Metamorphoses (Ovidius)/Liber III
Iamque deus posita fallacis imagine tauri
 se confessus erat Dictaeaque rura tenebat,
 cum pater ignarus Cadmo perquirere raptam
 imperat et poenam, si non invenerit, addit
 exilium, facto pius et sceleratus eodem.
 orbe pererrato (quis enim deprendere possit
 furta Iovis?) profugus patriamque iramque parentis
 vitat Agenorides Phoebique oracula supplex
 consulit et, quae sit tellus habitanda, requirit.
 'bos tibi' Phoebus ait 'solis occurret in arvis,
 nullum passa iugum curvique inmunis aratri.
 hac duce carpe vias et, qua requieverit herba,
 moenia fac condas Boeotiaque illa vocato.'
 vix bene Castalio Cadmus descenderat antro,
 incustoditam lente videt ire iuvencam
 nullum servitii signum cervice gerentem.
 subsequitur pressoque legit vestigia gressu
 auctoremque viae Phoebum taciturnus adorat.
 iam vada Cephisi Panopesque evaserat arva:
 bos stetit et tollens speciosam cornibus altis
 ad caelum frontem mugitibus inpulit auras
 atque ita respiciens comites sua terga sequentis
 procubuit teneraque latus submisit in herba.
 Cadmus agit grates peregrinaeque oscula terrae
 figit et ignotos montes agrosque salutat.

 Sacra Iovi facturus erat: iubet ire ministros
 et petere e vivis libandas fontibus undas.
 silva vetus stabat nulla violata securi,
 et specus in media virgis ac vimine densus
 efficiens humilem lapidum conpagibus arcum
 uberibus fecundus aquis; ubi conditus antro
 Martius anguis erat, cristis praesignis et auro;
 igne micant oculi, corpus tumet omne venenis,
 tresque vibrant linguae, triplici stant ordine dentes.
 quem postquam Tyria lucum de gente profecti
 infausto tetigere gradu, demissaque in undas
 urna dedit sonitum, longo caput extulit antro
 caeruleus serpens horrendaque sibila misit.
 effluxere urnae manibus sanguisque reliquit
 corpus et attonitos subitus tremor occupat artus.
 ille volubilibus squamosos nexibus orbes
 torquet et inmensos saltu sinuatur in arcus
 ac media plus parte leves erectus in auras
 despicit omne nemus tantoque est corpore, quanto,
 si totum spectes, geminas qui separat arctos.
 nec mora, Phoenicas, sive illi tela parabant
 sive fugam, sive ipse timor prohibebat utrumque,
 occupat: hos morsu, longis conplexibus illos,
 hos necat adflati funesta tabe veneni.

 Fecerat exiguas iam sol altissimus umbras:
 quae mora sit sociis, miratur Agenore natus
 vestigatque viros. tegumen derepta leoni
 pellis erat, telum splendenti lancea ferro
 et iaculum teloque animus praestantior omni.
 ut nemus intravit letataque corpora vidit
 victoremque supra spatiosi tergoris hostem
 tristia sanguinea lambentem vulnera lingua,
 'aut ultor vestrae, fidissima pectora, mortis,
 aut comes' inquit 'ero.' dixit dextraque molarem
 sustulit et magnum magno conamine misit.
 illius inpulsu cum turribus ardua celsis
 moenia mota forent, serpens sine vulnere mansit
 loricaeque modo squamis defensus et atrae
 duritia pellis validos cute reppulit ictus;
 at non duritia iaculum quoque vicit eadem,
 quod medio lentae spinae curvamine fixum
 constitit et totum descendit in ilia ferrum.
 ille dolore ferox caput in sua terga retorsit
 vulneraque adspexit fixumque hastile momordit,
 idque ubi vi multa partem labefecit in omnem,
 vix tergo eripuit; ferrum tamen ossibus haesit.
 tum vero postquam solitas accessit ad iras
 causa recens, plenis tumuerunt guttura venis,
 spumaque pestiferos circumfluit albida rictus,
 terraque rasa sonat squamis, quique halitus exit
 ore niger Stygio, vitiatas inficit auras.
 ipse modo inmensum spiris facientibus orbem
 cingitur, interdum longa trabe rectior adstat,
 inpete nunc vasto ceu concitus imbribus amnis
 fertur et obstantis proturbat pectore silvas.
 cedit Agenorides paulum spolioque leonis
 sustinet incursus instantiaque ora retardat
 cuspide praetenta: furit ille et inania duro
 vulnera dat ferro figitque in acumine dentes.
 iamque venenifero sanguis manare palato
 coeperat et virides adspergine tinxerat herbas;
 sed leve vulnus erat, quia se retrahebat ab ictu
 laesaque colla dabat retro plagamque sedere
 cedendo arcebat nec longius ire sinebat,
 donec Agenorides coniectum in guttura ferrum
 usque sequens pressit, dum retro quercus eunti
 obstitit et fixa est pariter cum robore cervix.
 pondere serpentis curvata est arbor et ima
 parte flagellari gemuit sua robora caudae.

