Commentarii de bello Gallico/Liber III


1 
Cum in Italiam proficisceretur Caesar, Ser. Galbam cum legione XII. et
parte equitatus in Nantuates, Veragros Sedunosque misit, qui a finibus
Allobrogum et lacu Lemanno et flumine Rhodano ad summas Alpes pertinent.
Causa mittendi fuit quod iter per Alpes, quo magno cum periculo magnisque
cum portoriis mercatores ire consuerant, patefieri volebat. Huic permisit,
si opus esse arbitraretur, uti in his locis legionem hiemandi causa
conlocaret. Galba secundis aliquot proeliis factis castellisque compluribus
eorum expugnatis, missis ad eum undique legatis obsidibusque datis et pace
facta, constituit cohortes duas in Nantuatibus conlocare et ipse cum
reliquis eius legionis cohortibus in vico Veragrorum, qui appellatur
Octodurus hiemare; qui vicus positus in valle non magna adiecta planitie
altissimis montibus undique continetur. Cum hic in duas partes flumine
divideretur, alteram partem eius vici Gallis [ad hiemandum] concessit,
alteram vacuam ab his relictam cohortibus attribuit. Eum locum vallo
fossaque munivit.

2 
Cum dies hibernorum complures transissent frumentumque eo comportari
iussisset, subito per exploratores certior factus est ex ea parte vici,
quam Gallis concesserat, omnes noctu discessisse montesque qui impenderent
a maxima multitudine Sedunorum et Veragrorum teneri. Id aliquot de causis
acciderat, ut subito Galli belli renovandi legionisque opprimendae
consilium caperent: primum, quod legionem neque eam plenissimam detractis
cohortibus duabus et compluribus singillatim, qui commeatus petendi causa
missi erant, absentibus propter paucitatem despiciebant; tum etiam, quod
propter iniquitatem loci, cum ipsi ex montibus in vallem decurrerent et
tela coicerent, ne primum quidem impetum suum posse sustineri existimabant.
Accedebat quod suos ab se liberos abstractos obsidum nomine dolebant, et
Romanos non solum itinerum causa sed etiam perpetuae possessionis culmina
Alpium occupare conari et ea loca finitimae provinciae adiungere sibi
persuasum habebant.

3 
His nuntiis acceptis Galba, cum neque opus hibernorum munitionesque
plene essent perfectae neque de frumento reliquoque commeatu satis esset
provisum quod deditione facta obsidibusque acceptis nihil de bello timendum
existimaverat, consilio celeriter convocato sententias exquirere coepit.
Quo in consilio, cum tantum repentini periculi praeter opinionem accidisset
ac iam omnia fere superiora loca multitudine armatorum completa
conspicerentur neque subsidio veniri neque commeatus supportari interclusis
itineribus possent, prope iam desperata salute non nullae eius modi
sententiae dicebantur, ut impedimentis relictis eruptione facta isdem
itineribus quibus eo pervenissent ad salutem contenderent. Maiori tamen
parti placuit, hoc reservato ad extremum casum consilio interim rei eventum
experiri et castra defendere.

4 
Brevi spatio interiecto, vix ut iis rebus quas constituissent
conlocandis atque administrandis tempus daretur, hostes ex omnibus partibus
signo dato decurrere, lapides gaesaque in vallum coicere. Nostri primo
integris viribus fortiter propugnare neque ullum frustra telum ex loco
superiore mittere, et quaecumque pars castrorum nudata defensoribus premi
videbatur, eo occurrere et auxilium ferre, sed hoc superari quod
diuturnitate pugnae hostes defessi proelio excedebant, alii integris
viribus succedebant; quarum rerum a nostris propter paucitatem fieri nihil
poterat, ac non modo defesso ex pugna excedendi, sed ne saucio quidem eius
loci ubi constiterat relinquendi ac sui recipiendi facultas dabatur.

