In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum septimum commentarius


IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM SEPTIMVM COMMENTARIVS.

Ad v. 1
Ut et in principio diximus, in duas partes hoc opus divisum est: nam primi sex ad imaginem Odyssiae dicti sunt, quos personarum et adlocutionum varietate constat esse graviores, hi autem sex qui sequuntur ad imaginem Iliados dicti sunt, qui in negotiis validiores sunt: nam et ipse hoc dicit "maius opus moveo". et re vera tragicum opus est, ubi tantum bella tractantur. tu quoque sicut Misenus, Palinurus etiam. nostris hoc est Italicis, ut "non eadem arboribus pendet vindemia nostris", non, ut Donatus ait, in comparationem oceani navigabilibus. aeneia nutrix hanc alii Aeneae, alii Creusae, alii Ascanii nutricem volunt. lectum tamen est in philologis in hoc loco classem Troianorum casu concrematam, unde Caieta dicta est, ἀπὸ τοῦ καίειν .

Ad v. 3
Servat tenet, possidet, ut "servantem ripas alta non vidit in herba". hesperia in magna 'magna' propter Hispaniae discretionem.

Ad v. 4
Si qua est ea gloria secundum Epicureos. bene autem interest funeri postquam ab inferis rediit, sicut interfuit antequam descenderet, ut medium actum ostenderet.

Ad v. 6
Quierunt Hebrus 'quierant' legit.

Ad v. 7
Tendit iter velis quia prout vela extensa fuerint, ita etiam cursus extenditur, in quo navis est iter. multi dicunt inproprie dictum quod ait 'tendit iter velis', multi nimium proprie. constat tamen secundum illud dictum quod ait supra "flecte viam velis". aliud est velis iter tendere, aliud per vela iter. quod si dicimus, bene procedit et 'tende viam velis', ut in ipsis velis ratio sit viae.

Ad v. 8
Adspirant avrae in noctem quia, ut diximus, temporum mutatione ventus vel minuitur vel augetur. 'in noctem' autem circa noctem. et quotiens tempus exprimitur, accusativum regit ista praepositio.

Ad v. 9
Luna negat litotes figura; nam dicit 'large praestat', ut "munera nec sperno". tremulo sub lumine ita enim mobilitas aquae facit videri.

Ad v. 10
Circaeae raduntur litora terrae ut diximus supra, mons iste antehac insula fuit; paludibus enim a continenti segregabatur, quas exclusit limus de Albanis montibus per paludes Pomptinas fluens. et dicebatur Aeaeus ab horrore transeuntium, quod homines mutabantur in feras. in hoc summo oppidum fuit, quod et Circeium dictum est et Circei; nam utrumque Livius dicit.

Ad v. 11
Dives non addidit cuius rei, cum soleat, ut "dives equum, dives pictai vestis et auri". inaccessos inaccessibiles, inaccedendos, non ad quos nullus accessit; nam Vlixes illuc venit. ergo 'inaccessos' ad quos nullus debeat accedere, ut "aut inlaudati nescit Busiridis aras", hoc est inlaudabilis, nam ab Isocrate constat esse laudatum.

Ad v. 12
Resonat cantu resonare facit. superbis aut altis, aut nobilibus propter antiquam oppidi magnitudinem.

Ad v. 13
Odoratam pro 'odoriferam'. hoc autem ideo, quia usus olei apud maiores non fuit, praecipue in Italia.

Ad v. 14
Arguto pectine garrulo, stridulo, sonanti, ut "forte sub arguta consederat ilice Daphnis". percurrens pectine telas aut manu percurrens; aut ictu pectinis, ut videmus; aut quia apud maiores stantes texebant, ut hodie linteones videmus. est autem Homeri, qui ait ἱστὸν ἐποιχομένη .

Ad v. 15
Gemitus iraeque gemitus irascentium leonum, ἓν διὰ δυοῖν .

Ad v. 16
Sera sub nocte quasi eo tempore, quo naturali libertate uti consueverunt. 'sub sera nocte' per noctem seram. rudentum naturaliter 'ru' longa est: Persius "findor ut Arcadiae pecuaria rudere dicas". systolen ergo fecit. ruditus autem proprie est clamor asinorum, sicut grunnitus porcorum, ranarum coax: quae nomina a sono vocis constat esse composita.

Ad v. 17
Praesepibus caveis, ubi aluntur: non enim re vera praesepia habent.

Ad v. 19
Dea saeva aut per se, aut herbis potentibus saeva. Circe autem ideo Solis fingitur filia, quia clarissima meretrix fuit, et nihil est sole clarius. haec libidine sua et blandimentis homines in ferinam vitam ab humana deducebat, ut libidini et voluptatibus operam darent: unde datus est locus fabulae. aperte Horatius "sub domina meretrice fuisset turpis et excors".

Ad v. 20
In vultus ac terga ferarum corrumpebatur enim in illis sensus: animus namque idem manebat.

Ad v. 21
Pii paterentur troes ergo impii qui pertulerunt: impii autem propter occisa Solis armenta.

Ad v. 23
Neptunus ventis implevit vela secundis physice locutus est: motu enim aquae ventus creatur, ut videmus in bombis organorum.

Ad v. 24
Praeter vada fervida periculosa navigantibus. et est tmesis.

Ad v. 26
In roseis fulgebat lutea bigis 'lutea' est crocei coloris, ut "croceo mutabit vellera luto": unde multi iungunt 'inroseis', id est non roseis, quasi non rubicundis, ne sit contrarium. tamen secundum Homerum dictum est, qui interdum ῥοδοδάκτυλον , id est rosei coloris digitos habentem, interdum κροκόπεπλον dicit Auroram, id est crocei coloris veste circumdatam.

Ad v. 27
Cum venti posvere cum ortu diei quievere: 'posuere' enim quievere est, sicut contra 'ferre' flare dicimus, ut "fieret vento mora nequa ferenti", id est flanti. omnisque repente resedit flatus 'omnis', id est et qui ripae est flatus, et qui pelagi, qui altanus vocatur.

Ad v. 28
Tonsae remi dicti a decutiendis fluctibus, sicut tonsores a tondendis et decutiendis capillis.

Ad v. 29
Lucum prospicit in quo erat fluminis numen: diximus enim numquam sine religione esse lucum a Vergilio positum.

Ad v. 30
Hunc inter per hunc: Terentius "dum rus eo, coepi egomet mecum inter vias". est autem crebra Frontonis elocutio. amoeno umbroso, silvis circumdato.

Ad v. 31
Flavus arena epitheton proprium. et sciendum exitum Tiberini fluminis naturalem non esse nisi circa Ostiam, ubi prima Aeneas castra constituit: nam aliter non procedit quod ait "murorum in parte sinistra opposuere aciem: nam dextera cingitur amni". postea enim in Laurolavinio castra fecit ingentia, quorum vestigia adhuc videntur.

Ad v. 33
Adsvetae ripis volucres bono compendio usus est.

Ad v. 34
Aethera mulcebant oblectabant, lenibant. corporalia enim sunt elementa, ut diximus supra; non enim mulcetur nisi quod corporale est. supra ait "totamque infusa per artus".

Ad v. 37
Nunc age hinc est sequentis operis initium: ante dicta enim ex superioribus pendent. sane erato vel pro Calliope, vel pro qualicumque musa posuit. tempora rerum quia, ut diximus supra, secundum Lucretium tempora nisi ex rebus colligantur, per se nulla sunt.

Ad v. 38
Latio antiquo quia duo sunt, vetus et novum, sicut et in iure lectum est.

Ad v. 40
Exordia pugnae id est cervi interitum.

Ad v. 42
Actos aut collectos, aut re vera compulsos: quod est veri simile propter illud 'longa placidas in pace regebat'.

Ad v. 43
Totamque sub arma coactam collectam, ut "Tityre coge pecus". 'totam' autem ὑπερβολικῶς dixit.

Ad v. 47
Hunc favno et nympha genitum lavrente marica quidam deus est Fatuclus. huius uxor est Fatua. idem Faunus et eadem Fauna. dicti autem sunt Faunus et Fauna a vaticinando, id est fando, unde et fatuos dicimus inconsiderate loquentes. ergo Faunae et Fatuae nomen quasi asperum fugit poeta, et Maricam dixit fuisse uxorem Fauni. est autem Marica dea litoris Minturnensium iuxta Lirin fluvium: Horatius "et innantem Maricae litoribus tenuisse Lirin". quod si voluerimus accipere uxorem Fauni Maricam, non procedit: dii enim topici, id est locales, ad alias regiones non transeunt. sed potest dictum esse per poeticam licentiam 'Laurente Marica', cum sit Minturnensis. dicunt alii per Maricam Venerem intellegi debere, cuius fuit sacellum iuxta Maricam, in quo erat scriptum ΠΟΝΤΙΗ ΑΦΡΟΔΙΤΗ . sane Hesiodus Latinum Circes et Vlixis filium dicit, quod et Vergilius tangit dicendo "Solis avi specimen". sed quia temporum ratio non procedit, illud accipiendum est Hygini, qui ait Latinos plures fuisse, ut intellegamus poetam abuti, ut solet, nominum similitudine.

Ad v. 48
Accipimus propter varias opiniones hoc adiecit, ut Sallustius "urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani".

Ad v. 49
Vltimus auctor primus, ut 'supremum' summum dicimus: "pro supreme Iuppiter".

Ad v. 51
Primaque oriens erepta ivventa est per transitum tangit historiam. Amata enim duos filios, voluntate patris Aeneae spondentes Laviniam sororem, factione interemit: unde et 'erepta' dixit, quasi per vim. hos alii caecatos a matre tradunt, postquam amisso Turno Lavinia Aeneae iuncta est. 'fato' autem dicit voluntate: nam dii id fantur quod sentiunt, non ut homines, de quibus lectum est "aliud clausum in pectore, aliud in lingua promptum habere".

Ad v. 53
Iam matura viro iam plenis nubilis annis non est iteratum, sed secundum ius dictum, in quo et ex annorum ratione et ex habitu corporis aetas comprobatur. primum ergo ad habitum, secundum ad annos pertinet.

Ad v. 54
Latio Latium pars est Ausoniae: unde dixit primo quod minus est, sic intulit 'totaque Ausonia'.

Ad v. 56
Petit ante alios pulcherrimus aut 'ante alios petit', aut 'pulcherrimus ante alios'.

Ad v. 57
Miro amore nova intemperantia.

Ad v. 58
Sed variis propter apes, incendium, oraculum Fauni. portenta signa quae sunt media, a portendendo: nam et bona et mala sunt portenta.

Ad v. 59
Lavrus erat Latinus post mortem fratris Lavini cum Lavinum amplificaret, ab inventa lauro Laurolavinium id appellavit. in penetralibus penetrale est omnis interior pars domus, licet sit intecta: unde laurum in penetralibus fuisse non mirum est.

Ad v. 60
Metu religione, quae nascitur per timorem.

Ad v. 61
Primas cum conderet arces 'primas' circa laurum scilicet: nam iam civitas fuerat.

Ad v. 65
Trans aethera aetherem pro aere posuit.

Ad v. 66
Obsedere apicem verbum oppugnationis est 'obsedere', quo usus est signate propter bellum futurum. per mutva invicem: et est absolutum. Melissus qui de apibus scripsit, ait "duobus pedibus se tenent et duobus alias sustinent".

Ad v. 68
Vates divinus: per quam autem artem non dixit, nec nomen eius; sed datur intellegi coniecturis eum quibusdam futura dixisse.

Ad v. 69
Partes petere agmen easdem intellegimus ab infero mari apes venisse, unde et Troiani. 'partes' autem 'easdem' summitates rerum petere dicit, sicut apes apicem lauri, per quam advenarum victoria enuntiatur.

Ad v. 71
Castis piis. et sciendum Latinum sacrificasse iuxta stante Lavinia.

Ad v. 73
Nefas absoluta parenthesis. et est hypallage 'comprendere crinibus ignem', cum ignis crines comprehendat.

Ad v. 76
Fumida in fumo est causa lacrimarum et belli.

Ad v. 77
Vulcanum spargere incendium belli significat. his autem duobus hoc ab augurio distat Ascanii, fumo et aspersione flammarum.

Ad v. 81
Favni Faunus ἀπὸ τῆς φωνῆς dictus, quod voce, non signis ostendit futura.

Ad v. 82
Lucosque pro in lucis.

Ad v. 83
Sub albunea in Albunea. alta quia est in Tiburtinis altissimis montibus. et Albunea dicta est ab aquae qualitate, quae in illo fonte est: unde etiam nonnulli ipsam Leucotheam volunt. sciendum sane unum nomen esse fontis et silvae.

Ad v. 84
Sacro fonte nullus enim fons non sacer. mephitin mephitis proprie est terrae putor, qui de aquis nascitur sulphuratis, et est in nemoribus gravior ex densitate silvarum. alii Mephitin deum volunt Leucotheae conexum, sicut est Veneri Adonis, Dianae Virbius. alii Mephitin Iunonem volunt, quam aerem esse constat. novimus autem putorem non nisi ex corruptione aeris nasci, sicut etiam bonum odorem de aere incorrupto, ut sit Mephitis dea odoris gravissimi, id est grave olentis.

Ad v. 85
Hinc italae gentes commendatio oraculi ipsius. oenotria tellus proprie Sabinorum tractus.

Ad v. 87
Sub nocte silenti per noctem silentem.

Ad v. 88
Incubvit incubare dicuntur proprie hi qui dormiunt ad accipienda responsa: unde est "ille incubat Iovi", id est dormit in Capitolio, ut responsa possit accipere.

Ad v. 90
Varias avdit voces scilicet propter multa simulacra. frvitur pascitur: quod de rebus tantum bonis dicimus.

Ad v. 91
Acheronta adfatur avernis potestates quae sunt in Acheronte, ad quem per Avernum venitur. hoc autem ideo, quia Faunus infernus dicitur deus: et congrue; nam nihil est terra inferius, in qua habitat. hinc est quod eum Horatius inducit nocentem, dicens "lenis incedas abeasque parvis aequus alumnis".

Ad v. 92
Pater ipse aut honoris est, aut pater Laviniae.

Ad v. 93
Centum aut pro qualitate fortunae, unde et 'rite' dixit: aut finitum pro infinito posuit.

Ad v. 94
Tergo pro tergoribus, id est coriis.

Ad v. 97
Thalamis nev crede paratis propter Turnum.

Ad v. 98
Venient melius 'veniunt', ut iam eos venire significet. generi plurali usus est pro singulari.

Ad v. 99
A stirpe stirpem cum de genere et prosapie dicimus, tantum femininum est, cum de arbore, et masculini generis et feminini invenitur, ut "sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum", contra Horatius "stirpesque raptas et pecus et domos".

