Metamorphoses (Ovidius)/Liber I
In nova fert animus mutatas dicere formas
 corpora; di, coeptis (nam vos mutastis et illas)
 adspirate meis primaque ab origine mundi
 ad mea perpetuum deducite tempora carmen!
 Ante mare et terras et quod tegit omnia caelum
 unus erat toto naturae vultus in orbe,
 quem dixere chaos: rudis indigestaque moles
 nec quicquam nisi pondus iners congestaque eodem
 non bene iunctarum discordia semina rerum.
 nullus adhuc mundo praebebat lumina Titan,
 nec nova crescendo reparabat cornua Phoebe,
 nec circumfuso pendebat in aere tellus
 ponderibus librata suis, nec bracchia longo
 margine terrarum porrexerat Amphitrite;
 utque erat et tellus illic et pontus et aer,
 sic erat instabilis tellus, innabilis unda,
 lucis egens aer; nulli sua forma manebat,
 obstabatque aliis aliud, quia corpore in uno
 frigida pugnabant calidis, umentia siccis,
 mollia cum duris, sine pondere, habentia pondus.

 Hanc deus et melior litem natura diremit.
 nam caelo terras et terris abscidit undas
 et liquidum spisso secrevit ab aere caelum.
 quae postquam evolvit caecoque exemit acervo,
 dissociata locis concordi pace ligavit:
 ignea convexi vis et sine pondere caeli
 emicuit summaque locum sibi fecit in arce;
 proximus est aer illi levitate locoque;
 densior his tellus elementaque grandia traxit
 et pressa est gravitate sua; circumfluus umor
 ultima possedit solidumque coercuit orbem.

 Sic ubi dispositam quisquis fuit ille deorum
 congeriem secuit sectamque in membra coegit,
 principio terram, ne non aequalis ab omni
 parte foret, magni speciem glomeravit in orbis.
 tum freta diffundi rapidisque tumescere ventis
 iussit et ambitae circumdare litora terrae;
 addidit et fontes et stagna inmensa lacusque
 fluminaque obliquis cinxit declivia ripis,
 quae, diversa locis, partim sorbentur ab ipsa,
 in mare perveniunt partim campoque recepta
 liberioris aquae pro ripis litora pulsant.
 iussit et extendi campos, subsidere valles,
 fronde tegi silvas, lapidosos surgere montes,
 utque duae dextra caelum totidemque sinistra
 parte secant zonae, quinta est ardentior illis,
 sic onus inclusum numero distinxit eodem
 cura dei, totidemque plagae tellure premuntur.
 quarum quae media est, non est habitabilis aestu;
 nix tegit alta duas; totidem inter utramque locavit
 temperiemque dedit mixta cum frigore flamma.

 Inminet his aer, qui, quanto est pondere terrae
 pondus aquae levius, tanto est onerosior igni.
 illic et nebulas, illic consistere nubes
 iussit et humanas motura tonitrua mentes
 et cum fulminibus facientes fulgura ventos.

 His quoque non passim mundi fabricator habendum
 aera permisit; vix nunc obsistitur illis,
 cum sua quisque regat diverso flamina tractu,
 quin lanient mundum; tanta est discordia fratrum.
 Eurus ad Auroram Nabataeaque regna recessit
 Persidaque et radiis iuga subdita matutinis;
 vesper et occiduo quae litora sole tepescunt,
 proxima sunt Zephyro; Scythiam septemque triones
 horrifer invasit Boreas; contraria tellus
 nubibus adsiduis pluviaque madescit ab Austro.
 haec super inposuit liquidum et gravitate carentem
 aethera nec quicquam terrenae faecis habentem.

 Vix ita limitibus dissaepserat omnia certis,
 cum, quae pressa diu fuerant caligine caeca,
 sidera coeperunt toto effervescere caelo;
 neu regio foret ulla suis animalibus orba,
 astra tenent caeleste solum formaeque deorum,
 cesserunt nitidis habitandae piscibus undae,
 terra feras cepit, volucres agitabilis aer.

 Sanctius his animal mentisque capacius altae
 deerat adhuc et quod dominari in cetera posset:
 natus homo est, sive hunc divino semine fecit
 ille opifex rerum, mundi melioris origo,
 sive recens tellus seductaque nuper ab alto
 aethere cognati retinebat semina caeli.
 quam satus Iapeto, mixtam pluvialibus undis,
 finxit in effigiem moderantum cuncta deorum,
 pronaque cum spectent animalia cetera terram,
 os homini sublime dedit caelumque videre
 iussit et erectos ad sidera tollere vultus:
 sic, modo quae fuerat rudis et sine imagine, tellus
 induit ignotas hominum conversa figuras.

