Heautontimorumenos/Actus V
Menedemvs Chremes

ME. Ego me non tam astutum neque ita perspicacem esse id scio; 
sed hic adiutor meus et monitor et praemonstrator Chremes
hoc mihi praestat: in me quidvis harum rerum convenit 
quae sunt dicta in stulto, caudex stipes asinu' plumbeus; 
in illum nil potest: exsuperat ei(u)s stultitia haec omnia. 
CH. ohe iam desine deos, uxor, gratulando obtundere 
t<ua>m esse inventam gnatam, nisi illos ex tuo ingenio iudicas
ut nil credas intellegere nisi idem dictumst centiens. 
sed interim quid illic iamdudum gnatu' cessat cum Syro? 
ME. quos ais homines, Chreme, cessare? CH. ehem, Menedeme, advenis? 
dic mihi, Cliniae quae dixi nuntiastin? ME. omnia. 
CH. quid ait? ME. gaudere adeo coepit quasi qui cupiunt nuptias.
CH. hahahae. ME. quid risisti? CH. servi venere in mentem Syri 
calliditates. ME. itane? CH. voltu' quoque hominum fingit scelus. 
ME. gnatu' quod se adsimulat laetum, id dicis? CH. id. ME. idem istuc mihi 
venit in mentem. CH. veterator. ME. mage, si mage noris, putes 
ita rem esse. CH. <ai>n tu? ME. quin tu ausculta. CH. mane; hoc
priu' scire expeto, 
quid perdideris. nam ubi desponsam nuntiasti filio, 
continuo iniecisse verba tibi Dromonem scilicet, 
sponsae vestem aurum atque ancillas opus esse: argentum ut dares. 
ME. non. CH. quid? non? ME. non inquam. CH. neque ipse gnatu'? ME. 
nil prorsum, Chreme. 
magis unum etiam instare ut hodie conficiantur nuptiae.
CH. mira narras. quid Syru' meu'? ne is quidem quicquam? ME. nihil. 
CH. quam ob rem, nescio. ME. equidem miror, qui alia tam plane scias. 
sed ille t<uo>m quoque Syrus idem mire finxit filium, 
ut ne paullulum quidem subolat esse amicam hanc Cliniae. 
CH. quid agit? ME. mitto iam osculari atque amplexari: id nil puto.
CH. quid est quod ampliu' simuletur? ME. vah. CH. quid est? ME. audi modo. 
est mihi ultimis conclave in aedibus quoddam retro: 
huc est intro latu' lectu', vestimentis stratus est. 
CH. quid postquam hoc est factum? ME. dictum factum huc abiit Clitipho. 
CH. solu'? ME. solu'. CH. timeo. ME. Bacchi' consecutast ilico.
CH. sola? ME. sola. CH. perii. ME. ubi abiere intro, operuere ostium. CH. hem 
Clinia haec fieri videbat? ME. quidni? mecum una simul. 
CH. fili est amica Bacchi': Menedeme, occidi. 
ME. quam ob rem? CH. decem dierum vix mi est familia. 
ME. quid istuc times quod ille operam amico dat suo?
CH. immo quod amicae. ME. si dat. CH. an dubium id tibist? 
quemquamne animo tam com[mun]i esse aut leni putas 
qui se vidente amicam patiatur suam . . ? ME. ah 
quidni? quo verba facilius dentur mihi. 
CH. derides merito. mihi nunc ego suscenseo:
quot res dedere ubi possem persentiscere, 
ni essem lapis! quae vidi! vae misero mihi! 
at ne illud haud inultum, si vivo, ferent! 
nam iam . . ME. non tu te cohibes? non te respicis? 
non tibi ego exempli sati' sum? CH. prae iracundia,
Menedeme, non sum apud me. ME. tene istuc loqui! 
nonne id flagitiumst te aliis consilium dare, 
foris sapere, tibi non posse te auxiliarier? 
CH. quid faciam? ME. id quod me fecisse aiebas parum. 
fac te patrem esse sentiat; fac ut audeat
tibi credere omnia, abs te petere et poscere, 
nequam aliam quaerat copiam ac te deserat. 
CH. immo abeat multo malo quovis gentium 
quam hic per flagitium ad inopiam redigat patrem. 
nam si illi pergo suppeditare sumptibus,
Menedeme, mihi illaec vere ad rastros res redit. 
ME. quot incommoditates in hac re capies, nisi caves! 
difficilem te esse ostendes et ignosces tamen 
post, et id ingratum. CH. ah nescis quam doleam. ME. ut lubet. 
quid hoc quod rogo, ut illa nubat nostro? nisi quid est
quod mage vis. CH. immo et gener et adfines placent. 
ME. quid doti' dicam te dixisse filio? 
quid obticuisti? CH. dotis? ME. ita dico. CH. ah. ME. Chreme, 
nequid vereare, si minu': nil nos dos movet. 
CH. duo talenta pro re nostra ego esse decrevi satis;
sed ita dictu opus est, si me vis salvom esse et rem et filium, 
me mea omnia bona doti dixisse illi. ME. quam rem agis? 
CH. id mirari te simulato et illum hoc rogitato simul 
quam ob rem id faciam. ME. quin ego vero quam ob rem id facias nescio. 
CH. egone? ut eius animum, qui nunc luxuria et lascivia
diffluit, retundam redigam, ut quo se vortat nesciat. 
ME. quid agi'? CH. mitte: sine me in hac re gerere mihi morem. ME. sino: 
itane vis? CH. ita. ME. fiat. CH. ac iam uxorem ut accersat paret. 
hic ita ut liberos est aequom dictis confutabitur; 
sed Syrum . . ME. quid eum? CH. egone si vivo adeo exornatum dabo,
adeo depexum ut dum vivat meminerit semper mei; 
qui sibi me pro deridiculo ac delectamento putat. 
non, ita me di ament, auderet facere haec viduae mulieri 
quae in me fecit. 