5 
Cum iam amplius horis sex continenter pugnaretur, ac non solum vires
sed etiam tela nostros deficerent, atque hostes acrius instarent
languidioribusque nostris vallum scindere et fossas complere coepissent,
resque esset iam ad extremum perducta casum, P. Sextius Baculus, primi pili
centurio, quem Nervico proelio compluribus confectum vulneribus diximus, et
item C. Volusenus, tribunus militum, vir et consilii magni et virtutis, ad
Galbam accurrunt atque unam esse spem salutis docent, si eruptione facta
extremum auxilium experirentur. Itaque convocatis centurionibus celeriter
milites certiores facit, paulisper intermitterent proelium ac tantum modo
tela missa exciperent seque ex labore reficerent, post dato signo ex
castris erumperent, atque omnem spem salutis in virtute ponerent.

6 
Quod iussi sunt faciunt, ac subito omnibus portis eruptione facta neque
cognoscendi quid fieret neque sui colligendi hostibus facultatem
relinquunt. Ita commutata fortuna eos qui in spem potiundorum castrorum
venerant undique circumventos intercipiunt, et ex hominum milibus amplius
XXX, quem numerum barbarorum ad castra venisse constabat, plus tertia parte
interfecta reliquos perterritos in fugam coiciunt ac ne in locis quidem
superioribus consistere patiuntur. Sic omnibus hostium copiis fusis
armisque exutis se intra munitiones suas recipiunt. Quo proelio facto, quod
saepius fortunam temptare Galba nolebat atque alio se in hiberna consilio
venisse meminerat, aliis occurrisse rebus videbat, maxime frumenti
[commeatusque] inopia permotus postero die omnibus eius vici aedificiis
incensis in provinciam reverti contendit, ac nullo hoste prohibente aut
iter demorante incolumem legionem in Nantuates, inde in Allobroges perduxit
ibique hiemavit.

7 
His rebus gestis cum omnibus de causis Caesar pacatam Galliam
existimaret, [superatis Belgis, expulsis Germanis, victis in Alpibus
Sedunis,] atque ita inita hieme in Illyricum profectus esset, quod eas
quoque nationes adire et regiones cognoscere volebat, subitum bellum in
Gallia coortum est. Eius belli haec fuit causa. P. Crassus adulescens eum
legione VII. proximus mare Oeeanum in Andibus hiemabat. Is, quod in his
locis inopia frumenti erat, praefectos tribunosque militum complures in
finitimas civitates frumenti causa dimisit; quo in numero est T.
Terrasidius missus in Esuvios, M. Trebius Gallus in Coriosolites, Q.
Velanius eum T. Silio in Venetos.

8 
Huius est civitatis longe amplissima auctoritas omnis orae maritimae
regionum earum, quod et naves habent Veneti plurimas, quibus in Britanniam
navigare consuerunt, et scientia atque usu rerum nauticarum ceteros
antecedunt et in magno impetu maris atque aperto paucis portibus
interiectis, quos tenent ipsi, omnes fere qui eo mari uti consuerunt habent
vectigales. Ab his fit initium retinendi Silii atque Velanii, quod per eos
suos se obsides, quos Crasso dedissent, recuperaturos existimabant. Horum
auctoritate finitimi adducti, ut sunt Gallorum subita et repentina
consilia, eadem de causa Trebium Terrasidiumque retinent et celeriter
missis legatis per suos principes inter se coniurant nihil nisi communi
consilio acturos eundemque omnes fortunae exitum esse laturos, reliquasque
civitates sollicitant, ut in ea libertate quam a maioribus acceperint
permanere quam Romanorum servitutem perferre malint. Omni ora maritima
celeriter ad suam sententiam perducta communem legationem ad P. Crassum
mittunt, si velit suos recuperare, obsides sibi remittat.

