De Trinitate (Boethius)
PROLOGUS 

Inuestigatam diutissime quaestionem, quantum nostrae mentis igniculum
lux diuina dignata est, formatam rationibus litterisque mandatam
offerendam uobis communicandamque curaui tam uestri cupidus iudicii
quam nostri studiosus inuenti. Qua in re quid mihi sit animi quotiens
stilo cogitata commendo, tum ex ipsa materiae difficultate tum ex eo
quod raris id est uobis tantum conloquor, intelligi potest.  Neque
enim famae iactatione et inanibus uulgi clamoribus excitamur; sed si
quis est fructus exterior, hic non potest aliam nisi materiae similem
sperare sententiam. Quocumque igitur a uobis deieci oculos, partim
ignaua segnities partim callidus liuor occurrit, ut contumeliam
uideatur diuinis tractatibus inrogare qui talibus hominum monstris non
agnoscenda haec potius quam proculcanda proiecerit. Idcirco stilum
breuitate contraho et ex intimis sumpta philosophiae disciplinis
nouorum uerborum significationibus uelo, ut haec mihi tantum uobisque,
si quando ad ea conuertitis oculos, conloquantur; caeteros uero ita
submouimus, ut qui capere intellectu nequiuerint ad ea etiam legenda
uideantur indigni. Sane tantum a nobis quaeri oportet quantum humanae
rationis intuitus ad diuinitatis ualet celsa conscendere. Nam caeteris
quoque artibus idem quasi quidam finis est constitutus, quousque
potest uia rationis accedere. Neque enim medicina aegris semper affert
salutem; sed nulla erit culpa medentis, si nihil eorum quae fieri
oportebat omiserit. Idemque in caeteris. At quantum haec difficilior
quaestio est. tam facilior esse debet ad ueniam. Vobis tamen etiam
illud inspiciendum est. an ex beati Augustini scriptis semina rationum
aliquos in nos uenientia fructus extulerint. Ac de proposita
quaestione hinc sumamus initium.

 01 

Christianae religionis reuerentiam plures usurpant sed ea fides pollet
maxime ac solitarie quae cum propter uniuersalium praecepta regularum,
quibus eiusdem religionis intellegatur auctoritas, tum propterea, quod
eius cultus per omnes paene mundi terminos emanauit, catholica uel
uniuersalis uocatur. Cuius haec de trinitatis unitate sententia est:
"Pater," inquiunt, "deus filius deus spiritus sanctus deus."  Igitur
pater filius spiritus sanctus unus non tres dii. Cuius coniunctionis
ratio est indifferentia. Eos enim differentia comitatur qui uel augent
uel minuunt, ut Arriani qui gradibus meritorum trinitatem uariantes
distrahunt atque in pluralitatem diducunt.  Principium enim
pluralitatis alteritas est; praeter alteritatem enim nec pluralitas
quid sit intellegi potest. Trium namque rerum uel quotlibet tum genere
tum specie tum numero diuersitas constat; quotiens enim idem dicitur,
totiens diuersum etiam praedicatur. Idem uero dicitur tribus modis:
aut genere ut idem homo quod equus, quia his idem genus ut animal; uel
specie ut idem Cato quod Cicero, quia eadem species ut homo; uel
numero ut Tullius et Cicero, quia unus est numero. Quare diuersum
etiam uel genere uel specie uel numero dicitur.  Sed numero
differentiam accidentium uarietas facit. Nam tres homines neque genere
neque specie sed suis accidentibus distant; nam uel si animo cuncta ab
his accidentia separemus, tamen locus cunctis diuersus est quem unum
fingere nullo modo possumus; duo enim corpora unum locum non
obtinebunt, qui est accidens. Atque ideo sunt numero plures, quoniam
accidentibus plures fiunt.

 02 

Age igitur ingrediamur et unumquodque ut intellegi atque capi potest
dispiciamus; nam, sicut optime dictum uidetur, eruditi est hominis
unumquodque ut ipsum est ita de eo fidem capere temptare.

