Summa logicae/Pars I : De terminis
GUILLELMI DE OCKHAM SUMMA TOTIUS LOGICAE

[1.01 DE DEFINITIONE TERMINI ET EIUS DIVISIONE IN GENERALI]

Omnes logicae tractatores intendunt astruere quod argumenta ex
propositionibus et propositiones ex terminis componuntur. Unde terminus
aliud non est quam pars propinqua propositionis. Definiens enim terminum
Aristoteles, I Priorum, dicit: "Terminum uoco in quem resoluitur
propositio, ut praedicatum et de quo praedicatur, uel apposito uel diuiso
esse uel non esse".

Sed quamuis omnis terminus pars sit propositionis, uel esse possit, non
omnes termini tamen eiusdem sunt naturae; et ideo ad perfectam notitiam
terminorum habendam oportet aliquas diuisiones terminorum
praecognoscere.

Est autem sciendum quod sicut secundum Boethium, in I Perihermenias,
triplex est oratio, scilicet scripta, prolata et concepta, tantum habens
esse in intellectu, sic triplex est terminus, scilicet scriptus, prolatus
et conceptus. Terminus scriptus est pars propositionis descriptae in aliquo
corpore, quae oculo corporali uidetur uel uideri potest. Terminus prolatus
est pars propositionis ab ore prolatae et natae audiri aure
corporali. Terminus conceptus est intentio seu passio animae aliquid
naturaliter significans uel consignificans, nata esse pars propositionis
mentalis, et pro eodem nata supponere. Unde isti termini concepti et
propositiones ex eis compositae sunt illa uerba mentalia quae beatus
Augustinus, XV De Trinitate, dicit nullius esse linguae, quia tantum in
mente manent et exterius proferri non possunt, quamuis uoces tamquam signa
subordinata eis pronuntientur exterius.

Dico autem uoces esse signa subordinata conceptibus seu intentio nibus
animae, non quia proprie accipiendo hoc uocabulum 'signa' ipsae uoces
semper significent ipsos conceptus animae primo et proprie, sed quia uoces
imponuntur ad significandum illa eadem quae per conceptus mentis
significantur, ita quod conceptus primo naturaliter significat aliquid et
secundario uox significat illud idem, in quod uoce instituta ad
significandum aliquid significatum per conceptum mentis, si conceptus ille
mutaret significatum suum eo ipso ipsa uox, sine noua institutione, suum
significatum permutaret. Et pro tanto dicit Philosophus quod uoces sunt
"earum quae sunt in anima passionum notae". Sic etiam intendit Boethius
quando dicit uoces significare conceptus. Et uniuersaliter omnes auctores,
dicendo quod omnes uoces significant passiones uel sunt notae earum, non
aliud intendunt nisi quod uoces sunt signa secundario significantia illa
quae per passiones animae primario importantur, quamuis aliquae uoces
primario importent passiones animae seu conceptus, quae tamen secuiidario
important alias animae intentiones, sicut inferius ostendetur. Et sicut
dictum est de uocibus respectu passionum seu intentionum seu conceptuum,
eodem modo proportionaliter, quantum ad hoc, tenendum est de his quae sunt
in scripto respectu uocum.

Inter istos autem terminos aliquae differentiae reperiuntur. Una est quod
conceptus seu passio animae naturaliter significat quidquid significat,
terminus autem prolatus uel scriptus nihil significat nisi secundum
uoluntariam institutionem. Ex quo sequitur alia differentia, uidelicet quod
terminus prolatus uel scriptus ad placitum potest mutare suum significatum,
terminus autem conceptus non mutat suum significatum ad placitum
cuiuscumque.

Propter tamen proteruos est sciendum quod signum dupliciter accipitur. Uno
modo pro omni illo quod apprehensum aliquid aliud facit in cognitionem
uenire, quamuis non faciat mentem uenire in primam cognitionem eius, sicut
alibi est ostensum, sed in actualem post habitualem eiusdem. Et sic uox
naturaliter significat, sicut quilibet effectus significat saltem suam
causam; sicut etiam circulus significat uinum in taberna. Sed tam
generaliter non loquor hic de signo. Aliter accipitur signum pro illo quod
aliquid facit in cognitionem uenire et natum est pro illo supponere uel
tali addi in propositione, cuiusmodi sunt syncategoremata et uerba et illae
partes orationis quae finitam significationem non habent, uel quod natum
est componi ex talibus, cuiusmodi est oratio. Et sic accipiendo hoc
uocabulum 'signum' uox nullius est signum
naturale.

[1.02 DE DIVISIONE TERMINI, ET QUOD DIVERSIMODE
POTEST ACCIPI HOC NOMEN 'TERMINUS' IN SPECIALI]

Est autem sciendum quod hoc nomen 'terminus' tripliciter accipitur. Uno
modo uocatur terminus omne illud quod potest esse copula uel extremum
propositionis categoricae, subiectum delicet uel praedicatum, uel etiam
determinatio extremi uel uerbi. Et isto modo etiam una propositio potest
esse terminus, sicut potest esse pars ropositionis. Haec enim uera est
'homo est animal: est propositio uera' in qua haec tota propositio 'homo
est animal' est subiectum, et 'propositio uera' est praedicatum. Aliter
accipitur hoc nomen 'terminus'scundum quod distinguitur contra orationem,
et sic onme incomplexum uocatur terminus. Et sic de termino in
praecedenti capitulo sum locutus. Tertio modo accipitur terminus praecise
et magis stricte pro isto quod significatiue sumptum potest esse subiectum
uel praedicatum propositionis. Et isto modo nullum uerbum, nec coniunctio
nec aduerbium nec praepositio nec interiectio est terminus; multa etiam
nomina non sunt termini, scilicet nomina syncategorematica, quia talia
quamuis possint esse extrema propositionum si sumantur materialiter uel
simpliciter, quando tamen sumuntur significatiue non possunt esse extrema
propositionum. Unde ista oratio 'legit: est uerbum' congrua est et uera si
hoc uerbum 'legit' sumatur materialiter, si autem significatiue sumeretur
non itelligibilis esset. Similiter est de talibus 'omnis: est nomen';
'olim: est aduerbium'; 'si: est coniunctio'; 'ab: est praepositio'. Et isto
modo accipit Philosophus terminum quando definit terminum I Priorum.

Non solum autem unum incomplexum potest esse terminus, sic accepto termino,
sed etiam compositum ex duobus incomplexis, scilicet compositum ex
adiectiuo et substantiuo; et etiam compositum ex participio et aduerbio uel
praepositione cum suo casuali potest esse terminus, sicut potest esse
subiectum uel praedicatum propositionis. In ista enim propositione 'omnis
homo albus est homo' nec 'homo' nec 'albus' est subiectum, sed hoc totum
'homo albus'. Similiter hic 'currens uelociter est homo' nec 'currens' nec
'uelociter' est subiectum, sed hoc totum 'currens uelociter'.

Est autem sciendum quod non tantum nomen acceptum in recto potest esse
terminus, sed etiam casus obliquus potest esse terminus, quia potest esse
subiectum propositionis et etiam praedicatum. Verumtamen obliquus non
potest esse subiectum respectu cuiuscumque uerbi: non enim bene dicitur
'hominis uidet asinum', quamuis bene dicatur 'hominis est asinus'. Quomodo
autem et respectu quorum uerborum potest obliquus esse subiectum et
respectu quorum non, ad grammaticum pertinet, cuius est constructiones
uocum considerare.

[1.03 DE DIVISIONE TERMINI INCOMPLEXI]

Visa aequiuocatione istius nominis 'terminus' prosequendum est de
diuisionibus termini incomplexi. Unde non solum terminus incomplexus
diuiditur in terminum prolatum, scriptum et conceptum, sed etiam singula
membra consimilibus diuisionibus subdiuiduntur. Nam sicut uocum quaedam
sunt nomina, quaedam sunt uerba, quaedam sunt aliarum partium, quia quaedam
sunt pronomina, quaedam participia, quaedam aduerbia, quaedam
coniunctiones, quaedam praepositiones, et consimiliter est de scriptis, sic
intentionum animae quaedam sunt nomina, quaedam uerba, quaedam sunt aliarum
partium, quia quaedam sunt pronomina, quaedam aduerbia, quaedam
coniunctiones, quaedam praepositiones.

Utrum autem participiis uocalibus et scriptis correspondeant in mente
quaedam intentiones a uerbis distinctae potest esse dubium, eo quod non
uidetur magna necessitas talem pluralitatem ponere in mentalibus
terminis. Nam uerbum et participium uerbi sumptum cum hoc uerbo 'est'
semper uidentur in significando aequiualere. Propter quod sicut nominum
synonymorum multiplicatio non est propter necessitatem significationis
inuenta, sed propter ornatum sermonis uel aliam causam consimilem
accidentalem, quia quidquid per omnia synonyma significatur posset per unum
illorum exprimi sufficienter, et ideo multitudo conceptuum tali pluralitati
synonymorum non correspondet, ita uidetur quod distinctio inter uerba
uocalia et participia non est propter necessitatem expressionis inuenta,
propter quod uidetur quod non oportet participiis uocalibus distinctos
conceptus in mente correspondere. Et de pronominibus posset esse consimilis
dubitatio.

Est autem inter nomina uocalia et mentalia differentia, quia quamuis omnia
accidentia grammaticalia quae conueniunt nominibus mentalibus etiam
nominibus uocalibus sint conuenientia, non tamen e conuerso, sed quaedam
sunt communia tam istis quam illis, quaedam autem sunt propria nominibus
uocalibus et scriptis, quia quaecumque conueniunt uocalibus, et scriptis et
e conuerso. Accidentia communia nominibus uocalibus et mentalibus sunt
casus et numerus.

Sicut enim istae propositiones uocales `homo est animal', 'homo non est
animalia' distincta habent praedicata quorum unum est numeri singularis et
aliud pluralis, ita propositiones mentales quarum una mens ante omnem uocem
dicit quod homo est animal et alia dicit quod homo non est animalia
distincta habent praedicata quorum unum potest dici numeri singularis et
aliud pluralis.

Similiter sicut istae propositiones uocales 'homo est homo' et 'homo non
est hominis' habent distincta praedicata uariata per casus, sic
proportionaliter dicendum est de propositionibus in mente
correspondentibus.

Accidentia autem propria nominibus uocalibus et scriptis sunt genus et
figura. Talia enim accidentia nominibus propter necessitatem
significationis non conueniunt. Unde et aliquando accidit quod duo nomina
sunt synonyma et tamen sunt generum diuersorum et aliquando diuersarum
figurarum, propter quod talem multiplicitatem non oportet naturalibus signis
tribuere. Unde quaecumque pluralitas et uarietas talium accidentium, quae
potest competere nominibus synonymis, potest conuenienter a mentalibus
amoueri.

De comparatione autem, an conueniat solis nominibus ad placitum institutis,
posset esse difficultas, quam tamen quia non est magnae utili tatis
pertranseo.

De qualitate posset esse consimilis difficultas, quam alias pertractabo in
sua radice.

Per praedicta autem potest studiosus euidenter perpendere quod quamuis
aliquando ex sola uariatione accidentium terminorum, scilicet casus, numeri
et comparationis, propter tamen rem significatam, potest propositio una
uerificari et alia falsificari, hoc tamen numquam accidit propter genus et
figuram. Quamuis enim frequenter ad congruitatem orationis habendam oportet
aspicere ad genus, -- haec enim est congrua 'homo est albus' et haec
incongrua 'homo est alba', quod ex sola diuersitate generis oritur --, tamen
supposita congruitate nihil refert cuius generis uel cuius figurae sit
subiectum uel praedicatum. Sed certe, cuius numeri uel casus sit subiectum
uel praedicatum, ad sciendum an propositio sit uera uel falsa oportet
aspicere. Haec enim est uera 'homo est animal' et haec falsa 'homo est
animalia', et sic de aliis.

Et sicut nominibus uocalibus et scriptis quaedam sunt accidentia propria,
quaedam communia illis et mentalibus, consimiliter de uerborum
accidentibus est dicendum. Communia sunt modus, genus, numerus, tempus,
persona. De modo patet, nam alia oratio mentalis comrespondet isti orationi
uocali Sortes legit et isti alia utinam Sortes legeret. De enere patet,
nam alia oratio mentalis correspondet isti orationi uocali 'Sortes amat' et
isti 'Sortes amatur'. Verumtamen in mente non sunt nisi tria genera, nam
dep onentia et co mmunia uocalia non sunt propter necessitatem
significationis inuenta, cum uerba communia aequiualeant actiuis et
passiuis et deponentia neutris uel actiuis, et ideo non oportet talem
plulalitatem in uerbis mentalibus ponere. De numero etiam patet, nam
distinctae orationes mentales correspon dent istis 'tu legis', 'uos
legitis'. Idem patet de tempore, nam istis 'tu legis', 'tu legisti'
distinctae orationes mentales correspondent. Hoc idem patet de persona, ut
istis 'tu legis', 'ego lego' aliae correspondent.

Sed quod oporteat ponere talia nomina mentalia et uerba et aduerbia et
coniunctiones et praepositiones ex hoc conuincitur quod omni orationi
uocali correspondet alia mentalis in mente, et ideo sicut illae partes
propositionis uocalis quae sunt propter necessitatem significationis
impositae sunt distinctae, sic partes propositionis mentalis
correspondenter sunt distinctae. Propter quod sicut nomina uocalia et uerba
et aduerbia et coniunctiones et praepositiones sunt necessariae diuersis
propositionibus et orationibus uocalibus, ita quod impossibile est omnia
exprimere per nomina et uerba solum quae possunt per illa et alias partes
exprimi, sic etiam distinctae partes consimiles sunt necessariae mentalibus
propositionibus.

Accidentia autem propria uerbis institutis sunt coniugatio et figura. Tamen
quandoque uerba diuersaruim coniugationuim possunt esse synonyma et
similiter uerba diuersae figurae.

Per praedicta potest studiosus faciliter aduertere quomodo proportionaliter
de aliis partibus orationis et earum accidentibus est dicendum.

Nec miretur aliquis quod dico aliqua nomina et uerba esse inentalia, sed
prius legat Boethium super Perihermenias, et hoc ibidem in ueniet. Et ideo
quando Aristoteles tam nomen quarm uerbum definit per uocem, accipit ibi
nomen et uerbum magis stricte, scilicet pro nomine et uerbo
uocali.

[1.04 DE DIVISIONE TERMINORUM IN TERMINOS
CATEGOREMATICOS ET SYNCATEGOREMATICOS, QUAE EST
COMMUNIS TAM TERMINIS MENTALIBUS QUAM VOCALIBUS]

Adhuc aliter diuiditur terminus, tam uocalis quam mentalis, quia
terminorum quidam sunt categorematici, quidam syncategorematici. Termini
categorematici finitam et certam habent significationem, sicut hoc nomen
'homo' significat omnes homines et hoc nomen 'animal' omnia animalia, et
hoc nomen 'albedo' omnes albedines.

Termini autem syncategorematici, cuiusmodi sunt tales 'omnis', 'nullus',
'aliquis', 'totus', 'praeter', 'tantum', 'inquantum' et huiusmodi, non
habent finitam significationem et certam, nec significant aliquas res
distinctas a rebus significatis per categoremata, immo sicut in algorismo
cifra per se posita nihil significat, sed addita alteri figurae facit eam
significare, ita syncategorema proprie loquendo nihil significat, sed magis
additum alteri facit ipsum aliquid significare siue facit ipsum pro aliquo
uel aliquibus modo determinato supponere uel aliud officium circa
categorema exercet. Unde hoc syncategorema 'omnis' non habet aliquod
certum significatum, sed additum 'homini' facit ipsum stare seu supponere
actualiter siue confuse et distributiue pro omnibus hominibus; additum
autem 'lapidi' facit ipsum stare pro omnibus lapidibus; et additum
'albedini' facit ipsum stare pro omnibus albedinibus. Et sicut est de isto
syncategoremate 'omnis', ita proportionaliter de aliis est tenendum,
quamuis distinctis sycategorematibus distincta officia conueniant, sicut de
aliquibus inferius ostendetur.

Et si proteruiatur quod haec dictio 'omnis' est significatiua, ergo aliquid
significat, dicendum est quod non ideo dicitur significatiua quia aliquid
determinate significat, sed quia facit aliud significare uel supponere uel
stare pro aliquo, sicut declaratum est. Et sicut hoc nomen `omnis' nihil
determinate et finite significat, secundum modum loquendi Boethii, sic est
de omnibus syncategorematibus et uniuersaliter de coniunctionibus et
praepositionibus.

De quibusdam autem aduerbiis aliter est, quia quaedam eorum determinate
significant illa quae significant nomina categorematica, quamuis alio modo
significandi important.

[1.05 DE DIVISIONE NOMINIS PER CONCRETUM ET ABSTRACTUM]

Omissis autem aliis partibus orationis, de nominibus est dicendum, et
priino de diuisione nominis per concretum et abstractum est disserendum.

Et est aduertendum quod concretum et abstractum sunt nomina consimile
principium secundum uocem habentia, sed non consimiliter terminantur, sicut
patet quod 'iustus' et 'iustitia', 'fortis' et 'fortitudo', 'animal' et
'animalitas' a simili littera uel syllaba incipiunt, sed non terminantur in
consimileim. Et semper uel frequenter abstractum plures habet syllabas quam
concretum, sicut in praedictis exemplis apparet. Concretum etiam, ut
frequenter, est adiectiuum et abstractum substantiuum.

Nominum autem concretorum et abstractorum multi sunt modi. Quandoque enim
concretum aliquam rem significat uel connotat siue importat seu dat
intelligere, pro qua etiam supponit, quam abstractum nullo modo significat
nec per consequens aliquo modo supponit pro eadem, sicut se habent 'iustus'
et 'iustitia', 'album' et 'albedo' et consimilia. Nam 'iustus' uere
supponit pro homine quando dicitur 'iustus est uirtuosus'; non enim potest
supponere pro iustitia, quia iustitia quamuis sit uirtus non tamen est
uirtuosa. Hoc nomen uero 'iustitia' supponit pro qualitate et non pro
homine. Et propter hoc accidit quod praedicatio talis concreti de abstracto
est impossibilis, quia semper concretum tale et abstractum pro distinctis
rebus supponunt.  Sunt autem, ad praesens, tres species seu diiferentiae
talium nominum inferiores. Prima est quando abstractum supponit pro
accidente uel est de talibus 'albedo-album', 'calor-calidum',
'sciens-scientia', loquendo de creaturis. Et sic de aliis. Nam in omnibus
talibus abstractum supponit pro accidente inhaerente subiecto et concretum
supponit pro subiecto eiusdem. E conuerso autem accidit de talibus
'ignis-igneus', nam 'ignis' supponit pro subiecto et 'igneus', quod est
concretum, pro accidente eiusdem. Dicimus enim quod calor est igneus et non
ignis; similiter dicimus quod ista scientia est humana et non homo.
Secunda differentia talium nominum est quando concretum supponit pro parte
et abstractum pro toto uel e conuerso sicut in istis 'anima-animatum'; homo
enim est animatus et non anima, et ita 'animatum' supponit pro homine et
anima pro parte eius. Hic autem 'anima est humana' et 'anima non est homo',
'homo', quod est abstractum, supponit pro toto et humanum pro anima, quae
est pars.  Est autem aduertendum quod quandoque idem concretum accipi tur
aequiuoce, quia quandoque idein concretum est tam in prima quam in secunda
differentia, sicut hoc nomen 'animatum' potest supponere pro toto, quia
dicimus quod homo est animatus; et potest supponere pro subiecto
recipiente animain, quia dicimus quod corpus, quod est altera pars, est
animatum. Et sicut est de isto nomine ita est de multis aliis, quod sic
possunt aequiuoce accipi.

Tertia differentia talium nominum est quando concretum et abstractum
supponunt pro distinctis rebus, quarum tamen neutra est subiectum nec pars
alterius. Et hoc contingit fieri multis modis: nam tales res quandoque se
habent sicut causa et effectus, sicut dicimus quod hoc opus est humanum et
non homo; quandoque sicut signum et significatum, sicut dicimus quod
differentia hominis est differentia essentialis, non quia est essentia, sed
quia est signum alicuius partis essentiae; quandoque sicut locus et
Iocatum, sicut dicimus quod iste est Anglicus et non Anglia. Multis etiam
aliis modis contingit hoc fieri, quae discutienda ingeniosis dimitto.

Et sicut in primis duobus modis aliquod concretum supponit pro parte uel
pro forma et abstractum pro toto uel subiecto, et aliquando accidit e
conuerso, ita est in proposito. Nam quandoque concretum supponit pro
effectu uel significato et abstractum pro causa uel signo, et aliquando e
conuerso. Et sic est de ceteris contentis sub isto modo.

Et sicut contingit idem nomen esse concretum primis duobus modis, sed tunc
accipitur aequiuoce, ita contingit idem concretum esse concretum primo modo
et tertio, immo omnibus tribus modis potest esse concretum. Et ideo isti
tres modi inferiores ad primum modum principalem non sic distinguuntur quod
unus eorum uniuersaliter negetur a reliquo, sed sic quod quilibet ab alio
particulariter amouetur, quod sufficit ad distinctionem talium. Similiter
etiam non est inconueniens quod idem nomen respectu diuersorum sit
concretum et abstractum.

Sciendum est quod quandoque habemus concretum aequiualenter, cui tamen
nullum abstractum propter, penuriam nominum correspondet, sicut est de hoc
nomine 'studiosus' quando accipitur pro uirtuoso.

[1.06. QUOD NOMEN CONCRETUM ET ABSTRACTUM ALIQUANDO IDEM SIGNIFICANT]

Praeter modum praedictum nominum concretorum et abstractorum sunt multi
alii, quorum unus est quod nomen concretum et abstractum quandoque sunt
'synonyma' Sed ne in aequiuoco procedatur, sciendum quod hoc nomen
'synonyma' dupliciter accipitur, scilicet stricte et large. Stricte
dicuntur illa synonyma quibus omnes utentes intendunt simpliciter uti pro
eodem, et sic non loquor hic de synonymis. Large dicuntur illa synonyma
quae simpliciter idem significant omnibus modis, ita quod nihil aliquo modo
significatur per unum quin eodem modo significetur per reliquum, quamuis
non omnes utentes credant ipsa idem significare sed decepti aestiment
aliquid significari per unum quod non significatur per reliquum, sicut si
aliqui aestimarent quod hoc nomen 'Deus' importaret unum totum et 'deitas'
partem eius.

Isto secundo modo intendo uti in isto capitulo, et in multis aliis, hoc
nomine 'synonyma'. Et dico quod concretum et abstractum quandoque sunt
synonyma, sicut secundum intentionem Phi1osophi ista nomina sunt synonyma
'Deus' et 'deitas', 'homo' et 'humanitas', 'animal-animalitas', 'equus' et
'equinitas'. Et hinc est quod multa nomina habemus consimilia concretis
talibus, non tamen abstractis consimilia. Quamuis enim frequenter ponant
hoc nomen 'humanitas' et hoc nomen 'animalitas' et quandoque hoc nomen
'equinitas' quae, correspondent quasi abstracta istis nominibus 'homo',
'animal', 'equus', tamen raro uel numquam inueniuntur talia nomina
'bouinitas', 'asineitas', 'caprineitas', 'albedineitas', 'nigredineitas',
'coloreitas', 'dulcedineitas', quamuis istis nominibus 'bos', 'asinus',
'capra', 'albedo', 'nigredo', 'color', 'dulcedo' frequenter utamur. Immo
sicut apud antiquos philosophos ista nomina sunt synonyina
'calor-caliditas', 'frigus-frigiditas', ita ista erunt synonyma apud eos
'equus-equinitas', 'homo-huinanitas'. Nec in talibus curabant distinguere
inter nomina concreta et abstracta quantum ad significationem, quamuis unum
illorum haberet plures syllabas et formam abstractorum primo modo dictorum
et aliud non, sed magis formam concretorum primo modo dictorum. Nec tali
diuersitate talium nominum utebantur nisi causa ornatus Iocutionis uel
aliqua alia causa accidentali, sicut nec nominibus sunonymis.

Sub isto modo nominum concretorum et abstractorum, secundum intentionem
Philosophi et Commentatoris, comprehenduntur omnia nomina substantiarum
concreta et abstracta ficta ab eis, quae nec pro accidente nec pro parte
nec pro toto illius quod importatur per nomen concretum secundum formam nec
pro aliqua re disparata ab eo supponunt, cuiusmodi secundum eos sunt
'animalitas', 'equinitas' et huiusmodi. Non enim animalitas stat pro aliquo
accidente animalis, nec pro parte nec pro aliquo toto cuius pars sit
animal, nec pro re aliqua extrinseca totaliter ab animali distincta.

Sub eodem etiam modo continentur omnia nomina abstracta quae in genere
quantitatis collocantur et omnia nomina quae sunt propriae passiones
istorum quae in genere quantitatis continentur, et hoc secundum opinionem
illorum qui ponunt quod quantitas non est alia res a substantia et
qualitate, non autem secundum opinionem illorum qui ponunt quantitatem esse
rem absolutam, distinctam realiter tam a substania quam a qualitate. Unde
secundum primam opinionem 'quantum' et 'quantitas' sunt nomina synonyma, et
similiter 'longum' et 'longitudo', 'latum' et 'latitudo', 'profundum' et
'profunditas', 'plura' et 'pluralitas', et sic de aliis.

Ad eundem etiam modum reducuntur omnia nomina concreta et abstracta quae ad
figuram pertinent, secundum opinionem illorum qui ponunt quod figura non
est alia res a quantitate siue a substantia et qualitate, et sic de aliis
speciebus qualitatis. Unde illi habent ponere quod 'figura' et 'figuratum',
'rectum' et 'rectitudo', 'curuum' et 'curuitas', 'cauum' et 'cauitas',
'simum' et 'simitas', 'angulare' et 'angulus', 'conuexum' et 'conuexitas'
et huiusmodi sunt nomina synonyma. Et haec omnia intelligenda sunt si
nullum illorum nominum includat aliquam dictionem aequiualenter quam aliud
non includit.

Et non solum talia nomina concreta et abstracta sunt synonyma, sicut dicere
habent sic opinantes, quin etiam, secundum opinionem illorum qui ponunt
quod relatio non est aliqua res distincta realiter a rebus absolutis,
nomina concreta et abstracta relatiua sunt nomina synonyma, sicut 'pater'
et 'paternitas', 'simile' et 'similitudo', 'causa' et 'causalitas',
'potentia' et 'potentialitas, 'risibile' et 'risibilitas', 'aptum' et
'aptitudo', 'habile' et 'habilitas', 'capax' et 'capacitas', duplum et
'dupleitas', 'calefactiuum' et 'calefactiuitas', et sic de aliis.

Verumtamen possent sic opinantes de relatione saluare quod talia concreta
et abstracta non essent nomina synoyma, ponendo quod abstractum supponeret
pro duobus simul, ut similitudo supponat pro duobus similibus. Et ita haec
esset falsa 'simile est similitudo', haec tamen uera 'similia sunt
similitudo'.

Possent etiam omnes praedicti opinantes saluare quod nulla nomina talia
concreta et abstracta sunt synonyma per unum modum de quo dicetur
inferius. Et tunc possent dicere quod semper in talibus praedicatio
concreti de abstracto falsa est.

Qui autem tenent praedictas opiniones et modum dicendi inferius tenere
uolunt, si dicant consequenter, concedere debent in omnibus talibus
praedicationem concreti de ab stracto et e conuerso. Unde primi opinantes
concedere habent tales praedicationes 'homo est humanitas', 'animal est
animalitas', et per consequens habent concedere tales 'humanitas currit',
'animalitas est alba', et sic de consimilibus.

Secundi etiam habent concedere tales propositiones 'substantia est
quantitas', 'qualitas est quantitas', 'substantia est longitudo', 'qualitas
est latitudo', et per consequens tales 'quantitas currit', 'longitudo dis-
putat', 'latitudo loquitur', et sic de consimilibus.

Tertii autem habent concedere tales propositiones 'substantia est figura',
'curuitas est substantia', 'figura est alba', 'figura comedit', et sic de
consimilibus.

Quarti etiam haberent concedere tales 'relatio est substantia', 'qualitas
est relatio', 'homo est relatio', 'similitudo currit', 'paternitas est
filiatio', 'similitudo est dupleitas', et sic de consimilibus.

Qualiter autem concedentes radices priorum opinionum possent negare tales
propositiones, ostendetur inferius . Per quem etiam modum possunt negari
tales propositiones 'materia est priuatio ', 'aer est tenebra', 'homo
est caecitas', 'anima est peccatum originale', anima est ignorantia, homo
est negatio, corpus Christi est mors, non obstante quod aliqui concederent
quod 'priuatio', 'tenebra', caecitas et huiusmodi non importarent aliquid a
parte rei, distinctum quocumque modo a subiecto, puta ab homine, materia et
huiusmodi.

[1.07 INQUIRIT PER RATIONEM UTRUM HUIUSMODI NOMINA
CONCRETA ET ABSTRACTA 'HOMO' ET 'HUMANITAS' 'ANIMAL' ET
'ANIMALLTAS' ET HUIUSMODI SINT NOMINA SYNONYMA]

Quia dictum est esse de intentione Aristotelis et Commentatoris sui
'hominem' et 'humanitatem' esse nomina synonyma, aliquantulum a principali
proposito disgrediendo, quomodo uerum sit et quomodo non, et an secundum
ueritatem sint synonyma, declarare curabo.

Unde dico quod Aristoteles opinabatur quod nulla res imaginabilis
importatur per hoc nomen 'homo' quin eodem modo importetur per hoc nomen
'humanitas' et e conuerso. Cuius ratio est quia secundum eum nulla res est
hic inferius nisi materia et forma uel compositum uel accidens; sed nullum
istorum, sicut inductiue patet, plus importatur per unum istorum nominum
quam per reliquum. Et hoc supposito patet quod haec sit falsa 'anima
intellectiua est humanitas'.

Nec ualet cauillatio aliquorum dicentium quod 'humanitas' significat tantum
naturam specificam, 'homo' autem addit, ultra, differentiam indiuidualem,
quia hoc inferius ostendetur esse falsum et contra intentionem
Aristotelis. Et ad principale propositum sufficiat nunc adducere unicam
rationem.

Unde sic arguo. sicut se habent ad inuicem 'homo' et 'humanitas', sic se
habent 'sortes' et 'sorteitas'. Hanc enim ponunt aduersarii consimiliter
fingentes tale abstractum de hoc nomine 'Sortes' sicut de hoc nomine
'homo'. Sed 'Sortes' nullam rem, nec distinctam formaliter nec realiter,
significat quin significetur per hoc nomen 'sorteitas', secundum sic
fingentes, nec e conuerso; ergo 'homo' non significat aliquam rem quae non
significetur per hoc nomen 'humanitas', nec e conuerso. Probatio assumpti:
quia si alterum istorum nominum 'Sortes' et 'sorteitas' significat aliquid
quod non significatur per reliquum, uel est natura specifica, et manifestum
est quod illa aequaliter significatur per utrumque uel per neutrum; uel est
materia uel forma uel compositum uel accidens, quae omnia sic dicentes
negant; uel est differentia indiuidualis illa quam ponunt, quod dici non
potest ab eis. Nam, secundum eos, Sortes addit ultra naturam specificam
differentiam indiuidualem et similiter sorteitas addit ultra naturam
specificam differentiam indiuidualem, quia aliter sorteitas nullo modo
differret ab humanitate, et per consequens, secundum modum eorum arguendi,
sicut humanitas est in Platone ita sorteitas esset in Platone. Relinquitur
igitur quod nihil a parte rei possunt ponere significari per hoc nomen
Sortes quin eodem modo significetur per hoc nomen 'sorteitas', nec e
conuerso, et per consequens 'Sortes' et 'sorteitas' nullo modo
distinguuntur a parte rei. Et per consequens oportet eos concedere quod
haec est uera 'Sortes est soiteitas', ex qua Sequitur quod Sortes est haec
humanitas demonstrando sorteitatem. Et per consequens 'Sortes est
humanitas', ab inferiori ad superius [sine distributione] a parte
praedicati, et sequitur 'Sortes. est humanitas, igitur homo est
humanitas'. Et si hoc, nihil significatur per hoc nomen 'homo' quin
significetur per hoc nomen 'humanitas' nec e conuerso. Ex quibus omnibus
sequitur quod, secundum uiam Aristotelis, nihil significatur per hoc nomen
'homo' quin significetur per hoc nomen 'humanitas' et e conuerso. Et hoc
dico esse de intentione eius, et ideo uel concederet istam de uirtute
sermonis 'homo est humanitas' uel negaret eam solum propter aliquod
Syncategorema aequiualenter inclusum in altero istorum nominum, sicut
inferius ostendetur.

Sed quamuis haec fuerit intentio Aristotelis, tamen secundum ueritatem
theologorum non est sic dicendum. Non enim ista noimna sunt synonyma 'homo'
et 'humanitas', quamuis concederetur quod neutrum istorum aliquod
syncategorema aequiualenter includeret. Immo ista nomina possunt pro
distinctis rebus supponere et aliquam rem significat uel consignificat unum
nomen quam reliquum nomen nullo modo significat. Nam hoc nomen 'homo' uere
supponit pro Filio Dei, et ideo Filium Dei significat uel aliquo modo
importat, hoc autem nomen 'humanitas' non supponit pro Filio Dei nec aliquo
modo Filium Dei significat, non plus quam hoc nomen 'albedo'. Propter quod
ista est concedenda 'Filius Dei est homo', haec autem falsa est `Filius Dei
est humanitas'. Et ita, cum non quidlibet quod per unum istorum importatur,
eodem modo importetur per reliquum, non sunt synonyma.