Clitipho Menedemvs Chremes Syrvs

CL. Itane tandem quaeso, Menedeme? ut pater 
tam in brevi spatio omnem de me eiecerit animum patris?
quodnam ob facinu'? quid ego tantum sceleris admisi miser? 
volgo faciunt. ME. scio tibi esse hoc graviu' multo ac durius, 
quoi fit; verum ego haud minus aegre patior, id qui nescio 
nec rationem capio, nisi quod tibi bene ex animo volo. 
CL. hic patrem astare aibas. ME. eccum. CH. quid me incusas, Clitipho?
quidquid ego huiu' feci, tibi prospexi et stultitiae tuae. 
ubi te vidi animo esse omisso et suavia in praesentia 
quae essent prima habere neque consulere in longitudinem: 
cepi rationem ut neque egeres neque ut haec posses perdere. 
ubi quoi decuit primo, tibi non licuit per te mihi dare,
abii ad proxumum tibi qui erat; <ei> commisi et credidi: 
ibi tuae stultitiae semper erit praesidium, Clitipho, 
victu' vestitus quo in tectum te receptes. CL. ei mihi! 
CH. satius est quam te ipso herede haec possidere Bacchidem. 
SY. disperii: scelestu' quantas turbas concivi insciens!
CL. emori cupio. CH. priu' quaeso disce quid sit vivere. 
ubi scies, si displicebit vita, tum istoc utitor. 
SY. ere, licetne? CH. loquere. SY. at tuto. CH. loquere. SY. quae 
istast pravitas 
quaeve amentiast, quod peccavi ego, id obesse huic? CH. ilicet. 
ne te admisce: nemo accusat, Syre, te: nec tu aram tibi
nec precatorem pararis. SY. quid agi'? CH. nil suscenseo 
neque tibi nec tibi; nec vos est aequom quod facio mihi.-- 

Clitipho Syrvs

SY. Abiit? vah, rogasse vellem . . CL. quid? SY. und' mihi peterem cibum: 
ita nos alienavit. tibi iam esse ad sororem intellego. 
CL. adeon rem redi<i>sse ut periclum etiam a fame mihi sit, Syre!
SY. modo liceat vivere, est spes . . CL. quae? SY. nos esurituros satis. 
CL. inrides in re tanta neque me consilio quicquam adiuvas? 
SY. immo et ibi nunc sum et usque id egi dudum dum loquitur pater; 
et quantum ego intellegere possum . . CL. quid? SY. non aberit longius. 
CL. quid id ergo? SY. sic est: non esse horum te arbitror. CL. quid istuc, Syre?
satin sanus es? SY. ego dicam quod mi in mentemst: tu diiudica. 
dum istis f<ui>sti solu', dum nulla alia delectatio 
quae propior esset, te indulgebant, tibi dabant; nunc filia 
postquamst inventa vera, inventast causa qui te expellerent. 
CL. est veri simile. SY. an tu ob peccatum hoc esse illum iratum putas?
CL. non arbitror. SY. nunc aliud specta: matres omnes filiis 
in peccato adiutrices, auxilio in paterna iniuria 
solent esse: id non fit. CL. verum dici'. quid ergo nunc faciam, Syre? 
SY. suspicionem istanc ex illis quaere, rem profer palam. 
si non est verum, ad misericordiam ambos adduces cito,
aut scibi' quoiu' [sis]. CL. recte suades: faciam.-- SY. sat recte hoc mihi 
in mentem venit; nam quam maxume huic visa haec suspicio 
erit <vera>, quamque adulescens maxume quam in minima spe situs
erit, tam facillume patri' pacem in leges conficiet suas. 
etiam haud scio anne uxorem ducat: ac Syro nil gratiae! 
quid hoc autem? senex exit foras: ego fugio. adhuc quod factumst,
miror non continuo adripi iusse: ad Menedemum hunc pergam. 
<eu>m mihi precatorem paro: seni nostro fide nil habeo. 

