
remoto, omne scibile est opinabile et omne opinabile est scibile. Probatio:
omnis res ⟨est⟩scibilis et omnis res ⟨est⟩ opinabilis; igitur ... et caetera.
Maior probatur: quia omnis res significata per terminum conclusionis scibilis
est scibilis; modo omnis res de mundo significatur per multos terminos
conclusionum scibilium, quoniam multae conclusiones scibiles componuntur ex
istis terminis 'ens', 'unum', 'diuersum', 'causa', 'causatum', et sic de aliis,
qui quidem termini significant omnia entia; ideo omnia sunt scibilia; modo
consimili ratione probatur quod omnia scibilia sunt opinabilia.

Deinde instatur iuxta istam opinionem uel conclusionem. Pono quod de eodem
aliquis simul habeat scientiam et opinionem cum formidine ad oppositum, immo
opinionem ueram et falsam. Ideo possibile est quod simul tu scis patrem tuum
firmiter esse hominem et eundem patrem tu credis et opinaris esse asinum, tamen
non secundum eandem conclusionem. Nam secundum istam propositionem 'omne animal
rationale mortale est homo' tu scis patrem tuum esse hominem. Sed ponamus quod
pater tuus sit remotus a te et indutus pelle asinina. Tunc illud quod uides
credis esse asinum et illud est pater tuus; igitur ... et caetera. Illa
conclusio habebit pro opinabili immediato hanc propositionem 'illud est
asinus'.

Deinde dicendum est de scibili et opinabili immediato. Et primo distinguo
inter scientiam et opinionem ueram. Scientia est assensus firmus cum firmitate
et euidentia et per principia firma et euidentia et prima. Dico quod exigitur
firmitas ueritatis ad hoc ut conclusio sit scibilis; ideo de possibilibus
aliter se habere, id est de propositionibus contingenter se habentibus, non est
scientia. Requiritur etiam firmitas assensus: quia quamuis propositio sit
firmiter uera et necessaria, si tamen aliquis assentiat ei non firmiter sed cum
formidine, ille assensus nondum est scientia, sed solum opinio. Deinde etiam
requiritur euidentia, ad differentiam fidei: quia articulus cui assentitur per
fidem est firmissimae ueritatis, et ille assensus etiam debet esse firmus sine
aliqua formidine, sed tamen non est scientia, quia deficit euidentia. Dico
etiam "per principia" ad differentiam habitus qui uocatur 'intellectus', qui
non est scientia, quamuis sit firmus et euidens. Sed dico "per principia prima
et euidentia" quia licet sint conclusiones necessariae, tamen possibile est
quod praemissae essent solum probabiles, et tunc non facerent scientiam. Hoc
dictum sit de scientia.

Deinde, de opinione, dico quod multipliciter accipitur. Uno modo large, pro
omni assensu carente euidentia; et sic fides bene diceretur opinio, et eadem
ratio faceret uni scientiam et alteri opinionem solum, eo quod praemissae
essent uni euidenter demonstratae et alteri forte non essent demonstratae nec
etiam euidentes. Secundo modo opinio dicitur, magis proprie, propter carentiam
firmitatis et carentiam euidentiae simul. Sed tunc infirmitas potest esse ex
parte habentis, quia non firmiter assentit, uel potest esse ex parte medii, uel
potest esse ex parte ipsiusmet conclusionis, quia conclusio non est firmae
ueritatis sed contingentis.

Tunc breuiter dico quod omnibus modis praeter istum ultimum modum eadem
⟨conclusio⟩ est opinabilis et scibilis, sicut arguebatur a principio
quaestionis. Sed isto modo ultimo, prout opinio dicitur ex carentia euidentiae
et ex carentia firmitatis ex parte ipsius conclusionis scibilis, nullum scibile
est opinabile et nullum opinabile est scibile, Quia omne scibile est cum
firmitate et euidentia et omne opinabile, hoc ultimo modo, est non firmum, quia
est contingens; igitur et caetera. Et de hoc modo intendebat Aristotiles*.

Per hoc ad rationes. Et patet faciliter solutio rationum.

1. Concedo enim quod de eodem potest haberi syllogismus dialecticus et
demonstratiuus, et assensus firmus et non firmus, ita quod firmitas et
infirmitas proueniat ex parte mediorum per quae fit assensus; sed non est
possibile sic quod firmitas et infirmitas proueniat ex parte eiusdem
conclusionis.

2. Sed dubium est de illo de quo arguebatur, scilicet quia de eadem
conclusione tu simul habes syllogismum dialecticum et syllogismum
demonstratiuum, utrum igitur de ea habeas scientiam et opinionem. Et ad hoc
dico quod quia hoc nomen 'opinio' connotat ineuidentiam aut carentiam
firmitatis, ideo non simul habes scientiam et opinionem. Sed bene habes simul
istam scientiam et istum habitum quem habebas antequam haberes, qui tunc erat
opinio. Quoniam si assentis conclusioni per syllogismum dialecticum, tu habebis
opiniomem, quae est iste assensus, et dicitur opinio propter infirmitatem uel
ineuidentiam. Deinde si tibi superueniat demonstratio, non credo quod ille
assensus corrumpatur, immo magis fortificatur et firmatur; ideo non corrumpitur
opinio. Sed si corrumpitur, non desinit esse opinio quia desinit esse
ineuidentia aut infirmitas. Et ideo opinio erit scientia, uel saltem cum
scientia, sed numquam erit scientia opinio.

3. Tunc, ad ultimam rationem, dicentem quod idem est scibile et opinabile,
concedo praeter ultimum modum qui dictus fuit.

4. ⟨Sed quando arguitur⟩ "ideo idem est opinio et scientia", negatur
consequentia. Nec est ibi locus a coniugatis, quia ille non tenet nisi in
praedicatis quidditatiuis; unde non sequitur 'album est dulce; ergo albedo est
dulcedo', 'homo est albus; igitur humanitas est albedo'. Et quando dicitur quod
⟨habitus⟩ distinguuntur per obiecta, dico ⟨quod ita est de illis⟩ sicut de
potentiis. Nam potentiae sic distinguuntur per obiecta quod si haec est circa
aliquod obiectum circa quod alia potest non esse, sequitur quod sunt potentiae
distinctae, ut intellectus et sensus. Sed si sint circa idem obiectum, non
propter hoc sequitur quod sint eaedem potentiae, quia intellectus, phantasia et
sensus communis et uisus exterior sunt bene circa ⟨idem⟩ obiectum, scilicet
circa colorem; tamen non dicuntur eaedem potentiae. Igitur ita dicam de
habitibus quod non sequitur quod sint idem si sint circa idem obiectum, ut
continentia et temperantia sunt circa idem obiectum, ut patet secundo
Ethicorum*, et tamen non sunt idem.

Liber Secundus

Quaestio 1a

UTRUM QUAESTIONES SINT AEQUALES NUMERO HIS QUAE VERE SCIMUS

Circa secundum librum posteriorum quaeritur, primo, utrum quaestiones sint
aequales numero his quae uere scimus.

1. Et arguitur quod non: quia possibile est quod tu scias aliquam
conclusionem, tamen multae conclusiones sunt tibi formatae quas tu dubitas;
ergo sunt tibi plures ⟨quaestiones⟩ quam ea quae uere scis.

2. Secundo, quandoque possunt fieri ⟨quaestiones⟩, non solum de necessariis,
sed etiam de contingentibus; tamen contingentia non sunt uere scibilia, immo
solum necessaria; ergo non oportet esse tot uere scita quot quaestiones.

3. Tertio, omnia problemata sunt quaestiones; tamen aliqua sunt problemata de
quibus neutro modo opinamur esse et de quibus neutro modo scimus, ut utrum
astra sint paria uel imparia; ergo non oportet esse tot uere scita quot
quaestiones; et etiam ⟨sunt⟩ quaestiones de quadratura circuli, cuius scientia
nondum est inuenta, ut uidetur Aristotiles innuere in Praedicamentis*; igitur
... et caetera.

4. Item, prima principia uere scimus, immo uerissime, immo magis quam
conclusiones, ut dicitur primo huius*; tamen primorum principiorum non sunt
quaestiones, eo quod ipsa non sunt dubitabilia, et quaestio est dubitabilis
propositio, secundum Boethium in Topicis suis*; ergo non oportet quaestiones
esse aequales his quae uere scimus.

Oppositum dicit Aristotiles, secundo huius*.

Ad illam quaestionem, si uolumus loqui de proprietate sermonis, respondendum
est primo quod haec est uera 'quaestiones sunt aequales his quae uere scimus',
sicut haec est uera 'quaestiones sunt aequales duabus'. Quoniam illae
propositiones sunt indefinitae, et ideo, quia duae quaestiones sunt aequales
numero duabus scitis et ad ueritatem indefinitae sufficit quod sit uera pro
aliquo uel aliquibus, ideo simpliciter est uera.

Sed satis apparet quod haec non sit intentio Aristotilis, ideo quaeritur utrum
omnes quaestiones sunt aequales numero omnibus his quae uere scimus. Immo nec
omnes homines sunt aequales omnibus hominibus risibilibus: quia sequitur,
capiendo sub terminis distributis, quod isti duo homines essent aequales numero
illis mille risibilibus, et istae duae quaestiones illis mille uel illis tribus
scitis . Sed si quaeratur utrum omnes quaestiones sunt aequales numero
aliquibus uere scitis, dico quod hoc non possum scire. Quia si essent plures
quaestiones quam uere scita, quod possibile est, tunc illae quaestiones, quae
essent plures quam uere scita, mille uere scitis essent aequales numero. Sed si
essent plura uere scita quam quaestiones, tunc illa bene esset uera, scilicet
quod omnes quaestiones essent aequales numero aliquibus uere scitis, quia istae
duae illis duobus scitis, et illae tres illis tribus scitis, et sic de omnibus.

Sed apparet quod nullo istorum sensuum intendebat Aristotiles, sed isto sensu
⟨qui⟩ communiter intelligitur quando quaerimus utrum homines in foro sunt
aequales numero hominibus in ecclesia aut plures aut pauciores; immo uolumus
quaerere ⟨ad⟩ istum sensum 'utrum maximus numerus istorum sit aequalis maximo
numero illorum'. Ideo, si in proposito quaeratur utrum maximus numerus
quaestionum sit aequalis maximo numero uere scitorum, respondeo ad hoc quod hoc
non possum scire, eo quod forte multae sunt quaestiones quae non sunt scitae et
multa sunt scita de quibus amplius non quaerimus.

Sed tunc restat dubitatio quid Aristotiles intendit per istam propositionem.
Ad hoc respondetur quod intendit solum de quaestionibus pertinentibus ad artes
demonstratiuas et per 'uere scita' non intendit solum actu ⟨scita⟩, sed etiam
demonstratiue scibilia. Et sic est uera propositio Aristotilis, eo quod omnes
quaestiones demonstrabiles, quae pertinent ad artem demonstratiuam, sunt uere
scibiles et, e conuerso, omnia demonstratiue scibilia possunt poni tamquam
quaestiones in arte demonstratiua.

Aliter potest responderi quod Aristotiles, ut credo, ⟨non⟩ intendebat loqui
simpliciter de numero quaestionum uere scitarum, sed de generibus uel speciebus
modorum quaerendi, scilicet utrum maximus numerus modorum quaerendi, non
enumerando indiuidua, sed species inuicem dissimiles *****. Et dico "species
dissimiles"' quia mille possunt esse species hominum, licet omnes homines sint
eiusdem speciei, quoniam iste terminus 'homo' est species, significans omnes
homines, et eadem ratione iste alius terminus 'homo', et sunt tales termini
plures quam mille. Sed quando quaerimus de numero specierum, nos non intendimus
sic enumerare omnes species consimiles contra inuicem, ut omnes terminos
'homo', sed omnes consimiles accipimus pro una specie.