Qualiter autem ista nomina non omnino idem significant, uideri faciliter
potest si definitiones exprimentes quid nominis eorum inspiciantur. Hoc
enim nomen 'humanitas' nihil significat nisi naturam unam compositam ex
corpore et anima intellectiua, non connotando quod ista natura sustentetur
ab aliquo supposito, puta a persona diuina nec quod non sustentetur, et
ideo semper pro illa natura supponit. Propter quod numquam potest supponere
pro Filio Dei, cum Filius Dei non possit esse illa natura. Hoc autem nomen
'homo' significat illam naturam, dando intelligere illam naturam esse per
se subsistentem et non sustentatam ab alio supposito uel esse sustentatam
ab alio. Unde defini tione exprimente quid nominis posset sic
definiri. homo est natura composita ex corpore et anima intellectiua, a
nullo supposito sustentata, uel est allquod suppositum talem naturam
compositam ex corpore et anima intellectiua sustentans. De quolibet enim
homine ista descriptio pro altera parte uerificatur. Nam haec est uera
'Sortes est natura composita ex corpore et anima intellectiua, non
sustentata ab alio supposito, quamuis haec sit falsa de uirtute sermonis
'Sortes est suppositum sustentans talem naturam'. Quod enim haec sit falsa,
patet: quia si Sortes sit suppositum sustentans talem naturam, quaero, pro
quo supponit hoc nomen 'Sortes'? Si pro illa natura, igitur illa natura
est sustentans talem naturam; quod falsum est, quia ipsa non sustentat Se
ipsam. Si supponit pro aliquo alio ab illa natura, hoc est impossibile,
quia uel supponit pro parte illius naturae, uel pro aliqua substantia
disparata ab illa natura, uel pro uno composito ex illa natura et aliquo
alio; quorum quodlibet est de se falsum, et ex dicendis inferius satis
apparebit falsitas ipsius.

Et si dicatur quod Sortes supponit pro uno composito ex natura et
differentia indiuiduali, quod compositum sustentat naturam, hoc non ualet,
quia sicut inferius ostendetur, nullum est tale compositum. Similiter, hoc
dato non euaditur ratio, nam si Sortes sustentat naturam, oportet quod
aliquam naturam indiuiduam sustentet. Sed nullam naturam indiuiduam
sustentat, quia quaelibet natura indiuidua includit talem differentiam,
secundum istos, et ita unum compositum ex natura et differentia indiuiduali
sustentaret unum compositum ex natura et differentia indiuiduali, quod est
absurdum.

Nec ualet dicere quod subiectum in ista 'Sortes sustentat naturam humanam'
supponit pro uno composito ex natura singulari et negatione dependentiae ad
aliud suppositum. tum quia tunc Sortes esset compositus ex affirmatione et
negatione, quod est absurdum, cum nihil reale substantiale possit componi
ex talibus, tum quia nullum tale compositum potest sustentare naturam, cum
natura non possit ad tale compositum dependere. Relinquitur igitur quod
haec est falsa de uirtute sermonis 'Sortes est suppositum sustentans
naturam humanam'; haec tamen est uera 'Sortes est natura composita ex
corpore et anima intellectiua, a nullo sustentata', et propter hoc est
homo. Haec autem 'Filius Dei est homo' non est uera quia Filius Dei sit
talis natura composita ex corpore et anima intellectiua, sed quia Filius
Dei est suppositum sustentans talem naturam et terminans dependentiam eius.

Ex praedictis possunt elici diuersae conclusiones. Una, quod quamuis haec
concederetur 'homo est humanitas', haec tamen est falsa 'omnis homo est
humanitas', immo haec esset uera 'aliquis homo non est humanitas'. Si enim
neutrum istorum nominum 'homo', 'humanitas' includeret aliquod
syncategorema aequiualenter, haec esset concedenda 'homo est humanitas',
quia hic homo esset humanitas, demonstrando Sortem, quia non posset dari
quod subiectum et praedicatum pro distinctis supponerent sed pro eadem re;
et per consequens propositio esset uera si nullum syncategorema nec aliqua
determinatio aequiualenter includeretur. Hoc tamen concesso haec esset
falsa 'omnis homo est humanitas', quia haberet unam singularem falsam,
scilicet istam 'hic homo est humanitas', demonstrando Filium Dei. Et ita
istae duae starent simul pro diuersis singularibus 'homo est humanitas',
'homo non est humanitas'.

Et qui uellet istud concedere, deberet consequenter dicere quod aliquando
abstractum praedicatur de concreto et e conuerso. Et non tantum hoc, immo
deberet dicere quod abstractum affirmatur et negatur uere de concreto
particulariter sumpto et e conuerso, quamuis non uniuersaliter sumpto nisi
forte successiue. Oporteret etiam concedere quod tale concretum de eodem
uere affirmatur et negatur successiue. Unde haec nunc est uera 'haec
humanitas est homo', demonstrando humanitatem quae est Sortes, secundum
istam opinionem. Et si ista humanitas assumeretur a Verbo uel ab alia
persona diuina, haec esset falsa 'haec humanitas est homo', et hoc quia hoc
nomen 'homo' numquam supponit pro illa re, scilicet pro illa humanitate
nisi quando non est unita. Et ideo quia aliquando potest esse unita et
aliquando non unita, ideo aliquando supponit pro ea et aliquando non. Et
ideo aliquando concretum praedicatur de abstracto et aliquando non, et
similiter e conuerso.

Alia conclusio potest colligi ex praedictis, uidelicet quod omnis
propositio composita ex tali concreto et abstracto, uel aliquo aequiualenti
tali concreto, per quam ratione uerbi uel alicuius determinationis additae
denotantur illa pro quibus stant subiectum et praedicatum esse distincta,
falsa est si sit uniuersalis; et hoc dum aliqua natura talis non est
assumpta. Cuius ratio est quia talia concreta et abstracta non supponunt
pro distinctis rebus nisi ratione personae diuinae sustentantis naturam
humanam in Christo. Hoc patet, quia si sic, oporteret quod unum supponeret
pro parte et aliud pro toto, uel illa duo pro duabus partibus, uel pro
duabus substantiis totaliter distinctis, uel unum pro substantia et aliud
pro accidente; quorum quodlibet maiiifestum est esse falsum. Non igitur
supponunt pro distinctis rebus nisi quando unum illorum supponit pro
persona diuina. Ex quo sequitur quod propositio denotans illa esse
distincta falsa est.

Ex quo sequitur quod omnes tales propositiones de uirtute sermonis, hoc est
secundum proprietatem sermonis, falsae sunt 'omnis homo habet
humanitatem', 'omnis humanitas est in homine', 'omne animal habet
animalitatem' et huiusmodi. Et hoc, quia cum nihil habeat se nec aliquid
sit in se, et per tales propositiones denotatur quod illud pro quo supponit
subiectum habet illud pro quo supponit praedicatum, uel illud pro quo
supponit subiectum est in illo pro quo supponit praedicatum, et hoc est
falsum, cum subiectum et praedicatum supponant pro eodem, manifestum est
quod tales propositiones sunt falsae. Unde sicut secundum Anselmum,
Monologion, cap.16, non proprie dicitur quod summa natura, scilicet Deus,
habet iustitiam, sed proprie dicitur quod summa natura est iustitia, ita
non proprie dicitur quod iste homo, demonstrando Sortem, habet humanitatem,
sed proprie dicitur quod est humanitas. Et ideo sicut tales propositiones
recipiuntur et usitantur a Sanctis 'Deus habet iustitiam', 'Deus habet
sapientiam, bonitatem, intelligentiam', 'in Deo est sapientia' et
huiusmodi, quae tamen secundum proprietatem sermonis uerae non sunt,
secundum Anselmum, ita tales conceduntur 'homo habet humanitatem',
'humanitas est in Sorte' et huiusmodi, quae tamen secundum proprietatem
sermonis uerae non sunt.

Ex isto sequitur ulterius quod tales propositiones de uirtute sermonis
falsae sunt 'humanitas subsistit in supposito proprio', 'humanitas dependet
a supposito proprio', 'proprium suppositum terminat dependentiam naturae',
sed magis posset concedi quod humanitas est suppositum.

Unde sciendum quod nisi aliquod syncategorema impediat istam praedicationem
humanitas est suppositum', debet concedi absolute. Verumtamen humanitas non
esset suppositum, hoc concesso, nisi quando non esset unita. Si enim esset
unita, statim desineret esse suppositum. Et ideo hoc nomen 'suppositum'
connotat quod non sit unita, ut haec sit definitio exprimens quid nominis
'supposium', uel aequiualens ei: suppositum est res completa, una et non
plures, a nullo supposito sustentata.  Ita quod loco istius nominis
'suppositum' licitum sit ponere totam istam orationem et e conuerso, quando
sumuntur significatiue. Quo facto facile est uidere quae propositiones
debent negari et quae concedi.

[1.08 DE NOMINIBUS ABSTRACTIS QUAE AEQUIVALENTER ALIQUA
SYNCATEGOREMATA VEL ALIQUAS DETERMINATIONES ADVERBIALES COINCLUDUNT]

Pertractatis quibusdam quae principali proposito impertinentia uidebantur,
necessaria tamen, ad intentum redeundo de alio modo nominum concretorum et
abstractorum tractabitur, ex quo aliqua quae praedicta sunt patefieri
possunt.

Sunt enim quaedam nomina abstracta, uel esse possunt ad placitum
instituentium, quae aequiualenter aliqua syncategoremata uel aliquas
determinationes aduerbiales, uel alias, includant, ita quod abstractum in
significando aequiualeat concreto uel alteri termino sumpto cum aliquo
syncategoremate uel aliqua alia dictione uel dictionibus. Possunt enim
utentes, si uoluerint, uti una dictione loco plurium, sicut loco istius
totius 'omnis homo' possem uti hac dictione a et loco istius totius 'tantum
homo' possem uti hoc uocabulo b, et sic de aliis. Et si ita esset,
possibile esset quod concretum et abstractum non suppouerent pro distinctis
rebus uec significarent distinctas res, et tamen quod praedicatio unius de
altero esset falsa et quod aliquid praedicaretur de uno et non de alio. Si
enim istud abstractum 'humanitas' aequiualeret in significando isti toti
'hoino secundun quod homo' uel 'homo in quantum homo', haec esset uera
'homo currit' et haec falsa 'humanitas currit', sicut ista est falsa 'homo
in quantum homo currit'. Similiter si hoc nomen 'humanitas' aequiualeret
isti toti 'homo necessario', ita quod haec dictio 'humanitas' poneretur
loco istius totius 'homo necessario', haec esset falsa 'humanitas est homo'
sicut haec est falsa 'homo necessario est homo', nam nullus homo necessario
est homo, sed contingenter tantum; et eodem modo haec esset falsa
'humauitas est alba' sicut ista est falsa 'homo necessario est albus'. Et
per talem modum potest saluari ubicumque placet quod concretum et
abstractum non significant distinctas res nec pro distinctis rebus
supponunt, et tamen praedicatio unius de alio est simpliciter falsa, et
quod aliquid praedicatur de uno quod non praedicatur de reliquo. Et sic
possent aliqui dicere quod quantitas non est alia res a substantia et
qualitate, et tamen quod quaelibet talis est falsa 'substantia est
quantitas, 'qualitas est quantitas'. Si enim hoc nomen 'quantitas'
aequiualeret isti toti in significando, uel alicui consimili, 'necessario
quantum quamdiu manet in rerum natura', haec esset falsa -- etiam tenendo
illam opinionem -- 'substantia est quantitas' sicut ista est falsa
'substantia necessario est quanta quamdiu manet in rerum natura'. Et sicut
dicitur de ista, ita posset dici de multis aliis, tam in diuinis quam in
creaturis.

Per aliquem enim talem modum posset saluari quod essentia diuina et
intellectus et uoluntas nullo modo distiuguuntur in Deo, et tamen haec
esset uera 'Deus intelligit per intellectum' et haec falsa 'Deus intelligit
per uoluntatem'. Similiter posset dici quod anima nullo modo distinguitur
ab iutellectu et uoluntate, et tamen haec esset uera 'intellectus
intelligit' et non ista 'uoluntas intelligit'. Et ita de multis aliis. Uude
in talibus magis reputo difficultatem uocalem, dependentem ex logica, quam
realem. Propter quod nescientes logicam quaternos innumeros circa talia
inutiliter replent, facientes difficultatem ubi nulla est, et deserentes
difficultatem quam inuestigare deberent.

Est autem aduertendum quod quamuis in uulgari locutione abstracta talia,
aequiualentia multis dictionibus talibus in significando, raro uel numquam
locum habeant, in dictis tamen philosophorum et Sanctorum frequenter
inueniuntur abstracta usitata sic accipi. Unde sic accipit Auicenna, V
Metaphysicae, dicens: "Equinitas non est aliud nisi equinitas tantum; ipsa
enim ex se uec est unum nec multa, nec exsistens in his sensibilibus nec in
anima". Nihil enim aliud intelligebat nisi quod equus non definitur nec per
unum nec per multa, nec per esse in anima nec per esse in re extra, ita
quod nullum istorum ponitur in definitione eius. Et ita uolebat quod hoc
nomen 'equinitas', secundum quod tunc utebatur eo, aequiualeret in
significando multis dictionibus, siue simul proferantur siue mediante uerbo
et copula. Unde non iutendebat quod equinitas esset aliqua res et tamen
quod illa res realiter non esset una nec plures, nec in effectu extra
animam nec in anima, -- hoc enim impossibile est et absurdum --, sed
intendebat quod uihil tale ponitur in definitione eius. Et quod haec sit
intentio sua satis patet intuenti uerba eius. Unde dicit: "Cum ipsum",
supple uniuersale, "fuerit homo uel equus, haec intentio est alia praeter
intentionem uniuersalitatis quae est humanitas uel equinitas. Definitio
enim equinitatis est praeter definitionem uniuersalitatis, nec
uniuersalitas continetur in definitione equinitatis. Equinitas enim habet
definitionem quae non eget uniuersalitate".

Ex istis et aliis uerbis suis, quae propter breuitatem omitto, satis patet
quod non plus intendit nisi quod nihil tale ponitur in definitione equi uel
equinitatis. Et ita uult quod in illis uerbis hoc nomen 'equinitas'
aequiualeat in significando pluribus dictionibus. Aliter enim non
sequeretur ista 'unum et multa et huiusmodi non ponuntur in definitione
equinitatis, igitur equinitas non est una', sicut non sequitur 'album non
ponitur in definitione hominis, igitur homo non est albus'.

Per praedicta posset prohiberi, secundum unam opinionem, talis modus
arguendi, qui secundum uocem uidetur syllogisticus 'omnis res absoluta est
substantia uel qualitas; quantitas est res absoluta; ergo quantitas est
substantia uel qualitas', sicut iste modus arguendi 'omne b est a; c est b;
igitur c est a' prohiberi potest ipsis uocabulis alio modo institutis. Si
enim b significet idem quod homo, et a idem quod animal, et c idem quod hoc
totum 'tantum risibile', ita quod semper loco istius totius 'tantum
risibile' sit licitum ponere hoc uocabulum c et e conuerso, tunc sicut non
sequitur 'omnis homo est animal; tantum risibile est homo; igitur tantum
risibile est animal', ita non sequitur 'omne b est a; c est b; ergo c est
a'. Et ita per modum istum nominum abstractorum possunt saluari multa dicta
auctorum, quae tamen de uirtute sermonis uidentur esse falsa.

Non solum autem potest abstractum sic aequiualere multis dictionibus in
siguificando, sed hoc etiam potest conuenire concretis et aliis
dictionibus. Sic enim concedunt in Iogica eruditi quod hoc signum 'totus'
includit suum distribuibile, ut aequiualeat isti 'quaelibet pars', quando
sumitur syncategorematice. Unde ista 'totus Sortes est minor Sorte'
aequiualet isti 'quaelibet pars Sortis est minor Sorte'. Similiter, hoc
signum 'quidlibet' includit suum distribuibile, ut aequiualeat isti 'omne
ens'; aliter enim haec non esset intelligibilis 'quidlibet est homo uel non
homo'. Sic etiam est de multis uerbis, nam cum dicitur 'curro'
subintelligitur pronomen primae personae, et ita hoc uerbum 'curro'
aequiualet sibi ipsi et pronomini. Et ita est de multis aliis, quod maxime
necessarium est scire propter mentem auctorum habendam.

Non solum autem aliquando una dictio aequiualet multis dictionibus in
significando, sed etiam addita alteri totum resultans aequiualet composito
ex pluribus, inter quae illud cui additur aliquando mutatur uel secundum
casum uel secundum modum uel tempus; aliquando autem illud simpliciter in
resoluendo et ultimate explicando quod importatur per illam orationem
auferendum est. Unde quando dicitur 'totus Sortes est minor Sorte', si
'totus' syncategorematice accipiatur aequiualet isti 'quaelibet pars Sortis
est minor Sorte', ubi loco istius recti 'Sortes' ponitur iste obliquus
'Sortis', et loco istius dictionis 'totus' ponuntur istae duae dictiones
'quaelibet pars'. Ita dicerent aliqui quod ista propositio 'generatio
formae est in instanti' aequiualet isti 'una pars formae non producitur
ante aliam, sed omnes simul', ubi haec copula 'est' ablata est. Sic possent
aliqui dicere quod ista 'quantitas est res absoluta' aequiualet isti
'distantia partium et extensio, etsi non esset substantia nec qualitas,
esset res absoluta si esset in rerum natura'. Et si ita esset, manifestum
esset quod iste discursus non ualeret 'omnis res absoluta est substantia
uel qualitas; quantitas est res absoluta; ergo quantitas est substantia uel
qualitas'.

Et si dicatur quod per istam uiam possem impedire quemcumque syllogismum,
dicendo in aliquo terminorum aliquod tale aequiualenter includi diceudum
quod ad sciendum an aliquis discursus ualeat, oportet praesupponere
significata uocabulorum, et secundum hoc iudicandum est de discursu an sit
bonus uel non. Et quia de multis terminis est certum quod secundum usum
omnium nihil tale includunt aequiualenter, ideo simpliciter iuxta regulas
traditas est coucedendum quod syllogismus ualet uel non ualet. De omni
tamen discursu proposito posset logicus iudicare an ualeat, resoluendo
terminos in suas definitiones exprimeutes quid nominis, quo facto potest
per regulas certas euidenter coguoscere quid de eo est dicendum.

Ad praedictum autem modum nominum abstractorum possent reduci omnia
abstracta priuatiua et negatiua et etiam omnia uerbalia et multa alia, de
quibus inferius perscrutabitur. Et per talem modum faciliter possent negari
omnes tales propositiones 'materia est priuatio', 'aer est tenebra', 'anima
est peccatum' et huiusmodi. Per istum etiam modum possuut saluari tales
'Deus non facit peccatum', 'Deus non est auctor mali', et huiusmodi. Et
qualiter tales consequentiae non ualent 'hoc est malum; Deus facit hoc;
igitur Deus facit malum', in tractatu de fallaciis ostendetur.

[1.09 DE NOMINIBUS CONCRETIS ET ABSTRACTIS QUORUM
ABSTRACTA NON  SUPPONUNT NISI PRO MULTIS SIMUL SUMPTIS
ET CONCRETA PRO UNO SOLO VERIFICARI POSSUNT]

Restat adhuc de alio modo nominum concretorum et abstractorum disserere.
Unde quaedam sunt abstracta quae non supponunt nisi pro multis simul
sumptis, concreta autem pro uno solo uerificari possunt, sicut se habent
'populus' et 'popularis', 'plebs' et 'plebeius'. Quilibet enim homo quamuis
possit esse plebeius et popularis, nullus tamen homo populus uel plebs esse
potest. Inter nomina talia illi qui ponunt numerum non esse aliam rem a
rebus numeratis computare debent omnia nomina abstracta et concreta
numerorum, si concreta et abstracta inter talia reperiantur. Unde secundum
talem opinionem debet concedi quod homines sunt numerus et multa animalia
sunt numerus et quod anguli sunt ternarius, quaternarius et sic de aliis,
nisi forte uelint talem praedicationem negare, dicendo quod tales termini
in siguificando aequiualent multis dictionibus, modo quo dictum est in
praecedenti capitulo de multis dictionibus, saltem secundum usum auctorum.

Et de concretis et abstractis ista sufficiant, quainuis forte alii modi
nominum concretorum et abstractorum possent assignari. Nec aliquis me
reprehendat si in hoc opere aliqua praetermitto, quia non promitto me omnia
uelle discutere et nihil perscrutandum studiosis relinquere, sed aliqua
breuia ad utilitatem simplicium uelle percurrere.

[1.10 DE DIVISIONE NOMINUM IN MERE ABSOLUTA ET CONNOTATIVA]

Postquam de nomiuibus concretis et abstractis est discussum, nunc de alia
diuisione nominum, quibus scholastici frequenter utuntur, est
dicendum. Unde sciendum quod nominum quaedam sunt absoluta mere, quaedam
sunt connotatiua. Nomina mere absoluta sunt illa quae non significant
aliquid principaliter et aliud uel idem secundario, sed quidquid
significatur per illud nomen, aeque primo significatur, sicut patet de hoc
nomine 'animal' quod non significat nisi boues, asinos et homines, et sic
de aliis animalibus, et non significat unum primo et aliud secundario, ita
quod oporteat aliquid significari in recto et aliud in obliquo, nec in
definitione exprimente quid nominis oportet ponere talia distincta in
diuersis casibus uel aliquod uerbum adiectiuum. Immo, proprie loqueudo
talia nomina non habent definitionem exprimentem quid nominis, quia proprie
loquendo unius nominis habentis definitionem exprimentem quid nominis est
una definitio explicans quid nominis, sic scilicet quod talis nominis non
suut diuersae orationes exprimentes quid nominis habentes partes
distinctas, quarum aliqua significat aliquid quod non eodem modo importatur
per aliquam partem alterius orationis. Sed talia quantum ad quid nominis
possunt aliquo modo pluribus orationibus non easdem res secundum suas
partes significantibus explicari, et ideo nulla earum est proprie definitio
exprimens quid nominis. Verbi gratia 'angelus' est nomen mere absolutum,
saltem si non sit nomen officii sed tantum substantiae. Et istius nominis
non est aliqua una definitio exprimens quid nominis, nam unus explicat quid
hoc nomen significat, sic dicendo 'intelligo per angelum substantiam
abstractam a materia'; alius sic 'angelus est substantia intellectualis et
incorruptibilis'; alius sic 'angelus est substantia simplex, non componeus
cum alio'. Et ita bene explicat unus quid significat hoc nomen sicut
alius. Et tamen aliquis terminus positus in una oratione significat aliquid
quod non significatur eodem modo per terminum alterius orationis, et ideo
nulla earum est proprie definitio exprimens quid nominis. Et ita est de
nominibus mere absolutis quod stricte loquendo nullum eorum habet
definitionem exprimentem quid nominis. Talia autem nomina sunt huiusmodi
'homo', 'animal', 'capra', 'lapis', 'arbor', 'ignis', 'terra, 'aqua',
'caelum', 'albedo', 'nigredo', 'calor', 'dulcedo', 'odor', 'sapor' et
huiusmodi.

Nomen autem connotatiuum est illud quod significat aliquid primario et
aliquid secundario. Et tale nomen proprie habet definitionem exprimentem
quid nominis, et frequenter oportet ponere unum illius definitionis in
recto et aliud in obliquo. Sicut est de hoc nomine 'album, nam 'album'
habet definitionem exprimentem quid nominis, in qua una dictio ponitur in
recto et alia in obliquo. Unde si quaeras, quid significat hoc nomen
'album', dices quod illud idem quod ista oratio tota 'aliquid informatum
albedine' uel 'aliquid habens albedinem'. Et patet quod una pars
orationis istius ponitur in recto et alia in obliquo. Potest etiam
aliquando aliquod uerbum cadere in definitione exprimente quid nominis,
sicut si quaeras, quid siguificat hoc nomen 'causa', potest dici quod idem
quod haec oratio 'aliquid ad cuius esse sequitur aliud' uel 'aliquid potens
producere aliud', uel aliquid huiusmodi.

Huiusmodi autem nomina connotatiua sunt omnia nomina concreta primo modo
dicta, de quibus dictum est in quinto capitulo. Et hoc quia talia concreta
significant unum in recto et aliud in obliquo; hoc est dictu, in
definitione exprimente quid nominis debet poni unus rectus, significans
unam rem, et alius obliquus, significans aliam rem, sicut patet de omnibus
talibus 'iustus', 'albus', 'animatus', 'humanum', et sic de aliis.

Huiusmodi etiam nomina sunt omnia nomina relatiua, quia semper in sua
definitione ponuntur diuersa idem diuersis modis, uel distincta,
significantia, sicut patet de hoc nomine 'simile'. Si enim definiatur
simile, debet dici sic 'simile est alquid habens qualitatem talem qualem
habet aliud', uel aliquo modo consimili debet definiri. Unde de exemplis
non est magua cura.

Ex quo patet quod hoc commune 'nomen en connotatiuum' est superius ad hoc
commune 'nomen relatiuum', et hoc accipiendo hoc commune 'nomen
connotatiuum'largissime. Talia etiam nomina sunt omnia nomina pertinentia
ad genus quantitatis, secundum illos qui ponunt quantitatem non esse aliam
rem a substantia et qualitate, sicut 'corpus', secundum eos, debet poni
nomen connotatiuum. Unde secundum eos debet dici quod corpus non est aliud
nisi aliqua res habens partem distantem a parte secundum longum, latum et
profundum; et quantitas continua et permanens non est nisi res habens
partem distantem a parte, ita quod ista est definitio exprimens quid
nominis ipsius. Tales etiam consequenter habent ponere quod 'figura',
'curuitas', 'rectitudo', 'longitudo', 'latitudo' et huiusmodi sunt nomina
connotatiua. Immo, qui ponunt quod quaelibet res est substantia uel
qualitas, habent ponere quod omnia contenta in aliis praedicamentis a
substantia et qualitate sunt nomina connotatiua; et etiam quaedam de
genere qualitatis sunt connotatiua, sicut ostendetur inferius.

Sub istis etiam nominibus comprehenduntur omnia talia 'uerum', 'bonum',
'unum', 'potentia', 'actus', 'intellectus', 'intelligibile', 'uoluntas',
'uolibile' et huiusmodi. Unde de intellectu est sciendum quod habet quid
nominis istud 'intellectus est anima potens intelligere', ita quod anima
significatur per rectum et actus intelligendi per aliam partem. Hoc autem
nomen 'intelligibile' est nomen connotatiuum, et significat intellectum tam
in recto quam in obliquo, quia definitio sua est ista 'intelligibile est
aliquid apprehensibile ab intellectu'. Ibi intellectus significatur per hoc
nomen 'aliquid', et per istum obliquum 'intellectu' significatur etiam
intellectus. Et eodem modo dicendum est de 'uero' et 'bono', quia 'uerum',
quod ponitur conuertibile cum 'ente', significat idem quod
'intelligibile'. 'Bonum' etiam, quod est conuertibile cum 'ente',
significat idem quod haec oratio 'aliquid secundum rectam rationem uolibile
uel diligibile'.

[1.11 DE DIVISIONE NOMINUM SIGNIFICANTIUM AD PLACITUM, PUTA IN
NOMINA PRIMAE IMPOSITIONIS ET IN NOMINA SECUNDAE IMPOSITIONIS]

Positis diuisionibus quae possunt competere tam terminis naturaliter
significantibus quam etiam terminis ad placitum institutis, dicendum est de
quibusdam diuisionibus competentibus terminis ad placitum institutis.

Est autem prima diuisio talis: nominum ad placitum significantium quaedam
sunt nomina primae impositionis et quaedam sunt nomina secundae
impositionis. Nomina secundae impositionis sunt nomina imposita ad
significandum signa ad placitum instituta et illa quae consequuntur talia
signa, sed nonnisi dum sunt signa.

Verumtamen hoc commune 'nomen secundae impositionis' potest dupliciter
accipi. Scilicet large, et tunc omne illud est nomen secundae impositionis
quod significat uoces ad placitum institutas, sed nonnisi quando sunt ad
placitum institutae, siue illud nomen sit commune etiam intentionibus
animae quae sunt signa naturalia siue non. Talia autem nomina sunt
huiusmodi 'nomen', 'pronomen', 'coniunctio', 'uerbum', 'casus', 'numerus',
'modus', 'tempus' et huiusmodi, accipiendo ista uocabula illo modo quo
utitur eis grammaticus. Et uocantur ista nomina 'nomina nominum', quia non
imponuntur nisi ad significandum partes orationis, et hoc nonnisi dum istae
partes sunt significatiuae. Illa enim nomina quae praedicantur de uocibus
ita quando non sunt significatiuae sicut quando sunt significatiuae, non,
uocantur nomina secundae impositionis. Et ideo talia nomina 'qualitas',
'prolatum', 'uox' et huiusmodi, quamuis significent uoces ad placitum
institutas et uerificentur de eis, quia tamen ita significarent eas si non
essent significatiuae sicut nunc, ideo non sunt nomina secundae
impositionis. Sed 'nomen' est nomen secundae impositionis, quia ista uox
'homo', nec aliqua alia, antequam imponebatur ad significandum non erat
nomen, et similiter 'hominis' antequam imponebatur ad significandum nullius
casus erat, et ita est de aliis. Stricte autem dicitur 'nomen secundae
impositionis' illud quod non significat nisi signa ad placitum instituta,
ita quod non potest competere intentionibus animae quae sunt naturalia
signa, cuiusmodi sunt talia 'figura', 'coniugatio' et huiusmodi.

Omnia autem alia nomina ab istis, quae scilicet non sunt nomina secundae
impositionis nec uno modo nec alio, uocantur nomina primae impositionis.

Verumtamen nomen primae impositionis dupliciter accipi potest, scilicet
large, et sic omnia nomina quae non sunt nomina secundae impositionis sunt
nomina primae impositionis. Et sic talia signa syncategorematica 'omnis',
'nullus', 'aliquis', 'quilibet' et huiusmodi sunt nomina primae
impositionis.  Aliter potest accipi stricte, et tunc sola nomina
categorematica, quae non sunt nomina secundae impositionis, uocantur nomina
primae impositionis, et non nomina syncategorematica.

Nomina autem primae impositionis, stricte accipiendo 'nomen primae
impositionis', sunt in duplici differentia, quia quaedam sunt nomina primae
intentionis et quaedam sunt nomina secundae intentionis. Nomina secundae
intentionis uocantur illa nomina quae praecise imposita sunt ad
significandum intentiones animae, uel praecise intentiones animae quae sunt
signa naturalia, et alia signa ad placitum instituta uel consequentia talia
signa. Et talia nomina sunt omnia talia 'genus', 'species', 'uniuersale',
'praedicabile' et huiusmodi, quia talia nomina non significant nisi
intentiones animae quae sunt signa naturalia uel signa uoluntarie
instituta.

Unde potest dici quod hoc commune 'nomen secundae intentionis' potest
accipi stricte et large. Large illud dicitur nomen secundae intentionis
quod significat intentiones animae quae sunt naturalia signa, siue etiam
significet signa ad placitum instituta tantum dum sunt signa siue non. Et
sic aliquod nomen secundae intentionis et p rimae imositionis est etiam
nomen secundae impositionis. Stricte autem illud solum dicitur nomen
secundae intentionis quod praecise significat intentiones animae quae sunt
naturalia signa, et sic accipiendo nullum nomen secundae intentionis est
nomen secundae impositionis.

Nomina autem primae intentionis uocantur omnia alia nomina a praedictis,
quae uidelicet significant aliquas res quae non sunt signa, nec
consequentia talia signa, cuiusmodi sunt omnia talia 'homo', 'animal',
'Sortes', 'Plato', `albedo', 'album', 'ens', 'uerum', 'bonum' et huiusmodi,
quorum allqua significant praecise res quae non sunt signa nata supponere
pro aliis, aliqua significant talia signa et simul cum hoc alias res.

Ex quibus omnibus colligi potest quod quaedam nomina significant praecise
signa ad placitum instituta, et nonnisi dum, sunt signa, quaedam autem
praecise significant signa tam ad placitum instituta quam signa
naturalia. Quaedam uero significant praecise res quae non sunt signa talia,
quae sunt partes propositionis; quaedam indifferenter significant tales res
quae non sunt partes propositionis nec orationis et etiam signa talia,
cuiusmodi sunt talia nomina 'res', 'ens', 'aliquid' et
huiusmodi.

[1.12. QUID EST INTENTIO PRIMA ET QUID SECUNDA
ET QUOMODO DISTINGUUNTUR AB INVICEM]

Et quia dictum est in praecedenti capitulo quod quaedam sunt nomina primae
intentionis et quaedam secundae intentionis, et ignorantia significationum
uocabulorum multis est errandi occasio, ideo incidenter uidendum est quid
sit intentio prima et quid secunda, et quomodo distinguuntur.

Est autem primo sciendum quod intentio animae uocatur quiddam in anima,
natum significare aliud. Unde, sicut dictum est prius, ad inodum quo
scriptura est secundarium signum respectu uocum, quia inter omnia signa ad
placitum instituta uoces obtinent principatum, ita uoces secundaria signa
sunt illorum quorum intentiones animae sunt signa primaria. Et pro tanto
dicit Aristoteles quod uoces sunt "earum quae sunt in anima passionum
notae". Illud autem exsistens in anima quod est signum rei, ex quo
propositio mentalis componitur ad modum quo propositio uocalis componitur
ex uocibus, aliquando uocatur intentio animae, aliquando conceptus animae,
aliquando passio animae, aliquando similitudo rei, et Boethius in commento
super Perihermenias uocat intellectum. Unde uult quod propositio mentalis
componitur ex intellectibus: non quidem ex intellectibus qui sunt realiter
animae intellectiuae, sed ex intellectibus qui sunt quaedam signa in anima
significantia alia et ex quibus propositio mentalis componitur. Unde
quandocumque aliquis profert propositionem uocalem, prius format interius
unam propositionem mentalem, quae nullius idiomatis est, in tantum quod
multi frequenter formant interius propositiones quas tamen propter defectum
idiomatis exprimere nesciunt. Partes talium propositionum mentalium
uocantur conceptus, intentiones, similitudines et intellectus.

Sed quid est illud in anima quod est tale signum?

Dicendum quod circa istum articulum diuersae sunt opiniones. Aliqui dicunt
quod non est nisi quoddam fictum per animam. Alii, quod est quaedam
qualitas subiectiue exsistens in anima, distincta ab actu intelligendi.
Alii dicunt quod est actus intelligendi. Et pro istis est ratio ista quia
'frustra fit per plura quod potest fieri per pauciora'. Omnia autem quae
saluantur ponendo aliquid distinctum ab actu intelligendi possunt saluari
sine tali distincto, eo quod supponere pro alio et significare aliud ita
potest competere actui intelligendi sicut alii signo. Igitur praeter actum
intelligendi non oportet aliquid aliud ponere.

De istis autem opinionibus inferius perscrutabitur, ideo pro
nunc sufficiat quod intentio est quiddam in anima, quod est signum
naturaliter significans aliquid pro quo potest supponere uel quod potest
esse pars propositionis mentalis.

