Commentarii de bello Gallico/Liber II


1 
Cum esset Caesar in citeriore Gallia [in hibernis], ita uti supra
demonstravimus, crebri ad eum rumores adferebantur litterisque item Labieni
certior fiebat omnes Belgas, quam tertiam esse Galliae partem dixeramus,
contra populum Romanum coniurare obsidesque inter se dare. Coniurandi has
esse causas: primum quod vererentur ne, omni pacata Gallia, ad eos
exercitus noster adduceretur; deinde quod ab non nullis Gallis
sollicitarentur, partim qui, ut Germanos diutius in Gallia versari
noluerant, ita populi Romani exercitum hiemare atque inveterascere in
Gallia moleste ferebant, partim qui mobilitate et levitate animi novis
imperiis studebant; ab non nullis etiam quod in Gallia a potentioribus
atque iis qui ad conducendos homines facultates habebant vulgo regna
occupabantur; qui minus facile eam rem imperio nostro consequi poterant.

2 
His nuntiis litterisque commotus Caesar duas legiones in citeriore
Gallia novas conscripsit et inita aestate in ulteriorem Galliam qui
deduceret Q. Pedium legatum misit. Ipse, cum primum pabuli copia esse
inciperet, ad exercitum venit. Dat negotium Senonibus reliquisque Gallis
qui finitimi Belgis erant uti ea quae apud eos gerantur cognoscant seque de
his rebus certiorem faciant. Hi constanter omnes nuntiaverunt manus cogi,
exercitum in unum locum conduci. Tum vero dubitandum non existimavit quin
ad eos proficisceretur. Re frumentaria provisa castra movet diebusque
circiter XV ad fines Belgarum pervenit.

3 
Eo cum de improviso celeriusque omnium opinione venisset, Remi, qui
proximi Galliae ex Belgis sunt, ad eum legatos Iccium et Andebrogium,
primos civitatis, miserunt, qui dicerent se suaque omnia in fidem atque
potestatem populi Romani permittere, neque se cum reliquis Belgis
consensisse neque contra populum Romanum coniurasse, paratosque esse et
obsides dare et imperata facere et oppidis recipere et frumento ceterisque
rebus iuvare; reliquos omnes Belgas in armis esse, Germanosque qui cis
Rhenum incolant sese cum his coniunxisse, tantumque esse eorum omnium
furorem ut ne Suessiones quidem, fratres consanguineosque suos, qui eodem
iure et isdem legibus utantur, unum imperium unumque magistratum cum ipsis
habeant, deterrere potuerint quin cum iis consentirent.

4 
Cum ab iis quaereret quae civitates quantaeque in armis essent et quid
in bello possent, sic reperiebat: plerosque Belgos esse ortos a Germanis
Rhenumque antiquitus traductos propter loci fertilitatem ibi consedisse
Gallosque qui ea loca incolerent expulisse, solosque esse qui, patrum
nostrorum memoria omni Gallia vexata, Teutonos Cimbrosque intra suos fines
ingredi prohibuerint; qua ex re fieri uti earum rerum memoria magnam sibi
auctoritatem magnosque spiritus in re militari sumerent. De numero eorum
omnia se habere explorata Remi dicebant, propterea quod propinquitatibus
adfinitatibusque coniuncti quantam quisque multitudinem in communi
Belgarum concilio ad id bellum pollicitus sit cognoverint. Plurimum inter
eos Bellovacos et virtute et auctoritate et hominum numero valere: hos
posse conficere armata milia centum, pollicitos ex eo numero electa milia
LX totiusque belli imperium sibi postulare. Suessiones suos esse finitimos;
fines latissimos feracissimosque agros possidere. Apud eos fuisse regem
nostra etiam memoria Diviciacum, totius Galliae potentissimum, qui cum
magnae partis harum regionum, tum etiam Britanniae imperium obtinuerit;
nunc esse regem Galbam: ad hunc propter iustitiam prudentiamque summam
totius belli omnium voluntate deferri; oppida habere numero XII, polliceri
milia armata L; totidem Nervios, qui maxime feri inter ipsos habeantur
longissimeque absint; XV milia Atrebates, Ambianos X milia, Morinos XXV
milia, Menapios VII milia, Caletos X milia, Veliocasses et Viromanduos
totidem, Atuatucos XVIIII milia; Condrusos, Eburones, Caerosos, Paemanos,
qui uno nomine Germani appellantur, arbitrari ad XL milia.