Et ad istum sensum potest concedi quaestio, quod quaestiones sunt aequales
numero his quae uere scimus. Quod patet: quia non potest dari aliquis modus
quaerendi quin de isto modo quaerendi aliquid sit scibile, et non potes aliquem
modum dare formandi propositionem scibilem quin de tali modo formandi possit
fieri quaestio. Unde si tu quaeras utrum A sit et ego hoc non possum scire,
tamen possum scire de aliquo alio in simili modo quaerendi, quia possum scire
quod B est; et si tu quaeras quid asinus sit, possum scire quid homo est, et si
tu quaeras de aliquo quale sit, ego possum de alio scire quia tale est, et sic
esset de omnibus aliis modis quaerendi.

Tamen concedo quod secundum eundem modum specificum quaerendi multa possunt
confici quaesita non scibilia, ut utrum astra sunt paria uel imparia. Tamen de
tali modo sunt aliqua scibilia; ideo hoc non obstat quin modi quaestionum et
modi propositionum scibilium sint ad inuicem aequales secundum numerum, sed non
enumerando species consimiles contra se inuicem.

Et secundum ista dicta sunt solutae rationes.

1. Concedo enim quod tu potes scire unam quaestionem, id est possibile est
quod tu scias unicam quaestionem et habeas plures quaestiones⟨non⟩
demonstratas.

2-4. Concedo etiam quod de contingentibus fiunt quaestiones non scibiles, et
multa sunt problemata non scita. Et aliqua etiam sunt uere scita, scilicet
prima principia, quae proprie loquendo non sunt quaesibilia, cum non sint
dubitabilia. Sed haec omnia non obstant quin de omnibus modis specificis
quaestionum sunt aliquae quaestiones scibiles, sicut etiam de omnibus modis
specificis propositionum scibilium sunt etiam propositiones demonstrabiles.

Quaestio 2a

UTRUM QUAESTIONES SINT QUATTUOR ET NON PLURES NEC PAUCIORES

Consequenter quaeritur, secundo, utrum quaestiones sint quattuor et non plures
nec pauciores.

1. Arguitur quod non sint quattuor: nam quia est et quid est sunt
praecognitiones; igitur non quaestiones. Consequentia tenet: quia quaestio est
dubitabilis propositio et praecognitio est cognitio euidens; ideo apparet quod
praecognitio non est quaestio.

2. Item, illud solum quaeritur quod cum inuentum fuerit cessat quaestio: sed
hoc est unum tantum, scilicet medium; ergo non sunt quattuor ⟨quaestiones⟩, sed
unum tantum quaeritur; et propter hoc dicit Aristotiles* quod omnis quaestio
est quaestio medii; et sic est una quaestio tantum.

3. Item, non est uere scitum nisi unum tantum, scilicet quaestio, cum
quaestiones sint aequales his quae uere scimus; ergo est una tantum quaestio.

4. Item, quia est non est quaestio, immo magis assertio; unde nullus dicitur
quaerere si dicat quia homo est; ergo non remanebunt nisi tres quaestiones.

5. Deinde arguitur quod sint plures quaestiones quam quattuor: quia quaelibet
scientia habet quaestiones, siue interrogationes, proprias, ut habetur primo
huius*; tamen sunt plures scientiae quam quattuor; ideo quaestiones sunt plures
quam quattuor.

6. Et confirmatur: quia quaestio definitur quod est dubitabilis propositio;
sed multo plures sunt propositiones dubitabiles quam quattuor; ergo ... et
caetera.

7. Item, problemata sunt quaestiones; tamen problemata, primo Topicorum* et
secundo*, distinguuntur plura quam quattuor: quia distinguuntur primo secundum
diuersitatem scientiarum, et iterum secundum diuersitatem praedicamentorum, et
iterum etiam penes qualitatem et quantitatem propositionis, et ex tot
diuisionibus oportet resultare plura membra quam quattuor.

8. Item, sicut quaerimus quid est aut si est, ita saepe quaerimus "quale?",
aut "quantum?", aut "ubi est?", et sic de aliis multis modis; ideo plures erunt
quaestiones quam quattuor.

Oppositum est Aristotilis.

Dicendum est breuiter quod loquendo de uirtute sermonis multo sunt plures
quaestiones quam quattuor, immo in unaquaque scientia sunt multo plures quam
quattuor. Tamen cum hoc stat quod quaestiones sunt quattuor, et non plures nec
pauciores. Immo etiam duae sunt quaestiones, et non plures nec pauciores. Quia
facias unam quaestionem, quae sit A, et aliam, quae uocetur B, tunc manifestum
est quod A et B sunt duae quaestiones, et non plures nec pauciores. Tamen licet
haec sit uera 'duae sunt quaestiones quae nec sunt plures nec sunt pauciores',
haec est falsa 'nullae sunt plures quaestiones quam duae'. Et haec omnia sunt
per se manifesta, sed non intenduntur ad Aristotile.

Ideo, illis relictis, debemus scire quod quaestiones uno modo possunt
distingui secundum quaesitiua appropriata diuersis praedicamentis, ut 'quia
est?' quaerit de substantia, 'quale?' de qualitate, 'quantum?' de quantitate,
et 'quo modo illud se habet ad illud' de relatione, et 'ubi est?' de loco, et
'quando?' de tempore. Et ita aliis praedicamentis possunt imponi diuersa
quaesitiua propria, cum ipsa praedicamenta distinguuntur penes diuersos modos
praedicandi. Et secundum istum modum distinguendi quaestiones, manifestum est
quod modi, seu genera, quaestionum sunt plura quam quattuor.

Aliter distinguit Aristotiles, secundo Topicorum*, quaestiones, seu
problemata, per uniuersale, particulare, affirmatiuum et negatiuum, non curans
de indefinito, quia aequiualet particulari, et etiam non curans de singulari,
quia sub scientia non cadit; et sic sunt plura genera problematum, seu
quaestionum. Unde sic etiam, in primo huius*, concludit Aristotiles quod omnia
genera quaestionum, seu problematum, concluduntur per primam figuram, scilicet
uniuersale affirmatiuum per Barbara, ⟨uniuersale negatiuum per Celarent,
particulare affirmatiuum per Darii et particulare negatiuum per Ferio⟩.

Adhuc alio modo distinguuntur primo Topicorum*, penes distinctionem
praedicatorum, ita quod est problema, seu quaestio, de accidente, de proprio,
de genere et de definitione. Et sic ista sunt quattuor genera quaestionum ad
quae omnes quaestiones reducuntur.

Verum est etiam quod possunt distingui penes hoc uerbum 'est', copulam et
formale in propositione, quod aliquando est expressum et aliquando est
implicatum. Et potest fieri talis distinctio quod uel hoc uerbum 'est' ponitur
secundo adiacens uel tertio adiacens. Si ponitur secundo adiacens, sic
quaerimus de aliquo si est, siue utrum ipsum est, et de hoc, scito quia ipsum
est, quaerimus ultra quid ipsum est; et sic sunt duae quaestiones de 'est'
secundo adiacente. Aliquando autem quaerimus de 'est' tertio adiacente, ut
utrum homo sit album, uel utrum homo sit risibilis, uel utrum homo currat. Et
hoc cognito, scilicet quia homo currit, adhuc ignotam causam quaerimus, propter
quid homo currit aut propter quid luna eclipsatur. Et sic iterum sunt duae
quaestiones de 'est' tertio adiacente. Et ideo secundum istum modum
distinctionis resultant quattuor genera quaestionum. Et non est dubium quin
quodlibet istorum generum posset iterum distingui, eo quod copula potest esse
de praesenti, praeterito uel futuro, uel potest esse modalis aut de inesse. Et
iterum quilibet istorum membrorum distinguitur ultra per uniuersale et
particulare, affirmatiuum et negatiuum, et sic resultarent multa genera et
multi modi quaestionum.

Ideo nullum est inconueniens quod secundum aliquam distinctionem ponamus solum
duo genera quaestionem, unum de 'est' secundo adiacente, aliud de 'est' tertio
adiacente, et secundum ulteriores distinctiones ponamus quattuor genera, seu
quattuor modos, quaestionum, distinguendo 'est' secundo adiacens in si est et
quid est, et distinguendo 'est' tertio adiacens in quia est et propter quid
est. Et secundum istum modum distinctionis enumerat Aristotiles hic
quaestiones. Et nullum est inconueniens quod adhuc cuilibet istorum membrorum
fiant ulteriores distinctiones, et sic possunt resultare aut duodecim genera,
seu modi, aut quattuor, aut centum.

Per hoc ad rationes.

1. Ad primam, dico quod non repugnat scire de aliquibus si est et quid est et
de aliis dubitare. Ideo quamuis de aliquibus quid est et quia est sint
praecognitiones, tamen etiam de aliis quid est et quia est sunt quaestiones.

2. Ad aliam, dico quod non solum quaeritur medium , sed etiam finis per quem
itur ad medium. Et istae quaestiones distinguuntur hoc modo, quantum ad ea quae
quaeruntur, ut fines; quaero enim inuenire utrum homo est, et tunc quaero quid
est, utrum est risibilis uel aliquid aliud.

3. Ad aliam, ⟨quod⟩ nullum est uere scitum nisi quaestio, dico quod licet uere
scitum non sit nisi quaestio, tamen multa sunt diuersa genera quaestionum, aut
decem aut centum.

4. Ad aliam, dico quod licet ista oratio 'quia homo est' non proponatur nisi
per modum conclusionis, tamen Aristotiles uocauit eam 'quaestionem' quia
quaeritur ueritas eius per demonstrationem. Unde certum est quod per idem
syncategorematicum quaesitiuum fiunt duae quaestiones, una de 'est' secundo
adiacente, alia de 'est' tertio adiacente. Possumus enim quaerere si homo est
et si homo est risibilis, ⟨an homo est et an homo est risibilis⟩, et utrum homo
est et utrum homo est risibilis; et est idem sensus in istis tribus modis
quaerendi, quia in illis accipiuntur 'si' et 'an' pro 'utrum'. Sed Aristotiles
ad distinguendum ponit ad placitum istam dictionem 'quia', licet non sit
proprius sermo.

5. Ad aliam, concedo quod multae sunt quaestiones, ita quod nobis
innumerabiles.

6-8. Et breuiter ad omnes responsum est, nisi ad ultimam. Quia aliquis posset
dubitare ad quam quaestionem de praedictis reducuntur 'quale?', 'quantum?' ⟨et⟩
'ubi?'. Et potest responderi quod in illis quaestionibus quaeritur de subiecto
substantiali dispositio accidentalis quae se habet ad modum praedicati tertio
adiacentis. Unde in responsione apparet quod omne praedicatum est tertio
adiacens additum, ut quia homo est albus, aut tricubitus, et sic de aliis; et
ideo reducuntur ad quaestionem quia est.

Quaestio 3a

UTRUM OMNIS QUAESTIO SIT QUAESTIO MEDII

Consequenter quaeritur, tertio, utrum omnis quaestio sit quaestio medii.

1. Arguitur quod non: primo, de propositione immediata, posset fieri quaestio
utrum homo sit animal rationale mortale; tamen ibi non quaeritur medium, cum
non sit ibi medium.

2. Item, quaestio est de conclusione, et non de praemissis, et in conclusione
non ponitur medium; ergo quaestio non est illius medii. Maior patet: quia
quaestio est dubitabilis propositio; sed conclusio est illa quae est
dubitabilis, et non praemissae. Et minor patet de se.