Ad v. 100
Sub pedibus sub imperio suo ac potestate.

Ad v. 102
Monitusque alibi monita dixit, ut "Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo".

Ad v. 103
Non ipse svo premit ore Latinus quo a se repelleret generos.

Ad v. 104
Sed circum late volitans tmesis est 'circum' 'volitans'.

Ad v. 109
Adorea liba ador proprie est genus farris, liba autem sunt placentae de farre, melle et oleo, sacris aptae.

Ad v. 110
Subiciunt epulis subponunt in epularum locum. ille qui per harpyiam vaticinatus est, ut "quae Phoebo pater omnipotens".

Ad v. 111
Et cereale solum solum dicitur omne quod aliquid sustinet, unde de mari supra ait "subtrahiturque solum". sic nunc panicias mensas, id est epularum sustentaculum, solum vocavit.

Ad v. 112
Forte aliis abundat 'forte'.

Ad v. 115
Fatalis crusti ad negotium respexit Aeneae, cui hic erat finis laborum. 'crustum' autem et 'crusta'. neutraliter dicimus de his quae comedi possunt: Horatius "ut pueris olim dant crustula blandi doctores", Iuvenalis "nos colaphum incutimus lambenti crustula servo". feminino autem genere fragmenta dicimus, quae comesse non possumus, ut "concrescunt subitae currenti in flumine crustae". quadris aut mensis: et est antonomasia, nam supra 'orbem' dixit: aut 'quadris' fragmentis accipimus, ut Iuvenalis "ut bona summa putes aliena vivere quadra".

Ad v. 117
Adludens aut vacat 'ad', et ludentem significat: aut certe 'adludens' ad responsi fidem verba componens. laborum finem scilicet maritimorum: nam in terra multa passurus est, ut ait sibylla "sed terrae graviora manent".

Ad v. 118
Primamque loquentis ab ore eripvit pater hoc est, adhuc loquente Ascanio primus pater intellexit famem, quam fata praedixerant.

Ad v. 119
Numine pressit id est oraculi fide ab Heleno et Anchisa praedicti. 'pressit' autem vocem Ascanii, quo posset ipse numina deprecari.

Ad v. 120
Fatis mihi debita bona periphrasis est, ne 'fatalis' diceret, quod est medium: et in precibus nihil esse ambiguum debet.

Ad v. 121
O fidi Aeneae scilicet, non Troiae, quam nequivere servare.

Ad v. 122
Hic domus aut familia, ut "da propriam Thymbraee domum": aut ordo est, hic est patria, hic domus; ante enim patria est, sic domus.

Ad v. 125
Accisis undique consumptis. et hoc est apud nos 'ac', quod apud Graecos ἀμ . hinc est "amsancti valles", id est undique sancti.

Ad v. 128
Haec erat illa fames ac si diceret: hoc fuerat timendum periculum, quod pericula determinat.

Ad v. 131
Habeant habitent; hoc enim frequentativum est ab eo quod est habeo. ubi moenia gentis Laurolavinium significat.

Ad v. 133
Nunc pateras libate iovi ab eo quod continet id quod continetur.

Ad v. 134
Anchisen genitorem bene Iovem et Anchisen, qui causa oraculi fuerunt. reponite mensis aut timore verborum Ascanii interrupta renovate: aut 'reponite' frequenter ponite, id est crebro bibite.

Ad v. 135
Tempora ramo implicat diebus enim festis ita epulabantur, id est coronati.

Ad v. 136
Genivmque loci Apollinem vult intellegi: in tutela enim eius tota fuerat regio, ut "quam pater inventam primas cum conderet arces, ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus". aliter iniquum est si, cum omnes invocet, Apollinem praetermittat, praesertim cum Helenus dixerit "aderitque vocatus Apollo". primamque deorum quia ipsa est mater deorum.

Ad v. 137
Nymphasque et adhuc ignota precatur flumina bonum ordinem sequitur: sic alibi "nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est".

Ad v. 138
Noctem noctisque orientia signa quae noctem sequuntur, ut nymphas flumina: invocat enim sibi coniuncta.

Ad v. 139
Phrygiamque ex ordine matrem aut 'contigue', quia Idaeum dixerat Iovem: aut certe 'rite', id est more sollemni.

Ad v. 140
Duplices duos. caelo autem Venerem, erebo Anchisen.

Ad v. 141
Caelo clarus ab alto in serenitate, quod est augurii; nam in nubibus causa est.

Ad v. 142
Radiis et auro radiis aureis. ardentem nubem alii fulmen nubem ardentem dicunt, ut Lucanus "atque ardens aere solo" (10.503), quos hoc loco secutus est. alii fulmen dicunt aeris scissione ardentem rimam, quos alibi sequitur dicens "ignea rima micans percurrit lumine nimbos".

Ad v. 146
Certatim instavrant epulas hoc est 'et vina reponite mensis'.

Ad v. 147
Vina coronant pro 'pateras'. magno autem omine caelesti dicit: alibi "nam te maioribus ire per altum auspiciis manifesta fides".

Ad v. 150
Haec fontis stagna numici ista iam ab incolis discuntur. quod autem ait 'stagna' verum est: nam Numicus ingens ante fluvius fuit, in quo repertum est cadaver Aeneae et consecratum. post paulatim decrescens in fontem redactus est, qui et ipse siccatus est sacris interceptus: Vestae enim libari non nisi de hoc fluvio licebat.

Ad v. 152
Ordine ab omni ex omni qualitate dignitatum: quod apud Romanos in legatione mittenda hodieque servatur.

Ad v. 153
Avgusta ad moenia augurio consecrata. hinc paulo post illud est 'tectum augustum, ingens'. et nisi in augusto loco consilium senatus habere non poterat: unde templum Vestae non fuit augurio consecratum, ne illuc conveniret senatus, ubi erant virgines; nam haec fuerat regia Numae Pompilii: ad atrium autem Vestae conveniebat, quod a templo remotum fuerat.

Ad v. 157
Fossa sulco. et sunt ista reciproca; nam et sulcum ponit pro fossa, ut "ausim vel tenui vitem committere sulco", id est fossa.

Ad v. 158
Moliturque locum praeparat. primasque in litore sedes ideo 'primas', quia imperium Lavinium translaturus est. et sciendum civitatem, quam primo fecit Aeneas, Troiam dictam secundum Catonem et Livium: quod et ipse dicit "nec te Troia capit".

Ad v. 159
Castrorum in morem brevem scilicet. pinnis atque aggere muro, in quo pinnae sunt. et est synecdoche. 'aggere' autem fossa.

Ad v. 160
Iamque iter emensi turres et t. l. hypermetrus versus.

Ad v. 161
Muroque subibant alibi per accusativum, ut "Aeneae subiit mucronem ipsumque morantem sustinuit". et hoc secundum naturam est, nam 'it sub mucronem' dicimus: per dativum enim figuratum est.

Ad v. 162
Pueri et primaevo flore ivventus bene Romanae militiae exprimit morem; nam post pubertatem armis exercebantur et sexto decimo anno militabant, quo etiam solo sub custodibus agebant. nec est contrarium "longa populos in pace regebat": nam licet in pace essent, exercitium tamen vigebat armorum.

Ad v. 163
Domitantque in pulvere currus equos sub curribus domitant.

Ad v. 164
Acres arcus fortes. et est κατάχρησις : nam acrimonia mentis est. lenta mollia. ictu iaculatione.

Ad v. 167
Ingentes ex stupore nuntii laus ostenditur Troianorum. et bene novitatis ostendit opinionem: ingentes enim esse quos primum videmus opinamur. reportat aut 're' vacat, aut 're' pro 'ad' posuit, ut sit 'adportat'.

Ad v. 168
Intra tecta vocari dissentit hoc loco a Romana consuetudine. nam legati si quando incogniti venire nuntiarentur, primo quid vellent ab exploratoribus requirebatur, post ad eos egrediebantur magistratus minores, et tunc demum senatus ab eis extra urbem postulata noscebat, et ita si visum fuisset, in urbem admittebantur. sed hoc Vergilius non sine ratione praetermisit: Latinum namque memorem vult esse responsi et avidum satis ad externos videndos, per quos ei promittebatur felicitas.

Ad v. 169
Solio medius consedit ut supra diximus, solium est veluti armarium de uno ligno factum ad regum tutelam, secundum alios a soliditate dictum, secundum Asprum per antistichon, [quod solum id est unum capit] quasi sodium a sedendo: nam et sella quasi sedda dicta est.

Ad v. 170
Tectum avgustum ingens domum, quam in Palatio diximus ab Augusto factam, per transitum laudat: quam quasi in Laurolavinio vult fuisse.

Ad v. 172
Horrendum venerandum, non quod horrori sit.

Ad v. 173
Hic sceptra accipere hoc in Palatio fiebat.

Ad v. 174
Curia templum quia, ut diximus, curia non erat nisi in augurato loco.

Ad v. 175
Ariete caeso hoc sacrificium in ianua Palatii fiebat festis diebus.

Ad v. 176
Perpetvis mensis longis, ad ordinem exaequatis sedentum: maiores enim nostri sedentes epulabantur. quem morem a Laconibus habuerunt et Cretensibus, ut Varro docet in libris de gente populi Romani, in quibus dicit quid a quaque traxerint gente per imitationem.

Ad v. 177
Ex ordine prout sibi successerant. [sane intellegendum est, ita ut nati fuerant, sic eorum imagines fuisse compositas.]

Ad v. 178
E cedro quod lignum non facile vetustate consumitur. [hoc genus ligni tineam nescit corruptionemque ex antiquitate non sentit.] unde est cedria, quae chartam reservat: hinc est illud "et cedro digna locuti". [aut cedria perunctae, quoniam ligna custodit ac conservat.]

Ad v. 179
Vitisator non inventor vitis, sed qui vitis genus demonstravit Italis populis. sub imagine falcem aut statuae exprimit gestum, ut dicat: ita tenebat falcem, ut eam sub vultu haberet: aut 'sub imagine' sub theca dicit, quae similis falcis est.

Ad v. 180
Saturnusque senex antiqui reges nomina sibi plerumque vindicabant deorum. ergo Saturnus rex fuit Italiae: nam et supra ait 'veterum effigies ex ordine avorum' et infert 'aliique ab origine reges'. hinc est quod apud Cretam esse dicitur Iovis sepulcrum. Gabalus etiam, Romanus imperator, Solem se dici voluit: nam Heliogabalus dictus est.

Ad v. 181
Ab origine pro 'Aboriginum reges', sed est metro prohibitus.

Ad v. 182
Pugnando vulnera passi pugnando scilicet quasi reges.

Ad v. 183
Sacris in postibus ubi spolia consecrabantur.

Ad v. 184
Captivi pro 'captivorum': nota figura est.

Ad v. 185
Cristae hoc est galeae: a parte totum posuit.

Ad v. 186
Ereptaque rostra carinis bene de omni genere proeliorum spolia illic fuisse demonstrat.

Ad v. 187
Quirinali litvo lituus est incurvum augurum baculum, quo utebantur ad designanda caeli spatia, nam manu non licebat. Quirinalem autem ex persona sua dixit, qualem postea Quirinus habuit: nam tunc adhuc non fuerat Romulus. [vel lituum id est regium baculum, in quo potestas esset dirimendarum litium.]

Ad v. 188
Succinctus trabea toga est augurum de cocco et purpura. ancile scutum breve. regnante Numa caelo huius modi scutum lapsum est, et data responsa sunt, illic fore summam imperii, ubi illud esset. quod ne aliquando hostis agnosceret, per Mamurium fabrum multa similia fecerunt: cui et diem consecrarunt, quo pellem virgis feriunt ad artis similitudinem. dicimus autem 'hoc ancile' et 'haec ancilia', 'anciliorum' vero usurpavit Horatius dicens "anciliorum et nominis et togae oblitus". septem fuerunt pignora, quae imperium Romanum tenent: †aius matris deum, quadriga fictilis Veientanorum, cineres Orestis, sceptrum Priami, velum Ilionae, palladium, ancilia.

Ad v. 190
Avrea conivnx nam aliter versus non stat. et 'aurea' per ironiam dixit, ut "egregia interea coniunx": 'coniunx' vero non quae erat, sed quae esse cupiebat, ut "quos ego sim totiens iam dedignata maritos". fabula autem talis est. Picum amavit Pomona, pomorum dea, et eius volentis est sortita coniugium. postea Circe, cum eum amaret et sperneretur, irata eum in avem, picum Martium, convertit: nam altera est pica. hoc autem ideo fingitur, quia augur fuit et domi habuit picum, per quem futura noscebat: quod pontificales indicant libri. bene autem supra ei lituum dedit, quod est augurum proprium: nam ancile et trabea communia sunt cum Diali vel Martiali sacerdote.

Ad v. 194
Placido prior edidit ore bene 'placido'; legatorum enim fuerat ut ipsi ante loquerentur: sic in secundo "ultro flens ipse videbar".

Ad v. 195
Dicite dardanidae aut ex veste eos Troianos esse cognoscit, quae erat propria gentium singularum; aut κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus famam, quae eos venire nuntiaverat, eandem etiam Troianos esse dixisse: unde infert 'auditique advertitis aequore cursum'. 'Dardanidae' autem, ac si diceret 'o cognati'.

Ad v. 197
‹quid petitis . . . › sive errore viae sev tempestatibus acti duo quaerit: si voluntate venistis, quid petitis? si necessitate, tempestas vos an error advexit?

Ad v. 198
Vada caerula caerulum est viride cum nigro, ut est mare.

Ad v. 200
Qualia multa ad duo respexit, errorem et necessitatem.

Ad v. 201
Portuque sedetis ante enim pro portu erat illic exitus fluminis.

Ad v. 202
Ne fugite id est ne fugiatis, ne ignoretis.

Ad v. 203
Saturni gentem laus generis.

Ad v. 204
Sponte sva veterisque dei se more tenentem Xenocratis est hoc: qui cum primus philosophiae scolam aperuisset, cum antea in porticibus de philosophia tractaretur, et interrogatus esset, quid praestare posset discipulis suis, respondit, ut id voluntate faciant quod alii iure coguntur. veteris antiqui, ac si diceret, aurei saeculi imagine vivimus.

Ad v. 205
Fama est obscurior annis ac si diceret, nisi esset, iam vos sciretis.

Ad v. 206
Avruncos ita ferre senes apud veteres historiae hoc genus fuit, ut maiores natu ante acta posteris indicarent: quod hic indicat locus, Lucanus apertius, cum esset de Antaeo narraturus, ait "cognita per multos docuit rudis incola patres" (4.592): quia adhuc nec annales erant nec historiae. Aurunci vero Italiae populi antiquissimi fuerunt. 'ferre' autem quasi cum ostentatione iactare.