5 
Caesar Remos cohortatus liberaliterque oratione prosecutus omnem
senatum ad se convenire principumque liberos obsides ad se adduci iussit.
Quae omnia ab his diligenter ad diem facta sunt. Ipse Diviciacum Haeduum
magnopere cohortatus docet quanto opere rei publicae communisque salutis
intersit manus hostium distineri, ne cum tanta multitudine uno tempore
confligendum sit. Id fieri posse, si suas copias Haedui in fines
Bellovacorum introduxerint et eorum agros populari coeperint. His
datis mandatis eum a se dimittit. Postquam omnes Belgarum copias
in unum locum coactas ad se venire vidit neque iam longe abesse ab iis quos
miserat exploratoribus et ab Remis cognovit, flumen Axonam, quod est in
extremis Remorum finibus, exercitum traducere maturavit atque ibi castra
posuit. Quae res et latus unum castrorum ripis fluminis muniebat et post
eum quae erant tuta ab hostibus reddebat et commeatus ab Remis reliquisque
civitatibus ut sine periculo ad eum portari possent efficiebat. In eo
flumine pons erat. Ibi praesidium ponit et in altera parte fluminis
Q. Titurium Sabinum legatum cum sex cohortibus relinquit; castra in
altitudinem pedum XII vallo fossaque duodeviginti pedum muniri iubet.

6 
Ab his castris oppidum Remorum nomine Bibrax aberat milia passuum VIII.
Id ex itinere magno impetu Belgae oppugnare coeperunt. Aegre eo die
sustentatum est. Gallorum eadem atque Belgarum oppugnatio est haec: ubi
circumiecta multitudine hominum totis moenibus undique in murum lapides
iaci coepti sunt murusque defensoribus nudatus est, testudine facta portas
succedunt murumque subruunt. Quod tum facile fiebat. Nam cum tanta
multitudo lapides ac tela coicerent, in muro consistendi potestas erat
nulli. Cum finem oppugnandi nox fecisset, Iccius Remus, summa nobilitate et
gratia inter suos, qui tum oppido praeerat, unus ex iis qui legati de pace
ad Caesarem venerant, nuntium ad eum mittit, nisi subsidium sibi
submittatur, sese diutius sustinere non posse.

7 
Eo de media nocte Caesar isdem ducibus usus qui nuntii ab Iccio
venerant, Numidas et Cretas sagittarios et funditores Baleares subsidio
oppidanis mittit; quorum adventu et Remis cum spe defensionis studium
propugnandi accessit et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi
discessit. Itaque paulisper apud oppidum morati agrosque Remorum
depopulati, omnibus vicis aedificiisque quo adire potuerant incensis, ad
castra Caesaris omnibus copiis contenderunt et a milibus passuum minus
duobus castra posuerunt; quae castra, ut fumo atque ignibus significabatur,
amplius milibus passuum VIII latitudinem patebant.

