Noctes Atticae/Liber XII


I.
Dissertatio Favorini philosophi, qua suasit nobili feminae, uti liberos, quos peperisset, non nutricum adhibitarum, sed suo sibi lacte aleret.
I. Nuntiatum quondam est Favorino philosopho nobis praesentibus uxorem 
auditoris sectatorisque sui paululum ante enixam auctumque eum esse nato 
filio.
II. "Eamus" inquit "et puerperam visum et patri gratulatum".
III. Is erat loci senatorii ex familia nobiliore. Imus una, qui tum 
aderamus, prosecutique eum sumus ad domum, quo pergebat, et cum eo simul 
introgressi sumus.
IV. Tum in primis aedibus complexus hominem congratulatusque adsedit. Atque 
ubi percontatus est quam diutinum puerperium et quam laboriosi nixus 
fuissent, puellamque defessam labore ac vigilia somnum capere cognovit, 
fabulari instituit prolixius et: "nihil" inquit "dubito, quin filium lacte 
suo nutritura sit".
V. Sed cum mater puellae parcendum esse ei diceret adhibendasque puero 
nutrices, ne ad dolores, quos in enitendo tulisset, munus quoque 
nutricationis grave ac difficile accederet, "oro te," inquit "mulier, sine 
eam totam integram matrem esse filii sui. 
VI. Quod est enim hoc contra naturam inperfectum atque dimidiatum matris 
genus peperisse ac statim a sese abiecisse? aluisse in utero sanguine suo 
nescio quid, quod non videret, non alere nunc suo lacte, quod videat, iam 
viventem, iam hominem, iam matris officia inplorantem?
VII. An tu quoque" inquit "putas naturam feminis mammarum ubera quasi 
quosdam venustiores naevulos non liberum alendorum, sed ornandi pectoris 
causa dedisse?
VIII. Sic enim, quod a vobis scilicet abest, pleraeque istae prodigiosae 
mulieres fontem illum sanctissimum corporis, generis humani educatorem, 
arefacere et exstinguere cum periculo quoque aversi corruptique lactis 
laborant, tamquam pulcritudinis sibi insignia devenustet, quod quidem 
faciunt eadem vecordia, qua quibusdam commenticiis fraudibus nituntur, ut 
fetus quoque ipsi in corpore suo concepti aboriantur, ne aequor illud 
ventris inrugetur ac de gravitate oneris et labore partus fatiscat.
IX. Quod cum sit publica detestatione communique odio dignum in ipsis 
hominem primordiis, dum fingitur, dum animatur, inter ipsas artificis 
naturae manus interfectum ire, quantulum hinc abest iam perfectum, iam 
genitum, iam filium proprii atque consueti atque cogniti sanguinis alimonia 
privare?
X. "Sed nihil interest," - hoc enim dicitur - "dum alatur et vivat, cuius 
id lacte fiat".
XI. Cur igitur iste, qui hoc dicit, si in capessendis naturae sensibus tam 
obsurduit, non id quoque nihil interesse putat, cuius in corpore cuiusque 
ex sanguine concretus homo et coalitus sit?
XII. an quia spiritu multo et calore exalbuit, non idem sanguis est nunc in 
uberibus, qui in utero fuit?
XIII. nonne hac quoque in re sollertia naturae evidens est, quod, postquam 
sanguis ille opifex in penetralibus suis omne corpus hominis finxit, 
adventante iam partus tempore in supernas se partis perfert, ad fovenda 
vitae atque lucis rudimenta praesto est et recens natis notum et familiarem 
victum offert?
XIV. Quamobrem non frustra creditum est, sicut valeat ad fingendas corporis 
atque animi similitudines vis et natura seminis, non secus ad eandem rem 
lactis quoque ingenia et proprietates valere.
XV. Neque in hominibus id solum, sed in pecudibus quoque animadversum. Nam 
si ovium lacte haedi aut caprarum agni alantur, constat ferme in his lanam 
duriorem, in illis capillum gigni teneriorem.
XVI. In arboribus etiam et frugibus maior plerumque vis et potestas est ad 
earum indolem vel detrectandam vel augendam aquarum atque terrarum, quae 
alunt, quam ipsius, quod iacitur, seminis, ac saepe videas arborem laetam 
et nitentem in locum alium transpositam deterioris terrae suco deperisse.
XVII. Quae, malum, igitur ratio est nobilitatem istam nati modo hominis 
corpusque et animum bene ingeniatis primordiis inchoatum insitivo 
degenerique alimento lactis alieni corrumpere? praesertim si ista, quam ad 
praebendum lactem adhibebitis, aut serva aut servilis est et, ut plerumque 
solet, externae et barbarae nationis est, si inproba, si informis, si 
inpudica, si temulenta est; nam plerumque sine discrimine, quaecumque id 
temporis lactans est, adhiberi solet.
XVIII. Patiemurne igitur infantem hunc nostrum pernicioso contagio infici 
et spiritum ducere in animum atque in corpus suum ex corpore et animo 
deterrimo?
XIX. Id hercle ipsum est, quod saepenumero miramur, quosdam pudicarum 
mulierum liberos parentum suorum neque corporibus neque animis similes 
existere.
XX. Scite igitur et perite noster Maro, quod cum versus illos Homeri 
consectaretur:
ouk ara moi ge pater en hippota Peleus,
oude Thetis meter; glauke de se tikte thalassa
petrai t'elibatoi, hoti toi noos estin apenes,
non partionem solam tamquam ille, quem sequebatur, sed alituram quoque 
feram et saevam criminatus est; addidit enim hoc de suo:
Hyrcanaeque admorunt ubera tigres,
quoniam videlicet in moribus inolescendis magnam fere partem ingenium 
altricis et natura lactis tenet, quae iam a principio imbuta paterni 
seminis concretione ex matris etiam corpore et animo recentem indolem 
configurat.
XXI. "Et praeter haec autem, quis illud etiam neglegere aspernarique 
possit, quod, quae partus suos deserunt ablegantque a sese et aliis 
nutriendos dedunt, vinculum illud coagulumque animi atque amoris, quo 
parentes cum filiis natura consociat, interscindunt aut certe quidem 
diluunt deteruntque?
XXII. Nam ubi infantis aliorsum dati facta ex oculis amolitiost, vigor ille 
maternae flagrantiae sensim atque paulatim restinguitur, omnisque 
inpatientissimae sollicitudinis strepitus consilescit, neque multo minor 
amendati ad nutricem aliam filii quam morte amissi obliviost.
XXIII. Ipsius quoque infantis adfectio animi, amoris, consuetudinis in ea 
sola, unde alitur, occupatur et proinde, ut in expositis usu venit, matris, 
quae genuit, neque sensum ullum neque desiderium capit. Ac propterea 
oblitteratis et abolitis nativae pietatis elementis, quicquid ita educati 
liberi amare patrem atque matrem videntur, magnam fere partem non naturalis 
ille amor est, sed civilis et opinabilis".
XXIV. Haec Favorinum dicentem audivi Graeca oratione. Cuius sententias 
communis utilitatis gratia, quantum meminisse potui, rettuli, amoenitates 
vero et copias ubertatesque verborum Latina omnis facundia vix quaedam 
indipisci potuerit, mea tenuitas nequaquam.