 Aurea prima sata est aetas, quae vindice nullo,
 sponte sua, sine lege fidem rectumque colebat.
 poena metusque aberant, nec verba minantia fixo
 aere legebantur, nec supplex turba timebat
 iudicis ora sui, sed erant sine vindice tuti.
 nondum caesa suis, peregrinum ut viseret orbem,
 montibus in liquidas pinus descenderat undas,
 nullaque mortales praeter sua litora norant;
 nondum praecipites cingebant oppida fossae;
 non tuba derecti, non aeris cornua flexi,
 non galeae, non ensis erat: sine militis usu
 mollia securae peragebant otia gentes.
 ipsa quoque inmunis rastroque intacta nec ullis
 saucia vomeribus per se dabat omnia tellus,
 contentique cibis nullo cogente creatis
 arbuteos fetus montanaque fraga legebant
 cornaque et in duris haerentia mora rubetis
 et quae deciderant patula Iovis arbore glandes.
 ver erat aeternum, placidique tepentibus auris
 mulcebant zephyri natos sine semine flores;
 mox etiam fruges tellus inarata ferebat,
 nec renovatus ager gravidis canebat aristis;
 flumina iam lactis, iam flumina nectaris ibant,
 flavaque de viridi stillabant ilice mella.

 Postquam Saturno tenebrosa in Tartara misso
 sub Iove mundus erat, subiit argentea proles,
 auro deterior, fulvo pretiosior aere.
 Iuppiter antiqui contraxit tempora veris
 perque hiemes aestusque et inaequalis autumnos
 et breve ver spatiis exegit quattuor annum.
 tum primum siccis aer fervoribus ustus
 canduit, et ventis glacies adstricta pependit;
 tum primum subiere domos; domus antra fuerunt
 et densi frutices et vinctae cortice virgae.
 semina tum primum longis Cerealia sulcis
 obruta sunt, pressique iugo gemuere iuvenci.

 Tertia post illam successit aenea proles,
 saevior ingeniis et ad horrida promptior arma,
 non scelerata tamen; de duro est ultima ferro.
 protinus inrupit venae peioris in aevum
 omne nefas: fugere pudor verumque fidesque;
 in quorum subiere locum fraudesque dolusque
 insidiaeque et vis et amor sceleratus habendi.
 vela dabant ventis nec adhuc bene noverat illos
 navita, quaeque prius steterant in montibus altis,
 fluctibus ignotis insultavere carinae,
 communemque prius ceu lumina solis et auras
 cautus humum longo signavit limite mensor.
 nec tantum segetes alimentaque debita dives
 poscebatur humus, sed itum est in viscera terrae,
 quasque recondiderat Stygiisque admoverat umbris,
 effodiuntur opes, inritamenta malorum.
 iamque nocens ferrum ferroque nocentius aurum
 prodierat, prodit bellum, quod pugnat utroque,
 sanguineaque manu crepitantia concutit arma.
 vivitur ex rapto: non hospes ab hospite tutus,
 non socer a genero, fratrum quoque gratia rara est;
 inminet exitio vir coniugis, illa mariti,
 lurida terribiles miscent aconita novercae,
 filius ante diem patrios inquirit in annos:
 victa iacet pietas, et virgo caede madentis
 ultima caelestum terras Astraea reliquit.

 Neve foret terris securior arduus aether,
 adfectasse ferunt regnum caeleste gigantas
 altaque congestos struxisse ad sidera montis.
 tum pater omnipotens misso perfregit Olympum
 fulmine et excussit subiecto Pelion Ossae.
 obruta mole sua cum corpora dira iacerent,
 perfusam multo natorum sanguine Terram
 immaduisse ferunt calidumque animasse cruorem
 et, ne nulla suae stirpis monimenta manerent,
 in faciem vertisse hominum; sed et illa propago
 contemptrix superum saevaeque avidissima caedis
 et violenta fuit: scires e sanguine natos.

 Quae pater ut summa vidit Saturnius arce,
 ingemit et facto nondum vulgata recenti
 foeda Lycaoniae referens convivia mensae
 ingentes animo et dignas Iove concipit iras
 conciliumque vocat: tenuit mora nulla vocatos.

 Est via sublimis, caelo manifesta sereno;
 lactea nomen habet, candore notabilis ipso.
 hac iter est superis ad magni tecta Tonantis
 regalemque domum: dextra laevaque deorum
 atria nobilium valvis celebrantur apertis.
 plebs habitat diversa locis: hac parte potentes
 caelicolae clarique suos posuere penates;
 hic locus est, quem, si verbis audacia detur,
 haud timeam magni dixisse Palatia caeli.

 Ergo ubi marmoreo superi sedere recessu,
 celsior ipse loco sceptroque innixus eburno
 terrificam capitis concussit terque quaterque
 caesariem, cum qua terram, mare, sidera movit.
 talibus inde modis ora indignantia solvit:
 'non ego pro mundi regno magis anxius illa
 tempestate fui, qua centum quisque parabat
 inicere anguipedum captivo bracchia caelo.
 nam quamquam ferus hostis erat, tamen illud ab uno
 corpore et ex una pendebat origine bellum;
 nunc mihi qua totum Nereus circumsonat orbem,
 perdendum est mortale genus: per flumina iuro
 infera sub terras Stygio labentia luco!
 cuncta prius temptanda, sed inmedicabile curae
 ense recidendum, ne pars sincera trahatur.
 sunt mihi semidei, sunt, rustica numina, nymphae
 faunique satyrique et monticolae silvani;
 quos quoniam caeli nondum dignamur honore,
 quas dedimus, certe terras habitare sinamus.
 an satis, o superi, tutos fore creditis illos,
 cum mihi, qui fulmen, qui vos habeoque regoque,
 struxerit insidias notus feritate Lycaon?'