 Dum spatium victor victi considerat hostis,
 vox subito audita est; neque erat cognoscere promptum,
 unde, sed audita est: 'quid, Agenore nate, peremptum
 serpentem spectas? et tu spectabere serpens.'
 ille diu pavidus pariter cum mente colorem
 perdiderat, gelidoque comae terrore rigebant:
 ecce viri fautrix superas delapsa per auras
 Pallas adest motaeque iubet supponere terrae
 vipereos dentes, populi incrementa futuri.
 paret et, ut presso sulcum patefecit aratro,
 spargit humi iussos, mortalia semina, dentes.
 inde (fide maius) glaebae coepere moveri,
 primaque de sulcis acies adparuit hastae,
 tegmina mox capitum picto nutantia cono,
 mox umeri pectusque onerataque bracchia telis
 exsistunt, crescitque seges clipeata virorum:
 sic, ubi tolluntur festis aulaea theatris,
 surgere signa solent primumque ostendere vultus,
 cetera paulatim, placidoque educta tenore
 tota patent imoque pedes in margine ponunt.

 Territus hoste novo Cadmus capere arma parabat:
 'ne cape!' de populo, quem terra creaverat, unus
 exclamat 'nec te civilibus insere bellis!'
 atque ita terrigenis rigido de fratribus unum
 comminus ense ferit, iaculo cadit eminus ipse;
 hunc quoque qui leto dederat, non longius illo
 vivit et exspirat, modo quas acceperat auras,
 exemploque pari furit omnis turba, suoque
 Marte cadunt subiti per mutua vulnera fratres.
 iamque brevis vitae spatium sortita iuventus
 sanguineam tepido plangebat pectore matrem,
 quinque superstitibus, quorum fuit unus Echion.
 is sua iecit humo monitu Tritonidis arma
 fraternaeque fidem pacis petiitque deditque:
 hos operis comites habuit Sidonius hospes,
 cum posuit iussus Phoebeis sortibus urbem.

 Iam stabant Thebae, poteras iam, Cadme, videri
 exilio felix: soceri tibi Marsque Venusque
 contigerant; huc adde genus de coniuge tanta,
 tot natos natasque et, pignora cara, nepotes,
 hos quoque iam iuvenes; sed scilicet ultima semper
 exspectanda dies hominis, dicique beatus
 ante obitum nemo supremaque funera debet.

 Prima nepos inter tot res tibi, Cadme, secundas
 causa fuit luctus, alienaque cornua fronti
 addita, vosque, canes satiatae sanguine erili.
 at bene si quaeras, Fortunae crimen in illo,
 non scelus invenies; quod enim scelus error habebat?

 Mons erat infectus variarum caede ferarum,
 iamque dies medius rerum contraxerat umbras
 et sol ex aequo meta distabat utraque,
 cum iuvenis placido per devia lustra vagantes
 participes operum conpellat Hyantius ore:
 'lina madent, comites, ferrumque cruore ferarum,
 fortunaeque dies habuit satis; altera lucem
 cum croceis invecta rotis Aurora reducet,
 propositum repetemus opus: nunc Phoebus utraque
 distat idem meta finditque vaporibus arva.
 sistite opus praesens nodosaque tollite lina!'
 iussa viri faciunt intermittuntque laborem.

 Vallis erat piceis et acuta densa cupressu,
 nomine Gargaphie succinctae sacra Dianae,
 cuius in extremo est antrum nemorale recessu
 arte laboratum nulla: simulaverat artem
 ingenio natura suo; nam pumice vivo
 et levibus tofis nativum duxerat arcum;
 fons sonat a dextra tenui perlucidus unda,
 margine gramineo patulos incinctus hiatus.
 hic dea silvarum venatu fessa solebat
 virgineos artus liquido perfundere rore.
 quo postquam subiit, nympharum tradidit uni
 armigerae iaculum pharetramque arcusque retentos,
 altera depositae subiecit bracchia pallae,
 vincla duae pedibus demunt; nam doctior illis
 Ismenis Crocale sparsos per colla capillos
 colligit in nodum, quamvis erat ipsa solutis.
 excipiunt laticem Nepheleque Hyaleque Rhanisque
 et Psecas et Phiale funduntque capacibus urnis.
 dumque ibi perluitur solita Titania lympha,
 ecce nepos Cadmi dilata parte laborum
 per nemus ignotum non certis passibus errans
 pervenit in lucum: sic illum fata ferebant.
 qui simul intravit rorantia fontibus antra,
 sicut erant, nudae viso sua pectora nymphae
 percussere viro subitisque ululatibus omne
 inplevere nemus circumfusaeque Dianam
 corporibus texere suis; tamen altior illis
 ipsa dea est colloque tenus supereminet omnis.
 qui color infectis adversi solis ab ictu
 nubibus esse solet aut purpureae Aurorae,
 is fuit in vultu visae sine veste Dianae.
 quae, quamquam comitum turba est stipata suarum,
 in latus obliquum tamen adstitit oraque retro
 flexit et, ut vellet promptas habuisse sagittas,
 quas habuit sic hausit aquas vultumque virilem
 perfudit spargensque comas ultricibus undis
 addidit haec cladis praenuntia verba futurae:
 'nunc tibi me posito visam velamine narres,
 sit poteris narrare, licet!' nec plura minata
 dat sparso capiti vivacis cornua cervi,
 dat spatium collo summasque cacuminat aures
 cum pedibusque manus, cum longis bracchia mutat
 cruribus et velat maculoso vellere corpus;
 additus et pavor est: fugit Autonoeius heros
 et se tam celerem cursu miratur in ipso.
 ut vero vultus et cornua vidit in unda,
 'me miserum!' dicturus erat: vox nulla secuta est!
 ingemuit: vox illa fuit, lacrimaeque per ora
 non sua fluxerunt; mens tantum pristina mansit.
 quid faciat? repetatne domum et regalia tecta
 an lateat silvis? pudor hoc, timor inpedit illud.