Sostrata Chremes

SO. Profecto nisi caves tu homo, aliquid gnato conficies mali; 
idque adeo miror, quo modo 
tam ineptum quicquam tibi venire in mentem, mi vir, potuerit.
CH. oh pergin mulier esse? nullamne ego rem umquam in vita mea 
volui quin tu in ea re mi fueris advorsatrix, Sostrata! 
at si rogem iam quid est quod peccem aut quam ob rem hoc facias, nescias; 
in qua re nunc tam confidenter restas, stulta. SO. ego nescio? 
CH. immo scis, potius quam quidem redeat ad integrum eadem oratio.
SO. oh 
iniquos es qui me tacere de re tanta postules. 
CH. non postulo iam: loquere: nihilo minus ego hoc faciam tamen. 
SO. facies? CH. verum. SO. non vides quantum mali ex <ea> re excites? 
subditum se suspicatur. CH. "subditum" <ai>n tu? SO. sic erit, 
mi vir. CH. confitere? SO. au te obsecro, istuc inimicis siet.
egon confitear m<eu>m non esse filium, qui sit meus? 
CH. quid? metui' ne non, quom velis, convincas esse illum tuom? 
SO. quod filia est inventa? CH. non: sed, quo mage credundum siet, 
id quod consimilest moribus 
convinces facile ex te natum; nam tui similest probe;
nam illi nil vitist relictum quin siet itidem tibi; 
tum praeterea talem nisi tu nulla pareret filium. 
sed ipse egreditur, quam severu'! rem, quom videas, censeas. 

Clitipho Sostrata Chremes

CL. Si umquam ullum f<ui>t tempu', mater, quom ego voluptati tibi 
fuerim, dictu' filiu' tuo' vostra voluntate, obsecro
ei(u)s ut memineris atque inopi' nunc te miserescat mei, 
quod peto aut quod volo, parentes m<eo>s ut conmonstres mihi. 
SO. obsecro, mi gnate, ne istuc in animum inducas tuom 
alienum esse te. CL. sum. SO. miseram me, hoccin quaesisti, obsecro? 
ita mihi atque huic sis superstes ut ex me atque ex hoc natus es;
et cave posthac, si me amas, umquam istuc verbum ex te audiam. 
CH. at ego, si me metui', mores cave in te esse istos sentiam. 
CL. quos? CH. si scire vis, ego dicam: gerro iners fraus helluo 
ganeo's damnosu': crede, et nostrum te esse credito. 
CL. non sunt haec parenti' dicta. CH. non, si ex capite sis meo
natus, item ut aiunt Minervam esse ex Iove, <ea> causa magis 
patiar, Clitipho, flagitiis t<ui>s me infamem fieri. 
SO. di istaec prohibeant! CH. deos nescio: ego, quod potero, sedulo. 
quaeris id quod habes, parentes; quod abest non quaeris, patri 
quo modo obsequare et ut serves quod labore invenerit.
non mihi per fallacias adducere ante oculos . . pudet 
dicere hac praesente verbum turpe; at te id nullo modo 
facere puduit. CL. eheu quam nunc totu' displiceo mihi, 
quam pudet! neque quod principium incipiam ad placandum scio. 

Menedemvs Chremes Sostrata Clitipho

ME. Enimvero Chreme<s> nimi' graviter cruciat adulescentulum
nimi'que inhumane: exeo ergo ut pacem conciliem. optume 
ipsos video. CH. ehem, Menedeme, quor non accersi iubes 
filiam et quod doti' dixi firmas? SO. mi vir, te obsecro 
ne facias. CL. pater, obsecro mi ignoscas. ME. da veniam, Chreme: 
sine te exorem. CH. egon mea bona ut dem Bacchidi dono sciens?
non faciam. ME. at id nos non sinemu'. CL. si me vivom vis, pater, 
ignosce. SO. age, Chreme mi. ME. age quaeso, ne tam offirma te, Chreme. 
CH. quid istic? video non licere ut coeperam hoc pertendere. 
ME. facis ut te decet. CH. <ea> lege hoc adeo faciam, si facit 
quod ego hunc aequom censeo. CL. pater, omnia faciam: impera.
CH. uxorem ut ducas. CL. pater . . ! CH. nil audio. SO. ad me recipio: 
faciet. CH. nil etiam audio ipsum. CL. perii! SO. an dubitas, Clitipho? 
CH. immo utrum volt. SO. faciet omnia. ME. haec dum incipias, gravia sunt, 
dumque ignores; ubi cognori', facilia. CL. faciam, pater. 
SO. gnate mi, ego pol tibi dabo illam lepidam, quam tu facile ames,
filiam Phanocratae nostri. CL. rufamne illam virginem, 
caesiam, sparso ore, adunco naso? non possum, pater. 
CH. heia ut elegans est! credas animum ibi esse. SO. aliam dabo. 
CL. immo, quandoquidem ducendast, egomet habeo propemodum 
quam volo. CH. nunc laudo, gnate. CL. Archonidi huiu' filiam.
SO. perplacet. CL. pater, hoc nunc restat. CH. quid? CL. Syro 
ignoscas volo 
quae m<ea> causa fecit. CH. fiat. CANTOR. vos valete et plaudite!