 Confremuere omnes studiisque ardentibus ausum
 talia deposcunt: sic, cum manus inpia saevit
 sanguine Caesareo Romanum exstinguere nomen,
 attonitum tantae subito terrore ruinae
 humanum genus est totusque perhorruit orbis;
 nec tibi grata minus pietas, Auguste, tuorum
 quam fuit illa Iovi. qui postquam voce manuque
 murmura conpressit, tenuere silentia cuncti.
 substitit ut clamor pressus gravitate regentis,
 Iuppiter hoc iterum sermone silentia rupit:
 'ille quidem poenas (curam hanc dimittite!) solvit;
 quod tamen admissum, quae sit vindicta, docebo.
 contigerat nostras infamia temporis aures;
 quam cupiens falsam summo delabor Olympo
 et deus humana lustro sub imagine terras.
 longa mora est, quantum noxae sit ubique repertum,
 enumerare: minor fuit ipsa infamia vero.
 Maenala transieram latebris horrenda ferarum
 et cum Cyllene gelidi pineta Lycaei:
 Arcadis hinc sedes et inhospita tecta tyranni
 ingredior, traherent cum sera crepuscula noctem.
 signa dedi venisse deum, vulgusque precari
 coeperat: inridet primo pia vota Lycaon,
 mox ait "experiar deus hic discrimine aperto
 an sit mortalis: nec erit dubitabile verum."
 nocte gravem somno necopina perdere morte
 comparat: haec illi placet experientia veri;
 nec contentus eo, missi de gente Molossa
 obsidis unius iugulum mucrone resolvit
 atque ita semineces partim ferventibus artus
 mollit aquis, partim subiecto torruit igni.
 quod simul inposuit mensis, ego vindice flamma
 in domino dignos everti tecta penates;
 territus ipse fugit nactusque silentia ruris
 exululat frustraque loqui conatur: ab ipso
 colligit os rabiem solitaeque cupidine caedis
 vertitur in pecudes et nunc quoque sanguine gaudet.
 in villos abeunt vestes, in crura lacerti:
 fit lupus et veteris servat vestigia formae;
 canities eadem est, eadem violentia vultus,
 idem oculi lucent, eadem feritatis imago est.
 occidit una domus, sed non domus una perire
 digna fuit: qua terra patet, fera regnat Erinys.
 in facinus iurasse putes! dent ocius omnes,
 quas meruere pati, (sic stat sententia) poenas.'

 Dicta Iovis pars voce probant stimulosque frementi
 adiciunt, alii partes adsensibus inplent.
 est tamen humani generis iactura dolori
 omnibus, et quae sit terrae mortalibus orbae
 forma futura rogant, quis sit laturus in aras
 tura, ferisne paret populandas tradere terras.
 talia quaerentes (sibi enim fore cetera curae)
 rex superum trepidare vetat subolemque priori
 dissimilem populo promittit origine mira.

 Iamque erat in totas sparsurus fulmina terras;
 sed timuit, ne forte sacer tot ab ignibus aether
 conciperet flammas longusque ardesceret axis:
 esse quoque in fatis reminiscitur, adfore tempus,
 quo mare, quo tellus correptaque regia caeli
 ardeat et mundi moles obsessa laboret.
 tela reponuntur manibus fabricata cyclopum;
 poena placet diversa, genus mortale sub undis
 perdere et ex omni nimbos demittere caelo.

 Protinus Aeoliis Aquilonem claudit in antris
 et quaecumque fugant inductas flamina nubes
 emittitque Notum. madidis Notus evolat alis,
 terribilem picea tectus caligine vultum;
 barba gravis nimbis, canis fluit unda capillis;
 fronte sedent nebulae, rorant pennaeque sinusque.
 utque manu lata pendentia nubila pressit,
 fit fragor: hinc densi funduntur ab aethere nimbi;
 nuntia Iunonis varios induta colores
 concipit Iris aquas alimentaque nubibus adfert.
 sternuntur segetes et deplorata coloni
 vota iacent, longique perit labor inritus anni.

 Nec caelo contenta suo est Iovis ira, sed illum
 caeruleus frater iuvat auxiliaribus undis.
 convocat hic amnes: qui postquam tecta tyranni
 intravere sui, 'non est hortamine longo
 nunc' ait 'utendum; vires effundite vestras:
 sic opus est! aperite domos ac mole remota
 fluminibus vestris totas inmittite habenas!'
 iusserat; hi redeunt ac fontibus ora relaxant
 et defrenato volvuntur in aequora cursu.

 Ipse tridente suo terram percussit, at illa
 intremuit motuque vias patefecit aquarum.
 exspatiata ruunt per apertos flumina campos
 cumque satis arbusta simul pecudesque virosque
 tectaque cumque suis rapiunt penetralia sacris.
 si qua domus mansit potuitque resistere tanto
 indeiecta malo, culmen tamen altior huius
 unda tegit, pressaeque latent sub gurgite turres.
 iamque mare et tellus nullum discrimen habebant:
 omnia pontus erat, derant quoque litora ponto.