 Dum dubitat, videre canes, primique Melampus
 Ichnobatesque sagax latratu signa dedere,
 Cnosius Ichnobates, Spartana gente Melampus.
 inde ruunt alii rapida velocius aura,
 Pamphagos et Dorceus et Oribasos, Arcades omnes,
 Nebrophonosque valens et trux cum Laelape Theron
 et pedibus Pterelas et naribus utilis Agre
 Hylaeusque ferox nuper percussus ab apro
 deque lupo concepta Nape pecudesque secuta
 Poemenis et natis comitata Harpyia duobus
 et substricta gerens Sicyonius ilia Ladon
 et Dromas et Canache Sticteque et Tigris et Alce
 et niveis Leucon et villis Asbolos atris
 praevalidusque Lacon et cursu fortis Aello
 et Thoos et Cyprio velox cum fratre Lycisce
 et nigram medio frontem distinctus ab albo
 Harpalos et Melaneus hirsutaque corpore Lachne
 et patre Dictaeo, sed matre Laconide nati
 Labros et Argiodus et acutae vocis Hylactor
 quosque referre mora est: ea turba cupidine praedae
 per rupes scopulosque adituque carenti+a saxa,
 quaque est difficilis quaque est via nulla, sequuntur.
 ille fugit per quae fuerat loca saepe secutus,
 heu! famulos fugit ipse suos. clamare libebat:
 'Actaeon ego sum: dominum cognoscite vestrum!'
 verba animo desunt; resonat latratibus aether.
 prima Melanchaetes in tergo vulnera fecit,
 proxima Theridamas, Oresitrophos haesit in armo:
 tardius exierant, sed per conpendia montis
 anticipata via est; dominum retinentibus illis,
 cetera turba coit confertque in corpore dentes.
 iam loca vulneribus desunt; gemit ille sonumque,
 etsi non hominis, quem non tamen edere possit
 cervus, habet maestisque replet iuga nota querellis
 et genibus pronis supplex similisque roganti
 circumfert tacitos tamquam sua bracchia vultus.
 at comites rapidum solitis hortatibus agmen
 ignari instigant oculisque Actaeona quaerunt
 et velut absentem certatim Actaeona clamant
 (ad nomen caput ille refert) et abesse queruntur
 nec capere oblatae segnem spectacula praedae.
 vellet abesse quidem, sed adest; velletque videre,
 non etiam sentire canum fera facta suorum.
 undique circumstant, mersisque in corpore rostris
 dilacerant falsi dominum sub imagine cervi,
 nec nisi finita per plurima vulnera vita
 ira pharetratae fertur satiata Dianae.

 Rumor in ambiguo est; aliis violentior aequo
 visa dea est, alii laudant dignamque severa
 virginitate vocant: pars invenit utraque causas.
 sola Iovis coniunx non tam, culpetne probetne,
 eloquitur, quam clade domus ab Agenore ductae
 gaudet et a Tyria collectum paelice transfert
 in generis socios odium; subit ecce priori
 causa recens, gravidamque dolet de semine magni
 esse Iovis Semelen; dum linguam ad iurgia solvit,
 'profeci quid enim totiens per iurgia?' dixit,
 'ipsa petenda mihi est; ipsam, si maxima Iuno
 rite vocor, perdam, si me gemmantia dextra
 sceptra tenere decet, si sum regina Iovisque
 et soror et coniunx, certe soror. at, puto, furto est
 contenta, et thalami brevis est iniuria nostri.
 concipit -- id derat -- manifestaque crimina pleno
 fert utero et mater, quod vix mihi contigit, uno
 de Iove vult fieri: tanta est fiducia formae.
 fallat eam faxo; nec sum Saturnia, si non
 ab Iove mersa suo Stygias penetrabit in undas.'

 Surgit ab his solio fulvaque recondita nube
 limen adit Semeles nec nubes ante removit
 quam simulavit anum posuitque ad tempora canos
 sulcavitque cutem rugis et curva trementi
 membra tulit passu; vocem quoque fecit anilem,
 ipsaque erat Beroe, Semeles Epidauria nutrix.
 ergo ubi captato sermone diuque loquendo
 ad nomen venere Iovis, suspirat et 'opto,
 Iuppiter ut sit' ait; 'metuo tamen omnia: multi
 nomine divorum thalamos iniere pudicos.
 nec tamen esse Iovem satis est: det pignus amoris,
 si modo verus is est; quantusque et qualis ab alta
 Iunone excipitur, tantus talisque, rogato,
 det tibi conplexus suaque ante insignia sumat!'

