De nominum analogia
Thomas de Vio Cardinalis Caietanus

			 DE NOMINUM ANALOGIA
Philosophia

			       CAPUT I

	 QUOTUPLEX SIT ANALOGIA, CUM DECLARATIONE PRIMI MODI

1. Inuitatus et ab ipsius rei obscuritate, et a nostri aeui flebili
profundarum litterarum penuria, de nominuin analogia in his
uacationibus tractatum edere intendo. Est siquidem eius notitia
necessaria adeo, ut sine illa non possit metaphysicam quispiam
discere, et multi in aliis scientiis ex eius ignorantia errores
procedant. Quod si ullo usquam tempore accidit, hac aetate id euenire
clara luce uidemus, dum analogiam, uel indisiunctionis, uel ordinis,
uel conceptus praecisi unitate, cum inaequalis participatione
constituunt. Ex dicendis namque patebit, opiniones huiusmodi a
ueritate, quae ultro se offerebat, per abrupta deuiasse.

2. Analogiae igitur uocabulum proportionem siue proportionalitatem (ut
a Graecis accepimus) in proposito sonat. Adeo tamen extensum
distinctumque est, ut multa nomina analoga abusiue dicamus; et
multarum distinctionum adunatio si fieret, confusionem pareret. Ne
tamen rectum obliqui iudicio priuetur, et singularitas in loquendo
accusetur, unica distinctione trimembri omnia comprehendemus, et a
minus proprie analogis ad uere analoga procedemus.

3. Ad tres ergo modos analogiae omnia analoga reducuntur: scilicet ad
analogiam inaequalitatis, et analogiam attributionis, et analogiam
proportionalitatis. Quamuis secundum ueram uocabuli proprietatem et
usum Aristotelis, ultimus modus tantum analogiam constituat, primus
autem alienus ab analogia omnino sit.

4. Analoga secundum inaequalitatem uocantur, quorum nomen est commune,
et ratio secundum illud nomen est omnino eadem, inaequaliter tamen
participata.  Et loquimur de inaequalitate perfectionis: ut corpus
nomen commune est corporibus inferioribus et superioribus, et ratio
omnium corporum (in quantum corpora sunt) eadem est. Quaerenti enim
quid est ignis in quantum corpus, dicetur: substantia trinae
dimensioni subiecta. Et similiter quaerenti: quid est caelum in
quantum corpus, etc. Non tamen secundum aequalem perfectionem ratio
corporeitatis est in inferioribus et superioribus corporibus.

5. Huiusmodi autem analoga Logicus uniuoca appellat, Philosophus uero
aequiuoca, eo quod ille intentiones considerat nominum, iste autem
naturas.  Unde et in X Metaph., text. ultim. Aristoteles dicit quod
corruptibili et incorruptibili nihil est commune uniuocum, despiciens
unitatem rationis seu conceptus tantum. Et in VII Physic., text. 13
dicitur iuxta genus latere aequiuocationes; quia huiusmodi analogia
cum unitate conceptus non dicit unam naturam simpliciter, sed multas
compatitur sub se naturas, ordinem inter se habentes, ut patet inter
species cuiuslibet generis, specialissimas et subalternas magis. Omne
enim genus analogum hoc modo appellari potest, (licet non multum
consueuerint nisi generalissima et his propinqua sic uocari), ut patet
de quantitate et qualitate in praedicamentis, et corpore, etc.

6. Hanc analogiam S. Thomas, in I Sent., dist. 19 uocat analogiam
secundum esse tantum, eo quod analogata parificantur in ratione
significata per illud nomen commune, sed non parificantur in esse
illius rationis. Perfectius enim esse habet in uno, quam in alio,
cuiuscumque generis ratio, ut in Metaphysica pluries patet. Non solum
enim planta est nobilior minera; sed corporeitas in planta est
nobilior corporeitate in minera: et sic de aliis.

7. Perhibet quoque huic analogiae testimonium Auerroes in XII Metaph.,
text.  2 dicens, cum unitate generis stare prioritatem et
posterioritatem eorum, quae sub genere sunt. Haec pro tanto analoga
uocantur, quia considerata inaequali perfectione inferiorum, per prius
et posterius ordine perfectionis de illis dicitur illud nomen
commune. Et iam in usum uenit, ut quasi synonime dicamus aliquid dici
analogice et dici per prius et posterius.  Abusio tamen uocabulorum
haec est; quoniam dici per prius et posterius, superius est ad dici
analogice. In huius modi autem analogis, quomodo inueniantur unitas,
abstractio, praedicatio, comparatio, demonstratio et alia huiusmodi,
non oportet determinare; quoniam uniuoca sunt secundum ueritatem, et
uniuocorum canones in eis seruandi sunt.

			       CAPUT II

	       ANALOGIA ATTRIBUTIONIS QUID SIT, ET QUOT
		 MODIS FIAT, ET QUAE EIUS CONDITIONES

8. Analoga autem secundum attributionem sunt, quorum nomen commune
est, ratio autem secundum illud nomen est eadem secundum terminum, et
diuersa secundum habitudines ad illum: ut sanum commune nomen est
medicinae, urinae et animali; et ratio omnium in quantum sana sunt, ad
unum terminum (sanitatem scilicet), diuersas dicit habitudines. Si
quis enim assignet quid est animal in quantum sanum, subiectum dicet
sanitatis; urinam uero in quantum sanam, signum sanitatis; medicinam
autem in quantum sanam, causam sanitatis proferet. Ubi clare patet,
rationem sani esse nec omnino eamdem, nec omnino diuersam; sed eamdem
secundum quid, et diuersam secundum quid. Est enim diuersitas
habitudinum, et identitas termini illarum habitudinum.

9. Quadrupliciter autem fieri potest huiusmodi analogia, secundum
quatuor genera causarum (uocando pro nunc causam exemplarem causam
formalem).  Contingit siquidem multa ad unum finem, et ad unum
efficiens, et ad unum exemplar, et ad unum subiectum, secundum aliquam
unam denominationem et attributionem diuersimode habere: ut patet ex
exemplis Aristotelis, IV Metaph., text. 2. Ad causam enim finalem
pertinet exemplum de sano in III Metaph., text. 2, ad efficientem uero
exemplum de medicinali ibidem positum; ad materialem autem analogia
entis ibidem subiuncta; ad exemplarem demum analogia boni, posita in I
Ethic., cap. 7.

10. Attribuuntur autem huic analogiae multae conditiones, ordinate se
consequentes: scilicet quod analogia ista sit secundum denominationem
extrinsecam tantum; ita quod primum analogatorum tantum est tale
formaliter, caetera autem denominantur talia extrinsece. Sanum enim
ipsum animal formaliter est; urina uero, medicina et alia huiusmodi,
sana denominantur, non a sanitate eis inhaerente, sed extrinsece, ab
illa animalis sanitate, significatiue uel causaliter, uel alio
modo. Et similiter idem est de medicatiuo et de substantia, quae sunt
formaliter in primo; in caeteris uero denominatiua significatione
denominantur et extrinsece. Boni quoque ratio in bono per essentiam
saluata, quo exemplariter caetera denominantur bona, in solo primo
bono formaliter inuenitur; reliqua uero extrinseca denominatione,
secundum illud bonum, bona dicuntur.

11. Sed diligenter aduertendum est, quod haec huiusmodi analogiae
conditio, scilicet quod non sit secundum genus causae formalis
inhaerentis, sed semper secundum aliquid extrinsecum, est formaliter
intelligenda et non materialiter: idest non est intelligendum per hoc,
quod omne nomen quod est analogum per attributionem, sit commune
analogatis sic, quod primo tantum conueniat formaliter, caeteris autem
extrinseca denominatione, ut de sano et medicinali accidit; ista enim
uniuersalis est falsa, ut patet de ente et bono; nec potest haberi ex
dictis, nisi materialiter intellectis. Sed est ex hoc intelligendum,
quod omne nomen analogum per attributionem ut sic, uel in quantum sic
analogum, commune est analogatis sic, quod primo conuenit formaliter,
reliquis autem extrinseca denominatione.  Hoc siquidem uerum est, ex
formali intellectu praecedentium; ex eisque manifeste sequitur. Ens
enim quamuis formaliter conueniat omnibus substantiis et accidentibus
etc., in quantum tamen entia, omnia dicuntur ab ente subiectiue ut
sic, sola substantia est ens formaliter; caetera autem entia dicuntur,
quia entis passiones uel generationes etc. sunt; licet entia
formaliter alia ratione dici possint.  Et simile est de bono. Licet
enim omnia entia bona sint, bonitatibus sibi formaliter inhaerentibus,
in quantum tamen bona dicuntur, bonitate prima effectiue aut finaliter
aut exemplariter, omnia alia nonnisi extrinseca denominatione bona
dicuntur: illamet bonitate, qua Deus ipse bonus formaliter in se est.

12. Et ex hac conditione statim infertur alia: scilicet quod illud
unum, ad quod diuersae habitudines terminantur in huiusmodi analogis,
est unum non solum ratione, sed numero. Quod dupliciter intelligi
potest, secundum quod analogata dupliciter sumi possunt: scilicet
uniuersaliter et particulariter.

Si enim sumantur analogata particulariter, illud unum necessario est
unum numero uere et positiue. Si autem sumantur uniuersaliter, illud
unum necessario est unum numero negatiue, idest non numeratur in illis
analogatis ut sic, quamuis in se sit uniuersale quoddam, et non unum
numero. Verbi gratia, si sumantur haec urina sana, haec medicina sana,
et hoc animal sanum: haec omnia dicuntur sana a sanitate quae est in
hoc animali, quam constat unam numero uere esse. Sortes enim dicitur
sanus, quia habet hanc sanitatem; medicina, quia illam facit; urina,
quia eamdem significat, etc.  Si uero sumantur animal sanum in
communi, et urina sana in communi et medicina sana in communi: sic,
formaliter loquendo, sanitas a qua huiusmodi sana dicuntur, non est
una numero in se: eo quod causae uniuersales effectibus uniuersalibus
comparandae sunt, ut II Phys., text. 39 dicitur. Et simile est de
signis, et instrumentis, et conseruatiuis, et aliis huiusmodi; sed est
una numero in istis analogatis negatiue. Non enim numeratur sanitas in
animali, urina et diaeta; quoniam non est alia sanitas in urina, et
alia in animali, et alia in diaeta.

13. Et sequitur conditio ista ex praecedenti: quoniam commune secundum
denominationem extrinsecam non numerat id a quo denominatio sumitur in
denominatis, sicut uniuocum multiplicatur in suis uniuocatis; et
propter hoc dicitur unum ratione tantum, et non unum numero in suis
uniuocatis. Alia est enim animalitas hominis, et alia equi, et alia
bouis, animalis nomine adunatae in una ratione.