Tale autem signum duplex est. Unum, quod est signum alicuius rei quae non
est tale signum, siue significet tale signum simul cum hoc siue non, et
illud uocatur intentio prima; qualis est illa intentio animae quae est
praedicabilis de omnibus hominibus et similiter intentio praedicabilis de
omnibus albedinibus et nigredinibus et sic de aliis.

Verumtamen sciendum est quod 'intentio prima' dupliciter accipitur: stricte
et large. Large dicitur intentio prima omne signum intentionale exsistens
in anima quod non significat intentiones uel signa praecise, siue sit
signum stricte accipiendo 'signum' pro illo quod sic significat quod natum
est supponere in propositione pro suo significato siue sit signum large
accipiendo 'signum', illo modo quo dicimus syncategorema significare. Et
isto modo uerba mentalia et syncategoremata mentalia et coniunctiones et
huiusmodi possunt dici intentiones primae. Stricte autem uocatur intentio
prima nomen mentale, natum pro suo significato supponere.

Intentio autem secunda est illa quae est signum talium intentionum
primarum, cuiusmodi sunt tales intentiones 'genus', `species' et
huiusmodi. Sicut enim de omnibus hominibus praedicatur una intentio
communis omnibus hominibus, sic dicendo iste homo est homo', 'ille homo est
homo', et sic de singulis, ita de illis intentionibus quae significant et
supponunt pro rebus praedicatur una intentio communis eis, sic dicendo
'haec species est species', 'illa species est species', et sic de
aliis. Similiter sic dicendo 'lapis est genus', 'animal est genus', 'color
est genus', et sic de aliis, praedicatur una intentio de intentionibus, ad
modum quo in talibus 'homo est nomen', 'asinus est nomen', 'albedo est
nomen' praedicatur unum nomen de diuersis nominibus. Et ideo sicut nomina
secundae impositionis significant ad placitum nomina primae impositionis,
ita secunda intentio naturaliter significat primam. Et sicut nomen primae
impositionis significat alia quam nomina, ita prima intentio significat
alias res quam intentiones.

Potest etiam dici quod intentio secunda potest accipi stricte pro
intentione quae significat praecise primas intentiones, uel large pro
intentione quae significat intentiones et signa ad placitum instituta, si
tamen sit aliqua talis.

[1.13. DE DIVISIONE NOMINUM ET TERMINORUM IN
AEQUIVOCA, UNIVOCA ET DENOMINATIVA, ET QUID EST
AEQUIVOCUM ET QUOT MODIS DICITUR]

Sequitur post praedicta tractare de diuisione terminorum ad placitum
institutorum quae est per aequiuocum, uniuocum et denominatiuum. Qyamuis
enim Aristoteles in Praedicamentis tractet de aequiuocis, uniuocis et
denomniatiuis, tamen ad praesens intendo tantum de uniuocis et aequiuocis
tractare, quia de denominatiuis dictum est superius.

Est autem primo sciendum quod sola uox uel aliud signum ad placitum
institutum est aequiuocum uel uniuocum, et ideo intentio animae uel
conceptus non est aequiuocus nec uniuocus proprie loquendo.

Est autem uox illa aequiuoca quae significans plura non est signum
subordinatum uni conceptui, sed est signum unum pluribus conceptibus seu
intentionibus animae subordinatum. Et hoc intendit Aristoteles quando dicit
nomen commune esse idem, sed rationem substantialem esse diuersam, hoc est,
conceptus uel intentiones animae, cuiusmodi sunt descriptiones et
definitiones et etiam conceptus simplices, sunt diuersi, tamen uox una
est. Hoc expresse patet de dictione diuersorum idiomatum, nam in uno
idiomate imponitur ad significandum illud idem quod significatur per talem
conceptum et in alio imponitur ad significandum illud idem quod
significatur per alium conceptum, et ita pluribus conceptibus seu
passionibus animae subordinatur in significando.

Tale autem aequiuocum est duplex. Unum est aequiuocum a casu, quando
scilicet uox pluribus conceptibus subordinatur, et ita uni ac si non
subordinaretur alteri et ita significat unum ac si non significaret aliud,
sicut est de hoc nomine 'Sortes', quod imponitur pluribus hominibus. Aliud
est aequiuocm a consilio, quando uox primo imponitur alicui uel aliquibus
et subordinatur uni conceptui et postea propter aliquam similitudinem primi
significati ad alquid aliud uel propter aliquam aliam rationem imponitur
illi alteri, ita quod non imponeretur illi alteri nisi quia primo
imponebatur alii, sicut est de hoc nomine 'homo'. Primo enim imponebatur ad
significandum omnia animalia rationalia, ita quod imponebatur ad
significandum omne illud quod continetur sub hoc conceptu 'animal
rationale', postea autem utentes, uidentes similitudinem inter talem
hominem et imaginem hominis, utebantur quandoque hoc nomine 'homo' pro tali
imagine, ita quod nisi hoc nomen homo fuisset primo impositum hominibus,
non uterentur nec imponerent hoc nomen homo ad significandum uel standum
pro tali imagine; et propter hoc dicitur 'aequiuocum a consilio'.'Uniuocum'
autem dicitur omne illud quod est subordinatum uni conceptui, siue
significet plura siue non. Tamen proprie loquendo non est uniuocum nisi
significet uel natum sit significare plura aeque primo, ita tamen quod non
significet illa plura nisi quia una intentio animae significat illa, ita
quod sit signum subordinatum in significando uni signo naturali, quod est
intentio seu conceptus animae.

Talis autem diuisio non tantum competit nominibus sed etiam uerbis et
uniuersaliter cuilibet parti orationis, immo etiam sic quod aliquid potest
esse aequiuocum eo quod potest esse diuersarum partium orationis, puta tam
nomen quam uerbum uel tam nomen quam participium uel aduerbium, et sic de
aliis partibus orationis.

Est autem intelligendum quod ista diuisio terminorum per aequiuocum et
uniuocum non est simpliciter per opposita, ita quod haec sit omnino falsa
'aliquod aequiuocum est uniuocum', immo uera est, quia uere et realiter
eadem uox est aequiuoca et uniuoca sed non respectu eorundem, sicut idem
est pater et filius, non tamen respectu eiusdem, et idem est simile et
dissimile non tamen eidem per idem. Unde si sit aliqua dictio diuersorum
idiomatum, manifestum est quod potest esse uniuoca in utroque
idiomate. Unde ille qui sciret alterum idioma tantum, nullam propositionem
in qua poneretur distingueret, scienti tamen utrumque idioma est
aequiuoca. Unde scientes utrumque idioma in multis casibus distinguerent
propositiones in quibus talis dictio poneretur, et ita idem terminus est
uni uniuocus et alteri aequiuocus.

Ex praedictis colligi potest quod non semper uniuocum habet unam
definitionem, quia non semper proprie definitur. Et ideo quando Aristoteles
dicit quod <uniuoca sunt illa quorum nomen commune est et ratio
substantialis eadem> accipit rationem pro intentione animae cut tamquam
prtmario signo uox subordinatur.

Est autem sciendum quod 'uniuocum' dupliciter accipitur, scilicet large,
pro omni uoce uel signo ad placitum instituto correspondente uni conceptui;
aliter accipitur stricte, pro aliquo tali praedicabili per se primo modo de
aliquibus quibus est uinuocum, uel de pronomine demonstrante aliquam rem.

Terminus autem denominatiuus, ad praesens, dupliciter potest accipi,
scilicet stricte, et sic terminus incipiens sicut abstractum incipit et non
habens consimilem finem et significans accidens dicitur terminus
denominatiuus, sicut a 'fortitudine' 'fortis', a 'iustitia'
'iustus'. Aliter dicitur large terminus habens consimile principium cum
abstracto, sed non consimilem finem, siue significet accidens siue non,
sicut ab 'anima' dicitur 'animatus'.

Et haec de diuisionibus terminorum sufficiant. Aliqua autem in praedictis
omissa inferius supplebuntur.

[1.14. DE HOC COMMUNI 'UNIVERSALE' ET DE 'SINGULARI', OPPOSITO SIBI]

Cum non sufficiat logico tam generalis notitia terminorum, sed oportet
cognoscere terminos in speciali magis ideo postquam de diuisionibus
generalibus terminorum tractatum est, de quibusdam contentis sub ahquibus
illarum diuistonum prosequendum est.

Est autem primo tractandum de terminis secundae intentionis, secundo de
terminis primae intentionis. Dictum autem est quod termini secundae
intentionis sunt tales 'uniuersale', 'genus', 'species' etc., ideo de illis
quae ponuntur quinque uniuersalia est modo dicendum. Primo tamen dicendum
est de hoc communi 'uniuersale' quod praedicatur de omni uniuersali, et de
singulari opposito sibi.

Est autem primo sciendum quod 'singulare' dupliciter accipitur. Uno modo
hoc nomen 'singulare' significat omne illud quod est unum et non plura. Et
isto modo tenentes quod uniuersale est quaedam qualitas mentis
praedicabilis de pluribus, non tamen pro se sed pro illis pluribus, dicere
habent quod quodlibet uniuersale est uere et realiter singulare: quia sicut
quaelibet uox, quantumcumque communis per institutionem, est uere et
realiter singularis et una numero quia est una et non plures, ita intentio
animae, significans plures res extra, est uere et realiter singularis et
una numero, quia est una et non plures res, quamuis significet plures res.

Aliter accipitur hoc nomen 'singulare' pro omni illo quod est unum et non
plura, nec est natum esse signum plurium. Et sic accipiendo 'singulare'
nullum uniuersale est singulare, quia quodlibet uniuersale natum est esse
signum plurium et natum est praedicari de pluribus. Unde uocando uniuersale
aliquid quod non est unum numero, -- quam acceptionem multi attribuunt
uniuersali --, dico quod nihil est uniuersale nisi forte abuteris isto
uocabulo, dicendo populum esse unum uniuersale, quia non est unum sed
multa; sed illud puerile esset.

Dicendum est igitur quod quodlibet uniuersale est una res singularis, et
ideo non est uniuersale nisi per significationem, quia est signum
plurium. Et hoc est quod dicit Auicenna, V Metaphysicae: "Una forma apud
intellectum est relata ad multitudinem, et secundum hunc respectum est
uniuersale, quoniam ipsum est intentio in intellectu, cuius comparatio non
uariatur ad quodcumque acceperis". Et sequitur: "Haec forma, quamuis in
comparatione indiuiduorum sit uniuersalis, tamen in comparatione animae
singularis, in qua imprimitur, est indiuidua. Ipsa enim est una ex formis
quae sunt in intellectu". Vult dicere quod uniuersale est una intentio
singularis ipsius animae, nata praedicari de pluribus, ita quod propter hoc
quod est nata praedicari de pluribus, non pro se sed pro illis pluribus,
ipsa dicitur uniuersalis; propter hoc autem quod est una forma, exsistens
realiter in intellectu, dicitur singularis. Et ita 'singulare' primo modo
dictum praedicatur de uniuersali, non tamen secundo modo dictum; ad modum
quo dicimus quod sol est causa uniuersalis, et tamen uere est res
particularis et singularis, et per consequens uere est causa singularis et
particularis. Dicitur enim sol causa uniuersalis, quia est causa plurium,
scilicet omnium istorum inferiorum generabilium et corruptibilium. Dicitur
autem causa particularis, quia est una causa et non plures causae. Sic
intentio animae dicitur uniuersalis, quia est signum praedicabile de
pluribus; et dicitur etiam singularis, quia est una res et non plures
res.

Verumtamen sciendum quod uniuersale duplex est. Quoddam est uniuersale
naturaliter, quod scilicet naturaliter est signum praedicabile de pluribus,
ad modum, proportionaliter, quo fumus naturaliter significat ignem et
gemitus infirmi dolorem et risus interiorem laetitiam. Et tale uniuersale
non est nisi intentio animae, ita quod nulla substantia extra animam nec
aliquod accidens extra animam est tale uniuersale. Et de tali uniuersali
loquar in sequentibus capitulis. Aliud est uniuersale per uoluntariam
institutionem. Et sic uox prolata, quae est uere una qualitas numero, est
uniuersalis, quia scilicet est signum uoluntarie institutum ad
significandum plura. Unde sicut uox dicitur communis, ita potest dici
uniuersalis; sed hoc non habet ex natura rei sed ex placito instituentium
tantum.

[1.15. QUOD UNIVERSALE NON SIT ALIQUA RES EXTRA ANIMAM]

Et quia non sufficit ista narrare nisi manifesta ratione probentur, ideo
pro praedictis aliquas rationes adducam, necnon et auctoritatibus
confirmabo.

Quod enim nullum uniuersale sit aliqua substantia extra animam exsistens
euidenter probari potest. Primo quidem sic: nullum uniuersale est
substantia singularis et una numero. Si enim diceretur quod sic, sequeretur
quod Sortes esset aliquod uniuersale, quia non est maior ratio quare unum
uniuersale sit una substantia singularis quam alia. Nulla igitur substantia
singularis est aliquod uniuersale, sed omnis substantia est una numero et
singularis, quia omnis substantia uel est una res et non plures uel est
plures res. Si est una et non plures, est una numero; hoc enim ab omnibus
uocatur unum numero. Si autem aliqua substantia est plures res, uel est
plures res singulares uel plures res uniuersales. Si primum detur, sequitur
quod aliqua substantia esset plures substantiae singulares, et per
consequens eadem ratione aliqua substantia esset plures homines; et tunc,
quamuis uniuersale distingueretur a particulari uno, non tamen
distingueretur a particularibus. Si autem aliqua substantia esset plures
res untuersales, accipio unam istarum rerum uniuersalium et quaero: aut est
plures res aut una et non plures. Si secundum detur, sequitur quod est
singularis, si primum detur, quaero. aut est plures res singulares aut
plures res untuersales. Et ita uel erit processus in infinitum uel stabitur
quod nulla substantia est uniuersalis ita quod non singularis, ex quo
relinquitur quod nulla substantia est uniuersalis.

Item, si aliquod uniuersale esset substantia una, exsistens in substantiis
singularibus, distincta ab eis, sequeretur quod posset esse sine eis, quia
omnis res prior naturaliter alia potest per diuinam potentiam esse sine ea;
sed consequens est absurdum.

Item, si opinio ista esset uera, nullum indiuiduum posset creari si aliquod
indiuiduum praeexsisteret, quia non totum caperet esse de nihilo si
uniuersale quod est in eo prius fuit in alio. Propter idem etiam sequeretur
quod Deus non posset unum indiuiduum substantiae adnihilare nisi cetera
indiuidua destrueret, quia si adnihilaret aliquod indiuiduum, destrueret
totum quod est de essentia indiuidui, et per consequens destrueret illud
uniuersale quod est in eo et in aliis, et per consequens alia non manerent,
cum non possent manere sine parte sua, quale ponitur illud uniuersale.

Item, tale uniuersale non posset poni aliquid totaliter extra essentiam
indiuidui; esset igitur de essentia indiuidui, et per consequens indiuiduum
componeretur ex uniuersalibus, et ita indiuiduum non esset magis singulare
quam uniuersale.

Item, sequeretur quod aliquid de essentia Christi esset miserum et
damnatum, quia illa natura communis exsistens realiter in Christo et in
damnato esset damnata, quia in Iuda. Hoc autem absurdum est.

Aliae multae rationes adduci possent, quas causa breuitatis pertranseo, et
eandem conclusionem confirmo per auctoritates.

Primo, per Aristotelem, VII Metaphysicae, ubi ex intentione istam tractans
quaetionem an uniuersale sit substantia, demonstrat quod nullum uniuersale
est substantia. Unde dicit: "Impossibile est substantiam esse quodcumque
uniuersaliter dictorum".

Item, X Metaphysicae dicit: "Si itaque nullum uniuersalium esse
substantiam est possibile, sicut in sermonibus de substantia et ente dictum
est, nec ipsum hoc substantiam ut aliquid unum praeter multa".

Ex quibus patet quod secundum intentionem Aristotelis nullum uniuersale est
substantia, quamuis supponat pro substantiis.

Item, Commentator, VII Metaphysicae, commento 44: "In indiuiduo non est
substantia nisi materia et forma particularis, ex quibus componitur".

Item, ibidem, commento 45: "Dicamus igitur quod impossibile est ut aliquod
illorum quae dicuntur uniuersalia sit substantia alicuius rei, etsi
declarent substantias rerum".

Item, ibidem, commento 47: "Impossibile est ut ista sint partes
substantiarum exsistentium per se".

Item, VIII Metaphysicae, commento 2: "Uniuersale non est substantia neque
genus".

Item, X Metaphysicae, commento [6]: "Cum uniuersalia non sint substantiae,
manifestum est quod ens commune non est substantia exsistens extra animam".

Ex praedictis auctoritatibus pluribusque aliis colligi potest quod nullum
uniuersale est substantia, qualitercumque consideretur. Unde consideratio
intellectus non facit quod aliquid sit substantia uel non sit substantia,
quamuis significatio termini faciat quod de ipso, non pro se, praedicetur
hoc nomen 'substantia' uel non praedicetur. Sicut si iste terminus 'canis'
in ista propositione 'canis est animal' stet pro animali Iatrabili uera
est, si pro caelesti sidere falsa est. Quod tamen eadem res propter unam
considerationem sit substantia et propter aliam non sit substantia est
impossibile.

Et ideo simpliciter concedendum est quod nullum uniuersale est substantia,
qualitercumque consideretur. Sed quodlibet uniuersale est intentio animae,
quae secundum unam opinionem probabilem ab actu intelligendi non
differt. Unde dicunt quod intellectio qua intelligo hominem est signum
naturale hominum, ita naturale sicut gemitus est signum infirmitatis uel
tristitiae seu doloris; et est tale signum quod potest stare pro hominibus
in propositionibus mentalibus, sicut uox potest stare pro rebus in
propositionibus uocalibus.

Quod enim uniuersale sit intentio animae, satis exprimit Auicenna, V
Metaphysicae, ubi dicit: "Dico ergo quod uniuersale dicitur tribus
modis. Dicitur enim uniuersale secundum hoc quod praedicatur in actu de
multis, sicut 'homo', et dicitur uniuersale intentio quam possibile est
praedicari de multis". Et sequitur: "Dicitur etiam uniuersale intentio quam
nihil prohibet opinari quin praedicetur de multis".

Ex quibus aliisque multis patet quod uniuersale est intentio animae nata
praedicari de multis.

Quod etiam ratione confirmari potest, nam omne uniuersale, secundum omnes,
est de multis praedicabile; sed sola intentio animae uel signum uoluntarie
institutum natum est praedicari et non substantia aliqua; ergo sola
intentio animae uel signum uoluntarie institutum est uniuersale. Sed nunc
non utor 'uniuersali' pro signo uoluntarie instituto, sed pro illo quod
naturaliter est uniuersale.

Quod enim substantia non sit nata praedicari patet, quia si sic, sequeretur
quod propositio componeretur ex substantiis particularibus, et per
consequens subiectum esset Romae et praedicatum in Anglia, quod absurdum
est.

Item, propositio non est nisi in mente uel in uoce uel in scripto; igitur
partes eius non sunt nisi in mente uel in uoce uel in scripto; huiusmodi
autem non sunt substantiae particulares. Constat igitur quod nulla
propositio ex substantiis componi potest. Componitur autem propositio ex
uniuersalibus, uniuersalia igitur non sunt substantiae ullo
modo.

[1.16. DE OPINIONE CIRCA ESSE UNIVERSALIS:
QUOMODO HABET ESSE EXTRA ANIMAM? CONTRA SCOTUM]

Quamuis multis sit perspicuum quod uniuersale non sit aliqua substantia
extra animam exsistens in indiuiduis, distincta realter ab eis, uidetur
tamen aliquibus quod uniuersale est aliquo modo extra animam in indiuiduis,
non quidem distinctum realiter ab eis, sed tantum distinctum formaliter ab
eisdem. Unde dicunt quod in Sorte est natura humana, quae contrahitur ad
Sortem per unam differentiam indiuidualem, quae ab illa natura non
distinguitur realiter sed formaliter. Unde non sunt duae res, una tamen non
est formaliter alia.

Sed ista opinio omnino improbabilis uidetur mihi. Primo, quia in creaturis
numquam potest esse aliqua distinctio qualiscumque extra animam nisi, ubi
res distinctae sunt; si igitur inter istam naturam et istam differentiam
sit qualiscumque distinctio, oportet quod sint res realiter distinctae.
Assumptum probo per formam syllogisticam sic. Ista natura non est distincta
formaliter ab ista natura; haec differentia indiuidualis est distincta
formaliter ab hac natura; igitur haec differentia indiuidualis non est haec
natura.

Item, eadem res non est communis et propria; sed secundum eos differentia
indiuidualis est propria, uniuersale autem est commune; igitur nullum
uniuersale et differentia indiuidualis sunt eadem res.

Item, eidem rei creatae non possunt conuenire opposita; commune autem et
proprium sunt opposita; ergo eadem res non est communis et propria. Quod
tamen sequeretur si differentia indiuidualis et natura communis essent
eadem res.

Item, si natura communis esset eadem realiter cum differentia indiuiduali,
igitur tot essent realiter naturae communes quot sunt differentiae
indiuiduales, et per consequens nullum eorum esset commune, sed quodlibet
esset proprium differentiae cui est eadem realiter.

Item, quaelibet res se ipsa uel per aliquid sibi intrinsecum distinguitur a
quocumque distiniguitur; sed alia est humanitas Sortis et alia Platonis;
igitur se ipsis distinguuntur; non igitur per differentias additas.

Item, secundum sententiam Aristotelis quaecumque differunt specie,
differunt numero; sed natura hominis et natura asini se ipsis distinguuntur
specie, ergo se ipsis distinguuntur numero; ergo se ipsa quaelibet illarum
est una numero.

Item, illud quod per nullam potentiam potest competere pluribus, per nullam
potentiam est praedicabile de pluribus; sed talis natura, si sit eadem
realiter cum differentia indiuiduali, per nullam potentiam potest conuenire
pluribus, quia nullo modo potest competere alteri indiuiduo; ergo per
nullam potentiam potest esse praedicabile de pluribus, et per consequens
per nullam potentiam potest esse uniuersale.

Item, accipio illam differentiam indiuidualem et naturam quam contrahit et
quaero: aut inter ea est maior distinctio quam inter duo indiuidua aut
minor. Non maior, quia non differunt realiter, indiuidua autem differunt
realiter. Nec minor, quia tunc essent eiusdem rationis, sicut duo indiuidua
sunt eiusdem rationis, et per consequens si unum est de se unum numero et
reliquum erit de se unum numero.

Item, quaero: aut natura est differentia indiuidualis aut non. Si sic,
arguo syllogistice sic: haec differentia indiuidualis est propria et non
communis; haec differentia indiuidualis est natura; ergo natura est propria
et non communis. Quod est intentum. Similiter arguo syllogistice sic: haec
differentia indiuidualis non est distincta formaliter a differentia
indiuiduali; haec differentia indiuidualis est natura; ergo natura non est
distincta formaliter a differentia indiuiduali. -- Si autem detur quod haec
differentia indiuidualis non est natura, habetur intentum, nam sequitur:
differentia indiuidualis non est natura, ergo differentia indiuidualis non
est realiter natura; quia ex opposito consequentis sequitur oppositum
antecedentis, sic arguendo: differentia indiuidualis est realiter natura;
ergo differentia indiuidualis est natura. Consequentia patet, quia a
determinabili, sumpto cum determinatione non distrahente nec diminuente, ad
determinabile per se sumptum est bona consequentia. 'Realiter' autem non
est determinatio distrahens nec diminuens. Igitur sequitur: differentia
indiuidualis est realiter natura, ergo differentia indiuidualis est natura.

Dicendum est igitur quod in creaturis nulla est talis distinctio formalis,
sed quaecumque in creaturis sunt distincta, realiter sunt distincta, et
sunt res distinctae si utrumque illorum sit uera res. Unde sicut in
creaturis tales modi arguendi numquam negari debent 'hoc est a, hoc est b,
ergo b est a', nec tales 'hoc non est a, hoc est b, igitur b non est a',
ita numquam debet negari in creaturis quin quandocumque contradictoria
uerificantur de aliquibus, illa sunt distincta, nisi aliqua determinatio
uel aliquod syncategorema sit causa talis uerificationis; quod proposito
poni non debet. Et ideo debemus dicere cum philosophis quod in substantia
particulari nihil est substantiale penitus nisi forma particularis et
materia particularis uel aliquid compositum ex talibus. Et ideo non est
imaginandum quod in Sorte sit humanitas uel natura humana distincta a Sorte
quocumque modo, cui addatur una differentia indiuidualis, contrahens illam
naturam, sed quidquid imaginabile substantiale exsistens in Sorte uel est
materia particularis uel forma particularis uel aliquid compositum ex
his. Et ideo omnis essentia et quidditas et quidquid est substantiae, si
sit realiter extra animam, uel est simpliciter et absolute materia uel
forma uel compositum ex his, uel substantia immaterialis abstracta,
secundum doctrinam Peripateticorum.

[1.17. DE SOLUTIONE DUBIORUM QUAE MOVERI POSSUNT CONTRA PRAEDICTA]

Et quoniam solutio dubiorum est ueritatis manifestatio, ideo contra
praedicta aliquae obiectiones sunt ponendae, ut soluantur. Multis enim non
paruae auctoritatis uiris uidetur quod uniuersale sit aliquo modo extra
animam et de essentia substantiarum particularium. Ad quod probandum
nonnullas rationes et auctoritates adducunt.

Unde dicunt quod quando aliqua realiter conueniunt et realiter differunt,
per aliud conueniunt et per aliud differunt. Sortes autem et Plato
conueniunt realiter et realiter differunt, igitur distinctis conueniunt et
differunt; sed conueniunt in humanitate et etiam in materia et forma;
igitur includunt aliqua praeter ista, quibus distinguuntur. Illa uocant
differentias indiuiduales.

Item, plus conueniunt Sortes et Plato quam Sortes et asinus; igitur in
aliquo conueniunt Sortes et Plato in quo non conueniunt Sortes et asinus;
sed non conueniunt in aliquo uno numeraliter; igitur illud in quo
conueniunt non est unum numero; igitur est aliquid commune.

Item, X Metaphysicae: In omni genere est unum primum quod est mensura
omnium aliorum quae sunt in illo genere. Sed nullum singulare est mensura
omnium aliorum, quia non omnium indiuiduorum eiusdem speciei; igitur est
aliquid praeter indiuiduum.

Item, omne superius est de essentia inferioris, igitur uniuersale est de
essentia substantiae; sed non-substantia non est de essentia substantiae;
igitur aliquod uniuersale est substantia.

Item, si nullum uniuersale esset substantia, igitur omnia uniuersalia
essent accidentia, et per consequens omnia praedicamenta essent
accidentia, et ita praedicamentum substantiae esset accidens, et per
consequens aliquod accidens esset per se superius ad substantiam. Immo
sequeretur quod idem esset superius ad se, quia illa uniuersalia non
possent poni nisi in genere qualitatis si sint accidentia, et per
consequens praedicamentum qualitatis esset commune ad omnia uniuersalia;
igitur esset commune ad hoc uniuersale quod est praedicamentum qualitatis.

Aliae rationes et auctoritates innumerae adducuntur pro ista opinione,
quas causa breuitatis omitto ad praesens, dicturus de eis in diuersis
locis inferius.

Et ad istas respondeo. Ad primum concedo quod Sortes et Plato realiter
conueniunt et realiter differunt, quia realiter conueniunt specifice et
realiter differunt numeraliter. Et per idem conueniunt specifice et
differunt numerafiter, sicut alii habent dicere quod differentia
indiuidualis per idem conuenit realiter cum natura et differt formaliter.

Et si dicas quod idem non est causa conuenientiae et differentiae,
dicendum quod uerum est quod idem non est causa conuenientiae et
differentiae oppositae illi conuenientiae, quo modo non est in proposito,
nam inter conuenientiam specificam et differentiam numeralem nulla est
penitus oppositio. Concedendum est igitur quod Sortes per idem conuenit
specifice cum Platone et differt numeraliter ab eodem.

Secundum etiam argumentum non mouet: non enim sequitur 'Sortes et Plato
plus conueniunt quam Sortes et asinus, igitur in aliquo plus conueniunt',
sed sufficit quod se ipsis plus conueniant. Unde dico quod Sortes per
animam suam intellectiuam plus conuenit cum Platone quam cum asino, et se
toto plus conuenit cum Platone quam cum asino. Unde de uirtute sermonis
non debet concedi quod Sortes et Plato conueniunt in aliquo quod est de
essentia eorum, sed debet concedi quod conueniunt aliquibus, quia formis
suis et se ipsis; quamuis si per contradictionem esset una natura in
illis, conuenirent in illa, sicut si -- per contradictionem -- Deus esset
fatuus, male regeret mundum.

Ad aliud dicendum est quod quamuis unum indiuiduum non sit mensura omnium
indiuiduorum eiusdem generis uel eiusdem speciei specialissimae, idem
tamen indiuiduum potest esse mensura indiuiduorum alterius generis uel
indiuiduorum multorum eiusdem speciei, et hoc sufficit pro intentione
Aristotelis.

Ad aliud dicendum est quod loquendo de ui uocis et secundum proprietatem
sermonis concedi debet quod nullum uniuersale est de essentia cuiuscumque
substantiae. Omne enim uniuersale est intentio animae uel aliquod signum
uoluntarie institutum; nullum autem tale est de essentia substantiae, et
ideo nullum genus, nec aliqua species nec aliouod uniuersale est de
essentia substantiae cuiuscumque, sed magis proprie loquendo debet dici
quod uniuersale exprimit uel explicat naturam substantiae, hoc est naturam
quae est substantia. Et hoc est quod dicit Commentator, VII Metaphysicae,
'quod impossibile est quod aliquod illorum quae dicuntur uniuersalia sit
substantia alicuius rei, etsi declarent substantias rerum'. Unde omnes
auctoritates quae sonant uniuersalia esse de essentia substantiarum uel
esse in substantiis uel esse partes substantiarum, debent sic intelligi
quod auctores non intendunt nisi quod talia uniuersalia declarant,
exprimunt, explicant, important et significant substantias rerum.

Et si dicas: nomina communia, puta talia 'homo', 'animal' et huiusmodi,
significant aliquas res substantiales et non significant substantias
singulares, quia tunc 'homo' significaret omnes homines, quod uidetur
falsum, igitur talia nomina significant aliquas substantias praeter
substantias singulares:

Dicendum est quod talia nomina significant praecise res singulares. Unde
hoc nomen 'homo' nullam rem significat nisi illam quae est homo singularis,
et ideo numquam supponit pro substantia nisi quando supponit pro homine
particulari. Et ideo concedendum est quod hoc nomen 'homo' aeque primo
significat omnes homines particulares, nec tamen propter hoc sequitur quod
hoc nomen 'homo' sit uox aequiuoca, et hoc quia quamuis significet plura
aeque primo, tamen unica impositione significat illa et subordinatur in
significando illa plura tantum uni conceptui et non pluribus, propter quod
uniuoce praedicatur de eis.

Ad ultimum habent dicere illi qui ponunt intentiones animae esse qualitates
mentis, quod omnia uniuersalia sunt accidentia. Non tamen omnta uniuersalta
sunt signa accidentium, sed aliqua sunt signa substantiarum tantum et illa
quae sunt tantum signa substantiarum constituunt praedicamentum
substantiae, alia constnuunt alia praedicamenta. Concedendum est igitur
quod praedicamentum substantiae est accidens, quamuis declaret substantias
et non accidentia. Et ideo concedendum est quod aliquod accidens, illud
scilicet quod est signum tantum substantiarum, est per se superius ad
substantiam. Nec est hoc magis inconueniens quam dicere quod aliqua uox est
nomen multarum substantiarum.

Sed numquid idem est superius ad se ipsum? Potest dici quod non, quia ad
hoc quod aliquid sit superius ad aliud requiritur distinctio inter illa. Et
ideo potest dici quod non omnia uniuersalia sunt per se inferiora ad hoc
commune 'qualitas', quamuis omnia uniuersalia sint qualitates, quia hoc
commune 'qualitas' est qualitas, non tamen est inferius ad illud sed est
ipsummet.

Et si dicatur: idem non praedicatur de diuersis praedicamentis, igitur
qualitas non est communis ad diuersa praedicamenta, dicendum est quod siue
idem praedicetur de diuersis praedicamentis quando stant significatiue siue
non, tamen quando illa praedicamenta stant et supponunt non significatiue
non est inconueniens idem praedicari de diuersis praedicamentis. Unde si in
ista 'substantia est qualitas' subiectum stet materialiter uel simpliciter
pro intentione, ipsa est uera. Et eodem modo ista est uera 'quantitas est
qualitas', si 'quantitas' non stet significatiue: et ita idem praedicatur
de diuersis praedicamentis. Sicut istae duae 'substantia est
uox','quantitas est uox' uerae sunt si subiecta supponant materialiter et
non significatiue.

Et si dicas: qualitas spiritualis est in plus quam quodcumque
praedicamentum, eo quod praedicatur de pluribus, nam praedicatur de omnibus
praedicamentis, et nullum praedicamentum praedicatur de omnibus
praedicamentis:

Dicendum est quod qualitas spiritualis non praedicatur de omnibus
praedicamentis significatiue sumptis, sed tantum pro signis sumptis, et
propter hoc non sequitur quod sit in plus quam quodcumque praedicamentum.
Nam superioritas et inferioritas inter aliqua sumitur ex hoc quod unum
significatiue sumptum praedicatur de pluribus quam aliud significatiue
sumptum. Unde ista est difficultas talis qualis est de isto nomine
'dictio', nam hoc nomen est unum contentum sub nomine, nam hoc nomen dictio
est nomen, et non omne nomen est hoc nomen 'dictio'. Et tamen hoc nomen
'dictio' est quodammodo superius ad omnia nomina et ad hoc nomen 'nomen',
nam omne nomen est dictio, sed non omnis dictio est nomen.

Et ita uidetur quod idem respectu eiusdem est superius et inferius. Quod
potest solui dicendo quod argumentum concluderet si in omnibus
propositionibus quibus probatur conclusio termini supponerent uniformiter.
Nunc autem aliter est ill proposito. Si tamen hoc uocetur 'inferius' de quo
aliquo modo supponente praedicatur aliud et de pluribus, quamuis illud si
aliter supponeret non praedicaretur de eo uniuersaliter sumpto, potest
concedi quod idem respectu eiusdem est superius et inferius, sed tunc
'superius' et 'inferius' non sunt opposita sed disparata.