Ad v. 207
Dardanus Iuppiter cum Electra, Atlantis filia, Corythi regis Italiae uxore, concubuit. sed ex Iovis semine natus est Dardanus, ex Corythi Iasius. Dardanus profectus ad Phrygiam, Ilium condidit, Iasius vero Thraciam tenuit, ubi est Samos, quam Samothraciam nominavit: nam Iunonis alia est Samos insula. [quamquam civitas Thraciae, quae est in Cephallenia, Samo dicatur.] unde cum postea responsum esset "antiquam exquirite matrem", et Aeneas Italiam peteret, profectus ad Thraciam est et Samothracas deos sustulit et pertulit secum propter originem matris: quod superius plenius dictum est. idaeas phrygiae penetravit ad urbes quia erat Ida et Cretae, addidit 'Phrygiae' ad discretionem.

Ad v. 209
Corythi oppidum et mons dicta a rege Corytho, ut putatur a quibusdam, patre Dardani, ibi sepulto. avget adiectione scilicet numinis sui.

Ad v. 212
Voce secutus plerumque enim consentimus et taciti.

Ad v. 213
Rex conciliatio ab honore, inde a genere.

Ad v. 214
Succedere terris ut "succedoque oneri".

Ad v. 215
Nec sidus aspectus siderum: nam tempestatem supra dixit. nec est bis idem positum.

Ad v. 217
Urbem adferimur ad urbem ferimur.

Ad v. 218
Extremo veniens id est 'primo': nam alias 'rediens' diceret, non 'veniens'.

Ad v. 220
‹iove› dardana pubes gavdet avo generis origine: nam avus non est Troianorum Iuppiter, sed Aeneae solius per Venerem.

Ad v. 222
Quanta per idaeos ad illud respondit 'auditique advertitis aequore cursum', id est, haec non mirum te audisse, quae universus orbis agnovit.

Ad v. 223
Tempestas vis bellorum. actus conlisus. fatis per transitum et excusat Troianos et Graecorum laudem minuit.

Ad v. 225
Tellus extrema ut est Britanniae et omnium insularum oceani. refuso autem refluo, ut Lucanus indicat. et est hoc Homeri.

Ad v. 226
Et si quem extenta plagarum quattvor audierunt etiam illi qui separantur zona ea, quae est in medio quattuor, id est fervens. significat autem antipodas.

Ad v. 227
Iniqui intemperati vel ardentis.

Ad v. 228
Diluvio ex illo ex illa vastitate. alii hic distingunt et mutant sensum, ut sit: quos dirimit plaga solis ardentis ex quo mundus est constitutus, hoc est ex quo chaos esse desiit. tot pro 'multa'.

Ad v. 229
Dis sedem exigvam patriis pia et verecunda petitio. litusque rogamus innocvum non quod nulli noceat, sed quo vindicato nulli possit noceri. aliter serpentes innocuas dicimus.

Ad v. 230
Cunctis undamque avramque patentem ista enim communia sunt.

Ad v. 231
Indecores decus decoris facit, sicut 'pecus pecoris, nemus nemoris' 'o' in genetivo correptum est: omnia enim in 'us' exeuntia neutra in genetivo singulari paenultimam corripiunt, excepto 'pelagus', quod Graecum est: unde et 'vulgeris' dicitur secundum regulam, licet de hoc nomine aliud auctoritati placuerit. decor vero decoris facit, paenultima in genetivo producta: omnia enim in 'or' exeuntia in genetivo producuntur, exceptis quinque 'arbor marmor memor inmemor aequor'. unde quaeritur 'indecores' a quo sit nominativo: ab eo quod est 'indecus' non potest venire, quia lectum non est et quia 'decus' neutrum regit genus, non masculinum. restat ut dicamus ab eo, quod est 'indecor', venire 'indecores', nam et lectum est. sed decor decoris facit producta paenultima, quam Vergilius corripuit. ergo aut systole est, aut certe dicimus huius nominis nominativum non inveniri, ut in multis nominibus fit: quod et melius est, nam systole sine exemplo fieri non debet. verecunde autem hoc dicit, sua coniunctione etiam ornari Italos.

Ad v. 232
Abolescet abolebitur. et usus est inchoativa forma, cum opus non esset.

Ad v. 233
Troiam id est Troianos.

Ad v. 234
Fata per Aeneae ivro quae iam novit Latinus, oraculo scilicet Fauni, per quod audiit "externi venient generi".

Ad v. 235
Sive fide sev quis bello est expertus et armis in his enim dextera comprobatur, fide et virtute.

Ad v. 237
Vittas quae religabantur ad ramum: alibi "et vitta comptos voluit praetendere ramos".

Ad v. 241
Huc repetit scilicet Dardanus, id est Aeneas, qui et Dardanus, ut diximus, vocabatur. et bene 'repetit', non 'petit', quasi ad sua. ingentibus Deliis, quae magna constat fuisse.

Ad v. 243
Fortunae parva prioris bene medium tenuit: nam ne laudare videretur, ait 'parva', ne deformaret, nam durum est aliquid ab infelicibus accipere, ait 'fortunae prioris'.

Ad v. 245
Hoc pater Anchises auro libabat ad aras pateram significat.

Ad v. 246
Hoc priami gestamen erat diadema dicit: nam sceptrum paulo post dicturus est.

Ad v. 247
Sacerque tiaras pilleum Phrygium dicit. et sciendum 'hic tiaras' per usurpationem dictum, nam 'haec tiara' dicitur: melius ergo Iuvenalis "et Phrygia vestitur bucca tiara".

Ad v. 250
Obtutu tenet ora ordo est: Latinus defixa tenet ora et obtutu, id est intuitu solo haeret inmobilis.

Ad v. 251
Intentos volvens oculos cogitantis est gestus: sic de Boccho Sallustius "vultu et oculis pariter atque animo variis".

Ad v. 252
Regem picta movet quippe regem. et hoc est 'labor Iliadum'.

Ad v. 256
Portendi porro tendi, praedici, significari.

Ad v. 257
Paribus avspiciis pari potestate. et tractum est ex comitiis, ut diximus supra.

Ad v. 259
Di nostra incepta secundent antiquo more locuturus de publicis rebus, id est de pace et nuptiis filiae, facit ante deorum commemorationem, sicut etiam in omnibus Catonis orationibus legimus. hinc est in divinatione Ciceronis "si quid ex aliqua vetere oratione Iovem ego optimum maximum". ipse etiam Vergilius "praefatus divos solio rex infit ab alto".

Ad v. 260
Avgurium propter ea quae dicta sunt supra. quod optas id est pax.

Ad v. 261
Nec sperno quia dixerat 'fortunae parva prioris'. et est litotes, id est libenter accipio.

Ad v. 262
Uber agri ubertas: alibi "pecorique et vitibus almis aptius uber erit". et est maior petitione promissio: nam illi tantum litus petierant.

Ad v. 266
Pacis erit id est foederis: ab eo quod sequitur id quod praecedit. Tyranni Graece dixit, id est regis, nam apud eos tyranni et regis nulla discretio est: licet apud nos incubator imperii tyrannus dicatur. declinatur autem etiam haec τύραννος .

Ad v. 268
Est mihi nata male multi arguunt Vergilium quod Latinum induxit ultro filiam pollicentem, nec oraculum considerantes, quia Italo dari penitus non poterat, nec Aeneae meritum, quem decebat rogari. nam antiquis semper mos fuit meliores generos rogare: sic Terentius "hac fama inpulsus Chremes ultro ad me venit, unicam gnatam suam". Hesiodus etiam περὶ γυναικῶν inducit multas heroidas optasse nuptias virorum fortium.

Ad v. 269
Sortes modo abusive pro oraculis posuit; nam ducuntur sortes, et hic a Fauno oraculum, non sortes acceperat. plurima caelo monstra sinunt aut per augmentum dixit: aut etiam alia visa intellegamus: nam duo non sunt plurima.

Ad v. 271
Hoc Latio restare canunt hoc Italiam manere significant: nam sic dicimus 'hoc mihi restat', id est 'manet me illa res'.

Ad v. 273
Mens avgurat 'auguro' dicimus secundum Plinium, cum praesagio mentis futura colligimus, 'auguror' vero tunc, cum futura veris captamus auguriis.

Ad v. 274
Numero omni de trecentis. et perite; nam in legione non nisi trecenti equites erant: quae tamen legio habebat sex milia virorum, per quod ostendit unam habuisse legionem Latinum: unde et alibi "tercentum, scutati omnes, Volscente magistro".

Ad v. 275
In praesepibus altis multa non propter se, sed propter aliud dicuntur: nam per praesepia alta equorum magnitudo monstratur, ut Homerus βαθύπεπλος Ἑλένη , id est longas per vestes.

Ad v. 276
Ordine pro meritis singulorum.

Ad v. 277
Tapetis tertio declinatur hoc nomen: 'tapetum tapeti', ut 'templum templi', unde est 'his tapetis' hoc loco: item 'hoc tapete huius tapetis', ut 'sedile sedilis', unde est "qui forte tapetibus altis exstructus". declinatur et Graece ὁ τάπης τοῦ τάπητος , unde est "pulchrosque tapetas τοὺς τάπητας ".

Ad v. 278
Demissa monilia pendent suspendenda pronuntiatio est, et ambitus maior est: nam monilia non nisi hominum dicimus, quae nunc ad laudem pro phaleris posuit.

Ad v. 282
Patri quos daedala circe ingeniosa. et hoc fingit eam fecisse. tractum autem est de Homero, qui tales equos habuisse inducit Anchisen. et bene est compositum ad illud quod supra ait 'Troiaeve opulentia derit', ut Troianis nihil de prisca rerum copia deesse videatur. gente autem de equis abusive dixit quod est hominum proprium.

Ad v. 283
Nothos materno ignobiles genere. est autem nomen hoc Graecum, nam latine quemadmodum dicatur non est.

Ad v. 284
Dictis donisque Latini equis et pacis nuptiarumque promissione.

Ad v. 286
Inachiis sese referebat ab argis bene 'Inachiis'; non enim una est Argos. fuit enim et in Italia, quam Diomedes condidit, quae primo Argi, post Argyrippa, post Arpi dicta est. fuit et in Thessalia: Lucanus "ubi nobile quondam nunc super Argos arant" (6.355). fuit et haud longe ab Athenis, quod a siti Argos dipsion dictum est. apud quos erat magna societas inter eos qui uno puteo utebantur: unde et fratrias dixerunt ἀπὸ τοῦ φρέατος , id est a puteo, quas tribus vocamus. et notandum quod, ubi bonus sequitur eventus Troianos, Iuno removetur: et congrue, quasi numen inimicum, quod praesens posset nocere.

Ad v. 287
Avrasque invecta tenebat per elementum suum ibat.

Ad v. 289
Abusque 'abusque' et 'adusque' usurpative dicimus: praepositio enim nec adverbio iungitur nec praepositioni, 'usque' autem aut praepositio est aut adverbium.

Ad v. 290
Iam fidere terrae per dativum iungendum, aliter non procedit, ut "et fidere nocti".

Ad v. 291
Stetit quod solet esse cogitantum.

Ad v. 293
Fatis hoc est voluntatibus.

Ad v. 295
Capti potvere capi cum felle dictum est: nam si hoc removeas, erit oxymorum. dicit autem omnia quae contigerunt, non videri contigisse, quia non obfuerunt. 'capti' autem 'capi' sic dixit, ut et Cicero "ut in uberrima Siciliae parte Siciliam quaereremus".

Ad v. 297
At credo mea numina tandem id est nec fatigata destiti, nec satiata requievi.

Ad v. 299
Patria excussos satis signate locutus est.

Ad v. 300
Me opponere ponto plus est, quam si diceret tempestates. 'me' autem per physiologiam imbres, tonitrua, tempestates.

Ad v. 302
Aut scylla mihi bene 'mihi', ac si diceret: etiam quae per suam naturam solent nocere, me rogante minime obfuerunt.

Ad v. 303
Conduntur thybridis alveo 'condi' proprie dicuntur qui sibi statuunt civitatem. 'conduntur' ergo sedem stabilem locant: Sallustius "peste conditos orbis terrarum". et sunt propria verba, quae nulla ratione mutantur, ut sacerdotes creari, virgines capi dicimus.

Ad v. 304
Pelagi propter illud "sed terrae graviora manent". mars perdere gentem bene belli et vastationis quaerit exempla in rebus huius modi, sicut in primo naufragii. Pirithous, Lapitharum rex, cum uxorem duceret, vicinos populos Centauros, etiam sibi cognatos, et deos omnes excepto Marte, ad convivium convocavit: unde iratum numen inmisit furorem, quo Centauri et Lapithae in bella venerunt.

Ad v. 306
Antiquam genitor calydona dianae Oeneus, Calydonis rex, de primitiis omnibus numinibus sacrificavit, excepta Diana: quae irata aprum inmisit, qui cuncta vastabat, donec a Meleagro occideretur. 'concessit' autem ideo dixit, ut ostenderet minora numina, nisi impetraverint, nocere non posse: Statius de Venere "infandum natae concessit honorem".

Ad v. 307
Quod scelus aut lapithis tantum aut calydone merente haec est vera lectio, sic et sensus procedit, ut uterque ablativus sit: nam si 'Calydona' legas, vitium erit nec sensus procedet. 'scelus' autem pro poena posuit, ab eo quod praecedit id quod sequitur, ut "et scelus expendisse merentem".

Ad v. 309
Quae potvi infelix id est nocens, irata, ut contra "sis felix", id est propitia, ut etiam diximus supra.

Ad v. 311
Inplorare quod usquam est ac si diceret, etiam humilia. quod autem Iuno ubique alieno uti introducitur auxilio, physicum est: natura enim aeris per se nihil facit, nisi aliena coniunctione, ventorum scilicet, qui creant nubes et pluvias.

Ad v. 315
Atque moras tantis licet addere rebus ostendit deos retardare posse fata, non penitus tollere, ut "decemque alios Priamum superesse per annos". quae autem dicit etiam a Creusa dicta sunt, ut "regnumque et regia coniunx parta tibi".

Ad v. 318
Sanguine Troiano et rutvlo dotabere virgo ambitiosa execratio est.

Ad v. 319
Nec face tantum tantummodo.

Ad v. 320
Cisseis regina Hecuba filia secundum Euripidem Cissei, quem Ennius et Pacuvius et Vergilius sequuntur: nam Homerus Dymantis dicit. haec se facem parere vidit et Parin creavit, qui causa fuit incendii. ergo nunc hoc dicit, talis erit Veneri partus suus: nam sicut per Parin Troia iniuria consumpta est, sic per Aenean reliquiae Troianorum. conparatio autem iniuriosa: nam Veneri Hecubam, Parin Aeneae, Helenam Laviniae conparat. ivgales coniugales, matrimonio et sanguine conceptos.