14. Ex hac autem conditione infertur alia, quod scilicet primum
analogatum ponitur in definitione caeterorum, secundum illud nomen
analogum; quoniam caetera non suscipiunt illud nomen, nisi per
attributionem ad primum, in quo formaliter saluatur eius ratio. Cadit
siquidem in ratione medicinae, et diaetae, et urinae etc., in quantum
sanae sunt, animalis sanitas: sine qua intelligi caetera sana non
possunt. Et simile est de aliis iudicium.

15. Ex hoc autem sequitur ulterius, quod nomen sic analogum, unum
certum significatum commune omnibus partialibus eius modis, seu
omnibus analogatis, non habet. Et consequenter, quod nec conceptum
obiectiuum, nec conceptum formalem abstrahentem a conceptibus
analogatorum habet; sed sola uox cum identitate termini diuersimode
respecti communis est: ita quod cum in hac analogia sint tria: uox
scilicet, terminus et respectus diuersi ad illum; nomen analogum
terminum quidem distincte significat, ut sanum sanitatem; respectus
autem diuersos ita indeterminate et confuse importat, ut primum
distincte uel quasi distincte ostendat, caeteros autem confuse, et per
reductionem ad primum. Sanum enim respectus multos ad sanitatem, puta
habentis, significantis, causantis, etc., sic in una uoce sanitatem
distincte importante confundit, ut respectum primum scilicet habentis
seu subiecti, distincte significet (Sanum enim absolute dicimus
sanitatem habentem, ut subiectum); caeteros autem respectus
indeterminate importat et per attributionem ad primum, sicut patet ex
dictis.

16. Et propter hoc tria de huiusmodi analogo dicuntur: scilicet quod
commune est omnibus analogatis non secundum uocem tantum; - et quod
simpliciter prolatum stat pro primo; - et quod non est prius primo
analogato, in quo tota sua ratio formaliter saluatur. Primum quidem
peculiarius significat, et super omnia analogata superius significatum
non habet.

17. Diuiditur autem a sancto Thoma analogia haec in analogiam duorum
ad tertium, ut urinae et medicinae ad animal sanum; et in analogiam
unius ad alterum, ut urinae uel medicinae ad animal sanum

18. Nec habet ista diuisio alia membra a supradictis: quoniam haec
circuit analogiam secundum omnia genera causarum. Sed ad hoc facta
est, ut ostendatur differenter suscipi nomen analogum, quando ponitur
primum analogatum ex una parte, et caetera ex altera parte; et quando
secundorum analogatorum unum hinc et alterum inde ponitur, secundum
quodcumque genus causae analogia fiat. Primo enim et caeteris sic
commune est analogum, ut nihil eis prius ponat aut significet: et
propterea uocatur analogia unius ad alterum, ponendo omnia alia a
primo, loco unius. Secundis autem analogatis sic commune est nomen
analogum, ut aliquid omnibus eis prius ponat: primum scilicet ad quod
omnia secunda attribuuntur. Et uocatur analogia duorum ad tertium, uel
multorum ad unum: quia non inter se est attributio, sed ad primum.

19. Appellantur autem haec analoga a Logico aequiuoca, ut in principio
Praedicamentorum patet, ubi animal aequiuocum dicitur ad animal uerum
et animal pictum. Animal enim pictum non pure aequiuoce, sed per
attributionem ad animal uerum, animal dicitur; et in ratione eius in
quantum animal manifeste patet animal uerum accipi. Quaerenti enim:
quid est animal pictum in eo quod animal? respondebitur: imago
animalis ueri.

20. A philosophis uero Graecis, nomina ex uno, uel ad unum, aut in
uno, et media inter aequiuoca et uniuoca dicuntur, ut pluries in
Metaphysica patet; et expresse in I Ethic. huiusmodi nomina contra
analoga distinguuntur, ut infra amplius dicetur. A Latinis autem
uocantur analoga uel aequiuoca a consilio.

21. Hanc analogiam S. Thomas in I Sent., dist. 19, q. 5 a. 2 ad 1
uocat analogiam secundum intentionem, et non secundum esse: eo quod,
nomen analogum non sit hic commune secundum esse, idest formaliter;
sed secundum intentionem, idest secundum denominationem. Ut enim ex
dictis patet, in hac analogia nomen commune non saluatur formaliter
nisi in primo; de caeteris autem extrinseca denominatione
dicitur. Haec ideo apud Latinos analoga dicuntur: quia proportiones
diuersas ad unum dicunt, extenso proportionis nomine ad omnem
habitudinem. Abusiua tamen locutio haec est, quamuis longe minor quam
prima.

22. Quomodo autem de huiusmodi analogis sit scientia, et
contradictiones et demonstrationes, et consequentiae et alia huiusmodi
de eis fiant, ex dictis, et consuetudine Aristotelis patet. Oportet
enim significationes diuersas prius distinguere (propter quod ambigua
apud Arabes haec dicuntur), et deinde a primo ad alia procedere, sicut
a centro ad circumferentiam diuersis proceditur uiis.

			      CAPUT III

	DE ANALOGIA PROPORTIONALITATIS: QUID SIT ET QUOTUPLEX
	      SIT, ET QUOD SOLA PROPRIE ANALOGIA VOCETUR

23. Ex abusiue igitur analogis ad proprie analogiam ascendendo,
dicimus: analoga secundum proportionalitatem dici, quorum nomen est
commune, et ratio secundum illud nomen est proportionaliter eadem. Vel
sic: Analoga secundum proportionalitatem dicuntur, quorum nomen
commune est, et ratio secundum illud nomen est similis secundum
proportionem: ut uidere corporali uisione, et uidere intellectualiter,
communi nomine uocantur uidere; quia sicut intelligere, rem animae
offert, ita uidere corpori animato.

24. Quamuis autem proportio uocetur certa habitudo unius quantitatis
ad aliam, secundum quod dicimus quatuor duplam proportionem habere ad
duo; et proportionalitas dicatur similitudo duarum proportionum,
secundum quod dicimus ita se habere octo ad quatuor quemadmodum sex ad
tria: utrobique enim dupla proportio est, etc.; transtulerunt tamen
Philosophi proportionis nomen ad omnem habitudinem conformitatis,
commensurationis, capacitatis, etc. Et consequenter proportionalitatem
extenderunt ad omnem similitudinem habitudinum. Et sic in proposito
uocabulis istis utimur.

25. Fit autem duobus modis analogia haec: scilicet metaphorice et
proprie.  Metaphorice quidem, quando nomen illud commune absolute unam
habet rationem formalem, quae in uno analogatorum saluatur, et per
metaphoram de alio dicitur: ut ridere unam secundum se rationem habet,
analogum tamen metaphorice est uero risui, et prato uirenti, aut
fortunae successui; sic enim significamus haec se habere, quemadmodum
homo ridens. Et huiusmodi analogia sacra Scriptura plena est, de Deo
metaphorice notitiam tradens.

26. Proprie uero fit, quando nomen illud commune in utroque
analogatorum absque metaphoris dicitur: ut principium in corde
respectu animalis, et in fundamento respectu domus saluatur. Quod, ut
Auerroes in comm. septimo I Ethic. ait, proportionaliter de eis
dicitur.

27. Praeponitur autem analogia haec caeteris antedictis dignitate et
nomine.  Dignitate quidem, quia haec fit secundum genus causae
formalis inhaerentis: quoniam praedicat ea, quae singulis
inhaerent. Altera uero secundum extrinsecam denominationem fit.

28. Nomine autem, quia analoga nomina apud Graecos (a quibus uocabulum
habuimus) haec tantum dicuntur; ut ex Aristotele etiam colligitur, qui
in Metaphysica nomina quae dicimus analoga per attributionem, ex uno,
uel ad unum, uel in uno uocat: ut patet in principio IV et in VII,
text. 15. In V autem Metaphysicae, cap. de uno, text. 12, definiens
unum secundum analogiam, ut synonimis utitur unum analogia et unum
proportione; et definit ea esse, « quaecumque se habent ut aliud ad
aliud »: aperte insinuans illam esse proprie analogatorum
definitionem, quam diximus. Quod tamen clarius habetur in Arabica
translatione, ubi dicitur: « Illa quae sunt unum secundum
aequalitatem, scilicet proportionalem, sunt quorum proportio est una,
sicut proportio alicuius rei ad aliam rem ». Ubi Auerroes exponens
ait: « Et illa dicuntur unum, quae sunt unum secundum
proportionalitatem; sicut dicitur, quod proportio rectoris ad
ciuitatem et gubernatoris ad nauem, est una ». In secundo quoque
Posteriorum, cap. XIII huiusmodi nomina proportionalia, analoga uocat.
Et quod plus est, in I Ethic., cap. 7 distinguit supradicta nomina ad
unum aut ex uno, contra analoga; dum, loquens de communitate boni ad
ea quae bona dicuntur, ait: « Non assimilantur a casu aequiuocis; sed
certe ei, quod est ab uno esse, uel ad unum omnia contendere, uel
magis secundum analogiam ».  Et subdens exemplum analogiae dicit: «
Sicut enim in corpore uisus, in anima intellectus ». In quibus uerbis
diligenti lectori, non solum nomen analogiae hoc, quod diximus, sonare
docuit; sed praeferendam esse in praedicationibus metaphysicis hanc
insinuauit analogiam (in ly magis), ut S. Thomas ibidem propter
supradictam rationem optime exponit.

29. Scimus quidem secundum hanc analogiam rerum intrinsecas entitates,
bonitates, ueritates etc., quod ex priori analogia non scitur. Unde
sine huius analogiae notitia, processus metaphysicales absque arte
dicuntur.  Acciditque huiusmodi ignorantibus, quod antiquis
nescientibus logicam, ut in II Elenchorum dicitur. Nec fuit forte ab
Aristotelis tempore tam periculosus casus iste, sicut modo apud nos
est; quoniam blasphemare fere uidetur, qui metaphysicales terminos
analogos dicens, secundum proportionalitatem communes exponit. Cum
tamen Auerroes dicat super praedicto textu: « Et dignius his tribus
modis est, ut sit nomen boni dictum de eis secundum uiam, quae dicitur
de proportionalibus ».

30. Vocatur quoque a Sancto Thoma in I Sent., dist. 19, ubi supra,
analogia secundum esse et secundum intentionem; eo quod analogata
ista, nec in ratione communis nominis, nec in esse illius rationis
parificantur, et tamen tam in ratione illius nominis, quam in esse
eiusdem, proportionaliter, conueniunt. Sed quoniam, ut dictum est,
obscura et necessaria ualde res haec est, accurate distincteque
dilucidanda est per plura capitula.

			       CAPUT IV

	     QUOMODO ANALOGUM AB ANALOGATIS DISTINGUATUR

31. Quoniam autem analogia media est inter aequiuocationem puram et
uniuocationem, ex extremis natura medii declaranda est. Et quia in
nominibus tria inueniuntur, scilicet uox, conceptus in anima, et res
extra, seu conceptus obiectiuus: ideo singula perlustrando, dicendum
est, quomodo analogum ab analogatis distinguatur

32. Et a rebus incipiendo, quia priores conceptibus et nominibus sunt,
dicimus quod, nomine aequiuoco ita diuersae res significantur, quod ut
sic non nisi uoce adunantur. Uniuoco uero diuersae res ita
significantur, quod, ut sic, ad rem in se simpliciter unam abstractam
et praecisam in esse cognito ab eis, adunantur. Analogo autem nomine
res diuersae ita significantur, quod ut sic ad res diuersas secundum
proportionem unam uniuntur. Vocatur autem in proposito res, non solum
natura aliqua, sed quicumque gradus, quaecumque realitas, et
quodcumque reale in rebus inuentum.