[1.18. DE QUINQUE UNIVERSALIBUS ET EORUM SUFFICIENTIA]

Ostenso quid est uniuersale, uidendum est quot ponuntur species
uniuersalium.  Ponuntur autem quinque uniuersalia, quorum sufficientia et
numerus potest sic accipi. Omne uniuersale est de multis praedicabile: aut
igitur praedicatur in quid de multis aut non in quid. Si in quid, ita quod
conuenienter per illud contingit respondere ad quaestionem factam per quid
de aliquo, hoc contingit dupliciter. Quia aut illa multa de quibus
praedicatur sunt omnia similia, ita quod omnia essentialiter conueniunt,
nisi forte unum componatur ex pluribus aeque similibus, et sic est Species
specialissima. Aut non omnia de quibus praedicatur praedicto modo
conueniunt, sed contingit reperire aliqua duo quae simpliciter secundum se
tota et secundum suas partes, si habeant partes, sunt dissimilia, sicut est
de 'animali'. Nam 'animal' praedicatur de homine et asino, et maior est
similitudo substantialis inter duos homines quam inter hominem et
asinum. Similiter est de 'colore' respectu albedinis et nigre dinis, nam
nec haec nigredo nec aliqua pars huius nigredinis tantum conuenit cum hac
albedine uel aliqua parte huius albedinis quantum una albedo conuenit cum
alia, et propter hoc intentio praedicabilis de albedine et nigredine non
est species specialissima sed genus. Sed albedo est species specialissima
respectu albedinum, quia quamuis aliquando una albedo plus conueniat cum
una albedine quam cum alia, sicut duae albedines aeque intensae plus
conuenire uidentur quam albedo intensa et remissa, tamen semper altera
illarum albedinum tantum conuenit cum aliqua parte alterius quantum
quaecumque duae albedines conueniunt inter se. Et propter hoc 'albedo' est
species specialissima et non genus respectu albedinum.

Verumtamen sciendum est quod tam genus quam species dupliciter accipitur,
scilicet large et stricte. Stricte autem uocatur genus illud per quod
conuenienter respondetur ad quaestionem factam per 'quid' de aliqua re per
pronomen demonstrans illam rem. Sicut si quaeratur 'quid est hoc',
demonstrando Sortem, conuenienter respondetur dicendo quod est animal uel
homo et sic de aliis generibus. Et consimiliter est de specie.

Large autem dicitur genus uel species omne illud per quod conuenienter
respondetur ad quaestionem factam per 'quid est' per nomen connotatiuum,
quod non est mere absolutum. Sicut si quaeratur 'quid est album',
conuenienter respondetur quod est coloratum. Et tamen si quaereres
quaestionem 'quid est' per pronomen demonstratiuur, numquam contingit
conuenienter respondere per 'coloratum'. Quidquid enim demonstrares per hoc
pronomen 'hoc', sic quaerendo 'quid est hoc', numquam conuenienter
respondebis quod est coloratum. Quia sic quaerendo uel demonstras subiectum
albedinis, et tunc manifestum est quod non conuenienter respondes; uel
demonstras albedinem, et manifestum est quod non conuenienter respondes per
'coloratum', nam albedo non est colorata; uel demonstras unum aggregatum,
et manifestum est quod non conuenienter respondes, quia illud aggregatum
non est coloratum, sicut inferius ostendetur; uel demonstras illum
terminum, et manifestum est quod ille terminus non est coloratus. Patet
igitur quod ad talem quaestionem 'quid est album' conuenienter respondetur
per 'coloratum', et propter hoc 'coloratum' potest dici genus, large
sumendo genus. Quia tamen per 'coloratum' non conuenienter respondetur ad
quaestionem 'quid est' factam per pronomen demonstratiuum, ideo non est
genus, stricte sumendo hoc uocabulum 'genus'. Et eodem modo,
proportionaliter, est de specie.

Et est ista distinctio necessaria, quia sine ea non possunt saluari multae
auctoritates Aristotelis et aliorum auctorum quin repugnent; sed per eam
exponendae sunt, quia multae regulae intelliguntur de genere et specie
primo modo dictis, quae non intelliguntur de aliis, sicut in processu
patebit.

Si autem non praedicatur tale praedicabile in quid, uel hoc est quia
exprimit partem rei unam et non aliam, nihil extrinsecum exprimendo, et sic
est differentia. Sicut 'rationale', si sit differentia hominis, exprimit
partem hominis, scilicet formam et non materiam. Vel exprimit siue importat
aliquid quod non est pars rei, et tunc uel praedicatur contingenter uel
necessario: si contingenter, sic uocatur accidens, si necessario, sic
uocatur proprium.

Verumtamen sciendum est quod aliquando illud extrinsecum importatum potest
esse una propositio sine cuius ueritate [non] potest esse exsistere uere
praedicari de aliquo, sicut secundum ponentes quantitatem non esse aliam
rem a substantia et qualitate, hoc nomen 'quantitas' importat istam
propositionem esse ueram, si formetur, quando praedicatur de aliquo 'hoc
habet partem distantem a parte'.

Est etiam sciendum quod secundum multas opiniones idem potest esse genus
large accipiendo hoc nomen 'genus' respectu aliquorum, et proprium uel
accidens respectu aliorum. Sicut quantitas respectu aliquorum est
genus, puta respectu corporis, lineae, superficiei et huiusmodi, et tamen
secundum opinionem quae ponit quantitatem non esse aliam rem a substantia
et qualitate respectu substantiae et qualitatis est accidens uel
propriu. Sed hoc est impossibile de genere, stricte sumendo hoc nomen
'genus'. Et hoc idem dicendum est de specie.

Et si dicas: ens est uniuersale, et similiter unum, et tamen non est
genus:

Similiter hoc commune 'uniuersale' est uniuersale, et tamen non est genus
nec species:

Ad primum istorum potest dici quod illa est diuisio uniuersalium quae non
praedicantur de omnibus, 'ens' autem praedicatur de omnibus. De uno autem
est alia ratio, quia 'unum' potest assignari esse accidens uel proprium.

Ad secundum potest dici quod hoc commune 'uniuersale' est genus, et ideo
genus praedicatur de specie, non pro se sed pro
specie.

[1.19. DE INDIVIDUO QUOD CONTINETUR SUB QUOLIBET UNIVERSALI]

His praemissis de uniuersali dicendum est de quinque uniuersalibus in
speciali. Primo tamen dicendum est de indiuiduo, quod continetur sub
quolibet uniuersali.

Et est sciendum primo quod apud Iogicos ista nomina conuertibilia sunt
'indiuiduunm', 'singulare', 'suppositum', quamuis apud theologos
'indiuiduum' et 'suppositum' non conuertantur, quia apud eos suppositum non
est nisi substantia, accidens autem est indiuiduum. Sed in isto capitulo
utendum est istis nominibus illo modo quo logici utuntur eis.

Apud logicum autem 'indiuiduum' tripliciter accipitur. Nam uno modo dicitur
indiuiduum illud quod est una res numero et non plures, et sic potest
concedi quod quodlibet uniuersale est indiuiduum. Aliter dicitur indiuiduum
res extra animam, quae est una et non plures, nec est signum alicuius; et
sic quaelibet substantia est indiuiduum. Tertio modo dicitur indiuiduum
signum proprium uni, quod uocatur terminus discretus; et sic dicit
Porphyrius quod indiuiduum est quod praedicatur de uno solo. Ista autem
definitio non potest intelligi de re exsistente extra animam, puta de Sorte
et Platone et huiusmodi, quia res talis non praedicatur de uno nec de
pluribus, ideo oportet quod intelligatur de aliquo signo proprio uni, quod
non potest praedicari nisi de uno; hoc est non praedicatur de aliquo
conuertibiliter, quod potest supponere pro pluribus in eadem propositione.

Tale autem indiuiduum tripliciter potest assignari. Quia aliquod est nomen
proprium alicuius, sicut hoc nomen 'Sortes' et hoc nomen 'Plato'. Aliquod
autem est pronomen demonstratiuum, sicut hic 'hoc est homo', demonstrando
Sortem. Aliquando autem est pronomen demonstratiuum sumptum cum aliquo
termino communi, sicut 'hic homo', 'hoc animal', 'iste lapis', et sic de
aliis.

Et sicut distinguitur de hoc nomine 'indiuiduum', ita potest distingui de
hoc nomine 'singulare' et de hoc nomine 'suppositum'. Unde et apud
antiquos, sicut puerulus didici, supposita termini communis alicuius
duplicia sunt, scilicet per se et per accidens. Sicut istius termini
'album' supposita per se sunt 'hoc album', 'illud album', supposita per
accidens sunt Sortes et Plato et iste asinus. Quod non potest intelligi
nisi accipiendo hoc nomen 'suppositum' pro indiuiduis quae sunt signa
rerum; quia loquendo de supposito quod est a parte rei et non signum
alicuius, impossibile est quod aliqua sint supposita alicuius termini per
se et aliqua per accidens. Sed aliter accipiendo suppositum, scilicet pro
termino proprio uni, quod dicitur suppositum quia de illo praedicatur illud
commune, non pro se sed pro suo significato, illa dicuntur supposita per se
alicuius termini communis quae sunt pronomina demonstratiua sumpta cum
eodem termino communi; nomina autem propria et pronomina demonstratiua
dicuntur supposita per accidens eiusdem termini. Et est differentia magna
inter ista indiuidua siue supposita et illa, nam impossibile est unum
contrariorum uere praedicari de supposito per se alterius contrarii, sicut
haec est impossibilis 'hoc album est nigrum', sed de supposito per accidens
unius contrarii potest praedicari aliud contrarium, quaimuis non dum est
suppositum illius, sicut si Sortes sit modo suppositum albi, adhuc est haec
possibilis 'Sortes est niger', et hoc quia idem potest esse suppositum per
accidens duorum contrariorum successiue, quamuis non simul

[1.20. DE GENERE: QUID EST GENUS?]

Post haec dicendum est de quinque uniuersalibus, et primo, sequendo
Porphyrium, dicendum est de genere.

Definitur autem genus a Philosopho et a Porphyrio sic "Genus est quod
praedicatur de pluribus differentibus specie in eo quod quid".

Circa quam definitionem primo notandum est quod genus non est aliqua res
extra animam, de essentia illorum de quibus praedicatur, sed est quaedam
intentio animae, praedicabilis de multis, non quidem pro se sed pro rebus
quas significat. Unde sicut quando profero istam propositionem 'homo est
animal', uox praedicatur de uoce, non tamen praedicatur uox de uoce pro
uoce, quia non intendimus uti ipsa uoce pro se ipsa, sed pro re quam
significat, et ita praedicatur de re. Sic est de intentione generis, quia
non praedicatur pro se sed pro re quam significat. Et ideo quando genus
praedicatur de specie non denotatur quod subiectum sit praedicatum nec quod
praedicatum realiter conueniat subiecto in esse reali, sed denotatur quod
illud quod importatur per subiectum est illud quod importatur per
praedicatum.

Ista autem intentio quae est genus non praedicatur de rebus extra animam,
quia illae non subiciuntur, sed praedicatur de signis talium rerum, de
quarum essentia tamen non est genus, sicut nec intentio animae est de
essentia rei extra.

Ex quo sequitur quod genus non est pars speciei. Et non solum hoc, sed
etiam nec genus importat partem speciei, immo genus importat totum. Non
enim illa intentio plus importat materiam quam formam nec e conuerso,
proprie loquendo de 'importare' seu 'significare'. Improprie tamen utendo
uocabulo potest dici quod genus aliquando importat materiam et non formam;
quod non est aliud quam dicere quod in quolibet significato per tale genus
inuenitur materia eiusdem rationis, non autem aliqua forma eiusdem
rationis.

Verumtamen non omne genus, etiam isto modo loquendo, significat materiam
rei, quia aliquod est genus quod est commune praecise ad simplicia,
carentia compositione ex materia et forma, sicut est de 'colore', quod non
est commune nisi ad colores, qui non componuntur ex materia et forma. Et
ideo omnes auctoritates philosophorum quae ponunt quod genus est pars rei
uel quod est materia ret uel consimilia, sic glossari debent quod ideo
genus dicitur pars rei uel materia, quia est quasi pars materialis
definitionis uel descriptionis. Sicut enim in naturalibus materia
praesupponitur formae et forma aduenit sibi, ita si aliqua res debeat
definiri, primo ponendum est genus, secundo addendae sunt differentiae
essentiales uel accidentales. Et ideo genus est pars definitionis et primum
in definitione, ad modum, aliquo modo, quo materia est primum in
composito. Et propter hoc, et propter nihil aliud, dicunt auctores quod
genus est materia et pars rei.

Et si dicas: si genus est pars dcfinitionis et definitio est eadem realiter
cum definito, igitur est pars definiti, dicendum est quod de uirtute
sermonis ista est simpliciter falsa 'definitio est eadem realiter cum
definito'; sed ista est simpliciter uera 'definitio et definitum
significant idem'. Nec aliud intendunt auctores.

Secundo notandum est quod genus praedicatur de speciebus et
indiuiduis. Tamen aliter est de genere stricte sumpto et large sumpto. Nam
omne genus stricte sumptum requirit res distinctas dissimiles, pro quibus
illa de quibus praedicatur genus supponunt. Non sic autem est de genere
large sumpto, immo sufficit quod illa de quibus praedicatur et quae
supponunt pro aliis sint communia et ab inuicem se remouentia. Sicut si non
esset possibile quod esset aliqua res substantialis nisi homo, adhuc
'numerus' uel 'multitudo' propria substantiis posset poni genus. 'Multa'
enim uel 'multitudo' praedicaretur de istis communibus 'duo', 'tres',
'quatuor' et sic de aliis, quorum nullum praedicatur de alio. Tamen multae
auctoritates de isto genere non
intelliguntur

[1.21. DE SPECIE]

Speciem similiter definiunt philosophi dicentes quod "species est illud
quod praedicatur de pluribus differentibus numero in eo quod quid ".

Circa quam dicendum est, sicut de genere, quod species est intentio
animae, quae non est de essentia indiuiduorum, quamuis sit praedicabilis
de eis.

Differt autem ista intentio ab intentione quae est genus, non tamquam totum
a parte, quia realiter et proprie Ioquendo nec genus est pars speciei nec
species est pars generis, sed in hoc differunt quod species est communis ad
pauciora quam genus suum, ita quod genus est signum plurium et species
pauciorum. Unde sicut hoc nomen 'animal' significat plura, quia significat
omnia animalia, hoc autem nomen 'homo' significat pauciora, quia significat
tantum homines, ita est de genere et specie. Et hoc est speciem esse partem
subiectiuam generis, scilicet speciem significare pauciora quam genus. Sic
etiam haec uox 'homo' potest dici pars huius uocis 'animal', hoc est haec
uox 'homo' significat pauciora quam haec uox 'animal'. Et sic accipiunt
omnes recte loquentes istum terminum 'pars subiectiua'.

Similiter sicut genus non praedicatur de speciebus pro se sed pro rebus
quas significat, ita species non praedicatur de pluribus pro se sed pro
rebus. Ipsa enim species non est plura, quamuis praedicetur de
pluribus. Nec etiam species est realiter in indiuiduo, tunc enim esset pars
indiuidui, quod manifestum est esse falsum: tum quia nec est materia nec
forma; tum quia aliqua sunt indiuidua quae non habent partes, et per
consequens species non est pars indiuidui, sed est signum indiuidui, immo
significat omnes res indiuiduales contentas sub ea.

Est autem sciendum quod intentionum, quae sunt genera et species, quaedam
sunt genera generalissima, quaedam sunt genera et species subalternae,
quaedam sunt species specialissimae.

Est autem genus generalissimum quod non habet genus supra se, hoc est genus
generallsstimum est illud de quo uniuersaliter Sumpto non praedicatur aliud
genus et simul de alio, quamuis secundum aliquam opinionem de genere
generalissimo praedicetur particulariter aliquod aliud genus. Unde aliqui
ponunt quod haec est uera 'substantia est quantitas', quia tamen non ponunt
istam esse ueram 'omnis substantia est quantitas', ideo possunt saluare
quod substantia est genus generalissimum. Quamuis etiam aliter possent
saluare, scilicet dicendo quod genus generalissimum est illud de quo
uniuersaliter sumpto non praedicatur in quid aliud genus. Nunc autem
quamuis dicerent istam esse ueram 'substantia est quantitas', non tamen
dicerent quod quantitas praedicatur in quid de substantia uniuersaliter
sumpta.

Species autem specialissima est intentio non habens speciem sub se, hoc est
species specialissima de nullo communi praedicatur in quid, quamuis de
multis singularibus possit praedicari in quid. Media autem inter speciem
specialissimam et genus generalissimum uocantur genera et species
subalternae

[1.22. DE COMPARATIONE GENERIS ET SPECIEI AD INVICEM]

Viso quid est genus et quid species, istae intentiones secundum
communes proprietates et proprias sunt ad inuicem comparandae.

Differunt autem in hoc quod genus praedicatur de specie, sed species non
praedicatur de genere. Quod non est intelligendum quod species nullo modo
praedicetur de genere: hoc enim impossibile est, cum genus praedicetur de
specie, et per consequens species de genere. Sequitur enim per conuersionem
'homo est animal, igitur animal est homo'; et ita si genus praedicatur de
specie sequitur necessario quod species praedicatur de genere. Et ideo sic
intelligenda est differentia quod quando genus actualiter continet sub se
diuersa indiuidua diuersarum specierum tunc genus uere praedicatur de
specie uniuersaliter sumpta, sed species tunc non praedicatur de genere
uniuersaliter sumpto, quamuis praedicetur de genere particulariter
sumpto. Unde haec modo est uera 'ontnis homo est animal', sed haec est
falsa 'omne animal est homo', quamuis haec sit uera 'animal est homo', ex
quo haec particularis, quae cum indcfinita conuertitur, uera est 'aliquod
animal est homo'.

Verumtamen si nullum animal esset in rerum natura nisi homo, haec tunc
esset uera 'omne animal est homo' sicut ista 'omnis homo est animal'. Et
ita species potest praedicari de genere non tantum particulariter sed etiam
uniuersaliter, sed non quando diuersa indiuidua diuersarum specierum sunt
in rerum natura.

Est etiam aduertendum quod quamuis genus praedicetur de Specie, praedicatio
tamen illa non semper est necessaria, sicut haec non est necessaria 'homo
est animal'. Si enim nullus homo esset, haec esset falsa 'homo est animal'
sicut haec esset falsa 'aliquod compositum ex corpore et anima intellectiua
est animal', propter falsam implicationem. Quamuis autem ista sit
contingens 'homo est animal', ista tamen condicionalis est necessaria 'si
homo est, animal est'.

Alia diiferentia ponitur, uidelicet quod genus continet speciem, species
autem non continet genus. Quod est sic intelligendum quod genus natum est
praedicari de pluribus, -- hoc enim hic 'continere' uocatur --, species autem
non potest praedicari de pluribus quam genus suum.

Alia differentia ponitur quod genus est prius naturaliter quam
species. Quae non est intelligenda sicut sonat, quasi prius natura sit illa
intentio quae est genus quam illa intentio quae est species, quia illa
intentio quae est species potest esse in anima sine illa intentione quae
est genus sicut e conuerso. Unde non quilibet quando format propositionem
talem 'Sortes est homo' oportet quod habeat omnes intentiones in anima quae
sunt genera ad Sortem. Sed per istam propositionem 'genus est prius natura
quam species' nihil aliud intendunt auctores nisi quod genus est communius
quam species. Propter quod non oportet quamuis esse exsistere praedicetur
de genere quod praedicetur de qualibet eius specie, immo potest uere negari
ab aliqua specie, quamuis uere praedicetur de genere, sed e conuerso est
impossibile. Et hoc non est aliud quam dicere quod tales consequentiae sunt
bonae 'homo est, igitur animal est', sed non e conuerso; 'lapis est, igitur
substantia est' et non e conuerso.

Alia differentia ponitur, quae est quod interemptis generibus interimuntur
species. Quae non est intelligenda de interemptione reali, sic quod si
genus corrumpatur oportet speciem corrumpi realiter et non e conuerso. Hoc
enim falsum est. Quamuis enim haec intentio 'animal', quae est genus
praedicabile de homine et asino, cesset esse in anima mea et per consequens
corrumpatur, non oportet hanc intentionem 'homo', quae est species,
desinere esse in anima mea. Sed praedicta differentia intelligenda est de
interemptione logicali, hoc est: a negatione generis ad negationem Speciei
est bona consequentia. Sicut sequitur 'animal non est, igitur homo non
est', sed e conuerso non sequitur. Similiter sequitur 'a non est animal,
igitur a non est homo', sed non e conuerso. Similiter sequitur 'nullum
animal currit, igitur nullus homo currit', sed non e conuerso.

Aliae differentiae multae ponuntur, de quibus alibi dixi, et quarum
intellectus elici possunt ex dictis et dicendis, ideo de ipsis pertranseo.

Conueniunt autem genus et species in hoc quod utrumque de pluribus est
praedicabile. Quod quidem secundum ueritatem theologiae uerum est. Quamuis
enim non sit nisi unus sol, possunt tamen per diuinam potelitiam esse
plures. Similiter, quamuis non esset nisi unus angelus in una specie,
posset tamen Deus, si sibi placeret, producere plures angelos eiusdem
speciei, quamuis Philosophus hoc negaret.

Ponitur autem alia conuenientia inter genus et speciem, scilicet quod
utrumque prius est ad illud de quo praedicatur. Quae non est intelligenda
sic quod prius in rerum natura sit tam genus quam species quam
indiuiduum. Hoc enim falsum est. Potest enim indiuiduum esse sine anima,
species autem et genus sine anima esse non possunt. Sed ideo utrumque
dicitur prius, quia ab indiuiduo ad genus et speciem est bona consequentia,
et non e conuerso.

Tertia conuenientia ponitur quod tam genus quam species est quoddam
totum. Quae intelligenda est accipiendo 'totum' pro
'communiori'.

[1.23. DE DIFFERENTIA]

Tertia species uniuersalium est differentia. Quae ut sciatur perfectius,
sciendum est quod, sicut dicit Porphyrius, hoc nomen differentia
tripliciter accipitur, scilicet communiter, proprie et magis proprie.

Communiter dicitur differentia omne illud quod non praedicatur in quid de
aliquo, praedicatur tamen de eo et ab alio remouetur. Et differentia sic
accepta communis est ad differentiam magis proprie dictam et ad proprium et
ad accidens. Unde commune est ad tres species uniuersalium, scilicet
differentiam, proprium et accidens.

Proprie dicitur differentia illud quod est proprium uni et non potest
competere alteri. Vel, secundum Porphyrium, differentia proprie dicta est
illud quod competit alicui, et non potest sibi exsistenti successiue
competere et non competere; quod uocatur accidens inseparabile, de quo
dicetur inferius.

Differentia uero magis proprie dicta est differentia specifica.

Potest autem et alia diuisio differentiae assignari, quae tamen praecedenti
non repugnat, ut dicatur quod hoc uocabulum 'differentia' potest
quadrupliciter accipi, scilicet stricte, large, largius et largissime.

Stricte dicitur differentia quae per se primo modo praedicatur de aliquo,
et non indicat aliquid extrinsecum rei, pro qua supponit illud de quo
praedicatur. Et sic est unum quinque uniuersalium, de quo in hac parte
loquendum est.

Large dicitur differentia illud quod necessario praedicatur de aliquo, quod
non omnibus potest conuenire. Et sic potest dici quod 'risibile' est
differentia hominis, quia haec est necessaria 'homo est risibilis'.

Largius dicitur differentia illud quod praedicatur de aliquo et non potest
uirtute naturae successiue affirmari et negari de illo, [illo]
remanente. Et tale uocatur accidens inseparabile.

Largissime dicitur differentia omne illud quod praedicatur de uno et non de
omnibus. Et sic etiam accidens separabile dicitur diiferentia. Sicut si
Sortes sit albus et Plato niger, dici potest quod 'album' est differentia
Sortis, quia Sortes est albus et non Plato.

Dimittendo autem pro nunc ista ultima membra, dicendum est de primo.

Et est intelligendum quod differentia non est de essentia rei, sed est
quaedam intentio animae, praedicabilis de contentis non in quid. Quae
intentio ideo dicitur differentia quia cum non praedicetur in quid, est
tamen medium concludendi negatiuam, in qua negatur illud cuius est
differentia ab alio. Sicut 'rationale' est medium concludendi negatiuam,
quae negat hominem ab asino et aliis quae non sunt homines, sic arguendo
'omnis homo est rationalis; nullus asinus est rationalis; igitur nullus
asinus est homo'.

Unde non est imaginandum quod differentia est aliquid intrinsecum speciei
per quod una species distinguitur ab alia; tunc enim differentia non esset
uniuersale, sed esset materia uel forma uel totum compositum ex materia et
forma. Sed differentia est quoddam praedicabile proprium uni speciei et
non conueniens alteri, et uocatur differentia essentialis, non quia est de
essentia rei, sed quia exprimit partem essentiae rei et nihil extrinsecum
rei. Unde differentia, de qua est nunc sermo, semper exprimit partem rei,
et aliqua differentia exprimit partem materialem, aliqua exprimit partem
formalem. Sicut ista differentia hominis 'rationale' exprimit animam
intellectiuam, ad modum quo 'album' exprimit albedinem et 'animatum'
animam. Haec autem differentia 'materiale' exprimit, consimiliter et
proportionaliter materiam et eodem modo quo 'animatum' animam. Et ideo
eodem modo est differentia. Et ideo falsum est de ui uocis quod multi
moderni dicunt quod differentia accipitur tantum a forma et non a materia,
quia differentia ita accipitur a materia sicut a forma.

Quamuis tamen aliqua differentia accipitur a materia et aliqua a forma,
omnis tamen differentia quando ponitur in definitione assimilatur
formae. Quia sicut forma aduenit materiae et praesupponit eam, ita omnis
differentia in definitione aduenit generi, et primo ponendum est genus,
secundo differentia, siue differentia ponenda accipiatur a forma siue a
materia. Unde si corpus debeat definiri, sic debet definiri 'corpus est
substantia materialis', ubi primo ponitur 'substantia' tamquam genus,
secundo 'materialis' tamquam differentia, et tamen sumitur [a materia] et
importat principaliter materiam.

Ex praedictis sequitur quod nulla species, quae est praecise communis
simplicibus carentibus compositione ex materia et forma, habet differentiam
essentialem, quia non habet partem, quamuis multas possit habere
differentias accidentales. Ex isto sequitur ulterius quod nulla species,
quae est praecise simplicium, est definibilis definitione proprie dicta
siue sit in genere substantiae siue in quocumque alio praedicamento,
quamuis definitione data per additamentum talis species definiri possit. Et
ideo omnes auctoritates quae uolunt quod omne genus diuiditur per
differentias et quod species habet differentiam constitutiuam et huiusmodi,
dupliciter exponi possunt. Uno modo ut Ioquantur tantum de generibus et
speciebus habentibus differentias tales, ut sensus istius 'omne genus
diuiditur per differentias' sit iste 'omne genus habens differentias tales
per eas diuiditur'. Aliter exponi possunt, ut omnes tales propositiones
auctorum intelligantur accipiendo indifferenter differentiam pro
differentia essentiali et accidentali, siue pro differentia stricte et
largius dicta.

Ulterius sciendum est quod per tales propositiones 'differentia est qua
abundat species a genere', 'differentia est constitutiua speciei',
'differentia diuidit genus in suas species', 'differentia est illud quo
differunt singula', 'differentia est pars speciei', et per huiusmodi, non
intelligunt auctores quod differentia sit aliquid reale in specie, sed
praecise intendunt quod differentia est praedicabile proprium alicui, quod
debet esse pars definitionis ipsius. Et ideo 'species differentia abundat a
genere', hoc est differentia ponitur in definitione speciei et non in
definitione generis. Similiter 'differentia est constitutiua speciei', hoc
est differentia complet definitionem speciei. Similiter 'differentia est
illud quo differunt singula', hoc est differentia est propria per
praedicationem uni et non alteri, et est medium concludendi unum negari ab
alio. Similiter 'differentia est pars speciei', hoc est differentia
exprimit partem illius quod significatur per speciem uel est pars
definitionis quae significat idem quod species. Similiter, quando dicit
Porphyrius quod differentiae sunt potestate in genere, non intendit nisi
quod differentia non praedicatur de genere uiuersaliter sumpto sed tantum
particulariter sumpto.

Est igitur differentia quaedam intentio animae, exprimens determinatam
partem rei, praedicabilis in quale de eisdem de quibus species, cum qua
conuertitur, praedicatur in quid. Quod autem differentia sit quaedam
intentio animae, patet per hoc quod est quoddam uniuersale. Sed uniuersale,
sicut ostensum est prius, non est nisi intentio animae nisi forte signum
uoluntarie institutum uocetur uniuersale; sed de tali uniuersali, quod est
ad placitum uniuersale, nunc non loquor, sed de illo quod ex natura sua
habet quod sit uniuersale.

Quod sit exprimens partem rei patet, quia oportet quod significet aliquid a
parte rei. Et non significat raecise totum, quia tunc nullo modo
distingueretur a specie; igitur significat partem rei uel aliquid
extrinsecum. Sed nullum extrinsecum significat, quia tunc esset proprium
uel accidens; relinquitur igitur quod significat partem rei. Unde semper
differentia exprimit partem rei, isto modo quo album exprimit albedinem. Et
ideo semper differentia est unum concretum, uel deberet esse concretum, cui
correspondere deberet unum abstractum, significans praecise partem rei, ad
modum quo albedo correspondet albo; et semper illud abstractum deberet
supponere pro parte et concretum pro toto composito ex alia parte et illa.

Quod autem differentia praedicatur in quale patet, quia per differentiam
non respondetur ad quaestionem factam per quid de aliquo, sed per quale. Si
enim quaeras, qualis est homo, conuenienter respondetur quod est rationalis
uel materialis; praedicatur igitur in quale, et de eisdem praedicatur de
quibus praedicatur species, quia conuertibilis est cum specie. Ex quo patet
quod nullo modo concedendum est quod anima est differentia corporis, sed
animatum; nec ratio est differentia hominis, sed rationale.

[1.24. DE PROPRIO]

Postquam tractatum est de differentia, sequitur uidere de proprio, quod
quatuor modis accipitur.

Uno modo dicitur proprium illud quod conuenit uni speciei uel uni generi,
non tamen oportet quod conuenit omnibus contentis sub illa specie uel sub
illo genere. Sicut hoc commune 'grammaticum' dicitur proprium homini, quia
conuenit soli homini, non tamen conuenit onuii honiini; non enim omnis homo
est grammaticus. Similiter 'moueri motu progressiuo' dicitur proprium
animali, quia non conuenit nisi animali; non tamen conuenit omni animali.

Secundo modo dicitur proprium illud quod conuenit omni indiuiduo alicuius
speciei, non tamen soli, sicut si dicerem quod 'bipes' est proprium homini.

Tertio modo dicitur proprium quod conuenit alicui uniuersaliter sumpto, non
tamen omni tempore, sed aliquo tempore conuenit cuilibet indiuiduo et
aliquo tempore sibi non conuenit. Sicut si omnis homo in senectute
canesceret, tunc 'canescere' esset proprium homini isto tertio modo.

Quarto modo dicitur proprium omne illud quod conuenit alicui communi
uniuersaliter sumpto, et nulli alii nisi illi communi et contentis sub
illo, ita quod est conuertibile cum illo, necessario praedicabile de
eodem, saltem si esse exsistere praedicetur de illo. Et proprium sic
acceptum est unum de quinque uniuersalibus, alia autem magis continentur
sub accidente. Et sic 'risibile' est proprium homini; sic enim competit
omni homini et soli et semper quod Deus non posset facere aliquem hominem
exsistere quin ille esset risibilis, quia uere posset ridere, ita quod non
includeret contradictionem ipsum ridere, et per consequens esset
risibilis; hoc enim uoco risibile. Et ita 'risibile' est proprium homini,
'ridens' autem non est proprium homini, sed magis est accidens. Et ideo
non sunt idem ista duo praedicabilia 'ridens' et 'risibile'; in tantum
enim differunt quod unum illorum affirmatur de aliquo a quo negatur
reliquum.

Ad istum autem quartum modum pertinent illae passiones quae non tantum
conueniunt superioribus sed etiam inferioribus. Unde omne proprium est
alicui proprium, non tamen est cuilibet proprium, et ideo passio generis
praedicatur de specie, non tamen est propria speciei.

Est autem notandum quod proprium non est aliqua res inhaerens realiter
illi cuius est proprium; tunc enim non esset uniuersale, nec competeret
alicui communi uniuersaliter sumpto, nec praedicaretur de pluribus. Non
solum autem tenendum est quod proprium non semper est inhaerens subiecto
cuius dicitur proprium, immo etiam tenendum est quod proprium non semper
importat rem absolutam inhaerentem illi quod importatur per subiectum, sed
aliquando importat rem distinctam ab illa re importata per subiectum et
extrinsecum sibi. Et hoc aliquando affirmatiue, aliquando
negatiue. Affirmatiue, sicut 'calefactiuum', 'creatiuum' et
huiusmodi. Unde 'calefactiuum' non importat rem inhaerentem illi quod est
calefactiuum, sed importat rem quae produci potest ab eo; et hoc loquendo
de primo subiecto ipsius. Similiter 'creatiuum' non importat rem
inhaerentem Deo, sed importat rem natam produci a Deo. Negatiuae passiones
sunt sicut 'immortale', 'incorruptibile', 'immateriale' et
huiusmodi. Aliquando tamen propria important res inhaerentes uel natas
esse inhaerentes illi quod importatur per subiectum, sicut huiusmodi
passiones 'dealbabile', 'alterabile', 'calefactibile', 'beatificabile' et
huiusmodi.

Secundo est notandum quod quaelibet propositio affirmatiua simpliciter, non
aequiualens negatiuae, in qua praedicatur proprium, est aequiualens uni de
possibili. Et hoc quia si non aequiualeret propositioni de possibili, illa
posset per diuinam potentiam esse falsa simul cum ueritate propositionis in
qua esse exsistere enuntiatur de subiecto. Unde quaelibet talis est
contingens 'substantia est quanta', 'omnis ignis est calidus', 'homo
ridet', et sic de allis. Sed tales propositiones 'omnis homo est
susceptibilis disciplinae', omne corpus est mobile', omnis homo est
risibilis necessariae sunt, sic quod non possunt esse falsae cum ueritate
propositionis in qua enuntiatur esse de subiecto, et aequiualent
propositionibus de possibili. Sicut ista 'Omnis homo est risibilis
aequiualet isti 'omnis homo potest ridere'; et hoc forte accipiendo
subiectum in illa de possibili pro eo quod est, per quod una cauillatio
puerilis excludi posset.