II.
Quod Annaeus Seneca iudicans de Q. Ennio deque M. Tullio levi futtilique iudicio fuit.
I. De Annaeo Seneca partim existimant ut de scriptore minime utili, cuius 
libros adtingere nullum pretium operae sit, quod oratio eius vulgaria 
videatur et protrita, res atque sententiae aut inepto inanique impetu sint 
aut levi et causidicali argutia, eruditio autem vernacula et plebeia 
nihilque ex veterum scriptis habens neque gratiae neque dignitatis. Alii 
vero elegantiae quidem in verbis parum esse non infitias eunt, sed et 
rerum, quas dicat, scientiam doctrinamque ei non deesse dicunt et in vitiis 
morum obiurgandis severitatem gravitatemque non invenustam.
II. Mihi de omni eius ingenio deque omni scripto iudicium censuramque 
facere non necessum est; sed quod de M. Cicerone et Q. Ennio et P. Vergilio 
iudicavit, ea res cuimodi sit, ad considerandum ponemus.
III. In libro enim vicesimo secundo epistularum moralium, quas ad Lucilium 
conposuit, deridiculos versus Q. Ennium
de Cethego antiquo viro fecisse hos dicit:
is dictust ollis popularibus olim,
qui tum vivebant homines atque aevum agitabant,
flos delibatus populi Suada eque medulla.
IV. Ac deinde scribit de isdem versibus verba haec: "Admiror 
eloquentissimos viros et deditos Ennio pro optimis ridicula laudasse. 
Cicero certe inter bonos eius versus et hos refert".
V. Atque id etiam de Cicerone dicit: "Non miror" inquit "fuisse, qui hos 
versus scriberet, cum fuerit, qui laudaret; nisi forte Cicero summus orator 
agebat causam suam et volebat suos versus videri bonos".
VI. Postea hoc etiam addidit insulsissime: "Aput ipsum quoque" inquit 
"Ciceronem invenies etiam in prosa oratione quaedam, ex quibus intellegas 
illum non perdidisse operam, quod Ennium legit".
VII. Ponit deinde, quae apud Ciceronem reprehendat quasi Enniana, quod ita 
scripserit in libris de republica: "ut Menelao Laconi quaedam fuit 
suaviloquens iucunditas", et quod alio in loco dixerit:
VIII. "breviloquentiam in dicendo colat".atque ibi homo nugator Ciceronis 
errores deprecatur et "non fuit" inquit "Ciceronis hoc vitium, sed 
temporis; necesse erat haec dici, cum illa legerentur".
IX. Deinde adscribit Ciceronem haec ipsa interposuisse ad effugiendam 
infamiam nimis lascivae orationis et nitidae.
X. De Vergilio quoque eodem in loco verba haec ponit: "Vergilius quoque 
noster non ex alia causa duros quosdam versus et enormes et aliquid supra 
mensuram trahentis interposuit, quam ut Ennianus populus adgnosceret in 
novo carmine aliquid antiquitatis".
XI. Sed iam verborum Senecae piget; haec tamen inepti et insubidi hominis 
ioca non praeteribo: "Quidam sunt" inquit "tam magni sensus Q. Ennii, ut, 
licet scripti sint inter hircosos, possint tamen inter unguentatos 
placere"; et, cum reprehendisset versus, quos supra de Cethego posuimus:
"qui huiuscemodi" inquit "versus amant, liqueat tibi eosdem admirari et 
Soterici lectos".
XII. Dignus sane Seneca videatur lectione ac studio adulescentium, qui 
honorem coloremque veteris orationis Soterici lectis compararit quasi 
minimae scilicet gratiae et relictis iam contemptisque.
XIII. Audias tamen commemorari ac referri pauca quaedam, quae idem ipse 
Seneca bene dixerit, quale est illud, quod in hominem avarum et avidum et 
pecuniae sitientem dixit: "Quid enim refert, quantum habeas? multo illud 
plus est, quod non habes".
XIV. Benene hoc? sane bene; sed adulescentium indolem non tam iuvant, quae 
bene dicta sunt, quam inficiunt, quae pessime, multoque tanto magis, si et 
plura sunt, quae deteriora sunt, et quaedam in his non pro euthymemati 
aliquo rei parvae ac simplicis, sed in re ancipiti pro consilio dicuntur.