9 
Quibus de rebus Caesar a Crasso certior factus, quod ipse aberat
longius, naves interim longas aedificari in flumine Ligeri, quod influit in
Oceanum, remiges ex provincia institui, nautas gubernatoresque comparari
iubet. His rebus celeriter administratis ipse, cum primum per anni tempus
potuit, ad exercitum contendit. Veneti reliquaeque item civitates cognito
Caesaris adventu [certiores facti], simul quod quantum in se facinus
admisissent intellegebant, [legatos, quod nomen ad omnes nationes sanctum
inviolatumque semper fuisset, retentos ab se et in vincula coniectos,] pro
magnitudine periculi bellum parare et maxime ea quae ad usum navium
pertinent providere instituunt, hoc maiore spe quod multum natura loci
confidebant. Pedestria esse itinera concisa aestuariis, navigationem
impeditam propter inscientiam locorum paucitatemque portuum sciebant, neque
nostros exercitus propter inopiam frumenti diutius apud se morari posse
confidebant; ac iam ut omnia contra opinionem acciderent, tamen se plurimum
navibus posse, [quam] Romanos neque ullam facultatem habere navium, neque
eorum locorum ubi bellum gesturi essent vada, portus, insulas novisse; ac
longe aliam esse navigationem in concluso mari atque in vastissimo atque
apertissimo Oceano perspiciebant. His initis consiliis oppida muniunt,
frumenta ex agris in oppida comportant, naves in Venetiam, ubi Caesarem
primum bellum gesturum constabat, quam plurimas possunt cogunt. Socios sibi
ad id bellum Osismos, Lexovios, Namnetes, Ambiliatos, Morinos, Diablintes,
Menapios adsciscunt; auxilia ex Britannia, quae contra eas regiones posita
est, arcessunt.

10 
Erant hae difficultates belli gerendi quas supra ostendimus, sed
tamen multa Caesarem ad id bellum incitabant: iniuria retentorum equitum
Romanorum, rebellio facta post deditionem, defectio datis obsidibus, tot
civitatum coniuratio, in primis ne hac parte neglecta reliquae nationes
sibi idem licere arbitrarentur. Itaque cum intellegeret omnes fere Gallos
novis rebus studere et ad bellum mobiliter celeriterque excitari, omnes
autem homines natura libertati studere et condicionem servitutis odisse,
prius quam plures civitates conspirarent, partiendum sibi ac latius
distribuendum exercitum putavit.

11 
Itaque T. Labienum legatum in Treveros, qui proximi flumini Rheno
sunt, cum equitatu mittit. Huic mandat, Remos reliquosque Belgas adeat
atque in officio contineat Germanosque, qui auxilio a Belgis arcessiti
dicebantur, si per vim navibus flumen transire conentur, prohibeat. P.
Crassum cum cohortibus legionariis XII et magno numero equitatus in
Aquitaniam proficisci iubet, ne ex his nationibus auxilia in Galliam
mittantur ac tantae nationes coniungantur. Q. Titurium Sabinum legatum cum
legionibus tribus in Venellos, Coriosolites Lexoviosque mittit, qui eam
manum distinendam curet. D. Brutum adulescentem classi Gallicisque navibus,
quas ex Pictonibus et Santonis reliquisque pacatis regionibus convenire
iusserat, praeficit et, cum primum possit, in Venetos proficisci iubet.
Ipse eo pedestribus copiis contendit.

12 
Erant eius modi fere situs oppidorum ut posita in extremis lingulis
promunturiisque neque pedibus aditum haberent, cum ex alto se aestus
incitavisset, quod [bis] accidit semper horarum XII spatio, neque navibus,
quod rursus minuente aestu naves in vadis adflictarentur. Ita utraque re
oppidorum oppugnatio impediebatur. Ac si quando magnitudine operis forte
superati, extruso mari aggere ac molibus atque his oppidi moenibus
adaequatis, suis fortunis desperare coeperant, magno numero navium adpulso,
cuius rei summam facultatem habebant, omnia sua deportabant seque in
proxima oppida recipiebant: ibi se rursus isdem oportunitatibus loci
defendebant. Haec eo facilius magnam partem aestatis faciebant quod
nostrae naves tempestatibus detinebantur summaque erat vasto atque aperto
mari, magnis aestibus, raris ac prope nullis portibus difficultas
navigandi.