8 
Caesar primo et propter multitudinem hostium et propter eximiam
opinionem virtutis proelio supersedere statuit; cotidie tamen equestribus
proeliis quid hostis virtute posset et quid nostri auderent periclitabatur.
Ubi nostros non esse inferiores intellexit, loco pro castris ad aciem
instruendam natura oportuno atque idoneo, quod is collis ubi castra posita
erant paululum ex planitie editus tantum adversus in latitudinem patebat
quantum loci acies instructa occupare poterat, atque ex utraque parte
lateris deiectus habebat et in fronte leniter fastigatus paulatim ad
planitiem redibat, ab utroque latere eius collis transversam fossam obduxit
circiter passuum CCCC et ad extremas fossas castella constituit ibique
tormenta conlocavit, ne, cum aciem instruxisset, hostes, quod tantum
multitudine poterant, ab lateribus pugnantes suos circumvenire possent. Hoc
facto, duabus legionibus quas proxime conscripserat in castris relictis ut,
si quo opus esset, subsidio duci possent, reliquas VI legiones pro castris
in acie constituit. Hostes item suas copias ex castris eductas
instruxerunt.

9 
Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si
nostri transirent hostes expectabant; nostri autem, si ab illis initium
transeundi fieret, ut impeditos adgrederentur parati in armis erant.
Interim proelio equestri inter duas acies contendebatur. Ubi neutri
transeundi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris Caesar suos
in castra reduxit. Hostes protinus ex eo loco ad flumen Axonam
contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est. Ibi vadis
repertis partem suarum copiarum traducere conati sunt eo consilio ut, si
possent, castellum, cui praeerat Q. Titurius legatus, expugnarent pontemque
interscinderent, si minus potuissent, agros Remorum popularentur, qui magno
nobis usui ad bellum gerendum erant, commeatuque nostros prohiberent.

10 
[Caesar] certior factus ab Titurio omnem equitatum et levis armaturae
Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit atque ad eos contendit.
Acriter in eo loco pugnatum est. Hostes impeditos nostri in flumine
adgressi magnum eorum numerum occiderunt; per eorum corpora reliquos
audacissime transire conantes multitudine telorum reppulerunt primosque,
qui transierant, equitatu circumventos interfecerunt. Hostes, ubi et de
expugnando oppido et de flumine transeundo spem se fefellisse intellexerunt
neque nostros in locum iniquiorum progredi pugnandi causa viderunt atque
ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio convocato constituerunt
optimum esse domum suam quemque reverti, et quorum in fines primum Romani
exercitum introduxissent, ad eos defendendos undique convenirent, ut potius
in suis quam in alienis finibus decertarent et domesticis copiis rei
frumentariae uterentur. Ad eam sententiam cum reliquis causis haec quoque
ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque Haeduos finibus Bellovacorum
adpropinquare cognoverant. His persuaderi ut diutius morarentur neque suis
auxilium ferrent non poterat.

11 
Ea re constituta, secunda vigilia magno cum strepitu ac tumultu
castris egressi nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisque primum
itineris locum peteret et domum pervenire properaret, fecerunt ut
consimilis fugae profectio videretur. Hac re statim Caesar per speculatores
cognita insidias veritus, quod qua de causa discederent nondum perspexerat,
exercitum equitatumque castris continuit. Prima luce, confirmata re ab
exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum agmen moraretur, praemisit.
His Q. Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos praefecit; T. Labienum legatum
cum legionibus tribus subsequi iussit. Hi novissimos adorti et multa milia
passuum prosecuti magnam multitudinem eorum fugientium conciderunt, cum ab
extremo agmine, ad quos ventum erat, consisterent fortiterque impetum
nostrorum militum sustinerent, priores, quod abesse a periculo viderentur
neque ulla necessitate neque imperio continerentur, exaudito clamore
perturbatis ordinibus omnes in fuga sibi praesidium ponerent. Ita sine ullo
periculo tantam eorum multitudinem nostri interfecerunt quantum fuit diei
spatium; sub occasum solis sequi destiterunt seque in castra, ut erat
imperatum, receperunt.