III.
"Lictoris" vocabulum qua ratione conceptum ortumque sit; et super eo diversae sententiae Valgi Rufi et Tulli Tironis.
I. Valgius Rufus in secundo librorum, quos inscripsit de rebus per 
epistulam quaesitis, "lictorem" dicit a "ligando" appellatum esse, quod, 
cum magistratus populi Romani virgis quempiam verberari iussissent, crura 
eius et manus ligari vincirique a viatore solita sint, isque, qui ex 
conlegio viatorum officium ligandi haberet, "lictor" sit appellatus; 
utiturque ad eam rem testimonio M. Tulli verbaque eius refert ex oratione, 
quae dicta est Pro C. Rabirio:
II. "Lictor", inquit "conliga manus". Haec ita Valgius.
III. Et nos sane cum illo sentimus; sed Tiro Tullius, M. Ciceronis 
libertus, "lictorem" vel a "limo" vel a "licio" dictum scripsit: "Licio 
enim transverso, quod "limum" appellatur, qui" magistratibus" inquit 
"praeministrabant, cincti erant".
IV. Si quis autem est, qui propterea putat probabilius esse, quod Tiro 
dixit, quoniam prima syllaba in "lictore", sicuti in "licio", producta est 
et in eo verbo, quod est "ligo", correpta est, nihil ad rem istuc pertinet. 
Nam sicut a "ligando" "lictor", et a "legendo" "lector" et a "viendo" 
"vitor" et "tuendo" "tutor" et "struendo" "structor" productis, quae
corripiebantur, vocalibus dicta sunt.

IV. 
Versus accepti ex Q. Ennii septimum annalium, quibus depingitur finiturque ingenium comitasque hominis minoris erga amicum superiorem.
I. Descriptum definitumque est a Quinto Ennio in annali septimo graphice 
admodum sciteque sub historia Gemini Servili, viri nobilis, quo ingenio,
qua comitate, qua modestia, qua fide, qua linguae parsimonia, qua loquendi
opportunitate, quanta rerum antiquarum morumque veterum ac novorum scientia
quantaque servandi tuendique secreti religione, qualibus denique ad
minuendas vitae molestias fomentis, levamentis, solaciis amicum esse
conveniat hominis genere et fortuna superioris.
II. Eos ego versus non minus frequenti adsiduoque memoratu dignos puto quam 
philosophorum de officiis decreta.
III. Ad hoc color quidam vetustatis in his versibus tam reverendus est, 
suavitas tam inpromisca tamque a fuco omni remota est, ut mea quidem 
sententia pro antiquis sacratisque amicitiae legibus observandi, tenendi 
colendique sint.
IV. Quapropter adscribendos eos existimavi, si quis iam statim desideraret:
haece locutus vocat, quocum bene saepe libenter
mensam sermonesque suos rerumque suarum
comiter inpertit, magnam cum lassus diei
partem fuisset de summis rebus regundis
consilio indu foro lato sanctoque senatu;
cui res audacter magnas parvasque iocumque
eloqueretur et cuncta malaque et bona dictu
evomeret si qui vellet, tutoque locaret,
quocum multa volup gaudia clamque palamque;
ingenium, cui nulla malum sententia suadet
ut faceret facinus levis aut mala; doctus, fidelis,
suavis homo, facundus, suo contentus, beatus,
scitus, secunda loquens in tempore, commodus, verbum
paucum, multa tenens antiqua, sepulta vetustas
quae facit et mores veteresque novosque tenentem,
multorum veterum leges divumque hominumque;
prudentem qui dicta loquive tacereve posset:
hunc inter pugnas conpellat Servilius sic. 
V. L. Aelium Stilonem dicere solitum ferunt Q. Ennium de semet ipso haec 
scripsisse picturamque istam morum et ingenii ipsius Q. Ennii factam esse.