13 
Namque ipsorum naves ad hunc modum factae armataeque erant: carinae
aliquanto planiores quam nostrarum navium, quo facilius vada ac decessum
aestus excipere possent; prorae admodum erectae atque item puppes, ad
magnitudinem fluctuum tempestatumque accommodatae; naves totae factae ex
robore ad quamvis vim et contumeliam perferendam; transtra ex pedalibus in
altitudinem trabibus, confixa clavis ferreis digiti pollicis crassitudine;
ancorae pro funibus ferreis catenis revinctae; pelles pro velis alutaeque
tenuiter confectae, [hae] sive propter inopiam lini atque eius usus
inscientiam, sive eo, quod est magis veri simile, quod tantas tempestates
Oceani tantosque impetus ventorum sustineri ac tanta onera navium regi
velis non satis commode posse arbitrabantur. Cum his navibus nostrae classi
eius modi congressus erat ut una celeritate et pulsu remorum praestaret,
reliqua pro loci natura, pro vi tempestatum illis essent aptiora et
accommodatiora. Neque enim iis nostrae rostro nocere poterant (tanta in iis
erat firmitudo), neque propter altitudinem facile telum adigebatur, et
eadem de causa minus commode copulis continebantur. Accedebat ut, cum
[saevire ventus coepisset et] se vento dedissent, et tempestatem ferrent
facilius et in vadis consisterent tutius et ab aestu relictae nihil saxa et
cotes timerent; quarum rerum omnium nostris navibus casus erat
extimescendus.

14 
Compluribus expugnatis oppidis Caesar, ubi intellexit frustra tantum
laborem sumi neque hostium fugam captis oppidis reprimi neque iis noceri
posse, statuit expectandam classem. Quae ubi convenit ac primum ab hostibus
visa est, circiter CCXX naves eorum paratissimae atque omni genere armorum
ornatissimae profectae ex portu nostris adversae constiterunt; neque satis
Bruto, qui classi praeerat, vel tribunis militum centurionibusque, quibus
singulae naves erant attributae, constabat quid agerent aut quam rationem
pugnae insisterent. Rostro enim noceri non posse cognoverant; turribus
autem excitatis tamen has altitudo puppium ex barbaris navibus superabat,
ut neque ex inferiore loco satis commode tela adigi possent et missa a
Gallis gravius acciderent. Una erat magno usui res praeparata a nostris,
falces praeacutae insertae adfixaeque longuriis, non absimili forma
muralium falcium. His cum funes qui antemnas ad malos destinabant
comprehensi adductique erant, navigio remis incitato praerumpebantur.
Quibus abscisis antemnae necessario concidebant, ut, cum omnis Gallicis
navibus spes in velis armamentisque consisteret, his ereptis omnis usus
navium uno tempore eriperetur. Reliquum erat certamen positum in virtute,
qua nostri milites facile superabant, atque eo magis quod in conspectu
Caesaris atque omnis exercitus res gerebatur, ut nullum paulo fortius
factum latere posset; omnes enim colles ac loca superiora, unde erat
propinquus despectus in mare, ab exercitu tenebantur.

15 
Deiectis, ut diximus, antemnis, cum singulas binae ac ternae naves circumsteterant,
milites summa vi transcendere in hostium naves contendebant. Quod postquam
barbari fieri animadverterunt, expugnatis compluribus navibus, cum ei rei
nullum reperiretur auxilium, fuga salutem petere contenderunt. Ac iam
conversis in eam partem navibus quo ventus ferebat, tanta subito malacia ac
tranquillitas extitit ut se ex loco movere non possent. Quae quidem res ad
negotium conficiendum maximae fuit oportunitati: nam singulas nostri
consectati expugnaverunt, ut perpaucae ex omni numero noctis interventu ad
terram per venirent, cum ab hora fere IIII. usque ad solis occasum
pugnaretur.

16 
Quo proelio bellum Venetorum totiusque orae maritimae confectum est.
Nam cum omnis iuventus, omnes etiam gravioris aetatis in quibus aliquid
consilii aut dignitatis fuit eo convenerant, tum navium quod ubique fuerat
in unum locum coegerant; quibus amissis reliqui neque quo se reciperent
neque quem ad modum oppida defenderent habebant. Itaque se suaque omnia
Caesari dediderunt. In quos eo gravius Caesar vindicandum statuit quo
diligentius in reliquum tempus a barbaris ius legatorum conservaretur.
Itaque omni senatu necato reliquos sub corona vendidit.