33. Unde inter uniuocationem et analogiam haec est differentia: quod
res fundantes uniuocationem sunt sic ad inuicem similes, quod
fundamentum similitudinis in una est eiusdem rationis omnino cum
fundamento similitudinis in alia: ita quod nihil claudit in se unius
ratio, quod non claudat alterius ratio. Ac per hoc fundamentum
uniuocae similitudinis, in utroque extremorum aeque abstrahit ab ipsis
extremis. Res autem fundantes analogiam, sic sunt similes, quod
fundamentum similitudinis in una, diuersae est rationis simpliciter a
fundamento illius in alia: ita quod unius ratio non claudit id quod
claudit ratio alterius. Ac per hoc fundamentum analogae similitudinis,
in neutro extremorum oportet esse abstractum ab ipsis extremis; sed
remanent fundamenta distincta, similia tamen secundum proportionem;
propter quod eadem proportionaliter uel analogice dicuntur.

34. Et ut possint omnibus praedicta patere, declarantur exemplariter
in uniuocatione huius nominis animal, et analogia huius nominis
ens. Homo, bos, leo et caetera animalia, quia habent in se singulas
naturas sensitiuas, seu proprias animalitates, quas constat diuersas
secundum rem esse, et mutuo similes: sic quod in quocumque extremo,
puta homine aut leone, consideretur secundum se animalitas, quae est
similitudinis fundamentum, inuenitur aequaliter abstrahens ab eo in
quo est, et nihil includens in uno quod non in alio. Ideo et in rerum
natura fundant secundum suas animalitates similitudinem uniuocam, quae
identitas generica uocatur; et in esse cognito adunantur non ad duas
uel tres animalitates, sed unam tantum, quae animalis nomine in
concreto per se primo significatur, et uniuoce uocatur communi nomine
animal.  Omnium siquidem eorum, secundum quod naturas sensitiuas
habent, indistincta omnino est ratio ab omnibus abstracta, quae illius
rei, quam animalitatem uocauimus, adaequata est definitio. Substantia
autem quantitas, qualitas etc., quia non habent in suis quidditatibus
aliquid praedicto modo abstrahibile, puta entitatem, (quoniam supra
substantialitatem nihil amplius restat), ideo nullam substantialem
uniuocationem inter se compatiuntur.

35. Et quia cum hoc, quod non solum eorum quidditates sunt diuersae,
sed etiam primo diuersae; retinent similitudinem in hoc, quod
unumquodque eorum secundum suam proportionem habet esse; ideo et in
rerum natura non secundum aliquam eiusdem rationis in extremis sed
secundum proprias quidditates, ut commensuratas his propriis esse
fundant analogam idest proportionalem similitudinem.  Et in intellectu
adunantur ad tot res, quot sunt fundamenta, proportionis similitudine
unitas, significatas (propter illam similitudinem) entis nomine, et
analogice communi nomine uocantur ens. Differenter ergo res adunantur
sub nomine Analogo et Uniuoco.

36. Conceptus quoque mentalis non eodem modo inuenitur in uniuocis et
analogis: quoniam nomen uniuocum et omnia uniuocata ut sic, unum
tantum conceptum in mente habent perfecte et adaequate eis
correspondentem; quia fundamentum uniuocae similitudinis (quod
significatum formale est nominis uniuoci), unius omnino rationis est
in omnibus uniuocatis; ac per hoc in uno repraesentato, omnia
repraesentari necesse est.  In analogis uero, quoniam fundamenta
analogae similitudinis diuersarum rationum sunt simpliciter, et
eiusdem secundum quid, idest secundum proportionem: oportet duplicem
analogi mentalem conceptum distinguere, perfectum et imperfectum; et
dicere quod analogo et suis analogatis respondet unus conceptus
mentalis imperfectus, et tot perfecti, quot sunt analogata. Quia enim
unum analogatorum ut sic, simile est alteri: consequens est, quod
conceptus repraesentans unum, repraesentet alterum, iuxta illam
maximam: Quidquid assimilatur simili ut sic, assimilatur etiam illi,
cui illud tale est simile.

37. Quia uero talis similitudo secundum proportionem tantum est, quae
diuersam rationem in altero fundamento habet: conceptus perfecte
repraesentans unum analogatorum, a perfecta repraesentatione alterius
deficit; et per consequens oportet alterius analogati alterum
adaequatum conceptum esse. Unde et analogum unum habere mentalem
conceptum, et plures habere conceptus mentales: uerum est diuersimode;
quamuis simpliciter loquendo, magis debeat dici, analogi esse plures
conceptus; nisi loquendi occasio aliud exigat. Dico autem hoc: quoniam
cum secundum dicentes, analoga omnino carere uno conceptu mentali,
sermo est; unum eorum conceptum absolute dicere non est
reprehendendum.  Propter quod oportet solerti discretione lectorem uti
quando inuenitur scriptum, quod analogata conueniunt in una ratione,
et quando inuenitur dictum alibi, quod analogata non conueniunt in una
ratione.

38. Est ergo differentia inter analogiam et uniuocationem quoad
conceptum mentalem, ita quod uniuoci et uniuocatorum ut sic, unus est
conceptus perfecte et adaequate eis respondens, ut de conceptu
animalis patet.  Analogi uero et analogatorum ut sic, plures
necessario sunt conceptus perfecte ea repraesentantes, et unus est
conceptus imperfecte repraesentans.  Non tamen ita quod sit unus
conceptus adaequate respondens nomini analogo, et inadaequate
analogatis: quoniam secundum ueritatem nomen illud uniuocum esset; sed
ita quod conceptus unus repraesentans perfecte alterurn analogatum ut
sic, imperfecte repraesentat reliquum. Quoad uocem autem, non est
inter analoga et uniuoca differentia.

39. His autem praelibatis, intentum facile patere potest: quomodo
scilicet disfinguitur analogum, puta ens, ab analogatis, puta
substantia, quantitate et qualitate. Uniuocum enim, puta animal,
distinguitur ab uniuocatis, puta homine et leone, quoad rem
significatam seu conceptum obiectiuum, et quoad conceptum mentalem,
sicut unum simpliciter abstractum etc., a multis simpliciter etc.
Analogum uero, quoad rem, seu conceptum obiectiuum, distinguitur sicut
unum proportione a multis simpliciter; uel (et idem est) sicut multa
ut similia secundum proportiones a multis absolute. Verbi gratia, ens
distinguitur a substantia et quantitate, non quia significat rem
quamdam eis communem; sed quia substantia quidditatem tantum
substantiae importat, et similiter quantitas quidditatem quantitatis
absolute significat; ens autem significat ambas quidditates, ut
similes secundum proportiones ad sua esse; et hoc est dicere ut easdem
proportionaliter.

40. Quoad conceptum autem mentalem adaequatum, hoc quoque eodem omnino
modo distinguitur. Secundum uero conceptum mentalem imperfectum,
quamuis distinguatur sicut unum simpliciter a multis simpliciter; non
tamen sicut unum abstrahens in repraesentando ab illis multis,
quemadmodum in uniuocis contingit. Quoniam, ut ex dictis patet,
conceptus ille, puta qualitatis, in quantum ens, alterius analogati,
idest ipsius qualitatis, secundum quod se habet ad suum esse, est
adaequate repraesentatiuus, et a qualitatis quidditate non abstrahens;
caeterorum uero, puta quantitatis et substantiae, imperfecte tantum
est repraesentatiuus, in quantum eis similis est proportionaliter.

			       CAPUT V

	     QUALIS SIT ABSTRACTIO ANALOGI AB ANALOGATIS

41. Oportet autem ex praemissis ostendere, qualiter analogum abstrahat
ab his, quibus commune secundum analogiam dicitur, puta qualiter ens
abstrahat a substantia et quantitate. Insurgit siquidem difficultas
quaedam in re hac, et ex parte rerum, et ex parte conceptus.  Ex parte
siquidem rerum, quia uidetur analogi nominis res significata, eodem
abstrahibilis et abstracta modo, quo res uniuoco nomine
significata. Quoniam cum, ut in V Metaph. dicitur, unum in qualitate
faciat simile, nulla apparet ratio, cur a quibusdam similibus sit una
res abstrahibilis, et a quibusdam non; licet euidens ratio sit, cur ab
his similibus, puta Sorte et Platone, abstrahibilis sit res magis una,
et ab illis, puta homine et lapide, minus una. Unde si substantia et
quantitas assimilantur in hoc, quod utraque est ens, et consequenter
in eis est aliquid unum, quod est fundamentum illius similitudinis:
quid uetat ab eis abstrahi rem unam utrique communem?

42. Ex parte uero conceptus, quia uidetur eodem modo conceptus analogi
abstrahere ab analogatis, sicut uniuocum ab uniuocatis: eo quod
analogum nomen importat in confuso singulas proportiones analogatorum,
et distincte non significat nisi proportionem in communi. Verbi
gratia, ens non significat habens se ad esse sic uel sic, puta ut
substantia, aut ut quantitas; sed si proportionale nomen est,
significare uidetur, habens se ad esse secundum aliquam proportionem,
quaecumque illa sit. Hoc autem constat esse aeque abstractum a
substantia et a quantitate; et consequenter per modum uniuoci in
analogis abstractio conceptus apparet.

43. Ut autem euidens fiat huius ambiguitatis determinatio, sciendum
est, quod licet abstrahere diuersa significet, cum dicimus intellectum
abstrahere animal ab homine et equo, et cum dicimus animal abstrahere
ab homine et equo: eo quod tunc significat ipsam intellectus
operationem attingentem in eis unum et non alia; nunc uero significat
extrinsecam denominationem ab illa intellectus operatione, qua res
cognita abstracta denominatur: in unum tamen et idem semper tendit,
quoniam semper sonat intelligi unum, non intellecto altero.

44. Ideoque nihil aliud est agere de abstractione analogi ab
analogatis quam inquirere et determinare, quomodo res significata
analogo nomine intelligi possit, non cointellectis analogatis; et
quomodo conceptus illius habeatur, absque conceptibus istorum.

45. Cum igitur ex supradictis, et ex ipso analogiae uocabulo pateat,
quod analogo nomine non simpliciter una res, sed res proportione una
significatur, talis autem idem est quod res diuersae, ut similes
proportionaliter: facile deduci potest, quod res analoga potest quidem
intelligi, non cointellectis analogatis, et consequenter abstrahere ab
eis.