Ratio autem quare aliae propositiones sunt contingentes, ita quod possunt
esse falsae simul cum ueritate propositionis in qua enuntiatur esse de
subiecto, est quia Deus potest omnem rem creatam facere sine alia, saltem
priorem sine posteriore.

Breuiter igitur, quasi recapitulando, dicendum est quod proprium, secundum
quod hic loquimur de proprio quod est distinctum uniuersale ab aliis
uniuersalibus, est quaedam intentio praedicabilis de aliquo adaequate et
coiiuertibiliter in quale, connotans affirmatiue uel negatiue aliquid
extrinsecum illi quod importatur per subiectum. Non tamen oportet quod
semper illud extrinsecum sit aliqua res extra animam, exsistens realiter in
rerum natura, sed forte aliquando sufficit quod sit aliquid possibile in
rerum natura, uel forte aliqua propositio exsistens uel potens in mente
exsistere. Et consimiliter debet dici, proportionaliter, de passione quae
praedicatur per se secundo modo de subiecto, quia non est res inhaerens rei
extra animam, -- tunc enim non esset praedicabilis de aliquo, nec esset
uniuersale, nec posset esse praedicatum conclusionis demonstrationis, nec
principii demonstrationis, quae tamen omnia competunt passioni --, sed est
intentio animae.

[1.25. DE ACCIDENTE]

Accidens ponitur esse quintum contentum sub uniuersali. Et definiunt
philosophi sic accidens: "Accidens est quod adest et abest praeter
subiecti corruptionem".

Ad cuius definitionis euidentiam sciendum est quod accidens quadrupliciter
accipi potest. Uno modo dicitur accidens aliqua res realiter inhaerens
substantiae, ad modum quo calor est realiter in igne et albedo in
pariete. Et sic accipiendo 'accidens' uerificatur praedicta definitio,
quia nullum accidens est in aliquo subiecto quin saltem per diuinam
potentiam possit ab illo subiecto auferri sine corruptione subiecti. Sed
sic accipiendo 'accidens' pro aliquo extra animam, non ponitur quintum
uniuersale, nam accidens quod est unum quinque uniuersalium est
praedicabile de pluribus quale non est accidens extra animam, nisi forte
uox uel aliquod signum uoluntarie institutum.

Aliter dicitur accidens omne illud quod contingenter potest praedicari de
aliquo, ita quod stante ueritate propositionis in qua enuntiatur esse de
subiecto p otest illud praedicari et non praedicari de illo. Et tam
generaliter accipiendo accidens non est inconueniens attribuere aliquod
accidens Deo, immo tale accidens attribuit Anselmus Deo, sicut patet
Monologion, cap. 24. Verumtamen Deus non suscipit tale accidens realiter
in se, sicut declarat ibidem, quia accidens sic dictum non est nisi
quoddam praedicabile quod potest contingenter praedicari de aliquo. Et
tunc in definitione accidentis non accipitur 'adesse et abesse' pro
aduenire et recedere realiter, sed pro aduenire et recedere per
praedicationem, hoc est quod aliquando praedicatur et aliquando non
praedicatur.

Tertio modo dicitur accidens aliquod praedicabile quod contingenter
praedicatur de aliquo et potest successiue affirmari et negari de eodem,
tam per mutationem propriam illius quod importatur per subiectum quam
alienam. Et sic, secundum Anselmum, relationes multae sunt accidentia, quia
possunt aduenire et recedere, hoc est praedicari et negari per mutationem
illius quod importatur per subiectum et per mutationem alterius.

Quarto dicitur accidens aliquod praedicabile quod non importat aliquam rem
absolutam inhaerentem substantiae, sed potest contingenter praedicari de
aliquo, sed nonnisi per mutationem illius quod importatur per subiectum. Et
sic dicerent tenentes quod quantitas non est aliqua res distincta a
substantia et qualitate quod quantitas est accidens, quia non potest
successiue affirmari et negari de subiecto nisi per mutationem, saltem
localem, illius quod importatur per subiectum. Unde dicerent quod aliquid
est maior quantitas nunc quam prius, per hoc solum quod partes illius magis
distant nunc quam prius, quod per solum motum localem partium contingere
potest secundum eos.

Verumtamen sciendum quod quamuis secundum ueritatem nullum est accidens
quin possit per diuinam potentiam auferri a substantia, ipsa manente,
tamen Philosophus hoc negaret. Unde diceret quod multa sunt accidentia in
corporibus caelestibus quae ab eis auferri non possunt.

Accidens autem diuiditur in accidens separabile et accidens
inseparabile. Accidens separabile est quod per naturam auferri potest sine
corruptione subiecti; accidens autem inseparabile est illud quod per
naturam auferri non potest sine corruptione subiecti, quamuis per diuinam
potentiam possit auferri.

Differt autem accidens inseparabile a proprio, quia quamuis accidens
inseparabile non possit auferri naturaliter a subiecto illo cuius dicitur
accidens inseparabile, tamen consimile accidens auferri potest ab alio
subiecto sine illius corruptione. Sicut quamuis nigredo corui non possit
naturaliter auferri a coruo sine corruptione corui, tamen nigredo potest
naturaliter auferri a Sorte, sine corruptione Sortis. Proprium autem de
nullo potest auferri sine corruptione rei, ita quod non plus est
separabile ab uno quam ab alio sine corruptione rei.

Recapitulando igitur aliqua quae dicta sunt de uniuersalibus, dicendum est
quod quodlibet uniuersale est quaedam intentio animae significans plura,
pro quibus significatis potest supponere. Et ideo una intentio distincta
ab alia praedicatur de ea, non quidem pro se sed pro re quam
significat. Et ideo per tales propositiones ubi una intentio praedicatur
de alia non denotatur quod una intentio sit alia, sed denotatur frequenter
quod illud quod importatur per unam intentionem est illud quod importatur
per aliam.

Huiusmodi autem uniuersalia non sunt res extra animam. Propter quod non
sunt de essentia rerum nec partes rerum extra, sed sunt quaedam entia in
anima, distincta inter se et a rebus extra, quarum aliqua sunt signa rerum
extra, aliqua sunt signa illorum signorum. Sicut hoc nomen 'uniuersale'
est commune ad omnia uniuersalia, et per consequens est signum omnium
aliorum uniuersalium a se. Et ideo potest concedi quod illud uniuersale
quod est praedicabile de quinque uniuersalibus, non tamen pro se sed pro
uniuersalibus, est genus ad uniuersalia; sicut aliqua dictio praedicabilis
de omnibus dictionibus est nomen, et non uerbum, nec participium, nec
coniunctio etc.

Et haec de uniuersalibus sufficiant. Qui autem pleniorem notitiam uoluerit
habere de uniuersalibus et proprietatibus eorum, poterit legere librum
Porphyrii, ubi istam materiam multo diffusius pertractaui. Ideo illa quae
sunt hic dimissa, ibi poterunt inueniri.

[1.26. DE DEFINTIONE: QUOT MODIS DICITUR DEFINITIO?]

Quoniam logici non solum utuntur praedictis uocabulis secundae intentionis,
sed etiam multi termini alii secundae intentionis et etiam secundae
impositionis frequenter in usum ueniunt, ne studentes per ignorantiam
significationis eorum in inquisitione ueritatis retardentur, uolo nunc
compendiose de aliquibus eorum ad instructionem simplicium pertractare.

Terminorum autem quibus utuntur logici quidam sunt communes omnibus
uniuersalibus, quidam sunt proprii aliquibus eorum, quidam competunt
aliquibus eorum simul acceptis, quidam competunt uni respectu
alterius. Termini qui competunt pluribus simul acceptis sunt ut definitio
et descriptio.

Definitio autem dupliciter accipitur. Quaedam est definitio exprimens quid
rei et quaedam est definitio exprtmens quid nominis. Definitio exprimens
quid rei dupliciter accipitur, scilicet large, et sic comprehendit
definitionem stricte sumptam et etiam descriptiuam definitionem. Aliter
accipitur hoc nomen 'definitio' stricte, et sic est sermo compendiosus,
exprimens totam naturam rei, nec aliquid extrinsecum rei definitae
declarans.

Hoc autem dupliciter fieri potest. Nam quandoque in tali sermone ponuntur
casus obliqui exprimentes partes rei essentiales, sicut si definiam
hominem sic dicendo 'homo est substantia composita ex corpore et anima
intellectiua'; isti enim obliqui 'corpore et anima intellectiua' partes
rei exprimunt. Et ista potest uocari definitio naturalis.

Alia est definitio in qua nullus ponitur casus obliquus, sed ponitur genus
in recto et similiter in recto ponitur differentia, uel ponuntur
differentiae exprimentes partes rei definitae, ad modum quo 'album'
exprimit albedinem. Et ideo sicut 'album' quamuis exprimat albedinem non
tamen supponit pro albedine sed tantum pro subiecto albedinis, ita
differentiae illae quamuis exprimant partes rei non tamen supponunt pro
partibus rei sed praecise pro toto composito ex partibus illis. Talis est
ista definitio hominis 'anirmal rationale' uel ista 'substantia animata
sensibilis rationalis'. Nam istae differentiae 'animata', 'sensibilis',
'rationalis' supponunt pro homine, quia homo est rationalis, animatus et
sensibilis, tamen important partem hominis, sicut abstracta
correspondentia eis important partem uel partes hominis, quamuis non eodem
modo. Et ista potest uocari definitio metaphysicalis, quia sic
metaphysicus definiret hominem.

Sed praeter istas duas definitiones nulla potest esse alia nisi forte illa
cuius quaelibet pars est in plus et totum aequale. Et ideo truffaticum est
illud quod dicunt aliqui quod hominis quaedam est definitio logicalis,
quaedam naturalis, quaedam metaphysicalis; quia logicus cum non tractet de
homine, eo quod non tractat de rebus quae non sunt signa, non habet
hominem definire, sed habet docere quomodo aliae scientiae tractantes de
homine ipsum definire debent. Et ideo logicus nullam definitionem hominis
assignare debet, nisi forte gratia exempli, et tunc illa definitio quae
gratia exempli ponitur debet esse naturalis uel metaphysicalis.

Et sicut uanum est dicere quod quaedam est definitio naturalis, quaedam
metaphysicalis, quaedam logicalis, ita uanum est dicere quod quidam homo
est naturalis, quidam metaphysicalis, quidam logicalis.

Et similiter, quamuis posset dici quod quaedam definitio hominis est
naturalis, quaedam metaphysicalis propter diuersitatem partium istarum
orationum, tamen totaliter irrationale et falsum est ponere quod quidam
homo est naturalis, quidam metaphysicalis. Nam si sit quidam homo
naturalis, quidam metaphysicalis, aut intelligitur quod est aliqua res
extra animam et uera substantia quae est homo naturalis, et alia uera
substantia quae est homo metaphysicalis, aut intelligitur quod aliquis
conceptus mentis uel uox est homo naturalis et alius metaphysicalis. Primum
dari non potest, quia quaero. quomodo illi homines qui sunt substantiae
distinguuntur? Aut unus est pars alterius, aut sunt quaedam tota secundum
se tota distincta, aut aliquid est pars utriusque, quamuis non omne quod
est pars unius sit pars alterius. Primum et secundum dari non possunt,
sicut euidenter patet. Nec tertium dici potest, quia cum homo naturalis non
componatur nisi ex materia et forma, oporteret quod uel materia uel forma
non esset pars alterius illorum hominum, et tunc alter illorum, scilicet
homo metaphysicalis uel naturalis esset materia tantum uel forina tantum,
quod est absurdum.

Nec ualet dicere quod aliter considerat metaphysicus hominem et aliter
naturalis, et propter hoc homo consideratus a metaphysico distinguitur ab
homine considerato a naturali. Quia quamuis ita esset, ex hoc non
sequeretur quod unus homo esset metaphysicalis et alius naturalis, sed
sequeretur quod tantum esset diuersa consideratio eiusdem hominis. Sicut si
Sortes uideat Platonem clare et Socrates obscure, quamuis uisio unius et
alterius sit diuersa, tamen Plato uisus non est alius, ita quamuis
consideratio naturalis de homine et metaphysicalis sit alia, tamen homo
consideratus non est alius. Sic igitur non est alia res quae sit homo
naturalis et alia quae sit homo metaphysicalis.

Nec potest dici quod sit alius conceptus uel uox, quia iste conceptus uel
erit definitio uel pars definitionis uel aliquod praedicabile de homine, et
patet quod quidquid dicatur, nihil est ad propositum.

Ex quibus omnibus constat quod definitiones possunt esse distinctae,
quamuis definitum sit idem. Verumtamen licet definitiones sint distinctae,
tamen illae definitiones idem significant, et quidquid significatur per
unam uel per partem unius significatur per aliam uel per partem alterius,
quamuis partes differunt in modo significandi, quia aliqua pars unius est
alterius casus a parte alterius.

Est autem sciendum quod quamuis de quocumque praedicatur definitito
significatiue sumpta de eodem praedicatur definitum significatiue sumptum
et e conuerso, et quamuis aliqua propositio composita ex definitione et
definito hypothetica et etiam de possibili uel aequiualens tali sit
necessaria, sicut ista est necessaria 'si homo est, animal rationale est'
et e conuerso, et similiter ista 'omnis homo potest esse animal rationale'
-- sumendo subiectum pro eo quod potest esse -- et e conuerso, tamen nulla
propositio talis affirmatiua mere de inesse et mere de praesenti est
necessaria. Unde ista est simpliciter contingens 'homo est animal
rationale' sicut ista 'homo est substantia composita ex corpore et anima
intellectiua', et hoc quia si nullus homo esset, quaelibet talis esset
falsa. Verumtamen Aristoteles qui ponit quod tales sunt necessariae 'homo
est animal', 'asinus est animal', poneret quod tales sunt necessariae.

Ex praedictis colligi potest quod definitio non est eadem cum definito,
quia, secundum omnes, definitio est sermo uel mentalis uel uocalis uel
scriptus, et per consequens non est eadem realiter cum re nec cum una
dictione. Verumtamen definitio significat idem quod definitum. Et sic
intelligunt recte loquentes quando dicunt quod definitio et definitum sunt
idem realiter, hoc est significant idem.

Sciendum est autem quod definitio sic stricte Sumpta non est nisi solius
substantiae tamquam rei expressae per definitionem, et ideo accipiendo
definitum pro nomine conuertibili cum definitione, talis deftnitio non est
nisi nominum, non uerborum nec aliarum partium orationis.

Definitio autem exprimens quid nominis est oratio explicite declarans quid
per unam dictionem importatur, sicut aliquis uolens docere alium quid
significat hoc nomen 'album' dicit quod significat idem quod haec oratio
'aliquid habens albedinem'. Et ista definitio potest esse nominum, non
solum illorum de quibus potest uere affirmari esse in rerum natura sed
etiam illorum de quibus talis praedicatio est impossibilis. Et sic
'uacuum', 'non ens', 'impossibile', 'infinitum', 'hircoceruus' habent
definitiones, hoc est istis nominibus correspondent aliquae orationes
significantes idem quod istae dictiones.

Ex quo sequitur quod sic accipiendo definitionem aliquando praedicatio
definitionis de definito per hoc uerbum 'est', utroque significatiue
sumpto, est impossibilis, sicut haec est impossibilis 'chimaera est animal
compositum ex capra et boue'; sit haec eius definitio. Et hoc propter
implicationem impossibilem, qua scilicet implicatur aliquid compom ex
capra et boue. Tamen ista propositio in qua illi termini matertaliter
supponunt "chimaera' et 'animal compositum ex capra et boue' idem
significant' uera est. Et per illam primam communiter loquentes
intelligunt istam secundam, quae tamen secundum proprietatem sermonis alia
est. Unde sicut, secundum Priscianum, frequenter una dictio ponitur pro
alia, sicut exemplificat in I Constructionum, ita frequenter una oratio
pro alia ponitur. Verumtamen condicionalis ex tali definito et definitione
composita uera est. Ista enim uera est 'si aliquid est chimaera, ipsum est
compositum ex homine et leone' et e conuerso.

Non solum autem nomina possunt definiri definitione tali, sed etiam omnes
partes orationis sic possunt definiri, scilicet uerba, coniunctiones
etc. Sic definiuntur talia aduerbia 'ubi' 'quando', 'quot', coniunctiones
et huiusmodi. Et tunc non debet definitio praedicari de definito mediante
hoc uerbo 'est', utroque significatiue sumpto, sed hoc totum 'idem
significare' uel aliquid tale debet de illis, materialiter sumpis,
uerificari; uel alia oratio debet de illo uerificari, ipso materialiter
sumpto, sic dicendo 'ubi: est aduerbium interrogatiuum loci', 'quando: est
aduerbium interrogatiuum temporis', et sic de aliis.

[1.27. DE HOC NOMINE 'DESCRIPTIO']

Descriptio est sermo compendiosus ex accidentibus et propriis compositus.
Unde dicit Damascenus in Logica sua, cap.14: "Descriptio ex accidentibus
componitur, id est propriis et accidentibus. Verbi gratia 'homo est
risibile, erecte ambulatiuum, latas habens ungues'. Haec enim omnia
accidentalia sunt. Propter quod et descriptio dicitur ut obumbrans et non
substantialem exsistentiam subiecti manifestans sed consequentia".

Ex uerbis huius auctoritatis euidenter datur intelligi quod in descriptione
nihil debet poni quod praedicatur in quid uel per se primo modo de
descripto; et in hoc differt descriptio a definitione.

Secundo, ex praedicta auctoritate sequitur quod accidens non solum
accipitur pro aliqua re inhaerente alteri sed pro praedicabili de aliquo
contingenter, sicut dictum est prius, quia cum secundum praedictum
Doctorem descriptio componatur ex accidentibus subiecti, et descriptio non
componatur nisi ex praedicabilibus de subiecto, oportet quod uocet ipsa
praedicabilia de descripto accidentia, quae non possunt esse nisi
conceptus uel uoces uel scripta.

Sequitur, tertio, ex praedictis quod non semper descriptio et descriptum
sunt conuertibilia, quia cum accidentia contingenter praedicentur de
aliquo, potest descriptum praedicari de aliquo quamuis descriptio non
praedicetur de eo. Tamen hoc non contingit nisi propter imperfectionem
illius de quo praedicatur descriptum. Unde potest homo sic describi 'homo
est bipes, duas habens manus', addendo sibi aliqua alia quae non possunt
competere nisi homini; quo facto illa descriptio potest negari ab aliquo
carente manibus, de quo tamen praedicatur descriptum. Sed hoc est propter
hoc quod illud indiuiduum non est perfectum.

Verumtamen potest dici quod descriptio dupliciter accipi potest, scilicet
large, et sic loquitur iste Doctor de descriptione, uel potest accipi
stricte, et sic non componitur ex accidentibus sed ex propriis; et sic
semper conuertuntur descriptio et descriptum

[1.28. DE DESCRIPTIVA DEFINITIONE]

Descriptiua autem definitio est mixta ex substantialibus et accidentalibus.
Verbi gratia 'homo est animal rationale, erecte ambulatiuum, latas habens
ungues', secundum Damascenum, ubi prius. Ex quo patet quod aliquis sermo
praecise componitur ex praedicabilibus per se primo modo, et ille est
definitto; aliquis ex illis quae non praedicantur per se primo modo, et
ille aliquando est descriptio; aliquis componitur ex utrisque, et ille est
descriptiua definitio. Quia tamen omnis definitio et omnis descriptio et
omnis descriptiua definitio est sermo, ideo nulla talis est eadem realiter
cum definito uel descripto, quamuis significent idem

[1.29. DE ISTIS TERMINIS 'DEFINITUM' ET 'DESCRIPTUM']

Quia ostensum est quid est definitio et quid descriptio, ideo uidendum est
quid est definitum et quid descriptum. Sciendum est autem quod 'definitum'
dupliciter accipitur. Uno modo pro illo cuius partes uel essentia per
definitionem exprimuntur, et sic definitio est ipsarum substantiarum
singularium, sicut ista definitio 'animal rationale' est definitio omnium
hominum, quia essentia omnium hominum per istam definitionem
importatur. Unde per istam definitionem nullius rei essentia importatur
nisi hominis particularis, quia nulla res est quae sit animal rationale
nisi iste homo uel ille, et sic de singulis. Et isto modo accipiendo
definitum, concedendum est quod substantia particularis defniitur.

Aliter accipitur 'definitum' pro aliquo conuertibili cum definitione, de
quo definitio adaequate praedicatur. Et sic definitum est una dictio
conuertibilis cum definitione, stgnificans illud idem praecise quod
significat definitio. Et isto modo non definiuntur singularia sed praecise
species, quia sola species est conuertibilis cum definitione et nullum
singulare.

Et per istam distinctionem de definito possunt glossari multae
auctoritates Aristotelis et Commentatoris, quarum aliquae dicunt quod
definitiones sunt singularium et aliquae nonnisi specierum.

Et sicut dictum est de definito, ita debet distingui de descripto: quod
potest accipi uel pro dictione de qua primo, non pro se sed pro re, dicitur
descriptio; uel potest accipi pro re importata per illud nomen et per illam
descriptionem.

[1.30. DE ISTO TERMINO 'SUBIECTUM']

Dicto de terminis qui non competunt alicui uni uniuersali, cuiusmodi sunt
'definitio' et 'descriptio' et huiusmodi, quia nullum unum uniuersale est
definitio uel descriptio sed quaelibet definitio et descriptio ex pluribus
uniuersalibus est composita, dicendum est nunc de terminis consequentibus
quodlibet uniuersale, cuiusmodi termini sunt 'subiectum' et 'praedicatum'
et huiusmodi.

Et de subiecto quidem est primo sciendum quod, sicut dicit Damascenus in
Logica sua, cap. 8: "subiectum dicitur dupliciter: hoc quidem ad
exsistentiam, hoc autem ad praedicationem. Et ad exsistentiam quidem,
quemadinodum subicitur substantia accidentibus. In ipsa enim habent esse et
extra ipsam non substant. Quod autem ad praedicationem, subiectum est
particulare". Ex quo colligi potest quod aliquid dicitur subiectum, quia
realiter substat alteri rei inhaerenti sibi et sibi aduenienti realiter. Et
sic subiectum accipitur dupliciter, stricte scilicet, et sic dicitur
subiectum respectu accidentium realiter inhaerentium sibi, sine quibus
potest subsistere. Large autem dicitur subiectum omnis res quae alteri
substat, siue illa res cui substat sit accidens inhaerens realiter siue sit
forma substantialis informans rem cui adhaeret, et sic materia dicitur
subiectum respectu formarum substantialium.

Aliter autem dicitur subiectum, quia est pars propositionis praececedens
copulam, de quo aliquid praedicatur, sicut in ista propositione 'homo est
animal', 'homo' est subiectum, quia de homine praedicatur animal. Et
subiectum sic acceptum potest multipliciter accipi. Uno modo dicitur
subiectum large omne illud quod potest in quacumque propositione uera uel
falsa subici. Et sic quodlibet uniuersale respectu alterius potest esse
subiectum, sicut patet in talibus propositionibus 'omne aninial est
asinus', 'omnis albedo est coruus', et sic de aliis.

Aliter accipitur subiectum stricte, et sic dicitur subiectum illud quod
subicitur in propositione uera ubi est directa praedicatio; et sic est homo
subiectum respectu animalis, sed non e conuerso.

Tertio dicitur subiectum magis stricte, scilicet illud quod est subiectum
in conclusione demonstrata, quae scitur uel nata est sciri scientia
proprie dicta. Et sic accipiendo subiectum, quot sunt conclusiones
habentes distincta subiecta, tot sunt subiecta in ista scientia aggregata;
et sic in logica sunt multa subiecta, et similiter in metaphysica et in
naturali philosophia.

Aliter accipitur subiectum strictissime pro aliquo primo aliqua primitate
inter talia subiecta. Et sic aliquando subiectum comunissimum inter talia
subiecta uocatur subiectum, et aliquando illud quod est perfectius, et sic
de aliis primitatibus. Hoc tanten est commune omnibus quod quodlibet
istorum est subiectum per praedicationem.

[1.31. DE ISTO TERMINO 'PRAEDICATUM']

Sicut subiectum dicitur illa pars propositionis quae praecedit copulam,
ita illa pars propositionis quae sequitur copulam dicitur praedicatum.

Volunt tamen aliqui quod praedicatum est copula cum illo quod sequitur
copulam. sed quia ista controuersia dependet ex significato uocabuli, quod
ad placitum est utentium, ideo de hoc nunc pertranseo.

Et qualitercumque dicatur praedicatum, multipliciter accipitur. Uno modo
omne illud quod est alterum extremum propositionis et non est subiectum;
et sic quilibet terminus potest esse praedicatum qui praedicari potest in
propositione uera uel falsa. Aliter accipitur praedicatum quod praedicatur
in propositione uera in qua est directa praedicatio. Et sic 'animal' est
praedicatum respectu 'hominis' sed non respectu 'lapidis'. Tertio dicitur
praedicatum illud quod praedicatur de aliquo subiecto praedicatione
directa, de quo subiecto potest esse scientia proprie dicta. Et sic
accipit Philosophus praedicatum I Topicorum', ubi distinguit quatuor
praedicata, scilicet genus, definitionem, proprium et accidens, et sub
genere comprehendit differentiam. Ubi non enumeratur species, quia quamuis
species praedicetur de indiuiduis, quia tamen indiuidua non possunt esse
subiecta in propositionibus scitis scientia proprie dicta, ideo inter illa
praedicata species non enumeratur.

Copula autem uocatur uerbum copulans praedicatum cum subiecto.

[1.32. QUOMODO PRAEDICATUM DICITUR INESSE SUBIECTO?]

Sicut autem praedicatum praedicatur de subiecto, ita dicimus praedicatum
esse in subiecto, et praedicatum conuenire subiecto, et praedicatum inesse
subiecto, et praedicatum inhaerere subiecto. Quae non sunt intelligenda ac
si praedicatum poneretur realiter inhaerere subiecto, illo modo quo albedo
inest parieti, sed omnia talia significant idem quod 'praedicari', nec
aliter accipienda sunt nisi pro 'praedicari'. Et isto modo omnia
accidentia, quae sunt nouem praedicamenta, possunt dici esse in substantia
sicut in subiecto, non quidem per realem inhaerentiam, secundum opinionem
multorum, sed per praedicationem ueram. Sic enim quantitas est accidens,
secundum opinionem aliquorum, et est in substantia, non quia semper
inhaeret realiter ipsi substantiae, sed quia contingenter praedicatur de
substantia, ita quod substantia permanente est haec uera, secundum aliquos,
'substantia est quantitas' et eadem permanente poterit esse falsa.

Consimiliter talia uocabula 'aduenire', 'recedere', 'accedere', 'adesse',
'abesse' frequenter pro 'praedicari' accipiuntur. Sic enim dicit
uenerabilis Anselmus, Monologion, cap. 25: "Omnium quippe quae accidentia
dicuntur, quaedam nonnisi cum aliqua participantis uariatione adesse uel
abesse posse intelliguntur, ut omnes colores; alia nullam omnino accedendo
uel recedendo mutationem circa illud de quo dicuntur efficere noscuntur, ut
quaedam relationes". Ubi Anselmus accipit 'adesse' et 'abesse', 'accedere'
et 'recedere' pro 'praedicari'. Sic etiam 'participare' apud logicos
accipitur pro 'subici'.

[1.33. DE ISTO TERMINO 'SIGNIFICARE']

'Significare' multipliciter accipitur apud logicos. Nam uno modo dicitur
Signum aliquid signiflcare quando supponit uel natum est supponere pro
illo, ita scilicet quod de pronomine demonstrante illud per hoc uerbum
'est' illud nomen praedicatur. Et sic 'album' significat Sortem; haec enim
est uera 'iste est albus', demonstrando Sortem. Sic 'rationale' significat
hominem; haec enim est uera 'iste est rationalis', demonstrando
honminem. Et sic de multis aliis concretis.

Aliter accipitur 'significare' quando illud signum in aliqua propositione
de praeterito uel de futuro uel de praesenti uel in aliqua propositione
uera de modo potest pro illo supponere. Et sic 'album' non tantum
significat illud quod nunc est album, sed etiam illud quod potest esse
album; nam in ista propositione album potest currere, accipiendo subiectum
pro eo quod potest esse, subtectum supponit pro his quae possunt esse
alba. Accipiendo significate primo modo et significatum sibi correspondens,
per solam mutationem rei frequenter uox et etiam conceptus cadit a suo
significato, hoc est, aliquid cessat significari quod prius
significabatur. Secundo modo accipiendo 'significare' et 'significatum'
sibi correspondens, uox uel conceptus per solam mutationem rei extra non
cadit a suo significato.

Aliter accipitur 'significare' quando illud dicitur significari a quo ipsa
uox imponitur uel illud quod primo modo significatur per conceptum
principalem uel uocem principalem. Et sic dicimus quod 'album' significat
albedinem, quia 'albedo' significat albedinem, pro qua tamen albedine non
supponit hoc signum 'album'. Sic 'rationale', si sit differentia,
significat animam intellectiuam.

Aliter accipitur 'significare' communissime quando aliquod signum quod est
natum esse pars propositionis uel natum est esse propositio uel oratio
aliquid importat, siue principaliter siue secundario, siue in recto siue in
obliquo, siue det intelligere siue connotet illud, uel quocumque alio modo
significet, siue significet illud affimatiue siue negatiue, quo modo hoc
nomen 'caecus' significat uisum, quia negatiue, et hoc nomen 'immateriale'
significat negatiue materiam, et hoc nomen 'nihil' siue 'non-aliquid'
significat aliquid, sed tamen negatiue; de quo modo significandi Ioquitur
Anselmus, De casu diaboli.

Significare igitur secundum aliquam sui significationem competit cuilibet
uniuersali. 'niuersale enim', secundum Damascenum in Logica sua, cap.48,
'est quod multa significat, ut 'homo', 'animal" Omne enim uniuersale uel
significat plura primo modo uel secundo, quia omne uniuersale praedicatur
de pluribus, uel in propositione de inesse et de praesenti, uel in
propositione de praeterito uel de futuro, uel de modo. Ex quo patet quod
errant illi qui dicunt quod haec uox 'homo' non significat omnes
homines. Cum enim hoc uniuersale 'homo', secundum praefatum Doctorem,
significet plura, et non significet plures res quae non sunt homines,
oportet quod significet plures homines. Quod concedendum est, quia nihil
significatur per hominem nisi homo, et non plus unus homo quam alius.

Uniuersale igitur omne significat plura. Sed uniuersale quod est genus uel
species, quod praedicatur de pronomine demonstrante aliquam rem, non
significat plura nisi primo modo uel secundo accipiendo
'significare'. Reliqua autem uniuersalia significant aliqua primo modo uel
secundo, et aliqua etiam tertio modo uel quarto, quia omne aliud uniuersale
significat aliquid in recto et aliquid in obliquo, sicut patet de
'rationali', 'risibili', 'albo' et sic de consimilibus.

[1.34. DE ISTO TERMINO 'DIVIDI']

Non solum autem uniuersale significat plura, sed etiam in plura diuiditur.

Sed 'diuidi' multipliciter accipitur. Aliquid enim diuidi dicitur quando
alicuius totius per realem sectionem una pars ab alia separatur, sicut
carpentarius diuidit lignum et latomus lapidem et faber ferrum. Aliter
accipitur 'diuidi' quando sub aliquo uno, cuius una pars non separatur ab
alia, plura sumuntur, sicut si diuidam hanc uocem 'canis' in sua
significata, sic dicendo 'canis alius latrabile animal, alius caeleste
sidus' etc., non separo utiam partem istius uocis ab alia, sed plura ad
quae est ista uox communis sub illo communi accipio. Et sic loquuntur
logici de diuisione."Sunt autem", secundum Damascenum, in Logica sua,
cap. 12, "octo modi diuisiui: uel ut genus in species, ut animal diuiditur
in rationale et irrationale. Vel ut species in indiuidua, ut 'homo'
diuiditur in Petrum et Paulum et reliquos secundum partem hominis. Vel ut
totum in partes, et hoc dupliciter: uel in similes partes uel in dissimiles
partes. Similes quidem partes illae sunt quando partes suscipiunt nomen et
definitionem totius et ad inuicem, ut cum diuidimus carnem in multas carnes
et unaquaeque pars carnis caro dicitur et definitionem carnis
suscipit. Dissimiles partes sunt cum partes neque nomen neque definitionem,
neque totius neque ad inuicem, suscipiunt, ut quando diuidimus Socratem in
caput et manus et pedes. Neque enim caput neque manus neque pedes
suscipiunt nomen uel definitionem Socratis, neque ad inuicem. Vel ut
aequiuoca uox in diuersa significata; et hoc dupliciter: uel ut totum uel
ut pars". Et exemplificat ibidem: "Vel ut substantia in accidentia, ut
cuni dico 'hominum hi quidem sunt albi hi autem nigri. Vel ut accidens in
substantias, ut cum dico 'alborum haec quidem animata haec autem
inanimata'. Vel ut accidens in accidentia, ut cum dico 'frigidorum haec
quidem sicca haec autem humida'. Vel ut ab uno et ad unum: ab uno quidem ut
a medicinali medicinalis liber, medicinale instrumentum; ad unum autem ut
sanatiuum [pharmacum] sanatiuus cibus ad sanitatem".

Est autem aduertendum quod quamuis in praedictis modis diuidendi accipiatur
unum, sub quo sine reali diuisione et reali separatione unius partis ab
alia accipiuntur plura, tamen in aliquibus modis illud quod diuiditur
importat aliquid quod potest realiter diuidi in illa quae importantur per
diuidentia, scilicet in tertio et quarto modo. In aliis autem modis non
sic: non enim quando dicitur 'hominum alii albi, alii nigri' aliquod totum
diuiditur in suas partes reales ubi illae partes separantur realiter inter
se.