 Occupat hic collem, cumba sedet alter adunca
 et ducit remos illic, ubi nuper arabat:
 ille supra segetes aut mersae culmina villae
 navigat, hic summa piscem deprendit in ulmo.
 figitur in viridi, si fors tulit, ancora prato,
 aut subiecta terunt curvae vineta carinae;
 et, modo qua graciles gramen carpsere capellae,
 nunc ibi deformes ponunt sua corpora phocae.
 mirantur sub aqua lucos urbesque domosque
 Nereides, silvasque tenent delphines et altis
 incursant ramis agitataque robora pulsant.
 nat lupus inter oves, fulvos vehit unda leones,
 unda vehit tigres; nec vires fulminis apro,
 crura nec ablato prosunt velocia cervo,
 quaesitisque diu terris, ubi sistere possit,
 in mare lassatis volucris vaga decidit alis.
 obruerat tumulos inmensa licentia ponti,
 pulsabantque novi montana cacumina fluctus.
 maxima pars unda rapitur; quibus unda pepercit,
 illos longa domant inopi ieiunia victu.

 Separat Aonios Oetaeis Phocis ab arvis,
 terra ferax, dum terra fuit, sed tempore in illo
 pars maris et latus subitarum campus aquarum.
 mons ibi verticibus petit arduus astra duobus,
 nomine Parnasos, superantque cacumina nubes.
 hic ubi Deucalion (nam cetera texerat aequor)
 cum consorte tori parva rate vectus adhaesit,
 Corycidas nymphas et numina montis adorant
 fatidicamque Themin, quae tunc oracla tenebat:
 non illo melior quisquam nec amantior aequi
 vir fuit aut illa metuentior ulla deorum.
 Iuppiter ut liquidis stagnare paludibus orbem
 et superesse virum de tot modo milibus unum,
 et superesse vidit de tot modo milibus unam,
 innocuos ambo, cultores numinis ambo,
 nubila disiecit nimbisque aquilone remotis
 et caelo terras ostendit et aethera terris.
 nec maris ira manet, positoque tricuspide telo
 mulcet aquas rector pelagi supraque profundum
 exstantem atque umeros innato murice tectum
 caeruleum Tritona vocat conchaeque sonanti
 inspirare iubet fluctusque et flumina signo
 iam revocare dato: cava bucina sumitur illi,
 tortilis in latum quae turbine crescit ab imo,
 bucina, quae medio concepit ubi aera ponto,
 litora voce replet sub utroque iacentia Phoebo;
 tum quoque, ut ora dei madida rorantia barba
 contigit et cecinit iussos inflata receptus,
 omnibus audita est telluris et aequoris undis,
 et quibus est undis audita, coercuit omnes.
 iam mare litus habet, plenos capit alveus amnes,
 flumina subsidunt collesque exire videntur;
 surgit humus, crescunt sola decrescentibus undis,
 postque diem longam nudata cacumina silvae
 ostendunt limumque tenent in fronde relictum

 Redditus orbis erat; quem postquam vidit inanem
 et desolatas agere alta silentia terras,
 Deucalion lacrimis ita Pyrrham adfatur obortis:
 'o soror, o coniunx, o femina sola superstes,
 quam commune mihi genus et patruelis origo,
 deinde torus iunxit, nunc ipsa pericula iungunt,
 terrarum, quascumque vident occasus et ortus,
 nos duo turba sumus; possedit cetera pontus.
 haec quoque adhuc vitae non est fiducia nostrae
 certa satis; terrent etiamnum nubila mentem.
 quis tibi, si sine me fatis erepta fuisses,
 nunc animus, miseranda, foret? quo sola timorem
 ferre modo posses? quo consolante doleres!
 namque ego (crede mihi), si te quoque pontus haberet,
 te sequerer, coniunx, et me quoque pontus haberet.
 o utinam possim populos reparare paternis
 artibus atque animas formatae infundere terrae!
 nunc genus in nobis restat mortale duobus.
 sic visum superis: hominumque exempla manemus.'
 dixerat, et flebant: placuit caeleste precari
 numen et auxilium per sacras quaerere sortes.
 nulla mora est: adeunt pariter Cephesidas undas,
 ut nondum liquidas, sic iam vada nota secantes.
 inde ubi libatos inroravere liquores
 vestibus et capiti, flectunt vestigia sanctae
 ad delubra deae, quorum fastigia turpi
 pallebant musco stabantque sine ignibus arae.
 ut templi tetigere gradus, procumbit uterque
 pronus humi gelidoque pavens dedit oscula saxo
 atque ita 'si precibus' dixerunt 'numina iustis
 victa remollescunt, si flectitur ira deorum,
 dic, Themi, qua generis damnum reparabile nostri
 arte sit, et mersis fer opem, mitissima, rebus!'

 Mota dea est sortemque dedit: 'discedite templo
 et velate caput cinctasque resolvite vestes
 ossaque post tergum magnae iactate parentis!'
 obstupuere diu: rumpitque silentia voce
 Pyrrha prior iussisque deae parere recusat,
 detque sibi veniam pavido rogat ore pavetque
 laedere iactatis maternas ossibus umbras.
 interea repetunt caecis obscura latebris
 verba datae sortis secum inter seque volutant.
 inde Promethides placidis Epimethida dictis
 mulcet et 'aut fallax' ait 'est sollertia nobis,
 aut (pia sunt nullumque nefas oracula suadent!)
 magna parens terra est: lapides in corpore terrae
 ossa reor dici; iacere hos post terga iubemur.'