46. Sed non sicut in uniuocis res una, (puta natura sensitiua, seu
animal intelligitur, non cointellectis omnino natura humana et equina
ut sic), sed sicut duae res ut proportionaliter similes intelliguntur,
non cointellectis ipsismet duabus rebus secundum suas proprias naturas
absolute. Ita quod analogi abstractio non consistit in cognitione
unius et non cognitione alterius; sed in unius et eiusdem
intellectione ut sic, et non intellectione absolute. Verbi gratia,
entis abstractio non consistit in hoc, quod entitas apprehenditur, et
substantia aut quantitas non; sed in hoc: quod substantia aut
quantitas apprehenditur ut sic se habens ad proprium esse; (in hoc
enim similitudo proportionalis attenditur) et non apprehenditur
substantia, aut quantitas absolute. Et simile est de aliis rebus
analogis, quales sunt fere omnes metaphysicales.

47. Unde concedi potest, rem analogam abstrahere, et non abstrahere ab
analogatis diuersimode. Abstrahit quidem, pro quanto abstrahit ab eis,
quemadmodum res ut sic, idest ut res similis alteri proportionaliter
abstrahit a se absolute sumpta. Non abstrahit uero, pro quanto res ut
sic accepta seipsam necessario includit, et absque seipsa intelligi
non potest.  Quod de uniuocis dici non potest: quia res uniuoca,
absque aliis quibus est uniuoce communis, intelligitur sic, quod res
in suo intellectu nullo modo actualiter includit ea quibus est comm
unis, ut patet de animali

48. Obiectioni autem in oppositum adductae, ex analogae similitudinis
natura facile satisfit, dicendo, quod cum unum multipliciter dicatur,
non oportet omnem similitudinem attendi secundum unum simpliciter; sed
quandoque sufficit, quod unum secundum proportionem faciat
simile. Unum autem proportionaliter non est simpliciter unum; sed
multa similia secundum proportiones, a quibus ideo non potest abstrahi
res una simpliciter: quia similitudo ipsa proportionalis tantum est,
et fundamentum non est unum nisi proportionaliter

49. De ratione siquidem unius proportionaliter est habere quatuor
terminos (ut in V Ethicorum dicitur). Quoniam proportionalitas qua
similitudo proportionum fit, inter quatuor ad minus, (quae duarum
proportionum extrema sunt), necessario est; et consequenter unum
proportione non unificatur simpliciter, sed distinctionem retinens,
unum pro tanto est et dicitur, pro quanto proportionibus dissimilibus
diuisum non est. Unde sicut non est alia ratio quare unum
proportionaliter non est unum absolute, nisi quia ista est eius ratio
formalis; ita non est quaerenda alia ratio, cur a similibus
proportionaliter non potest abstrahi res una; hoc enim ideo est, quia
similitudo proportionalis talem in sua ratione diuersitatem
includit. Et accidit ulterius procedentibus, ut quaerant id, quod sub
quaestione non cadit: ut quare homo est animal rationale, etc.

50. De abstractione quoque conceptus, eodem modo est dicendum:
abstrahit enim conceptus analogi nominis non sicut unum simpliciter,
sed sicut unum proportione, seu simile secundum proportiones a multis
absolute.

51. Sed quia in obiciendo tangitur de abstractione conceptus analogi a
specialibus conceptibus illius analogiae, et abusiue analogata ibidem
uocantur partiales analogi rationes; ideo diligenter cauendum est, ne
apparentia in obiectione tacta in illum errorem ducat, qui ibi
tangitur.  Sciendum siquidem est, quod licet in analogis secundum
attributionem in hoc omnia analogata conueniant, quod eamdem formam
omnino respiciunt, ita quod non solum conueniunt in uno termino, sed
in hoc, quod est respicere illum: erroneum tamen est, analogo per
attributionem conceptum unum respectus in communi ad illum terminum,
per abstractionem a tali et tali respectu, attribuere. Verbi gratia:
animal in quantum sanum, urina in quantum sana, et medicina in quantum
sana, licet conueniant et in sanitate tamquam termino: cuius animal
est subiectum, urina signum, et medicina causa; et conueniant in hoc,
quod est respicere sanitatem (quodlibet enim eorum sanitatem respicit,
licet diuersimode); ab his tamen specialibus respectibus non
abstrahitur respectus in communi ad sanitatem, importatus nomine sani,
in cuius conceptu omnes speciales respectus ad sanitatem, confuse et
in potentia clauduntur.

52. Falsum enim est, quod sanum significet hoc quod dico, respiciens
uel aliqualiter se habens ad sanitatem. Tum quia sic sani nomen
uniuocum uere esset ad urinam et animal etc., ut patet ex uniuocorum
definitione. Tum quia hoc est contra intentionem dicentium, urinam aut
diaetam sanam.  Percunctantibus siquidem, quid est urina in quantum
sana, non respondetur: respiciens sanitatem; sed omnes respectum illum
specificant respondentes: signum sanitatis; et similiter de diaeta
respondetur, quod est conseruatiua sanitatis, etc. Tum quia contra
omnes Philosophos et Logicos (hucusque a me uisos) hoc est.

53. Sicut autem in praedictis analogis praedictus cauendus est error,
ita in analogis secundum proportionem (quae sola simpliciter analoga
sunt) similis cauendus est error, ex simili causa apparentiae
firmitatem trahens.  Quia enim analogata conueniunt in hoc, quod
unumquodque eorum commensuratum seu proportionatum est (licet
diuersimode), credi potest quod ab his specialibus proportionibus
abstrahatur proportionatum in communi, et nomine analogo
significetur. Ac per hoc analogum habeat conceptum unum, in quo
confuse et in potentia claudantur omnes speciales proportiones
analogatorum; uerbi gratia, ut quia substantia proportionata est suo
esse, et similiter quantitas et qualitas (licet diuersimode) ideo a
substantia et quantitate et qualitate etc., diuersimode proportionatis
suis esse, abstrahatur res seu quidditas proportionem habens ad esse,
qualiscumque sit illa proportio, et hoc sit entis primarium
significatum, in quo omnes speciales proportiones substantiae
quantitatis et qualitatis etc., ad sua esse confuse claudantur et in
potentia.

54. Sed hoc falsissimum est. Tum quia hoc quod dicitur, scilicet res
proportionata ad hoc quod sit, non est res una simpliciter etiam in
esse obiectiuo, nisi chimerice. Tum quia proportionalia nomina uniuoca
essent (ut patet ex uniuocorum definitione), et consequenter periret
proportionalitatis ratio, quae extrema unum simpliciter esse non
compatitur; et sic essent proportionalia et non proportionalia: quod
intellectus capere nullo modo potest. Tum quia contra Aristotelis
auctoritatem, in II Poster. inferius adducendam, et adductam ex I
Ethic., et S. Doctorem et Auerroem et Albertum expresse est.  Unde
confusio, qua analogum tam secundum attributionem quam secundum
proportionem, importat speciales habitudines aut proportiones: non est
confusio plurium conceptuum in uno communi conceptu; sed est confusio
significationum in una uoce, licet difformiter. Quoniam in analogia
attributionis uox analoga primum distincte significat, caetera autem
confuse. In analogia uero proportionis, nomen analogum ad omnes suas
significationes indistincte se habere permittitur.

55. Cautum tamen et attentum oportet hic esse; quia cum analogi
rationes dupliciter sumi possint: scilicet secundum se, et ut eaedem
et ipsae ut eaedem propter identitatis proportionalis naturam non
abstrahant a seipsis, et tamen aliquid conuenit eis ratione
identitatis, seu in quantum eaedem sunt, quod non conuenit eis ratione
diuersitatis, ut patet de communibus eis: uidetur quod duo
incompossibilia secundum apparentiam, analogi rationibus conueniant;
scilicet quod ipsae ut eaedem non abstrahant a seipsis, et quod ipsae
ut eaedem aliquid causent et habeant, quod non ut diuersae;
reduplicarique possint ut eaedem, non reduplicatis ut diuersae sunt.
Haec enim non solum compossibiliter, sed necessario sibi simul
uindicat identitas proportionalis; quoniam et extrema uniri omnino non
patiens, ab eis abstrahi omnino non permittit; et extrema aliqualiter
indiuisa et eadem ponens, ut eadem ea considerabilia et reduplicabilia
exigit.

56. Sicque fit, ut in analogo secundum identitatem in se clausam, ad
diuersitatem rationum in se quoque clausam comparato, abstractio
quaedam, quae non tam abstractio quam quidam abstractionis modus est
inueniatur; propter quam non solum ab analogatis (puta substantia et
quantitate), analogum (puta ens), abstrahere dicitur, ut supra
diximus; sed ab ipsis eius rationibus, seu a diuersitate ipsarum
rationum eius: puta rationis entis in substantia, et rationis entis in
quantitate.  Non quia quamdam rationem eis communem dicat: quia hoc
est fatuum; nec quia illae rationes sint omnino eaedem, aut eas omnino
uniat: quia sic non esset analogum, sed uniuocum; sed quia eas
proportionaliter adunans, et ut easdem proportionaliter significans,
ut easdem considerandas offert: annexa inseparabiliter, diuersitate
quasi seclusa; et identitate proportionali unit, et confundit
quodammodo diuersitatem rationum.

57. Sicque non sola significationum in uoce confusio, analogo
conuenit, sed confusio quaedam conceptuum, seu rationum fit in
identitate eorum proportionali, sic tamen ut non tam conceptus, quam
eorum diuersitas confundatur.  Et quoniam analogum talem identitatem
praecipue importat, et tali confusione frequenter utimur; analoga
nomina ab omni rationum eius diuersitate abstrahere dicentes, dum
confuse pro omnibus supponere ipsum pluries exponimus, ideo non
mediocri opus est uigilantia, ne in uniuocationem labi contingat.

58. Abstrahit ergo analogum a suis analogatis, puta ens a substantia
et quantitate, sicut unum proportione a multis; seu sicut similia
proportionaliter a seipsis absolute, tam quoad conceptum obiectiuum,
quam mentalem, siue sit sermo de abstractione totali siue de
formali. Hae enim abstractiones non differunt in eodem, nisi secundum
praecisionem et non praecisionem, ut alibi declarauimus. Unde nihil
aliud est dicere ens abstractum a naturis praedicamentorum
abstractione formali, quam dicere naturas praedicamentales
proportionales ad sua esse ut sic praecise; a specialibus autem seu
singulis analogiae rationibus extremis, non tertio conceptu simplici,
sed uoce communi et identitate proportionali earumdem, quodammodo
abstrahit.

			       CAPUT VI

	  QUALIS SIT PRAEDICATIO ANALOGI DE SUIS ANALOGATIS

59. Videbitur autem forte alicui ex his, quod praedicatio analogi de
suis analogatis, puta entis de substantia et quantitate, aut formae de
anima et albedine etc., sit sicut praedicatio aequiuoci de suis
aequiuocatis; ita quod non sit praedicatio superioris de suis
inferioribus, nec communioris de minus communi, nisi sola uoce; sed
eiusdem de seipso. Non est enim analogo una res significata, quae in
utroque analogatorum saluetur; absque hoc autem praedicatio
communioris aut superioris non inuenitur secundum intrinsecam
denominationem, seu inexsistentiam. Sic enim analogum secundum
proportionalitatem commune esse dictum est.