Ad v. 321
Idem talis, similis.

Ad v. 322
Funestaeque iterum recidiva in pergama taedae sic taedae recidivae, ut Pergama.

Ad v. 324
Luctificam allecto Graecus accusativus est. huius autem declinationis tres tantum casus usurpamus, genetivum, ut Allectus, nominativum et accusativum, ut Allecto.

Ad v. 327
Odit et ipse pater pluton venerationis est 'pater': nam furiae Acherontis et Noctis filiae sunt.

Ad v. 330
His acvit verbis inritavit et instigavit eius insaniam.

Ad v. 331
Proprium aut tibi aptum: aut certe perpetuum, indefessum, usque ad finem perducendum. et sciendum ideo furiae nihil pro praemio dari, quia praestatur hoc ipsum furiae ut bella commoveat et ut dicatur defendisse Iunonem.

Ad v. 332
Infracta aut valde fracta: aut quae fuit antehac semper infracta, ut in XII. "Turnus ut infractos adverso Marte Latinos defecisse videt".

Ad v. 333
Cedat fama loco vincatur: Cicero "loco ille motus est, cum est ex urbe depulsus". ambire Latinum amplecti, circumretire. non ob ambitum dixit: nam 'ambio ad illum' dicimus, non 'ambio illum'.

Ad v. 335
Tu potes unanimos a maiore ad minus.

Ad v. 336
Versare vertere. et usus est frequentativo ad vim augendam.

Ad v. 337
Tibi nomina mille facies, ut "et sine nomine corpus". 'mille' autem secundum Euripidem, in cuius tragoedia dicit furia, se non esse unius potestatis, sed se Fortunam, se Nemesin, se Fatum, se esse Necessitatem. ita dicit etiam Asper.

Ad v. 338
Fecundum concute pectus plenum pectus malitiae efficacia.

Ad v. 339
Compositam pacem quam supra Latinus dederat. crimina belli causas, ut "crimen amor vestrum".

Ad v. 341
Exin statim, et est ordinis adverbium. gorgoneis autem pessimis, saevis, a Gorgone.

Ad v. 343
Tacitum pro tacite. bene autem obsedit, quasi quae insidiabatur.

Ad v. 345
Curaeque iraeque coquebant perverso ordine respondit; nam ira in Troianos est, cura vero de nuptiis. et primo adventum Teucrorum dixerat. 'coquebant' vero macerabant.

Ad v. 346
Hvic dea figura hyperbaton: namque talis est ordo: huic dea unum anguem in sinum conicit et usque ad intima subdit praecordia, quae sunt loca cordi vicina, quibus sensus percipitur. 'anguem' autem iniecit partem sui, id est furoris.

Ad v. 349
Levia pulchra.

Ad v. 350
Attactu nullo sine morsu, sine sensu. fallitque furentem inicit furorem sine accipientis sensu. 'furentem' autem ut furore teneatur; nam nondum furebat.

Ad v. 352
Taenia vittae taenia est vittarum extremitas.

Ad v. 354
Vdo sublapsa veneno hypallage in sensu: venenum enim udum dixit, quod est de udo corpore; namque serpentum uda sunt corpora, adeo ut qua eunt, viam umore designent.

Ad v. 357
Solito matrum de more locuta est nondum ad plenum furebat; unde per muliebrem iracundiam mixta asperitate loquebatur, nam hoc est 'matrum de more'. nam paulo post vero furore quatietur.

Ad v. 359
Exulibusne datur propter dissuasionem signate loquitur, exules vocans eos qui propria regna repetebant. ducenda abducenda.

Ad v. 362
Praedo quasi piratam dicit hominem diu in mari morantem.

Ad v. 363
At non sic phrygius legitur et 'an non sic'; sed hoc absolutum est. si autem 'at' legeris, inceptiva particula est, ad ornatum solum pertinens: Horatius "at o deorum quicquid in caelo regit terras et humanum genus".

Ad v. 366
Quid consanguineo filius enim est Veniliae, sororis Amatae.

Ad v. 367
Si gener externa petitur de gente Latinis de qualitate transit ad finem; nam Turnum extraneum esse definire contendit per callidam argumentationem, dicens eum non subiacere imperio Latini, cum oraculum de Latinis omnibus caverit. postea etiam huic argumento alia subvenit argumentatione, Turnum Graecum esse ab Acrisio commemorans. per quod duas res agit latenter: nam dicendo originem considerandam, docet et Turnum Graecum esse ab Inacho et Acrisio, et Aenean Latinum a Dardano.

Ad v. 368
Premunt te ivssa urgent, in hoc compellunt.

Ad v. 372
Inachus acrisivsque patres Danae, Acrisii regis Argivorum filia, postquam est a Iove vitiata, pater eam intra arcam inclusam praecipitavit in mare. quae delata ad Italiam, inventa est a piscatore cum Perseo, quem illic enixa fuerat, et oblata regi, qui eam sibi fecit uxorem, cum qua etiam Ardeam condidit: a quibus Turnum vult originem ducere.

Ad v. 377
Sine more furit sine exemplo. an sine modo? et hoc iam contra decus est regium. lymphata percussa furore Lympharum, sicut cerritos a Cerere dicimus.

Ad v. 378
Turbo Catullus 'hoc turben' dicit, ut 'hoc carmen, fulmen'. est autem 'hic turbo', unde 'turbinis' facit: nam si 'turbonis' sit, erit a proprio nomine genetivus, ut Horatius "Turbonis in armis".

Ad v. 382
Inpubesque manus aut multitudo puerorum: aut a parte totum posuit, ut pro manu puerum ipsum intellegas.

Ad v. 385
Simulato numine bacchi talem patiebatur furorem, ut speraret se Liberi sacra celebrare; non enim ipsa simulabat, quod est sanorum: nam et paulo post dicturus est "Allecto stimulis agit undique Bacchi".

Ad v. 388
Quo id est 'ut'.

Ad v. 389
Evhoe bacche vox bacchantum est.

Ad v. 390
Tibi sumere thyrsos sumebant. et sunt infiniti pro indicativis.

Ad v. 396
Pampineas hastas pampinis tectas. incinctae pellibus nebridum scilicet.

Ad v. 397
Pinum sustinet facem pineam, sicut in Liberalibus fiebat.

Ad v. 398
Natae turnique canit hymenaeos hic aperte expressit dementiam: nam cum consecraverit filiam Libero, hymenaeum canit eius ac Turni. hymenaeum autem nunc carmen nuptiale dixit.

Ad v. 399
Torvum pro 'torve'. io vox clamantis. et est tragicus sermo.

Ad v. 401
Piis animis id est maternis.

Ad v. 403
Crinales vittas quae solarum matronarum erant: nam meretricibus non dabantur.

Ad v. 406
Acvisse furores ut supra "quam Iuno his acuit dictis".

Ad v. 407
Consilivmque omnemque domum vertisse Latini quod habuerat, ut filiam dando Aeneae bella removeret, quae significaverat fumus augurii.

Ad v. 410
Acrisioneis danae patronymicon est, non 'Acrisioneis colonis': sola enim venerat, non cum colonis.

Ad v. 411
Praecipiti delata noto intra arcam, ut diximus supra.

Ad v. 412
Magnum tenet ardea nomen bene adlusit: nam Ardea quasi ardua dicta est, id est magna et nobilis, licet Hyginus in Italicis urbibus ab augurio avis ardeae dictam velit. illud namque Ovidii in metamorphoseos fabulosum est, incensam ab Hannibale Ardeam in hanc avem esse conversam. sciendum tamen ardeam avem κατὰ ἀντίφρασιν dictam, quod brevitate pennarum altius non volat: Lucanus "quodque ausa volare ardea sublimis pennae confisa natanti" (5.553).

Ad v. 416
Membra exvit bene 'exuit': nam dii cum volunt videri, induunt se corporibus propter mortalium oculos; nam incorporei sunt.

Ad v. 417
Albos cum vitta id est etiam vittas albas.

Ad v. 418
Ramum innectit olivae aut coronam accipit: aut ramum inligat vittis, quod aperte in octavo ostendit "et vitta comptos voluit praetendere ramos". supra etiam "praeferimus manibus vittas".

Ad v. 419
Ivnonis anus templique sacerdos ordo est, ut 'Iunonis templi anus sacerdos'.

Ad v. 421
Fusos patiere labores Probus de temporum conexione libellum composuit, in quo docet, quod cui debeat accommodari. ex quo intellegimus hanc quam fecit arduam esse conexionem: nam 'patiere' futuri temporis est, 'fusos' vero participium est praeteritum. dicit autem: patieris ut tot tui labores fundantur in cassum, id est in irritum cadant? incassum autem tractum est a cassibus, id est a retibus.

Ad v. 422
Transcribi tradi. sermo autem hic tractus est de pecunia, nam 'scribi' est dari: Horatius "scribe decem a Nerio: non est satis: adde Cicutae": 'rescribi' vero reddi: Horatius "dictantis quod tu numquam rescribere possis".

Ad v. 424
Quaeritur heres de iure traxit ut non generum, sed heredem diceret: nam per coemptionem facto matrimonio sibi invicem succedebant.

Ad v. 426
Tyrrhenas i sterne acies ut "i, sequere Italiam ventis". sane notum est bello multum potuisse Tyrrhenos et fuisse praecipue infestos Latinis, ut "hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina".

Ad v. 427
Haec adeo tibi me addit auctoritatem, quia scit anui credi difficile. 'adeo' autem, valde scilicet iussit, ut "adulescentem adeo nobilem".

Ad v. 430
Laetus alacer, festinus; nam laetari non poterat qui perdebat uxorem: sic supra "vela dabant laeti". flvmine pulchro ut supra "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno".

Ad v. 432
Caelestum vis magna ivbet aut per definitionem ipsa Iuno est vis deorum: aut per augmentum suasit primo per se, deinde per Iunonem, postremo per omnium vim deorum.

Ad v. 434
Turnum experiatur id est probet contra se, quem pro se probare non potuit.

Ad v. 435
Hic ivvenis vatem inridens caluit, quia iuvenis: Horatius "non ego hoc ferrem calidus iuventa consule Planco".

Ad v. 440
Victa situ senectus temporis longinquitate, ex qua nascitur situs. verique effeta cassa veritatis.

Ad v. 441
O mater inrisionis est, non honoris.

Ad v. 442
Falsa formidine bene 'falsa', quia 'vatem': namque eam defendebat a bellis si non aetas, saltem religio sacerdotii.

Ad v. 445
Exarsit in iras communis sermo habet 'ardeo illa re', sed figuratius 'ardeo in illam rem' dicimus: et est specialis Cornelii elocutio.

Ad v. 446
Oranti non roganti, sed loquenti: unde etiam oratores dicimus. tremor occupat artus vicinitate scilicet furiae: nam tremor furoris est.

Ad v. 448
Tantaque se facies aperit semoto anili vultu, quem finxerat et quo se induerat: sic supra de Venere "et vera incessu patuit dea".

Ad v. 450
Geminos erexit crinibus angves similes: nam omnes eam dicit erexisse, non duos.

Ad v. 451
Verberaque insonvit pro 'verberibus insonuit', id est per verbera. rabido ore habitum futurae orationis ostendit.

Ad v. 454
Respice multi hic distingunt et superioribus iungunt, ut sit sensus: respice eam quam dicis falsa deludi formidine. ad haec adsum id est ad regum arma et ad bella. quomodo ergo dicis, quod superfluo his inserar rebus, ad quas veni? alii 'respice ad haec' legunt, ut sit quasi demonstrantis 'respice, bella et letum gero'.

Ad v. 456
Facem ivveni coniecit satis considerate facem iuveni iniecit, quae cito et exardescit et desinit, supra vero Amatae serpentem iniecit, quod in mulieribus semper viget venenum.

Ad v. 457
Atro lumine atri luminis taedas, ut "et pulchra faciat te prole parentem". 'atro' autem 'lumine' furiali, inferno; alias ratione caret. sub pectore ubi fellis locus est, id est iracundiae.

Ad v. 460
Fremit cum fremitu et clamore deposcit. bene autem 'amens', quia in toro requirebat.

Ad v. 461
Scelerata insania belli nihil enim tam insanum, quam desiderare id per quod possis perire.

Ad v. 463
Virgea de virgis facta, unde est flamma validior. costis autem lateribus. et bene antiquum respexit morem: nam ollas non suspendebant, sed positis circumcirca ignem adhibebant.

Ad v. 464
Furit intus aquai fumidus id est aquae amnis: nec inmerito; nam potest esse et alterius rei amnis, ut "fluvios videt ille cruoris". hanc autem diaeresin Tucca et Varius fecerunt: nam Vergilius sic reliquerat "furit intus aquae amnis" et "exuberat amnis": quod satis asperum fuit. notandum quod in toto Vergilio non reperiuntur nisi quattuor diaereses, hoc loco, et in tertio, ut "aulai medio libabant pocula Bacchi", et in VI. ut "aurai simplicis ignem", et in IX. "dives pictai vestis et auri".

Ad v. 466
Nec iam se capit unda melius quam si diceret 'nec iam vas undam capit'.

Ad v. 467
Ergo id est quia sic incensus est. polluta pace vel sua, vel Troianorum.

Ad v. 468
Indicit signate verbum bellicum posuit.

Ad v. 471
In vota vocavit quia nuncupatis votis bella sumebant.

Ad v. 473
Hunc decus egregium formae movet Turni scilicet decus; nam hoc dicit: alios pulchritudo Turni, alios nobilitas, alios virtus movebat ad bellum. nam hoc est 'animis audacibus implet', id est fortibus, adfectione sui inicit omnibus magnanimitatem. quidam haec ad singulos, qui se in arma hortabantur, referri volunt.

Ad v. 477
Arte nova dolo. specvlata locum quo litore pronomen pro nomine ponitur, non pro nominibus: unde modo nove inter duo nomina unum pronomen posuit; nam recte 'quo loco' diceret. et hoc semel tantum fecit.

Ad v. 478
Insidiis cursuque cursu agitabat: nam insidiis circumvenimus, non agitamus.

Ad v. 479
Canibus rabiem studium mutavit in rabiem.

Ad v. 480
Noto odore cervino, solent enim ita institui: Horatius "venaticus ex quo cervinam catulus pellem latravit in aula".

Ad v. 481
Quae prima laborum cavsa fuit hoc est "et primae revocabo exordia pugnae".

Ad v. 482
Animos agrestes plus est, quam si 'agrestium' diceret 'animos'.

