Noctes Atticae/Liber VII


I.
Quem in modum responderit Chrysippus adversum eos, qui providentiam consistere negaverunt. Quibus non videtur mundus dei et hominum causa institutus neque res humanae providentia gubernari, gravi se argumento uti putant, cum ita dicunt:
I. "si esset providentia, nulla essent mala." Nihil enim minus aiunt 
providentiae congruere, quam in eo mundo, quem propter homines fecisse 
dicatur, tantam vim esse aerumnarum et malorum.
II. Adversus ea Chrysippus cum in libro peri pronoias quarto dissereret: 
"nihil est prorsus istis" inquit "insubidius, qui opinantur bona esse 
potuisse, si non essent ibidem mala.
III. Nam cum bona malis contraria sint, utraque necessum est opposita inter 
sese et quasi mutuo adverso quaeque fulta nisu consistere; nullum adeo 
contrarium est sine contrario altero.
IV. Quo enim pacto iustitiae sensus esse posset, nisi essent iniuriae? aut 
quid aliud iustitia est quam iniustitiae privatio? quid item fortitudo 
intellegi posset nisi ex ignaviae adpositione? quid continentia nisi ex 
intemperantiae? quo item modo prudentia esset, nisi foret contra 
inprudentia?
V. Proinde" inquit "homines stulti cur non hoc etiam desiderant, ut veritas 
sit et non sit mendacium? Namque itidem sunt bona et mala, felicitas et 
infortunitas, dolor et voluptas.
VI. Alterum enim ex altero, sicuti Plato ait, verticibus inter se 
contrariis deligatum est; si tuleris unum, abstuleris utrumque."
VII. Idem Chrysippus in eodem libro tractat consideratque dignumque esse id 
quaeri putat, ei hai ton anthropon nosoi kata physin ginontai, id est, si
natura ipsa. rerum vel providentia, quae compagem hanc mundi et genus 
hominum fecit, morbos quoque et debilitates et aegritudines corporum, quas 
patiuntur homines, fecerit.
VIII. Existimat autem non fuisse hoc principale naturae consilium, ut 
faceret homines morbis obnoxios; numquam enim hoc convenisse naturae 
auctori parentique omnium rerum bonarum.
IX. "Sed cum multa" inquit "atque magna gigneret pareretque aptissima et 
utilissima, alia quoque simul adgnata sunt incommoda his ipsis, quae 
faciebat, cohaerentia"; eaque non per naturam, sed per sequellas quasdam 
necessarias facta dicit, quod ipse appellat kata parakolouthesin.
X. "Sicut," inquit "cum corpora hominum natura fingeret, ratio subtilior et 
utilitas ipsa operis postulavit, ut tenuissimis minutisque ossiculis caput 
compingeret.
XI. Sed hanc utilitatem rei maioris alia quaedam incommoditas extrinsecus 
consecuta est, ut fieret caput tenuiter munitum et ictibus offensionibusque 
parvis fragile.
XII. Proinde morbi quoque et aegritudines partae sunt, dum salus paritur.
XIII. Sicut hercle," inquit "dum virtus hominibus per consilium naturae 
gignitur, vitia ibidem per adfinitatem contrariam nata sunt."