17 
Dum haec in Venetis geruntur, Q. Titurius Sabinus cum iis copiis quas a Caesare
acceperat in fines Venellorum pervenit. His praeerat Viridovix ac summam
imperii tenebat earum omnium civitatum quae defecerant, ex quibus exercitum
[magnasque copias] coegerat; atque his paucis diebus Aulerci Eburovices
Lexoviique, senatu suo interfecto quod auctores belli esse nolebant, portas
clauserunt seque cum Viridovice coniunxerunt; magnaque praeterea multitudo
undique ex Gallia perditorum hominum latronumque convenerat, quos spes
praedandi studiumque bellandi ab agri cultura et cotidiano labore
revocabat. Sabinus idoneo omnibus rebus loco castris sese tenebat, cum
Viridovix contra eum duorum milium spatio consedisset cotidieque productis
copiis pugnandi potestatem faceret, ut iam non solum hostibus in
contemptionem Sabinus veniret, sed etiam nostrorum militum vocibus non
nihil carperetur; tantamque opinionem timoris praebuit ut iam ad vallum
castrorum hostes accedere auderent. Id ea de causa faciebat quod cum tanta
multitudine hostium, praesertim eo absente qui summam imperii teneret, nisi
aequo loco aut oportunitate aliqua data legato dimicandum non existimabat.

18 
Hac confirmata opinione timoris idoneum quendam hominem et callidum
deligit, Gallum, ex iis quos auxilii causa secum habebat. Huic magnis
praemiis pollicitationibusque persuadet uti ad hostes transeat, et quid
fieri velit edocet. Qui ubi pro perfuga ad eos venit, timorem Romanorum
proponit, quibus angustiis ipse Caesar a Venetis prematur docet, eque
longius abesse quin proxima nocte Sabinus clam ex castris exercitum educat
et ad Caesarem auxilii ferendi causa proficiscatur. Quod ubi auditum est,
conclamant omnes occasionem negotii bene gerendi amittendam non esse: ad
castra iri oportere. Multae res ad hoc consilium Gallos hortabantur:
superiorum dierum Sabini cunctatio, perfugae confirmatio, inopia
cibariorum, cui rei parum diligenter ab iis erat provisum, spes Venetici
belli, et quod fere libenter homines id quod volunt credunt. His rebus
adducti non prius Viridovicem reliquosque duces ex concilio dimittunt quam
ab iis sit concessum arma uti capiant et ad castra contendant. Qua re
concessa laeti, ut explorata victoria, sarmentis virgultisque collectis,
quibus fossas Romanorum compleant, ad castra pergunt.

19 
Locus erat castrorum editus et paulatim ab imo acclivis circiter
passus mille. Huc magno cursu contenderunt, ut quam minimum spatii ad se
colligendos armandosque Romanis daretur, exanimatique pervenerunt. Sabinus
suos hortatus cupientibus signum dat. Impeditis hostibus propter ea quae
ferebant onera subito duabus portis eruptionem fieri iubet. Factum est
oportunitate loci, hostium inscientia ac defatigatione, virtute militum et
superiorum pugnarum exercitatione, ut ne unum quidem nostrorum impetum
ferrent ac statim terga verterent. Quos impeditos integris viribus milites
nostri consecuti magnum numerum eorum occiderunt; reliquos equites
consectati paucos, qui ex fuga evaserant, reliquerunt. Sic uno tempore et
de navali pugna Sabinus et de Sabini victoria Caesar est certior factus,
civitatesque omnes se statim Titurio dediderunt. Nam ut ad bella
suscipienda Gallorum alacer ac promptus est animus, sic mollis ac minime
resistens ad calamitates ferendas mens eorum est.

20 
Eodem fere tempore P. Crassus., cum in Aquitaniam pervenisset, quae
[pars], ut ante dictum est, [et regionum latitudine et multitudine hominum]
tertia pars Galliae est [aestimanda], cum intellegeret in iis locis sibi
bellum gerendum ubi paucis ante annis L. Valerius Praeconinus legatus
exercitu pulso interfectus esset atque unde L. Manlius proconsul
impedimentis amissis profugisset, non mediocrem sibi diligentiam adhibendam
intellegebat. Itaque re frumentaria provisa, auxiliis equitatuque
comparato, multis praeterea viris fortibus Tolosa et Carcasone et Narbone,
quae sunt civitates Galliae provinciae finitimae, ex his regionibus
nominatim evocatis, in Sotiatium fines exercitum introduxit. Cuius adventu
cognito Sotiates magnis copiis coactis, equitatuque, quo plurimum valebant,
in itinere agmen nostrum adorti primum equestre proelium commiserunt,
deinde equitatu suo pulso atque insequentibus nostris subito pedestres
copias, quas in convalle in insidiis conlocaverant, ostenderunt. Hi nostros
disiectos adorti proelium renovarunt.