 Talibus ignaram Iuno Cadmeida dictis
 formarat: rogat illa Iovem sine nomine munus.
 cui deus 'elige!' ait 'nullam patiere repulsam,
 quoque magis credas, Stygii quoque conscia sunto
 numina torrentis: timor et deus ille deorum est.'
 laeta malo nimiumque potens perituraque amantis
 obsequio Semele 'qualem Saturnia' dixit
 'te solet amplecti, Veneris cum foedus initis,
 da mihi te talem!' voluit deus ora loquentis
 opprimere: exierat iam vox properata sub auras.
 ingemuit; neque enim non haec optasse, neque ille
 non iurasse potest. ergo maestissimus altum
 aethera conscendit vultuque sequentia traxit
 nubila, quis nimbos inmixtaque fulgura ventis
 addidit et tonitrus et inevitabile fulmen;
 qua tamen usque potest, vires sibi demere temptat
 nec, quo centimanum deiecerat igne Typhoea,
 nunc armatur eo: nimium feritatis in illo est.
 est aliud levius fulmen, cui dextra cyclopum
 saevitiae flammaeque minus, minus addidit irae:
 tela secunda vocant superi; capit illa domumque
 intrat Agenoream. corpus mortale tumultus
 non tulit aetherios donisque iugalibus arsit.
 inperfectus adhuc infans genetricis ab alvo
 eripitur patrioque tener (si credere dignum est)
 insuitur femori maternaque tempora conplet.
 furtim illum primis Ino matertera cunis
 educat, inde datum nymphae Nyseides antris
 occuluere suis lactisque alimenta dedere.

 Dumque ea per terras fatali lege geruntur
 tutaque bis geniti sunt incunabula Bacchi,
 forte Iovem memorant diffusum nectare curas
 seposuisse graves vacuaque agitasse remissos
 cum Iunone iocos et 'maior vestra profecto est,
 quam quae contingit maribus' dixisse 'voluptas.'
 illa negat. placuit quae sit sententia docti
 quaerere Tiresiae: Venus huic erat utraque nota.
 nam duo magnorum viridi coeuntia silva
 corpora serpentum baculi violaverat ictu
 deque viro factus (mirabile) femina septem
 egerat autumnos; octavo rursus eosdem
 vidit, et 'est vestrae si tanta potentia plagae'
 dixit, 'ut auctoris sortem in contraria mutet,
 nunc quoque vos feriam.' percussis anguibus isdem
 forma prior rediit, genetivaque venit imago.
 arbiter hic igitur sumptus de lite iocosa
 dicta Iovis firmat: gravius Saturnia iusto
 nec pro materia fertur doluisse suique
 iudicis aeterna damnavit lumina nocte;
 at pater omnipotens (neque enim licet inrita cuiquam
 facta dei fecisse deo) pro lumine adempto
 scire futura dedit poenamque levavit honore.

 Ille per Aonias fama celeberrimus urbes
 inreprehensa dabat populo responsa petenti;
 prima fide vocisque ratae temptamina sumpsit
 caerula Liriope, quam quondam flumine curvo
 inplicuit clausaeque suis Cephisos in undis
 vim tulit: enixa est utero pulcherrima pleno
 infantem nymphe, iam tunc qui posset amari,
 Narcissumque vocat. de quo consultus, an esset
 tempora maturae visurus longa senectae,
 fatidicus vates 'si se non noverit' inquit.
 vana diu visa est vox auguris: exitus illam
 resque probat letique genus novitasque furoris.
 namque ter ad quinos unum Cephisius annum
 addiderat poteratque puer iuvenisque videri:
 multi illum iuvenes, multae cupiere puellae;
 sed fuit in tenera tam dura superbia forma,
 nulli illum iuvenes, nullae tetigere puellae.
 adspicit hunc trepidos agitantem in retia cervos
 vocalis nymphe, quae nec reticere loquenti
 nec prior ipsa loqui didicit, resonabilis Echo.