II.
Quo itidem modo et vim necessitatemque fati constituerit et esse tamen in nobis consilii iudiciique nostri arbitrium confirmaverit.
I. Fatum, quod heimarmenen Graeci vocant, ad hanc ferme sententiam 
Chrysippus, Stoicae princeps philosophiae, definit: "Fatum est" inquit 
"sempiterna quaedam et indeclinabilis series rerum et catena volvens 
semetipsa sese et inplicans per aeternos consequentiae ordines, ex quibus 
apta nexaque est."
II. Ipsa autem verba Chrysippi, quantum valui memoria, ascripsi, ut, si cui 
meum istud interpretamentum videbitur esse obscurius, ad ipsius verba 
animadvertat.
III. In libro enim peri pronoias quarto heimarmenen esse dicit physiken 
tina syntaxin ton holon ex aidiou ton heteron tois heterois 
epakolouthounton kai metapoloumenon aparabatou ouses tes toiautes
epiplokes.
IV. Aliarum autem opinionum disciplinarumque auctores huic definitioni ita 
obstrepunt:
V. "Si Chrysippus" inquiunt "fato putat omnia moveri et regi nec declinari 
transcendique posse agmina fati et volumina, peccata quoque hominum et
delicta non suscensenda neque inducenda sunt ipsis voluntatibusque eorum, 
sed necessitati cuidam et instantiae, quae oritur ex fato", omnium quae sit 
rerum domina et arbitra, per quam necesse sit fieri, quicquid futurum est; 
et propterea nocentium poenas legibus inique constitutas, si homines ad 
maleficia non sponte veniunt, sed fato trahuntur. 
VI. Contra ea Chrysippus tenuiter multa et argute disserit; sed omnium 
fere, quae super ea re scripsit, huiuscemodi sententia est.
VII. "Quamquam ita sit," inquit "ut ratione quadam necessaria et principali 
coacta atque conexa sint fato omnia, ingenia tamen ipsa mentium nostrarum 
proinde sunt fato obnoxia, ut proprietas eorum est ipsa et qualitas.
VIII. Nam si sunt per naturam primitus salubriter utiliterque ficta, omnem 
illam vim, quae de fato extrinsecus ingruit, inoffensius tractabiliusque 
transmittunt. Sin vero sunt aspera et inscita et rudia nullisque artium 
bonarum adminiculis fulta, etiamsi parvo sive nullo fatalis incommodi 
conflictu urgeantur, sua tamen scaevitate et voluntario impetu in assidua 
delicta et in errores se ruunt.
IX. Idque ipsum ut ea ratione fiat, naturalis illa et necessaria rerum 
consequentia efficit, quae fatum vocatur.
X. Est enim genere ipso quasi fatale et consequens, ut mala ingenia 
peccatis et erroribus non vacent."
XI. Huius deinde fere rei exemplo non hercle nimis alieno neque inlepido 
utitur. "Sicut" inquit "lapidem cylindrum si per spatia terrae prona atque 
derupta iacias, causam quidem ei et initium praecipitantiae feceris, mox 
tamen ille praeceps volvitur, non quia tu id iam facis, sed quoniam ita 
sese modus eius et formae volubilitas habet: sic ordo et ratio et 
necessitas fati genera ipsa et principia causarum movet, impetus vero 
consiliorum mentiumque nostrarum actionesque ipsas voluntas cuiusque 
propria et animorum ingenia moderantur."
XII. Infert deinde verba haec his, quae dixi, congruentia: Dio kai hypo ton 
Pythagoreion eiretai:
gnosei d'anthropous authaireta pemat'echontas,
hos ton blabon hekastois par'autous ginomenon kai kath'hormen auton
hamartanonton te kai blaptomenon kai kata ten auton dianoian kai thesin.
XIII. Propterea negat oportere ferri audirique homines aut nequam aut 
ignavos et nocentes et audaces, qui, cum in culpa et in maleficio revicti 
sunt, perfugiunt ad fati necessitatem tamquam in aliquod fani asylum et, 
quae pessime fecerunt, ea non suae temeritati, sed fato esse attribuenda 
dicunt.
XIV. Primus autem hoc sapientissimus ille et antiquissimus poetarum dixit 
hisce versibus:
o potoi, oion de ny theous brotoi aitioontai.
ex hemeron gar phasi kak'emmenai; hoi de kai autoi
spheisin atasthalieisin hyper moron alge'echousin.
XV. Itaque M. Cicero in libro, quem de fato conscripsit, cum quaestionem 
istam diceret obscurissimam esse et inplicatissimam, Chrysippum quoque 
philosophum non expedisse se in ea ait his verbis: "Chrysippus aestuans 
laboransque, quonam hoc modo explicet et fato omnia fieri et esse aliquid 
in nobis, intricatur."

III.
Historia sumpta ex libris Tuberonis de serpente invisitatae longitudinis.
I. Tubero in historiis scriptum reliquit bello primo Poenico Atilium 
Regulum consulem in Africa castris apud Bagradam flumen positis proelium 
grande atque acre fecisse adversus unum serpentem in illis locis 
stabulantem invisitatae inmanitatis eumque magna totius exercitus 
conflictione balistis atque catapultis diu oppugnatum, eiusque interfecti 
corium longum pedes centum et viginti Romam misisse.