21 
Pugnatum est diu atque acriter, cum Sotiates superioribus victoriis
freti in sua virtute totius Aquitaniae salutem positam putarent, nostri
autem quid sine imperatore et sine reliquis legionibus adulescentulo duce
efficere possent perspici cuperent; tandem confecti vulneribus hostes terga
verterunt. Quorum magno numero interfecto Crassus ex itinere oppidum
Sotiatium oppugnare coepit. Quibus fortiter resistentibus vineas turresque
egit. Illi alias eruptione temptata, alias cuniculis ad aggerem vineasque
actis (cuius rei sunt longe peritissimi Aquitani, propterea quod multis
locis apud eos aerariae secturaeque sunt), ubi diligentia nostrorum nihil
his rebus profici posse intellexerunt, legatos ad Crassum mittunt seque in
deditionem ut recipiat petunt.

22 
Qua re impetrata arma tradere iussi faciunt. Atque in eam rem omnium
nostrorum intentis animis alia ex parte oppidi Adiatunnus, qui summam
imperii tenebat, cum DC devotis, quos illi soldurios appellant, quorum haec
est condicio, ut omnibus in vita commodis una cum iis fruantur quorum se
amicitiae dediderint, si quid his per vim accidat, aut eundem casum una
ferant aut sibi mortem consciscant; neque adhuc hominum memoria repertus
est quisquam qui, eo interfecto cuius se amicitiae devovisset, mortem
recusaret--- cum his Adiatunnus eruptionem facere conatus clamore ab ea
parte munitionis sublato cum ad arma milites concurrissent vehementerque
ibi pugnatum esset, repulsus in oppidum tamen uti eadem deditionis
condicione uteretur a Crasso impetravit.

23 
Armis obsidibusque acceptis, Crassus in fines Vocatium et Tarusatium
profectus est. Tum vero barbari commoti, quod oppidum et natura loci et
manu munitum paucis diebus quibus eo ventum erat expugnatum cognoverant,
legatos quoque versus dimittere, coniurare, obsides inter se dare, copias
parare coeperunt. Mittuntur etiam ad eas civitates legati quae sunt
citerioris Hispaniae finitimae Aquitaniae: inde auxilia ducesque
arcessuntur. Quorum adventu magna cum auctoritate et magna [cum] hominum
multitudine bellum gerere conantur. Duces vero ii deliguntur qui una cum Q.
Sertorio omnes annos fuerant summamque scientiam rei militaris habere
existimabantur. Hi consuetudine populi Romani loca capere, castra munire,
commeatibus nostros intercludere instituunt. Quod ubi Crassus animadvertit,
suas copias propter exiguitatem non facile diduci, hostem et vagari et vias
obsidere et castris satis praesidii relinquere, ob eam causam minus commode
frumentum commeatumque sibi supportari, in dies hostium numerum augeri, non
cunctandum existimavit quin pugna decertaret. Hac re ad consilium delata,
ubi omnes idem sentire intellexit, posterum diem pugnae constituit.

24 
Prima luce productis omnibus copiis duplici acie instituta, auxiliis
in mediam aciem coniectis, quid hostes consilii caperent expectabat. Illi,
etsi propter multitudinem et veterem belli gloriam paucitatemque nostrorum
se tuto dimicaturos existimabant, tamen tutius esse arbitrabantur obsessis
viis commeatu intercluso sine vulnere victoria potiri, et si propter
inopiam rei frumentariae Romani se recipere coepissent, impeditos in agmine
et sub sarcinis infirmiores animo adoriri cogitabant. Hoc consilio probato
ab ducibus, productis Romanorum copiis, sese castris tenebant. Hac re
perspecta Crassus, cum sua cunctatione atque opinione timoris hostes
nostros milites alacriores ad pugnandum effecissent atque omnium voces
audirentur expectari diutius non oportere quin ad castra iretur, cohortatus
suos omnibus cupientibus ad hostium castra contendit.