 Coniugis augurio quamquam Titania mota est,
 spes tamen in dubio est: adeo caelestibus ambo
 diffidunt monitis; sed quid temptare nocebit?
 descendunt: velantque caput tunicasque recingunt
 et iussos lapides sua post vestigia mittunt.
 saxa (quis hoc credat, nisi sit pro teste vetustas?)
 ponere duritiem coepere suumque rigorem
 mollirique mora mollitaque ducere formam.
 mox ubi creverunt naturaque mitior illis
 contigit, ut quaedam, sic non manifesta videri
 forma potest hominis, sed uti de marmore coepta
 non exacta satis rudibusque simillima signis,
 quae tamen ex illis aliquo pars umida suco
 et terrena fuit, versa est in corporis usum;
 quod solidum est flectique nequit, mutatur in ossa,
 quae modo vena fuit, sub eodem nomine mansit,
 inque brevi spatio superorum numine saxa
 missa viri manibus faciem traxere virorum
 et de femineo reparata est femina iactu.
 inde genus durum sumus experiensque laborum
 et documenta damus qua simus origine nati.

 Cetera diversis tellus animalia formis
 sponte sua peperit, postquam vetus umor ab igne
 percaluit solis, caenumque udaeque paludes
 intumuere aestu, fecundaque semina rerum
 vivaci nutrita solo ceu matris in alvo
 creverunt faciemque aliquam cepere morando.
 sic ubi deseruit madidos septemfluus agros
 Nilus et antiquo sua flumina reddidit alveo
 aetherioque recens exarsit sidere limus,
 plurima cultores versis animalia glaebis
 inveniunt et in his quaedam modo coepta per ipsum
 nascendi spatium, quaedam inperfecta suisque
 trunca vident numeris, et eodem in corpore saepe
 altera pars vivit, rudis est pars altera tellus.
 quippe ubi temperiem sumpsere umorque calorque,
 concipiunt, et ab his oriuntur cuncta duobus,
 cumque sit ignis aquae pugnax, vapor umidus omnes
 res creat, et discors concordia fetibus apta est.
 ergo ubi diluvio tellus lutulenta recenti
 solibus aetheriis altoque recanduit aestu,
 edidit innumeras species; partimque figuras
 rettulit antiquas, partim nova monstra creavit.

 Illa quidem nollet, sed te quoque, maxime Python,
 tum genuit, populisque novis, incognita serpens,
 terror eras: tantum spatii de monte tenebas.
 hunc deus arcitenens, numquam letalibus armis
 ante nisi in dammis capreisque fugacibus usus,
 mille gravem telis exhausta paene pharetra
 perdidit effuso per vulnera nigra veneno.
 neve operis famam posset delere vetustas,
 instituit sacros celebri certamine ludos,
 Pythia de domitae serpentis nomine dictos.
 hic iuvenum quicumque manu pedibusve rotave
 vicerat, aesculeae capiebat frondis honorem.
 nondum laurus erat, longoque decentia crine
 tempora cingebat de qualibet arbore Phoebus.

 Primus amor Phoebi Daphne Peneia, quem non
 fors ignara dedit, sed saeva Cupidinis ira,
 Delius hunc nuper, victa serpente superbus,
 viderat adducto flectentem cornua nervo
 'quid' que 'tibi, lascive puer, cum fortibus armis?'
 dixerat: 'ista decent umeros gestamina nostros,
 qui dare certa ferae, dare vulnera possumus hosti,
 qui modo pestifero tot iugera ventre prementem
 stravimus innumeris tumidum Pythona sagittis.
 tu face nescio quos esto contentus amores
 inritare tua, nec laudes adsere nostras!'
 filius huic Veneris 'figat tuus omnia, Phoebe,
 te meus arcus' ait; 'quantoque animalia cedunt
 cuncta deo, tanto minor est tua gloria nostra.'
 dixit et eliso percussis aere pennis
 inpiger umbrosa Parnasi constitit arce
 eque sagittifera prompsit duo tela pharetra
 diversorum operum: fugat hoc, facit illud amorem;
 quod facit, auratum est et cuspide fulget acuta,
 quod fugat, obtusum est et habet sub harundine plumbum.
 hoc deus in nympha Peneide fixit, at illo
 laesit Apollineas traiecta per ossa medullas;
 protinus alter amat, fugit altera nomen amantis
 silvarum latebris captivarumque ferarum
 exuviis gaudens innuptaeque aemula Phoebes:
 vitta coercebat positos sine lege capillos.
 multi illam petiere, illa aversata petentes
 inpatiens expersque viri nemora avia lustrat
 nec, quid Hymen, quid Amor, quid sint conubia curat.
 saepe pater dixit: 'generum mihi, filia, debes,'
 saepe pater dixit: 'debes mihi, nata, nepotes';
 illa velut crimen taedas exosa iugales
 pulchra verecundo suffuderat ora rubore
 inque patris blandis haerens cervice lacertis
 'da mihi perpetua, genitor carissime,' dixit
 'virginitate frui! dedit hoc pater ante Dianae.'
 ille quidem obsequitur, sed te decor iste quod optas
 esse vetat, votoque tuo tua forma repugnat:
 Phoebus amat visaeque cupit conubia Daphnes,
 quodque cupit, sperat, suaque illum oracula fallunt,
 utque leves stipulae demptis adolentur aristis,
 ut facibus saepes ardent, quas forte viator
 vel nimis admovit vel iam sub luce reliquit,
 sic deus in flammas abiit, sic pectore toto
 uritur et sterilem sperando nutrit amorem.
 spectat inornatos collo pendere capillos
 et 'quid, si comantur?' ait. videt igne micantes
 sideribus similes oculos, videt oscula, quae non
 est vidisse satis; laudat digitosque manusque
 bracchiaque et nudos media plus parte lacertos;
 si qua latent, meliora putat. fugit ocior aura
 illa levi neque ad haec revocantis verba resistit:
 'nympha, precor, Penei, mane! non insequor hostis;
 nympha, mane! sic agna lupum, sic cerva leonem,
 sic aquilam penna fugiunt trepidante columbae,
 hostes quaeque suos: amor est mihi causa sequendi!
 me miserum! ne prona cadas indignave laedi
 crura notent sentes et sim tibi causa doloris!
 aspera, qua properas, loca sunt: moderatius, oro,
 curre fugamque inhibe, moderatius insequar ipse.
 cui placeas, inquire tamen: non incola montis,
 non ego sum pastor, non hic armenta gregesque
 horridus observo. nescis, temeraria, nescis,
 quem fugias, ideoque fugis: mihi Delphica tellus
 et Claros et Tenedos Patareaque regia servit;
 Iuppiter est genitor; per me, quod eritque fuitque
 estque, patet; per me concordant carmina nervis.
 certa quidem nostra est, nostra tamen una sagitta
 certior, in vacuo quae vulnera pectore fecit!
 inventum medicina meum est, opiferque per orbem
 dicor, et herbarum subiecta potentia nobis.
 ei mihi, quod nullis amor est sanabilis herbis
 nec prosunt domino, quae prosunt omnibus, artes!'