V.
Sermo Tauri philosophi de modo atque ratione tolerandi doloris secundum Stoicorum decreta.
I. Cum Delphos ad Pythia conventumque totius ferme Graeciae visendum 
philosophus Taurus iret nosque ei comites essemus inque eo itinere Lebadiam 
venissemus, quod est oppidum anticum in terra Boeotia, adfertur ibi ad 
Taurum amicum eius quempiam, nobilem in Stoica disciplina philosophum, 
aegra valitudine oppressum decumbere.
II. Tunc omisso itinere, quod alioquin maturandum erat, et relictis 
vehiculis pergit eum propere videre, nosque de more, quem in locum cumque 
iret, secuti sumus. Et ubi ad aedes, in quis ille aegrotus erat, 
pervenimus, videmus hominem doloribus cruciatibusque alvi, quod Graeci 
kolon dicunt, et febri simul rapida adflictari gemitusque ex eo conpressos 
erumpere spiritusque et anhelitus e pectore eius evadere non dolorem magis 
indicantes quam pugnam adversum dolorem.
III. Post deinde, cum Taurus et medicos accersisset conlocutusque de 
facienda medela esset et eum ipsum ad retinendam patientiam testimonio 
tolerantiae, quam videbat, perhibito stabilisset egressique inde ad vehicula
et ad comites rediremus: "vidistis" inquit Taurus "non sane iucundum 
spectaculum, sed cognitu tamen utile, congredientes conpugnantesque 
philosophum et dolorem. Faciebat vis ina et natura morbi, quod erat suum, 
distractionem cruciatumque membrorum, faciebat contra ratio et natura 
animi, quod erat aeque suum: perpetiebatur et cohibebat coercebatque infra 
sese violentias effrenati doloris. Nullos eiulatus, nullas conplorationes, 
ne uras quidem voces indecoras edebat, signa tamen quaedam, sicut vidistis, 
existebant virtutis et corporis de possessione hominis pugnantium".
IV. Tum e sectatoribus Tauri iuvenis in disciplinis philosophiae non 
ignavus: "si tanta" inquit "doloris acerbitas est, ut contra voluntatem 
contraque iudicium animi nitatur invitumque hominem cogat ad gemendum 
confitendumque de malo morbi saevientis, cur dolor aput Stoicos indifferens 
esse dicitur, non malum? cur deinde aut Stoicus homo cogi aliquid potest 
aut dolor cogere, cum et dolorem Stoici nihil cogere et sapientem nihil 
cogi posse dicant?"
V. Ad ea Taurus vultu iam propemodum laetiore - delectatus enim videbatur 
inlecebra quaestionis -: "si iam amicus" inquit "hic noster melius valeret, 
gemitus eiusmodi necessarios a calumnia defendisset et hanc, opinor, tibi
quaestionem dissolvisset, me autem scis cum Stoicis non bene convenire vel 
cum Stoica potius; est enim pleraque et sibi et nobis incongruens, sicut 
libro, quem super ea re composuimus, declaratur.
VI. Sed ut tibi a me mos geratur, dicam ego indoctius, ut aiunt, et 
apertius, quae fuisse dicturum puto sinuosius atque sollertius, si quis 
nunc adesset Stoicorum; nosti enim, credo, verbum illud vetus et 
pervolgatum:
amathesteron pos eipe kai saphesteron lege."
Atque hinc exorsus de dolore atque de gemitu Stoici aegrotantis ita 
disseruit:
VII. "Natura" inquit "omnium rerum, quae nos genuit, induit nobis 
inolevitque in ipsis statim principiis, quibus nati sumus, amorem nostri et 
caritatem ita prorsus, ut nihil quicquam esset carius pensiusque nobis quam 
nosmet ipsi, atque hoc esse fundamentum ratast conservandae hominum 
perpetuitatis, si unusquisque nostrum, simul atque editus in lucem foret, 
harum prius rerum sensum adfectionemque caperet, quae a veteribus 
philosophis ta prota kata physin appellata sunt: ut omnibus scilicet 
corporis sui commodis gauderet, ab incommodis omnibus abhorreret. Postea 
per incrementa aetatis exorta e seminibus suis ratiost et utendi consilii 
reputatio et honestatis utilitatisque verae contemplatio subtiliorque et 
exploratior commodorum incommodorumque dilectus; atque ita prae ceteris 
omnibus enituit et praefulsit decori et honesti dignitas ac, si ei 
retinendae obtinendaeve incommodum extrinsecus aliquod obstaret, contemptum 
est; neque aliud esse vere et simpliciter bonum nisi honestum, aliud 
quicquam malum, nisi quod turpe esset, existimatum est. Reliqua omnia, quae 
in medio forent ac neque honesta essent neque turpia, neque bona esse neque 
mala decretum est. Productiones tamen et reiectiones suis quaeque momentis 
distinctae divisaeque sunt, quae proegmena et apoproegmena ipsi vocant. 
Propterea voluptas quoque et dolor, quod ad finem ipsum bene beateque 
vivendi pertinet, et in mediis relicta et neque in bonis neque in malis 
iudicata sunt.
VIII. Sed enim quoniam his primis sensibus doloris voluptatisque ante 
consilii et rationis exortum recens natus homo inbutus est et voluptati 
quidem natura conciliatus, a dolore autem quasi a gravi quodam inimico 
abiunctus alienatusque est, idcirco adfectiones istas primitus penitusque 
inditas ratio post addita convellere ab stirpe atque extinguere vix potest. 
Pugnat autem cum his semper et exultantis eas opprimit obteritque et parere 
sibi atque oboedire cogit.
IX. Itaque vidistis philosophum ratione decreti sui nixum cum petulantia 
morbi dolorisque exultantia conluctantem, nihil cedentem, nihil confitentem 
neque, ut plerique dolentes solent, heiulantem atque lamentantem ac miserum 
sese et infelicem appellantem, sed acres tantum anhelitus et robustos 
gemitus edentem, signa atque indicia non victi nec obpressi a dolore, sed 
vincere eum atque obprimere enitentis.
X. "Sed haut scio," inquit "an dicat aliquis, ipsum illud, quod pugnat, 
quod gemit, si malum dolor non est, cur necesse est gemere et pugnare? Quia 
enim omnia, quae non sunt mala, molestia quoque omni non carent, sed sunt 
pleraque noxa quidem magna et pernicie privata, quia non sunt turpia, 
contra naturae tamen mansuetudinem lenitatemque opposita sunt et infesta 
per obscuram quandam et necessariam ipsius naturae consequentiam. Haec ergo 
vir sapiens tolerare et eluctari potest, non admittere omnino in sensum sui 
non potest; analgesia enim atque apatheia non meo tantum," inquit "sed 
quorundam etiam ex eadem porticu prudentiorum hominum, sicuti iudicio 
Panaetii, gravis atque docti viri, inprobata abiectaque est.
XI. "Sed cur contra voluntatem suam gemitus facere cogitur philosophus 
Stoicus, quem nihil cogi posse dicunt? Nihil sane potest cogi vir sapiens, 
cum est rationi obtinendae locus: cum vero natura cogit, ratio quoque a 
natura data cogitur. Quaere etiam, si videtur, cur manu alicuius ob oculos 
suos repente agitata invitus coniveat, cur fulgente caelo a luminis iactu 
non sua sponte et caput et oculos declinet, cur tonitru vehementius facto 
sensim pavescat, cur sternumentis quatiatur, cur aut in ardoribus solis 
aestuet aut in pruinis inmanibus obrigescat.
XII. Haec enim et pleraque alia non voluntas nec consilium nec ratio 
moderatur, set naturae necessitatisque decreta sunt.
XIII. "Fortitudo autem non east, quae contra naturam monstri vicem nititur 
ultraque modum eius egreditur aut stupore animi aut inmanitate aut quadam 
misera et necessaria in perpetiendis doloribus exercitatione, qualem fuisse 
accepimus ferum quendam in ludo Caesaris gladiatorem, qui, cum vulnera eius 
a medicis exsecabantur, ridere solitus fuit; sed ea vera et proba 
fortitudost, quam maiores nostri scientiam esse dixerunt rerum tolerandarum 
et non tolerandarum.
XIV. Per quod apparet esse quaedam intolerabilia, a quibus fortes viri aut 
obeundis abhorreant aut sustinendis".
XV. Cum haec Taurus dixisset videreturque in eandem rem plura etiam
dicturus, perventum est ad vehicula, et conscendimus.