Nam cum tres sint speculatiuae partes, naturalis, in motu inabstracta
'anupexairetos' (considerat enim corporum formas cum materia, quae a
corporibus actu separari non possunt, quae corpora in motu sunt ut cum
terra deorsum ignis sursum fertur, habetque motum forma materiae
coniuncta), mathematica, sine motu inabstracta (haec enim formas
corporum speculatur sine materia ac per hoc sine motu, quae formae cum
in materia sint, ab his separari non possunt), theologica, sine motu
abstracta atque separabilis (nam dei substantia et materia et motu
caret), in naturalibus igitur rationabiliter, in mathematicis
disciplinaliter, in diuinis intellectualiter uersari oportebit neque
diduci ad imaginationes sed potius ipsam inspicere formam quae uere
forma neque imago est et quae esse ipsum est et ex qua esse est. Omne
namque esse ex forma est.  Statua enim non secundum aes quod est
materia sed secundum formam qua in eo insignita est effigies animalis
dicitur, ipsumque aes non secundum terram quod est eius materia sed
dicitur secundum aeris figuram. Terra quoque ipsa non secundum 'apoion
hulen' dicitur sed secundum siccitatem grauitatemque quae sunt formae.
Nihil igitur secundum materiam esse dicitur sed secundum propriam
formam. Sed diuina substantia sine materia forma est atque ideo unum
et est id quod est. Reliqua enim non sunt id quod sunt. Unum quodque
enim habet esse suum ex his ex quibus est. id est ex partibus suis, et
est hoc atque hoc, id est partes suae coniunctae sed non hoc uel hoc
singulariter, ut cum homo terrenus constet ex anima corporeque, corpus
et anima est. non uel corpus uel anima in partem; igitur non est id
quod est. Quod uero non est ex hoc atque hoc sed tantum est hoc, illud
uere est id quod est; ct est pulcherrimum fortissimumque quia nullo
nititur. Quocirca hoc uere unum in quo nullus numerus, nullum in eo
aliud praeterquam id quod est. Neque enim subiectum fieri potest;
forma enim est. formae uero subiectae esse non possunt. Nam quod
caeterae formae subiectae accidentibus sunt ut humanitas, non ita
accidentia suscipit eo quod ipsa est. sed eo quod materia ei subiecta
est; dum enim materia subiecta humanitati suscipit quodlibet accidens,
ipsa hoc suscipere uidetur humanitas. Forma uero quae est sine materia
non poterit esse subiectum nec uero inesse materiae, neque enim esset
forma sed imago. Ex his enim formis quae praeter materiam sunt, istae
formae uenerunt quae sunt in materia et corpus efficiunt. Nam caeteras
quae in corporibus sunt abutimur formas uocantes, dum imagines sint.
Adsimulantur enim formis his quae non sunt in materia constitutae.
Nulla igitur in eo diuersitas, nulla ex diuersitate pluralitas, nulla
ex accidentibus multitudo atque idcirco nec numerus.

 03 

Deus uero a deo nullo differt, ne uel accidentibus uel substantialibus
differentiis in subiecto positis distent. Ubi uero nulla est
differentia, nulla est omnina pluralitas, quare nec numerus; igitur
unitas tantum. Nam quod tertio repetitur deus, cum pater ac filius et
spiritus sanctus nuncupatur, tres unitates non faciunt pluralitatem
numeri in eo quod ipsae sunt, si aduertamus ad res numerabiles ac non
ad ipsum numerum. Illic enim unitatum repetitio numerum facit. In eo
autem numero qui in rebus numerabilibus constat, repetitio unitatum
atque pluralitas minime facit numerabilium rerum numerosam
diuersitatem. Numerus enim duplex est. unus quidem quo numeramus,
alter uero qui in rebus numerabilibus constat. Etenim unum res est;
unitas, quo unum dicimus. Duo rursus in rebus sunt ut homines uel
lapides; dualitas nihil sed tantum dualitas qua duo homines uel duo
lapides fiunt. Et in caeteris eodem modo. Ergo in numero quo numeramus
repetitio unitatum facit pluralitatem; in rerum uero numero non facit
pluralitatem unitatum repetitio, uel si de eodem dicam "gladius unus
mucro unus ensis unus." Potest enim unus tot uocabulis gladius
agnosci; haec enim unitatum iteratio potius est non numeratio, uelut
si ita dicamus "ensis mucro gladius," repetitio quaedam est eiusdem
non numeratio diuersorum, uelut si dicam "sol sol sol," non tres soles
effecerim sed de uno totiens praedicauerim.