IV.
Quid idem Tubero novae historiae de Atilio Regulo a Carthaginiensibus capto litteris mandaverit; quid etiam Tuditanus super eodem Regulo scripserit.
I. Quod satis celebre est de Atilio Regulo, id nuperrime legimus scriptum 
in Tuditani libris: Regulum captum ad ea, quae in senatu Romae dixit 
suadens, ne captivi cum Carthaginiensibus permutarentur, id quoque 
addidisse venenum sibi Carthaginienses dedisse, non praesentarium, sed 
eiusmodi, quod mortem in diem proferret, eo consilio, ut viveret quidem 
tantisper, quoad fieret permutatio, post autem grassante sensim veneno 
contabesceret. 
II. Eundem Regulum Tubero in historiis redisse Carthaginem novisque 
exemplorum modis excruciatum a Poenis dicit:
III. "In atras" inquit "et profundas tenebras eum claudebant ac diu post, 
ubi erat visus sol ardentissimus, repente educebant et adversus ictus solis 
oppositum continebant atque intendere in caelum oculos cogebant. Palpebras 
quoque eius, ne conivere posset, sursum ac deorsum diductas insuebant."
IV. Tuditanus autem somno diu prohibitum atque ita vita privatum refert, 
idque ubi Romae cognitum est, nobilissimos Poenorum captivos liberis Reguli 
a senatu deditos et ab his in armario muricibus praefixo destitutos 
eademque insomnia cruciatos interisse.

V.
Quod Alfenus iureconsultus in verbis veteribus interpretandis erravit.
I. Alfenus iureconsultus, Servii Sulpicii discipulus rerumque antiquarum 
non incuriosus, in libro digestorum tricesimo et quarto, coniectaneorum 
autem secundo: "in foedere," inquit "quod inter populum Romanum et 
Carthaginienses factum est, scriptum invenitur, ut Carthaginienses 
quotannis populo Romano darent certum pondus argenti puri puti, 
quaesitumque est, quid esset "purum putum". Respondi" inquit "ego "putum" 
esse valde purum, sicuti novum "novicium" dicimus et proprium "propicium" 
augere atque intendere volentes novi et proprii significationem." 
II. Hoc ubi legimus, mirabamur eandem adfinitatem visam esse Alfeno "puri" 
et "puti", quae sit "novicii" et "novi";
III. nam si esset "puricium", tum sane videretur dici quasi "novicium".
IV. Id etiam mirum fuit, quod "novicium" per augendi figuram dictum 
existimavit, cum sit "novicium" non, quod magis novum sit, sed quod a 
"novo" dictum sit inclinatumque.
V. His igitur assentimus, qui "putum" esse dicunt a "putando" dictum et ob 
eam causam prima syllaba brevi pronuntiant, non longa, ut existimasse 
Alfenus videtur, qui a "puro" id esse factum scripsit.
VI. "Putare" autem veteres dixerunt vacantia ex quaque re ac non necessaria 
aut etiam obstantia et aliena auferre et excidere et, quod esse utile ac 
sine vitio videretur, relinquere.
VII. Sic namque arbores et vites et sic rationes etiam "putari" dictum.
VIII. Verbum quoque ipsum "puto", quod declarandae sententiae nostrae causa 
dicimus, non significat profecto aliud, quam id agere nos in re dubia 
obscuraque, ut decisis amputatisque falsis opinionibus, quod videatur esse 
verum et integrum et incorruptum, retineamus.
IX. Argentum ergo in Carthaginiensi foedere "putum" dictum est quasi 
exputatum excoctumque omnique aliena materia carens omnibusque ex eo vitiis 
detractis emaculatum et candefactum.
X. Scriptum est autem "purum putum" non in Carthaginiensi solum foedere, 
sed cum in multis aliis veterum libris, tum in Q. quoque Ennii tragoedia, 
quae inscribitur Alexander, et in satira M. Varronis, quae inscripta est 
dis paides hoi gerontes.