 Plura locuturum timido Peneia cursu
 fugit cumque ipso verba inperfecta reliquit,
 tum quoque visa decens; nudabant corpora venti,
 obviaque adversas vibrabant flamina vestes,
 et levis inpulsos retro dabat aura capillos,
 auctaque forma fuga est. sed enim non sustinet ultra
 perdere blanditias iuvenis deus, utque monebat
 ipse Amor, admisso sequitur vestigia passu.
 ut canis in vacuo leporem cum Gallicus arvo
 vidit, et hic praedam pedibus petit, ille salutem;
 alter inhaesuro similis iam iamque tenere
 sperat et extento stringit vestigia rostro,
 alter in ambiguo est, an sit conprensus, et ipsis
 morsibus eripitur tangentiaque ora relinquit:
 sic deus et virgo est hic spe celer, illa timore.
 qui tamen insequitur pennis adiutus Amoris,
 ocior est requiemque negat tergoque fugacis
 inminet et crinem sparsum cervicibus adflat.
 viribus absumptis expalluit illa citaeque
 victa labore fugae spectans Peneidas undas
 'fer, pater,' inquit 'opem! si flumina numen habetis,
 qua nimium placui, mutando perde figuram!'
 [quae facit ut laedar mutando perde figuram.]
 vix prece finita torpor gravis occupat artus,
 mollia cinguntur tenui praecordia libro,
 in frondem crines, in ramos bracchia crescunt,
 pes modo tam velox pigris radicibus haeret,
 ora cacumen habet: remanet nitor unus in illa.

 Hanc quoque Phoebus amat positaque in stipite dextra
 sentit adhuc trepidare novo sub cortice pectus
 conplexusque suis ramos ut membra lacertis
 oscula dat ligno; refugit tamen oscula lignum.
 cui deus 'at, quoniam coniunx mea non potes esse,
 arbor eris certe' dixit 'mea! semper habebunt
 te coma, te citharae, te nostrae, laure, pharetrae;
 tu ducibus Latiis aderis, cum laeta Triumphum
 vox canet et visent longas Capitolia pompas;
 postibus Augustis eadem fidissima custos
 ante fores stabis mediamque tuebere quercum,
 utque meum intonsis caput est iuvenale capillis,
 tu quoque perpetuos semper gere frondis honores!'
 finierat Paean: factis modo laurea ramis
 adnuit utque caput visa est agitasse cacumen.

 Est nemus Haemoniae, praerupta quod undique claudit
 silva: vocant Tempe; per quae Peneos ab imo
 effusus Pindo spumosis volvitur undis
 deiectuque gravi tenues agitantia fumos
 nubila conducit summisque adspergine silvis
 inpluit et sonitu plus quam vicina fatigat:
 haec domus, haec sedes, haec sunt penetralia magni
 amnis, in his residens facto de cautibus antro,
 undis iura dabat nymphisque colentibus undas.
 conveniunt illuc popularia flumina primum,
 nescia, gratentur consolenturne parentem,
 populifer Sperchios et inrequietus Enipeus
 Apidanosque senex lenisque Amphrysos et Aeas,
 moxque amnes alii, qui, qua tulit inpetus illos,
 in mare deducunt fessas erroribus undas.
 Inachus unus abest imoque reconditus antro
 fletibus auget aquas natamque miserrimus Io
 luget ut amissam: nescit, vitane fruatur
 an sit apud manes; sed quam non invenit usquam,
 esse putat nusquam atque animo peiora veretur.