 Corpus adhuc Echo, non vox erat et tamen usum
 garrula non alium, quam nunc habet, oris habebat,
 reddere de multis ut verba novissima posset.
 fecerat hoc Iuno, quia, cum deprendere posset
 sub Iove saepe suo nymphas in monte iacentis,
 illa deam longo prudens sermone tenebat,
 dum fugerent nymphae. postquam hoc Saturnia sensit,
 'huius' ait 'linguae, qua sum delusa, potestas
 parva tibi dabitur vocisque brevissimus usus,'
 reque minas firmat. tantum haec in fine loquendi
 ingeminat voces auditaque verba reportat.
 ergo ubi Narcissum per devia rura vagantem
 vidit et incaluit, sequitur vestigia furtim,
 quoque magis sequitur, flamma propiore calescit,
 non aliter quam cum summis circumlita taedis
 admotas rapiunt vivacia sulphura flammas.
 o quotiens voluit blandis accedere dictis
 et mollis adhibere preces! natura repugnat
 nec sinit, incipiat, sed, quod sinit, illa parata est
 exspectare sonos, ad quos sua verba remittat.
 forte puer comitum seductus ab agmine fido
 dixerat: 'ecquis adest?' et 'adest' responderat Echo.
 hic stupet, utque aciem partes dimittit in omnis,
 voce 'veni!' magna clamat: vocat illa vocantem.
 respicit et rursus nullo veniente 'quid' inquit
 'me fugis?' et totidem, quot dixit, verba recepit.
 perstat et alternae deceptus imagine vocis
 'huc coeamus' ait, nullique libentius umquam
 responsura sono 'coeamus' rettulit Echo
 et verbis favet ipsa suis egressaque silva
 ibat, ut iniceret sperato bracchia collo;
 ille fugit fugiensque 'manus conplexibus aufer!
 ante' ait 'emoriar, quam sit tibi copia nostri';
 rettulit illa nihil nisi 'sit tibi copia nostri!'
 spreta latet silvis pudibundaque frondibus ora
 protegit et solis ex illo vivit in antris;
 sed tamen haeret amor crescitque dolore repulsae;
 extenuant vigiles corpus miserabile curae
 adducitque cutem macies et in aera sucus
 corporis omnis abit; vox tantum atque ossa supersunt:
 vox manet, ossa ferunt lapidis traxisse figuram.
 inde latet silvis nulloque in monte videtur,
 omnibus auditur: sonus est, qui vivit in illa.

 Sic hanc, sic alias undis aut montibus ortas
 luserat hic nymphas, sic coetus ante viriles;
 inde manus aliquis despectus ad aethera tollens
 'sic amet ipse licet, sic non potiatur amato!'
 dixerat: adsensit precibus Rhamnusia iustis.
 fons erat inlimis, nitidis argenteus undis,
 quem neque pastores neque pastae monte capellae
 contigerant aliudve pecus, quem nulla volucris
 nec fera turbarat nec lapsus ab arbore ramus;
 gramen erat circa, quod proximus umor alebat,
 silvaque sole locum passura tepescere nullo.
 hic puer et studio venandi lassus et aestu
 procubuit faciemque loci fontemque secutus,
 dumque sitim sedare cupit, sitis altera crevit,
 dumque bibit, visae correptus imagine formae
 spem sine corpore amat, corpus putat esse, quod umbra est.
 adstupet ipse sibi vultuque inmotus eodem
 haeret, ut e Pario formatum marmore signum;
 spectat humi positus geminum, sua lumina, sidus
 et dignos Baccho, dignos et Apolline crines
 inpubesque genas et eburnea colla decusque
 oris et in niveo mixtum candore ruborem,
 cunctaque miratur, quibus est mirabilis ipse:
 se cupit inprudens et, qui probat, ipse probatur,
 dumque petit, petitur, pariterque accendit et ardet.
 inrita fallaci quotiens dedit oscula fonti,
 in mediis quotiens visum captantia collum
 bracchia mersit aquis nec se deprendit in illis!
 quid videat, nescit; sed quod videt, uritur illo,
 atque oculos idem, qui decipit, incitat error.
 credule, quid frustra simulacra fugacia captas?
 quod petis, est nusquam; quod amas, avertere, perdes!
 ista repercussae, quam cernis, imaginis umbra est:
 nil habet ista sui; tecum venitque manetque;
 tecum discedet, si tu discedere possis!

 Non illum Cereris, non illum cura quietis
 abstrahere inde potest, sed opaca fusus in herba
 spectat inexpleto mendacem lumine formam
 perque oculos perit ipse suos; paulumque levatus
 ad circumstantes tendens sua bracchia silvas
 'ecquis, io silvae, crudelius' inquit 'amavit?
 scitis enim et multis latebra opportuna fuistis.
 ecquem, cum vestrae tot agantur saecula vitae,
 qui sic tabuerit, longo meministis in aevo?
 et placet et video; sed quod videoque placetque,
 non tamen invenio' -- tantus tenet error amantem --
 'quoque magis doleam, nec nos mare separat ingens
 nec via nec montes nec clausis moenia portis;
 exigua prohibemur aqua! cupit ipse teneri:
 nam quotiens liquidis porreximus oscula lymphis,
 hic totiens ad me resupino nititur ore.
 posse putes tangi: minimum est, quod amantibus obstat.
 quisquis es, huc exi! quid me, puer unice, fallis
 quove petitus abis? certe nec forma nec aetas
 est mea, quam fugias, et amarunt me quoque nymphae!
 spem mihi nescio quam vultu promittis amico,
 cumque ego porrexi tibi bracchia, porrigis ultro,
 cum risi, adrides; lacrimas quoque saepe notavi
 me lacrimante tuas; nutu quoque signa remittis
 et, quantum motu formosi suspicor oris,
 verba refers aures non pervenientia nostras!
 iste ego sum: sensi, nec me mea fallit imago;
 uror amore mei: flammas moveoque feroque.
 quid faciam? roger anne rogem? quid deinde rogabo?
 quod cupio mecum est: inopem me copia fecit.
 o utinam a nostro secedere corpore possem!
 votum in amante novum, vellem, quod amamus, abesset.
 iamque dolor vires adimit, nec tempora vitae
 longa meae superant, primoque exstinguor in aevo.
 nec mihi mors gravis est posituro morte dolores,
 hic, qui diligitur, vellem diuturnior esset;
 nunc duo concordes anima moriemur in una.'