VI.
Temere inepteque reprehensum esse a Iulio Hygino Vergilium, quod "praepetes" Daedali pennas dixit; atque inibi, quid sint aves praepetes et quid illae sint aves, quas Nigidius "inferas" appellavit.
I. Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna
praepetibus pennis ausus se credere caelo. 
II. In his Vergilii versibus reprehendit Iulius Hyginus "pennis 
praepetibus" quasi inproprie et inscite dictum.
III. "Nam "praepetes"" inquit "aves ab auguribus appellantur, quae aut 
opportune praevolant aut idoneas sedes capiunt."
IV. Non apte igitur usum verbo augurali existimavit in Daedali volatu nihil 
ad augurum disciplinam pertinente. 
V. Sed Hyginus nimis hercle ineptus fuit, cum, quid "praepetes" essent, se 
scire ratus est, Vergilium autem et Cn. Matium, doctum virum, ignorasse, 
qui in secundo Iliadis Victoriam volucrem "praepetem" appellavit in hoc 
versu:
dum dat vincendi praepes Victoria palmam.
VI. Cur autem non Q. quoque Ennium reprehendit, qui in annalibus non pennas 
Daedali, sed longe diversius: 
"Brundisium" inquit "pulcro praecinctum praepete portu"? 
VII. Set si vim potius naturamque verbi considerasset neque id solum, quod 
augures dicerent, inspexisset, veniam prorsus poetis daret similitudine ac 
translatione verborum, non significatione propria utentibus.
VIII. Nam quoniam non ipsae tantum aves, quae prosperius praevolant, sed 
etiam quos capiunt, quod idonei felicesque sunt, "praepetes" appellantur, 
idcirco Daedali pennas "praepetes" dixit, quoniam ex locis, in quibus 
periculum metuebat, in loca tutiora pervenerat.
IX. Locos porro "praepetes" et augures appellant, et Ennius in annalium 
primo dixit:
praepetibus sese pulcrisque locis dant. 
X. Avibus autem "praepetibus" contrarias aves "inferas" appellari Nigidius 
Figulus in libro primo augurii privati ita dicit: "Discrepat dextra 
sinistrae, praepes inferae."
XI. Ex quo est coniectare "praepetes" appellatas, quae altius sublimiusque 
volitent, cum differre a "praepetibus" Nigidius "inferas" dixerit.
XII. Adulescens ego Romae, cum etiamtum ad grammaticos itarem, audivi 
Apollinarem Sulpicium, quem inprimis sectabar, cum de iure augurio 
quaereretur et mentio "praepetum" avium facta esset, Erucio Claro praefecto 
urbi dicere "praepetes" sibi videri esse alites, quas Homerus panypterygas 
appellaverit, quoniam istas potissimum augures spectarent, quae ingentibus 
alis patulae atque porrectae praevolarent. Atque ibi hos Homeri versus 
dixit:
tyne d'oionoisi tanypterygessi keleveis
peithesthai, ton ou ti metatrepom'oud'alegizo.

VII.
De Acca Larentia et Gaia Taracia; deque origine sacerdotii fratrum arvalium.
I. Accae Larentiae et Gaiae Taraciae, sive illa Fufetia est, nomina in 
antiquis annalibus celebria sunt. Earum alterae post mortem, Taraciae autem 
vivae amplissimi honores a populo Romano habiti.
II. Et Taraciam quidem virginem Vestae fuisse lex Horatia testis est, quae 
super ea ad populum lata. Qua lege ei plurimi honores fiunt, inter quos ius 
quoque testimonii dicendi tribuitur testabilisque una omnium feminarum ut 
sit datur. Id verbum est legis ipsius Horatiae; contrarium est in duodecim 
tabulis scriptum:
III. "Inprobus intestabilisque esto."
IV. Praeterea si quadraginta annos nata sacerdotio abire ac nubere 
voluisset, ius ei potestasque exaugurandi atque nubendi facta est 
munificentiae et beneficii gratia, quod campum Tiberinum sive Martium 
populo condonasset.
V. Sed Acca Larentia corpus in vulgus dabat pecuniamque emeruerat ex eo 
quaestu uberem.
VI. Ea testamento, ut in Antiatis historia scriptum est, Romulum regem, ut 
quidam autem alii tradiderunt, populum Romanum bonis suis heredem fecit.
VII. Ob id meritum a flamine Quirinali sacrificium ei publice fit et dies e 
nomine eius in fastos additus.
VIII. Sed Sabinus Masurius in primo memorialium secutus quosdam historiae 
scriptores Accam Larentiam Romuli nutricem fuisse dicit. "Ea" inquit 
"mulier ex duodecim filiis maribus unum morte amisit. In illius locum 
Romulus Accae sese filium dedit seque et ceteros eius filios "fratres 
arvales" appellavit. Ex eo tempore collegium mansit fratrum arvalium numero 
duodecim, cuius sacerdotii insigne est spicea corona et albae infulae."