25 
Ibi cum alii fossas complerent, alii multis telis coniectis defensores
vallo munitionibusque depellerent, auxiliaresque, quibus ad pugnam non
multum Crassus confidebat, lapidibus telisque subministrandis et ad aggerem
caespitibus comportandis speciem atque opinionem pugnantium praeberent, cum
item ab hostibus constanter ac non timide pugnaretur telaque ex loco
superiore missa non frustra acciderent, equites circumitis hostium castris
Crasso renuntiaverunt non eadem esse diligentia ab decumana porta castra
munita facilemque aditum habere.

26 
Crassus equitum praefectos cohortatus, ut magnis praemiis
pollicitationibusque suos excitarent, quid fieri vellet ostendit. Illi, ut
erat imperatum, eductis iis cohortibus quae praesidio castris relictae
intritae ab labore erant, et longiore itinere circumductis, ne ex hostium
castris conspici possent, omnium oculis mentibusque ad pugnam intentis
celeriter ad eas quas diximus munitiones pervenerunt atque his prorutis
prius in hostium castris constiterunt quam plane ab his videri aut quid rei
gereretur cognosci posset. Tum vero clamore ab ea parte audito nostri
redintegratis viribus, quod plerumque in spe victoriae accidere consuevit,
acrius impugnare coeperunt. Hostes undique circumventi desperatis omnibus
rebus se per munitiones deicere et fuga salutem petere contenderunt. Quos
equitatus apertissimis campis consectatus ex milium L numero, quae ex
Aquitania Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta parte relicta,
multa nocte se in castra recepit.

27 
Hac audita pugna maxima pars Aquitaniae sese Crasso dedidit obsidesque
ultro misit; quo in numero fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Ptianii, Vocates,
Tarusates, Elusates, Gates, Ausci, Garumni, Sibusates, Cocosates: paucae
ultimae nationes anni tempore confisae, quod hiems suberat, id facere
neglexerunt.

28 
Eodem fere tempore Caesar, etsi prope exacta iam aestas erat, tamen,
quod omni Gallia pacata Morini Menapiique supererant, qui in armis essent
neque ad eum umquam legatos de pace misissent, arbitratus id bellum
celeriter confici posse eo exercitum duxit; qui longe alia ratione ac
reliqui Galli bellum gerere coeperunt. Nam quod intellegebant maximas
nationes, quae proelio contendissent, pulsas superatasque esse,
continentesque silvas ac paludes habebant, eo se suaque omnia contulerunt.
Ad quarum initium silvarum cum Caesar pervenisset castraque munire
instituisset neque hostis interim visus esset, dispersis in opere nostris
subito ex omnibus partibus silvae evolaverunt et in nostros impetum
fecerunt. Nostri celeriter arma ceperunt eosque in silvas repulerunt et
compluribus interfectis longius impeditioribus locis secuti paucos ex suis
deperdiderunt.

29 
Reliquis deinceps diebus Caesar silvas caedere instituit, et ne quis
inermibus imprudentibusque militibus ab latere impetus fieri posset, omnem
eam materiam quae erat caesa conversam ad hostem conlocabat et pro vallo ad
utrumque latus extruebat. Incredibili celeritate magno spatio paucis diebus
confecto, cum iam pecus atque extrema impedimenta a nostris tenerentur,
ipsi densiores silvas peterent, eius modi sunt tempestates consecutae uti
opus necessario intermitteretur et continuatione imbrium diutius sub
pellibus milites contineri non possent. Itaque vastatis omnibus eorum
agris, vicis aedificiisque incensis, Caesar exercitum reduxit et in
Aulercis Lexoviisque, reliquis item civitatibus quae proxime bellum
fecerant, in hibernis conlocavit.

en:Commentaries on the Gallic War/Book 3
es:Comentarios a la Guerra de las Galias: Libro 3
fr:La Guerre des Gaules/Livre III
pt:Comentários sobre a Guerra Gálica/III