Ad v. 483
Cornibus ingens 'ingens' et ad praestantem formam pertinet et ad magnitudinem cornuum.

Ad v. 484
Tyrrhidae pueri Tyrrhi filii. et ut diximus supra, adludit ad nomen: nam Tyrrhus dictus est pastor, apud quem Lavinia peperit.

Ad v. 485
Cui regia parent armenta magistrum hunc pecoris vult fuisse et saltuarium: nam hoc est 'et late custodia credita campi'. magister autem pecoris est ad quem omnia pertinent animalia: Cicero "nominat hominem, quem magistrum pecoris esse dicebat".

Ad v. 487
Silvia bonum puellae rusticae nomen formavit.

Ad v. 489
Pectebatque ferum quadrupedem, ut "in latus inque feri curvam compagibus alvum".

Ad v. 490
Manum patiens 'patiens illius rei' dicimus, unde apparet unum 'u' causa metri esse detractum. mensae erili nove dixit, nam erum non nisi dominum dicimus: nisi forte ideo dixit, quia dat ei humanum sensum; nam ait paulo post "imploranti similis".

Ad v. 491
Errabat silvis pascebatur, ut "mille meae Siculis errant in montibus agnae". ipse id est sua sponte.

Ad v. 494
Secundo deflveret 'secundo' id est cum aqua, unde et 'adverso' dicimus contra aquam: nam ideo 'deflueret' dixit, et 'secundo' ideo, quia cursus fluminis post natantem videtur.

Ad v. 498
Deus afvit Allecto deum dicit, sicut de Venere "descendo ac ducente deo": nam ut diximus, numina utriusque sexus videntur ideo, quia incorporea sunt et quod volunt adsumunt corpus. hoc autem non aperte ponitur, sed in subauditione. erranti licet enim certum esset feritura, tamen bene 'errantem' dixit, quia non usquequaque semper certus est ictus: Horatius "nec semper feriet quodcumque minabitur arcus".

Ad v. 499
Perque ilia 'hoc ile' et 'haec ilia' facit: hinc et Iuvenalis "vis frater ab ipsis ilibus?" nam quod Marullus mimographus dixit "tu Hectorem imitaris: ab ilio numquam recedis", cum de guloso diceret, adlusit ad civitatis nomen; nam 'ab ili' debuit dicere. bene autem ea loca vulnerata dicit quae statim mortem adferre non possent, ut domum rediret et esset causa bellorum: nam si statim periret, aut ipse aut vulneris auctor laterent.

Ad v. 503
Silvia prima soror bene puellae dat doloris inpatientiam.

Ad v. 504
Duros conclamat agrestes aut qui semper duri sunt: aut 'duros', qui cervi interitum non dolebant.

Ad v. 505
Pestis furia. torre 'hic torris' facit, ut 'hic fustis'.

Ad v. 507
Gravidi gravis, propter nodos scilicet.

Ad v. 509
Quadrifidam quae findi partes posset in quattuor. cuneis coactis satis signate 'coactis' dixit. exprimit autem antiquum morem, ut "sed primi cuneis scindebant fissile lignum".

Ad v. 512
De culmine summo bene 'culmine', quia de tectis agrestium loquitur.

Ad v. 514
Tartaream aut terribilem, aut fortem secundum usum dixit.

Ad v. 515
Nemus locus haud longe ab Aricia, in quo lacus est, qui speculum Dianae dicitur. et notandum quia vocem eius paulatim facit procedere, quod locorum indicat commemoratio.

Ad v. 516
Triviae lacus hic est qui Dianae speculum dicitur.

Ad v. 517
Sulphvrea nar albus aqua in LX. Flaminiae est civitas Narnia in montibus posita, quibus subest Nar fluvius, qui Tiberino coniungitur. ideo autem dicit 'sulphurea Nar albus aqua', quia dum currit, est sulphurei coloris, dum hauritur, albi. et Sabini lingua sua nar dicunt sulphur. ergo hunc fluvium ideo dicunt esse Nar appellatum, quod odore sulphureo nares contingat, sive quod in modum narium geminos habeat exitus. fontesque velini ultra Interamnam sunt. nam ut diximus, vox furiae paulatim processit.

Ad v. 518
Pressere ad pectora natos Statius "pressitque Palaemona mater", item e contra "nec natos ausae deponere matres".

Ad v. 519
Ad vocem bucinae, ut "sensit et ad sonitum vocis vestigia torsit": nam quicumque sonus dici vox potest.

Ad v. 522
Avxilium castris effundit apertis id est ipsa in auxilium effunditur.

Ad v. 523
Direxere acies ordinarunt in latitudinem.

Ad v. 524
Praevstis 'prae' brevis fit propter sequentem vocalem: quod in una parte orationis factum tolerabile est, quia compositus est sermo.

Ad v. 525
Ferro ancipiti id est utrimque noxio. dicit autem aut gladios, aut bipennes.

Ad v. 526
Seges terra modo, ut "quid faciat laetas segetes". per 'atram' vero fertilem significat, ut ostenditur in georgicis.

Ad v. 527
Sole lacessita naturale enim est ut metallorum splendor plus fulgeat alia luce percussus.

Ad v. 529
PavLatim sese tollit mare sic bella dicit surrexisse paulatim, sicut ventis flantibus sensim mare turgescit.

Ad v. 531
Hic ivvenis confundit nomina: nam et puerum et iuvenem nonnumquam indiscrete ponit Vergilius, ut hoc loco; nam Almonem, quem modo iuvenem dicit, paulo post ait puerum, ut "Almonem puerum". movet autem miserationem ab aetate cum dicit 'iuvenis', a virtute dicendo 'primam ante aciem'; movet a dignitate, ut 'natorum Tyrrhi fuerat qui maximus Almo'; a vulneris etiam crudelitate cum dixit 'haesit sub gutture vulnus'.

Ad v. 532
Almo bene rustici nomen usurpavit a fluvio.

Ad v. 533
Haesit enim sub gutture vulnus id est sagitta, ut "illum ardens infesto vulnere Pyrrhus insequitur". vdae vocis iter hoc est 'udum iter vocis'; non enim vox uda est, sed per udam arteriarum labitur viam: unde in febrientibus deficit.

Ad v. 535
Corpora multa virum circa constrata sunt. et rhetorice viles trudit in medium, nobiles vero primo et ultimo commemorat loco.

Ad v. 536
Dum paci medium se offert nam quid senex bellis intererat?

Ad v. 537
Olim ditissimus arvis secundum antiquum morem: Horatius "dives antiquo censu".

Ad v. 538
Quina redibant armenta pro 'quinque', sicut 'bina'.

Ad v. 539
Terram centum vertebat aratris duo dixit a Catone memorata, qui interrogatus qui esset paterfamilias, respondit eum, qui bene pascit et bene arat.

Ad v. 540
Aequo dum marte aperta contentione, bello manifesto; sic enim dicimus. nam 'aequo' aequali non possumus accipere, cum soli interempti sint Itali.

Ad v. 541
Promissi dea facta potens honesta elocutio 'potens promissi'. promisisse autem eam per consensionem intellegimus: nam non promisit.

Ad v. 542
Imbvit initiavit. et bene 'sanguine': nam potest bellum et a discordia vel a dissensione inchoare.

Ad v. 543
Et caeli convexa per avras Probus, Asper, Donatus dicunt, hoc loco 'per' bis accipiendum, ut 'adloquitur Iunonem per caeli convexa et per auras'. potest tamen esse epexegesis 'per auras, id est caeli convexa': nec enim aliud sunt aurae. dicit etiam quidam commentarius — Firmiani — 'convecta' legendum, ut sit ipsa convecta: quod difficile in exemplaribus invenitur.

Ad v. 544
Victrix voti compos. adfatvr iam cum superbia. bene autem ei in principio denegavit orationem, quasi ad scelera festinanti: quam modo tribuit post bella iam coepta.

Ad v. 545
Bello discordia tristi Iuno enim belli poposcerat semina, haec ipsa etiam bella perfecit.

Ad v. 546
Dic in amicitiam coeant ac si diceret: ita bella commovi, ut ne tuo quidem imperio possint in pacem redire. et hoc est quod dixit 'adfatur voce superba'. alii dicunt: ego inter hos bella commisi, tu vicinos populos foederibus iunge et partibus Turni et Aeneae favere compelle: quod tamen, si vis, ego faciam; ut hinc sit 'ego, si qua super fortuna laborum est, ipsa regam'.

Ad v. 548
Certa voluntas si tua in hoc consentit auctoritas.

Ad v. 550
Insani martis amore Homeri epitheton.

Ad v. 551
Spargam arma meminit sui: nam supra dixit "sere crimina belli".

Ad v. 552
Terrorum et fravdis abunde est terror est ex morte tot hominum, fraus vero ex cervi vulneratione.

Ad v. 553
Stant belli cavsae manifestae sunt, vel placent, ut "stat conferre manum".

Ad v. 556
Egregium veneris genus εἰρωνικῶς dictum est, ut alibi "egregiam vero laudem et spolia ampla refertis". ipse Latinus ac si diceret, quem Aeneae causa cogor odisse: unde et Amatae nulla fit mentio, quae est Troianis inimica. Urbanus tamen totum hunc locum per interrogationem accipit 'terrorum et fraudis abunde est? stant belli causae'? ut quasi per gratulationem non credat, sicut illud Terentii "quia plus cupio, minus credo".

Ad v. 557
Super aetherias quia dixerat 'caeli convexa per auras'.

Ad v. 561
Attollit alas honesta volantis periphrasis.

Ad v. 563
Italiae medio hunc locum umbilicum Italiae chorographi dicunt. est autem in latere Campaniae et Apuliae, ubi Hirpini sunt, et habet aquas sulphureas, ideo graviores, quia ambitur silvis. ideo autem ibi aditus esse dicitur inferorum, quod gravis odor iuxta accedentes necat, adeo ut victimae circa hunc locum non immolarentur, sed odore perirent ad aquam adplicatae. et hoc erat genus litationis. sciendum sane Varronem enumerare quot loca in Italia sint huius modi: unde etiam Donatus dicit Lucaniae esse qui describitur locus, circa fluvium qui Calor vocatur: quod ideo non procedit, quia ait 'Italiae medio'. sub montibus altis hoc nisi ad totam Italiam referas, non procedit: ut sit, est in vallibus Italiae montuosae: nam in hoc loco montes penitus non sunt.

Ad v. 564
Nobilis notus, quod et sequentia indicant.

Ad v. 565
Amsancti valles loci amsancti, id est omni parte sancti: quem dicit et silvis cinctum et fragoso fluvio torrente.

Ad v. 568
Hic specus horrendum hoc nomen apud maiores trium generum fuit. Ennius feminino posuit, Horatius masculino "quae nemora aut quos agor in specus", Vergilius neutro, quod hodie in numero singulari tribus tantum utimur casibus 'hoc specus, huius specus, o specus'. nam pluralem tantum a genere masculino habemus in omnibus casibus: hinc est "ipsi in defossis specubus". quamquam antiqui codices habeant 'hic specus horrendus'. spiracvla ditis aditus, a spirando. antiqui codices 'piracula' habent, quae dicta sunt ἀπὸ τῶν περάτων , hoc est a finibus inferorum.

Ad v. 569
Vorago Acherontis exaestuatio.

Ad v. 570
Condita erinys recepta, alii 'condit' legunt et 'se' subaudiunt.

Ad v. 571
Caelumque levabat relevabat, recreabat.

Ad v. 572
Extremam saturnia bello imponit regina manum quod superest perficit. et est translatio a pictura, quam manus complet et ornat extrema.

Ad v. 575
Foedati cruentati.

Ad v. 576
Implorantque deos ad auxilium et ultionem. obtestantvrque latinum propter caedem factam testem adhibent, et dicunt auctores rupti foederis esse Troianos, cum ipsi pacis iura temerarint.

Ad v. 577
Et igni ipso fervore seditionis.

Ad v. 578
Teucros in regna vocari subaudis 'dicit'. 'Teucros' autem iniuriose, ac si diceret 'exules ac perfidos'.

Ad v. 580
Attonitae baccho veluti Baccho: furia enim agebantur. et sic est dictum, ut "at medias inter caedes exultat Amazon". nemora avia per nemora.

Ad v. 581
Thiasis choreis. neque enim leve nomen amatae Iuvenalis "quae non faciet quod principis uxor?"

Ad v. 582
Martemque fatigant proelium cum clamore deposcunt.

Ad v. 583
Contra omina facta superius de Lavinia.

Ad v. 584
Fata deum propter oraculum Fauni. perverso irato.

Ad v. 586
Velut pelagi rupes cum Cicero seditionem fluctibus comparaverit, ut "in illis dumtaxat fluctibus contionum", bene Vergilius eum qui resistit seditioni, rupem vocavit.

Ad v. 589
Mole tenet hic distinguendum, ut 'scopuli' nominativus pluralis sit.

Ad v. 591
Caecum consilium fremitui populi bonum nomen inposuit.

Ad v. 594
Frangimur permansit in rupis translatione.

Ad v. 595
Sacrilego sanguine quia bellum sumebant contra voluntatem deorum.

Ad v. 597
Votisque deos venerabere seris quia religio rigida dicit semel male commissa nulla ratione revocari: Horatius "dira detestatio nulla expiatur victima".

Ad v. 598
Parta quies scilicet vicinae mortis beneficio. in limine portus securitas omnis in promptu est.

Ad v. 599
Funere felici spolior exequiis tantum regalibus careo.

Ad v. 601
Mos erat Varro vult morem esse communem consensum omnium simul habitantium, qui inveteratus consuetudinem facit. hesperio in Latio hoc est in antiquo: nam, ut in primo diximus, duo Latia fuerunt, unde non frustra 'Hesperio' addidit. quod autem dicit hanc consuetudinem antiquam fuisse, falsum est; nam a Numa Pompilio primum instituta est. sed carmini suo, ut solet, miscet historiam. notandum sane inconexum esse hunc locum, si quis totius libri consideret textum; nam supra ait "longa placidas in pace regebat", item dicturus est "ardet inexcita Ausonia atque inmobilis ante", et nunc dicit 'mos erat Hesperio in Latio', supra etiam dixit "captivi pendent currus", item "Tyrrhenas, i, sterne acies". quae ne sint contraria, accipiamus Italiam primo caluisse bellis, medio tempore quievisse, et ad antiquum studium nunc reverti, sicut Romani bello flagravere sub Romulo, quievere sub Numa, sub Tullo Hostilio pristina studia repetiverunt. hinc est quod et ipse Vergilius ait 'longa placidas in pace regebat', non perpetua, item "desuetaque bello agmina in arma vocat subito ferrumque retractat": nam retractare est repetere quod omiseras. tale aliquid dicit de genere Sullano Sallustius: nam volens ostendere antiquos maiores eius consulares fuisse, vicinos vero ignavissimos, Sullam autem florentissimum, ait "igitur Sulla patriciae gentis fuit, familia iam extincta maiorum ignavia". quem protinus iugiter, deinde: nam nunc temporis est adverbium, alibi loci, ut "cum protinus utraque tellus una foret".