VIII.
Notata quaedam de rege Alexandro et de P. Scipione memoratu digna.
I. Apion, Graecus homo, qui Pleistoneikes appellatus est, facili atque
alacri facundia fuit.
II. Is cum de Alexandri regis laudibus scriberet: "Victi" inquit "hostis 
uxorem, facie incluta mulierem, vetuit in conspectum suum deduci, ut eam ne 
oculis quidem suis contingeret."
III. Lepide igitur agitari potest, utrum videri continentiorem par sit 
Publiumne Africanum superiorem, qui Carthagine ampla civitate in Hispania 
expugnata virginem tempestivam forma egregia, nobilis viri Hispani filiam, 
captam perductamque ad se patri inviolatam reddidit, an regem Alexandrum, 
qui Darii regis uxorem eandemque eiusdem sororem proelio magno captam, quam 
esse audiebat exsuperanti forma, videre noluit perducique ad sese prohibuit.
IV. Sed hanc utrimque declamatiunculam super Alexandro et Scipione 
celebraverint, quibus abunde et ingenii et otii et verborum est;
V. nos satis habebimus, quod ex historia est, id dicere: Scipionem istum, 
verone an falso incertum, fama tamen, cum esset adulescens, haud sincera 
fuisse et propemodum constitisse hosce versus a Cn. Naevio poeta in eum 
scriptos esse:
etiam qui res magnas manu saepe gessit gloriose, 
cuius facta viva nunc vigent, qui apud gentes solus praestat,
eum suus pater cum pallio uno ab amica abduxit. 
VI. His ego versibus credo adductum Valerium Antiatem adversus ceteros 
omnis scriptores de Scipionis moribus sensisse et eam puellam captivam non 
redditam patri scripsisse contra quam nos supra diximus, sed retentam a 
Scipione atque in deliciis amoribusque ab eo usurpatam.

IX.
Locus exemptus ex annalibus L. Pisonis historiae et orationis lepidissimae.
I. Quod res videbatur memoratu digna, quam fecisse Cn. Flavium Anni filium 
aedilem curulem L. Piso in tertio annali scripsit, eaque res perquam pure 
et venuste narrata a Pisone, locum istum totum huc ex Pisonis annali 
transposuimus.
II. "Cn." inquit "Flavius patre libertino natus scriptum faciebat, isque in 
eo tempore aedili curuli apparebat, quo tempore aediles subrogantur, eumque 
pro tribu aedilem curulem renuntiaverunt.
III. Aedilem, qui comitia habebat, negat accipere, neque sibi placere, qui 
scriptum faceret, eum aedilem fieri.
IV. Cn. Flavius Anni filius dicitur tabulas posuisse, scriptu sese 
abdicasse, isque aedilis curulis factus est.
V. "Idem Cn. Flavius Anni filius dicitur ad collegam venisse visere 
aegrotum. Eo in conclave postquam introivit, adulescentes ibi complures 
nobiles sedebant. Hi contemnentes eum, assurgere ei nemo voluit.
VI. Cn. Flavius Anni filius aedilis id arrisit, sellam curulem iussit sibi 
afferri, eam in limine apposuit, ne quis illorum exire posset utique hi 
omnes inviti viderent sese in sella curuli sedentem."

X.
Historia super Euclida Socratico, cuius exemplo Taurus philosophus hortari adulescentes suos solitus ad philosophiam naviter sectandam.
I. Philosophus Taurus, vir memoria nostra in disciplina Platonica 
celebratus, cum aliis bonis multis salubribusque exemplis hortabatur ad 
philosophiam capessendam, tum vel maxime ista re iuvenum animos expergebat, 
Euclidem quam dicebat Socraticum factitavisse.
II. "Decreto" inquit "suo Athenienses caverant, ut, qui Megaris civis 
esset, si intulisse Athenas pedem prensus esset, ut ea res ei homini 
capitalis esset;
III. tanto Athenienses" inquit "odio flagrabant finitimorum hominum 
Megarensium.
IV. Tum Euclides, qui indidem Megaris erat quique ante id decretum et esse
Athenis et audire Socratem consueverat, postquam id decretum sanxerunt, sub 
noctem, cum advesperasceret, tunica longa muliebri indutus et pallio 
versicolore amictus et caput rica velatus e domo sua Megaris Athenas ad 
Socratem commeabat, ut vel noctis aliquo tempore consiliorum sermonumque 
eius fieret particeps, rursusque sub lucem milia passuum paulo amplius 
viginti eadem veste illa tectus redibat.
V. At nunc" inquit "videre est philosophos ultro currere, ut doceant, ad 
fores iuvenum divitum eosque ibi sedere atque opperiri ad meridiem, donec 
discipuli nocturnum omne vinum edormiant."