60. Fouere quoque potest non parum opinionem hanc processus iuxta I
Topicorum. Aut scilicet analogum est praedicatum conuertibile, aut
inconuertibile, seclusa uocis communitate. Et cum constet non esse
inconuertibile, - quoniam substantia ut sic se habens ad suum esse,
quod ens de substantia dictum praedicat, conuertitur cum substantia:
et similiter quantitas sic commensurata suo esse, cum quantitate
conuertitur, et sic de aliis, - consequens est, quod analogum tamquam
superius, de analogatis praedicari non possit. Superioris enim
intentionem suscipere non potest, quod conuertibile esse comprobatur.

61. Et quoniam secundum ueritatem analogum ut superius praedicatur de
analogatis, et non sola uoce commune est eis, sed conceptu unico
proportionaliter: cuius unitas ad hoc, quod praedicatum aliquod
superioris rationem habeat, sufficit: quia superius nihil aliud sonat,
quam unum praedicatum ad plura se extendens; unum autem non per
accidens, neque aggregatione, sicut aceruum lapidum; sed per se,
constat esse etiam unum proportione: ideo ad huius ueritatis
claritatem ex extremis procedendo, sciendum est, quod quia analogum
medium est inter uniuocum et pure aequiuocum: consequens est, quod
analogum aliquo modo idem, et non idem aliquo modo de suis praedicet
analogatis.  Et quia praedicat aliquid abstrahens aliquo modo a suis
analogatis, ut ex praemisso patet capite; consequens est, quod
comparetur ad sua analogata ut maius ad minora, seu ut superius ad
inferiora; licet non omnino unum secundum rationem sit, quod imponit.

62. Quod ut clarius pateat, figuraliter declaratur sic: Tam in
uniuocis, quam in aequiuocis, quam in analogis quatuor inueniuntur,
scilicet duae res ad minus, aequiuocatae, uniuocatae, aut analogatae;
et duae res, seu rerum rationes, aequiuocationem, uniuocationem aut
analogiam fundantes. Verbi gratia: In aequiuocatione canis inueniuntur
haec quatuor: scilicet canis marinus, et canis terrestris, et ratio
illius, et ratio istius secundum canis nomen. In uniuocatione quoque
animalis inueniuntur quatuor: scilicet homo, et bos, et natura
sensitiua hominis et natura sensitiua bouis, quae animalis
uniuocationem fundant. In analogia similiter entis quatuor sunt:
scilicet substantia et quantitas, et substantia in quantum
commensurata suo esse, et quantitas secundum quod suo esse
proportionatur.

63. Et licet prima duo, scilicet aequiuocata et analogata, eodem modo
quantum ad propositum spectat in omnibus his distinguantur, quia
ubilibet ex opposito condistincta sunt; altera tamen duo
uniuocationem, aequiuocationem et analogiam fundantia, diuersimode
unita aut distincta sunt.  In aequiuocis namque rationes illae, puta
canis marini et terrestris, sunt omnino diuersae secundum rationem; et
propter hoc id quod praedicat canis de marino cane, nullo modo
praedicat de terrestri, et e conuerso; et ideo sola uoce communius aut
maius aequiuocatis dicitur et est.

64. In uniuocis uero res illae, puta animalitatis in boue et
animalitatis in leone, licet et numero et specie diuersae sint,
ratione tamen omnino eaedem sunt; ratio enim unius est omnino eadem
quod ratio alterius, et, e conuerso; et propter hoc id quidem quod
praedicat animal de homine, idem praedicat omnino de boue, et uniuocum
dicitur et superius homine, leone boueque.

65. In analogis autem res analogiam fundantes (puta quantitas ut sic
se habens ad esse, et substantia ut sic se habens ad esse), licet
diuersae sint et numero et specie et genere; ratione tamen eaedem sunt
non omnino, sed proportionaliter; quoniam unius ratio proportionaliter
eadem est alteri.

66. Et propterea, id quod praedicat analogum, puta ens de quantitate,
illud idem proportionaliter praedicat de substantia, et e conuerso;
est enim illudmet proportionaliter id quod in substantia ponit, et e
conuerso. Et propter hoc analogum, puta ens, non sola uoce communius,
maius aut superius analogatis est; sed conceptu, ut dictum est,
proportionaliter uno. Ita quod analogum et uniuocum conueniunt in hoc,
quod utrumque communioris et superioris rationem habet. Differunt
autem in hoc, quod illud est superius analogice seu proportionaliter,
hoc uero uniuoce.

67. Et merito, quia fundamentum superioritatis utrobique saluatur,
uniuocationis autem non. Fundatur enim superioritas super identitate
rationis rei significatae, idest super hoc quod res significata
inuenitur non in hoc tantum, sed illamet non numero sed ratione
inuenitur in alio.  Uniuocatio autem supra modo identitatis omnimodae
scilicet identitate rationis rei significatae, idest super hoc quod
ratio rei significatae in illo et in isto est eadem omnino.

68. Quamuis enim in analogis hic identitatis modus non inueniatur,
quem in uniuocis inueniri pluries dictum est, identitas tamen ipsa
rationum inuenitur. Est namque identitas proportionalis, identitas
quaedam. Et ideo non minus analogum (puta ens) est praedicatum
superius, quam uniuocum (puta animal), sed alio modo: analogum enim
est superius proportionaliter, quia fundatur supra identitate
proportionali rationis rei significatae; uniuocum autem praecise et
simpliciter, quia supra omnimoda identitate rationis rei significatae
eius superioritas fundatur. Propter quod S. Thomas, superioritatis
fundamentum aspiciens, in V Metaph. dicit, quod ens est superius ad
omnia, sicut animal ad hominem et bouem.

69. Unde obiectiones ad oppositum adductae in hoc peccant, quod inter
identitatem et modum identitatis non distinguunt. Fatendum enim est,
quod ad hoc, quod aliquis terminus denominetur superior aut communior,
oportet ut rem unam et eamdem in utroque ponat; sed sophisma
consequentis committitur inferendo ex hoc: ergo oportet quod dicat rem
unam et eamdem omnino. Et est semper sermo de identitate secundum
rationem, seu definitionem. Identitas enim et unitas continent sub se
non solum unitatem et identitatem omnimodam, sed proportionalem, quae
in analogi nominis ratione saluatur. Negandum est igitur quod in
analogis non praedicetur idem de uno et de alio analogato: quoniam
unum et idem proportionaliter de omnibus analogatis dicitur; et
propterea inter praedicata non conuertibilia numerandum est. Quantitas
enim licet adaequet ens de quantitate uerificatum secundum rationem
omnino eamdem, non tamen secundum rationem illam proportionaliter:
quoniam entis ratio non alia proportionaliter ad substantiam et
quantitatem se extendit.  Verum quia analogum sonat identitatem
proportionalem, ideo huiusmodi rationibus formaliter respondendo,
nullo pacto concedendum est conuerti analogum cum analogato aliquo.

70. Ad materiam tamen descendendo, potest intrepide dici, quod quia
analogum rationem unam tantum proportionaliter praedicat, et unum
proportionaliter plura esse proportionibus similia manifestum est;
dupliciter potest secundum singulas rationes ad analogata
comparari. Uno modo absolute: et sic secundum singulas rationes cum
singulis analogatis conuertitur; quia nulla omnino una analogi ratio
in duobus analogatis inuenitur. Alio modo secundum identitatem
proportionalem, quam habet una cum altera: et sic cum nullo analogato
conuertitur, quoniam omnes analogi rationes indiuisae sunt
proportionaliter, et una est altera proportionaliter.  Et quia, ut
dictum est, analogum hanc sonat identitatem, ideo formaliter et
simpliciter loquendo, analogum inconuertibile et communius
praedicatum, concedendum est esse. Non tamen genus, aut species, aut
proprium, aut definitio, aut differentia, aut accidens uniuersaliter
est.  Nec propterea Aristoteles diminutus fuit aut Porphyrius, quoniam
praedicabile, quod unum est simpliciter, edocebant; ac per hoc inter
aequiuoca, analoga numerarunt.

71. Ex praedictis autem manifeste patet, quod analogum non conceptum
disiunctum, nec unum praecisum inaequaliter participatum, nec unum
ordine; sed conceptum unum proportione dicit et praedicat. De ordine
tamen in analogis incluso inferius tractabitur. Unde cum dicitur de
homine, aut albedine, aut quocumque alio, quod est ens: non est
sensus, quod sit substantia, uel accidens; sed sic se habens ad esse.

72. Utor autem ly sic, quoniam de propriis nominibus proportionum ad
esse in actu exercito eas importantibus, disputare nolo ad praesens;
quoniam Metaphysici negotii opus hoc est, et exemplariter hic de ente
loquimur.  Simile siquidem est de actu, potentia, forma, materia,
principio, causa, et aliis huiusmodi, indicium.

			      CAPUT VII

       QUALIS SIT ANALOGATORUM SECUNDUM ANALOGI NOMEN DEFINITIO

73. Apparere quoque alicui poterit, quod in ratione unius analogati,
(puta qualitatis) secundum analogi (puta entis) nomen, alterius
analogati, puta substantiae, uel quantitatis ratio secundum idem nomen
analogi cadere debeat, sicut in analogia attributionis contingere
dictum est. Fundamentum autem inde apparentia haec sumit: quia ratio
unius analogati ut eadem proportionaliter est alteri, absque illa
altera exprimi nequit complete.  Dictum est autem, quod analogo nomine
rationes hae importantur, ut eadem proportionaliter sunt.

74. Et confirmat hoc expositio ipsa analogiae ab Aristotele, Auerroe
et S.  Thoma in I Ethic. posita. Exponunt enim quod bonum, seu
perfectio, analogice dicitur de uisu et intellectu, quia sicut uisus
in corpore, ita intellectus in anima perfectio est. Constat autem,
quod non est intelligibile hoc se habere sicut illud, nisi utrumque
extremorum percipiatur. Necessario igitur uidetur, unum analogatorum
secundum analogi nomen per aliud definiendum esse.

75. Ut autem liqueat huius ambiguitatis solutio, recolendum est
analoga haec dupliciter inueniri, scilicet proprie et
metaphorice. Diuersimode enim haec se habent ad propositam
quaestionem. In analogia siquidem secundum metaphoram, oportet unum in
alterius ratione poni, non indifferenter; sed proprie sumptum, in
ratione sui metaphorice sumpti claudi necesse est; quoniam impossibile
est intelligere quid sit aliquid secundum metaphoricum nomen, nisi
cognito illo, ad cuius metaphoram dicitur. Neque enim fieri potest, ut
intelligam quid sit pratum in eo quod ridens, nisi sciam quid
significet risus nomen proprie sumptum, ad cuius similitudinem dicitur
pratum ridere.