Est autem aduertendum quod quando diuiditur substantia in accidentia uel
accidens in substantias uel accidens in accidentia, accipitur ibi hoc nomen
'accidens' pro praedicabili contingenter de aliquo, ipso quod importatur
per subiectum permanente in rerum natura. Et ita patet quod frequenter in
auctoritatibus accipitur accidens non pro aliqua re accidentali realiter
inhaerente substantiae, sed pro contingenter praedicabili de substantia. Si
enim praedictus auctor accepisset 'accidens' pro re realiter alteri
inhaerente, debuit dixisse quod 'homo diuiditur in albedinem et
nigredinem', non 'in homines albos et nigros', et similiter debuit dixisse
de aliis.

[1.35. DE ISTO TERMINO 'TOTUM']

'Totum' multipliciter accipitur. Uno modo dicitur aliquid complectens
plures partes, sine quibus in rerum natura esse non potest. Sicut
impossibile est quod homo sit sine anima rationali exsistente et corpore;
et similiter impossibile est quod aer sit nisi tam materia quam forma sit;
similiter impossibile est quod hoc lignum sit nisi haec pars sit. Et tunc
semper pars est de essentia totius et non e conuerso. Aliter accipitur
'totum' pro aliquo communi ad multa. Et sic genus dicitur totum respectu
specierum; et species dicitur totum respectu indiuiduorum. Et tunc 'totum'
idem est quod 'commune'. Et sic logici communiter utuntur 'toto'.

Et quot modis dicitur 'totum', tot modis, proportionaliter, dicitur
'pars'. Unde quaedam pars est de essentia totius, quaedam pars non propter
aliud dicitur pars nisi quia est minus communis quam illud cuius dicitur
pars. Et ista uocatur 'pars subiectiua', quae non plus est de essentia
totius quam e conuerso; et sicut illa pars potest esse sine toto, ita
totum potest esse sine parte illa.

Et quamuis aliis modis posset accipi 'totum' et 'pars', tamen isti modi ad
praesens sufficiant.

[1.36. DE ISTO TERMINO 'OPPOSITA']

Post praedicta dicendum est de oppositis . Et est sciendum quod hoc nomen
'opposita' significat tam res extra animam et in anima, quam signa
rerum. Sed omnes res extra animam, quae non sunt signa, si sint oppositae,
non opponuntur nisi contrarie; uel secundum unam opinionem aliquae
opponuntur relatiue. Hoc patet: nam omnes res quae sunt oppositae uel sunt
res absolutae, et tunc non potest inter eas esse oppositio nisi contraria
tantum, sicut inductiue patet; uel sunt relatiuae, et tunc non possunt
esse oppositae nisi uel contrarie uel relatiue; uel una est absoluta et
alia relatiua, et si ita sit, non opponuntur. Unde quando aliquae res sic
se habent quod possunt sibi succedere in eodem subiecto, si non possunt
esse simul in eo, si sint formae absolutae sunt contrariae. Tamen, sicut
dicetur inferius, in tali contrarietate sunt gradus.

Sed si loquamur de oppositione quae est inter signa rerum, cuiusmodi
sunt conceptus, uoces et scripturae, sic hoc nomen 'opposita' secundum
Peripateticos tam de complexis quam de incomplexis praedicatur.

Complexorum autem oppositorum potest triplex modus assignari. Quaedam enim
opponuntur contradictorie, quando scilicet aliquae propositiones habent
idem subiectum et idem praedicatum sed una est affirmatiua et alia
negatiua. Sed hoc non sufficit, sed oportet quod una sit uniuersalis et
alia particularis uel indefinita, uel quod utraque sit singularis. Verbi
gratia istae opponuntur contradictorie 'omnis homo est animal', 'aliquis
homo non est animal', similiter istae 'omnis homo est animal', 'homo non
est animal', et hoc quia indefinita, quando subiectum sumitur
significatiue, semper conuertitur cum particulari. Et ideo uniuersalis
contradicit tam particulari quam indefinitae. Similiter istae contradicunt
'nullus homo est animal' et 'aliquis homo est animal' siue 'homo est
animal'. Istae etiam contradicunt 'Sortes est animal', 'Sortes non est
animal'.

Aliquae autem propositiones opponuntur contrarie, scilicet uniuersalis
affirmatiua et uniuersalis negatiua. Et hoc uerum est quando subiecta
sumuntur significatiue, aliter non oportet. Sicut istae non opponuntur
contrarie 'omnis homo: est terminus communis cum signo uniuersali', 'nullus
homo: est terminus communis cum signo uniuersali'.

Pro tertio modo oppositionis non habemus nomen impositum. Est tamen tertius
modus quando aliquae propositiones nec sunt contradictoriae nec contrariae,
sed inferunt propositiones contradictorias, uel una infert contradictoriam
alterius; et propter hoc nullo modo possunt esse simul uerae. Sicut istae
propositiones opponuntur 'nullum animal currit', 'aliquis homo currit', non
tamen contrarie nec contradictorie, quia non habent idem subiectum. Sed
opponuntur, quia ista 'aliquis homo currit' infert contradictoriam istius
'nullum animal currit', quia sequitur 'aliquis homo currit, ergo aliquod
animal currit'.

Ex praedictis patet quod propositiones subalternae et subcontrariae non
opponuntur, quia possunt simul esse uerae.

Oppositorum autem incomplexorum quatuor modi ponuntur. Quia quaedam
incomplexa sunt contraria, scilicet illa quae significant quidquid
significant positiue et affirmatiue, non negatiue; hoc est in definitione
exprimente quid nominis eorum nulla negatio nec aliquid aequiualens
negationi debet poni, et simul cum hoc quod illa non possunt uerificari de
eodem pro eodem simul sed successiue; uel significant res quae possunt
successiue inesse eidem, non simul, quamuis non possint uerificari de eodem
nec simul nec successiue. Exemplum primi: sicut est de 'albo' et 'nigro',
quia isti termini nihil significant negatiue et tamen isti termini
significatiue sumpti non possunt uerificari de eodem pro eodem simul, sed
successiue possunt. Verumtamen, sicut dicetur inferius, in isto modo sunt
gradus. Exemplum secundi est de 'albedine' et 'nigredine', quia isti
termini significant tales res, qui tamen termini nec simul nec successiue
possunt uerificari de eodem pro eodem. Et in isto modo, sicut in priori,
sunt gradus.

Quaedam autem opposita incomplexa sunt priuatio et habitus, et sunt illa
quorum unum significat quidquid significat positiue, alterum autem aliquid
significat positiue, et illud idem quod suum oppositum significat
affirmatiue ipsum significat negatiue. Quod patere potest ex definitione
exprimente quid nominis ipsius, quia in illa definitione negatio praecedit
habitum oppositum sibi. Sic se habent 'uisus' et 'caecitas'; nam 'uisus'
quidquid significat affirmatiue significat, quia in sua definitione
exprimente quid nominis nulla negatio debet poni; sed 'caecitas' uel
'caecus' significat aliquid affirmatiue et aliquid negatiue, quia 'caecus'
definitur sic 'caecus est ille qui non habet uisum quem natus est habere',
ubi aliquid praeponitur negationi et significatum illius importatur per
'caecum' affirmatiue, et aliquid sequitur negationem et significatum illius
importatur per 'caecum' negatiue. Si autem illud idem, propter sequentem
particulam, dicatur importari affirmatiue, non curo; sufficit enim mihi
quod negatiue importetur. Nec est inconueniens idem per idem importari
affirmatiue et negatiue, sicut dictum est prius quod idem per idem potest
significari in recto et in obliquo.

Istam autem distinctionem, scilicet significare aliquid affirmatiue uel
negatiue, insinuat Anselmus, De casu diaboli, cap.11, ubi dicit sic:
"Constat, quoniam, haec uox, scilicet 'nihil', quantum ad significationem
nullatenus differt ab eo quod dico 'non aliquid'. Nihil quoque hoc apertius
quam quod haec uox, scilicet 'non aliquid', omnem rem penitus et omne quod
est aliquid in intellectu remouendum, nec omnino ullam rem aut penitus quod
aliquid sit in intellectu retinendum sua significatione constituit. Sed
quoniam remotio alicuius rei nullatenus significari potest nisi cum
significatione ipsius cuius significatur remotio, -- nullus enim intelligit
quid significet 'non-homo' nisi intelligendo quid sit 'homo' --, necesse est
ut haec uox quae est 'non-aliquid', destruendo illud quod est aliquid
significet aliquid". Et sequitur: "Significat aliquid remouendo, et non
significat aliquid constituendo". Et sequitur: "Hoc itaque modo non
repugnat malum nihil esse et mali nomen esse significatiuum, si sic aliquid
perimendo significat ut nullius rei sit constitutiuum".

Ex his uerbis aliisque pluribus quae ibidem scribit Anselmus euidenter
habetur quod aliquod incomplexum aliquid significat remouendo, perimendo,
negando et aliquod incomplexum aliquid significat constituendo et
affirmando.

Ex quo sequitur quod priuatio non est aliquid in re extra animam,
distinctum quocumque modo a quolibet positiuo, sicut caecitas non est a
parte rei in oculo, dicente Anselmo, ubi prius: "Multa dicuntur secundum
formam quae non sunt secundum rem, ut 'timere' secundum formam uocis
dicitur actiuum, cum sit passiuum secundum rem. Ita quoque dicitur
'caecitas' aliquid secundum formam loquendi, cum non sit aliquid secundum
rem. Sicut enim dicimus de aliquo quia habet uisum et uisus est in eo, ita
dicimus quia habet caecitatem et caecitas est in eo, cum haec non sit
aliquid sed potius non-aliquid; et hanc habere non est aliquid, immo eo
carere quod est aliquid. Caecitas namque non est aliud quam non-uisus aut
absentia uisus ubi uisus debet esse. Non-uisus uero uel absentia uisus non
magis est aliquid ubi debet esse uisus quam ubi non debet esse. Quare
caecitas non magis est aliquid in oculo quia ibi debet esse uisus quam
non-uisus uel absentia uisus in lapide ubi uisus non debet esse".

Ex ista auctoritate patet quod caecitas non est aliquid a parte rei in
oculo exsistens, et per consequens nullibi est a parte rei. Et ideo illa
quae sunt extra animam non opponuntur priuatiue, sed signa rerum, quorum
unum significat aliquid affirmatiue et aliquid negatiue reliquum uero
significat aliquid tantum affirmatiue, priuatiue opponuntur.

Relatiue autem opponuntur nomina relatiua quae non possunt de eodem
respectu eiusdem uerificari. Et hoc uerum est siue res extra animam aliquae
opponantur relatiue siue non. Nec propter hoc quod dico 'nomina relatiua'
nego relationem esse extra animam, quia 'relatiuum' potest dici tam de re
quam de nomine ret. Quod enim sint aliqua nomina relatiua patet per
grammaticos, qui nomen relatiuum ponunt esse unam speciem nominum.

Incomplexa autem contradictoria sunt illa quorum unum significat aliquid
uel aliqua affirmatiue et aliud significat praecise illud uel illa
negatiue, nihil affirmatiue significando. Sicut 'homo' significat omnes
homines affirmatiue et 'non-homo' significat eosdem homines negatiue,
nihil determinate uel finite affirmatiue significando. Quod addo propter
cauillationem quae posset fieri, dicendo quod 'non-homo' significat
asinum, ex quo supponit pro asino, sic dicendo 'asinus est nonhomo.

Et est sciendum quod quodlibet istorum oppositorum est uere in se quoddam
ens positiuum et absolutum, et de quolibet eorum pro se sumpto uerificatur
'ens reale'. Unde si in ista 'non-ens est ens' subiectum supponeret pro se,
uera esset, quia illud subiectum uere est ens, cum sit subiectum et pars
propositionis; nulla autem propositio componitur ex non-entibus.

Et si proteruiatur quod tunc unum oppositorum praedicaretur de reliquo,
dicendum est quod non est inconueniens unum oppositorum praedicari de
reliquo, non significatiue sed simpliciter uel materialiter sumpto. Sic
enim tales sunt uerae 'non-dictio est dictio', 'non-incomplexum est
incomplexum', 'non-pars est pars', et sic de multis aliis, sicut haec est
uera quando profertur 'non-uox est uox'. Si enim subiectum supponat pro se,
certum est quod illud est uox, quia haec uox quam profero non-uox' est uox.

Et ista de oppositis ad praesens sufficiant, quia multa hic omissa super
librum Praedicamentorum exposui.

[1.37. DE ISTO TERMINO 'PASSIO']

Restat nunc de uno uocabulo, quo logici tractando de demonstratione
frequenter utuntur, disserere, scilicet de isto uocabulo 'passio'.

Et est sciendum quod quamuis multipliciter accipi possit, sicut dixi super
Praedicamenta', tamen secundum quod logicus utitur 'passione' passio non
est aliqua res extra animam, inhaerens illi cuius dicitur passio, sed
passio est quoddam praedicabile mentale uel uocale uel scriptum,
praedicabile per se secundo modo de subiecto cuius dicitur passio. Quamuis
proprie et stricte loquendo passio non sit nisi tale praedicabile mentale
et non uocale neque scriptum, secundario tamen et improprie uox uel
scriptura potest dici passio, illo modo quo dicimus quod in ista
propositione prolata 'omnis homo est risibilis' praedicatur passio de suo
subiecto.

Quod autem passio non sit res extra animam, quae non est signum
praedicabile, patet. Quia secundum philosophos passio praedicatur per se
secundo modo de suo subiecto, sed solus conceptus uel uox uel scriptum
praedicatur, cum propositio non componatur nisi ex talibus et non ex rebus
extra, igitur res extra non est passio.

Item, entis sunt passiones; sed non inhaerent illi communi, manifestum est;
igitur etc.

Item, secundum philosophos omnis passio est primo alicuius uniuersalis; sed
nulla res extra est inhaerens primo alicui uniuersali; igitur etc.

Item, de Deo praedicantur passiones propriae sibi; sed Deo non inhaerent
aliquae aliae res; igitur passio non est talis res inhaerens suo
subiecto.

Dicendum est igitur quod passio non est nisi quoddam praedicabile secundo
modo dicendi per se de suo subiecto, et ideo omnis passio potest esse pars
propositionis, et per consequens non est talis res extra. Ex quo sequitur
quod non est impossibile subiectum esse in rerum natura sine sua passione,
nec est impossibile passionem esse in rerum natura sine suo subiecto. Et
ideo quod dicunt auctores quod subiectum non potest esse sine sua passione,
exponendum est quod nihil aliud intendunt nisi quod passio non potest uere
per propositionem negatiuam remoueri a suo subiecto, maxime si esse
exsistere praedicetur de illo subiecto. Unde ista propositio est
impossibilis 'Deus non est creatiuus', et tamen Deus potest esse et fuit
quando praedicatum non erat in rerum natura.

Est etiam scietidum quod semper passio supponit pro illo eodem pro quo
subiectum supponit, quamuis aliquid aliud ab illo significet aliquo modo,
scilicet in recto uel in obliquo, uel affirmatiue uel negatiue. Unde et
quaedam passiones uocantur positiuae et quaedam negatiuae.

Ex praedictis patere potest quomodo 'unum' est passio entis et realiter
distinguitur ab illo ente cuius est passio, scilicet ab illo communi, et
tamen idem significat quod illud commune; tamen alio modo, sicut patet per
definitionem exprimentem quid nominis. Unde generaliter uerum est quod
subiectum et passio sua non sunt idem realiter, quamuis supponant pro
eodem, et quamuis praedicatio unius de alio sit
necessaria.

[1.38. DE ISTO TERMINO 'ENS']

Dicto de terminis quibusdam secundae intentionis et quibusdam secundae
impositionis, uidendum est de terminis primae intentionis, cuiusmodi
ponuntur praedicamenta. Primo tamen dicendum est de quibusdam communibus
omnibus, siue sint res quae non sunt signa siue sint signa, cuiusmodi sunt
'ens' et 'unum'.

Circa 'ens' autem est primo sciendum quod ens dupliciter accipi potest. Uno
modo accipitur hoc nomen 'ens' secundum quod sibi correspondet unus
conceptus communis omnibus rebus, praedicabilis de omnibus in quid, illo
modo quo transcendens potest in quid praedicari.

Quod enim omnibus rebus sit unus conceptus communis praedicabilis de
omnibus rebus ex hoc persuaderi potest: quia si non sit aliquis talis
conceptus communis, ergo diuersis rebus sunt diuersi conceptus communes,
qui sunt a et b. Sed ostendo quod aliquis conceptus est communior tam a
quam b, praedicabilis de quocumque, puta de c, gratia exempli: quia sicut
possunt formari tales tres propositiones uocales 'c est b', 'c est a', 'c
est aliquid', ita possunt in mente tales tres propositiones formari quarum
duae sunt dubiae et tertia est scita. Nam possibile est quod aliquis
dubitet utramque istarum 'c est b', 'c est a' et tamen quod sciat istam 'c
est aliquid'. Quo dato arguo sic: duae istarum propositionum sunt dubiae et
una est scita, et istae tres habent idem subiectum, igitur habent distincta
praedicata; quia si non, eadem propositio esset scita et dubia, ex quo duae
sunt hic dubiae. Si habent distincta praedicata, igitur aliud praedicatum
est in ista 'c est aliquid' quod non est praedicatum in aliqua istarum 'c
est b', 'c est a', igitur illud praedicatum est distinctum ab illis. Sed
manifestum est quod illud praedicatum non est minus commune nec
conuertibile cum aliquo illorum, igitur est communius quam aliquod
illorum. Quod est propositum: scilicet quod aliquis conceptus mentis alius
ab istis inferioribus est communis cuilibet enti. Quod concedendum est, nam
de omni ente uel de pronomine demonstrante quodcumque ens potest idem
conceptus mentis uere praedicari, sicut eadem uox potest de quolibet uere
praedicari.

Tamen non obstante quod sic sit unus conceptus communis omni enti, tamen
hoc nomen 'ens' est aequiuocum, quia non praedicatur de omnibus
subicibilibus, quando significatiue sumuntur, secundum unum conceptum, sed
sibi diuersi conceptus correspondent, sicut super Porphyrium
declaraui.

Ulterius sciendum est quod secundum Philosophum, V Metaphysicae: "Ens
dicitur hoc quidem secundum accidens, illud uero secundum se". Quae
distinctio non est intelligenda quod aliquod ens sit per se, aliud per
accidens, sed ostendit ibi diuersum modum praedicandi unius de reliquo
mediante hoc uerbo 'est'. Quod satis claret per exempla Philosophi, quia
dicit quod dicimus 'musicum secundum accidens est iustum', et similiter
'musicum secundum accidens est homo', et musicum dicimus aedificare
secundum accidens. Ex quo patet quod non loquitur nisi de diuerso modo
praedicandi alicuius de aliquo, quia aliquid dicitur de aliquo per se et
aliquid dicitur de aliquo per accidens.

Quod enim aliqua res non sit ens per se et aliqua per accidens patet, quia
nulla res est quin sit substantia uel accidens; sed tam substantia quam
accidens est ens per se; igitur etc.

Hoc tamen non obstante aliquid praedicatur de aliquo per se et aliquid per
accidens.

Similiter diuiditur ens in ens in potentia et in ens in actu. Quod non est
intelligendum quod aliquid quod non est in rerum natura, sed potest esse,
sit uere ens, et aliquid aliud quod est in rerum natura sit etiam ens. Sed
Aristoteles diuidendo 'ens' in potentiam et in actum, V Metaphysicae,
intendit quod hoc nomen 'ens' de aliquo praedicatur mediante hoc uerbo
'est' in propositione mere de inesse, non aequiualenti propositioni de
possibili, sic dicendo 'Sortes est ens', 'albedo est ens'; de aliquo autem
non praedicatur nisi in propositione de possibili, uel aequiualenti
propositioni de possibili, sic dicendo 'Antichristus potest esse ens' siue
'Antichristus est ens in potentia', et sic de aliis. Unde uult ibidem quod
ens est dicibile potestate et actu, sicut sciens et quiescens, et tamen
nihil est sciens uel quiescens nisi actualiter sit sciens uel quiescens.

De aliis diuisionibus entis alias patebit. Et ista causa breuitatis ad
praesens sufficiant.

[1.39. DE ISTO TERMINO 'UNUM']

'Unum' autem est passio entis, quia est praedicabile de ente per se secundo
modo, et hoc quia significat aliquid quod non eodem modo significatur per
ens, quamuis alio modo significatur per ens. Nam 'ens' quidquid significat
positiue et affirmatiue significat; 'unum' uero significat quodlibet
significatum per 'ens' tam positiue et affirmatiue quam negatiue et
remotiue. Quod patet per definitionem exprimentem quid nominis ipsius.

'Unum' tamen multipliciter dicitur, quia secundum Philosophum, V
Metaphysicae: "Unum dicitur aliud secundum accidens, aliud secundum
se". Quod sic est intelligendum quod hoc nomen 'unum' de aliquibus
praedicatur per accidens, ita quod propositio illa est per accidens, sicut
haec est per accidens 'Coriscus et musicus sunt unum', similiter ista est
per accidens 'iustum et musicum sunt unum'. Cum hoc tamen stat quod tales
sunt uerae 'musicum et iustum sunt per se unum' et 'musicus et Coriscus
sunt per se unum'. Et si inueniantur in auctoribus tales propositiones
'musicum et album sunt unum per accidens', 'musicus per accidens est unum
cum Corisco', debent exponi, ut per istas intelligantur tales 'haec est per
accidens: musicum et album sunt unum', 'haec est per accidens: musicus et
Coriscus sunt unum'. Qualiter autem istae propositiones distinguuntur et
non aequipollent, ostendetur inferius.

'Unum secundum se dicitur illud de quo uel de quibus dicitur unum non per
accidens sed per se. Et quamuis Philosophus, V Metaphysicae, ponat multos
modos unius per se, tamen ad praesens sufficiat ponere tres modos unius
quibus logici frequenter utuntur.

Unde quaedam dicuntur unum numero, hoc est de quibusdam terminis
supponentibus pro eodem uerificatur hoc praedicabile 'unum numero', sic
dicendo 'iste homo et Sortes sunt unum numero', 'Marcus et Tullius sunt
unum numero'. Et ideo quod dicit Aristoteles, V Metaphysicae, quod "unum
numero sunt quorum materia est una", intelligendum est quod tunc dicuntur
unum numero quando non sunt distincta nec secundum materiam nec secundum
formam.

Quaedam autem dicuntur unum specie, quorum scilicet est eadem species, ita
quod semper quaecumque sunt unum specie sunt simpliciter plura uel unum
numero, dicente Aristotele, I Topicorum "Idem specie sunt quae cum sint
plura", ita, supple, si non sint unum numero, "sub eadem specie
continentur".

Genere autem sunt illa unum quae sub eodem genere continentur, ita quod
quaecumque sunt unum genere sunt simpliciter plura specie et numero, uel
sunt unum specie, dicente Aristotele: "Quaecumque numero, specie unum; sed
quaecumque specie, non omnia numero. sed genere omnia sunt unum, quaecumque
et specie; quaecumque uero genere, non omnia specie".

Ex istis uerbis sequitur quod nihil est unum specie nisi sit unum numero
uel plura numero. Et ideo impossibile est quod sit aliqua natura quae sit
una specie et non sit una numero nec plures res numero. Similiter
impossibile est quod sit aliqua natura una genete nisi illa sit una specie
uel plura specie.

Et ideo dicendum est quod plura indiuidua sunt unum specte, et quod unum
indiuiduum est unum specie cum alio indiuiduo. Similiter plura indiuidua
diuersarum specierum sunt unum genere, et unum indiuiduum unius speciei est
unum genere cum alio indiuiduo alterius speciei, sicut Sortes et iste
asinus sunt unum genere, hoc est de Sorte et isto asino natum est unum
genus praedicari. Similiter Sortes et Plato sunt unum specie, hoc est
Sortes et Plato sub una specie continentur, uel Sortes et Plato sunt illa a
quibus potest abstrahi una species communis eis.

Et si dicatur quod tunc non essent unum realiter, dicendum est quod sunt
unum realiter, accipiendo 'unum' secundum quod dicitur de illis quae sunt
unum specie; quia Sortes et Plato sunt realiter illa a quibus potest
abstrahi una species. Et ita concedendum est quod est aliqua unitas minor
unitate numerali, sed ipsamet indiuidua sunt unum realiter, illo modo
accipiendo unum, ita quod nihil imaginabile distinctum ab indiuiduo uel
indiuiduis est unum, illo modo accipiendo
unum.

[1.40. DE ISTO TERMINO 'PRAEDICAMENTUM']

Post praedicta restat dicere de inferioribus ad 'ens', quae ponuntur decem
praedicamenta.

Est autem sciendum quod hoc nomen 'praedicamentum' est nomen secundae
intentionis sicut hoc nomen 'genus', quamuis illa de quibus praedicatur
sint incomplexa primae intentionis.

Verumtamen praedicamentum dupliciter accipitur. Uno modo pro toto ordine
aliquorum ordinatorum secundum superius et inferius, alio modo accipitur
pro primo et communissimo in ordine illo. Et isto secundo modo accipiendo
praedicamentum, quodlibet praedicamentum est unum incomplexum primae
intentionis, et hoc quia significat res quae non sunt signa. Accipiendo
autem praedicamentum primo modo, sic potest dici quod quandoque in aliquo
tali ordine sunt incoiplexa primae intentionis, et aliqua sunt incomplexa
secundae intentionis. Vel potest dici quod aliqua talia sunt primae
intentionis et ariqua secundae intentionis. Sicut secundum opinionem quae
ponit quod intentio uel conceptus est qualitas subiectiue exsistens in
mente, hoc commune 'genus' est in praedicamento qualitatis uel relationis,
nam omne genus est qualitas secundum illam opinionem. Et hoc commune
'genus' est secunda intentio uel nomen secundae intentionis, hoc autem
commune 'color' est prima intentio. Et consimiliter potest dici de multis
aliis.

Et si dicas quod intentio prima non est superior ad intentionem secundam:

similiter, intentio prima non praedicatur de intentione secunda nec e
conuerso:

Similiter, ens rationis non potest esse in praedicamento reali; intentio
autem secunda est ens rationis; igitur non est in praedicamento reali:

Ad primum istorum dicendum est quod intentio prima est superior ad
intentionem secundam, sicut 'ens' est intentio prima et tamen est superius
ad intentionem secundam; Omnis enim intentio secunda est ens, et non e
conuerso.

Ad secundum dicendum est quod quamuis intentio prima non praedicetur de
intentione secunda si utraque intentio supponat pro se ipsa, -- tunc enim
oporteret concedere quod intentio secunda esset intentio prima, quod falsum
est --, tamen intentio prima potest praedicari de intentione secunda, non
pro se sed pro intentione secunda. Unde ista 'genus substantiae est
qualitas' uera est, non tamen uerificatur hoc praedicatum 'qualitas' pro se
sed pro intentione secunda, quae est genus. Sicut in ista propositione
prolata 'nomen est qualitas' praedicatur nomen primae impositionis de
nomine secundae impositionis, non pro se sed pro nomine secundae
impositionis, et tamen nullum nomen secundae impositionis est nomen primae
impositionis.

Ad tertium dicendum quod iste termius 'esse in praedicamento' dupliciter
accipitur. Uno modo pro illo quod sic est in praedicamento quod de
pronomine demonstrante ipsum praedicatur primum illius praedicamenti
sumptum significatiue. Et sic accipiendo 'esse in praedicamento' nihil est
in genere substantiae nisi substantia particularis, quia nihil est
substantia nisi substantia particularis. Et sic accipiendo 'esse in
praedicamento' omnia uniuersalia, etiam importantia praecise substantias,
sunt in praedicamento qualitatis, quia quodlibet uniuersale est
qualitas. Aliter accipitur 'esse in praedicamento' pro illo de quo
significatiue sumpto praedicatur primum illius praedicamenti significatiue
sumptum. Et sic quaedam uniuersalia sunt in genere substantiae, quia de
quibusdam uniuersalibus significatiue sumptis praedicatur 'substantia'
quando sumitur significatiue, sic dicendo 'omnis homo est substantia',
'omne animal est substantia', 'omnis lapis est substantia' et sic de
aliis. Quaedam autem uniuersalia sic sunt in praedicamento qualitatis, et
sic de aliis. Et ideo illa propositio accepta 'ens rationis non potest esse
in praedicamento reali' falsa est, siue accipiatur 'esse in praedicamento'
uno modo siue alio.

Verumtamen sciendum est quod secundum opinionem quae ponit quod intentio,
conceptus siue passio animae est qualitas mentis, non ideo dicitur aliquid
'ens rationis' quia non sit uera res exsistens in rerum natura, sed ideo
dicitur ens rationis quia non est nisi in ratione, quo mens utitur pro alio
uel propter aliud. Et sic omnes propositiones et consequentiae et termini
mentales sunt entia rationis, et tamen uere sunt realiter exsistentia in
rerum natura, et entia perfectiora et realiora quam qualitates quaecumque
corporales. Et ideo quod Commentator et Philosophus diuidunt ens primo in
ens reale et in ens rationis, siue in ens in anima et in ens extra animam,
et postea ens reale in decem praedicamenta, non est diuisio per simpliciter
opposita, illo modo quo animal diuiditur in animal rationale et
irrationale, sed magis est diuisio uocis in significationes, illo modo quo
Aristoteles in I Priorum diuidit contingens in contingens necessarium et ad
utrumlibet et possibile commune. Et ideo sicut unum istorum trium membrorum
praedicatur de alio, -- haec enim est uera contingens necessarium est
possibile', similiter ista 'contingens ad utrumlibet est possibile'-, ita
non obstante illa diuisione entis haec est uera 'ens rationis est ens
reale', accipiendo 'ens reale' pro illo quod est uera qualitas exsistens in
rerum natura. Si tamen accipiatur 'ens reale' uel 'extra animam' praecise
pro illo quod non est in anima, tunc diuisio entis in decem praedicamenta
non est diuisio per se communis in sua inferiora, sed est consimilis et
aequiualens isti diuisioni 'ens reale extra animam quoddam importatur per
hoc praedicamentum, quoddam per illud', et sic de singulis; uel tali 'omne
reale ens extra animam uel est in tali praedicamento uel in tali'. Cum hoc
tamen stat quod etiam in illis praedicamentis sunt multa quae non sunt
entia extra animam.

[1.41. DE NUMERO PRAEDICAMENTORUM]

His praemissis uidendum est de numero praedicamentorum. Ponuntur autem ab
omnibus auctoribus decem praedicamenta, sed in modo ponendi, ut mihi
uidetur, multi moderni discordant ab antiquis. Nam multi ponunt quod in
omni praedicamento sunt multa ordinabilia secundum superius et inferius,
ita quod superius per se primo modo et in recto praedicatur de quolibet
inferiori, tali praedicatione qualis est haec 'omne a est b'. Unde ut talem
praedicationem habeant, de aduerbiis fingunt nomina abstracta, sicut de
'quando', quod est aduerbium, fingunt tale abstractum 'quandalitas' et de
'ubi' hoc nomen 'ubitas', et sic de aliis.

Sed antiqui, ut mihi uidetur, non posuerunt talem ordinem in quolibet
praedicamento, et ideo hoc nomine 'praedicamentum' et similiter talibus
nominibus 'genus', 'species' et consimilibus magis large utebantur quam
faciunt multi moderni. Unde quando dixerunt semper superius praedicari de
inferiori et quodlibet praedicamentum habere sub se species, extendebant
'praedicari' ad uerba, quo modo dicimus quod 'ambulat' praedicatur de
homine, sic dicendo 'homo ambulat', similiter 'iste calceatur', 'iste
armatur'. Extendebant etiam praedicationem ad praedicationem aduerbiorum et
praepositionum cum casualibus suis, sicut exercemus in talibus
propositionibus 'iste est hodie', 'iste fuit heri', 'iste est in domo',
'iste est in ciuitate'. Et ita in quolibet praedicamento inuenitur aliqua
talium praedicationum. Non tamen oportet quod ibi sit semper praedicatio
propria recti de recto. Et ideo non omnis ordo superioris et inferioris est
secundum praedicationem, stricte accipiendo praedicationem, sed aliquis est
in consequendo et in praedicando, large accipiendo praedicationem.

Et quia intentio antiquorum mihi uidetur rationabilior, ideo ipsam
prosequendo primo ostendam quod haec fuit eorum intentio. Quod probari
potest primo per Aristotelem enumerantem praedicamenta, ubi sic exprimit
ea: "Eorum quae secundum nullam complexionem dicuntur singulum aut
significat substantiam aut qualitatem aut quantitatem aut ad aliquid aut
ubi aut quando aut situm esse aut habitum aut facere aut pati". Et postea
exemplificans dicit: "Ubi, ut in loco; quando autem, ut in tempore, ut
heri; situm esse uero, ut sedet aut iacet; habere, ut calceatus, armatus;
facere uero, ut secare, urere; pati, ut secari, uri". Idem etiam patet in
capitulo De facere et pati.

Item, Damascenus in Logica sua, cap. 32, dicit sic: "Oportet cognoscere
quod decem sunt omnia praedicamenta, id est generalissima genera sub quibus
refertur omnis uox simpliciter dicta. Sunt autem haec: substantia, ut
lapis; quantum, ut duo, tria; ad aliquid, ut pater, filius; quale, ut
album, nigrum; ubi, ut in Tyro, in Damasco, hoc autem loci ostensiuum est;
quando, ut heri, cras, hoc autem temporis est ostensiuum; habere, ut
uestimentum induere; situm esse, ut stare, sedere; facere, ut urere; pati,
ut uri".

Et isti duo auctores, unus sanctus et alius philosophus, sufficiant ad
probandum quod per praedicamenta non intelligunt nisi quaedam incomplexa
continentia sub se diuersas uoces uel intentiones animae, de quibus tamen
non praedicantur praedicatione propria et in recto.

Ad cuius euidentiam sciendum est quod secundum intentionem antiquorum
exsistentia in praedicamentis non sunt nisi quaedam incomplexa ex quibus
affirmatio et negatio, scilicet propositiones affirmatiuae et negatiuae,
natae sunt constitui. Propter quod dicit Aristoteles, ubi prius: "Singula
igitur eorum quae dicta sunt ipsa quidem secundum se in nulla affirmatione
dicuntur, horum autem ad se inuicem complexione affirmatio fit".

Et similiter dicit Damascenus, sicut dictum est, quod sub decem
praedicamentis "refertur omnis uox simpliciter dicta", hoc est omnis
uox categorematica, quae non est affirmatio uel negatio. Et ita constat
esse de intentione eorum quod illa quae sunt in praedicamentis sunt
incomplexa ex quibus sunt propositiones natae componi. Et hoc est uerum tam
de incomplexis mentalibus quam uocalibus; mentalia tamen principaliora
sunt, sicut dictum est prius.