VI.
De aenigmate.
I. Quae Graeci dicunt "aenigmata", hoc genus quidam ex nostris veteribus 
"scirpos" appellaverunt. Quale est quod nuper invenimus per hercle anticum, 
perquam lepidum, tribus versibus senariis compositum aenigma, quod 
reliquimus inenarratum, ut legentium coniecturas in requirendo acueremus. 
II. Versus tres hi sunt:
semel minusne an bis minus sit nescio,
an utrumque eorum; ut quondam audivi dicier,
Iovi ipsi regi noluit concedere.
III. Hoc qui nolet diutius aput sese quaerere, inveniet quid sit in M. 
Varronis de sermone Latino ad Marcellum libro secundo.

VII.
Quam ob causam Cn. Dolabella proconsul ream mulierem veneficii confitentemque ad Ariopagitas reiecerit.
I. Ad Cn. Dolabellam proconsulari imperio provinciam Asiam obtinentem 
deducta mulier Smyrnaea est.
II. Eadem mulier virum et filium eodem tempore venenis clam datis vita 
interfecerat atque id fecisse se confitebatur dicebatque habuisse se 
faciendi causam, quoniam idem illi maritus et filius alterum filium 
mulieris ex viro priore genitum, adulescentem optimum et innocentissimum, 
exceptum insidiis occidissent. Idque ita esse factum controversia non erat.
III. Dolabella retulit ad consilium.
IV. Nemo quisquam ex consilio sententiam ferre in causa tam ancipiti 
audebat, quod et confessum veneficium, quo maritus et filius necati forent, 
non admittendum inpunitum videbatur et digna tamen poena in homines 
sceleratos vindicatum fuisset.
V. Dolabella eam rem Athenas ad Ariopagitas ut ad iudices graviores 
exercitatioresque reiecit.
VI. Ariopagitae cognita causa accusatorem mulieris et ipsam, quae 
accusabatur, centesimo anno adesse iusserunt.
VII. Sic neque absolutum mulieris veneficium est, quod per leges non 
licuit, neque nocens damnata poenitaque, quae digna venia fuit.
VIII. Scripta haec historiast in libro Valerii Maximi factorum et dictorum
memorabilium nono.

VIII.
Reditiones in gratiam nobilium virorum memoratu dignae.
I. P. Africanus superior et Tiberius Gracchus, Tiberii et C. Gracchorum 
pater, rerum gestarum magnitudine et honorum atque vitae dignitate 
inlustres viri, dissenserunt saepenumero de republica et ea sive qua alia 
re non amici fuerunt.
II. Ea simultas cum diu mansisset et sollemni die epulum Iovi libaretur 
atque ob id sacrificium senatus in Capitolio epularetur, fors fuit, ut aput 
eandem mensam duo illi iunctim locarentur. 
III. Tum quasi diis inmortalibus arbitris in convivio Iovis optimi maximi 
dexteras eorum conducentibus repente amicissimi facti. Neque solum amicitia 
incepta, sed adfinitas simul instituta;
IV. nam P. Scipio filiam virginem habens iam viro maturam ibi tunc eodem in 
loco despondit eam Tiberio Graccho, quem probaverat elegeratque 
exploratissimo iudicii tempore, dum inimicus est.
V. Aemilius quoque Lepidus et Fulvius Flaccus nobili genere amplissimisque 
honoribus et summo loco in civitate praediti odio inter sese gravi et 
simultate diutina conflictati sunt.
VI. Postea populus eos simul censores facit. Atque illi, ubi voce praeconis 
renuntiati sunt, ibidem in campo statim nondum dimissa contione ultro 
uterque et pari voluntate coniuncti complexique sunt exque eo die et in 
ipsa censura et postea iugi concordia fidissime amicissimeque vixerunt.