3. Item, quaedam est quaestio quaerens quidditatem rei, ut quaestio quid est,
et alia est quaestio quaerens esse rei, ut quaestio si est, et in illis
quaestionibus non quaeritur medium. Probatio: quia quidditas est idem cum eo
cuius est quidditas, septimo Metaphysicae*; modo impossibile est eiusdem ad se
esse aliquod medium; ergo si non habent medium non sunt quaestiones medii.

4. Item, quaestio non est illius quo inuento adhuc est quaestio; sed inuento
medio possibile est quod adhuc quaestio sit, uel dubitatio; ergo ... et caetera.
Minor patet: quia habens demonstratum medium et totum syllogismum ordinatum
potest dubitare adhuc de forma syllogistica; ideo potest adhuc dubitare de
conclusione et, per consequens, adhuc habet quaerere eam; ideo manifestum est
quod illa quaestio non est quaestio medii.

Oppositum arguitur per Aristotilem*.

Ista quaestio est facilis. Sed notandum est quod aliquando nihil mente
quaerimus licet etiam ore formemus propositionem per modum quaestionis, sicut
si principium per se notum formaretur per modum quaestionis, ut utrum possibile
sit idem simul inesse et non inesse. Et si talis propositio uocaretur
'quaestio', hoc est ualde improprie, cum, sicut dixi, nihil mente quaerimus.
Ideo de tali quaestione non intelligimus, sed solum de quaestione de qua
intellectus sibi aliquid ignotum quaerit.

Ultra sciendum est quod numquam intellectus aliquid quaereret de quo non esset
praecognitio, ita quod de se ipso nullam haberet notitiam. Et hoc quilibet
experitur: quia cum quaerit, dubitat, ⟨et⟩ si quaeretur ab eo de quo ipse
dubitat, ipse respondebit quod uel de tali re uel de tali propositione, quod
non posset respondere nisi haberet de illo aliquem conceptum. Ideo expresse
concludit Aristotiles, septimo Metaphysicae*, quod in omni quaestione oportet
aliquid esse notum et aliquid ignotum; et si quaestio sit terminabilis, ita
quod quaesitum sit inuenibile, oportet quod inueniatur per ea quae ante
praecognoscuntur et praesciuntur. Et ideo quaestio mentalis est quidam motus
animae uel rationis ex praecognitis ⟨ad⟩ aliquid inueniendum ignotum.

Deinde concedendum est quod si praecognita sint sufficientia ad manifestandum
quaesitum finale et sint sufficienter ordinata ad quaesitum illud omni eo modo
quo sufficiunt ad inquirendum ipsum, statim de necessitate sequitur inuentio
quaesiti et, per consequens, cessat quaestio. Ergo si duret quaestio quaesiti
inuenibilis de qua loquitur, necesse est aliquid deficere inter ea quae sunt
praecognita et quaesitum finale per quod oporteat deuenire ad inueniendum
quaesitum finale; et hoc iam uocatur 'medium', quoniam 'medium' dicitur per
quod in motu proceditur de termino a quo ad terminum ad quem.

Quibus uisis sit prima conclusio quod omnis quaestio proprie dicta quae est
alicuius dubitati inuenibilis est quaestio medii. Quia omnis quaerens aliquid
tamquam finem, si actu quaerat et mente procedat, quaerit illud sine quo
quaesitum finale acquiri +uel actu+ non potest. Sed illud est aliquod medium
per quod oportet transire, ut dictum fuit. Ergo ratio quaerens aliquid finale
quaerit etiam medium. Et est simile sicut de motu locali, quia omnis ⟨homo⟩
uadens ad aliquem terminum uadit etiam ad medium per quod oportet transire, et
si non esset medium inter ipsum et terminum, ipse non posset ire, nec quaereret
⟨ire⟩ ad illum terminum, immo iam haberet ipsum.

Secunda conclusio ⟨est⟩ quod non oportet in demonstratiua quaestione quaerere
medium demonstratiuum illius demonstrationis uel illius quaesiti. Quia, sicut
arguebatur, saepe inuento medio adhuc quaerimus et dubitamus de conclusione,
propter hoc forte quod illud medium inuentum nondum est in forma debita
applicatum ad quaesitum, ideo non est sufficiens, eo modo quo habetur, ad
demonstrandum quaesitum. Tunc ergo, cum adhuc de conclusione quaesita
dubitamus, non quaerimus illam, sed quaerimus illud medium per quod oportet
transire secundum applicationem debitam illius medii ad extremitates. Et sic
adhuc forte possibile est quod medium sit debite applicatum et in debita forma
syllogizatum, sed, quia syllogismus non est perfectus, id est non est euidentis
formae, adhuc possimus dubitare de conclusione quaesita, propter dubitationem
de forma syllogistica. Et tunc ad inueniendum quaesitum finale non quaerimus
medium per quod quaesitum syllogizatur, sed quaerimus aliud medium, per quod
syllogismus fiat nobis euidentis formae. Et sic patet quo modo omnis quaestio
est quaestio medii, sed non semper medii per quod quaesitum finale
syllogizatur.

Tunc ad rationes.

1. Ad primam, dico quod de propositione immediata, quae fit per se, nos non
quaerimus mente, licet ore formemus eam per modum quaestionis. Et de tali
propositione non intendimus.

2. Ad aliam, dico quod non solum illud quaerimus quod per modum quaestionis
ore formamus, immo magis illud est nobis notum. Verbi gratia, si ego formem
istam quaestionem 'utrum triangulus habeat tres ⟨angulos aequales duobus
rectis⟩', iam ista propositio quae formatur est mihi nota quantum ad formam et
modum formationis eius; sed ego quaero de rebus significatis qualiter se
habeant, quod scitum uolo habere ut propositioni assentiam uel dissentiam. Ideo
ad propositum dico quod licet formaliter quaestio uerbalis ⟨sit⟩ de conclusione
solum, tamen quaerimus media per quae nobis appareat quo modo res significatae
se habeant.

3. Ad aliam, dico quod licet nihil sit medium ⟨inter⟩ quidditatem et rem cuius
est ⟨quidditas⟩ uel etiam inter esse et rem quae illo esse est, tamen hoc non
obstante bene sunt media ad hoc quod sit nobis notum quid est, cum de hoc ante
possimus dubitare. Unde similiter uidetis quod inter 'triangulum' et 'habere
tres angulos aequales duobus rectis' nihil sit medium, quia idem est esse
triangulum et habere tres angulos. Tamen conceptus a quo sumitur hoc nomen
'triangulus' et conceptus a quo sumitur hoc uerbum* 'habere tres angulos
aequales duobus rectis' sunt diuersi, et possunt habere medium per quod sciamus
an hoc sit uerum. Et ita dico in proposito, quoniam alius est conceptus a quo
sumitur iste terminus 'homo' et alius a quo sumitur iste terminus 'quidditas'
uel 'quod quid est', et alius etiam a quo sumitur hoc uerbum 'est'; et ideo
nullum est inconueniens quod unus istorum conceptuum de alio dubitetur quod
sint conceptus medii per quos uel quibus unus de alio potest sciri.

Quaestio 4a

UTRUM POSSIBILE SIT EIUSDEM ESSE DIFFINITIONEM ET DEMONSTRATIONEM

Consequenter quaeritur, quarto, utrum possibile sit eiusdem esse definitionem
et demonstrationem, siue quod idem sciatur definitiue et demonstratiue.

1. Arguitur quod sic: de omnibus est scientia per demonstrationem, scilicet in
metaphysica, quae considerat terminos uniuersales esse significantes et ex eis
format demonstrationem; etiam aliqua sciuntur definitiue; ergo ... et caetera.

2. Item, quidditas et esse eiusdem idem sunt, ut patet quarto* et septimo
Metaphysicae*; tamen quidditas rei scitur definitiue et esse rei
demonstratiue; ergo idem scitur definitiue et demonstratiue.

3. Item, dicitur, primo huius*, quod definitio congregata ex definitione
formali et materiali est una tota demonstratio, licet positione differens; modo
si aliqualiter definitio est demonstratio, idem est definitio et
demonstratio; ideo scitum sic demonstratiue scitur per definitionem, et sic
syllogismus expositorius significando demonstrationem quid est ***** et
significando illud quod demonstratiue scitur ***** et hac demonstratione scitur
hoc B, et haec demonstratio est definitio; ergo definitiue scitur hoc B.

4. Item, passio scitur de subiecto per quam de eo demonstratur, et illa etiam
scitur definitiue, quia illae saepe diffiniuntur; ergo ... et caetera.

5. Item, omne quod scitur demonstratiue propter quid scitur per causam, et
illa causa est definitio, ut uidetur uelle Aristotiles*; ergo quod scitur
demonstratiue propter quid scitur per definitionem.

6. Item, quarto Metaphysicae*, dicit Aristotiles quod eadem uia sit manifestum
si est et quid est; sed si est scitur per uiam demonstratiuam et quid est per
uiam definitiuam; ergo utrumque scitur et definitiue et demonstratiue.

Oppositum uidetur ponere Aristotiles* sub tribus conclusionibus. Una est quod
non omnis cuius est demonstratio est definitio, secunda ⟨est⟩ quod non omnis
cuius est definitio est demonstratio, tertia est ad probandum quod nullius
eiusdem est definitio et demonstratio. Probatur: quia solius incomplexi est
definitio et solius complexi est demonstratio; modo nullum complexum est
incomplexum; ergo ... et caetera.

Videtur mihi quod licet Aristotiles faciat istum magnum processum multum
difficile, tamen bene possumus distinguere quod duplex est scitum, siue
demonstratiue siue definitiue. Unum potest uocari 'scitum propinquum', aliud
'scitum remotum'. Scita remota sunt res significatae per terminos definitos
aut per conclusiones demonstratas, uel per terminos earum. Sed scita propinqua
definitiue sunt ipsi termini definiti, et scita ⟨propinqua⟩ per
demonstrationem sunt ipsae conclusiones demonstratae. Sic enim dicimus quod
incomplexum scitur definitiue et quod solius incomplexi est definitio, et
complexum scitur demonstratiue et solius complexi est demonstratio.

Tunc ponuntur conclusiones. Prima est quod idem est scitum remotum per
definitionem et demonstrationem. Quia bene sunt eaedem res significatae per
terminos diffinientes, uel per terminos definitionis, et significatae per
conclusionem demonstratam, seu per terminos conclusionis demonstratae.

Secunda conclusio est quod nullum idem est scitum propinquum per definitionem
et demonstrationem. Quia nullum complexum est incomplexum , et tamen, ut dixi,
solum complexum scitur demonstratiue et solius complexi est demonstratio, et
solum incomplexum scitur definitiue, loquendo de complexione per affirmationem
et negationem et de incomplexione opposita dictae complexioni.

Sed ad hanc ⟨quaestionem⟩ posset dici forte probabiliter quod nec conclusio
demonstrationis scitur propria demonstratione nec terminus definitus ipsa
definitione, immo demonstratiue scitur res se habere ita sicut per
conclusionem significatur se habere et per definitiones scitur quae res sit
illa quae per terminum definitum significatur. Et si sic dicatur, tunc ponenda
sunt duae conclusiones, correspondentes duabus primis.

Prima est quod eadem res scitur definitiue et demonstratiue.

Secunda conclusio est quod licet eadem res demonstratiue uel definitiue
sciatur, tamen hoc non est secundum eius eandem appropriationem. Immo scitur
demonstratiue secundum appropriationem eius complexam, affirmatiuam uel
negatiuam unius termini de altero, et hoc intendimus cum dicimus conclusionem
esse demonstratiue scitam. Sed res scitur definitiue secundum appropriationem
eius incomplexam, et hoc uocamus cum ⟨dicimus⟩ diffinibilem sciri definitiue.

Ultimo dicendum est quod eadem conclusio scitur demonstratiue tamquam formale
instrumentum et scitur etiam definitiue tamquam partem illius instrumenti
totalis, scilicet tamquam per medium demonstrationis.