76. Est autem huius ratio radicalis, quia analogum metaphorice
sumptum, nihil aliud praedicat, quam hoc se habere ad similitudinem
illius, quod absque altero extremo intelligi nequit. Et propter hoc
huiusmodi analoga prius dicuntur de his, in quibus proprie saluantur,
et posterius de his, in quibus metaphorice inueniuntur et habent in
hoc affinitatem cum analogis secundum attributionem, ut patet.

77. In analogia uero, in qua nominis saluatur proprietas, nullum
analogi membrum per alterum definiri oportet, nisi forte gratia
materiae, ut S.  Thomas in qq. de Verit., q. 2, a. 11 docuit. Sunt
enim analogatorum rationes secundum analogi nomen quodammodo mediae
inter analoga secundum attributionem, et uniuoca. In analogis enim
secundum attributionem, primum definit reliqua. In uniuocis uero
neutrum alterum definit, sed unius definitio est completa alterius
definitio, et e conuerso. In analogis autem neutrum alterum definit;
sed unius definitio est proportionaliter alterius definitio. Et
loquimur semper de ratione secundum nomen commune. Verbi gratia, in
definitione cordis, secundum quod principium animalis, non ponitur
fundamentum secundum quod principium domus, nec e conuerso; sed eadem
proportionaliter est principii ratio utrobique, ut Commentator ubi
supra dicit.

78. Duabus autem opus est distinctionibus uti in hac re: ea scilicet,
quae in logica, traditur de actu signato et exercito; et ea quae a
metaphysico ut plurimum tractatur, de ordine rerum sub uno nomine ex
parte rei, et ex parte impositionis nominis.

79. Ex prima siquidem distinctione scimus duo. Primo, quod sicut
animal dictum de homine et de equo importans uniuocationem in actu
exercito, non praedicat de homine totum hoc, scilicet naturam
sensitiuam eamdem omnino secundum rationem naturae sensitiuae equi et
bouis, sed naturam sensitiuam simpliciter; quam tamen ad hoc, quod
uniuoca sit praedicatio, oportet omnino esse eamdem secundum rationem
naturae sensitiuae equi et bouis, - ita ens importans
proportionalitatem in actu exercito, non praedicat de quantitate totum
hoc, scilicet habens se ad esse sic proportionaliter sicut substantia,
aut qualitas ad suum esse; sed habens se ad esse sic absque alia
additione; quod tamen oportet, ad hoc quod analoga sit praedicatio,
idem proportionaliter esse cum altero, sic se habere ad esse quod de
substantia aut qualitate ens praedicat.

80. Secundo, quod sicut ex declaratione, qua manifestatur animal esse
uniuocum, quia dicit unam et eamdem omnino rationem in omnibus, non
fallimur, nec confundimur, nec uagamur circa hominis et bouis secundum
animalis nomen rationem; sed quiescimus, intuentes quod animal
exercet, quod uniuocorum definitio et expositio significat: - ita ex
hoc, quod declaratur ens aut bonum, aut quodcumque aliud esse
analogum, quia dicit rationes plures easdem proportionaliter, et
importat hoc se habere quemadmodum proportionaliter illud se habet ad
esse uel appetitum etc., non debemus turbari et inquirere in analogi
nominis (puta boni) ratione significationem istam; sed sat sit,
distinguendo inter actum signatum et exercitum, inspicere quod analogi
nominis ratio id exercet, quod analogi ratio et declaratio significat.

81. Ex his autem duobus patere iam potest intentum, quod scilicet non
oportet unum analogiae membrum per alterum definire, ex eo quod
analogum significat ea esse eadem proportionaliter, quoniam haec in
actu exercito significat.

82. Ex secunda uero distinctione scimus, non solum - quod praeposterus
est ordo rerum et significationum quandoque sub nomine analogo, ita
quod prior secundum rem ratio, posterior interdum significatione est
(ut de ente et bono et aliis huiusmodi communibus Deo et creaturis
accidit: ratio enim quam in Deo quodlibet horum ponit, significatione
quidem posterior, re autem prior est); et quod propter alterum horum
dicitur analogum praedicari de suis analogatis secundum prius et
posterius ipsam analogi rationem. - Sed etiam scimus, quod quando
ratio, quam ponit analogum in uno, ex ratione quam in altero ponit,
exponitur: non ideo fit, quia unum in alterius ratione cadat; sed quia
unius ratio posterior altera est significatione; et per priorem,
utpote notiorem declaratur: ut S. Thomas in I p., q. XIII, art. 2
fecit: declarans quod, dicendo: Deus est bonus: sensus est, id quod
bonitatem in creaturis dicimus, praeexsistit in Deo proportionaliter
etc. Et eadem intelligendum est ratione fieri, si posterior secundum
rem per priorem declaretur.  Non definit ergo analogum secundum unam
rationem, seipsum secundum alteram, licet exponat et declaret.

83. Obiectionibus autem in oppositum, quamuis ex dictis satisfactum
sit, formaliter responderi potest, quod cognosci aliqua ut eadem
proportionaliter, seu hoc se habere sicut illud, dupliciter
contingit. Uno modo formaliter, idest quoad relationem identitatis et
similitudinis, et sic absque extremis cognitio haec haberi non
potest. Alio modo fundamentaliter, et sic in ratione unius non cadit
reliquum; sed ratio unius est ratio alterius omnino, uel
proportionaliter. Constat autem quod analogum nomen, puta ens aut
bonum, non relationem identitatis aut similitudinis significat, sed
fundamentum; et ideo obiectiones quae iuxta primum sensum procedunt,
nihil concludunt contra intentum.  Patet autem facillime, haec esse
uera exempla de uniuocis, ponendo et applicando ad identitatem
uniuocationis. Significat namque nomen uniuocum plura, in quantum
eadem sunt uniuoce, seu secundum rationem omnino. Et identitatis
relatio in nullo extremorum absque altero intelligibilis est.

			      CAPUT VIII

		   QUALIS SIT IN ANALOGO COMPARATIO

84. Difficultas etiam non parua, quae multos inuasit ac superauit, de
comparatione in analogo, dilucidanda est. Creditum enim est a
quibusdam, quod non posset, analogia posita, sermo ille nisi extorte
exponi, quo unum analogatum magis aut perfectius tale secundum analogi
nomen diceretur. Verbi gratia: substantia est magis, aut perfectius
ens quam quantitas. Moti sunt autem ex eo, quod comparatio in uno
communi, utrinque facienda est, etiam secundum grammaticos; quod in
analogo non inueniri uidetur.

85. Et potest formari ratio pro eis talis: Aut comparantur analogata
in una communi eis ratione, aut in suis rationibus. Non in ratione
communi: quia illa analogum caret; nec in rationibus propriis: quia
tunc falsum est, substantiam magis esse ens quam quantitatem. Non enim
minus aut imperfectius quantitas est sua ratio, quam ens in ea ponit,
quam substantia sua etc.  Nullo igitur modo uidetur comparationem cum
analogia saluari posse.

86. Succumbitur autem difficultati huic, quia proprium comparationis
fundamentum non consideratur. Fundatur enim super identitate seu
unitate rei, in qua fit comparatio, et non super modo identitatis aut
unitatis; sicut de intentione superioritatis praedictum est. Unde cum
analogum ex dictis constet rem unam, licet proportionaliter, dicere;
nihil prohibet in ipso comparari analogata, licet non eo modo, quo
uniuoca fit comparatio.

87. Ad comparationem siquidem cum requirantur et sufficiant haec tria:
scilicet distinctio extremorum, et identitas eius, in quo fit
comparatio, et modus essendi illius in extremis, scilicet eaque, uel
magis aut minus perfecte; sub identitate autem seu unitate,
proportionalis unitas seu identitas contineatur, consequens est, quod
si in diuersis idem proportionaliter eaque uel magis aut minus
perfecte esse habet, comparatio secundum illud proportionale fieri
possit, comparatione non uniuoca, sed analoga.

88. Sicut enim, quia natura sensitiua est in boue, et illamet omnino
secundum rationem est in homine, et perfectius esse habet in homine
quam in boue: homo perfectius animal boue dicitur, uniuoca
comparatione; sic quia sic se habere ad esse est in substantia, et hoc
idem proportionaliter est in quantitate, et imperfectius esse habet in
quantitate quam in substantia: dicitur substantia magis seu perfectius
ens, quam quantitas, analoga comparatione.  Unde S. Thomas in art. 7,
quaest. VII de Potentia Dei, tripliciter comparationem fieri docens,
duos modos analogicae comparationis ponit: aperte ex hoc insinuans,
comparationem non solum super identitate numerali, specifica aut
generica fundari, sed etiam proportionali.

89. Modi autem comparationis ibidem traditi sunt, hi scilicet secundum
solam quantitatem rei participatae: et sic unum album dicitur altero
albius. Vel extendendo, propter praesens propositum, hunc modum ad
omnem comparationem uniuocam, dicatur quod primus attenditur secundum
quantitatem rei participatae, eiusdem omnino secundum rationem, siue
illa ratio sit specifica, siue generica: ut calidum magis calidum
altero dicitur, et homo perfectius animal leone est.

90. Secundus uero modus attenditur secundum quod res aliqua in uno
inuenitur participatiue, in altero uero est per essentiam: quemadmodum
homo Platonicus longe perfectior homo esset nobis. Et abstractione
intellectus utendo, quemadmodum bonitas longe melior est quocumque
bono, quod participatiue bonum dicitur.

91. Tertius autem modus attenditur secundum quod res aliqua in uno
inuenitur formaliter et secundum se, in altero autem uirtualiter et
eleuatum ad rem superioris ordinis. Quemadmodum dicitur quod sol est
magis calidus quam ignis; uel quod calor perfectius esse habet in
sole, quam in igne.

92. Nec est dubium hos duos modos uniuocam comparationem impedire, ut
S.  Thomas ibidem dicit, et Aristoteles in I Ethic. de primo modo
testatur: ubi bonum commune non uniuoce, sed secundum
proportionalitatem dicendum docet, bonitati separatae et bonis
caeteris per participationem. Patet igitur ex his, eadem
proportionaliter ut sic esse comparabilia; quamuis, physice loquendo,
in sola specie aut genere comparatio fiat.

93. Ad obiectionem autem in oppositum, dicitur quod utroque modo in
analogis comparatio fit. Comparantur siquidem analogata, puta
substantia et quantitas, in ratione una et communi proportionaliter,
quam analogi nomen, puta ens, dicit, et addit supra analogata, ut ex
dictis patet. Et comparantur secundum suas rationes, secundum tamen
analogi nomen, quae earum sit perfectior, secundum quod dicimus
substantiam esse perfectius ens quantitate; quia ratio entis in
substantia perfectior est ratione entis in quantitate.  Ita quod iuxta
istam comparationem est sensus: Substantia habet, secundum entis
nomen, perfectiorem rationem quam quantitas; et non quod substantia
est magis aut perfectius substantia quam quantitas sit quantitas, ut
quidam somniare uidentur.