IX.
Quae dicantur vocabula ancipitia; et quod "honoris" quoque vocabulum ancipiti sententia fuerit.
I. Est plurifariam videre atque animadvertere in veteribus scriptis 
pleraque vocabula, quae nunc in sermonibus vulgi unam certamque rem 
demonstrent, ita fuisse media et communia, ut significare et capere possent 
duas inter se res contrarias. Ex quibus quaedam satis nota sunt, ut
"tempestas", "valitudo", "facinus", "dolus", "gratia", "industria".
II. Haec enim fere iam vulgatum est ancipitia esse et utroqueversus dici 
posse.
"Periculum" etiam et "venenum" et "contagium" non, uti nunc dicuntur, pro 
malis tantum dicta esse multum exemplorum huiusmodi reperias.
III. Sed "honorem" quoque mediam vocem fuisse et ita appellatum, ut etiam 
malus honos diceretur et significaret iniuriam, id profecto rarissimum est.
IV. Quintus autem Metellus Numidicus in oratione, quam de triumpho suo 
dixit, his verbis usus est: "Qua in re quanto universi me unum antistatis, 
tanto vobis quam mihi maiorem iniuriam atque contumeliam facit, Quirites, 
et quanto probi iniuriam facilius accipiunt, quam alteri tradunt, tanto 
ille vobis quam mihi peiorem honorem habuit; nam me iniuriam ferre, vos 
facere vult, Quirites, ut hic conquestio, istic vituperatio relinquatur".
V. "Honorem" inquit "peiorem vobis habuit quam mihi"; cuius verbi sententia 
est, quam ipse quoque supra dicit: "maiore vos adfecit iniuria et 
contumelia quam me".
VI. Praeter huius autem verbi notionem adscribendam esse hanc sententiam ex 
oratione Quinti Metelli existimavi, ut depingeremus Socratis decretum:
kakion einai to adikein e to adikeisthai.

X.
Quod "aeditumus" verbum Latinum sit.
I. "Aeditimus" verbum Latinum est et vetus, ea forma dictum qua "finitimus" 
et "legitimus".
II. Sed pro eo a plerisque nunc "aedituus" dicitur nova et commenticia 
usurpatione quasi a tuendis aedibus appellatus.
III. Satis hoc esse potuit admonendi gratia dixisse ... propter agrestes 
quosdam et indomitos certatores, qui nisi auctoritatibus adhibitis non 
comprimuntur.
IV. M. Varro in libro secundo ad Marcellum de Latino sermone "aeditumum" 
dici oportere censet magis quam "aedituum", quod alterum sit recenti 
novitate fictum, alterum antiqua origine incorruptum.
V. Laevius quoque, ut opinor, in laodamia "claustritumum" dixit, qui 
claustris ianuae praeesset, eadem scilicet figura qua "aeditumum" dici 
videbat, qui aedibus praeest. 
VI. In IV in Verrem M. Tullii in exemplaribus fidelissimis ita inveni 
scriptum: "Aeditumi custodesque mature sentiunt", in libris autem hoc 
vulgariis "aeditui" scriptum est.
VII. Pomponii fabula atellania est, quae ita scripta est: Aeditumus. In qua 
hic versus est:
qui postquam tibi appareo atque aeditumor in templo tuo.
Titus autem Lucretius in carmine suo pro "aedituis" "aedituentes" appellat.

XI.
Errare istos, qui spe et fiducia latendi peccent, cum latebra peccati perpetua nulla sit; et super ea re Peregrini philosophi sermo et Sophocli poetae sententia.
I. Philosophum nomine Peregrinum, cui postea cognomentum Proteus factum 
est, virum gravem atque constantem, vidimus, cum Athenis essemus, 
deversantem in quodam tugurio extra urbem. Cumque ad eum frequenter 
ventitaremus, multa hercle dicere eum utiliter et honeste audivimus. In 
quibus id fuit, quod praecipuum auditu meminimus.
II. Virum quidem sapientem non peccaturum esse dicebat, etiamsi peccasse 
eum dii atque homines ignoraturi forent.
III. Non enim poenae aut infamiae metu non esse peccandum censebat, sed 
iusti honestique studio et officio. 
IV. Si qui tamen non essent tali vel ingenio vel disciplina praediti, uti 
se vi sua ac sponte facile a peccando tenerent, eos omnis tunc peccare 
proclivius existimabat, cum latere posse id peccatum putarent 
inpunitatemque ex ea latebra sperarent;
V. "at si sciant" inquit "homines nihil omnium rerum diutius posse celari, 
repressius pudentiusque peccabitur".
VI. Propterea versus istos Sophocli, prudentissimi poetarum, in ore esse 
habendos dicebat:
pros tauta krypte meden, hos apanth'horon
kai pant'akovon pant'anaptyssei chronos.
VII. Alius quidam veterum poetarum, cuius nomen mihi nunc memoriae non est, 
Veritatem Temporis filiam esse dixit.

XII.
Faceta responsio M. Ciceronis amolientis a se crimen manifesti mendacii.
I. Haec quoque disciplina rhetorica est callide et cum astu res criminosas 
citra periculum confiteri, ut, si obiectum sit turpe aliquid, quod negari 
non queat, responsione ioculari eludas et rem facias risu magis dignam quam 
crimine, sicut fecisse Ciceronem scriptum est, cum id, quod infitiari non 
poterat, urbano facetoque dicto diluit.
II. Nam cum emere vellet in Palatio domum et pecuniam in praesens non 
haberet, a P. Sulla, qui tum reus erat, mutua sestertium viciens tacita 
accepit.
III. Ea res tamen, priusquam emeret, prodita est et in vulgus exivit, 
obiectumque ei est, quod pecuniam domus emendae causa a reo accepisset.
IV. Tum Cicero inopinata obprobratione permotus accepisse se negavit ac 
domum quoque se empturum negavit atque "adeo" inquit "verum sit accepisse 
me pecuniam, si domum emero". Sed cum postea emisset et hoc mendacium in 
senatu ei ab inimicis obiceretur, risit satis atque inter ridendum: 
"akoinonoetoi" inquit "homines estis, cum ignoratis prudentis et cauti 
patrisfamilias esse, quod emere velit, empturum sese negare propter
competitores emptionis".