Ad rationes.

1. Ad primam, illa ratio arguit de scitis remotis. Omnia enim sic sciuntur et
definitionibus et demonstrationibus.

2. Eodem modo procedit secunda ratio. Nam quidditas rei et eius esse prout
sunt idem non sunt aliud quam ipsa res significabilis per terminos definitiuos
aut per terminos conclusionis. Tamen aliquando 'quidditas' accipitur ⟨secundo⟩
intentionaliter pro ipso termino diffinibili aut pro ipsa definitione, ⟨et⟩
'esse rei' accipitur pro propositione praedicante hoc uerbum 'est' secundo
adiacens de aliquo subiecto. Et sic uidetur Aristotiles* aliquando dicere quod
non sunt idem quidditas et esse rei.

3. Ad aliam, dicitur quod nulla definitio est demonstratio. Ideo de uirtute
sermonis falsum est dicere quod definitio congregata sit tota demonstratio
positione differens ab ipsa demonstratione. Immo haec propositio implicat
contradictionem, scilicet quod definitio sit demonstratio, tamen differat a
demonstratione. Sed sensus illius demonstrationis est quod definitio
congregata continet tam medium demonstrationis quam praedicatum conclusionis;
ideo dicitur tota demonstratio ad istum sensum quod potest ex ea extrahi
demonstratio quantum ad praemissas et quantum ad conclusionem.

4. Ad aliam, dico quod passio saepe scitur definitiue tamquam scitum
propinquum, sed non demonstratiue, immo propositio composita ex subiecto et
passione et copula.

5. Ad aliam, dico quod illa concludit quod illud quod scitur per
demonstrationem tamquam partiale instrumentum scitur per definitionem tamquam
per partem illius instrumenti, ⟨quae⟩ quidem pars dicitur medium
demonstrationis.

6. Et eodem modo potest glossari auctoritas Aristotilis quod eadem uia scitur
si est et quid est. Nam per definitionem scitur quid est tamquam per suum
totale instrumentum et per eandem definitionem scitur quia est tamquam per
partem, siue per medium, sui totalis instrumenti, quod est demonstratio.

Quaestio 5a

UTRUM OMNIS QUAESTIO SIT SCIBILIS AUT TERMINABILIS PER DEMONSTRATIONEM

Consequenter quaeritur, quinto, utrum omnis quaestio sit scibilis aut
terminabilis per demonstrationem.
1. Arguitur quod non: quia quaeri potest et dubitari utrum astra sint paria aut
imparia; tamen haec quaestio non est scibilis per demonstrationem; igitur ...
⟨et caetera⟩.

2. Item, incerta sunt nobis per se dubia de quibus possunt, proprie loquendo,
fieri quaestiones; tamen non sciuntur nisi per sensum et experientiam, uel per
memoriam, non per demonstrationem.

3. Item, quaestio quid est non scitur per demonstrationem, sed definitionem.

4. Item, quaestio si est non scitur demonstratiue, quod declaro sic: quia si
hoc uerbum 'est' secundo adiacens demonstraretur de aliquo subiecto, hoc esset
per aliquod medium quod in primis sciretur esse uerum de illo subiecto, quod
est impossibile, quia peteretur principium; uerbi gratia demonstrare quod A est
per medium B esset sic arguere 'omne B est, A est B; ergo A est'; modo ibi
petitur principium, quia capitur praemissa 'A est B', quae non potest esse
euidens, cum dubito utrum A sit, quia impossibile est A esse B quin A sit; ideo
supponitur in praemissis quod deberet probari in conclusione.

Et confirmatur: quia si est non posset demonstrari nisi esset per medium quid
est, cum definitio debeat esse medium in demonstratione; tamen hoc est
impossibile, quia non scitur quid est nisi sciatur si est.

5. Item, propter quid est est quaestio, et non scitur per demonstrationem,
quia per demonstrationem non scitur nisi conclusio, et propter quid est medium
totale, quod non ponitur in demonstratione.

Et confirmatur: quia aliter non scitur quaestio per demonstrationem quam sicut
concludi potest per formam syllogisticam, et per formam syllogisticam non
potest concludi nisi quia ita est hoc de illo; uerbi gratia, si dico 'omne
animal rationale est susceptibile disciplinae et omnis homo est animal
rationale', non possum concludere nisi quod omnis homo est susceptibilis
disciplinae; ideo hoc solum scio per demonstrationem, et non est scire nisi
quia ita est; non enim concludo 'ergo propter hoc est'; igitur ... ⟨et caetera⟩.

Oppositum dicit Aristotiles ***** +propter quid de quaestione quid est . Et
adhuc uidetur quod quid est sciatur demonstratiue: quia quaedam definitio quid
est est quaestio demonstrationis, et tamen talis scitur demonstratiue.+

Item, omnis quaestio est uere scibilis, ut patet per Aristotilem dicentem
"quaestiones sunt aequales numero his quae uere scimus*"; sed solum
demonstratiue uere scimus, unde dicit, primo huius*, Aristotiles "scire est per
demonstrationem intelligere"; ergo omnis quaestio est scibilis demonstratiue.

Primo dicendum est quod non omnis propositio scibilis quae potest formari per
modum quaestionis est scibilis demonstratiue, quoniam instantia est de primis
principiis, quae per se, sine demonstratione, sunt euidentissime scita.

Secundo dico quod non omnis propositio dubitabilis est scibilis demonstratiue.
Quia sunt nobis ⟨quaestiones⟩ non scibiles et medio carentes quas ⟨non⟩
potestis uos ad aliquam partem determinare, ut utrum lapides in muro sint pares
aut impares, aut quot sint astra in caelo.

Tertio dico quod multae sunt propositiones nobis scibiles certa scientia quae
prius rationabiliter dubitantur, tamen non sunt scibiles demonstratiue, quia
carent medio syllogistico per quod possent fieri euidentes. Et huius modi
propositiones sunt principia in scientiis naturalibus, quae accepta ⟨sunt⟩ per
sensum uel experientiam, et aliter sciri non possunt: uerbi gratia quod omnis
ignis est calidus, quod talis herba est uirtualiter calida et talis uirtualiter
frigida, et sic de multis aliis.

Quarto dico quod multae sunt propositiones inuestigabiles per media
syllogistica et sunt uere quaestiones dubitabiles quae tamen non sunt
demonstratiue scibiles, sicut sunt propositiones in morali scientia et saepe
⟨in⟩ naturali. Hae enim enim non possunt demonstratiue terminari, nec earum
potest esse scientia proprie dicta, sed terminantur per syllogismos dialecticos
aut rhetoricos, solam opinionem generantes, aut per suppositionem.

Sed quaestio de istis non intendebat, immo quaeritur utrum de quolibet genere
quaestionum in hoc secundo libro enumeratorum sit aliqua quaestio scibilis, ut
aliqua quaestio quid est, aliqua si est, aliqua quia est, aliqua propter quid
est.

Unde ad istam quaestionem respondeo primo quod indubitanter quaestio quid est,
scilicet quaerens aliquod praedicatum tertio adiacens de subiecto, est scibilis
per demonstrationem, ⟨ut⟩ quia omnis triangulus est habens tres angulos
aequales duobus rectis. Immo in qualibet ⟨scientia⟩ sunt quam plurimae tales
quaestiones.

Secundo, de quaestione si est, quae quaerit hoc uerbum 'est' secundo adiacens
de aliquo subiecto, dicunt multi* quod nulla talis est scibilis demonstratiue,
propter rationem quae prius fiebat, ⟨quia esset⟩ petitio principii. Tamen credo
oppositum et pono conclusionem oppositam. Quia astrologus demonstratiue
inquirens potest scire utrum eclipsis est aut non est, et cum esset dubitabile
utrum aliqua substantia separata sit, hoc fit scitum per demonstrationem
Aristotilis.

Sed ad hoc ipsi respondent quod non est demonstratum quod aliqua substantia
separata est, sed demonstratum est quod aliqua substantia est separata. Ad hoc
dico quod immo utrumque istorum scitum et demonstratum est. Quia utrumque eorum
ante demonstrationem dubitabatur, et post demonstrationem, in uirtute ipsius
demonstrationis, scitur cum certitudine et aufertur dubitatio; modo hoc est
scire per demonstrationem.

Sed ad hoc isti dicunt quod non in uirtute demonstrationis scimus istam
'aliqua substantia separata est', sed in uirtute illius consequentiae 'aliqua
substantia est separata; ergo aliqua substantia separata est cuius
consequentiae antecedens bene fuit demonstratum, et non consequens. Sed haec
cauillatio non ualet. Quia capiamus praemissas per quas prima demonstrabatur,
illae erunt uel per se uel per priores alias demonstrationes euidentes et
necessarias +quia aliqua dictarum propositionum et erunt in forma syllogizata
et quaelibet dictarum propositionum sequebatur ad eas+. Nam si secunda
sequebatur ad primam et primam ad secundam, apparet quod prima sequebatur ad
eas, quia quidquid sequitur ad consequens sequitur ad antecedens. Igitur
secunda propositio erat syllogizata secundum necessariam consequentiam ex
praemissis euidentibus et notioribus ea; et hoc est conclusionem esse
demonstratam.

Et absurdum esset dicere quod aliqua propositio ante demonstrationem
dubitabatur et facta demonstratione sciatur cum certitudine, et tamen quod hoc
non sit in uirtute demonstrationis et per demonstrationem. Et habemus in
secundo Priorum* unam potestatem syllogismi, quod potest plura concludere;
igitur idem syllogismus potest inferre diuersas conclusiones demonstratiuas,
quae omnes conclusiones sunt scitae per demonstrationem.

De quaestione uero'propter quid?' uidetur mihi esse dicendum quod ipsa per
demonstrationem scitur, sed non solum in uirtute formae syllogisticae et
necessariae ueritatis praemissarum. Immo cum hoc requiritur quod intellectus
apprehendat habitudinem causalitatis eius quod per praemissas significabatur ad
illud quod per conclusionem significatur, et tunc, quando conclusio uirtute
principiorum et formae concluditur quia ita est, intellectus propter
habitudinem causalitatis prius consideratam supplet ex natura sua quod ita est
propter illud.

De quaestione 'propter quid?' dicetur alias seorsum.

Rationes quasi omnes procedunt uiis suis.

1-3. Nam de paritate lapidum uel astrorum et de his quae sciuntur per sensum
et experientiam dictum est in positione, et de quaestione 'quid est?' alias
dicetur.

4. Sed quando dicitur de 'si est', dico quod potest demonstrari sine petitione
principii, per syllogismum ex hypothesi, ut 'si B est A est, et est uerum quod
B est; ergo sequitur quod A est'. Verbi gratia, si motus est aeternus et
regularis, ipse est a motore immobili et si motor immobilis est, substantia
abstracta est; ergo probato quod motus est aeternus et regularis sequitur quod
substantia separata est. Vel omne genitum est ab aliquo agente sibi
sufficienter approximato et nobiliori eo genito; sed rana per putrefactionem
est genita; ergo est dare generans sibi sufficienter approximatum nobilius ea;
et hoc non est nisi substantia separata; ergo talis substantia est. Nec oportet
quod omnis demonstratio sit per definitionem ⟨dicens⟩ quod quid est, licet
forte demonstratio potissima sic sciretur.

5. Ad aliam auctoritatem, de 'propter quid?', conceditur quod bene concludit
quod per demonstrationem non scitur de conclusione propter quid ita est ut
⟨significat⟩ in uirtute formae syllogisticae et notitiae principiorum, sed
propter considerationem habitudinis causalis praemissarum uel medii ad
conclusionem.

Quaestio 6a

UTRUM QUOD QUID EST SCIATUR DIFFINITIVE VEL DEMONSTRATIVE

Consequenter quaeritur, sexto, utrum quod quid est sciatur definitiue uel
demonstratiue.