12 
Postridie eius diei Caesar, prius quam se hostes ex terrore ac fuga
reciperent, in fines Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit
et magno itinere [confecto] ad oppidum Noviodunum contendit. Id ex itinere
oppugnare conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, propter
latitudinem fossae murique altitudinem paucis defendentibus expugnare non
potuit. Castris munitis vineas agere quaeque ad oppugnandum usui erant
comparare coepit. Interim omnis ex fuga Suessionum multitudo in oppidum
proxima nocte convenit. Celeriter vineis ad oppidum actis, aggere iacto
turribusque constitutis, magnitudine operum, quae neque viderant ante Galli
neque audierant, et celeritate Romanorum permoti legatos ad Caesarem de
deditione mittunt et petentibus Remis ut conservarentur impetrant.

13 
Caesar, obsidibus acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis
duobus filiis armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem Suessiones
accipit exercitumque in Bellovacos ducit. Qui cum se suaque omnia in
oppidum Bratuspantium contulissent atque ab eo oppido Caesar cum exercitu
circiter milia passuum V abesset, omnes maiores natu ex oppido egressi
manus ad Caesarem tendere et voce significare coeperunt sese in eius fidem
ac potestatem venire neque contra populum Romanum armis contendere. Item,
cum ad oppidum accessisset castraque ibi poneret, pueri mulieresque ex muro
passis manibus suo more pacem ab Romanis petierunt.

14 
Pro his Diviciacus (nam post discessum Belgarum dimissis Haeduorum
copiis ad eum reverterat) facit verba: Bellovacos omni tempore in fide
atque amicitia civitatis Haeduae fuisse; impulsos ab suis principibus, qui
dicerent Haeduos a Caesare in servitutem redactos omnes indignitates
contumeliasque perferre, et ab Haeduis defecisse et populo Romano bellum
intulisse. Qui eius consilii principes fuissent, quod intellegerent quantam
calamitatem civitati intulissent, in Britanniam profugisse. Petere non
solum Bellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua clementia ac
mansuetudine in eos utatur. Quod si fecerit, Haeduorum auctoritatem apud
omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si qua bella
inciderint, sustentare consuerint.

15 
Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum causa sese eos in fidem
recepturum et conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas
auctoritate atque hominum multitudine praestabat, DC obsides poposcit. His
traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines
Ambianorum pervenit; qui se suaque omnia sine mora dediderunt. Eorum fines
Nervii attingebant. Quorum de natura moribusque Caesar cum quaereret, sic
reperiebat: nullum esse aditum ad eos mercatoribus; nihil pati vini
reliquarumque rerum ad luxuriam pertinentium inferri, quod his rebus
relanguescere animos eorum et remitti virtutem existimarent; esse homines
feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas, qui
se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; confirmare
sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos.

16 
Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis
Sabim flumen a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; trans id
flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una cum
Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis (nam his utrisque persuaserant
uti eandem belli fortunam experirentur); expectari etiam ab iis Atuatucorum
copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem ad pugnam
inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes exercitui
aditus non esset.

17 
His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum
castris idoneum deligant. Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis
complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex
captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus
perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter
singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse
quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones
magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa
impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non
auderent. Adiuvabat etiam eorum consilium qui rem deferebant quod Nervii
antiquitus, cum equitatu nihil possent (neque enim ad hoc tempus ei rei
student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis), quo facilius
finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos venissent, impedirent,
teneris arboribus incisis atque inflexis crebrisque in latitudinem ramis
enatis [et] rubis sentibusque interiectis effecerant ut instar muri hae
saepes munimentum praeberent, quo non modo non intrari sed ne perspici
quidem posset. His rebus cum iter agminis nostri impediretur, non
omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt.

18 
Loci natura erat haec, quem locum nostri castris delegerant. Collis ab
summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus,
vergebat. Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic et
contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte
silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas silvas
hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae
stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter trium.