XI.
Verba ex oratione Q. Metelli Numidici, quae libuit meminisse, ad officium gravitatis dignitatisque vitae ducentia.
I. Cum inquinatissimis hominibus non esse convicio decertandum neque 
maledictis adversum inpudentes et inprobos velitandum, quia tantisper 
similis et compar eorum fias, dum paria et consimilia dicas, atque audias, 
non minus ex oratione Q. Metelli Numidici, sapientis viri, cognosci potest 
quam ex libris et disciplinis philosophorum.
II. Verba haec sunt Metelli adversus C. Manlium tribunum plebis, a quo apud 
populum in contione lacessitus iactatusque fuerat dictis petulantibus:
III. "Nunc quod ad illum attinet, Quirites, quoniam se ampliorem putat 
esse, si se mihi inimicum dictitarit, quem ego mihi neque amicum recipio 
neque inimicum respicio, in eum ego non sum plura dicturus. Nam cum 
indignissimum arbitror, cui a viris bonis benedicatur, tum ne idoneum 
quidem, cui a probis maledicatur. Nam si in eo tempore huiusmodi homunculum 
nomines, in quo punire non possis, maiore honore quam contumelia adficias."

XII.
Quod neque "testamentum", sicuti Servius Sulpicius existimavit, neque "sacellum", sicuti C. Trebatius, duplicia verba sunt, sed a testatione productum alterum, alterum a sacro imminutum.
I. Servius Sulpicius iureconsultus, vir aetatis suae doctissimus, in libro 
de sacris detestandis secundo qua ratione adductus "testamentum" verbum 
esse duplex scripserit, non reperio;
II. nam compositum esse dixit a mentis contestatione.
III. Quid igitur "calciamentum", quid "paludamentum", quid "pavimentum", 
quid "vestimentum", quid alia mille per huiuscemodi formam producta, 
etiamne ista omnia composita dicemus?
IV. Obrepsisse autem videtur Servio, vel si quis est, qui id prior dixit, 
falsa quidem, sed non abhorrens neque inconcinna quasi mentis quaedam in 
hoc vocabulo significatio, sicut hercle C. quoque Trebatio eadem 
concinnitas obrepsit. 
V. Nam in libro de religionibus secundo: ""sacellum" est" inquit "locus 
parvus deo sacratus cum ara." Deinde addit verba haec: " "Sacellum" ex 
duobus verbis arbitror compositum "sacri" et "cellae", quasi "sacra 
cella"."
VI. Hoc quidem scripsit Trebatius; sed quis ignorat "sacellum" et simplex 
verbum esse et non ex "sacro" et "cella" copulatum, sed ex "sacro" 
deminutum?

XIII.
De quaestiunculis apud Taurum philosophum in convivio agitatis, quae "sympoticae" vocantur.
I. Factitatum observatumque hoc Athenis est ab his, qui erant philosopho 
Tauro iunctiores:
II. cum domum suam nos vocaret, ne omnino, ut dicitur, immunes et asymboli 
veniremus, coniectabamus ad cenulam non cuppedias ciborum, sed argutias 
quaestionum.
III. Vnusquisque igitur nostrum commentus paratusque ibat, quod quaereret, 
eratque initium loquendi edundi finis.
IV. Quaerebantur autem non gravia nec reverenda, sed enthymematia quaedam 
lepida et minuta et florentem vino animum lacessentia, quale hoc ferme est 
subtilitatis ludicrae, quod dicam. 
V. Quaesitum est, quando moriens moreretur: cum iam in morte esset, an cum 
etiamtum in vita foret? et quando surgens surgeret: cum iam staret, an cum 
etiamtum sederet? et qui artem disceret, quando artifex fieret: cum iam 
esset, an cum etiamtum non esset?
VI. Vtrum enim horum dices, absurde atque ridicule dixeris, multoque 
absurdius videbitur, si aut utrumque esse dicas aut neutrum. 
VII. Sed ea omnia cum captiones esse quidam futtiles atque inanes dicerent, 
"nolite" inquit Taurus "haec quasi nugarum aliquem ludum aspernari.
VIII. Gravissimi philosophorum super hac re serio quaesiverunt: et alii 
moriendi verbum atque momentum manente adhuc vita dici atque fieri 
putaverunt, alii nihil in eo tempore vitae reliquerunt totumque illud, quod 
mori dicitur, morti vindicaverunt;
IX. item de ceteris similibus in diversa tempora et in contrarias 
sententias discesserunt.
X. Sed Plato" inquit "noster neque vitae id tempus neque morti dedit 
idemque in omni consimilium rerum disceptatione fecit.
XI. Vidit quippe utrumque esse pugnans neque posse ex duobus contrariis 
altero manente alterum constitui quaestionemque fieri per diversorum inter 
se finium mortis et vitae cohaerentiam, et idcirco peperit ipse 
expressitque aliud quoddam novum in confinio tempus, quod verbis propriis 
atque integris ten exaiphnes physin appellavit, idque ipsum ita, uti
dico," inquit "in libro, cui Parmenides titulus est, scriptum ab eo 
reperietis."
XII. Tales aput Taurum symbolae taliaque erant mensarum secundarum, ut ipse 
dicere solitus erat, pragmata.