1. Et arguitur primo quod non scitur demonstratiue: quia ⟨quod⟩ quid est est
incomplexum uel incomplexi, et omnis demonstratio est alicuius complexi; igitur
... et caetera.

2. Item, quod quid est non est nisi substantia: ⟨sed⟩ demonstratio non est
substantiae, sed alicuius propositionis, uel accidentis de subiecto; igitur
demonstratio non est ipsius quod quid est.

3. Item, in omni scientia demonstratiua praesupponitur quid est, id est
definitiones terminorum, et per huius modi definitiones sciuntur quod quid
est; ergo quod quid est non scitur demonstratiue, sed praecognoscitur ante
conclusionem.

4. Item, demonstratio, quae est syllogismus, non demonstrat nisi quia est hoc
de illo; sed ad hoc non sequitur quod illud sit quod quid est; scimus enim
demonstratiue quod triangulus habet tres ⟨angulos aequales duobus rectis⟩, et
non propter hoc est ibi quod quid est; igitur demonstratiue non scitur quod
quid est.

5. ⟨In oppositum arguitur⟩: quia definitio est ipsum quod quid est; tamen
definitio aliqua demonstratur de aliquo definito; igitur ipsius quod quid est
erit demonstratio.

6. Et tunc arguitur quod ipsum quod quid est non scitur definitiue: quia idem
uidetur esse definitio et quod quid est, et idem non scitur per se ipsum;
igitur quod quid est non scitur definitiue.

Oppositum patet per definitionem ipsius 'definitionis', quae est quod
definitio est quae conuersim praedicatur de re et indicat quid est esse rei,
ut habetur primo Topicorum*; igitur quod quid est indicatur et scitur
definitiue.

Dico breuiter, cum Aristotile, quod numquam scitur aliquid quod quid est in eo
quod quid est tamquam per demonstrationem, id est tamquam per instrumentum
proprium, ad talem sensum quod per demonstrationem non scitur per praemissas
quod quaeritur de conclusione quid est hoc. Quod sic patet quia quaerendo 'quid
est hoc?'de nulla propositione quaero utrum sit uera uel falsa, uel etiam an
sit ita uel aliter; ideo incomplexum quaeritur. Sed semper in demonstratione
concluditur quia ita est uel non ita est; unde semper concluditur complexum.
Ergo numquam praecise concluditur illud quod quaerebamus per 'quid est?'.

Secundo potest dici quod definitiue scitur quod quid est, quod praecise
quaerebatur per quaestionem 'quid est?'. Quaestio enim 'quid est homo?' non
quaerit ⟨nisi⟩ quidditatem hominis explicari, et hoc fit per definitionem.
Ergo per definitionem scitur quod quid est.

Tertio dico quod demonstratiue scitur quid est ad talem sensum quia aliqua
definitio indicans seu significans quid est scitur de suo subiecto per
demonstrationem eo modo quod per demonstrationem scitur praedicatum
conclusionis de suo subiecto, hoc est dictum quod per demonstrationem scitur
aliqua conclusio in qua definitio dicens quod quid est praedicatur de
definito. Et hoc declarat Aristotiles*, quia isto modo definitio materialis
saepe demonstratur de definito per definitionem formalem.

Ultimo dico quod non omnis definitio demonstrabilis est de definito. Nam
definitio dicens quid nominis non demonstratur de definito, immo in omni
scientia supponitur, quia ignoto quid nomen significat nullus sciret formare
propositiones demonstratiuas. Et aliquando definitio dicens quid nominis est
ipsamet definitio formalis, dicens quid rei; ideo tunc huius modi
definitiones formales, dicentes quid rei, sunt indemonstrabiles de suis
definitis.

Quibus habitis soluuntur rationes.

1. Prima enim concludit hoc quod dicebatur in prima conclusione.

2. Ad secundam potest dici quod solum substantiarum, id est terminorum
substantialium solum, sunt definitiones pure quidditatiuae, sed accidentium,
id est terminorum accidentalium, sunt bene definitiones per additamentum, non
pure quidditatiuae, ut septimo Metaphysicae* declarabitur. Sed adhuc neutrorum
terminorum sunt demonstrationes tamquam priorum scitorum per demonstrationem.
Prima enim scita sunt complexa et non termini.

3. Alia ratio arguit quod quid est scitur per definitionem dicentem quid
nominis. Illa enim in arte demonstratiua supponitur.

4. Ultima etiam conceditur in quantum pro prima conclusione.

5. Ad rationem in oppositum, concedo quod aliqua definitio demonstratiue de
suo definito scitur, quemadmodum dicebatur in positione.

6. Tunc ad rationem quae arguebat quod definitiue non scitur quod quid est
quia idem est quod quid est et sua definitio, Dico autem ad hoc quod
Aristotiles saepe utitur hoc nomine 'quid est' aequiuoce. Aliquando enim utitur
eo pro re significata per definitionem, et sic definitiue scitur quid est,
nec est idem definitio et quod quid est; aliquando autem utitur hoc nomine
'quid est' ⟨secundo⟩ intentionaliter, scilicet pro ipsa definitione
significante quidditatem rei, et sic non proprie conceditur quod quid est
sciatur definitiue tamquam proprio instrumento.

Et sic hinc et ⟨illinc⟩ procedunt rationes.

Quaestio 7a

UTRUM IN OMNI DEMONSTRATIONE POTISSIMA MEDIUM SIT DIFFINITIO SUBIECTI VEL
DIFFINITIO PASSIONIS

Consequenter quaeritur, septimo, utrum in omni demonstrations potissima medium
sit definitio subiecti uel definitio passionis.

1. Et arguitur primo quod sit definitio passionis per Aristotilem, in isto
libro*, qui, cum demonstraret de tonitruo et poneret terminos syllogismi 'A',
'B', 'C', ipse dicit quod 'B' medium esset ratio, id est definitio primi
termini, scilicet maioris extremitatis; modo maior extremitas est ipsamet
passio quae concluditur de subiecto; ideo patet quod medium est definitio
passionis.

2. Item, probatur per exempla Aristotilis in littera de eclipsi lunae propter
terram interpositam auferentem lumen solis a luna; et ibi medium non est
definitio lunae, sed passionis, scilicet eclipsis, quoniam eclipsis est
ablatio luminis a luna propter interpositionem terrae; ergo medium debet esse
definitio passionis.

3. Item, in fine huius secundi*, ad probandum quod animal sit longae uitae,
docet Aristotiles capere definitionem passionis, scilicet longae uitae, quod
est colam non habere; ideo per definitionem passionis docet demonstrare
passionem de subiecto.

4. Item, in scientiis mathematicis, ubi sunt demonstrationes potissimae,
demonstrantur passiones de subiectis per definitiones ipsarum passionum; uerbi
gratia, habere tres angulos aequales duobus rectis probatur per hoc quod est
habere angulum extrinsecum aequiualentem duobus intrinsecis sibi oppositis, et
haec est descriptio siue haec est definitio eius quod est habere tres angulos
aequales duobus rectis.

5. Ultimo arguitur sic: quia medium in demonstratione potissima debet dicere
quid est et propter quid est, ut uidetur uelle Aristotiles, secundo huius*;
modo talis est definitio passionis; dicit enim de passione quid est et propter
quid ipsa est, eo quod passio definitur per subiectum, quod est causa eius;
igitur talis definitio debet esse medium in demonstratione potissima.

Oppositum uidetur uelle Aristotiles, prooemio de Anima*, ubi loquens de quod
quid est ipsius animae dicit quod non solum quod quid est est utile ad
demonstrandum causas accidentium, sed etiam, e conuerso, accidentia magnam
partem conferunt ad cognoscendum quod quid est; igitur Aristotilis intentio est
quod licet a posteriori accidentia ducant in notitiam subiectorum uel
definitionem ipsius subiecti, tamen definitio ipsius subiecti ualet ad
demonstrandum causas accidentium, id est ad demonstrandum passiones propter
quid. Et postea, etiam in eodem prooemio*, dicit quod quando per definitionem
ipsius subiecti non apparent causae accidentium, ipsa definitio non est nisi
dialectica et uana; ergo per definitionem subiecti perfectam debent apparere
eius passiones; igitur per eam debent demonstrari passiones. Ideo Aristotiles,
quarto Physicorum*, uolens diffinire 'locum', ⟨dicit⟩ quod tunc pulcerrime
definitur 'locus', uel quodcumque aliud, quando ex definitione ipsius
apparent causae omnium accidentium. Ideo per definitionem subiectorum debent
demonstrari passiones de suis subiectis.

Propter istam quaestionem, nota quod, sicut uult Commentator, octauo
Physicorum*, idem agens est dans formam et dans omnia per se consequentia
formam. Similiter, secundo Physicorum*, dicit Aristotiles quod in naturalibus
accidentia per se nec sunt naturaliter nec habentia naturam, sed sunt ad
naturam uel secundum naturam, tamquam natura rei sit per se causa eorum. Modo
natura rei est eius per se causa intrinseca, sicut materia uel forma. Ex quibus
patet quod illae causae quae sunt per se et primo causae subiectorum sunt
consequenter causae per se accidentium siue passionum.

Ex istis uidetur mihi esse dicendum quod in demonstratione potissima passionis
de subiecto definitio subiecti debet esse medium, et maxime definitio
causalis, exprimens causas per se illius subiecti. Haec conclusio sic probatur:
illud est conueniens medium ad demonstrandum passionem de subiecto propter quid
quod est explicatiuum causae uel causarum propter quas passio talis conuenit
tali subiecto (haec uidetur de se nota); sed definitio causalis subiecti est
huius modi (haec uero patet ex dictis: quoniam definitio causalis subiecti
explicat per se causas illius subiecti et illae eaedem causae debent esse
causas per se accidentium); igitur ... et caetera.

Item, uel definitio subiecti est medium in demonstratione, uel definitio
passionis. Si definitio subiecti, habemus propositum. Si definitio passionis,
contra. Quia quaedam est definitio passionis dicens solum quid nominis, et
illa definitio est aeque dubia de subiecto sicut est passio; ideo non est
conueniens medium demonstratiuum. Alia est definitio quid rei, et illa est
data per subiectum illius passionis, eo quod non potest sciri quid res est nisi
scito quia est, et non scitur esse passionis nisi per esse subiecti; unde non
scitur quid simitas est nisi sciatur aliquid esse simum et aliquem nasum esse
simum. Et ideo si talis definitio ualeat ad demonstrationem passionis de
subiecto, hoc non est nisi in quantum resoluitur in subiectum et in principia
subiecti; et ideo oportet fieri recursum similem ad definitionem causalem
subiecti.

Et hoc etiam declaro considerando exempla quaedam. Quia si tu uis dicere quod
luna eclipsatur, uidebis quod hoc est originaliter et causaliter propter
naturam et principia lunae, scilicet quia natura lunae est non esse ex se
lucidam, sed esse illustrabilem a sole; natura etiam lunae est quod sit
circulariter mobilis et quod moueatur circa terram; et ex hoc prouenit sibi
quod aliquando terra interponitur sibi et soli, et quod terra prohibet
illustrationem eius a sole, et ita quod luna capiat lumen. Et sic patet quod
luna propter suam naturam et propter suam causam agentem, scilicet mouentem
ipsam, est eclipsata. Et ita diceremus quod triangulus per sua intrinseca
principia habet quod anguli sui sint aequales duobus rectis, scilicet ex eo
quod triangulus est figura plana tribus rectis lineis contenta; unde si diuerto
hanc naturam, scilicet sic quod una linea non sit recta, non amplius conueniunt
sibi illae causae et natura. Et causae per se illius subiecti sunt propter quas
passio conuenit subiecto; ideo definitio causalis subiecti demonstrat uere
passionem de subiecto propter quid.