19 
Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio
ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam quod
hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones expeditas
ducebat; post eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde duae
legiones quae proxime conscriptae erant totum agmen claudebant praesidioque
impedimentis erant. Equites nostri cum funditoribus sagittariisque flumen
transgressi cum hostium equitatu proelium commiserunt. Cum se illi
identidem in silvis ad suos reciperent ac rursus ex silva in nostros
impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad finem porrecta [ac]
loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent, interim legiones VI quae
primae venerant, opere dimenso, castra munire coeperunt. Ubi prima
impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latebant visa
sunt, quod tempus inter eos committendi proelii convenerat, ut intra silvas
aciem ordinesque constituerant atque ipsi sese confirmaverant, subito
omnibus copiis provolaverunt impetumque in nostros equites fecerunt. His
facile pulsis ac proturbatis, incredibili celeritate ad flumen
decucurrerunt, ut paene uno tempore et ad silvas et in flumine [et iam in
manibus nostris] hostes viderentur. Eadem autem celeritate adverso colle ad
nostra castra atque eos qui in opere occupati erant contenderunt.

20 
Caesari omnia uno tempore erant agenda: vexillum proponendum, quod
erat insigne, cum ad arma concurri oporteret; signum tuba dandum; ab opere
revocandi milites; qui paulo longius aggeris petendi causa processerant
arcessendi; acies instruenda; milites cohortandi; signum dandum. Quarum
rerum magnam partem temporis brevitas et incursus hostium impediebat. His
difficultatibus duae res erant subsidio, scientia atque usus militum, quod
superioribus proeliis exercitati quid fieri oporteret non minus commode
ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri poterant, et quod ab opere
singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere nisi munitis
castris vetuerat. Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium nihil
iam Caesaris imperium expectabant, sed per se quae videbantur
administrabant.

21 
Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam [in]
partem fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit. Milites non
longiore oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam
retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter
sustinerent, quod non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset,
proelii committendi signum dedit. Atque in alteram item cohortandi causa
profectus pugnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque
tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad insignia accommodanda sed
etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta detrahenda tempus defuerit.
Quam quisque ab opere in partem casu devenit quaeque prima signa conspexit,
ad haec constitit, ne in quaerendis suis pugnandi tempus dimitteret.

22 
Instructo exercitu magis ut loci natura [delectusque collis] et
necessitas temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum
diversae legiones aliae alia in parte hostibus resisterent saepibusque
densissimis, ut ante demonstravimus, interiectis prospectus impediretur,
neque certa subsidia conlocari neque quid in quaque parte opus esset
provideri neque ab uno omnia imperia administrari poterant. Itaque in tanta
rerum iniquitate fortunae quoque eventus varii sequebantur.

23 
Legionis VIIII. et X. milites, ut in sinistra parte aciei
constiterant, pilis emissis cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque
confectos Atrebates (nam his ea pars obvenerat) celeriter ex loco superiore
in flumen compulerunt et transire conantes insecuti gladiis magnam partem
eorum impeditam interfecerunt. Ipsi transire flumen non dubitaverunt et in
locum iniquum progressi rursus resistentes hostes redintegrato proelio in
fugam coniecerunt. Item alia in parte diversae duae legiones, XI. et VIII.,
profligatis Viromanduis, quibuscum erant congressae, ex loco superiore in
ipsis fluminis ripis proeliabantur. At totis fere castris a fronte et a
sinistra parte nudatis, cum in dextro cornu legio XII. et non magno ab ea
intervallo VII. constitisset, omnes Nervii confertissimo agmine duce
Boduognato, qui summam imperii tenebat, ad eum locum contenderunt; quorum
pars ab aperto latere legiones circumvenire, pars summum castrorum locum
petere coepit.

24 
Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis
una fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra
reciperent, adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam
petebant; et calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros
victores flumen transire conspexerant, praedandi causa egressi, cum
respexissent et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites
fugae sese mandabant. Simul eorum qui cum impedimentis veniebant clamor
fremitusque oriebatur, aliique aliam in partem perterriti ferebantur.
Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri, quorum inter Gallos virtutis
opinio est singularis, qui auxilii causa a civitate missi ad Caesarem
venerant, cum multitudine hostium castra [nostra] compleri, legiones premi
et paene circumventas teneri, calones, equites, funditores, Numidas
diversos dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, desperatis nostris
rebus domum contenderunt: Romanos pulsos superatosque, castris
impedimentisque eorum hostes potitos civitati renuntiaverunt.