Sumitur autem distinctio istorum praedicamentorum, sicut innuit Commentator
VII Metaphysicae, ex distinctione interrogatiuorum de substantia siue de
indiuiduo substantiae. Unde secundum quod ad diuersas quaestiones
factas de substantia per diuersa incomplexa respondetur, secundum hoc
diuersa in diuersis praedicamentis collocantur.  Unde omnia incomplexa per
quae conuenienter respondetur ad quaestionem factam per 'quid est' de
aliquo indiuiduo substantiae sunt in praedicamento substantiae, cuiusmodi
sunt omnia talia 'homo', 'animal', 'lapis', 'corpus', 'terra', 'ignis',
'sol', 'luna' et huiusmodi. Illa autem per quae conuenienter respondetur ad
quaestionem factam per 'quale' de substantia sunt in genere qualitatis,
cuiusmodi sunt talia 'album', 'calidum', 'sciens', 'quadratum', 'longum',
'latum', et sic de aliis. Illa autem per quae respondetur ad quaestionem
factam per 'quantum' de substantia uel substantiis demonstratis continentur
in genere quantitatis, cuiusmodi sunt talia 'bicubitum', 'tricubitum' et
huiusmodi. Illa autem per quae respondetur ad quaestionem factam per
'cuius' uel per consimile, quia forte ibi deficit nobis unum interrogatiuum
generale, sunt in genere relationis. Illa autem per quae conuenienter
respondetur ad quaestionem factam per 'ubi' sunt in genere ubi. Et quia ad
quaestionem factam per 'ubi' numquam conuenienter respondetur nisi per
aduerbium uel praepositionem cum suo casuali, sicut si quaeratur 'ubi est
Sortes' conuenienter respondetur 'ibi uel hic, uel in Tyro uel in Damasco,
uel in mari uel in terra', ideo ista incomplexa, pro quanto non sunt
affirmationes uel negationes, dicuntur in genere ubi. Similiter ad
quaestionem factam de substantia demonstrata per 'quando' numquam
respondetur nisi per aduerbia uel per praepositiones cum suis casualibus,
sicut si quaeratur 'quando fuit Sortes' conuenienter respondetur quod fuit
heri uel in tali die, ideo praecise talia sunt in genere quando. Similiter
ad quaestionem factam per hoc totum 'quid facit Sortes' conuenienter
respondetur per uerba, sicut quod calefacit uel ambulat, ideo talia sunt in
genere actionis. Et sic, proportionaliter, est de aliis, quamuis forte
propter penuriam nominum aliquando interrogatiua propria praedicamentis et
generalia nobis deficiant.

Ex isto sequitur quod talia concreta 'album', 'nigrum', 'calidum', 'amarum'
magis directe sunt in genere qualitatis quam eorum abstracta. Propter quod
Philosophius, in Praedicamentis, exemplificans de illis quae sunt in
praedicamento qualitatis dicit: " Qualitas, ut album". Verumtamen
accipiendo praedicamentum qualitatis pro aliquo quod uniuersaliter
remouetur a substantia, sic talia concreta non sunt in genere qualitatis
sed praecise abstracta. Et sic intellexi aliquando, quando dixi talia
abstracta esse in genere per se et concreta per reductionem. Sed in talibus
magis est difficultas uerbalis quam realis, ideo ad praesens pertranseo.

Et sufficiat scire quod omne incoinplexum per quod responderi potest ad
aliquam quaestionem factam de substantia est in aliquo praedicamento, siue
illud sit aduerbium siue uerbum siue nomen siue praepositio cum suo
casuali. Alia autem incomplexa non sunt in aliquo praedicamento; propter
quod coniunctiones et syncategoremata in nullo praedicamento
reponuntur. Per talia enim 'si' et', 'omnis', 'nullus' ad nullam
quaestionem de indiuiduo substantiae respondetur. Si autem per aliqua talia
poterit aliquo modo responderi ad aliquam quaestionem certam, licet non ad
omnem, illa possunt ad aliquod praedicamentum reduci.

[1.42. DE PRAEDICAMENTO SUBSTANTIAE]

Expeditis quibusdam generalibus circa praedicamenta, quamuis multa alia
possent dici, de singulis in speciali dicendum est, et primo de substantia.

Circa quam primo considerandum est quod substantia multipliciter
accipitur. Uno modo substantia dicitur quaecumque res distincta ab aliis,
sicut frequenter talia inueniuntur in auctoribusi'substantia albedinis',
'substantia coloris', et sic de aliis. Aliter dicitur substantia magis
stricte omnis res quae non est accidens realiter inhaerens alteri. Et
sicsubstantia dicitur tam de materia quam de forma quam etiam de composito
ex utrisque. Aliter dicitur substantia strictissime de illo quod nec est
accidens alteri inhaerens nec est pars alicuius essentialis, quamuis possit
componere cum aliquo accidente. Et isto modo substantia ponitur genus
generalissimum.

Quod secundum Aristotelem in diuiditur in substantias primas et
secundas. sed non est intelligendum quod ista sit diuisio alicuius communis
praedicabilis de suis diuidentibus per se siue de pronominibus
demonstrantibus illa diuidentia. Demonstrando enim quaincumque substantiam
secundam haec est falsa 'haec est substantia'. Unde de haec est uera 'nulla
secunda substantia est substantia', quae patere potest ex prae-
cedentibus. Probatum est enim prius quod nullum uniuersale est substantia;
omnis autem secunda substantia est quoddam uniuersale, cum sit genus uel
species secundum Aristotelem; nulla igitur secunda substantia est
substantia.

Item, secundum doctrinam Aristotelis quidquid negatur uniuersaliter ab
omnibus contentis immediate sub aliquo communi negatur uniuersaliter ab
illo communi; sed substantia secunda negatur ab omnibus immediate contentis
sub substantia; igitur negatur uniuersaliter a substantia. Est igitur haec
uera 'nulla substantia est secunda substantia', et per consequens nulla
secunda substantia est substantia. Assumptum patet, nam haec est uera
'nulla substantia corporea est secunda substantia' et haec similiter 'nulla
substantia incorporea est secunda substantia'. Quod prima sit uera, et per
consequens secunda, eadem ratione, patet per eandem regulam, nam haec est
uera 'nullum corpus animatum est substantia secunda' et similiter ista
'nullum corpus inanimatum est substantia secunda'. Et quod prima istarum
sit uera, et eadem ratione secunda, probari potest per eandem regulam, nam
haec est uera 'nullum corpus animatum sensibile est substantia secunda' et
haec similiter 'nullum corpus animatum insensibile est secunda
substantia'. Et quod prima istarum sit uera, et eadem ratione secunda,
adhuc probari potest per eandem regulam, nam haec est uera 'nullum corpus
animatum sensibile rationale est secunda substantia' et eadem ratione ista
'nullum corpus animatum sensibile irrationale est secunda substantia'. Et
quod prima istarum sit uera patet, nam sua conuertibilis est uera 'nullus
homo est secunda substantia', quae euidenter patet ex hoc quod quaelibet
singularis est uera. Relinquitur igitur, secundum doctrinam Aristotelis,
quod haec est simpliciter uera 'nulla substantia est secunda substantia',
et ideo quacumque substantia secunda inferiori ad generalissimum
demonstrata, haec est simpliciter falsa 'haec est substantia'.

Et ideo dicendum est quod ista diuisio non est nisi diuisio unius nominis
communis in nomina minus communia, ut sit aequiualens isti diuisioni:
nominum importantium seu significantium substantias extra animam quaedam
sunt nomina propria uni substantiae, et illa nomina uocantur hic primae
substantiae; quaedam autem nomina sunt communia multis substantiis, et
illa nomina uocantur secundae substantiae. Quae nomina postea diuiduntur,
quia quaedam sunt genera et quaedam sunt species, quae tamen omnia uere
sutit qualitates. Et ita omnia illa nomina communia quae uocantur secundae
substantiae sunt in praedi camento qualitatis, accipiendo 'esse in
praedicamento' pro eo de cuius pronomine demonstrante ipsum praedicatur
'qualitas'. Omnia tamen illa sunt in praedicamento substantiae, accipiendo
'esse in praedicamento' pro illo de quo significatiue sumpto praedicatur
'substantia'. Unde in ista propositione 'homo est animal' uel 'homo est
substantia', 'homo' non supponit pro se sed pro suo significato. Si enim
supponeret pro se haec esset falsa 'homo est substantia' et haec uera
'homo est qualitas'.  Sicut si haec uox 'homo' supponat pro se haec est
falsa 'homo est substantia' et haec uera 'homo est uox et qualitas'. Et
ita secundae substantiae non sunt nisi quaedam nomina et qualitates
praecise significantes substantias, et propter hoc et non propter aliud
dicuntur esse in praedicamento substantiae.

Et quod illud sit consonum dictis auctorum patet, nam Philosophus dicit in
Praedicamentis quod " Omnis substantia uidetur hoc aliquid significare. Et
de primis substantiis indubitabile et uerum est quod hoc aliquid
significant". Ex quo patet quod Aristoteles uult quod substantia prima
significat hoc aliquid; sed substantia particularis exsistens extra
aninam non significat hoc aliquid, sed ipsa significatur; igitur primam
substantiam uocat hic Aristoteles nomen substantiae particularis
exsistentis extra animam. Et eadem ratione, et multo fortius, debet uocare
secundas substantias ipsamet nomina.

Item, Boethius uult in diuersis locis super Praedicamenta quod Philosophus
in libro illo tractat de uocibus, et ita per consequens uocat primas
substantias et secundas ipsas uoces.

Similiter, Aristoteles dicit substantias primas et secundas esse in
praedicamento substantiae, et ibidem ponit illa quae sunt in praedicamento
substantiae esse incomplexa ex quibus componuntur
propositiones. Propositiones autem non componuntur ex substantiis extra
animam exsistentibus. Igitur etc.

Item, Damascenus ponit uoces collocari sub praedicamento substantiae. Non
est igitur dissonum dictis antiquorum dicere quod Aristoteles uocat
substantias secundas nomina communia substantiarum.

Nec istis obstat illud quod dicit Aristoteles quod species sunt magis
substantiae quam genera, quia per tales propositiones non plus intendit
nisi quod conuenientius respondetur ad quaestionem factam per 'quid est' de
substantia demonstrata per speciem quam per genus. Et ideo talis propositio
'species est magis substantia quam genus' falsa est de uirtute sermonis,
sed uera est secundum mentem quam habuit de ea Philosophus.

Breuiter igitur dicendum est quod talis diuisio est diuisio in nomina,
quorum aliqua sunt propria, aliqua communia. Nomina propria dicuntur
substantiae primae, nomina communia dicuntur substantiae secundae.

Verumtamen sciendum est quod Philosophus in Praedicamentis aequiuoce utitur
termino 'primae substantiae'. Nam aliquando utitur illo pro ipsis nominibus
substantiarum exsistentium extra animam, sicut ibi: "Primae substantiae
significant hoc aliquid"; aliquando pro ipsis substantiis exsistentibus
extra animam, sicut ibi: "Substantia est quae proprie et principaliter"
etc. Propter quod quando Philosophus dicit quod "omnia alia aut de
subiectis principalibus dicuntur substantiis aut in subiectis eisdem
sunt", uocat ibi subiecta non quidem subsistentia realiter aliis sed
subiecta propositionum. Unde sicut dicit Damascenus in Logica sua, cap. 8,
subiectum dupliciter accipitur, scilicet secundum exsistentiam, et sic
substantia singularis exsistens extra animam est subiectum accidentium;
uel ad praedicationem, et sic particulare est subiectum ad uniuersalius. Et
isto secundo modo accipit Philosophus subiecta quando dicit secundas
substantias dici de subiecto. Et ita substantiae primae non sunt subiecta
realiter subsistentia substantiis secundis, sed sunt subiecta per
praedicationem. Ex quo patet quod Philosophus quandoque uocat substantias
primas nomina et signa substantiarum exsistentium extra animam, nam dicit
secundas substantias dici de substantiis primis tamquam de subiectis; quod
non potest esse nisi per praedicationem. Igitur substantia prima in
praedicatione est subiectum et secunda substantia est praedicatum; sed
nulla propositio componitur ex substantiis extra animam; igitur illa prima
substantia quae est subiectum propositionis respectu secundae substantiae
non est substantia exsistens extra animam.

Propter quod quando dicit Aristoteles quod destructis primis substantiis
impossibile est aliquid aliorum remanere, non intelligit de destructione
reali et consistentia reali, sed intelligit de destructione per
propositionem negatiuam, sub isto sensu: quando esse exsistere non
praedicatur de aliquo contento sub aliquo communi tunc esse exsistere uere
negatur ab illo communi et a proprietatibus et accidentibus propriis illi
communi. Nihil aliud intendens nisi quod tales consequentiae bonae sunt:
iste homo non est, ille homo non est, et sic de singulis; igitur nullus
homo est; igitur nullum risibile est; igitur nullum grammaticum est; igitur
nulla grammatica est; igitur nulla logica est. Si enim intelligeret de
destructione reali falsum diceret. Quamuis enim nullus lapis esset, hoc
genus 'lapis' posset remanere; adhuc enim posset aliquis formare istam
propositionem 'nullus homo est lapis' et istam 'nullus lapis est asinus';
quod non posset facere nisi partes propositionis essent, et per consequens
hoc genus 'lapis' esset. Tunc tamen de nullo uere affirmatiue praedicaretur
in propositione mere de inesse et mere de
praesenti.

[1.43. DE PROPRIETATIBUS SUBSTANTIAE]

Viso quae ponuntur in linea praedicamentali substantiae, uidendum est de
quibusdam proprietatibus substantiae.

Ponit autem Aristoteles in Praedicamentis unam proprietatem substantiae
quam dicit esse communem omni substantiae, scilicet tam primae quam
secundae, uidelicet quod substantia non est in aliquo subiecto. Quae si
intelligatur de substantia exsistente extra animam, manifesta est; nulla
enim talis est in aliquo subiecto. Si autem intelligatur de substantiis
primis et secundis quae sunt nomina substantiarum exsistentium extra
animam, sic per istam propositionem 'substantia non est in subiecto' debet
intelligi ista propositio, quae est actus signatus, 'de nullo nomine
substantiae proprio uel communi significatiue sumpto praedicatur esse in
subiecto, sed remouetur a quolibet tali significatiue sumpto esse in
subiecto'. 'Unde quaelibet talis uera est 'homo non est in subiecto',
'animal non est in subiecto', 'Sortes non est in subiecto', et sic de
aliis. Tamen si tales termini supponerent pro se et non pro suis
significatis uere posset dici quod sunt in subiectis, sicut uere dicitur
quod sunt partes propositionum, et per consequens uel sunt conceptus mentis
uel uoces uel scripta.

Sed contra illud uidetur esse Aristoteles, nam de secundis substantiis
concedit quod dicuntur de subiecto, et negat eas esse in subiecto; sed
accipiendo uniformiter secundas substantias, non plus competit eis unum
quam aliud:

Dicendum quod Philosophus non uniformiter accipit, nec hoc est necessarium;
sed frequenter utile est propter breuitatem difformiter accipere eundem
terminum. 'Unde per talem propositionem nihil aliud intelligit nisi quod
nomina communia substantiarum praedicantur de subiectis. Et tamen de eisdem
eodem modo supponentibus quo supponunt in illis actibus exercitis non
uerificatur 'esse in subiecto'. Unde haec est uera 'Sortes est animal', et
de animali eodem modo supponente quo supponit in ista 'Sortes est animal'
non uerificatur esse in subiecto, quia si sic supponat 'animal' haec est
falsa 'animal est in subiecto.

Alia proprietas substantiae ponitur, quae est quod omnibus substantiis
secundis conuenit praedicari uniuoce, non tamen conuenit tantum substantiis
secundis sed etiam differentiis, quamuis ista proprietas non conueniat
primis substantiis.

Sciendum est quod nihil praedicatur uniuoce proprie loquendo nisi quod est
commune ad multa, hoc est nisi illud quod significat multa uel natum est
significare multa. Et ideo quia substantiae primae sunt propriae, et non
significantes multa, ideo noti praedicantur uniuoce. Secundae autem
substantiae significant multa. Hoc enim nomen 'homo' non significat primo
unam naturam communem omnibus hominibus, sicut multi errantes imaginantur,
sed significat primo omnes homines particulares, sicut auctoritate
Damasceni prius ostensum est. Ille enim qui primo instituit hanc uocem
'homo', uidens aliquem hominem particularem, instituit hanc uocem ad
significandum illum hominem et quamlibet talem substantiam qualis est ille
homo. 'Unde de natura communi non oportuit eum cogitare, cum non sit aliqua
talis natura communis. Non tamen est haec uox 'homo' aequiuoca, quamuis
significet multa aeque primo, quia est signum subordinatum uni conceptui et
non pluribus in significando illos plures homines aeque primo.

Tertia proprietas substantiae assignatur haec, scilicet quod prima
substantia stgnificat hoc aliquid, secunda autem substantia significat
quale quid. Et ex ista proprietate manifeste patet quod cum significare
siue hoc aliquid siue quale quid non competat substantiis extra animam
exsistentibus sed tantum Signis talium substantiarum, substantiae primae et
secundae uocantur signa propria et communia substantiarum extra animam
exststentium. Quod concedendum est.

Est tamen aduertendum quod significare hoc aliquid non est aliud quam
significare unum et non plura, significare autem quale quid est esse natum
significare plura. Et ideo quando dicit Aristoteles quod substantiae
secundae significant quale quid, non intendit quod substantiae secundae
significant aliquam qualitatem uel aliquid reale adueniens indiuiduo, -- hoc
enim simpliciter falsum est, sicut potest patere ex praedictis --, sed
intendit quod significant plura et non unum solum. Quod euidenter probatur
ex littera sua in Praedicamentis, sicut patet in expositione quam edidi
super eundem librum.

Quarta proprietas substantiae est quod substantiae nihil est
contrarium. Circa quod sciendum est quod contrarietas dupliciter
accipitur. Uno modo pro proprietate quadam terminorum, illo modo quo
dicimus quod 'album' et 'nigrum' sunt contraria, quia impossibile est istos
duos terminos 'album' et 'nigrum' de eodem et pro eodem simul
uerificari. Aliter accipitur pro quadam proprietate conueniente rebus, et
sic potest accipi tripliciter, scilicet stricte, large et
largissime. Stricte dicuntur illae res contrariae quae in eodem subiecto
mutuo se expellunt et partibiliter in eodem subiecto adquiruntur uel
adquiri possunt, saltem naturaliter; et isto modo nulla substantia
contrariatur alteri. Large dicuntur illae res contrariae quae mutuo se
expellunt in eodem, quamuis naturaliter partibiliter adquiri non possunt in
eodem subiecto primo. Et sic formae substantiales sunt contratiae, quia
mutuo se expellunt in eadem materia. Largissime dicuntur illa contraria
quae componuntur ex talibus contrariis. Et sic aer et ignis dicuntur
contraria, quia componuntur ex formis substantialibus contrariis, secundo
modo loquendo de hoc uocabulo 'contraria'. Primo modo substantiae nihil est
contrarium, sed secundo modo et tertio substantia contrariatur
substantiae. Primo modo loquitur Philosophus in Praedicamentis, aliter
loquitur alibi de contrariis

Quinta proprietas substantiae est quod substantia non suscipit magis et
minus. Quae sic est intelligenda: de nulla substantia una numero
praedicatur primo aliquod commune in genere substantiae cum hoc aduerbio
'magis' et postea cum hoc aduerbio 'minus', nec e conuerso. Unde non est
possibile quod istae duae, uel consimiles, successiue uerificentur 'Sortes
est magis homo nunc quam prius uel magis animal nunc quam prius', 'Sortes
est minus homo uel minus animal nunc quam prius'. Unde de nullo supponente
pro substantia potest aliquod tale praedicatum uerificari 'hoc est magis
homo uel magis animal nunc quam prius', 'hoc est minus homo uel minus
animal nunc quam prius', sicut de eodem numero contingit uere dicere 'hoc
est magis album nunc quam prius'.

Sexta proprietas substantiae est quod substantia, cum sit una et eadem
numero, est susceptiua successiue contrariorum, sicut idem homo numero est
primo niger et postea albus. Haec autem proprietas ita conuenit substantiae
quod nulli alii potest conuenire, sicut dicit Aristoteles in
Praedicamentis. Unde dicit ibidem sic:"Maxime uero uidetur proprium esse
substantiae quod, cum unum et idem numero sit, susceptibile est
contrariorum. Et in aliis quidem non habebit quis quid proferat quaecumque
non sunt substantiae, quod cum sit unum et idem nuinero sit suscepttbile
contrariorum, et uelut color etc, cum sit unum numero, non erit album et
nigrum, neque actio aliqua, cum sit una et eadem, erit praua et studiosa;
similiter autem et in aliis quae non sunt substantiae. Substantia uero, cum
unum et idem numero sit, capax est contrariorum; ut quidam homo, cum
unum et idem numero sit, aliquando est niger aliquando albus, sic et
calidus et frigidus, prauus et studiosus. In nullis autem aliis aliquid
tale uidetur". Ex isto patet quod de intentione Aristotelis fuit quod
suscipere realiter contraria successiue soli substantiae competit, ita quod
impossibile est aliquid aliud a substantia realiter suscipere contraria.

Ex quo, tamquam ex principio, sequuntur duo esse de mente Aristotelis, siue
secundum ueritatem sint uera siue falsa. Primum est quod non est de mente
Aristotelis quod quantitas sit quoddam accidens realiter distinctum a
substantia, inhaerens realiter illi, et realiter exsistens subiectum
qualitatum corporalium, sicut multi moderni dicunt quod quantitas est unum
accidens exsistens in substantia et realiter subiectum qualitatum. Si enim
ita esset, sequeretur necessario quod aliquid aliud a substantia, exsistens
unum etidem numero, esset susceptiuum contrariorum per propriam mutationem,
quia illa quantitas primo reciperet unam qualitatem contrariam et postea
aliam. Immo, quantitas immediatius et prius susciperet contraria quam
substantia, cum substantia, secundum eos, non sit immediatum subiectum
qualitatum contrariarum sed mediatum tantum, nec per consequens suscipit
contraria nisi mediante quantitate.

Aliud sequitur esse de mente Aristotelis, quod nullum accidens est
subiectum alterius accidentis, saltem accidentis habentis contrarium. Si
enim sic esset, aliud a substantia susciperet contraria successiue.

Et ex isto Sequitur quod est contra mentem Aristotelis dicere quod
intellectus et uoluntas sunt quaedam accidentia ipsius animae
intellectiuae, in quibus accidentibus primo recipiantur intellectiones et
uolitiones et tales actus et habitus. Et eodem modo potentiae sensitiuae,
secundum eum, non sunt quaedam accidentia recipientia alia
accidentia. Sequitur etiam, secundum eum, quod relationes non sunt quaedam
res distinctae realiter a substantia, subiectiue exsisistentes in
quantitate et qualitate, quae sint accidentia realiter exsistentia in
substantia.

Unde intentio Aristotelis est quod omne accidens est immediate exsistens
in substantia, ita quod inter substantiam et quodcumque accidens suum
nihil est medium in ratione subiecti. Unde Aristoteles, ut magis explanet
intentionem suam per dubiorum remotionem, obicit contra se ipsum per
orationem et opinionem, quae non sunt substantiae et tamen uidentur
suscipere contraria; eadem enim oratio est primo uera et postea falsa. Et
soluens dicit: "Sed si quis hoc suscipiat sed tamen in modo suscipiendi
differt; nam ea quae in substantiis sunt ipsa mutata susceptibilia sunt
contrariorum. Frigidum enim de calido factum mutatum est, alteratum enim
factum est; et nigrum ex albo et studiosum ex prauo; similiter autem in
aliis unumquodque mutationem suscipiens susceptibile est
contrariorum. 0ratio autem et opinio ipsa quidem immobilia omnino
perseuerant, cum uero res mouetur contrarium fit circa eam, ut quod sedeat
aliquis, oratio uero permanet eadem, cum uero res mota, aliquando quidem
uera aliquando quidem falsa. Similiter autem et in opinione. Quapropter
solummodo substantiae proprium est eo quod secundum sui mutationem
captabilis sit contrariorum".

Ex ista solutione patet quod intentio sua est quod nihil aliud a
substantia potest moueri ab uno contrariorum ad reliquum, quod tamen
falsum esset si quantitas esset immediatum subiectum qualitatum et tamen
differret realiter a substantia. Et ideo quod oratio aliquando est uera
aliquando falsa, hoc non est quia ipsa oratio mutatur et aliquando recipit
realiter ueritatem et aliquando falsitatem, sed hoc est propter mutationem
alicuius substantiae, saltem localem.

Unde ad euidentiam istius solutionis est sciendum quod tam hoc nomen
'contraria' quam hoc uerbum 'suscipere' accipitur aequiuoce. Hoc enim
nomen 'contraria', sicut tactum est prius, dupliciter, ad praesens,
accipitur. Nam uno modo uerificatur de aliquibus pro ipsis rebus extra,
sicut dicimus quod albedo et nigredo sunt contraria. Aliter uerificatur de
terminis, sicut dicimus quod isti termini 'album' et 'nigrum' sunt
contraria. Unde dicimus quod de eodem particulariter sumpto possunt
uerificari contraria, sicut sic dicendo 'homo est albus', 'homo est
niger', quod non potest uerificari nisi de terminis solis. Et contraria
isto modo dicta dupliciter accipi possunt, scilicet stricte, et tuuc
dicuntur contraria quia significant res contrarias. Aliter potest hoc
uocabulum 'contraria' accipi large, et tunc dicuntur illa contraria quae
non possunt de eodem pro eodem simul uerificari sed successiue.

'Suscipere' autem dupliciter accipitur, scilicet per realem inexsistentiam
uel per praedicationem. Accipiendo 'contraria' primo modo, oratio nullo
modo suscipit contraria. Sed accipiendo 'contraria' secundo modo, scilicet
pro terminis, et hoc large, et 'suscipere' secundo modo, sic oratio
suscipit contraria, hoc est dictu oratio non recipit in se tamquam accidens
in subiecto aliqua contraria, sed de oratione praedicantur contraria
successiue, non quidem contraria quae sunt res contrariae mutuo se
expellentes, sed termimi qui non possunt de eodem pro eodem simul
uerificari sed successiue. Substantia autem recipit realiter per
inhaerentiam contraria in se tamquam accidentia in subiecto.

Et hoc est quod subdit Aristoteles: "Si quis autem et hoc recipiat,
opinionem scilicet et orationem dicens susceptibilia esse contrariorum",
scilicet per realem inhaerentiam, "non est uerum", quia oratio non
recipit realiter contraria. Et subdit: "Oratio namque et opinio
susceptibilia contrariorum esse dicuntur", hoc est oratio et opinio sunt
susceptibilia contrariorum per praedicationem, "non in eo quod ipsamet
aliquid contrariorum suscipiant", supple per realem inhaerentiam, "sed in
eo quod circa alterum aliqua passio facta sit. Nam in eo quod res est uel
non est dicitur oratio uera uel falsa, non in eo quod captabilis sit
contrariorum. Simpliciter autem a nullo neque oratio mouetur neque
opinio".

Vult dicere quod quamuis ista contraria 'uerum' et 'falsum' successiue
uerificentur de eadem oratione, sicut ista oratio manens eadem numero 'tu
sedes' est primo uera et postea falsa, tamen ista oratio non recipit
realiter contraria, quia per hoc quod ista oratio est falsa quae prius fuit
uera, nihil est realiter in oratione ista magis nunc quam prius. Sed ideo
praecise nunc dicitur falsa et non prius, quia nunc significat aliter esse
a parte rei quam est et prius significauit ita esse a parte rei sicut
fuit. Unde nunc significat te sedere, et tamen non sedes, ideo est falsa;
et prius fuit uera, quia prius sedisti, sicut ista oratio significauit. Et
tamen ista oratio nihil recipit in se nec mutatur in aliquo. Propter quod
subdit Aristotelis: 'Quapropter non erunt susceptibilia contrariorum, cum
nulla in eis passio facta sit'.

Ex isto processu Aristotelis euideiiter apparet quod de intentione sua non
est quod ueritas et falsitas propositionum sunt quaedam qualitates
propositionum inhaerentes eis. Si enim ita esset, Sequeretur quod
propositio quae est aliquando uera, aliquando falsa, realiter susciperet
contraria. Sequeretur etiam quod quandocumque aliquid mouetur extra me et
postea quiescit quod una qualitas noua esset in anima cuiuslibet formantis
talem propositionem 'hoc mouetur' et alia deperderetur. Immo sequeretur
quod propositio scripta uere alteraretur per hoc quod musca uolat. Quae
omnia sunt absurda et simpliciter falsa.

Immo uidetur quod in theologia sequeretur haerests manifesta. Nam si
ueritas et falsitas propositionum sunt tales qualitates propositionum sicut
albedo et nigredo sunt qualitates corporum, tunc quandocumque ueritas
aliqua erit, haec erit uera 'haec ueritas est', sicut quandocumque aliqua
albedo erit, haec erit uera 'haec albedo est'. Et eodem modo de qualibet
falsitate. Tunc accipio falsitatem istius propositionis 'Deus aliquid creat
de nouo': haec per illam opinionem est una qlalitas propositionis,
inhaerens sibi, et per consequens est alia res a Deo. Tunc quaero: aut ista
res potest creari a Deo aut non potest. Si non potest, igitur est aliquid
aliud a Deo quod a Deo creari non potest; quod est contra Euangelistam,
dicentem: Omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nilil. Si
potest creari a Deo de nouo, ponatur in esse. Tunc erit haec uera 'haec
falsitas de nouo a Deo creatur'; et sequitur 'haec falsitas de nouo a Deo
creatur, igitur aliquid de nouo creatur'; et ultra 'igitur haec est uera:
aliquid de nouo creatur a Deo', et per consequens non est falsa; et ultra
'igitur haec falsitas istius propositionis non est'; et ultra 'igitur non
creatur a Deo de nouo'. Patet igitur quod falsitas non est talis qualitas
propositionis.

Quid igitur est ueritas et falsitas? Dico quod Aristoteles diceret quod
ueritas et falsitas non sunt res distinctae realiter a propositione uera
uel falsa. Et ideo nisi ista abstracta 'ueritas' et 'falsitas' includant
aliqua syncategoremata uel aliquas dictiones aequiualentes, haec est
concedenda 'ueritas est propositio uera et falsitas est propositio
falsa'.

Sed numquid argumentum praecedens procedit contra istum modum ponendi
ueritatem et falsitatem?  Dicendum est quod non, quia posito quod haec
esset uera 'ueritas est propositio uera et falsitas est propositio falsa',
tunc esset haec propositio falsa 'quandocumque haec falsitas erit, haec
erit uera: haec falsitas est'. Et ideo concedendum esset quod haec falsitas
istius propositionis 'Deus aliquid creat de nouo' potest creari a Deo de
nouo. Haec tamen est impossibilis 'haec falsitas creatur a Deo', sicut haec
est uera 'album potest esse nigrum', haec tamen est impossibilis 'album est
nigrum'.

Et ratio quare ista opinio potest sic dicere, et non praecedens, est ista:
quia scilicet ista opinio habet dicere quod ista nomina 'ueritas' et
'falsitas' non sunt nomina simpliciter absoluta sed connotatiua; prior
autem opinio habet dicere quod sunt nomina mere absoluta, sicut ista
'albedo', 'nigredo', 'calor' et 'frigus'.

Ista autem secunda opinio est de mente Aristotelis, sicut opinio sua est
quod nulla res realiter per inhaerentiam suscipit quaecumque accidentia
contraria nisi sola substantia. 'Unde in fine capituli de substantia
concludit: "Quare proprium erit substantiae quod, cum sit unum et idem
numero, secundum sui mutationem contrariorum esse susceptibilis dicitur. Et
de substantia quidem haec dicta sunt".

[1.44. DE PRAEDICAMENTO QUANTITATIS]

Sequitur nunc disserere de praedicamento quantitatis.

Circa quod est primo sciendum quod hoc commune 'quantitas' est quaedam
intentio animae, habetis sub se multa contenta ordinata secundum superius
et inferius. Et quia communiter ponitur a modernis quod quaelibet quantitas
est quaedam res distincta realiter et totaliter a substantia et qualitate,
ita quod quantitas continua est unum accidens medium inter substantiani et
qualitatem, quae ponitur esse subiectiue in substantia et esse subiectum
qualitatum. similiter ponitur quod quantitas discreta est quaedam res
distincta realiter a substantiis, et idem ponitur de loco et tempore. Ideo
de ista opinione perscrutandum est.

Primo autem uolo ostendere quod ista opinio est contra mentem
Aristotelis. secundo ponam aliquas rationes contra eam. Tertio recitabo
opinionem contrariam, quae mihi uidetur esse de mente Aristotelis, siue sit
uera siue falsa, siue catholica siue haeretica.

Quod autem ista opinio sit contra mentem Aristotelis, ostensum est in
praecedenti capitulo, quia secundum eum, sicut dictum est ibi, nullum
accidens distinctum realiter a substantia est susceptiuum contrariorum per
sui mutationem. Si autem quantitas esset accidens et subiectum qualitatum,
manifestum est quod mutaretur in recipiendo qualitatem, et ita per
mutationem sui in se reciperet contraria, quod est contra mentem
Aristotelis.

Item, de mente Aristotelis est, sicut patet IV Physicorum, quod aer potest
condensari sine mutatione omnium qualitatum uel aliquarum. Unde quando
aer condensatur, non oportet quod deperdat aliquam qualitatem, uel saltem
non oportet quod amittat omnem qualitatem quam habuit prius. Ex quo arguo:
quando aer condensatur, aut manet tota quantitas praecedens, et praecise
illa quae prius, aut non. si sic, igitur eadem quantitas est nunc minor
quam prius per hoc solum quod partes quantitatis propinquius iacent nunc
quam prius; igitur cum partes substantiae sint eodem modo propinquius
iacentes nunc quam prius, et propter aliud non ponitur quantitas, uidetur
quantitas esse superflua. Si autem non manet tota quantitas quae prius,
igitur aliqua pars deperditur; et cum ad corruptionem subiecti immediati
corrumpatur accidens eius, sequitur quod non omnis qualitas manet, quod est
contra Aristotelem.