 Viderat a patrio redeuntem Iuppiter illam
 flumine et 'o virgo Iove digna tuoque beatum
 nescio quem factura toro, pete' dixerat 'umbras
 altorum nemorum' (et nemorum monstraverat umbras)
 'dum calet, et medio sol est altissimus orbe!
 quodsi sola times latebras intrare ferarum,
 praeside tuta deo nemorum secreta subibis,
 nec de plebe deo, sed qui caelestia magna
 sceptra manu teneo, sed qui vaga fulmina mitto.
 ne fuge me!' fugiebat enim. iam pascua Lernae
 consitaque arboribus Lyrcea reliquerat arva,
 cum deus inducta latas caligine terras
 occuluit tenuitque fugam rapuitque pudorem.

 Interea medios Iuno despexit in Argos
 et noctis faciem nebulas fecisse volucres
 sub nitido mirata die, non fluminis illas
 esse, nec umenti sensit tellure remitti;
 atque suus coniunx ubi sit circumspicit, ut quae
 deprensi totiens iam nosset furta mariti.
 quem postquam caelo non repperit, 'aut ego fallor
 aut ego laedor' ait delapsaque ab aethere summo
 constitit in terris nebulasque recedere iussit.
 coniugis adventum praesenserat inque nitentem
 Inachidos vultus mutaverat ille iuvencam;
 bos quoque formosa est. speciem Saturnia vaccae,
 quamquam invita, probat nec non, et cuius et unde
 quove sit armento, veri quasi nescia quaerit.
 Iuppiter e terra genitam mentitur, ut auctor
 desinat inquiri: petit hanc Saturnia munus.
 quid faciat? crudele suos addicere amores,
 non dare suspectum est: Pudor est, qui suadeat illinc,
 hinc dissuadet Amor. victus Pudor esset Amore,
 sed leve si munus sociae generisque torique
 vacca negaretur, poterat non vacca videri!

 Paelice donata non protinus exuit omnem
 diva metum timuitque Iovem et fuit anxia furti,
 donec Arestoridae servandam tradidit Argo.
 centum luminibus cinctum caput Argus habebat
 inde suis vicibus capiebant bina quietem,
 cetera servabant atque in statione manebant.
 constiterat quocumque modo, spectabat ad Io,
 ante oculos Io, quamvis aversus, habebat.
 luce sinit pasci; cum sol tellure sub alta est,
 claudit et indigno circumdat vincula collo.
 frondibus arboreis et amara pascitur herba.
 proque toro terrae non semper gramen habenti
 incubat infelix limosaque flumina potat.
 illa etiam supplex Argo cum bracchia vellet
 tendere, non habuit, quae bracchia tenderet Argo,
 conatoque queri mugitus edidit ore
 pertimuitque sonos propriaque exterrita voce est.
 venit et ad ripas, ubi ludere saepe solebat,
 Inachidas: rictus novaque ut conspexit in unda
 cornua, pertimuit seque exsternata refugit.
 naides ignorant, ignorat et Inachus ipse,
 quae sit; at illa patrem sequitur sequiturque sorores
 et patitur tangi seque admirantibus offert.
 decerptas senior porrexerat Inachus herbas:
 illa manus lambit patriisque dat oscula palmis
 nec retinet lacrimas et, si modo verba sequantur,
 oret opem nomenque suum casusque loquatur;
 littera pro verbis, quam pes in pulvere duxit,
 corporis indicium mutati triste peregit.
 'me miserum!' exclamat pater Inachus inque gementis
 cornibus et nivea pendens cervice iuvencae
 'me miserum!' ingeminat; 'tune es quaesita per omnes
 nata mihi terras? tu non inventa reperta
 luctus eras levior! retices nec mutua nostris
 dicta refers, alto tantum suspiria ducis
 pectore, quodque unum potes, ad mea verba remugis!
 at tibi ego ignarus thalamos taedasque parabam,
 spesque fuit generi mihi prima, secunda nepotum.
 de grege nunc tibi vir, nunc de grege natus habendus.
 nec finire licet tantos mihi morte dolores;
 sed nocet esse deum, praeclusaque ianua leti
 aeternum nostros luctus extendit in aevum.'
 talia maerenti stellatus submovet Argus
 ereptamque patri diversa in pascua natam
 abstrahit. ipse procul montis sublime cacumen
 occupat, unde sedens partes speculatur in omnes.

 Nec superum rector mala tanta Phoronidos ultra
 ferre potest natumque vocat, quem lucida partu
 Pleias enixa est letoque det imperat Argum.
 parva mora est alas pedibus virgamque potenti
 somniferam sumpsisse manu tegumenque capillis.
 haec ubi disposuit, patria Iove natus ab arce
 desilit in terras; illic tegumenque removit
 et posuit pennas, tantummodo virga retenta est:
 hac agit, ut pastor, per devia rura capellas
 dum venit abductas, et structis cantat avenis.
 voce nova captus custos Iunonius 'at tu,
 quisquis es, hoc poteras mecum considere saxo'
 Argus ait; 'neque enim pecori fecundior ullo
 herba loco est, aptamque vides pastoribus umbram.'

 Sedit Atlantiades et euntem multa loquendo
 detinuit sermone diem iunctisque canendo
 vincere harundinibus servantia lumina temptat.
 ille tamen pugnat molles evincere somnos
 et, quamvis sopor est oculorum parte receptus,
 parte tamen vigilat. quaerit quoque (namque reperta
 fistula nuper erat), qua sit ratione reperta.