25 
Caesar ab X. legionis cohortatione ad dextrum cornu profectus, ubi
suos urgeri signisque in unum locum conlatis XII. legionis confertos
milites sibi ipsos ad pugnam esse impedimento vidit, quartae cohortis
omnibus centurionibus occisis signiferoque interfecto, signo amisso,
reliquarum cohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut occisis,
in his primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis gravibusque
vulneribus confecto, ut iam se sustinere non posset, reliquos esse
tardiores et non nullos ab novissimis deserto loco proelio excedere ac tela
vitare, hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere et
ab utroque latere instare et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse
subsidium quod submitti posset, scuto ab novissimis [uni] militi detracto,
quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem processit centurionibusque
nominatim appellatis reliquos cohortatus milites signa inferre et manipulos
laxare iussit, quo facilius gladiis uti possent. Cuius adventu spe inlata
militibus ac redintegrato animo, cum pro se quisque in conspectu
imperatoris etiam in extremis suis rebus operam navare cuperet, paulum
hostium impetus tardatus est.

26 
Caesar, cum VII. legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab
hoste vidisset, tribunos militum monuit ut paulatim sese legiones
coniungerent et conversa signa in hostes inferrent. Quo facto cum aliis
alii subsidium ferrent neque timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur,
audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. Interim milites legionum
duarum quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio
nuntiato, cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur, et
T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in nostris
castris gererentur conspicatus X. legionem subsidio nostris misit. Qui cum
ex equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in periculo et
castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil ad
celeritatem sibi reliqui fecerunt.

27 
Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri, etiam qui
vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent,
calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent,
equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis
pugnae se legionariis militibus praeferrent. At hostes, etiam in extrema
spe salutis, tantam virtutem praestiterunt ut, cum primi eorum cecidissent,
proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus pugnarent, his
deiectis et coacervatis cadaveribus qui superessent ut ex tumulo tela in
nostros coicerent et pila intercepta remitterent: ut non nequiquam tantae
virtutis homines iudicari deberet ausos esse transire latissimum flumen,
ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; quae facilia ex
difficillimis animi magnitudo redegerat.

28 
Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum
redacto, maiores natu, quos una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac
paludes coniectos dixeramus, hac pugna nuntiata, cum victoribus nihil
impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, omnium qui supererant consensu
legatos ad Caesarem miserunt seque ei dediderunt; et in commemoranda
civitatis calamitate ex DC ad tres senatores, ex hominum milibus LX vix ad
D, qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt. Quos Caesar, ut in
miseros ac supplices usus misericordia videretur, diligentissime
conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit et finitimis imperavit
ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent.

29 
Atuatuci, de quibus supra diximus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis
venirent, hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; cunctis oppidis
castellisque desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum
contulerunt. Quod cum ex omnibus in circuitu partibus altissimas rupes
deiectusque haberet, una ex parte leniter acclivis aditus in latitudinem
non amplius pedum CC relinquebatur; quem locum duplici altissimo muro
munierant; tum magni ponderis saxa et praeacutas trabes in muro
conlocabant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum iter in
provinciam nostram atque Italiam facerent, iis impedimentis quae secum
agere ac portare non poterant citra flumen Rhenum depositis custodiae [ex
suis] ac praesidio VI milia hominum una reliquerant. Hi post eorum obitum
multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent, alias
inlatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio
locum delegerant.

30 
Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones
faciebant parvulisque proeliis cum nostris contendebant; postea vallo pedum
XII in circuitu milium crebrisque castellis circummuniti oppido sese
continebant. Ubi vineis actis aggere extructo turrim procul constitui
viderunt, primum inridere ex muro atque increpitare vocibus, quod tanta
machinatio a tanto spatio institueretur: quibusnam manibus aut quibus
viribus praesertim homines tantulae staturae (nam plerumque omnibus Gallis
prae magnitudine corporum quorum brevitas nostra contemptui est) tanti
oneris turrim in muro sese posse conlocare confiderent?