Non igitur si de patre ac filio et spiritu sancto tertio praedicatur
deus, ideirco trina praedicatio numerum facit. Hoc enim illis ut
dictum est. imminet qui inter eos distantiam faciunt meritorum.
Catholicis uero nihil in differentia constituentibus ipsamque formam
ut est esse ponentibus neque aliud esse quam est ipsum quod est
opinantibus recte repetitio de eodem quam enumeratio diuersi uidetur
esse cum dicitur "deus pater deus filius deus spiritus sanctus atque
haec trinitas unus deus," uelut "ensis atque mucro unus gladius,"
uelut "sol sol sol unus sol."

Sed hoc interim ad eam dictum sit significationem demonstrationemque
qua ostenditur non omnem unitatum repetitionem numerum pluralitatemque
perficere. Non uero ita dicitur " pater ac filius et spiritus sanctus"
quasi multiuocum quiddam; nam mucro et ensis et ipse est et idem,
pater uero ac filius et spiritus sanctus idem equidem est, non uero
ipse. In qua re paulisper considerandum est. Requirentibus enim: "Ipse
est pater qui filius?" "Minime," inquiunt. Rursus: "Idem alter qui
alter?" Negatur. Non est igitur inter eos in re omni indifferentia;
quare subintrat numerus quem ex subiectorum diuersitate confici
superius explanatum est. De qua re breuiter considerabimus, si prius
illud, quemadmodum de deo unumquodque praedicatur, praemiserimus.

 04 

Decem omnino praedicamenta traduntur quae de rebus omnibus
uniuersaliter praedicantur, id est substantia, qualitas, quantitas, ad
aliquid, ubi, quando, habere, situm esse, facere, pati. Haec igitur
talia sunt qualia subiecta permiserint; nam pars eorum in reliquarum
rerum praedicatione substantia est. pars in accidentium numero est. At
haec cum quis in diuinam uerterit praedicationem, cuncta mutantur quae
praedicari possunt. Ad aliquid uero omnino non potest praedicari, nam
substantia in illo non est uere substantia sed ultra substantiam; item
qualitas et caetera quae uenire queunt.  Quorum ut amplior fiat
intellectus exempla subdenda sunt.

Nam cum dicimus "deus," substantiam quidem significare uidemur sed eam
quae sit ultra substantiam; cum uero "iustus," qualitatem quidem sed
non accidentem sed eam quae sit substantia sed ultra substantiam.
Neque enim aliud est quod est. aliud est quod iustus est sed idem est
esse deo quod iusto. Item cum dicitur "magnus uel maximus,"
quantitatem quidem significare uidemur sed eam quae sit ipsa
substantia, talis qualem esse diximus ultra substantiam; idem est enim
esse deo quod magno. De forma enim eius superius monstratum est
quoniam is sit forma et unum uere nec ulla pluralitas. Sed haec
praedicamenta talia sunt, ut in quo sint ipsum esse faciant quod
dicitur, diuise quidem in caeteris, in deo uero coniuncte atque
copulate hoc modo: nam cum dicimus "substantia" (ut homo uel deus),
ita dicitur quasi illud de quo praedicatur ipsum sit substantia, ut
substantia homo uel deus. Sed distat, quoniam homo non integre ipsum
homo est ac per hoc nec substantia; quod enim est. aliis debet quae
non sunt homo. Deus uero hoc ipsum deus est nihil enim aliud est nisi
quod est, ac per hoc ipsum deus est. Rursus "iustus," quod est
qualitas, ita dicitur quasi ipse hoc sit de quo praedicatur, id est si
dicamus "homo iustus uel deus iustus," ipsum hominem uel deum iustos
esse proponimus; sed differt, quod homo alter alter iustus, deus uero
idem ipsum est quod est iustum. "Magnus" etiam homo uel deus dicitur
atque ita quasi ipse sit homo magnus uel deus magnus; sed homo tantum
magnus, deus uero ipsum magnus exsistit. Reliqua uero neque de deo
neque de caeteris praedicantur. Nam ubi uel de homine uel de deo
praedicari potest, de homine ut in foro, de deo ut ubique sed ita ut
non quasi ipsa sit res id quod praedicatur de qua dicitur. Non enim
ita homo dicitur esse in foro quemadmodum esse albus uel longus nec
quasi circumfusus et determinatus proprietate aliqua qua designari
secundum se possit sed tantum quo sit illud aliis informatum rebus per
hanc praedicationem ostenditur.