XIV.
Poeniendis peccatis tres esse rationes a philosophis attributas; et quamobrem Plato duarum ex his meminerit, non trium.
I. Poeniendis peccatis tres esse debere causas existimatum est.
II. Vna est causa, quae Graece vel kolasis vel nouthesia dicitur, cum 
poena adhibetur castigandi atque emendandi gratia, ut is, qui fortuito 
deliquit, attentior fiat correctiorque.
III. Altera est, quam hi, qui vocabula ista curiosius diviserunt, timorian 
appellant. Ea causa animadvertendi est, cum dignitas auctoritasque eius, in 
quem est peccatum, tuenda est, ne praetermissa animadversio contemptum eius 
pariat et honorem levet; idcircoque id ei vocabulum a conservatione honoris 
factum putant.
IV. Tertia ratio vindicandi est, quae paradeigma a Graecis nominatur, cum 
poenitio propter exemplum necessaria est, ut ceteri a similibus peccatis, 
quae prohiberi publicitus interest, metu cognitae poenae deterreantur. 
Idcirco veteres quoque nostri "exempla" pro maximis gravissimisque poenis 
dicebant. Quando igitur aut spes magna est, ut is, qui peccavit, citra 
poenam ipse sese ultro corrigat, aut spes contra nulla est emendari eum 
posse et corrigi aut iacturam dignitatis, in quem peccatum est, metui non 
necessum est, aut non id peccatum est, cuius exemplum necessario metu 
sanciendum sit: tum, quicquid ita delictum est, non sane dignum esse 
imponendae poenae studio visum est.
V. Has tris ulciscendi rationes et philosophi alii plurifariam et noster 
Taurus in primo commentariorum, quos in Gorgian Platonis composuit, 
scriptas reliquit.
VI. Plato autem ipse verbis apertis duas solas esse poeniendi causas dicit: 
unam, quam primo in loco propter corrigendum, alteram, quam in tertio 
propter exempli metum posuimus.
VII. Verba haec sunt Platonis in Gorgia: Prosekei de panti toi en timoriai 
onti hyp'allou orthos timoroumenoi e beltioni gignesthai kai oninasthai, e 
paradeigmati allois gignesthai, hina alloi hoi horontes paschonta 
phoboumenoi beltious gignontai.
VIII. In hisce verbis facile intellegas timorian Platonem dixisse, non ut 
supra scripsi quosdam dicere, sed ita ut promisce dici solet pro omni 
punitione.
IX. Anne autem quasi omnino parvam et contemptu dignam praeterierit poenae 
sumendae causam propter tuendam laesi hominis auctoritatem, an magis quasi 
ei, quam dicebat, rei non necessariam praetermiserit, cum de poenis non in 
vita neque inter homines, sed post vitae tempus capiendis scriberet, ego in 
medium relinquo.

XV.
De verbo "quiesco", an "e" littera corripi an produci debeat.
I. Amicus noster, homo multi studii atque in bonarum disciplinarum opere 
frequens, verbum "quiescit" usitate "e" littera correpta dixit.
II. Alter item amicus, homo in doctrinis quasi in praestigiis mirificus 
communiumque vocum respuens nimis et fastidiens, barbare eum dixisse 
opinatus est, quoniam producere debuisset, non corripere.
III. Nam "quiescit" ita oportere dici praedicavit, ut "calescit", 
"nitescit", "stupescit" et alia huiuscemodi multa.
IV. Id etiam addebat, quod "quies" "e" producto, non brevi diceretur.
V. Noster autem, qua est rerum omnium verecunda mediocritate, ne si Aelii 
quidem, Cincii et Santrae dicendum ita censuissent, obsecuturum se fuisse
ait contra perpetuam Latinae linguae consuetudinem, neque se tam insignite 
locuturum, ut absona inauditaque diceret;
VI. litteras tamen super hac re fecit inter exercitia quaedam ludicra et 
"quiesco" non esse his simile, quae supra posui, nec a "quiete" dictum, sed 
ab eo "quietem", Graecaeque vocis et modum et originem verbum istud habere 
demonstravit rationibusque haut sane frigidis docuit "quiesco" "e" littera 
longa dici non convenire.