 Dixit et ad faciem rediit male sanus eandem
 et lacrimis turbavit aquas, obscuraque moto
 reddita forma lacu est; quam cum vidisset abire,
 'quo refugis? remane nec me, crudelis, amantem
 desere!' clamavit; 'liceat, quod tangere non est,
 adspicere et misero praebere alimenta furori!'
 dumque dolet, summa vestem deduxit ab ora
 nudaque marmoreis percussit pectora palmis.
 pectora traxerunt roseum percussa ruborem,
 non aliter quam poma solent, quae candida parte,
 parte rubent, aut ut variis solet uva racemis
 ducere purpureum nondum matura colorem.
 quae simul adspexit liquefacta rursus in unda,
 non tulit ulterius, sed ut intabescere flavae
 igne levi cerae matutinaeque pruinae
 sole tepente solent, sic attenuatus amore
 liquitur et tecto paulatim carpitur igni;
 et neque iam color est mixto candore rubori,
 nec vigor et vires et quae modo visa placebant,
 nec corpus remanet, quondam quod amaverat Echo.
 quae tamen ut vidit, quamvis irata memorque,
 indoluit, quotiensque puer miserabilis 'eheu'
 dixerat, haec resonis iterabat vocibus 'eheu';
 cumque suos manibus percusserat ille lacertos,
 haec quoque reddebat sonitum plangoris eundem.
 ultima vox solitam fuit haec spectantis in undam:
 'heu frustra dilecte puer!' totidemque remisit
 verba locus, dictoque vale 'vale' inquit et Echo.
 ille caput viridi fessum submisit in herba,
 lumina mors clausit domini mirantia formam:
 tum quoque se, postquam est inferna sede receptus,
 in Stygia spectabat aqua. planxere sorores
 naides et sectos fratri posuere capillos,
 planxerunt dryades; plangentibus adsonat Echo.
 iamque rogum quassasque faces feretrumque parabant:
 nusquam corpus erat; croceum pro corpore florem
 inveniunt foliis medium cingentibus albis.

 Cognita res meritam vati per Achaidas urbes
 attulerat famam, nomenque erat auguris ingens;
 spernit Echionides tamen hunc ex omnibus unus
 contemptor superum Pentheus praesagaque ridet
 verba senis tenebrasque et cladem lucis ademptae
 obicit. ille movens albentia tempora canis
 'quam felix esses, si tu quoque luminis huius
 orbus' ait 'fieres, ne Bacchica sacra videres!
 namque dies aderit, quam non procul auguror esse,
 qua novus huc veniat, proles Semeleia, Liber,
 quem nisi templorum fueris dignatus honore,
 mille lacer spargere locis et sanguine silvas
 foedabis matremque tuam matrisque sorores.
 eveniet! neque enim dignabere numen honore,
 meque sub his tenebris nimium vidisse quereris.'
 talia dicentem proturbat Echione natus;
 dicta fides sequitur, responsaque vatis aguntur.

 Liber adest, festisque fremunt ululatibus agri:
 turba ruit, mixtaeque viris matresque nurusque
 vulgusque proceresque ignota ad sacra feruntur.
 'Quis furor, anguigenae, proles Mavortia, vestras
 attonuit mentes?' Pentheus ait; 'aerane tantum
 aere repulsa valent et adunco tibia cornu
 et magicae fraudes, ut, quos non bellicus ensis,
 non tuba terruerit, non strictis agmina telis,
 femineae voces et mota insania vino
 obscenique greges et inania tympana vincant?
 vosne, senes, mirer, qui longa per aequora vecti
 hac Tyron, hac profugos posuistis sede penates,
 nunc sinitis sine Marte capi? vosne, acrior aetas,
 o iuvenes, propiorque meae, quos arma tenere,
 non thyrsos, galeaque tegi, non fronde decebat?
 este, precor, memores, qua sitis stirpe creati,
 illiusque animos, qui multos perdidit unus,
 sumite serpentis! pro fontibus ille lacuque
 interiit: at vos pro fama vincite vestra!
 ille dedit leto fortes: vos pellite molles
 et patrium retinete decus! si fata vetabant
 stare diu Thebas, utinam tormenta virique
 moenia diruerent, ferrumque ignisque sonarent!
 essemus miseri sine crimine, sorsque querenda,
 non celanda foret, lacrimaeque pudore carerent;
 at nunc a puero Thebae capientur inermi,
 quem neque bella iuvant nec tela nec usus equorum,
 sed madidus murra crinis mollesque coronae
 purpuraque et pictis intextum vestibus aurum,
 quem quidem ego actutum (modo vos absistite) cogam
 adsumptumque patrem commentaque sacra fateri.
 an satis Acrisio est animi, contemnere vanum
 numen et Argolicas venienti claudere portas:
 Penthea terrebit cum totis advena Thebis?
 ite citi' (famulis hoc imperat), 'ite ducemque
 attrahite huc vinctum! iussis mora segnis abesto!'
 hunc avus, hunc Athamas, hunc cetera turba suorum
 corripiunt dictis frustraque inhibere laborant.
 acrior admonitu est inritaturque retenta
 et crescit rabies remoraminaque ipsa nocebant:
 sic ego torrentem, qua nil obstabat eunti,
 lenius et modico strepitu decurrere vidi;
 at quacumque trabes obstructaque saxa tenebant,
 spumeus et fervens et ab obice saevior ibat.