Tunc ad rationes.

1. Quando dicit Aristotiles quod medium est causa primi termini, potest dici
quod posterius est subiectum, cum ipsum subiectum sit naturaliter prius
passione, quamuis in ordine syllogistico passio ponatur maior extremitas.
Potest etiam dici quod definitio ualet ad demonstrandum passionem de subiecto,
sed hoc est ea ratione qua resoluitur in subiectum et causas ipsius subiecti,
constituentes definitionem causalem ipsius subiecti.

2. Ad aliam, dico quod saepe eiusdem subiecti sunt plures passiones ordinatae
quarum posterior demonstratur de subiecto per priorem; sed prima demonstratur
de subiecto suo per causas proprias ipsius subiecti, ideo per definitionem
causalem subiecti. Unde per naturam lunae et sui motoris conuenit lunae illa
passio quae est moueri circulariter circa terram; et propinquam passionem
sequitur alia passio, quod inter ipsam lunam et solem possit terra interponi;
et per istam passionem et naturam lunae sequitur alia passio, quod possit
priuari lumine. Modo aliquando, si illae passiones ordinatae fuerint inuicem
conuertibiles, solemus uocare passionem priorem tamquam definitionem seu
descriptionem posterioris passionis, et sic utendo nominibus concederetur quod
posterior passio demonstratur de subiecto per suam definitionem, id est per
passionem priorem. Sed tamen passio prima, ut dixi, non conuenit subiecto nisi
per causas et principia ipsius subiecti, quae constituunt ipsam definitionem
causalem.

3-4. Et eodem modo diceretur de alia ratione, et similiter de triangulo.
Triangulus enim habet plures passiones subordinatas; unde haec est una passio
habere angulum extrinsecum aequiualentem duobus rectis sibi oppositis, et alia
est habere tres angulos aequales duobus rectis. Nec una est proprie definitio
alterius, sed una bene demonstratur per alteram; tamen finaliter ambo
conueniunt triangulo propter triangulum habere talem figuram ex tribus lineis
constitutam.

5. Ad aliam, dico quod medium demonstratiuum debet dicere quod quid est et
propter quid est, scilicet quid est subiectum et propter quid est passio
subiecti, et adhuc quodam modo dicit quid est passio, in quantum passio est
definita per subiectum.

Quaestio 8a

UTRUM DIFFINITIO POSSIT DEMONSTRARI DE SUO DIFFINITO

Consequenter quaeritur, octauo, utrum definitio possit demonstrari de suo
definito.

1. Arguitur quod non: quia quod est alicui immediatum non potest demonstrari
de illo, eo quod omnis demonstratio debet fieri per medium; sed definitio est
immediata definito; quod apparet: quia praedicatur de ipso secundum quod
ipsum, et per se et primo, et tamen dicitur, primo huius*, quod idem est primum
et immediatum; ideo satis concluditur quod definitio est immediata definito;
igitur ... et caetera.

2. Item, confirmatur hoc, quia nihil est medium inter quidditatem rei et ipsam
rem; tamen definitio dicit et indicat quidditatem rei, scilicet ipsius
definiti; ergo non est medium inter ipsam et definitum ; igitur non potest
demonstrari de eo.

3. Item, quod supponitur in omni scientia demonstratiua antequam procedatur ad
demonstrationem non potest demonstrari; sed in unaquaque scientia
praesupponuntur significationes terminorum, ut patet in geometria et
arithmetica; igitur definitiones non sunt demonstrabiles.

4. Item, definitiones uel sunt formales, uel materiales, uel per causas
agentes et finales; sed formales non sunt demonstrabiles de suis definitis, ut
uidetur uelle Aristotiles*; ergo ... et caetera; nec etiam materiales; probatio:
quia nec forma est causa compositi mediante materia nec materia mediante forma:
nam utraque in suo genere causandi erat prima et immediata ipsius rei, cum sit
de intrinsecitate et essentia ipsius; ergo qua ratione formalis definitio non
demonstrabitur de suo definito, eadem ratione nec materialis; et si ita est,
adhuc minus poterit demonstrari definitio per causam agentem uel finalem, eo
quod causae agentes et finales sunt priores causis formalibus et tamquam causae
earum; modo si posterius est indemonstrabile, multo magis uidetur quod prius
sit indemonstrabile; ergo nulla definitio erit demonstrabilis de suo
definito.

Oppositum arguitur: quia dicit Aristotiles* quod aliquae definitiones sunt
tamquam conclusiones demonstrationum: igitur illae sunt demonstrabiles. Et
etiam dicit* ipse quod uia ad inueniendum definitionem est composita ex uia
definitiua et uia demonstratiua, quia quamuis per definitionem possint sumi
et ordinari praedicata definitiua, tamen per demonstrationem oportet ostendere
quod illa sint uera de ipso definito ⟨et⟩ quod praedicentur de ipso
quidditatiue, et hoc est demonstrare definitionem de definito.

Notandum est quod multi sunt modi definitionum. Quaedam enim sunt
definitiones non indicantes quid est res, nec propter quid ipsa est, sed solum
indicantes quid significatur per nomen; et illae possunt esse non entium sicut
entium, id est terminorum pro nullo uel nullis supponentium; unde sic
definitur iste terminus 'uacuum'.

Aliae sunt definitiones quae simpliciter et pure dicuntur 'quidditatiuae',
quia explicite et praecise indicant quid est res; et tales definitiones, ut
patet septimo Metaphysicae*, non possunt esse terminorum connotatiuorum, sicut
sunt termini accidentales. Ideo de istis definitionibus uerum est illud quod
solet dici, scilicet quod solius substantiae est definitio, id est solum
terminorum substantialium sunt definitiones. Causa huius est quia definitio
debet explicare totum contentum definiti, et hoc non potest fieri de termino
connotatiuo per praedicata quidditatiua. Verbi gratia, si praecise diceremus
quid album est, non diceremus nisi quod album est homo, uel lapis, aut alia
substantia subiecta albedini; unde si lapis est albus, illud album est lapis et
non est aliquid aliud a lapide, et sic praedicata pure quidditatiua de albo non
essent nisi praedicata substantialia quae non explicarent totum conceptum
istius termini 'album', quia non explicarent quid connotatur per 'album', puta
albedinem.

Verum est tamen quod aliae sunt definitiones quae improprie uocantur
'quidditatiuae', quae ⟨fiunt⟩ per genera et per differentias, quamuis non solum
per genera dicentia aut quale aut quantum. Et tales definitiones sunt bene
terminorum accidentalium, ut si diffinimus 'album' per hoc genus 'coloratum';
illud enim genus praedicatur de 'albo' in quid, sed non solum in quid, sed
etiam in quale. Quia, sicut dixi, album non est aliud quam lignum ⟨uel⟩ lapis,
et si dicamus quod album est lignum coloratum, nos non solum dicimus album esse
aliquid, sed etiam aliquale, quoniam esse coloratum est esse aliquale. Et huius
modi definitiones, siue proprie siue improprie sunt uocatae 'quidditatiuae',
solent etiam uocari 'formales', licet improprie.

Aliae sunt definitiones quae, proprie loquendo, uocantur 'causales', quae
dantur per terminos obliquos supponentes pro causis eius pro quo supponit
definitum. Et istae definitiones non solum ostendunt quid res est, sed etiam
ostendunt per quid ipsa est. Et diuiduntur huius modi definitiones in
quattuor, secundum quattuor genera causarum. Unde aliquae ostendunt ex quo res
habeat esse uel fieri, aliae ostendunt per quid intrinsece res est actu illud
quod est, et aliae ostendunt gratia cuius ipsa est . Et aliquando plures harum
definitionum congregantur in unam, et tunc est definitio composita.

Aliae sunt quae non merentur dici 'definitiones', sed magis descriptiones,
quae dantur per aliquas per se passiones seu per aliqua per se accidentia
termini definiti. Et ita uos habetis distincte omnes modos definitionum.

Sed debetis scire quod definitio data solum ad indicandum quid nominis
differt ab aliis in modo praedicandi de suo definito, quia non praedicatur de
eo mediante hoc uerbo 'est', +uel si praedicatur, hoc accidit si in quantum
ponitur definitio causalis+, sed praedicatur mediante hoc uerbum 'significat'.
Unde non est uerum dicere quod uacuum est locus non repletus corpore; ideo
licet sic dicamus, tamen debemus intelligere istum sensum quod hoc nomen
'uacuum' significat praecise quantum haec oratio 'locus non repletus corpore'.
Unde habita hac definitione et suo definito, dubium est adhuc utrum uacuum
sit, et utrum locus non repletus corpore sit, et, per consequens, dubium est
utrum uacuum sit locus non repletus corpore.

Et tunc de ista definitione possunt poni duae conclusiones. Prima est quod
haec definitio non demonstratur de suo definito secundum illum sensum
secundum quem ponitur in definitione quid nominis, hoc est dictum quod nos non
demonstramus hanc propositionem 'hoc nomen 'uacuum' significat idem quod haec
oratio 'locus non repletus corpore'' Et causa est quia in omni scientia oportet
praecognoscere quid est per nomina ⟨significatum⟩ si debeamus intelligere, nec
illud est demonstrabile, cum significationes nominum sint ad placitum.

Secunda conclusio est quod definitio dicens quid nominis bene est
demonstrabilis de suo definito, aut affirmatiue aut negatiue, mediante hoc
uerbo 'est'. Quoniam illud est demonstrabile quod prius est dubitatum et
posterius, per demonstrationem, est scitum et certum. Modo non est dubium quod
bene dubitatum est utrum uacuum sit locus non repletus corpore, quia dubium est
utrum uacuum sit; modo si ponatur esse, concedetur ista 'uacuum est locus non
repletus corpore', et si non ponatur esse, negabitur; ideo sicut una est dubia,
ita altera. Tamen per illas easdem demonstrationes per quas scimus uacuum non
esse, nos scimus quod uacuum non est locus non repletus corpore, et si per
demonstrationes sciremus uacuum esse, nos per easdem sciremus eum esse locum
non repletus corpore.

Ideo circa hoc debetis notare quod non refert scire et demonstrare de aliquo
termino hoc uerbum 'est' secundo adiacens et de ipso suam definitionem
praedictam mediante hoc uerbo 'est', uel etiam demonstrare ipsummet terminum de
se ipso. Sicut enim demonstrabile est quod uacuum non est, ita, eisdem
demonstrationibus, demonstratur quod uacuum non est uacuum, et sicut
demonstrabile est quod deus est, ita, eisdem demonstrationibus, demonstratur
quod deus est deus; unde propter easdem causas deus est deus propter quas deus
est.

Nunc dico de definitione quidditatiua quod ipsa potest demonstrari de
definito primo a posteriori, quia accidentia per se sunt bene nata inducere
intellectum in conceptus quidditatiuos rei. Dico etiam quod dictae
definitiones possunt demonstrari de suis definitis propter quid. Quia propter
eadem causas homo est, et homo est homo, et homo est animal rationale; ideo
sicut potest demonstrari per causas hominis propter quid ipse est, ita, eisdem
demonstrationibus, sciretur propter quid ipse est homo et propter quid ipse est
animal rationale.

Deinde, de definitionibus causalibus, quia causae sunt bene inuicem sibi
causae, ideo illa definitio quae esset per causam habentem aliquam aliam
causam esset demonstrabilis propter quid de suo definito per aliam
definitionem. Sed si esset prima causa, ut forte finalis, quae non haberet
aliam causam in causando illud causatum, tunc definitio per talem causam esset
indemonstrabilis de suo definito propter quid, sed posset esse demonstrabilis
demonstratione quia, scilicet a posteriori.