Ad v. 602
Maxima rerum Roma imperii potita.

Ad v. 603
Movent in proelia martem nam moris fuerat indicto bello in Martis sacrario ancilia commovere, unde est in octavo "utque inpulit arma".

Ad v. 604
Lacrimabile bellum πολύδακρυν ἄρηα . Getarum fera gens etiam apud maiores fuit: nam ipsi sunt Mysi, quos Sallustius a Lucullo dicit esse superatos.

Ad v. 605
Hyrcanisve gens est dicta a silva Hyrcania, ubi sunt tigres. arabisve parant venit ab eo quod est 'hic Arabus' — nam ab eo quod est 'hic Arabs, ab hoc Arabe', 'Arabibus' facit — sicut 'Hiberus', unde est in Lucano "occurrat Hiberis alter" (2.54), et 'Hiber', ut Horatius "discet Hiber Rhodanique potor". item lectum est 'Aethiopus', sed tantum 'Aethiops' dicimus.

Ad v. 606
Auroramque sequi ingenti ambitu dixit ipsum ortum diei pro populis. parthosque reposcere signa hoc in honorem Augusti posuit, quo regnante a Parthis repetita sunt signa, quae Crassus triumvir perdiderat. qui cum aviditate sua contra auspicia bellum suscepisset, interdicentibus tribunis plebis, captus cum filio est et necatus infuso in os auro, cuius amore pugnaverat.

Ad v. 607
Sunt geminae belli portae sacrarium hoc, id est belli portas Numa Pompilius fecerat circa imum Argiletum iuxta theatrum Marcelli. quod fuit in duobus brevissimis templis: duobus autem propter Ianum bifrontem. postea captis Faleriis, civitate Tusciae, inventum est simulacrum Iani cum frontibus quattuor. unde quod Numa instituerat translatum est ad forum transitorium et quattuor portarum unum templum est institutum. Ianum sane apud aliquos bifrontem, apud aliquos quadrifrontem esse non mirum est: nam alii eum diei dominum volunt, in quo ortus est et occasus — Horatius "matutine pater, seu Iane libentius audis" — alii anni totius, quem in quattuor tempora constat esse divisum. anni autem esse deum illa res probat, quod ab eo prima pars anni nominatur: nam ab Iano Ianuarius dictus est.

Ad v. 608
Religione sacrae tremendae, execrabiles: nam et paulo post dicturus est "tristesque recludere portas".

Ad v. 609
Ferri robora bene addidit 'ferri': nam omne quod forte est, robur vocamus.

Ad v. 610
ianus quidam ianum Eanum dicunt ab eundo; eumque esse Martem; et quod apud Romanos plurimum potest, ideo primum in veneratione nominari. alii Ianum aerem credunt; et quia vocis genitor habeatur, idcirco mandari ei preces nostras ad deos perferendas. alii Ianum mundum accipiunt, cuius caulae ideo in pace clausae sunt, quod mundus undique clausus est, belli tempore aperiuntur, ad auxilium petendum ut pateant. nam quasi mundo ei duas facies dederunt, orientis et occidentis, quod iam supra dictum est: alii quattuor secundum quattuor partes mundi. alii Clusivium dicunt, alii Patulcium, quod patendarum portarum habeat potestatem. idem Iunonius; inde pulchre Iuno portas aperire inducitur. idem Quirinus, unde trabeatum consulem aperire portas dicunt, eo habitu quo Quirinus fuit.

Ad v. 612
Ipse quirinali trabea Suetonius in libro de genere vestium dicit tria genera esse trabearum: unum dis sacratum, quod est tantum de purpura; aliud regum, quod est purpureum, habet tamen album aliquid; tertium augurale de purpura et cocco. 'Quirinali' ergo regali. cinctuque gabino 'Gabinus cinctus' est toga sic in tergum reiecta, ut una eius lacinia a tergo revocata hominem cingat. hoc autem vestimenti genere veteres Latini, cum necdum arma haberent, praecinctis togis bellabant: unde etiam milites in procinctu esse dicuntur. hoc rursus utebatur consul bella indicturus ideo quia, cum Gabii, Campaniae civitas, sacris operaretur, bellum subito evenit: tunc cives cincti togis suis ab aris ad bella profecti sunt et adepti victoriam: unde hic ortus est mos.

Ad v. 613
Insignis reserat stridentia limina consul insignem accipe primo loco creatum, licet similem habeat potestatem.

Ad v. 614
Ipse vocat pugnas tria sunt, ut supra diximus, militiae genera: sacramentum, in quo iurat unusquisque miles se non recedere, nisi praecepto consulis post completa stipendia, id est militiae tempora; coniuratio, quae fit in tumultu, id est Italico bello et Gallico, quando vicinum urbis periculum singulos iurare non patitur, ut inter Fabios fuit; evocatio, quod genus nunc tangit. nam ad subitum bellum evocabantur, unde etiam consul solebat dicere 'qui rem publicam salvam esse vult me sequatur'.

Ad v. 615
Conspirant cornva nam et tubae simul inflabantur.

Ad v. 619
Foeda ministeria cruenta, more suo.

Ad v. 620
Morantes scilicet bella, differentes.

Ad v. 622
Rupit saturnia postes acyrologiam fecit commutando Ennii versum: nam ille ait "belli ferratos postes portasque refregit".

Ad v. 623
Inmobilis ante non semper, sed antehac. potest tamen et 'inmobilis a furia': nam ante gessit bella, sed iure indicta per fetiales et per patrem patratum.

Ad v. 626
Tergent ab eo quod est 'tergeo' venit, et 'tergunt' a 'tergo tergis', quod de usu penitus recessit.

Ad v. 627
Arvina secundum Suetonium in libro de vitiis corporalibus arvina est durum pingue, quod est inter cutem et viscus. alii arvinam nomine lardum dicunt.

Ad v. 629
Adeo magnae valde magnae, ut Terentius "adulescentem adeo nobilem".

Ad v. 630
Atina potens civitas haec est iuxta Pomptinas paludes, dicta Atina a morbis, qui Graece ἄται dicuntur, quos paludis vicinitas creat. tiburque superbum aut nobile: aut per transitum tetigit illud quod aliquando cum a senatu auxilia poscerent Tiburtes sub commemoratione beneficiorum a se populo Romano praebitorum, hoc tantum a senatu responsum acceperunt 'superbi estis'.

Ad v. 631
Crustumerique mutavit: nam Crustumerium dicitur. Cassius Hemina tradidit, Siculum quendam nomine uxoris suae Clytemestrae condidisse Clytemestrum, mox corrupto nomine Crustumerium dictum. alii volunt a crustula panis, quam Troiani coacti fame exedisse dicuntur, appellatum. turrigerae antemnae bene muratae. Antemnae autem dictae sunt, quod eas amnis praeterfluit, quasi ante amnem positae.

Ad v. 632
Salignas umbonum crates ut dicit Sallustius de Lucanis "qui de vimine facta scuta coriis tegebant".

Ad v. 633
Thoracas aenos bene 'thoracas'; nam apud maiores loricae pectora tantum tegebant: Statius "triplici servantur pectora ferro: pectora, nam tergo nullus metus".

Ad v. 634
Lento ducunt argento flexili argento ducunt, id est extendunt. est autem spondiazon et reciprocus versus.

Ad v. 637
Classica iamque sonant bene posuit amphiboliam: nam classicum dicimus et tubam ipsam et sonum. classicum autem est flexilis tuba. tessera signum symbolum bellicum, quod ad pugnam exeuntibus datur, scilicet propter confusionem, ut fuit in bello Marii †bardeus, in Sullae Apollo Delphicus, in Caesaris Venus Genetrix.

Ad v. 638
Trepidus festinus, more suo.

Ad v. 640
Loricam indvitur dicimus et 'induor illa re' et 'illam rem'.

Ad v. 641
Helicona deae Parnasus, mons Thessaliae, dividitur in Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis, cuius sunt musae. est autem Homeri versus. movete legitur et 'monete'.

Ad v. 644
Quibus arserit armis aut splenduerit: aut amore flagraverit.

Ad v. 647
Primus init bellum non mirum si sacrilegus et contemptor deorum contra piam gentem prior arma corripuit. et scienda est poetae adfectatio — nam ablepsiam nefas est dicere — hic enim aliquos commemorat, quos in bello non invenis, item in sequentibus aliquos invenimus, quorum hic nullam fecit commemorationem. Tyrrhenis asper ab oris oriundo Tuscus, non qui nunc de Tuscia venit, quem antea pulsum a civibus constat.

Ad v. 648
Agminaque armat aut eorum, qui eum secuti fuerant, sicut eius filius: nec enim credibile est solum fugisse — nam et Statius dicit "vel quos movet exul et haesit tristibus aucta fides" — aut certe eorum, quos Turnus dederat, ut Adrastus Polynici in Statio, qui ait "ne parva movens inglorius arma iret".

Ad v. 652
Agyllina ex urbe de Caere oppido. nequiquam quia in proelio periit nec patrium recepit imperium.

Ad v. 653
Patriis qui laetior esset imperiis dignus qui haberet imperatorem potius, quam exulem patrem.

Ad v. 656
Pulchro forti, ut diximus supra.

Ad v. 657
Pulcher aventinus Aventinus mons urbis Romae est, quem constat ab avibus esse nominatum, quae de Tiberi ascendentes illic sedebant, ut in octavo legimus "dirarum nidis domus opportuna volucrum". quidam etiam rex Aboriginum, Aventinus nomine, illic et occisus et sepultus est, sicut etiam Albanorum rex Aventinus, cui successit Procas. Varro tamen dicit in gente populi Romani, Sabinos a Romulo susceptos istum accepisse montem, quem ab Avente, fluvio provinciae suae, Aventinum appellaverunt. constat ergo varias has opiniones postea secutas, nam a principio Aventinus est dictus ab avibus vel a rege Aboriginum: unde hunc Herculis filium constat nomen a monte accepisse, non ei praestitisse. insigne paternum absolute dixit.

Ad v. 658
Centum angves secundum Simonidem, ut diximus supra; nam alii dicunt novem fuisse.

Ad v. 659
Collis aventini silva in silva collis Aventini. et dicendo 'Aventini' ostendit iam antea ita esse nominatum. rhea sacerdos adludit ad nomen matris Romuli, quae dicta est Ilia, Rhea Silvia.

Ad v. 660
Furtivum inlicite conceptum, quippe a sacerdote: sic ait "et dulcia furta".

Ad v. 661
Mixta deo μιχθεῖσα , Graece dixit. mulier compendiose mortalem dixit: consequens namque fuerat ut diceret 'mixta deo mortalis'. lavrentia arva Laurentum civitas plurimum potuit, nam omnia vicina loca eius imperio subiacuerunt: unde nunc ait 'arva Laurentia', cum iuxta Tiberim armenta Hercules paverit. sed secundum antiquum situm, ante Albam et Romam, Tiberis Laurentini fuit territorii.

Ad v. 662
Geryone Geryones rex fuit Hispaniae. qui ideo trimembris fingitur, quia tribus insulis praefuit, quae adiacent Hispaniae: Baliaricae minori et maiori et Ebuso. fingitur etiam bicipitem canem habuisse, quia et terrestri et navali certamine plurimum potuit. hunc Hercules vicit. qui ideo fingitur ad eum olla aerea transvectus, quod habuit navem fortem et aere munitam. hunc Geryonem alii Tartessiorum regem dicunt fuisse et habuisse armenta pulcherrima, quae Hercules occiso eo abduxit. de cuius sanguine dicitur arbor nata, quae Vergiliarum tempore poma in modum cerasi sine ossibus ferat. sane sciendum declinari 'hic Geryones, huius Geryonae' — unde est "tergemini nece Geryonae" — ut 'Anchises Anchisae': unde usurpavit Sallustius 'Geryonis' dicens. veniens autem Hercules de Hispania per Campaniam in quadam Campaniae civitate pompam triumphi sui exhibuit: unde Pompei dicitur civitas. postea iuxta Baias caulam bubus fecit et eam saepsit: qui locus Boaulia dictus est, nam hodie Bauli vocatur. tirynthius a Tirynthe civitate Argis vicina, in qua nutritus est Hercules.

Ad v. 663
Tyrrhenoque boves in flumine lavit hiberas admiratio locorum longinquitate.

Ad v. 664
Pila manu pilum proprie est hasta Romana, ut gaesa Gallorum, sarissae Macedonum. dolones dolo est aut flagellum, intra cuius virgam latet pugio: aut secundum Varronem ingens contus cum ferro brevissimo. dolones autem a fallendo dicti sunt, quod decipiant ferro, cum speciem praeferant ligni. et multi volunt per teretes mucrones 'dolones' dici, per veru Sabellum 'pila' significari.

Ad v. 666
Ipse pedes ad genus respicit: nam et Hercules pedes semper incessit, cum equos habuerit nobilissimos. torquens sustinens, ut "axem humero torquet".

Ad v. 669
Horridus tremendus, non re vera horribilis.

Ad v. 670
Tiburtia moenia linquunt de Graecia tres fratres venerunt ad Italiam, Catillus, Coras, Tibur vel Tiburnus. hi simul omnes unam fecere civitatem et eam de fratris maioris nomine Tibur appellaverunt: licet et alias fecerint singuli. nunc ergo dicit duos ad bella venisse, dimisso in civitate ad custodiam Tiburte vel Tiburno.

Ad v. 672
Catillus unde mons Catilli, quem Catelli dicunt per corruptionem, iuxta Tibur. coras a cuius nomine est civitas in Italia.

Ad v. 675
Descendunt centavri ex hac comparatione equites eos fuisse intellegimus, quod tamen dicturus est postea "nec non celeresque Latini et cum fratre Coras et virginis ala Camillae". homolen othrymque nivalem montes Thessaliae.

Ad v. 677
Ingens silva locum et magno cedunt virgulta fragore defectus 'cedit silva, cedunt et virgulta fragore', cum utique a minore ad maius venire debuerit.