 Ecce cruentati redeunt et, Bacchus ubi esset,
 quaerenti domino Bacchum vidisse negarunt;
 'hunc' dixere 'tamen comitem famulumque sacrorum
 cepimus' et tradunt manibus post terga ligatis
 sacra dei quendam Tyrrhena gente secutum.
 adspicit hunc Pentheus oculis, quos ira tremendos
 fecerat, et quamquam poenae vix tempora differt,
 'o periture tuaque aliis documenta dature
 morte,' ait, 'ede tuum nomen nomenque parentum
 et patriam, morisque novi cur sacra frequentes!'
 ille metu vacuus 'nomen mihi' dixit 'Acoetes,
 patria Maeonia est, humili de plebe parentes.
 non mihi quae duri colerent pater arva iuvenci,
 lanigerosve greges, non ulla armenta reliquit;
 pauper et ipse fuit linoque solebat et hamis
 decipere et calamo salientis ducere pisces.
 ars illi sua census erat; cum traderet artem,
 "accipe, quas habeo, studii successor et heres,"
 dixit "opes," moriensque mihi nihil ille reliquit
 praeter aquas: unum hoc possum adpellare paternum.
 mox ego, ne scopulis haererem semper in isdem,
 addidici regimen dextra moderante carinae
 flectere et Oleniae sidus pluviale capellae
 Taygetenque Hyadasque oculis Arctonque notavi
 ventorumque domos et portus puppibus aptos.
 forte petens Delum Chiae telluris ad oras
 adplicor et dextris adducor litora remis
 doque levis saltus udaeque inmittor harenae:
 nox ibi consumpta est; aurora rubescere primo
 coeperat: exsurgo laticesque inferre recentis
 admoneo monstroque viam, quae ducat ad undas;
 ipse quid aura mihi tumulo promittat ab alto
 prospicio comitesque voco repetoque carinam.
 "adsumus en" inquit sociorum primus Opheltes,
 utque putat, praedam deserto nactus in agro,
 virginea puerum ducit per litora forma.
 ille mero somnoque gravis titubare videtur
 vixque sequi; specto cultum faciemque gradumque:
 nil ibi, quod credi posset mortale, videbam.
 et sensi et dixi sociis: "quod numen in isto
 corpore sit, dubito; sed corpore numen in isto est!
 quisquis es, o faveas nostrisque laboribus adsis;
 his quoque des veniam!" "pro nobis mitte precari!"
 Dictys ait, quo non alius conscendere summas
 ocior antemnas prensoque rudente relabi.
 hoc Libys, hoc flavus, prorae tutela, Melanthus,
 hoc probat Alcimedon et, qui requiemque modumque
 voce dabat remis, animorum hortator, Epopeus,
 hoc omnes alii: praedae tam caeca cupido est.
 "non tamen hanc sacro violari pondere pinum
 perpetiar" dixi: "pars hic mihi maxima iuris"
 inque aditu obsisto: furit audacissimus omni
 de numero Lycabas, qui Tusca pulsus ab urbe
 exilium dira poenam pro caede luebat;
 is mihi, dum resto, iuvenali guttura pugno
 rupit et excussum misisset in aequora, si non
 haesissem, quamvis amens, in fune retentus.
 inpia turba probat factum; tum denique Bacchus
 (Bacchus enim fuerat), veluti clamore solutus
 sit sopor aque mero redeant in pectora sensus,
 "quid facitis? quis clamor?" ait "qua, dicite, nautae,
 huc ope perveni? quo me deferre paratis?"
 "pone metum" Proreus, "et quos contingere portus
 ede velis!" dixit; "terra sistere petita."
 "Naxon" ait Liber "cursus advertite vestros!
 illa mihi domus est, vobis erit hospita tellus."
 per mare fallaces perque omnia numina iurant
 sic fore meque iubent pictae dare vela carinae.
 dextera Naxos erat: dextra mihi lintea danti
 "quid facis, o demens? quis te furor," inquit "Acoete,"
 pro se quisque, "tenet? laevam pete!" maxima nutu
 pars mihi significat, pars quid velit ore susurro.
 obstipui "capiat" que "aliquis moderamina!" dixi
 meque ministerio scelerisque artisque removi.
 increpor a cunctis, totumque inmurmurat agmen;
 e quibus Aethalion "te scilicet omnis in uno
 nostra salus posita est!" ait et subit ipse meumque
 explet opus Naxoque petit diversa relicta.
 tum deus inludens, tamquam modo denique fraudem
 senserit, e puppi pontum prospectat adunca
 et flenti similis "non haec mihi litora, nautae,
 promisistis" ait, "non haec mihi terra rogata est!
 quo merui poenam facto? quae gloria vestra est,
 si puerum iuvenes, si multi fallitis unum?"
 iamdudum flebam: lacrimas manus inpia nostras
 ridet et inpellit properantibus aequora remis.
 per tibi nunc ipsum (nec enim praesentior illo
 est deus) adiuro, tam me tibi vera referre
 quam veri maiora fide: stetit aequore puppis
 haud aliter, quam si siccam navale teneret.
 illi admirantes remorum in verbere perstant
 velaque deducunt geminaque ope currere temptant:
 inpediunt hederae remos nexuque recurvo
 serpunt et gravidis distinguunt vela corymbis.
 ipse racemiferis frontem circumdatus uvis
 pampineis agitat velatam frondibus hastam;
 quem circa tigres simulacraque inania lyncum
 pictarumque iacent fera corpora pantherarum.
 exsiluere viri, sive hoc insania fecit
 sive timor, primusque Medon nigrescere toto
 corpore et expresso spinae curvamine flecti
 incipit. huic Lycabas "in quae miracula" dixit
 "verteris?" et lati rictus et panda loquenti
 naris erat, squamamque cutis durata trahebat.
 at Libys obstantis dum vult obvertere remos,
 in spatium resilire manus breve vidit et illas
 iam non esse manus, iam pinnas posse vocari.
 alter ad intortos cupiens dare bracchia funes
 bracchia non habuit truncoque repandus in undas
 corpore desiluit: falcata novissima cauda est,
 qualia dividuae sinuantur cornua lunae.
 undique dant saltus multaque adspergine rorant
 emerguntque iterum redeuntque sub aequora rursus
 inque chori ludunt speciem lascivaque iactant
 corpora et acceptum patulis mare naribus efflant.
 de modo viginti (tot enim ratis illa ferebat)
 restabam solus: pavidum gelidumque trementi
 corpore vixque meum firmat deus "excute" dicens
 "corde metum Diamque tene!" delatus in illam
 accessi sacris Baccheaque sacra frequento.'