94. Unde comparatio ista extenditur usque ad analoga secundum
attributionem, licet in tali analogia non nisi abusiue comparatio
fieri possit. Dicimus enim quod ens reale est magis et perfectius ens
ente rationis, quod per attributionem ad illud ens dicitur in IV
Metaph. text. com. II; quia ens reale habet, secundum entis nomen,
perfectiorem rationem. Iuxta quem modum, si usus admitteret,
diceremus: animal est magis sanum urina; quia perfectiorem secundum
sani nomen rationem habet.

			       CAPUT IX

	       QUALIS SIT ANALOGI DIVISIO ET RESOLUTIO

95. Qualiter autem analogum diuidendum sit, ex dicendis manifestum
est.  Potest siquidem trifariam analogi diuisio intelligi. Primo, ut
diuidatur uox in suas significationes. Dictum est enim, quod analogum
plures rationes significat immediate, et haec diuisio conuenit sibi,
in quantum aequiuocum quoddam est.

96. Secundo, ut diuidatur significatum eius in quasi membra eius: eo
modo quo eius, quod proportionaliter unum est, sic et sic
proportionatum, membra dici possunt. Dictum est enim, quod analogum
non ita diuersas rationes significat, quin significet unam rationem
proportionaliter. Omnes namque rationes analogo nomine immediate
significatae eaedem proportionaliter sunt.  Ratio autem una
proportionaliter, cum constituatur ex pluribus rationibus
proportionalibus, in eas secari potest.  Haec autem non est diuisio
analogi in sua analogata: quoniam rationes hae in ipsius analogi
ratione intrinsece clauduntur, et analogata ea sunt, in quibus
rationes illae saluantur, et non ipsae rationes. Entis enim analogata
sunt substantia et quantitas, et non rationes entis in substantia et
quantitate. Rationes enim ut dictum est, analogae sunt.

97. Unde tertio modo potest diuidi analogum, diuidendo significatum
eius in sua analogata per diuersos modos, quibus analogi rationem
proportionalem analogata ipsa diuersimode suscipiunt: ita quod diuisum
est significatum unum proportionaliter, diuidentia sunt modi fundantes
et facientes in analogatis proprias proportiones, secundum quas fit
analogia; constituta autem per diuisionem, ut partes subiectiuae, sunt
analogata ipsa.  Verbi gratia: quando ens diuiditur in substantiam et
quantitatem, diuisum est ratio entis nomine significata, quae omnes in
se entis nomine significatas rationes claudit, utpote una
proportionaliter; diuidentia sunt substantiuum et mensuratiuum, seu
per se et in alio, sicut ex quibus substantia et quantitas habent quod
diuersas entis rationes subintrent; partes autem subiectiuae sunt
substantia et quantitas, quae in entis ratione analogantur.

98. Et quia haec est propria analogi diuisio, idcirco distincte
explicandum est, quomodo differat diuisio haec ad uniuoca. Tripliciter
siquidem differunt. Primo ex parte diuisi: quia diuisione uniuoca unum
omnino secundum rationem secatur; hic autem unum proportionaliter.

99. Secundo ex parte diuidentium: quia differentiae secantes genus,
extra genus sunt; modi autem secantes analogum, in ipsius analogi
ratione clauduntur, quemadmodum ipsa analogata (ut in capitulo de
abstractione declaratum est); propter quod in III
Metaph. text. comm. X ens genus esse negatur.

100. Tertio ex parte ipsarum partium subiectiuarum, quae per
diuisionem fiunt: quia partes diuisionis uniuocae, licet ordinem
habeant secundum se, et originis: ut dualitas est prior trinitate; et
perfectionis: ut albedo est perfectior nigredine; tamen secundum
diuisi rationem, puta numeri, aut coloris, neutra altera prior, aut
posterior est; sed omnes aequaliter in diuisi ratione communicant.
Analogata uero, quae analoga diuisione constituuntur, non solum
secundum se, sed etiam in ipsius analogi quod diuiditur ratione
ordinem habent; et aliud prius aliud posterius est; adeo ut in uno
eorum, tota ratio diuisi saluari dicatur; in alio autem imperfecte et
secundum quid.  Quod non est sic intelligendum quasi analogum habeat
unam rationem, quae tota saluetur in uno, et pars eius saluetur in
alio. Sed cum totum idem sit quod perfectum, et analogo nomine multae
importentur rationes, quarum una simpliciter et perfecte constituit
tale secundum illud nomen, et aliae imperfecte et secundum quid: ideo
dicitur, quod analogum sic diuiditur, quod non tota ratio eius in
omnibus analogatis saluatur, nec aequaliter participant analogi
rationem, sed secundum prius et posterius.

101. Cum grano tamen salis accipiendum est, analogum simpliciter
saluari in uno et secundum quid in alio. Sufficit enim hoc uerificari:
uel absolute, ut patet in diuisione entis in substantiam et accidens;
(illa enim absolute loquendo dicitur ens simpliciter, hoc autem
secundum quid); uel in respectu, ut patet in diuisione entis in Deum
et creaturam. Utrumque enim licet ens simpliciter sit et dicatur,
absolute loquendo; creatura tamen in respectu ad Deum, ens secundum
quid, et quasi non ens est et dicitur.

102. Circa resolutionem autem analogatorum, sciendum est: quod cum
uniuersaliter, primum in compositione sit ultimum in resolutione, et
per diuisionem in ea, quae actu in aliquo sunt resolutio fiat: eodem
modo resoluenda sunt analogata in suum analogum, quo caetera
resoluuntur, scilicet utendo diuisione praedicta (quae uocatur diuisio
in partes essentiae uel rationis), et a posterioribus secundum
consequentiam ad priora procedendo, si longa esset resolutio facienda.

103. Ad rationem autem analogi cum deuentum fuerit, singulis
analogatis in suas rationes secundum analogi nomen resolutis: cum illa
analogi ratio ex multis constituatur rationibus, ordinem inter se et
proportionalem similitudinem habentibus: uel ordinate ad primam
resolutio fiat, ueniendo semper ad similius et propinquius primae, et
id, in quo dissimilitudo est, relinquendo. Vel si non sic ordinatas
inter se contingit esse rationes illas, ad primam omnes modo praedicto
reducendae sunt. Ordinem enim ad primam nulla subterfugere potest. Nec
refert in proposito, an fiat resolutio ad rationem primam,
significatione, uel secundum rem. Intelligenda enim sunt haec in suo
ordine, scilicet, significationum aut rerum.

			       CAPUT X

		   QUALITER DE ANALOGO SIT SCIENTIA

104. Visum est autem quibusdam de analogo scientiam esse non posse,
nisi quemadmodum de aequiuocis scientia habetur: eo quod plures
rationes dicit licet similes. Imo fallaciam aequiuocationis committi
in syllogismis, in quibus, analogo pro medio sumpto, certum analogatum
subsumitur, (nisi forte gratia materiae bonus esset processus)
astruunt ex eadem ratione. Nec posse ex unius analogati ratione,
secundum analogi nomen, concludi alterum analogatum tale formaliter
esse; sed semper praedictum incidere uitium, ratione praedicta,
confirmant.

105. Verbi gratia: si ponamus sapientiam esse analogice communem Deo
et homini, ex hoc quod sapientia, in homine inuenta, secundum formalem
rationem praecise sumpta, dicit perfectionem simpliciter: non potest
concludi: ergo Deus est formaliter sapiens, sic arguendo: Omnis
perfectio simpliciter est in Deo; sapientia est perfectio simpliciter;
ergo etc.  Minor enim distinguenda est: et si ly sapientia pro ratione
sapientiae, quae est in homine stat, argumentum est ex quatuor
terminis: quia in conclusione, sapientia stat pro ratione sapientiae
quam ponit in Deo, cum concluditur: ergo sapientia est in Deo. Si
autem pro ratione sapientiae in Deo, stat in minore; non concluditur,
ex perfectione sapientiae creatae, Deum esse sapientem; cuius
oppositum et philosophi et theologi omnes clamant.

106. Decipiuntur autem isti, Scotum (cuius est ratio haec I Sent.,
dist. 3, q. I) sequentes: quia in analogo diuersitatem rationum
inspicientes, id quod in eo unitatis et identitatis latet, non
considerant. Rationes enim analogi (ut superius etiam diximus) possunt
dupliciter accipi: Uno modo secundum se, in quantum ab inuicem
distinguuntur, et ea quae conueniunt eis ut sic, seu ex hoc. Alio modo
in quantum eadem sunt proportional iter. Primo modo acceptae, uitium
aequiuocationis inducerent, si quis eis uteretur, ut patet.  Secundo
autem modo eis utendo, peccatum nullum incurritur: eo quod quidquid
conuenit uni, conuenit et alteri proportionaliter; et quidquid negatur
de una, et de altera negatur proportionaliter: quia quidquid conuenit
simili, in eo quod simile, conuenit etiam illi, cui est simile,
proportionalitate semper seruata.

107. Unde si ex immaterialitate animae, concluditur eam esse
intellectualem; ex immaterialitate proportionaliter posita in Deo
optime concluderetur, Deum esse intellectualem proportionaliter: ut
quantum immaterialitas illa excedit istam, tantum intellectualitas
illa excedit istam etc. Propter quod S.  Thomas in quaestione II De
Potentia Dei, art. 5, analogata omnia sub una analogi distributione
cadere dixit. Et merito, quia unitas analogiae non esset in
coordinatione unitatum numeranda, nisi unum proportionaliter, unum
esset affirmabile et negabile, et consequenter distribuibile et
scibile, ut subiectum, et medium, et passio.

108. Unde ad obiecta in oppositum dicitur, quod quia, ut in II
Elenchorum cap. X dicitur, aequiuocatio latens in huiusmodi
proportionalibus peritissimos etiam latet: ideo oportet, huiusmodi
analogis nominibus utendo ex parte unitatis, semper modum
proportionalitatis subintelligi; aliter in uniuocationem lapsus
fieret. Nisi enim prae oculis haberetur proportionalitas, cum dicitur
immateriale omne esse intellectuale, tamquam uniuoce dictum
acciperetur, et latens aequiuocatio non uisa obreperet.

109. Proportionalitate autem seruata, de analogis scientiam esse: et
diui Thomae processus de bono et uero et aliis huiusmodi, et
quotidianum conuincit exercitium. Testatur quoque demonstratiuae artis
pater Aristoteles, in II Poster., cap. XIII incipiente: Ut habeamus
autem proposita (uel problemata) analogum causam adaequatam esse
alicuius passionis, et in medium oportere quandoque a demonstratore
assumi, dum uenationem propter quid docens, inquit: « Amplius alius
modus est secundum analogiam eligere. Unum enim idem non est accipere
quod oportet uocare sepion, et spinam, et os. Sunt autem quae
sequuntur et hoc, tamquam natura una huiusmodi exsistente ». Et
sequenti cap. ait: « Secundum autem analogiam eiusdem, et medium se
habet secundum analogiam ». In quibus uerbis non solum docuit,
analogum ut medium assumi quandoque in demonstrationibus; sed etiam
ipsum non esse unum in se expressit, et cum hoc habere passionem
adaequatam, ac si unius esset naturae.