De deo uero non ita, nam quod ubique est ita dici uidetur non quod in
omni sit loco (omnino enim in loco esse non potest) sed quod omnis ei
locus adsit ad eum capiendum, cum ipse non suscipiatur in loco; atque
ideo nusquam in loco esse dicitur, quoniam ubique est sed non in loco.
"Quando" uero eodem praedicatur modo, ut de homine heri uenit, de deo
semper est. Hic quoque non quasi esse aliquid dicitur illud ipsum de
quo hesternus dicitur aduentus sed quid ei secundum tempus accesserit
praedicatur. Quod uero de deo dicitur "semper est," unum quidem
significat, quasi omni praeterito fuerit, omni quoquo modo sit
praesenti est, omni futuro erit. Quod de caelo et de caeteris
inmortalibus corporibus secundum philosophos dici potest, at de deo
non ita. Semper enim est, quoniam "semper" praesentis est in eo
temporis tantumque inter nostrarum rerum praesens, quod est nunc,
interest ac diuinarum, quod nostrum "nunc" quasi currens tempus facit
et sempiternitatem, diuinum uero "nunc "permanens neque mouens sese
atque consistens aeternitatem facit; cui nomini si adicias" semper,"
facies eius quod est nunc iugem indefessumque ac per hoc perpetuum
cursum quod est sempiternitas.

Rursus habere uel facere eodem modo; dicimus enim "uestitus currit" de
homine, de deo "cuncta possidens regit." Rursus de eo nihil quod est
esse de utrisque dictum est. sed haec omnis praedicatio exterioribus
datur omniaque haec quodam modo referuntur ad aliud.  Cuius
praedicationis differentiam sic facilius internoscimus: qui homo est
uel deus refertur ad substantiam qua est aliquid, id est homo uel
deus; qui iustus est refertur ad qualitatem qua scilicet est aliquid,
id est iustus, qui magnus ad quantitatem qua est aliquid, id est
magnus. Nam in caeteris praedicationibus nihil tale est. Qui enim
dicit esse aliquem in foro uel ubique, refert quidem ad praedicamentum
quod est ubi sed non quo aliquid est uelut iustitia iustus. Item cum
dico "currit" uel "regit" uel "nunc est" uel "semper est," refertur
quidem uel ad facere uel ad tempus -- si tamen interim diuinum illud
semper tempus dici potest -- sed non quo aliquo aliquid est uelut
magnitudine magnum. Nam situm passionemque requiri in deo non oportet,
neque enim sunt.

Iamne patet quae sit differentia praedicationum? Quod aliae quidem
quasi rem monstrant aliae uero quasi circumstantias rei; quodque illa
quae ita praedicantur, ut esse aliquid rem ostendant, illa uero ut non
esse sed potius extrinsecus aliquid quodam modo affigant. Illa igitur,
quae aliquid esse designant, secundum rem praedicationes uocentur.
Quae cum de rebus subiectis dicuntur, uocantur accidentia secundum
rem; cum uero de deo qui subiectus non est. secundum substantiam rei
praedicatio nuncupatur.

 05 

Age nunc de relatiuis speculemur pro quibus omne quod dictum est
sumpsimus ad disputationem; maxime enim haec non uidentur secundum se
facere praedicationem quae perspicue ex alieno aduentu constare
perspiciuntur. Age enim, quoniam dominus ac seruus relatiua sunt,
uideamus utrumne ita sit ut secundum se sit praedicatio an minime.
Atqui si auferas seruum, abstuleris et dominum; at non etiam si
auferas albedinem, abstuleris quoque album sed interest, quod albedo
accidit albo, qua sublata perit nimirum album. At in domino, si seruum
auferas, perit uocabulum quo dominus uocabatur; sed non accidit seruus
domino ut albedo albo sed potestas quaedam qua seruus coercetur. Quae
quoniam sublato deperit seruo, constat non eam per se domino accidere
sed per seruorum quodam modo extrinsecus accessum.