Ad v. 678
Nec praenestinae fundator defvit urbis de civitatibus totius orbis multi quidem ex parte scripserunt, ad plenum tamen Ptolomaeus Graece, latine Plinius. de Italicis etiam urbibus Hyginus plenissime scripsit, et Cato in originibus. apud omnes tamen si diligenter advertas, de auctoribus conditarum urbium dissensio invenitur, adeo ut ne urbis quidem Romae origo possit diligenter agnosci. nam Sallustius dicit "urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani et cum his Aborigines"; alii dicunt ab Euandro, secundum quos Vergilius "tunc rex Euandrus Romanae conditor arcis"; alii a Romulo, ut "en huius nate auspiciis illa inclita Roma". si igitur tantae civitatis certa ratio non apparet, non mirum si in aliarum opinione dubitatur. unde nec historicos nec commentatores varia dicentes imperitiae condemnare debemus: nam antiquitas ipsa creavit errorem, et plerique fundant, plerique augent et ad se transferunt nomina. quam rem etiam non parvum errorem adferre manifestum est, ut ecce Laurentum a Pico factum est, ut "Laurentis regia Pici"; item a Lavino, Latini fratre, Lavinum dictum; item a Latino Laurentum; item a Lavinia Laurolavinium. nec praenestinae fundator defvit urbis Praeneste locus est haud longe ab urbe, dictus ἀπὸ τῶν πρίνων , id est ab ilicibus, quae illic abundant. ibi erant pontifices et dii indigetes, sicut etiam Romae. erant etiam illic duo fratres, qui divi appellabantur. horum soror dum ad focum sederet, resiliens scintilla eius uterum percussit, unde dicitur concepisse. postea enixa est puerum iuxta templum Iovis abiecitque. virgines aquatum euntes iuxta ignem inventum sustulerunt, qui a fonte haud longe erat: unde Vulcani dictus est filius. Caeculus autem ideo, quia oculis minoribus fuit: quam rem frequenter efficit fumus. hic postea collecta multitudine postquam diu latrocinatus est, Praenestinam civitatem in montibus condidit. et cum ludorum die vicinos populos invitasset, coepit eos hortari ut secum habitarent, et pro gloria iactare se filium esse Vulcani. quod cum illi non crederent, invocato Vulcano, ut eum filium comprobaret, omnis illius multitudinis coetus est flamma circumdatus. quo facto commoti omnes simul habitaverunt et Vulcani filium esse crediderunt. hinc est 'omnis quem credidit aetas', quasi post dubitationem, et quia sine dubio aetas varia in spectaculis fuit. dicimus autem et 'hoc Praeneste', ut 'quique altum Praeneste viri', et 'haec Praenestis', unde est "cum primam aciem Praeneste sub ipsa stravi".

Ad v. 682
altum praeneste Cato dicit "quia is locus montibus praestet, Praeneste oppido nomen dedit". ergo 'altum', quia in montibus locatum. quique arva gabinae ivnonis Gabii populi, diu in agris morati, tandem Gabios condiderunt: unde perite 'arva' dixit, non moenia. sane illic Iuno religiosissime colitur. est autem locus haud longe ab urbe.

Ad v. 683
Gelidumque anienem 'Anio' fluvius haud longe ab urbe est, sed hic euphoniam secutus est: nam Ennius "Anionem" dixit iuxta regulam.

Ad v. 684
Hernica saxa colunt Sabinorum lingua saxa hernae vocantur. quidam dux magnus Sabinos de suis locis elicuit et habitare secum fecit in saxosis montibus: unde dicta sunt Hernica loca et populi Hernici. dives anagnia aut fertilis: aut adludit ad historiam. nam Antonius Augusti sorore contempta postquam Cleopatram duxit uxorem, monetam eius nomine in Anagnia civitate iussit feriri.

Ad v. 685
Quos amasene pater aut 'pascis', aut sit antiptosis 'quos pascit Amasenus'. est autem fluvius, qui Anagnienses agros inrigat. arma scuta.

Ad v. 686
Nec clipei scuta maiora, dicta ab eo quod celent corpus, ἀπὸ τοῦ κλέπτειν .

Ad v. 688
Fulvosque lupi de pelle galeros galerus genus est pillei, quod Fronto genere neutro dicit 'hoc galerum'.

Ad v. 689
Vestigia nuda sinistri institvere pedis atqui ipse est in pugnantibus primus; sed bene nudus est, quia tegitur scuto. dextrum autem tectum conveniebat esse, quasi ab armis remotum.

Ad v. 690
Pero autem est rusticum calciamentum. et traxit hoc a Graeciae more, unde isti, sicut dictum est, transierant, ubi hoc armorum fuerat genus.

Ad v. 691
At messapus equum domitor neptunia proles hic Messapus per mare ad Italiam venit, unde Neptuni dictus est filius: quem invulnerabilem ideo dicit, quia nusquam periit, nec in bello. ignem autem ei nocere non posse propter Neptunum dicit, qui aquarum deus est. ab hoc Ennius dicit se originem ducere: unde nunc et cantantes inducit eius socios et eos comparat cycnis. 'domitor' autem 'equorum', quasi animalium a patre inventorum.

Ad v. 695
Hi fescenninas acies Fescenninum oppidum est ubi nuptialia inventa sunt carmina. hi autem populi ab Atheniensibus ducunt originem. aequosque faliscos Faliscos Halesus condidit. hi autem, inmutato h in f, Falisci dicti sunt, sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, Formiae quae Hormiae fuerunt, ἀπὸ τῆς ὁρμῆς : nam posteritas in multis nominibus f pro h posuit. iustos autem dicit Faliscos, quia populus Romanus missis decem viris ab ipsis iura fetialia et non nulla supplementa duodecim tabularum accepit, quas habuerat ab Atheniensibus.

Ad v. 696
Hi soractis habent arces mons apud Hirpos haud longe a Flaminia, de quo Horatius "vides ut alta stet nive candidum Soracte". flaviniaque arva locus est in Italia Flavinium nomine.

Ad v. 697
Et cimini cum monte lacum et lacus et mons hoc nomine appellantur. sane hoc habet fabula. aliquando Hercules, cum de Hispania rediret, ad hos populos venit. qui cum a singulis provocaretur ad ostendendam virtutem, defixisse dicitur vectem ferreum, quo exercebatur. qui cum terrae esset adfixus et a nullo potuisset auferri, eum rogatus sustulit, unde inmensa vis aquae secuta est, quae Ciminum lacum fecit. lucosque capenos hos dicit Cato Veientum ‹iuvenes› condidisse auxilio regis Propertii, qui eos Capenam cum adolevissent, miserat. unde et porta Capena, quae iuxta Camenas est, nomen accepit.

Ad v. 698
Aequati numero aequaliter ordinati, digesti in ordinem — hinc est 'saepenumero scripsi', hoc est ordine — congruenter, sicut decebat, rationabiliter.

Ad v. 699
Liquida inter nubila pura, sicca, serena: sed nil tam contrarium nubibus. ergo nubes pro aere posuit, ut diximus supra.

Ad v. 700
Et longa canoros dant per colla modos secundum Plinium, qui ait in naturali historia, cycnos ideo suavius canere, quia colla longa et inflexa habent, et necesse est eluctantem vocem per longum et flexuosum meatum varias reddere modulationes.

Ad v. 701
Sonat amnis Caystrum dicit, qui cohaeret Asiae paludi. quam cum significamus, 'a' longa est, cum sit brevis, si provinciam significare voluerimus: quod significatur in georgicis, ut "et quae Asia circum dulcibus in stagnis rimantur prata Caystri".

Ad v. 705
Volucrum raucarum 'raucarum' τῶν μέσων est, sicut 'grave olens': nam legimus "graviter spirantis copia thymbrae". sciendum tamen Vergilium secundum morem provinciae suae locutum, in qua bene canentes cycni rauciores vocantur.

Ad v. 706
Ecce sabinorum prisco de sanguine usurpat hoc: nam Clausus, Sabinorum dux, post exactos reges, ut quidam dicunt, cum quinque milibus clientum et amicorum Romam venit, et susceptus habitandam partem urbis accepit: ex quo Claudia et tribus est et familia nominata. prisco de sanguine de antiquis Sabinis.

Ad v. 707
Magnum agmen propter quinque milia clientum.

Ad v. 709
Postquam in partem data Roma sabinis hoc de alia traxit historia. nam post Sabinarum raptum et factum inter Romulum et Titum Tatium foedus recepti in urbem Sabini sunt, sed hac lege, ut in omnibus essent cives Romani, excepta suffragii latione: nam magistratus non creabant.

Ad v. 710
Amiterna cohors de Amiterno oppido. priscique quirites id est Sabini. prisci autem ideo, quia post foedus Titi et Romuli placuit ut quasi unus de duobus fieret populus: unde et Romani Quirites dicti sunt, quod nomen Sabinorum fuerat a civitate Curibus, et Sabini a Romulo Romani dicti sunt.

Ad v. 711
Ereti manus omnis oppidum est dictum a Iunone, id est Ἥρα , quae illic colitur. oliviferaeque mutuscae haec Trebia postea dicta est, quam modo Trebulam dicunt. apud quam Hannibal delevit populum Romanum: Lucanus "Cannarum fuimus Trebiaeque iuventus" (2.46).

Ad v. 712
Qui nomentum urbem hoc ex sua persona dicit poeta: nam adhuc civitas Nomentana non fuerat, ut in sexto ait "hi tibi Nomentum et Gabios", item "haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae". rosea rura velini Velinus lacus est circa Reate iuxta agrum, qui Rosulanus vocatur. Varro tamen dicit lacum hunc a quodam consule in Narem vel Nartem fluvium derivatum — nam utrumque dicitur — esse diffusum. post quod tanta est loca secuta fertilitas, ut etiam perticae longitudinem altitudo superaret herbarum: quin etiam quantum per diem demptum esset, tantum per noctes crescebat: quod Vergilius ad suam provinciam transtulit, dicens "et quantum longis carpent armenta diebus, exigua tantum gelidus ros nocte reponet".

Ad v. 713
Tetricae horrentis rupes Tetricus mons in Sabinis asperrimus, unde tristes homines tetricos dicimus. montemque severum proprium nomen montis est, sicut agri Roseus.

Ad v. 714
Casperiamque colunt Casperia et Foruli civitates sunt. flumen himellae Himella fluvius est intra Forulos. et sic dixit 'Himellae flumen', ut "Buthroti urbem".

Ad v. 715
Qui tiberim fabarimque bibunt bene 'bibunt': namque Tiberis in Tuscia oritur, sed transit etiam per Sabinos, unde 'bibunt', non 'possident' dixit. et sciendum Turno dari auxilium a tractu Piceni, Samnii, Campaniae et pro parte Apuliae: omnis vero Tuscia superior et Venetia Aeneae praestat auxilium. Fabarim autem quem dicit etiam ipse per Sabinos transit et Farfarus dicitur: Plautus "dissipabo te tamquam folia Farfari", Ovidius "et amoenae Farfarus umbrae". frigida misit nursia Piceni civitas. 'frigida' autem aut re vera, aut certe venenosa, nocens: Gracchi namque ubique in contionibus suis Nursinos sceleratos appellaverunt, et scimus amare Vergilium historiarum rem per transitum tangere.

Ad v. 716
Ortinae classes Ortini equites classes dicuntur, unde et eorum tubas classica dicimus, et partes populi classes vocamus, quae quinque fuerunt. populique Latini qui intererant Albani montis viscerationi.

Ad v. 717
Infavstum interlvit allia nomen Allia fluvius haud longe ab urbe est. iuxta quem Galli Brenno duce, XV. Kal. avg. die deleto exercitu, post triduum deleverunt etiam urbem excepto Capitolio. sane 'Allia' additum unum 'l' propter metrum, ut 'relliquias'. Lucanus bene posuit "quas Aliae clades" (7.633).

Ad v. 718
Marmore mari.

Ad v. 720
Vel cum sole novo prima aestatis parte: nam proprie sol novus est VIII. Kal. ian.; sed tunc non sunt aristae, quas ab ariditate dictas esse constat.

Ad v. 721
Aut hermi campo Hermus Lydiae fluvius, qui superfusus campis gignit fertilitatem, unde harenas aureas fingitur trahere. lyciae flaventibus arvis provincia est fertilis frugum.

Ad v. 723
Hinc agamemnonius Troiani nominis hostis hunc Agamemnonis plerique comitem, plerique nothum filium volunt. qui cum venisset ad Italiam, audito adventu Aeneae in bellum ruit, non amore Turni, sed odio hostilitatis antiquae; unde ait 'Troiani nominis hostis'.

Ad v. 725
Rapit populos raptim adducit. etiam Campaniae loca commemorat. felicia baccho massica nam Massicus mons est vitibus plenus. 'Massica' autem dixit, ut "Maenala".

Ad v. 727
Avrunci misere patres isti Graece Ausones nominantur. sidicinaque ivxta aequora ab oppido quod Sidicinum dicitur.

Ad v. 728
Cales linquunt civitas est Campaniae; nam in Flaminia quae est Cale dicitur. est et in Gallia hoc nomine, quam Sallustius captam a Perperna commemorat. amnisque vadosi accola vulturni fluvius est Campaniae, qui iuxta Cumas cadit in mare.

Ad v. 729
Saticulus asper populus Campaniae, asper moribus.

Ad v. 730
Oscorumque manus Capuenses dicit, qui ante Ophici appellati sunt, quod illic plurimi abundavere serpentes. aclides illis tela aclides sunt tela quaedam antiqua, adeo ut nequaquam commemorentur in bello. legitur tamen quod sint clavae cubito semis factae, eminentibus hinc et hinc acuminibus: quae ita in hostem iaciuntur religatae loro vel lino, ut peractis vulneribus possint redire. putatur tamen esse teli genus, quod flagello in inmensum iaci potest.

Ad v. 732
Laevas caetra tegit caetra est scutum loreum, quo utuntur Afri et Hispani. falcati comminus enses adfectavit varietatem: nam consequens fuerat ut diceret 'dextras armant gladii falcati'. falcatus autem ensis est harpe, qua usus est Perseus: Lucanus ait "harpen alterius monstri iam caede rubentem" (9.663).

Ad v. 734
Oebale Oebalus filius est Telonis et nymphae Sebethidis. haec autem est iuxta Neapolim. sed Telo diu regnavit apud Capreas, insulam contra Neapolim sitam. filius vero eius, patriis non contentus imperiis, transiit ad Campaniam et multis populis subiugatis suum dilatavit imperium.

Ad v. 735
Teleboum capreas cum regna teneret cum teneret Capreas, regna Teleboum: nam Teleboae Caprearum sunt populi, quos Telo suo regebat imperio. quidam dicunt Capreas a Capreo, qui in illis regionibus potens fuit, nominatas.