XIII.
"Intra Kalendas" cum dicitur, quid significet, utrum "ante Kalendas" an "Kalendis" an utrumque; atque inibi, quid sit in oratione M. Tulli "intra oceanum" et "intra montem Taurum" et in quadam epistula "intra modum".
I. Cum Romae a consulibus iudex extra ordinem datus pronuntiare "intra 
kalendas" iussus essem, Sulpicium Apollinarem, doctum hominem, percontatus 
sum, an his verbis "intra Kalendas" ipsae quoque Kalendae tenerentur, 
dixique ei me iudicem datum Kalendasque mihi prodictas, ut intra eum diem 
pronuntiarem.
II. "Cur" inquit "hoc me potius rogas quam ex istis aliquem peritis 
studiosisque iuris, quos adhibere in consilium iudicaturi soletis?" 
III. Tum illi ego ita respondi: "Si aut de vetere" inquam "iure et recepto 
aut controverso et ambiguo aut novo et constituendo discendum esset, issem 
plane sciscitatum ad istos, quos dicis;
IV. sed cum verborum Latinorum sententia, usus, ratio exploranda sit, 
scaevus profecto et caecus animi forem, si, cum haberem tui copiam, issem 
magis ad alium quam ad te".
V. "Audi igitur" inquit "de ratione verbi quid existimem, sed eo tamen 
pacto, ut id facias, non quod ego de proprietate vocis disseruero, sed quod 
in ea re omnium pluriumve consensu observari cognoveris; non enim verborum 
tantum communium verae atque propriae significationes longiore usu 
mutantur, sed legum quoque ipsarum iussa consensu tacito oblitterantur".
VI. Tum deinde disseruit me et plerisque aliis audientibus in hunc ferme 
modum: "Cum dies" inquit "ita praefinita est, ut iudex "intra Kalendas" 
pronuntiet, occupavit iam haec omnes opinio non esse dubium, quin ante 
Kalendas iure pronuntietur, et id tantum ambigi video, quod tu quaeris, an 
Kalendis quoque iure pronuntietur.
VII. Ipsum autem verbum sic procul dubio natum est atque ita sese habet, 
ut, cum dicitur "intra Kalendas", non alius accipi dies debeat, quam solae 
Kalendae. Nam tres istae voces "intra, citra, ultra", quibus certi locorum 
fines demonstrantur, singularibus apud veteres syllabis appellabantur "in, 
cis, uls".
VIII. Haec deinde particulae quoniam parvo exiguoque sonitu obscurius 
promebantur, addita est tribus omnibus eadem syllaba, et quod dicebatur 
"cis Tiberim" et "uls Tiberim", dici coeptum est "citra Tiberim" et "ultra 
Tiberim"; item quod erat "in", accedente eadem syllaba "intra" factum est.
IX. Sunt ergo haec omnia quasi contermina iunctis inter se finibus 
cohaerentia: "intra oppidum", "ultra oppidum", "citra oppidum", ex quibus 
"intra", sicuti dixi, "in" significat; 
X. nam qui dicit "intra oppidum", "intra cubiculum", "intra ferias", non 
dicit aliud quam "in oppido", "in cubiculo", "in feriis".
XI. "Intra Kalendas" igitur non "ante Kalendas" est, sed "in Kalendis", id 
est eo ipso die, quo kalendae sunt.
XII. Itaque secundum verbi ipsius rationem, qui iussus est "intra Kalendas"
pronuntiare, nisi Kalendis pronuntiet, contra iussum vocis facit;
XIII. nam si ante id fiat, non "intra" pronuntiat, sed "citra".
XIV. Nescio quo autem pacto recepta vulgo interpretatio est absurdissima, 
ut "intra Kalendas" significare videatur etiam "citra kalendas" vel "ante 
Kalendas"; nihil enim ferme interest.
XV. Atque insuper dubitatur, an Kalendis quoque pronuntiari possit, quando 
neque ultra neque citra, set, quod inter haec medium est, "intra Kalendas", 
id est kalendis, pronuntiandum sit.
XVI. Sed nimirum consuetudo vicit, quae cum omnium domina rerum, tum maxime 
verborum est".
XVII. Ea omnia cum Apollinaris scite perquam atque enucleate disputavisset, 
tum ego haec dixi: "Cordi" inquam "mihi fuit, priusquam ad te irem, 
quaerere explorareque, quonam modo veteres nostri particula ista, qua de
agitur, usi sint, atque ita invenimus Tullium in tertia in Verrem 
scripsisse istoc modo: "Locus intra oceanum iam nullus est neque tam 
longincus neque tam reconditus, quo non per haec tempora nostrorum hominum 
libido iniquitasque pervaserit".
XVIII. "Intra oceanum" dicit contra rationem tuam; non enim vult, opinor, 
dicere "in oceano"; terras enim demonstrat omnis, quae oceano ambiuntur, ad 
quas a nostris hominibus adiri potest: quae sunt "citra oceanum", non "in 
oceano"; neque enim videri potest insulas significare nescio quas, quae 
penitus esse intra aequora ipsa oceani dicuntur".
XIX. Tunc Sulpicius Apollinaris renidens: "non me hercule inargute" inquit 
"nec incallide opposuisti hoc Tullianum; sed Cicero "intra oceanum" non, ut 
tu interpretare, "citra oceanum" dixit.
XX. Quid enim potest dici "citra oceanum" esse, cum undique oceanus 
circumscribat omnis terras et ambiat? Nam "citra" quod est, id extra est; 
qui autem potest "intra" esse dici, quod extra est? Sed si ex una tantum 
parte orbis oceanus foret, tum, quae terra ad eam partem foret, "citra 
oceanum" esse dici posset vel "ante oceanum"; cum vero omnis terras 
omnifariam et undiqueversum circumfluat, nihil citra eum est, sed undarum 
illius ambitu terris omnibus convallatis in medio eius sunt omnia, quae 
intra oras eius inclusa sunt, sicuti hercle sol non citra caelum vertitur, 
sed in caelo et intra caelum".
XXI. Haec tunc Apollinaris scite acuteque dicere visus est. Set postea in 
libro M. Tullii epistularum ad Servium Sulpicium sic dictum esse invenimus 
"intra modum", ut "intra Kalendas" dicunt, qui dicere "citra Kalendas" 
volunt.
XXII. Verba haec Ciceronis sunt, quae adposui: "Sed tamen, quoniam effugi 
eius offensionem, qui fortasse arbitraretur me hanc rem publicam non
putare, si perpetuo tacerem, modice hoc faciam aut etiam intra modum, ut et 
illius voluntati et meis studiis serviam".
XXIII. "Modice" dixerat "hoc faciam", id est cum modo aequo et pari;
XXIV. deinde, quasi hoc displiceret et corrigere id vellet, addit: "aut 
etiam intra modum", per quod ostendit minus sese id facturum esse, quam 
quod fieri modice videretur, id est non ad ipsum modum, set retro paululum 
et citra modum.
XXV. In oratione etiam, quam pro P. Sestio scripsit, "intra montem Taurum"
sic dicit, ut non significet "in monte Tauro", sed "usque ad montem cum 
ipso monte".
XXVI. Verba sunt haec ipsius M. Tullii ex ea, qua dixi, oratione: 
"Antiochum Magnum illum maiores nostri magna belli contentione terra 
marique superatum intra montem Taurum regnare iusserunt; Asiam, qua illum 
multarunt, Attalo, ut is in ea regnaret, condonarunt".
XXVII. "Intra montem" inquit "Taurum regnare iusserunt", quod non proinde 
est, ut "intra cubiculum" dicimus, nisi videri potest id esse "intra 
montem", quod est intra regiones, quae Tauri montis obiectu separantur.
XXVIII. Nam sicuti qui intra cubiculum est, is non in cubiculi parietibus, 
sed intra parietes est, quibus cubiculum includitur, qui tamen ipsi quoque 
parietes in cubiculo sunt, ita, qui regnat "intra montem Taurum", non solum 
in monte Tauro regnat, sed in his etiam regionibus, quae Tauro monte 
clauduntur.
XXIX. Num igitur secundum istam verborum M. Tullii similitudinem, qui 
iubetur "intra Kalendas" pronuntiare, is et ante Kalendas et ipsis Kalendis
iure pronuntiare potest? Neque id fit quasi privilegio quodam inscitae 
consuetudinis, sed certa rationis observatione, quoniam omne tempus, quod 
Kalendarum die includitur "intra kalendas" esse recte dicitur.