XVI.
Verbum "deprecor" a poeta Catullo inusitate quidem, sed apte positum et proprie; deque ratione eius verbi exemplisque veterum scriptorum.
I. Eiusmodi quispiam, qui tumultuariis et inconditis linguae 
exercitationibus ad famam sese facundiae promiserat neque orationis Latinae 
usurpationes rationesve ullas didicerat, cum in Lycio forte vespera 
ambularemus, ludo ibi et voluptati fuit.
II. Nam cum esset verbum "deprecor" doctiuscule positum in Catulli carmine, 
quia id ignorabat, frigidissimos versus esse dicebat omnium quidem iudicio 
venustissimos, quos subscripsi:
Lesbia mi dicit semper male nec tacet umquam 
de me: Lesbia me dispeream nisi amat. 
quo signo? quia sunt totidem mea: deprecor illam 
assidue, verum dispeream nisi amo. 
III. "Deprecor" hoc in loco vir bonus ita esse dictum putabat, ut plerumque 
a vulgo dicitur, quod significat "valde precor" et "oro" et "supplico", in 
quo "de" praepositio ad augendum et cumulandum valet.
IV. Quod si ita esset, frigidi sane versus forent.
V. Nunc enim contra omnino est: nam "de" praepositio, quoniam est anceps, 
in uno eodemque verbo duplicem vim capit. Sic enim "deprecor" a Catullo 
dictum est, quasi "detestor" vel "exsecror" vel "depello" vel "abominor":
VI.contra autem valet, cum Cicero Pro P. Sulla ita dicit: "Quam multorum 
hic vitamst a Sulla deprecatus."
VII. Item in dissuasione legis agrariae: "Si quid deliquero, nullae sunt 
imagines, quae me a vobis deprecentur."
VIII. Sed neque solus Catullus ita isto verbo usus est. Pleni sunt adeo 
libri similis in hoc verbo significationis, ex quibus unum et alterum, quae 
subpetierant, apposui.
IX. Q. Ennius in Erechtheo non longe secus dixit quam Catullus:
"qui nunc" inquit "aerumna mea libertatem paro,
quibus servitutem mea miseria deprecor;"
signat "abigo" et "amolior" vel prece adhibita vel quo alio modo.
X. Item Ennius in Cresphonte:
ego cum meae vitae parcam, letum inimico deprecer. 
XI. Cicero in libro sexto de republica ita scripsit: "Quod quidem eo fuit 
maius, quia, cum causa pari collegae essent, non modo invidia pari non 
erant, sed etiam Claudi invidiam Gracchi caritas deprecabatur"; hic quoque 
item non est "valde precabatur", sed quasi propulsabat invidiam et 
defensabat invidiam, quod Graeci propinqua significatione paraiteisthai 
dicunt.
XII. Item pro Aulo Caecina consimiliter Cicero verbo isto utitur. "Quid" 
inquit "huic homini facias? nonne concedas interdum, ut excusatione summae 
stultitiae summae improbitatis odium deprecetur?"
XIII. Item in Verrem actionis secundae primo: "Nunc vero quid faciat 
Hortensius? avaritiaene crimina frugalitatis laudibus deprecetur? At 
hominem flagitiosissimum, libidinosissimum nequissimumque defendit." Sic 
igitur Catullus eadem se facere dicit, quae Lesbiam, quod et malediceret ei 
palam respueretque et recusaret detestareturque assidue et tamen eam 
penitus deperiret.

XVII.
Quis omnium primus libros publice praebuerit legendos; quantusque numerus fuerit Athenis ante clades Persicas librorum in bibliothecis publicorum.
I. Libros Athenis disciplinarum liberalium publice ad legendum praebendos 
primus posuisse dicitur Pisistratus tyrannus. Deinceps studiosius 
accuratiusque ipsi Athenienses auxerunt; sed omnem illam postea librorum 
copiam Xerxes Athenarum potitus urbe ipsa praeter arcem incensa abstulit 
asportavitque in Persas.
II. Eos porro libros universos multis post tempestatibus Seleucus rex, qui 
Nicanor appellatus est, referendos Athenas curavit. 
III. Ingens postea numerus librorum in Aegypto ab Ptolemaeis regibus vel 
conquisitus vel confectus est ad milia ferme voluminum septingenta; sed ea 
omnia bello priore Alexandrino, dum diripitur ea civitas, non sponte neque 
opera consulta, sed a militibus forte auxiliaris incensa sunt.