31 
Ubi vero moveri et adpropinquare muris viderunt, nova atque inusitata
specie commoti legatos ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum
locuti, non se existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui tantae
altitudinis machinationes tanta celeritate promovere possent, se suaque
omnia eorum potestati permittere dixerunt. Unum petere ac deprecari: si
forte pro sua clementia ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis audirent,
statuisset Atuatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret. Sibi omnes
fere finitimos esse inimicos ac suae virtuti invidere; a quibus se
defendere traditis armis non possent. Sibi praestare, si in eum casum
deducerentur, quamvis fortunam a populo Romano pati quam ab his per
cruciatum interfici inter quos dominari consuessent.

32 
Ad haec Caesar respondit: se magis consuetudine sua quam merito eorum
civitatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset se
dedidissent; sed deditionis nullam esse condicionem nisi armis traditis. Se
id quod in Nerviis fecisset facturum finitimisque imperaturum ne quam
dediticiis populi Romani iniuriam inferrent. Re renuntiata ad suos illi se
quae imperarentur facere dixerunt. Armorum magna multitudine de muro in
fossam, quae erat ante oppidum, iacta, sic ut prope summam muri aggerisque
altitudinem acervi armorum adaequarent, et tamen circiter parte tertia, ut
postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, portis patefactis eo
die pace sunt usi.

33 
Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit,
ne quam noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent. Illi ante inito, ut
intellectum est, consilio, quod deditione facta nostros praesidia
deducturos aut denique indiligentius servaturos crediderant, partim cum iis
quae retinuerant et celaverant armis, partim scutis ex cortice factis aut
viminibus intextis, quae subito, ut temporis exiguitas postulabat, pellibus
induxerant, tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras munitiones
accensus videbatur, omnibus copiis repente ex oppido eruptionem fecerunt.
Celeriter, ut ante Caesar imperaverat, ignibus significatione facta, ex
proximis castellis eo concursum est, pugnatumque ab hostibus ita acriter
est ut a viris fortibus in extrema spe salutis iniquo loco contra eos qui
ex vallo turribusque tela iacerent pugnari debuit, cum in una virtute omnis
spes consisteret. Occisis ad hominum milibus IIII reliqui in oppidum
reiecti sunt. Postridie eius diei refractis portis, cum iam defenderet
nemo, atque intromissis militibus nostris, sectionem eius oppidi universa
Caesar vendidit. Ab iis qui emerant capitum numerus ad eum relatus est
milium LIII.

34 
Eodem tempore a P. Crasso, quem cum legione una miserat ad Venetos,
Venellos, Osismos, Coriosolitas, Esuvios, Aulercos, Redones, quae sunt
maritimae civitates Oceanumque attingunt, certior factus est omnes eas
civitates in dicionem potestatemque populi Romani esse redactas.

35 
His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta huius belli ad barbaros
opinio perlata est uti ab iis nationibus quae trans Rhenum incolerent
legationes ad Caesarem mitterentur, quae se obsides daturas, imperata
facturas pollicerentur. Quas legationes Caesar, quod in Italiam
Illyricumque properabat, inita proxima aestate ad se reverti iussit. Ipse
in Carnutes, Andes, Turonos quaeque civitates propinquae iis locis erant
ubi bellum gesserat, legionibus in hiberna deductis, in Italiam profectus
est. Ob easque res ex litteris Caesaris dierum XV supplicatio decreta est,
quod ante id tempus accidit nulli.

en:Commentaries on the Gallic War/Book 2
fr:La Guerre des Gaules/Livre II
nl:Commentarii de bello Gallico/Boek II
pt:Comentários sobre a Guerra Gálica/II