Non igitur dici potest praedicationem relatiuam quidquam rei de qua
dicitur secundum se uel addere uel minuere uel mutare. Quae tota non
in eo quod est esse consistit sed in eo quod est in comparatione
aliquo modo se habere, nec semper ad aliud sed aliquotiens ad idem.
Age enim stet quisquam. Ei igitur si accedam dexter, erit ille
sinister ad me comparatus, non quod ille ipse sinister sit sed quod
ego dexter accesserim. Rursus ego sinister accedo, item ille fit
dexter, non quod ita sit per se dexter uelut albus ac longus sed quod
me accedente fit dexter atque id quod est a me et ex me est, minime
uero ex sese.

Quare quae secundum rei alicuius in eo quod ipsa est proprietatem non
faciunt praedicationem, nihil alternare uel mutare queunt nullamque
omnino uariare essentiam. Quocirca si pater ac filius ad aliquid
dicuntur nihilque aliud ut dictum est differunt nisi sola relatione,
relatio uero non praedicatur ad id de quo praedicatur quasi ipsa sit
et secundum rem de qua dicitur, non faciet alteritatem rerum de qua
dicitur sed, si dici potest, quo quidem modo id quod uix intelligi
potuit interpretatum est, personarum. Omnino enim magna regulae est
ueritas in rebus incorporalibus distantias effici differentiis non
locis. Neque accessisse dici potest aliquid deo, ut pater fieret; non
enim coepit esse umquam pater eo quod substantialis quidem ei est
productio filii, relatiua uero praedicatio patris.  Ac si meminimus
omnium in prioribus de deo sententiarum, ita cogitemus processisse
quidem ex deo patre filium deum et ex utrisque spiritum sanctum; hos,
quoniam incorporales sint, minime locis distare. Quoniam uero pater
deus et filius deus et spiritus sanctus deus, deus uero nullas habet
differentias quibus differat ab deo, a nullo eorum differt.
Differentiae uero ubi absunt, abest pluralitas; ubi abest pluralitas,
adest unitas. Nihil autem aliud gigni potuit ex deo nisi deus; et in
rebus numerabilibus repetitio unitatum non facit modis omnibus
pluralitatem. Trium igitur idonee constituta est unitas.

 06 

Sed quoniam nulla relatio ad se ipsum referri potest, idcirco quod ea
secundum se ipsum est praedicatio quae relatione caret, facta quidem
est trinitatis numerositas in eo quod est praedicatio relationis,
seruata uero unitas in eo quod est indifferentia uel substantiae uel
operationis uel omnino eius quae secundum se dicitur praedicationis.
Ita igitur substantia continet unitatem, relatio multiplicat
trinitatem; atque ideo sola singillatim proferuntur atque separatim
quae relationis sunt. Nam idem pater qui filius non est nec idem
uterque qui spiritus sanctus. Idem tamen deus est pater et filius et
spiritus sanctus, idem iustus idem bonus idem magnus idem omnia quae
secundum se poterunt praedicari. Sane sciendum est non semper talem
esse relatiuam praedicationem, ut semper ad differens praedicetur, ut
est seruus ad dominum; differunt enim. Nam omne aequale aequali
aequale est et simile simili simile est et idem ei quod est idem idem
est; et similis est relatio in trinitate patris ad filium et utriusque
ad spiritum sanctum ut eius quod est idem ad id quod est idem. Quod si
id in cunctis aliis rebus non potest inueniri, facit hoc cognata
caducis rebus alteritas. Nos uero nulla imaginatione diduci sed
simplici intellectu erigi et ut quidque intellegi potest ita aggredi
etiam intellectu oportet.

Sed de proposita quaestione satis dictum est. Nunc uestri normam
iudicii exspectat subtilitas quaestionis; quae utrum recte decursa sit
an minime, uestrae statuet pronuntiationis auctoritas. Quod si
sententiae fidei fundamentis sponte firmissimae opitulante gratia
diuina idonea argumentorum adiumenta praestitimus, illuc perfecti
operis laetitia remeabit unde uenit effectus. Quod si ultra se
humanitas nequiuit ascendere, quantum imbecillitas subtrahit uota
supplebunt.

 Vide etiam 
De Trinitate pagina discretiva
De Trinitate (Aurelius Augustinus)

fr:De la trinité (Boèce)