Ultimo dicendum est quod descriptiones, cum accipiant passionem definiti,
sunt bene demonstrabiles propter quid de ipso definito, scilicet per
definitiones quidditatiuas aut causales, quia sic demonstrantur passiones de
suis definitis.

1-2. Ad rationes, dico quod licet nihil sit medium inter quidditatem rei et
ipsam rem, quia idem est hoc et illud, tamen est bene medium demonstratiuum
inter aliquam definitionem et suum definitum, quod quidem medium est notius
de isto definito quam esset illa definitio. Nec est dicendum quod omnis
propositio secundum quod ipsum sit immediata , ut patuit in primo libro*.

3. Ad rationem qua arguebat de definitione dicente quid nominis, illa debet
+suppleri de definito non mediante hoc uerbo 'est', sed mediante hoc uerbo
'significat'+.

4. Ad aliam, posset dici quod quando Aristotiles* dicit definitionem formalem
non esse demonstrabilem de definito, per illam definitionem intendebat illam
quae est per primam causam definiti, loquendo de causa propria, et illa forte
est definitio per causam finalem ut in pluribus. Vel comparabat formalem ad
materialem, quia per formalem bene demonstratur materialis, sed non e conuerso,
quantum ad esse rei, propter quod ad esse materiae non sequitur esse formae.

Et sic est finis quaestionis.

Quaestio 9a

UTRUM PER OMNEM CAUSAM PER SE CONTINGAT DEMONSTRARE CAUSATUM

Consequenter quaeritur, nono, utrum per omnem causam per se contingat
demonstrare causatum.

1. Arguitur quod non: saepe causae sunt minus notae suis causatis; sed per
minus notum non fit demonstratio; igitur ... et caetera. Et si respondeatur
"quamuis causae sint minus notae quoad nos, tamen sunt magis notae simpliciter,
seu quoad naturam", illud non ualet; quia demonstrationes non fiunt nisi nobis,
et non alicui alteri, ideo oportet quod fiant ex nobis notioribus.

2. Item, multae sunt causae ad quarum esse non sequitur esse causatorum; ergo
ex eis non potest demonstrari causatum. Patet consequentia: quia oportet in
demonstratione conclusionem de necessitate sequi ex praemissis. Et antecedens
est manifestum de causis materialibus: unde si materia quae est innata esse
materia cultelli, scilicet ferrum, ponatur esse, non propter hoc sequitur quod
cultellus est; et licet deus sit causa rosarum, tamen non sequitur si deus est
quod rosa sit.

3. Item, in demonstratione medium et extremitates sunt innata praedicari uere
de se inuicem; sed causa non praedicatur uere de causato, nec etiam terminus
supponens pro causa de termino supponente pro causato, quoniam domus non est
domificator; ergo causa non potest esse medium ad demonstrandum causatum.

4. Item, Aristotiles, secundo huius, dicit quod ibi non est simul causa et
causatum, sed causa ibi prius, ⟨et⟩ ex posteriori demonstratur prius et non ex
priori posterius, id est ex causa⟨to⟩ significatur causa et non ex causa
causatum; ergo non ex omni causa per se demonstrabile est causatum.

Oppositum arguitur: quia nisi ex omni causa per se posset demonstrari
causatum, sequeretur quod per se causata non essent scibilia, cum sint propter
illas causas; modo hoc uidetur inconueniens; ergo ... ⟨et caetera⟩.

Item, primo huius*, dicit Aristotiles, loquendo de scire propter quid
demonstratiue, "scire est rei causam cognoscere", et non magis dicit de una
quam de alia; ideo uidetur quod per scientiam cuiuscumque causae possumus scire
causatum propter quid est.

Item, prooemio Physicorum*, dicit Aristotiles quod eorum quorum sunt
principia, causae et elementa oportet cognoscere alia ex cognitione
elementorum.

Notandum est breuiter, ut patet secundo Physicorum*, quod causarum quaedam
uocantur 'actuales', quaedam 'potentiales'. Et non dicuntur 'actuales' in
proposito eo quod actu sunt, sed ex eo quod esse earum est sufficiens ad esse
causatorum, ita scilicet quod de necessitate posita tali causa ponitur
causatum. De quibus causis dicitur, secundo Physicorum*, quod causae actuales
cum suis causatis simul sunt et non sunt. Sed causae 'potentiales' uocantur a
quibus uel ex quibus est manifestum esse causatum, non tamen sufficiunt, immo
possunt esse causatis non exsistentibus, ut domificator potest esse domo non
exsistente, et fundamentum nondum exsistente domo.

Notandum est ultra quod eaedem causae ut sumuntur solitarie dicuntur aliquando
'potentiales' et ut sumuntur cum aliquibus causis aliis uel circumstantiis
dicuntur 'actuales', ut ignis per se diceretur causa potentialis ad
comburendum, tamen ignis sufficienter approximatus combustibili non sufficienti
resistere diceretur ut sic causa actualis ad comburendum, et deus uel sol
dicitur bene causa potentialis generationis ranae, tamen deus cum sole
approximato sufficienter ad generationem ut sic dicerentur causa actualis
generans ranam.

Tunc sit prima conclusio quod ex omni causa per se actuali potest demonstrari
causatum siue per se, siue secundum fieri, siue secundum fore, siue secundum
fuisse. Causa huius est quia ad causam sequitur effectus taliter quod per
causam demonstratur effectus propter quid, cum effectus sit propter esse per se
suam causam; sed ex causa per se actuali sequitur causatum modis praedictis;
igitur ... et caetera. Et patet per quid nominis 'causae actualis'; dicitur enim
causa 'actualis' ut simul est cum talibus circumstantiis quod ipsa sit
sufficiens ad esse causati ita quod non possit esse sine causato; igitur statim
sequitur si causa fit circumstantiata quod causatum tum fiat, et si erit quod
causatum erit, et caetera.

Alia conclusio ⟨est⟩ quod ex causa potentiali non sequitur causatum quantum ad
esse ipsius, immo quantum ad esse ipsius non demonstratur quantum ad talem
causam; oportet enim in demonstratione esse consequentiam necessariam. Tamen
potest dici quod ex per se ⟨esse⟩ causae potentialis potest demonstrari
causatum quantum ad posse esse, et hoc est quia sic ad causam sequitur
causatum, unde sequitur si ferrum est quod cultellus potest esse.

Sed forte tu obiicies "quia lapides et ligna sunt causae domus; tamen de domo
facta scio propter quid ipsa domus est materialiter per scientiam lapidum ⟨et⟩
lignorum; ergo per causam potentialem scio causatum quantum ad esse". Respondeo
breuiter quod tu non scis domum esse propter lignum uel lapides nisi sciendo ea
taliter se habere qualiter dicuntur causae actuales domus. Unde numquam propter
scire lapides et ligna esse tu scires domum esse nisi tu scires ea taliter esse
et cum talibus circumstantiis quod ad hoc sequeretur domum esse.

Tunc ad rationes.

1. Ad primam, dico quod licet saepe causae sint minus nobis notae quam
causatum ⟨quantum⟩ ad quia est, tamen omnes causas per se oportet prius esse
notas quantum possumus scire sufficienter propter quid effectus est; ideo
causae non solum secundum naturam, sed etiam nobis sunt notiores quantum ⟨ad⟩
propter quid effectus est.

2. Alia ratio bene probat quod propter causas potentiales acceptas ut dicuntur
potentiales non scimus causatum quantum ad esse.

3. Ad aliam, dico quod termini significantes causas bene praedicantur de
terminis significantibus effectus, si non in recto, tamen in obliquo, ut quod
domus est ex lapidibus et lignis, et quod dies est a sole; et hoc sufficit ad
hoc quod causa fiat medium demonstratiuum.

4. Ultima ratio et etiam rationes post oppositum uadunt uiis suis.

Quaestio 10a

UTRUM EIUSDEM DEMONSTRABILIS POSSINT ESSE PLURES CAUSAE DEMONSTRATIVAE

Consequenter quaeritur, decimo, utrum eiusdem demonstrabilis possint esse
plures causae demonstratiuae.

1. Arguitur quod sic, per Aristotilem*, qui prius dixit idem demonstrari per
plures causas, ut per causam finalem, et efficientem, et materialem, et
formalem.

2. Arguitur etiam per ipsum Aristotilem, prooemio Physicorum*, dicentem quod
in habentibus principia, causas et elementa oportet aliud scire ex complexione
eorum; modo scire est per demonstrationem; ergo demonstrationes fiunt per
principia, causas et elementa; tamen Commentator* exponit quod per illa tria
nomina, scilicet 'principia' 'causas', 'elementa', Aristotiles intendit
quattuor genera causarum; ergo idem potest per plures causas demonstrari, et
per plura genera causarum.

3. Item, propter quodcumque aliud est aliquid potest demonstrari propter quid
est; sed unum et idem est propter plures causas; ergo unum et idem habet plures
causas per quas potest demonstrari.

Oppositum uidetur uelle Aristotiles in fine istius secundi*.

Et probatur ratione: quia si eiusdem essent plures causae demonstratiuae, tunc
non sequeretur ad effectum causa, ut dicit Aristotiles*; sed in
demonstrationibus potissimis sequitur ad effectum causa sicut ex causa
effectus, eo quod demonstrationes debent esse ex propriis et secundum quod
ipsum; modo propria conuertuntur ad inuicem et se inuicem consequuntur.

Breuiter dico, cum Aristotile, quod duplices sunt demonstrationes. Quaedam
⟨sunt demonstrationes⟩ quia et a posteriori, et de illis non quaeritur, quia
satis apparet in unaquaque scientia quod ad eandem conclusionem ponuntur saepe
plura media quando sic a posteriori arguimus. Aliae sunt demonstrationes a
priori, siue per causas, et illae sunt duplices, quia quaedam sunt ex omnino
immediatis, aliae autem ex mediatis.

Modo statim ponendum est ⟨quod⟩ si demonstrationes fiant ex mediatis,
possibile est eiusdem esse plures causas demonstratiuas, hoc est dictum quod
eadem conclusio potest demonstrari per multa media causalia et per quodlibet
illorum. Et hoc demonstrauit Aristotiles prius*, scilicet quod possumus probare
tonitruum esse aut per causam efficientem aut finalem.

Sed alia conclusio ponitur, quod si demonstratio fiat ex omnino primis et
immediatis, et quod ipsa sit simplex syllogismus, tunc impossibile est eiusdem
conclusionis esse plures causas demonstratiuas, id est plura media causalia.
Causa huius est quia si media multiplicarentur, aut hoc esset propter diuersa
genera causarum aut propter multitudinem causarum in eodem genere causae; sed
neutro modo; igitur... ⟨et caetera⟩. Maior nota est sufficienti diuisione. Et
minor probatur. Primo quod non propter diuersa genera causarum: quoniam illas
sunt subordinatae ita quod una est causa alterius; uerbi gratia, finis est
causa efficientis, et efficiens causa formae, et forma materiae; ideo si
demonstraretur effectus per causam posteriorem in esse, demonstratio non esset
simpliciter ex immediatis, immo adhuc esset petere de illo medio causali
propter quid est, et esset illud medium demonstrabile per causam priorem; modo
manifestum est quod propter huius modi diuersa genera causarum non
multiplicantur ad eandem conclusionem demonstrationes ex simpliciter primis et
immediatis.

Et notandum est quod in dicta conclusione ponebatur quod demonstratio esset
simplex syllogismus, quia demonstratio si esset syllogismus compositus ex
syllogismis posset esse ex immediatis ⟨et⟩ tamen ex multis mediis. Verbi
gratia, ponamus A immediate ipsi B, et B ipsi C, et C ipsi D; et tunc ex
immediatis per plura media possumus concludere quod omne D est A: uerbi gratia,
'omne B est A, omne C est B et omne D est C; ergo omne D est A', et omnes
praemissae erant immediatas; et non est ibi simplex syllogismus, immo est
duplex syllogismus uirtualiter.