 Tum deus 'Arcadiae gelidis sub montibus' inquit
 'inter hamadryadas celeberrima Nonacrinas
 naias una fuit: nymphae Syringa vocabant.
 non semel et satyros eluserat illa sequentes
 et quoscumque deos umbrosaque silva feraxque
 rus habet. Ortygiam studiis ipsaque colebat
 virginitate deam; ritu quoque cincta Dianae
 falleret et posset credi Latonia, si non
 corneus huic arcus, si non foret aureus illi;
 sic quoque fallebat.

 Redeuntem colle Lycaeo
 Pan videt hanc pinuque caput praecinctus acuta
 talia verba refert -- restabat verba referre
 et precibus spretis fugisse per avia nympham,
 donec harenosi placidum Ladonis ad amnem
 venerit; hic illam cursum inpedientibus undis
 ut se mutarent liquidas orasse sorores,
 Panaque cum prensam sibi iam Syringa putaret,
 corpore pro nymphae calamos tenuisse palustres,
 dumque ibi suspirat, motos in harundine ventos
 effecisse sonum tenuem similemque querenti.
 arte nova vocisque deum dulcedine captum
 'hoc mihi colloquium tecum' dixisse 'manebit,'
 atque ita disparibus calamis conpagine cerae
 inter se iunctis nomen tenuisse puellae.
 talia dicturus vidit Cyllenius omnes
 subcubuisse oculos adopertaque lumina somno;
 supprimit extemplo vocem firmatque soporem
 languida permulcens medicata lumina virga.
 nec mora, falcato nutantem vulnerat ense,
 qua collo est confine caput, saxoque cruentum
 deicit et maculat praeruptam sanguine rupem.
 Arge, iaces, quodque in tot lumina lumen habebas,
 exstinctum est, centumque oculos nox occupat una.

 Excipit hos volucrisque suae Saturnia pennis
 collocat et gemmis caudam stellantibus inplet.
 protinus exarsit nec tempora distulit irae
 horriferamque oculis animoque obiecit Erinyn
 paelicis Argolicae stimulosque in pectore caecos
 condidit et profugam per totum exercuit orbem.
 ultimus inmenso restabas, Nile, labori;
 quem simulac tetigit, positisque in margine ripae
 procubuit genibus resupinoque ardua collo,
 quos potuit solos, tollens ad sidera vultus
 et gemitu et lacrimis et luctisono mugitu
 cum Iove visa queri finemque orare malorum.
 coniugis ille suae conplexus colla lacertis,
 finiat ut poenas tandem, rogat 'in' que 'futurum
 pone metus' inquit: 'numquam tibi causa doloris
 haec erit,' et Stygias iubet hoc audire paludes.

 Ut lenita dea est, vultus capit illa priores
 fitque, quod ante fuit: fugiunt e corpore saetae,
 cornua decrescunt, fit luminis artior orbis,
 contrahitur rictus, redeunt umerique manusque,
 ungulaque in quinos dilapsa absumitur ungues:
 de bove nil superest formae nisi candor in illa.
 officioque pedum nymphe contenta duorum
 erigitur metuitque loqui, ne more iuvencae
 mugiat, et timide verba intermissa retemptat.

 Nunc dea linigera colitur celeberrima turba.
 huic Epaphus magni genitus de semine tandem
 creditur esse Iovis perque urbes iuncta parenti
 templa tenet. fuit huic animis aequalis et annis
 Sole satus Phaethon, quem quondam magna loquentem
 nec sibi cedentem Phoeboque parente superbum
 non tulit Inachides 'matri' que ait 'omnia demens
 credis et es tumidus genitoris imagine falsi.'
 erubuit Phaethon iramque pudore repressit
 et tulit ad Clymenen Epaphi convicia matrem
 'quo' que 'magis doleas, genetrix' ait, 'ille ego liber,
 ille ferox tacui! pudet haec opprobria nobis
 et dici potuisse et non potuisse refelli.
 at tu, si modo sum caelesti stirpe creatus,
 ede notam tanti generis meque adsere caelo!'
 dixit et inplicuit materno bracchia collo
 perque suum Meropisque caput taedasque sororum
 traderet oravit veri sibi signa parentis.
 ambiguum Clymene precibus Phaethontis an ira
 mota magis dicti sibi criminis utraque caelo
 bracchia porrexit spectansque ad lumina solis
 'per iubar hoc' inquit 'radiis insigne coruscis,
 nate, tibi iuro, quod nos auditque videtque,
 hoc te, quem spectas, hoc te, qui temperat orbem,
 Sole satum; si ficta loquor, neget ipse videndum
 se mihi, sitque oculis lux ista novissima nostris!
 nec longus labor est patrios tibi nosse penates.
 unde oritur, domus est terrae contermina nostrae:
 si modo fert animus, gradere et scitabere ab ipso!'
 emicat extemplo laetus post talia matris
 dicta suae Phaethon et concipit aethera mente
 Aethiopasque suos positosque sub ignibus Indos
 sidereis transit patriosque adit inpiger ortus.

en:Metamorphoses (tr. Garth, Dryden, et al.)/Book I
es:Las metamorfosis: Libro I
fr:Les Métamorphoses/Livre I
it:Le Metamorfosi/Libro Primo