XIV.
"Saltem" particula quam vim habeat et quam originem.
I. "Saltem" particula quam haberet principem significationem quaeque vocis 
istius origo esset, quaerebamus.
II. Ita enim primitus factam esse apparet, ut non videatur, sicuti quaedam 
supplementa orationis, temere et incondite adsumpta.
III. Atque erat, qui diceret legisse se in grammaticis commentariis P. 
Nigidii "saltem" ex eo dictum, quod esset "si aliter", idque ipsum dici 
solitum per defectionem, nam plenam esse sententiam: "si aliter non 
potest".
IV. Sed id nos in isdem commentariis Nigidii, cum eos non, opinor, 
incuriose legissemus, nusquam invenimus.
V. Videntur autem verba ista "si aliter non potest" a significatione quidem 
voculae huius, de qua quaerimus, non abhorrere. Set tot verba tamen in 
paucissimas litteras cludere inprobae cuiusdam subtilitatis est.
VI. Fuit etiam, qui diceret, homo in libris atque in litteris adsiduus, 
"saltem" sibi dictum videri "u" littera media extrita; "salutem" enim ante 
dictum, quod nos "saltem" diceremus. "Nam cum alia quaedam petita et non 
impetrata sunt, tum solemus" inquit "quasi extremum aliquid petituri, quod 
negari minime debeat, dicere "hoc saltem fieri aut dari oportere", tamquam 
salutem postremo petentes, quam impetrari certe et obtineri sit 
aequissimum".
VII. Sed hoc itidem non inlepide quidem fictum nimis tamen esse videtur 
commenticium. Censuimus igitur amplius quaerendum.

XV.
Quod Sisenna in libris historiarum adverbiis huiuscemodi saepenumero usus est: "celatim", "vellicatim", "saltuatim".
I. Cum lectitaremus historiam Sisennae adsidue, huiuscemodi figurae 
adverbia in oratione eius animadvertimus, cuimodi sunt haec: "cursim", 
"properatim", "celatim", "vellicatim", "saltuatim".
II. Ex quibus duo prima, quia sunt notiora, exemplis non indigebant; 
reliqua in historiarum sexto sic scripta sunt: "Quam maxime celatim 
poterat, in insidiis suos disponit". Item alio in loco: "Nos una aestate in 
Asia et Graecia gesta litteris idcirco continentia mandavimus, ne 
vellicatim aut saltuatim scribendo lectorum animos impediremus".