 'Praebuimus longis' Pentheus 'ambagibus aures,'
 inquit 'ut ira mora vires absumere posset.
 praecipitem, famuli, rapite hunc cruciataque diris
 corpora tormentis Stygiae demittite nocti!'
 protinus abstractus solidis Tyrrhenus Acoetes
 clauditur in tectis; et dum crudelia iussae
 instrumenta necis ferrumque ignesque parantur,
 sponte sua patuisse fores lapsasque lacertis
 sponte sua fama est nullo solvente catenas.

 Perstat Echionides, nec iam iubet ire, sed ipse
 vadit, ubi electus facienda ad sacra Cithaeron
 cantibus et clara bacchantum voce sonabat.
 ut fremit acer equus, cum bellicus aere canoro
 signa dedit tubicen pugnaeque adsumit amorem,
 Penthea sic ictus longis ululatibus aether
 movit, et audito clamore recanduit ira.

 Monte fere medio est, cingentibus ultima silvis,
 purus ab arboribus, spectabilis undique, campus:
 hic oculis illum cernentem sacra profanis
 prima videt, prima est insano concita cursu,
 prima suum misso violavit Penthea thyrso
 mater et 'o geminae' clamavit 'adeste sorores!
 ille aper, in nostris errat qui maximus agris,
 ille mihi feriendus aper.' ruit omnis in unum
 turba furens; cunctae coeunt trepidumque sequuntur,
 iam trepidum, iam verba minus violenta loquentem,
 iam se damnantem, iam se peccasse fatentem.
 saucius ille tamen 'fer opem, matertera' dixit
 'Autonoe! moveant animos Actaeonis umbrae!'
 illa, quis Actaeon, nescit dextramque precanti
 abstulit, Inoo lacerata est altera raptu.
 non habet infelix quae matri bracchia tendat,
 trunca sed ostendens dereptis vulnera membris
 'adspice, mater!' ait. visis ululavit Agaue
 collaque iactavit movitque per aera crinem
 avulsumque caput digitis conplexa cruentis
 clamat: 'io comites, opus hoc victoria nostra est!'
 non citius frondes autumni frigore tactas
 iamque male haerentes alta rapit arbore ventus,
 quam sunt membra viri manibus direpta nefandis.
 talibus exemplis monitae nova sacra frequentant
 turaque dant sanctasque colunt Ismenides aras.

en:Metamorphoses (tr. Garth, Dryden, et al.)/Book III
es:Las metamorfosis: Libro III
fr:Les Métamorphoses/Livre III
it:Le Metamorfosi/Libro Terzo