110. Nec impedit analogia haec processum formalem ad concludendum de
Deo et creaturis praedicatum aliquod eis commune: quoniam accepta
sapientiae ratione, et segregatis ab ea per intellectum eis, quae sunt
imperfectionis, ex hoc quod id, quod est sibi proprium formaliter
sumptum, perfectionem absque imperfectione claudit, concluditur ergo
sapientiae ratio non omnino alia, nec omnino haec, sed haec
proportionaliter est in Deo: quia similitudo inter Deum et creaturam
non est uniuoca, sed analoga.

111. Nec pari ratione potest concludi, Deum esse lapidem
proportionaliter: quia ratio lapidis formaliter sumpta, quantumcumque
expoliata, imperfectionem aliquam claudit, quae prohibet tam ipsam
secundum se, quam ipsam proportionaliter in Deo reperiri, nisi
metaphorice: quemadmodum dictum est: Petra autem erat Christus.  Unde,
cum fit huiusmodi processus: Omnis perfectio simpliciter est in Deo;
sapientia est perfectio simpliciter; ergo etc.; in minore ly sapientia
non stat pro hac uel illa ratione sapientiae, sed pro sapientia una
proportionaliter, idest, pro utraque ratione sapientiae non coniunctim
uel disiunctim; sed in quantum sunt indiuisae proportionaliter, et una
est altera proportionaliter, et ambae unam proportionaliter
constituunt rationem

112. Significantur enim analogo nomine in quantum eaedem sunt; unde
non oportet analogum distinguere, ad hoc quod contradictionem fundet,
et enuntiationis subiectum, aut praedicatum fiat; sed ratione
identitatis preportionalis in se clausae, et quam principaliter dicit,
ex se ad hoc sufficit.  Contradictio enim dicitur consistere in
affirmatione et negatione eiusdem de eodem etc., et non in
affirmatione et negatione uniuoci de eodem uniuoco.  Identitas
siquidem tam rerum quam rationum, ut pluries replicatum est, ad
identitatem proportionalem se extendit.

113. Ex hoc autem apparet, Scotum in I Sent., dist. 3, q. I, uel male
exposuisse conceptum uniuocum uel sibi ipsi contradicere: dum, uolens
uniuocationem entis fingere, alt: « Conceptum uniuocum uoco, qui ita
est unus, quod eius unitas sufficit ad contradictionem, affirmando et
negando ipsum de eodem ». Et sic uniuocum uult esse ens. Si enim
identitas sufficiens ad contradictionem, uniuocatio dicitur; constat
quod, ponendo ens esse analogum, et secundum proportionalitatem tantum
unum, satisfiet uniuocationi: quod scoticae doctrinae aduersatur,
tenenti ens habere conceptum unum simpliciter, et omnino indiuisum,
(ut de uniuocis diximus).  Si autem non omnis talis identitas sufficit
ad uniuocationem, non recte igitur uniuocatio conceptus declarata est
esse eam, quae ad contradictionem sufficit, quasi proportionalis
identitas ad hoc non sufficiat.

			       CAPUT XI

	       DE CAUTELIS NECESSARIIS CIRCA ANALOGORUM
		     NOMINUM INTELLECTUM ET USUM

114. Quia uero Aristoteles in praedicta ex Elenchis auctoritate,
doctissimos uiros circa horum nominum conceptus errare dicit, ob
latentem eorum unitatis modum: idcirco necessarium fore duximus, in
fine huius tractatus cautelas quasdam tradere, quibus possit se quis
ab errore multiplici in re hac praeseruare.

115. Cauendum est igitur in primis, ne ex uniuocatione ipsius nominis
analogi respectu quorumdam, credamus simpliciter ipsum esse uniuocum:
omnia enim fere analoga proprie, prius fuerunt uniuoca, et deinde
extensione, analoga communia proportionaliter illis quibus sunt
uniuoca et aliis uel alii, facta sunt. Sapientiae enim nomen primo
impositum est humanae sapientiae, et uniuocum omnium hominum
sapientiis erat. Deinde, ad diuinae naturae cognitionem ascendentes,
proportionalemque similitudinem inter nos ut sapientes et Deum
contemplantes, sapientiae nomen extenderunt ad id in Deo
significandum, cui nostra sapientia proportionalis est; sicque
uniuocum nobis, analogum factum est nobis et Deo. Et similiter de
aliis accidit.

116. Falli autem contingit faciliter ex hoc, quia illa ratio prior,
utpote notior et familiarior et prior quoad nos, semper profertur ab
illustribus uiris, et ab eorum sequacibus, cum analogi significatio
quaeritur; et dicitur esse tota analogi ratio, pro qua simpliciter
prolatum stat, et omnia analogata illam participare: ut patet cum
sapientiae ratio redditur.  Assignatur enim differentialis eius
conceptus pro ratione, secundum quam communis ponitur Deo et
creaturis.  Et similiter est in aliis. Creditur enim ex hoc, quod illa
sit ipsa analogi ratio, et incaute uniuocatio acceptatur: non enim
illa ratio est ratio analogi, sed eius origo quoad nos; quoniam non
illa, sed illa proportionaliter in altero analogato inuenitur, ut ex
dictis patet.

117. Cauendum secundo est, ne nominis unitas, aut diuersitas rationum,
analogam unitatem obnubilet; hoc enim tamquam quoddam accidens, in re
hac suscipiendum est. Nihil enim minus analogice idem sunt sepion, os,
et spina, unum non habentia nomen, quam si unum nomen haberent. Nec
magis idem essent, si unum nomen haberent, et tamen si communi nomine
ossa uocarentur, ita quod defectu uocabulorum, uel rerum proportionali
similitudine ossis nomen ad caetera extensum esset, crederemus eiusdem
esse naturae et rationis, ossa, sepion, et spinas. Praesertim quia, ut
dictum fuit, ad ea quae sunt proportionaliter eadem, consequuntur
passiones tamquam si eorum esset natura una.

118. Cauendum tertio est, ne uocalis unitas rationis analogi nominis
mentem inuoluat. Ex eo namque uerbi gratia, quod principium dicitur
esse id ex quo res fit, aut est, aut cognoscitur; et haec ratio in
omnibus quae principia dicuntur, saluatur: principii nomen uniuocum
creditur. Erratur autem, quia ratio ipsa non est una simpliciter, sed
proportione et uoce. Vocabula enim, ex quibus integratur, analoga
sunt, ut patet; neque enim fieri, neque esse, neque cognosci, neque ly
ex unius omnino est rationis, sed proportionalis saluatur. Et
propterea ratio illa in omnibus utpote proportionalis saluatur: sicut
et principii nomen proportionaliter commune dicitur.

119. Cauendum demum est, ne diuersa doctorum dicta de analogis nos
perturbent. Considerandum quippe est quod, quia analogum medium inter
uniuocum et aequiuocum est, et medium extremorum naturam sapiens: ad
alterum comparatum, alterum induit; adeo ut quando medio, secundum id
quod de uno extremo habet, utimur, illius extremi conditiones ei
attribuamus, ut in V Physic., text. comm. 6 et 52 patet.  Ideo
plerumque doctores utentes analogo ex parte unitatis, quam ex uniuocis
participat, uniuocorum non solum conditiones, puta abstractionem,
indistinctionem, etc. sed etiam nomen ei attribuunt. Utentes uero
analogo ex parte diuersitatis, quam ex aequiuocis trahit, conditiones
quoque supradictis oppositas, et nomen illi imponunt aequiuoci.

120. Et ut de multis pauca dicantur, Aristoteles in II Metaph.,
text. comm.  4, ens et uerum uniuoca uocat; quia ex parte identitatis
illis utitur, ut processus suus aperte ostendit.  S. Thomas quoque
pluries dicit, in ratione alicuius analogi, puta paternitatis communis
diuinae et humanae paternitati, omnia contenta esse indiuisa et
indistincta; et quod paternitas, uerbi gratia, abstrahit a paternitate
humana et diuina: quia utitur analogo ex parte identitatis.

121. Nec tamen falsae sunt aut abusiuae praedictae utriusque
locutiones et similes; sed amplae potius et largae, quemadmodum
pallidum nigro contrarium est et dicitur. Saluatur siquidem in
analogis identitas nominis et rationis, in qua (ut ex dictis patet)
non solum analogata, sed etiam singulae analogi rationes uniuntur, et
quodammodo confunduntur, utpote abstrahentes aliqualiter ab earum
diuersitate.

122. Rursus pater Aristoteles in I Physic., ex parte diuersitatis ente
utens contra Parmenidem et Melissum, multiplex seu aequiuocum, (ut
ipsemet illum textum sic exponendum specialiter in II Elenchorum
tradit) uocauit. Unde et Porphyrius, Aristotelem dicere ens esse
aequiuocum accepisse uidetur, utens ente ex parte diuersitatis. Quod
tamen Scotus, in I Sent., dist. 3, q. 3, in Logica Aristotelis non
inueniri ideo dixit: quia praedictos textus non coniugauit. Propter
quod, ibidem quoque contra textum, glossauit principium Aristotelis
contra Parmenidem in I Physic., text. comm. 13, ut in Elenchis (ut
dictum est) clare patet.

123. S. Thomas etiam, ens prius non esse primo analogato, nihilque Deo
prius secundum intellectum esse, dicit pluries: utens analogo ex parte
diuersitatis rationum eius. Quaelibet siquidem eius ratio secundum se,
quia proprium analogatum in se claudit, et in sui abstractione illud
secum trahens, cum illo conuertitur, ut supra diximus: ideo prior
secundum consequentiam, aut abstractior suo analogato negatur. Ac per
hoc, primo analogato et Deo nihil est prius: quia eius ratio secundum
analogi nomen, quae ipso prior secundum se non est, sed conuertitur,
caeteris prior est rationibus.

124. Cum his tamen stat, quod ratio illa in Deo ut eadem est
proportionaliter alteri rationi, secundum idem nomen superior, et
secundum consequentiam prior logice loquendo sit, ut ex dictis
patet. Dico autem logice: quia physice loquendo, analogum nec est
prius secundum consequentiam omnibus analogatis (quia ab eorum
propriis abstrahere non potest, quamuis ut saluatur in uno sit prius
altero), nec potest esse sine primo analogato, ubi analogata
consequenter se habent.

125. Unde si quis falli non uult, solerter sermonis causam coniectet,
et extremorum conditiones medio applicaturum se recolat; sic enim
facile erit omnia sane exponere, et ueritatem assequi, quae a prima
est Veritate. Cuius cognitio ex hoc exaltetur et firmetur Opusculo.

Completo in conuentu S. Apollinaris, Papiae suburbio, die primo
Septembris MCCCCXCVIII.

EXPLICIT TRACTATUS DE NOMINUM ANALOGIA