Ad v. 738
Sarrastis populos populi Campaniae sunt a Sarno fluvio. Conon in eo libro, quem de Italia scripsit, quosdam Pelasgos aliosque ex Peloponneso convenas ad eum locum Italiae venisse dicit, cui nullum antea nomen fuerit, et flumini quem incolerent, Sarro nomen inposuisse ex appellatione patrii fluminis, et se Sarrastras appellasse. hi inter multa oppida Nuceriam condiderunt.

Ad v. 739
Rufras batulvmque tenent castella Campaniae, a Samnitibus condita. arva celemnae Iunonis. locus Campaniae est Celemnae, sacer Iunoni.

Ad v. 740
Et quos maliferae despectant moenia bellae multi Nolam volunt intellegi et dicunt iratum Vergilium nomen eius mutasse propter sibi negatum hospitium, et id aperte noluisse dicere, sed ostendere per periphrasin; nam illic Punica mala nascuntur: ut nunc 'Bella' pro 'Nola' posuerit. alii ita volunt accipi, ut sit synalipha et legatur 'moenia Abellae'. quidam hanc civitatem a rege Murano conditam Moeram nomine vocatam ferunt, sed Graecos primum eam incoluisse. quae ab nucibus Abellanis Abella nomen accepit. alii quod inbelle vulgus et otiosum ibi fuerit, ideo Abellam appellatam. huius cives cum loca circa Capuam possiderent, †ortu tumultu interisse, aliosque fugientes Moeranum abisse et eius incolis se iunxisse: et quod inbelliores fuerint Abellanos dictos.

Ad v. 741
Cateias tela Gallica: unde et Teutonicum ritum dixit. cateiam quidam asserunt teli genus esse tale quale aclydes sunt, ex materia quam maxime lenta, cubitus longitudine, tota fere clavis ferreis illigata, quas in hostem iaculantes lineis, quibus eas adnexuerant, reciprocas faciebant. cateias id est hastas. cateiae lingua Theotisca hastae dicuntur.

Ad v. 742
Raptus de subere cortex bene 'raptus', id est raptim sublatus, quia recens suberis cortex in quamvis formam tota flectitur facilitate.

Ad v. 744
Montosae nersae civitas in montibus posita.

Ad v. 745
Insignem fama bene 'fama', quia occidetur, ut "Vfentemque Gyas, cadit et Tolumnius augur".

Ad v. 746
Horrida praecipve cui gens Aequiculam gentem dicit, et morum et vitae qualitate praeduram. sane aliud pendet ex alio: ideo erant horridi, quia venabantur; ideo venabantur, quia habebant duras glebas, id est infertiles: nam molles feraces sunt, ut in georgicis docet "et cui putre solum, namque hoc imitamur arando".

Ad v. 750
Quin et marrubia venit de gente sacerdos Medea quando relictis Colchis Iasonem secuta est, dicitur ad Italiam pervenisse, et populos quosdam circa Fucinum ingentem lacum habitantes, qui Marrubii appellabantur quasi circa mare habitantes, propter paludis magnitudinem, docuit remedia contra serpentes: quamquam alii Marrubios a rege dictos velint. hi ergo populi Medeam Angitiam nominaverunt ab eo quod eius carminibus serpentes angerent. ab his nunc Umbronem venisse dicit, non regem, sed ducem. sunt autem isti Marsorum populi.

Ad v. 751
Fronde super galeam et felici comptus oliva comptus frondibus festae olivae.

Ad v. 753
Vipereo generi terrenis serpentibus. graviter spirantibus hydris aquae serpentibus. 'graviter' autem 'spirantibus' solo nocentibus flatu: Lucanus "ante venena nocens" (9.725). spargere conficere, ut "et spargere venena didicerunt".

Ad v. 755
Arte levabat leviores esse faciebat, ut "nostrumque leves quaecumque laborem".

Ad v. 756
Medicari cuspidis ictum 'medicor illam rem' et 'illi rei', sicut modulor.

Ad v. 760
Liquidi flevere lacus etiam alii.

Ad v. 761
Ibat et hippolyti proles pulcherrima bello virbius Theseus mortua Hippolyte Phaedram, Minois et Pasiphaae filiam, superduxit Hippolyto. qui cum illam de stupro interpellantem contempsisset, falso delatus ad patrem est, quod ei vim voluisset inferre. ille Aegeum patrem rogavit ut se ulcisceretur. qui agitanti currus Hippolyto inmisit focam, qua equi territi eum traxerunt. tunc Diana eius castitate commota revocavit eum in vitam per Aesculapium, filium Apollinis et Coronidis, qui natus erat exsecto matris ventre, ideo quod, cum Apollo audisset a corvo, eius custode, eam adulterium committere, iratus Coronidem maturo iam partu confixit sagittis — corvum vero nigrum fecit ex albo — et exsecto ventre Coronidis produxit ita Aesculapium, qui factus est medicinae peritus. hunc postea Iuppiter propter revocatum Hippolytum interemit: unde Apollo iratus Cyclopas fabricatores fulminum confixit sagittis: ob quam rem a Iove iussus est Admeti regis novem annis apud Amphrysum armenta pascere divinitate deposita. sed Diana Hippolytum, revocatum ab inferis, in Aricia nymphae commendavit Egeriae et eum Virbium, quasi bis virum, iussit vocari. cuius nunc filium cognominem dicit in bellum venire: adeo omnia ista fabulosa sunt. nam cum castus ubique inductus sit et qui semper solus habitaverit, habuisse tamen fingitur filium. re vera autem, ut et supra diximus, Virbius est numen coniunctum Dianae, ut matri deum Attis, Minervae Erichthonius, Veneri Adonis.

Ad v. 762
Quem mater aricia misit civitas iuxta Albam. 'mater' autem propter Augustum dicit, qui fuerat ex Aricina matre progenitus: ac si diceret, quae tanti auctor est generis.

Ad v. 763
Egeriae lucis nympha in Aricino nemore, quam amicam suam Numa esse fingebat ad firmandam legum suarum auctoritatem.

Ad v. 764
Pingvis ubi et placabilis ara dianae 'pinguis' frequenti sacrificio, 'placabilis' autem ac si diceret, non qualis ante fuit, vel illic vel apud Tauros, humano gaudens cruore: quam historiam plene in secundo diximus, cum Iphigeniae incidit commemoratio.

Ad v. 765
Arte novercae occiderit bene vim sceleris expressit sola novercae commemoratione.

Ad v. 769
Paeoniis revocatum herbis aut medicinalibus, a Paeone medico deorum, qui Paean secundum Doricos dicitur, secundum rationem Paeon: aut re vera herbam Paeoniam dicit, cuius Creta ferax est. et amore dianae 'amore', id est cura.

Ad v. 772
Medicinae talis et artis quae etiam fata dissolveret.

Ad v. 773
Poenigenam matris poena genitum: alii 'Phoebigenam' legunt, ut Probus.

Ad v. 775
Relegat commendat ab aliis segregatum.

Ad v. 776
Solus in solis locis: nam 'solus' quomodo qui filium dicitur suscepisse? ignobilis non vilis, sed ignotus: quamquam possit etiam ad illud referri quod dicunt quibusdam artibus posse hominum vitam ultra fata protendi, ita tamen, ut solam habeant vitae imaginationem; videntur enim omnia facere nec faciunt. aevum aevum est aetas perpetua, cuius neque initium neque extremum noscitur, sed hic modo 'aevum' aetatem Hippolyti posuit. veteres aevum etiam deorum vitam dicebant; nam et Virbius inter deos colitur. Virbium autem quidam Solem putant esse, cuius simulachrum non est fas attingere, propterea quia nec sol tangitur.

Ad v. 777
Versoque ubi nomine de re facto, ut "oestrum Grai vertere vocantes".

Ad v. 778
Unde etiam triviae templo exponit τὸ αἴτιον : nam Callimachus scripsit αἴτια , in quibus etiam hoc commemorat.

Ad v. 779
arcentur equi quoniam apud quasdam gentes ad aram equo sedere permittebatur.

Ad v. 781
Havd setius non segnius pate. dicit autem tantae eum fuisse audaciae, ut nec paternae mortis terreretur exemplo.

Ad v. 784
Vertitur id est agit. et toto vertice supra est Statius "et toto despectat corpore bellum".

Ad v. 786
Aetnaeos efflantem faucibus ignes nimios, quantos habet Aetna.

Ad v. 787
Tam magis illa fremens et tristibus effera flammis quam magis effvso crvdescunt sanguine pugnae legitur in arte quod 'tam magis maxime minus minime' positivo tantum iungantur: quod tamen tunc observatur si ponantur ad augmentum istae particulae; tunc enim vitiosam faciunt elocutionem. ceterum si ad exaequationem positae sint, possunt vel comparativo vel superlativo vel pro his gradibus ipsae inter se iungi: hinc ergo est 'tam magis illa fremens et tristibus effera flammis, quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae': non enim ad praelationem positae sunt, sed ad exaequationem. maiores enim nostri vitia non in dicto, sed in significatione esse voluerunt. hinc est in Sallustio "ita quam quisque pessime fecit, tam maxime tutus est": nam et hic exaequatio est, non comparatio.

Ad v. 790
Io auro insignibat haec Inachi filia Argivorum fluminis fuit. hanc amavit Iuppiter. et dum cum ea esset, Iuno supervenit. timens ille ne deprehenderetur, Ionem mutavit in vaccam et eam poscenti dedit Iunoni, ne paelicem confiteretur. cui Iuno Argum, oculatum omnibus membris, Arestoris sive Terrae filium, quem Graeci panopten appellant, custodem adposuit. quem cum Iuppiter per Mercurium, qui eum cantu fistulae in somnum conpulit, interemisset, Iuno eum in pavonem mutavit, Ioni vero inmisit oestrum, muscam animalibus infestam, quo diu exagitata ad Aegyptum venit et Iovis voluntate in Isin mutata colique coepta est. insignibat signo suo clarum esse faciebat.

Ad v. 791
Argumentum ingens aut fabula, ut Cicero "argumenta erant in valvis": aut re vera argumentum, quo se Graecum probare cupiebat. hoc enim etiam Amata superius dixit "Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae". custos ne reverti posset in formam priorem.

Ad v. 792
Pater inachus pater non tantum ipsius Ionis, sed auctor originis Turni.

Ad v. 794
Totis agmina densentur campis scilicet qui oculis poterant subiacere. densentur denseo denses dicimus, aliter non. argivaque pubes et hoc ad generis, ut supra diximus, pertinet probationem, quod eum sequebantur Argivi.

Ad v. 795
Veteresque sicani bene 'veteres': nam ubi nunc Roma est, ibi fuerunt Sicani, quos postea pepulerunt Aborigines.

Ad v. 796
Sacranae acies dicunt quendam Corybantem de Creta venisse ad Italiam et tenuisse loca, quae nunc urbi vicina sunt, et ex eo populos ducentes originem Sacranos appellatos; nam sacrati sunt matri deum Corybantes. alii Sacranas acies Ardeatum volunt, qui aliquando cum pestilentia laborarent, ver sacrum voverunt, unde Sacrani dicti sunt. picti scuta labici Glaucus, Minois filius, venit ad Italiam. et cum sibi imperium posceret nec acciperet, ideo quod nihil praestabat, sicut eius pater praestiterat zonam eis transmittendo, cum antehac discincti essent, ostendit scutum: a quo et ipse Labicus dictus est, et ex eo populi ἀπὸ τῆς λαβῆς , quam latine amplam vocamus. 'picti' autem 'scuta' id est in bello frequenter probati: nam apud maiores virorum fortium picta erant scuta, e contra inertium et tironum pura erant, unde est "parmaque inglorius alba", id est non picta.

Ad v. 797
Qui saltus tiberine tuos non originem, ut diximus supra. sacrumque numici litus arant aut iam tunc sacrum, aut prolepsis est: nam consecratus est Numicus, postquam inventum est illic cadaver Aeneae.

Ad v. 798
Litus arant litus fluminis, ut "viridique in litore conspicitur sus".

Ad v. 799
Circaevmque ivgum circa hunc tractum Campaniae colebatur puer Iuppiter, qui Anxyrus dicebatur, quasi ἄνευ ξυροῦ , id est sine novacula, quia barbam numquam rasisset, et Iuno virgo, quae Feronia dicebatur. est autem fons in Campania iuxta Terracinam, quae aliquando Anxur est dicta.

Ad v. 800
Et viridi gavdens feronia luco non vacat quod addidit 'viridi': nam cum aliquando huius fontis lucus fortuito arsisset incendio et vellent incolae exinde transferre simulacra deorum, subito reviruit.

Ad v. 801
Qua saturae iacet atra palus secundum hanc lectionem re vera Saturam paludem intellegimus; sed alii 'Asturae' legunt. quod si est, paludem pro flumine posuit; nam haud longe a Terracina oppidum est Astura et cognominis fluvius.

Ad v. 802
Quaerit iter valles satis signatis verbis expressit flumen angustum, contra de Tiberino ait "in mare prorumpit".

Ad v. 803
Hos super advenit volsca de gente camilla prudenter post inpletam commemorationem virorum transit ad feminas; ita enim et de Troianis legitur, qui ultimum Amazonum auxilium postularunt: quae res ab Homero praetermissa est. sane iam praesagium est infelicitatis futurae quod inter ipsa principia armantur et feminae. volsca de gente de Priverno, Volscorum oppido, ut "Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe".

Ad v. 804
Florentes aere catervas Ennius et Lucretius florere dicunt omne quod nitidum est: hoc est secutus Vergilius, aliter acyrologia est: Lucretius "florebat navibus pontus".

Ad v. 805
Calathisve minervae Minerva et armorum dea est et lanificii, sed Camilla animum ad arma sola contulit.

Ad v. 807
Cursuque pedum bene 'pedum' adiecit, ne per equum eius gloria minueretur, quod ei obicitur "quid tamen egregium, si femina forti fidis equo?"

Ad v. 809
Aristas primas spicae partes, dictas ab eo quod primae arescant.

Ad v. 811
Tingveret mergeret, ut "tinguat equos".

Ad v. 813
Ivventus turbaque miratur matrum ante ornatum eius, post arma dicturus est: unde hysteroproteron in respondendo esse voluerunt, ut ornatum matres, viri vero arma mirentur. sed melior sensus est, si, sicut dictum est, accipiamus: ea enim sexus uterque miratur quae sunt posita contra opinionem, ut mirentur feminae arma in muliere, viri ornatum in bellatrice.

Ad v. 814
Inhians stupore quodam, ore patefacto.

Ad v. 816
Lyciam pharetram quasi Lyciam, ut legimus 'Cretenses sagittas'.

Ad v. 817
Pastoralem praefixa cuspide myrtum quia hac pugnare pastores solent. myrtum non hastam myrteam, sed ipsam myrtum: Statius "Lernaeam iacit ille trabem".