Deinde idem declaratur quantum ad multitudinem causarum in eodem genere: quia
uel illae sunt subordinatae, uel solum sunt actualiter ordinatae ad effectum,
uel neutra est per se sufficiens; si sint subordinatae, reuertitur idem quod
prius, quia per remotionem non erit demonstratio ex immediatis; si uero sint
⟨solum⟩ actualiter ordinatae ad effectum uel non sufficientes, tunc ex illis
non fiet demonstratio potissima.

Ultima conclusio ponitur quod plures conclusiones possunt demonstrari per idem
medium demonstrationibus ex immediatis. Et hoc fiet in casu in quo genus habet
plures species immediate contentis sub eo. Verbi gratia, si triangulus
demonstratur habere tres angulos aequales duobus rectis, oportet dare aliquid
medium quod primo et immediate se habeat ad triangulum. Ponamus igitur quod
illud medium sit 'A', ita quod ista sit immediata 'omnis triangulus est A';
illud 'A' non dicetur immediate nec secundum quod ipsum de speciebus trianguli,
sed mediante 'triangulo', ideo de qualibet specie trianguli probatur per hoc
medium 'triangulus', ut arguendo sic 'omnis triangulus est A, omnis isosceles
est triangulus; ergo omnis isosceles est A', et consimiliter demonstraretur per
idem medium 'A' de isopleuro et de quadrato, et exemplum est propositionis
immediatae. Tamen uidetur mihi quod si demonstrationes sint ex secundum quod
ipsum, hoc est dictum ex conuertibilibus, numquam idem esset medium ad plures
conclusiones arguendo ex omnino immediatis, quia propter talia media sunt ad
inuicem ordinata.

Istis uisis, rationes procedunt.

Primae enim arguebant quod fiant demonstrationes per plures causas et per
propositiones immediatas uel per syllogismos.

Et rationes in oppositum arguebant quod hoc sit impossibile per syllogismos
simplices et omnino ex immediatis; ideo nihil concludebant ad propositum.

Quaestio 11a

UTRUM NOTITIA PRIMORUM PRINCIPIORUM SIT NOBIS INNATA

Consequenter quaeritur, undecimo et ultimo, utrum notitia primorum
principiorum sit nobis innata.

1. Arguitur quod sic, per Commentatorem, secundo Metaphysicae*, dicentem quod
prima principia sunt nobis naturaliter innata; igitur ... et caetera.

2.Item, uel sunt nobis innata uel per doctrinam acquisita; sed non ⟨sunt⟩ per
doctrinam acquisita. Probatio: quia omnis prima acquisitio doctrinae fit nobis
ex praeexsistente cognitione, primo huius*; modo notitia primorum principiorum
non fit ex praeexsistente cognitione, quia tunc non essent prima principia,
immo magis illa quorum non esset praeexsistens cognitio; ergo non acquiritur
per doctrinam. Confirmatur: quia omnes sane concedunt prima principia absque
hoc quod aliquis concedat ea, et ideo ⟨non⟩ per doctrinam acquiruntur.

3. Item, uel illa notitia est intellectui ⟨in⟩nata uel intellectus est in
prima potentia ad huius modi notitiam; si dicatur primum, tunc habetur
propositum; si secundum, tunc sequitur inconueniens, scilicet quod intellectus
non magis erit determinatus ad assentiendum primis principiis si sibi
praesententur quam suis oppositis, quod est manifeste falsum. Et patet
consequentia: quia hoc est de ratione purae potentiae quod sit indeterminata et
indifferens ad opposita, ut habetur nono Metaphysicae*.

Oppositum tamen arguitur, per Aristotilem, in isto secundo*, ⟨dicentem⟩ quod
notitia primorum principiorum est certissima et euidentissima, scilicet
nobilior et certior quam sit scientia quae est habitus conclusionum. Cum igitur
scientia quando eam habemus non lateat nos, absurdum esset dicere quod notitiam
principiorum indemonstrabilium, si haberemus eam, lateret nos, et tamen quam
plurimum homines primorum principiorum non percipiunt se habere notitiam; ergo
illam non habent innatam.

Item, ⟨arguitur⟩ auctoritate Aristotilis, tertio de Anima*, qui dicit
intellectum a principio esse nudum tamquam tabula rasa in qua nihil est
depictum; et dicit intellectum nullam notitiam habere nisi quod 'possibilis
natus' est uocatus, quasi dicat quod est in prima potentia ad intelligere et
nullum actum intelligendi habet innatum.

Notandum est quod habitus primorum principiorum indemonstrabilium non uocatur
'scientia', sed 'intellectus', pro tanto quia scientia, proprio nomine dicta,
est habitus per demonstrationem acquisitus; ideo principiorum indemonstrabilium
non est scientia proprie, sed eorum est habitus qui uocatur 'intellectus', non
quia sit ipsamet potentia intellectualis, sed pro tanto quia non uirtute
aliorum intellectorum assentit eis, sed uirtute propria tamquam est naturaliter
determinatus, sicut ignis est naturaliter determinatus ad calefaciendum si
occurrat ei combustibile. Sic autem non est intellectus determinatus ⟨ad⟩
assentiendum conclusionibus; ideo indiget doctrina ex praecognitione
determinante ipsum ad assentiendum dictis conclusionibus. Verum est tamen quod
intellectus non solum ad notitiam conclusionum, sed etiam principiorum indiget
ministerio sensus per quem praesentantur sibi intelligibilia. Tamen non est
credendum quod propter hoc sensus determinet intellectum ad assentiendum
principiis tamquam principale agens et principale determinans, quia tunc esset
nobilior intellectu; immo solum requiritur sensus tamquam ministrans et
praesentans intellectui obiectum.

Deinde etiam notandum est quod duplicia sunt principia indemonstrabilia.
Quaedam sunt quorum rationes terminorum se manifeste includunt aut manifeste
excludunt scito quid nominis. Alia sunt principia quorum rationes terminorum
nec se manifeste includunt nec manifeste excludunt.

Modo principia de primo istorum modorum statim ab intellectu capiuntur cum
sibi praesentantur, hoc est dictum quod intellectus statim assentit eis scito
quid nominis illorum terminorum: uerbi gratia, quod aliquid est, quod homo est
animal, quod albedo est color, quod idem non contingit simul inesse et non
inesse, quod nullum rationale est irrationale, et sic de plurimis aliis.

Sed principia de secundo dictorum modorum non sic statim capiuntur ab
intellectu; immo licet sint indemonstrabilia, tamen indigent primo iudicio
sensus, et memoria et experientia: uerbi gratia, quod omnis ignis est calidus
et quod omne rheubarbarum faciat choleram non statim concedit intellectus; unde
posito quod numquam uidisses ignem uel, si uidisses, tamen non tetigisses, non
esset intellectui tuo notum utrum omnis ignis sit calidus. Igitur ad huius modi
principia firmiter concedenda ab intellectu praeexigitur sensus, memoria et
experientia, tali modo quod primo a sensu tu cognoscis istum ignem esse calidum
et statim intellectus consequenter iudicat ignem esse calidum, +et tamen
numquam iudicat quod omnis alia uice tu sentis alium ignem calidum esse+, et
sic multotiens habetur de plurimis memoria quod illi fuerunt calidi, et tunc si
occurrit tibi alter ignis, quem tu non sentis, propter memoriam praeteritorum,
iudicas illum esse calidum, et hoc est iam experimentale iudicium de non
sensato.

Ultimo notandum ⟨est⟩ quod intellectus attendens quod in multis similiter se
habuerit et quod nullae diuersae circumstantiae obstiterunt +a qualibet eorum
si ignis inuenitur calidus considerat quod apparet causa dissimilitudinis quare
arguitur sic de aliis+ ipse ex naturali inclinatione eius ad ueritatem format
uniuersale principium et assentit ei tamquam sibi noto, scilicet quod omnis
ignis est calidus.

Sed statim tu obiicies "quod nullum tale uidetur esse principium; quia per
notitiam praecedentem declaratum est, scilicet per notitiam sensitiuam, et quia
licet non sit probatum per demonstrationem, tamen uidetur esse probatum per
exemplum uel inductionem: uerbi gratia dicendo 'iste ignis est calidus, et sic
de multis aliis qui sensati sunt, et non est ⟨ratio⟩ quin ita sit de aliis;
igitur omnis ignis est calidus'; modo ⟨quod ex⟩ scitis et concessis per
argumentationem ⟨concluditur⟩ non debet poni principium".

Ad hoc respondetur, sicut dixi, quod sensus non est principale determinans
intellectum, sed solum illi monstrans obiectum; immo intellectus per suam
naturam determinatur ad concedendum principium; ideo illud est dicendum
'intelligibile principium'.

Et quando dicitur de inductione, dicendum est quod inductio non concludit
gratia formae. Primo quia nullus potest inducere in omnibus ignibus
singularibus; nullus enim tangit omnes, nec est possibile quod aliquis tangat
omnes; et tamen non sequitur conclusio gratia formae nisi inductum sit in
omnibus et sit scitum quod illa sunt omnia. Secundo etiam non ualet ad
propositum additio istius clausulae 'et sic de aliis', quia illa clausula non
est scita nec est certa intellectui nisi in quantum ipse potest formare
uniuersale principium, quia iam tu ponis clausulam uniuersalem, scilicet quod
ita est de omnibus aliis. Et ideo licet intellectus indigeat inductione, tamen
illa non est sufficiens ad determinandum intellectum nisi intellectus per suam
naturam esset ad hoc inclinatus et determinatus. Ideo adhuc talia uocantur
'principia intelligibilia', et sunt principia intellectiua ut scientiae et
artes' sicut dicit Aristotiles, primo huius*.

Istis uisis, manifestum est quod sic dicendum est ad quaestionem. Debemus enim
dicere quod actualis notitia principiorum non est nobis innata, sed acquisita,
non tamen per doctrinam proprie, quia doctrina proprie dicta est ex notioribus
habentibus potestatem determinandi intellectum ad assentiendum ei quod ante
erat sibi dubitabile. Tamen dicendum est quod nobis est innata uirtus quaedam
inclinata naturaliter et determinata ad assentiendum ueritati principiorum si
sibi fuerint debite applicata, sicut ignis est naturaliter inclinatus ad
comburendum cum sibi fuerit combustibile appositum, et illa uirtus nobis innata
est intellectus humanus.

Tunc soluuntur rationes.

1. Ad auctoritatem Commentatoris*, dicendum est quod principia sunt nobis
naturaliter habita, id est intellectus per suam naturam assentit eis quando
debite praesentantur.

2. Ad aliam, dico quod non sunt innata nobis, nec per doctrinam proprie dictam
acquisita; immo intellectus per suam naturam assentit eis sine indigentia
alterius doctrinae, nisi tu accipias 'doctrinam', ualde improprie, pro
ministerio sensus praesentanti obiectum intellectui.

3. Ad aliam, dico quod intellectus non est pura potentia, sicut prima materia,
immo est de se actus specialis et forma corporis humani. Et ideo licet sit in
potentia, quia carens actu secundo, tamen determinatus est ad actum secundum si
obiectum fuerit praesentatum, sicut ignis non semper calefacit, et si caret
bene actu illo secundo, tamen per actum suum primum est determinatus ad
calefaciendum obiecto sibi praesentato.

ET SIC EST FINIS ILLIUS QUAESTIONIS, ET, PER CONSEQUENS, OMNIUM QUAESTIONUM
⟨TAM⟩ PRIMI LIBRI QUAM SECUNDI, ⟨TAM⟩ BONAE QUAM VALENTES MULTUM, A MAGISTRO
BYRIDANO PARISIUS COMPILATAE.