Item, de mente Aristotelis est quod omne accidens est in aliquo subiecto
primo, ita quod si sit accidens partibile, una pars illius accidentis est
in una parte subiecti et alia pars accidentis in alia parte subiecti,
sicut tota albedo est in toto corpore et pars albedinis est in parte
corporis. Si autem sit accidens indiuisibile, est in aliquo subiecto
indiuisibili primo. Ex quo arguo quod punctus non sit alia res a linea,
nec linea alia res a superficie, nec superficies alia res a corpore; et
eadem ratione corpus non est alia res a substantia et qualitate secundum
eum.

Quod autem ex praedicto principio sequatur quod punctus non sit alia res a
linea, probo sic. si punctus sit accidens absolutum, distinctum a
substantia, igitur est in aliquo subiecto primo. Tunc quaero: aut in
substantia aut in linea. Non in substantia, quia aut in substantia
diuisibili, quod est impossibile, quia tunc pars esset in parte, et ita
punctus esset accidens diuisibile, quod negant. Aut est in substantia
indiuisibili, quod est impossibile, quia secundum Aristotelem in genere
substantiae non est nisi materia et forma et compositum, quorum quodlibet,
secundum eum, est diuisibile. Sic igitur punctus non est accidens
indiuisibile exsistens subiectiue in aliqua substantia immediate tamquam
in subiecto primo. Nec est primo in linea, nec in parte lineae, tamquam in
subiecto primo, quia linea, et quaelibet pars lineae, est diuisibilis, et
per consequens non est subiectum primum accidentis indiuisibilis. Sic
igitur patet quod de mente Aristotelis est quod punctus non est accidens
indiuisibile; et eadem ratione linea non est accidens indiuisibile
secundum latitudinem distinctum realiter a superficie; et eadem ratione
nec superficies est accidens indiuisibile secundum profunditatem
distinctum realiter et totaliter a corpore. Et Aristoteles non plus ponit
corpus, quod est quantitas, esse distinctum realiter a substantia quam
ponit lineam et superficiem distingui a corpore.

Propter quod mihi uidetur quod de intentione Aristotelis est quod
quantitas continua non est res absoluta realiter et totaliter distincta a
corpore.

Ideo contra istam opinionem communem modernorum intendo aliquas rationes,
etiam theologicas, recitare, siue concludant siue non, saltem ualeant
quantum ualere possunt.

Unde arguo sic primo: omnem rem absolutam, priorem alia, potest Deus
conseruare sine mutatione locali eiusdem et rem posteriorem destruere. Cum
igitur, secundum opinionem communem, hoc lignum sit quaedam substantia
habens partes, quarum una est sub parte quantitatis inhaerentis toti et
alia pars substantiae ligni sub alia parte quantitatis, et ista res
substantialis est prior natura illa quantitate inhaerente sibi, poterit
Deus sine mutatione locali istis substantiae conseruare eam et destruere
illam quantitatem. Quod si sit possibile, ponatur in esse. Quo facto
quaero: aut ista substantia habet partem distantem a parte aut non. Si
sic, igitur est quanta sine quantitate addita, igitur illa superfiuit. Si
non habet partem distantem a parte et prius distabant illae partes, igitur
sunt mutatae localiter, quod est contra hypothesim.

Item, omne quod per se ipsum et per partes suas intrinsecas est praesens
alicui quanto, ita quod totum est praesens toti et partes partibus, per se
ipsum et per partes suas intrinsecas habet partem distantem a parte; omne
autem tale per se et per partes suas est quantum. sed substantia materialis
per se ipsam et per partes suas est praesens alicui toti quanto, puta
saltem illi quantitati informanti eam, si sit talis quantitas informans
eam. Igitur per se ipsam et per partes suas habet partem situaliter
distantem a parte; igitur per se ipsam et per partes suas est quanta

Item, quod quantitas non sit tale accidens medium inter substantiam et
qualitatem et subiectum qualitatum, potest probari per sacramentum
Altaris. Quia si sic, qualitates remanentes in sacramento Altaris essent
in quantitate subiectiue. Consequens uidetur falsum multis, igitur
antecedens. Falsitatem consequentis probo. Primo, quia tunc illae
qualitates non essent per se subsistentes, quod est contra Magistrum,
libro IV Sententiarum, ubi loquens de colore, sapore, pondere et huiusmodi
qualitatibus, dicit quod talia accidentia sunt ibi per se subsistentia.

Similiter, si quantitas esset subiectum illarum qualitatum, illa quantitas
uere esset ponderosa et alba et sapida. Consequens est contra Glossam, De
consecratione, distinctione secunda, super illud capitulum 'Si per
negligentiam', ubi dicit Glossa quod 'ponderositas remanet ibi cum aliis
accidentibus, tamen nihil est ibi ponderosum'.

Istae rationes probant quod quantitas Ionga, lata et profunda non est res
distincta a substantia et qualitate.

Quod autem linea non sit distincta a superficie, probo. Quia si linea
esset talis res alia, continuans superficies ad inuicem, diuidatur illa
superficies. Qua diuisa, quaero: aut est aliqua linea noua aut solum linea
prior manet. Si est aliqua linea noua, erunt infinitae nouae, quia diuiso
corpore infinitae superficies erunt, habentes infinitas lineas, sicut
diuisa superficie erunt infinita puncta terminantia infinitas lineas. Si
nulla linea sit noua, igitur remanet illa quae praefuit, et non magis cum
una parte superficiei quam cum alia. Igitur uel remanebit per se uel
remanebit in distinctis locis cum utraque superficie; quorum utrumque est
absurdum, igitur et illud ex quo sequitur.

Item, si linea sit alia res a superficie et punctus a linea, igitur poterit
Deus conseruare lineam et destruere punctum. Quo facto, quaero: aut linea
est finita aut infinita. Non infinita, manifestum est, igitur finita, et
tamen sine puncto. Igitur frustra ponitur punctus terminans lineam.

Similiter, posset Deus conseruare lineam destruendo omnia puncta. Quo facto
adhuc linea esset linea, et per consequens quantitas; et non quantitas
discreta, igitur continua; igitur uere esset continua, quamuis non esset
ibi aliqua alia res a partibus lineae copulans partes ad inuicem. Frustra
igitur ponuntur talia puncta distincta a linea. Et eadem ratione frustra
ponuntur lineae distinctae a superficiebus, et eadem ratione frustra
ponuntur superficies distinctae a corporibus.

Ideo est alia opinio de quantitate, quae mihi uidetur esse de mente
Aristotelis, siue sit haeretica siue catholica, quam uolo nunc recitare,
quainuis nolim eam asserere. Et ideo quando istam opinionem posui et
scripsi super philosophiam, non scripsi eam tamquam meam sed tamquam
Aristotelis, quam exposui ut mihi uidebatur, et eodem modo nunc sine
assertione recitabo eam.

Est autem ista opinio, quam etiam multi theologi tenent et tenuerunt,
scilicet quod nulla quantitas est realiter distincta a substantia et
qualitate, siue tales propositiones 'substantia est quantitas', 'qualitas
est quantitas' sint concedendae siue non. Et de quantitate quidem continua
permanente tenetur per istum modum, scilicet quod quantitas continua
pemanens nihil aliud est nisi res una habens partem situaliter distantem a
parte, ita quod ista duo 'quantitas continua permanens' et 'res una habens
partem distantem a parte' sint aequiualentia in siginficando, in tantum
quod erunt termini conuertibiles, nisi aliquis modus syncategorematicus uel
aliqua determinatio inclusa aequiualenter in uno impediat conuertibilitatem
et praedicationem unius de alio. Et ideo, cuni substantia liabeat partem
situaliter distantem a parte, et similiter qualitas, aliqua quantitas non
erit alia res a substantia, et aliqua quantitas non erit alia res a
qualitate.

Nec uidetur multum consonum theologiae dicere quod Deus non possit facere
istas partes substantiae distare situaliter nisi rem aliam absolutam
coniungat eisdem. Quod si potest facere, uere ista substantia habebit
partem distantem a parte sine re absoluta addita eis, et per consequens
erit quanta sine alia re absoluta. Et idem argumentum fieri potest de
qualitate. Et ideo, cum substantia possit esse quanta sine quantitate quae
sit alia res, et similiter qualitas, quantitas talis media inter
substantiam et qualitatem uidetur omnino superfluere.

Propter quod dicunt quod nulla quantitas est alia a substantia et
qualitate, sicut nulla est res habens partem situaliter distantem a parte
nisi substantia et qualitas. Unde et de sacramento Altaris dicunt quod
post consecrationem corporis Christi una quantitas, quae praecessit, erat
eadem realiter cum substantia panis, et illa non manet; sed praeter illam
manet una quantitas quae est eadem cum qualitate, in qua tamen quantitate
non est aliqua qualitas subiectiue, sed omnia accidentia remanentia post
consecrationem remanent simul cum corpore Christi sine omni subiecto, quia
per se subsistentia. Sic igitur dicunt de quantitate continua.

De quantitate autem discreta dicunt quod numerus nihil aliud est quam ipsae
res numeratae. Unde dicunt quod sicut unitas rei non est aliquod accidens
additum illi rei quae est una, ita numerus non est aliquod accidens additum
illis rebus quae sunt numeratae.

Quod autem unitas non sit aliquod accidens additum rei quae est una, potest
ostendi, quia si sit accidens, secundum omnes oportet quod sit respectiuum
uel absolutum. Non respectiuum, quia nullum terminum realem habere
potest. Unde ad hoc quod aliquid sit unum, non oportet quod sit alicuius
unum, nec quod sit alicui unum, et sic de aliis casibus sub quibus aliquid
dicitur ad aliud. Nec est accidens absolutum, quia tunc uel esset qualitas,
quod euidenter patet esse falsum, uel est quantitas, et tunc uel continua
uel discreta, quorum utrumque patet esse falsum. Reliquitur igitur quod
unitas non est aliquod accidens realiter distinctum ab illo quod est unum
et additum sibi in re extra. Et eadem ratione nec numerus erit accidens
additum rebus numeratis.

De loco etiam et tempore dicunt quod non sunt res aliae distinctae. Sed de
hoc in libro Physicorum perscrutatum est.

De oratione autem dicunt quod non est nisi ipsae uoces prolatae.

Istis uisis consequenter habent positores praedictae opinionis ponere quod
punctus, linea, superficies et corpus et numerus non sunt res totaliter
distinctae et realiter nec inter se nec a substantia et qualitate.

Verumtamen, secundum eos, non obstante identitate illorum quae importantur
per omnia ista, tamen ista praedicabilia sunt distincta et sunt distinctae
species quantitatis. Aliquando enim praedicabilia habent eadem significata
et tamen in tantum distinguuntur quod praedicatio unius de alio est
impossibilis. Isti enim termini 'homo' et 'homines' idem significant, et
tamen haec est impossibilis 'homo est homines'. Ita est in proposito quod
omnia ista easdem res significant et tamen sunt distinctae species et
distincta praedicabilia.

[1.45. DE OBIECTIONIBUS CONTRA PRAEDICTAM OPINIONEM]

Ut autem magis pateat intentio sic opinantium, ponendae sunt aliquae
obiectiones propter quas uidetur quod praedicta opinio sit contra mentem
Aristotelis et suorum sequacium.

Et primo uidetur dicere oppositum in libro Praedicamentorum, ubi dicit quod
multum album non est quantum nisi per accidens. Si tamen quantitas esset
qualitas, album esset per se quantum, immo esset per se quantitas.

Item, dicit idem V Metaphysicae: "Secundum accidens uero dictorum
quantorum hoc quidem sic dicitur sicut dictum est, quod musicum quantum et
album, per esse quantum quidem cui insunt". Ex quo sequitur quod album
inest alicui quod est quantum per se, et album est tantum quantum per
illud; et ita albedo non est quantitas.

Item, ibidem: "Alia dicuntur secundum se quanta, alia secundum accidens:
ut linea quantum aliquid secundum se, musicum uero secundum accidens".

Item, Aristoteles in Praedicamentis ponit quod aliquae sunt quantitates
habentes positionem quarum partes copulantur ad aliquem teminum communem,
sicut partes lineae ad punctum, partes superfificiei ad lineam et partes
corporis ad superficiem. Sed partes alicuius non copulantur ad aliquam
partem eiusdem totius; igitur punctus distinguitur a linea et linea a
superficie et superficies a corpore.

Item, in libro Posteriorum dicit quod punctus est indiuisibilis; quod non
competit lineae neque superficiei.

Item, uult quod unitas est indiuisibilis; et per consequens non est corpus
nec linea nec superficies, nec est punctus; igitur est aliquid praeter
ista et praeter numerum, quia unitas non est numerus; cuius oppositum
asserit praedicta opinio.

Item, I Physicorum contra Parmenidem et Melissum probat plura esse si
substantia et quantum sunt; quod non ualeret si substantia esset
quantitas.

Sed istis non obstantibus mihi uidetur quod praedicta opinio sequitur ex
principiis Aristotelis, siue sit uera siue falsa.

Est autem intelligendum primo quod Philosophus in diuersis locis aequiuoce
utitur istis uocabulis 'per se' et 'per accidens'. Quantum autem ad
praesens sufficit: Aristoteles in locis allegatis non accipit 'per se' et
'per accidens' ita generaliter sicut in I Posteriorum. Sed illam
propositionem dicit esse 'per se' quae uera est, et simul cum hoc
praedicatum nihil connotat quin aliquid tale consimili modo significandi
connotetur per subiectum, ita quod euidentem contradictionem includit
illam propositionem esse falsam simul cum ueritate propositionis
enuntiantis esse de subiecto.

Vel propositionem 'per se' praecise uocat illam in qua praedicatur pars
definitionis de definito, uel definitio de deftinto, uel idem de se, uel
synonymum de synonymo; aliam autem propositionem uocat propositionem per
accidens.

Et per istud patet ad primas instantias. Quando enim dicitur quod 'multum
album non est quantum nisi per accidens', intendit Philosophus dicere quod
haec est per accidens 'album est quantum', propter hoc quod hoc
praedicatum 'quantum' connotat uel significat partem distare a parte, hoc
autem subiectum 'album' nihil tale connotat; propter quod hoc praedicatum
'quantum' non debet poni in definitione albi nec e conuerso. Cum hoc tamen
stat quod album uere et realiter sit quantum et similiter quod sit uere
quantitas. Unde Philo sophus non plus concedit quod album est quantum quam
quod album est quantitas: sicut igitur uere et realiter album est quantum,
quamuis per accidens, ita uere et realiter, secundum intentionem
Philosophi, album est quantitas, quamuis per accidens.

Quod autem haec sit intentio Philosophi patet per eundem, ubi prius. Unde
postquam enumerauit species quantitatis et differentias earum dicit sic:
"Proprie autem quantitates hae solae sunt quas diximus, alia uero omnia
secundum accidens; ad hoc autem aspicientes et alias dicimus quantitates
esse, ut multum album dicitur eo quod superficies multa sit". Ex quo
colligi potest quod intendit quod de aliis ab illis ibi enumeratis uere
dicitur hoc praedicabile 'quantitas', ut album uere dicatur quantitas,
quamuis non proprie sed per accidens. Unde dicit: "Ad hoc autem
aspicientes et alias dicimus quantitates esse", [id est] et de aliis
dicitur hoc nomen 'quantitas', quamuis non per se sed per accidens, de
illis autem dicitur per se et proprie, et hoc quia hoc praedicabile
'quantitas' ponitur in definitione eorum. Non sic autem ponitur in
definitione albi, nec musici nec hominis nec lapidis.

Unde sciendum est quod numquam Philosophus facit distinctionem quantum ad
significationem inter ista duo nomina, quorum unum est abstractum et
alterum concretum, 'quantum' et 'quantitas', sed quidquid concedit de uno
concedit et de reliquo et indifferenter ponit unum uel aliud. Unde apud eum
synonyma sunt, nisi forte abstractum includat aliquod syncategorema uel
aliam dictionem aequiualentem quantum ad significationem.

Per idem ad secundam auctoritatem, quod album et musicum dicuntur quanta
per accidens, quia istae propositiones 'album es quantum', 'musicum est
quantum' et consimiles non sunt per se ita quod in eis praedicetur pars
definitionis de definito. Et quando dicitur quod sunt quanta per illud cui
insunt, non accipit 'inesse' per realem inexsistentiam sed per
praedicationem. Unde haec non est uera 'album est quantum' nisi quia
superficies, quae praedicatur de albo, est quanta. Haec enim est primo uera
'superficies est quanta'. Et propterea quia album praedicatur de superficie
et e conuerso, ideo haec est uera 'album est quantum.

Per idem ad aliam auctoritatem: quod ideo dicit alia esse quanta per se,
puta lineam, corpus et huiusmodi, quia tales propositiones sunt per se
'linea est quantitas', 'corpus est quantitas' et huiusmodi. Alia autem sunt
per accidens, quia tales propositiones sunt per accidens 'album est
quantitas', 'musicum est quantitas'.

Ad aliud de Praedicamentis dicendum est quod non est intentio Philosophi
dicere quod quantitates habentes positionem habeant partes copulatas ad
aliquam rem distinctam totaliter ab illis partibus, quia tali rei, secundum
eum, nullum posset subiectum assignari. Oporteret etiam quod esset per se
in genere, cum non possit poni pars alicuius exsistentis in genere; et ita
esset quantitas uel substantia uel qualitas etc., quorum quodlibet est
falsum. Sed intendit Philosophus quod una pars extenditur ad aliam partem,
ita quod nihil est penitus medium inter illas partes; et quod hoc est de
ratione continui permanentis quod partes sint ad se protensae mutuo, ita
quod si una non sit protensa usque ad aliam non erit ex eis unum continuum.

Et ista est differentia inter quantitatem continuam et discretam, secundum
Aristotelem, quia ad quantitatem discretam nihil refert an illa quae
constituunt quantitatem discretam sint distincta loco et situ uel non, an
etiam inter ea sit medium uel non sit medium. Unde ad hoc quod duo homines
sint duo nihil refert an inter illos duos homines sit mediuni uel non sit
medium. Ita enim sunt duo quando nihil est medium inter eos sicut quando
distant ab inuicem per centum leucas, nec in aliquo propter propinquitatem
uel distantiam uariatur ista praedicatio istius praedicati 'duo' de istis
hominibus, immo si simul essent in eodem loco ita essent duo sicut si non
essent in eodem loco. Non sic autem est de partibus continui, quia ad hoc
quod sint continuae oportet quod nihil sit medium inter eas, sed oportet
quod una sit protensa usque ad aliam, et tamen quod distent situ, et quod
faciant unam rem numero, quia aliter non sunt continuae. Si enim non
constituant unam rem numero, uel non sint usque ad se protensae mutuo, uel
non sint distantes loco uel situ non sunt continuae. Nullum autem
praedictorum requiritur ad quantitatem discretam. Et propter lioc dicit
Aristoteles quod partes copulantur ad terminum communem, hoc est sunt ad se
protensae, simul cum hoc quod non sunt in eodem loco, in tantum quod si
esset aliquod indiuisibile, illud terminaret utrumque. Non sic autem est de
quantitate discreta, quia partes non sunt necessario ad se protensae, immo
ita possunt constituere quantitatem si aliquid sit medium sicut si nihil
sit medium.

Et propter idem dicit quod partes quantitatis continuae habent positionem,
quia ad hoc quod sint partes quantitatis continuae oportet quod situaliter
distet una ab alia, ita quod contingat dicere quod una pars est ibi et alia
hic et alia alibi. Ad quantitatem autem discretam non requiritur talis
distantia situalis, sicut dictum est. Unde materia et forma uere sunt duae
res, et tamen situaliter non distant.

Ad aliud dicendum est quod quando Philosophus dicit punctum esse
indiuisibilem, uel loquitur secundum opinionem famosam, uel loquitur
condicionaliter: quod punctus esset indiuisibilis si esset alia res a
quantitate. Vel per illam propositionem 'punctus est indiuisibilis'
intelligit istam 'una pars continui extenditur ad aliam sine aliquo
diuisibili medio inter illas partes', sicut per istam 'partes lineae
copulantur ad teminum communem' intelligit istam 'partes lineae
protenduntur ad se sine aliquo medio intercepto'.

Ad aliud dicendum est quod Philosophus non intendit quod unitas sit quaedam
res omni parte carens, quia talis res nulla potest esse in istis
inferioribus secundum eum, sed per istam propositionem 'unitas est
indiuisibilis' intelligit istam 'illud quod est unum non est plura'. Et
quod haec sit intentio sua declaraui per eundem II Physicorum, ideo hic
causa breuitatis omitto.

Ad ultimum dicendum est quod Philosophus non intendit probare multa esse si
substantia et quantum sint, per hoc quod substantia non est quantitas, sed
per hoc quod impossibile est quod aliquid sit quantum nisi contineat
partium pluralitatem. Et ita necessarto si substantia et quantum sunt,
multa sunt, quia scilicet partes illius quantitatis sunt. Et hoc sufficit
Philosopho contra illos antiquos.

Sic igitur dico quod intentio Aristotelis fuit negare omne indiuisibile in
istis inferioribus, nisi forte ponat animam intellectiuam
indiuisibilem. Voluit etiam ponere quod omnis res uel est substantia uel
qualitas. Et si inueniatur aliquando dicere substantiam non esse
quantitatem, uel qualitatem non esse quantitatem, intelligit quod haec
propositio non est per se 'substantia est quantitas' nec etiam ista
'qualitas est quantitas'. Et hoc quia hoc nomen 'quantitas' si accipiatur
pro quantitate continua permanente connotat unam partem ab alia distare
situaliter, non stc autem hoc nomen 'substantia' uel 'qualitas'.

Dico igitur quod intentio Aristotelis et multorum aliorum fuit quod omnis
quantitas non est aliqua res totaliter distincta a substantia et qualitate,
nec punctus, linea, superficies et corpus sunt res inter se secundum se
totas distinctae.

Tenentes autem communem opinionem moderunorum dicerent quod punctus est
alia res a linea, copulans et continuans partes lineae ad imuicem; linea
autem est alia res a superficie, continuans et copulans partes superficiei;
superficies autem est alia res a corpore, continuans et copulans partes
corporis ad inuicem; numerus quoque est alia res a rebus numeratis, et
accidens exsistens in eis; et similiter oratio est alia res a uoce prolata
et quantitas eius. Idem etiam dicerent de loco et tempore quod sunt
distinctae res inter se et ab omnibus supra
dictis.

[1.46. DE ILLIS QUAE PONUNTUR IN GENERE QUANTITATIS]

Visa uarietate opinionum circa distinctionem et identitatem quantitatis cum
substantia et qualitate secundum utramque opinionem, uidendum est de illis
quae ponuntur in genere quantitatis. Et primo secundum opinionem primam,
quae mihi uidetur esse Philosophi.

Unde secundum illam opinionem dico quod omne illud per quod responderi
potest ad quaestionem factam per 'quantum' reponendum est in genere
quantitatis. Et accipio hic hoc interrogatiuum 'quantum' secundum quod est
commune et quasi generale ad 'quantum' stricte sumptum et ad 'quot'.

Potest autem per tale interrogatiuum quaeri de pluribus, ita quod
interrogatiuum est expressiuum plurium, sicut si quaeram 'quot sunt hic
intus', 'quot homines sunt hic'. Et tunc illud per quod respondetur ad
talem quaestionem est inter quantitates discretas connumerandum, quando
scilicet exprimit pluralitatem. Et isto modo numerus est quantitas
discreta, quia si quaeratur 'quot sunt isti homines' et respondeam 'tres',
illud per quod respondeo exprimit plura. Isto etiam modo oratio est
quantitas discreta, quia quaerendo de oratione 'quanta est', intelligitur
quaestio de pluralitate syllabarum et quantitate earum. Aliter enim
contingeret uniformiter quaerere de una littera et de una syllaba, cum
possit esse longa et breuis, et ideo illud per quod respondetur debet esse
expressiuum plurium, et propter hoc inter quantitates discretas
connumeratur.

Si autem interrogatiuum quantitatis non sit expressiuum plurium, oportet
quod sit expressiuum unius, habentis plures partes distantes situaliter ab
inuicem. Et tunc uel exprimit distantiam secundum longitudinem et sic est
linea; uel secundum latitudinem, et sic est superficies; uwl secundum
profunditatem, et sic est corpus. Vel quaerit de loco uel de tempore, et
sic ista duo 'locus' et 'tempus' reponuntur in genere quantitatis.

Ad cuius euidentiam sciendum est quod ista duo 'locus' et 'tempus' non ita
per se pertinent ad genus quantitatis sicut alia, sed de loco et tempore
diuersa ratio quaerenda est. Unde tempus ideo non ponitur ita per se de
genere quantitatis sicut alia, quia tempus non significat praecise rem
exsistentem in rerum natura sicut alia. Unde linea, superficies, corpus et
numerus significant res praecise exsistentes, non significando nec
connotando aliquid nisi rem exsistentem. Tempus autem, sicut motus,
connotat uel significat rem non exsistentem uel in actu uel in
potentia. Unde secundum istam opinionem tempus non est aliqua res distincta
realiter a motu, nec motus est aliqua res distincta realiter a rebus
permanentibus. Immo inotus non importat nisi quod una res habet aliam
partem post aliam, uel quod una coniungitur uni post aliam, uel quod
coniungeretur sibi si aliqua res quiescens esset sibi approximata. Et ita
motus non est aliqua res distincta realiter a rebus permanentibus, et eodem
modo nec tempus. Et propter hoc non ponitur tempus nisi quasi per accidens
uel quasi passio rerum permanentium exsistentium in genere quantitatis. Et
consimiliter motus potest poni in genere quantitatis, sicut ponit
Aristoteles V Metaphysicae.

De loco autem alia ratio danda est. Unde locus non dicitur esse per se in
genere quantitatis, quia locus non est aliquid distinctum a superficie. Et
simul cum hoc, cum ueritate propositionis enuntiantis locum de subiecto
aliquo non potest locus uariis modis et cum uariis determinationibus
connotantibus quantitatem successiue uerificari de eodem absque consimili
uariatione consimilis praedicationis superficiei uel lineae uel corporis de
eodem. Verbi gratia sit haec modo uera 'a est locus' stante ista
propositione 'a est locus' non possunt tales uerificari successiue 'a est
maior locus', 'a est minor locus', 'a est longior', 'a est breuior' et sic
de consimilibus, nisi tales etiam successiue uerificentur 'a est maior
superficies', 'a est minor superficies'; uel tales 'a est maior linea', 'a
est minor linea'; uel tales 'a est longius corpus uel breuius corpus'. Et
uniuersaliter nullae tales determinationes repugnantes additae huic
praedicabili 'loco' possunt successiue uerificari de loco nisi simul
uerificentur si addantur alicui istorum trium 'linea', 'superficies',
'corpus'.

Et ex isto patet ratio quare non obstante quod ista opinio ponat quod
linea, corpus et superficies non sunt distinctae res, sicut nec locus
distinguitur ab eis, tamen magis per se pertinent ad genus quantitatis quam
locus, quia scilicet non obstante quod significent eandem rem, tamen
possunt tales successiue uerificari 'a est longior', 'a est breuior',
quamuis nullae tales uerificentur 'a est latius', 'a est minus latum', 'a
est profundius', 'a est minus profundum'.

Ex praedictis patet quod locus non est ita distinctum praedicabile a linea,
superficie et corpore sicut ipsa sunt distincta inter se.

Ex praedictis etiam colligi potest quod prima et essentialior diuisio et
distinctio illorum quae sunt in genere quantitatis sumitur per hoc quod
illud per quod respondetur ad interrogatiuum factum per 'quantum', large
accipiendo 'quantum', uel est expressiuum plurium, et sic est numerus, uel
est expressiuum unius compositi ex pluribus, et sic sumitur magnitudo, quae
diuiditur aliquo modo in lineam, superficiem et corpus. Et ita nec oratio
nec locus nec tempus continentur ibi in ista diuisione, sed magis sunt
passiones uel accidentia eorum.

Et isto modo diuidendi utitur Philosophus, V Metaphysicae, ubi enumerando
illa quae sunt quanta per se et primo, non ponit nisi numerum, lineam,
superficiem et corpus. Unde primo describens 'quantum' dicit sic: 'Quantum
uero dicitur quod est diuisibile in ea quae insunt, quorum utrumque aut
singulum, unum aliquid et hoc aliquid natum est esse'. Per primam
particulam scilicet 'diuisibile in ea quae insunt' excluduntur tempus et
oratio et motus, quia quodlibet istorum importat aliquid quod non est uel
importat aliquid quod est negatiue, et hoc saltem uel respectu alicuius uel
simpliciter. Iste est inodus loquendi Auselmi, De casu diaboli, qui est
multum necessarius in diuersis difficultatibus. Et propter hoc ista non
ponuntur primo quanta. Per secundam particulam possunt excludi omnia
accidentia et omnes formae et materiae, quia talia non sunt nata esse 'hoc
aliquid'. Sed tunc accipitur 'quantum' stricte, pro illo scilicet quod est
per se exsistelis, non innitens alteri nec tamquam pars nec tamquam
accidens alterius.

Et sic, secundum istam opinionem, sumendo 'quantum' stricte, sola
substantia composita ex materia et forma -- uel, secundum opinionem
Aristotelis, corpus caeleste -- est quantum. Et ideo Philosophis postea
enumerando illa quae sic dicuntur quanta, dicit sic: 'Multitudo igitur
quantum aliquid si numerabilis fuerit; magnitudo autem si mensurabilis
fuerit. Dicitur autem multitudo quoddam diuisibile potestate in non
continua; magnitudo autem quod in continua. Magnitudinis autem, quae quidem
ad unum continua, longitudo; quae autem ad duo, latitudo; quae autem ad
tria, profunditas. Horum autem pluralitas finita, numerus; sed longitudo,
linea; latitudo, superficies; profunditas, corpus'.

Ex quo patet quod ista quatuor, lineam, superficiem, corpus et numerum
praecise enumerat, et ita nec tempus nec orationem nec locum, propter
rationes prius positas.

Post praedicta sciendum est quod aliqua quae ponuntur in genere quantitatis
sunt illa per quae respondetur ad quaestionem factam per 'quantum', et sic
'bicubitum', 'tricubitum', 'duo', 'tria', et sic de consimilibus, sunt in
genere quantitatis. Alia dicuntur in genere quantitatis quia sunt communia
per se primo modo ad talia, et sic linea, superficies, corpus, numerus sunt
in genere quantitatis

[1.47. DE PROPRIETATIBUS QUANTITATIS]

Iuxta praedictam opinionem uidendum est de proprietatibus quantitatis.

Ponit autem Aristoteles tria esse propria quantitati. Quorum primum est
quod quantitati nihil est contrarium, sicut linea non est contraria
superficiei nec bicubitum contrariatur tricubito.

Sed ex ista proprietate euidenter uidetur haberi quod quantitas non est
substantia neque qualitas, quia si quantitas esset qualitas, cum qualitati
aliquid sit contrarium, quantitati etiam aliquid esset contrarium:

Ad hoc dicendum est -- quod dictum est prius -- istum terminum 'contraria'
multipliciter accipi posse. Verumtamen Philosophus in negando quantitati
aliquid esse contrarium accipit 'contrarium' pro termino aliquo importante
res contrarias aliis praecise, quae seilicet ideo dicuntur contrariae quia
non possunt simul in eodem exsistere sed successiue, et simul cum hoc
partibiliter adquiri possunt. Sic autem accipiendo 'contraria' manifestum
est quod nulla per se contenta in genere quantitatis tamquam de aliis
praedicabilia contrariantur, nam nullum est per contentum in illo genere
cuius quodlibet significatum uel consignificatum contrariatur et repugnat
significato uel consignificato alterius. Patet inductiue. Et ita
concederent sic opinantes quod haec est uera 'alicui quantitati aliquid
contrariatur', accipiendo 'contrariari' pro 'repugnare realiter inesse
eidem simul, quamuis non successiue'. Haec tamen est uera 'nulla contenta
in genere quantitatis per se contrariantur', accipiendo 'contrariari' illo
modo quo dictum est. Unde quamuis albedo et nigredo contrarientur, tamen
isti termini 'bicubitum', 'tricubitum' non contrariantur, nec isti 'duo',
'tria', nec isti 'linea' et 'superficies', et sic de aliis. Et ita albedo
tricubita contrariatur nigredini bicubitae, et ita quantitas una realiter
contrariatur quantitati alteri. Et tamen isti termini 'bicubitum',
'tricubitum' non contrariantur, quia 'bicubitum' significat albedinem eodem
modo quo significat nigredimem, quae tamen albedo contrariatur nigredini.

Breuiter igitur dicendum est quod intentio Aristotelis est quod haec est
uera 'quantitas contrariatur quantitati' si termini supponant personaliter
pro re extra. Haec tamen uera est 'nulli termini per se contenti in genere
quantitatis contrariantur sic quod semper important res contrarias'. Et
istam propositionem intelligit Aristoteles quando dicit quod quantitati
nihil est contrarium.

Secunda proprietas est quod quantitas non suseipit magis et minus, hoc est
nullum contentum sub genere quantitatis praedicatur de aliquo aliquando cum
hoc aduerbio 'magis', aliquando cum hoc aduerbio 'minus'. Sicut non dicitur
quod ista res est aliquando magis bicubita, aliquando minus bicubita, ad
modum quo dicimus quod hoc corpus aliquando est magis album, aliquando
minus album; nec etiam dicimus quod ista tria sunt magis tria quam illa,
sicut dicimus quod hoc est magis album quam illud.

Tertia proprietas est quod quantitas dicitur aequalis uel inaequalis alteri
quantitati, sicut unum corpus dicitur aequale uel inaequale
alteri. Similiter est de aliis.

Ex ista proprietate patet quod non est intentio Philosophi negare
qualitatem esse quantitatem, nec substantiam esse quantitatem, nam secundum
Philosophum haec proprietas est maxime propria quantitati, et per
consequens est conuertibilis cum quantitate. Igitur de quocumque dicitur
haec proprietas, de eodem dicitur quantitas. Sed haec est uera simpliciter,
quamuis non sit per se uera 'unum lignum est aequale alteri' et 'unum album
est aequale alteri' et 'una nigredo est aequalis alteri nigredini uel
albedini'. Igitur haec est simpliciter uera 'substantia est quantitas' et
similiter ista 'qualitas est quantitas', quamuis sit per accidens.

Nec ualet dicere quod non omne aequale uel inaequale est quantitas, quia
non est proprie proprium quantitati esse aequale uel inaequale, sed est
sibi proprie proprium quod secundum eam aliquid dicitur aequale uel
inaequale. Quia non dicit Philosophus quod secundum quantitatem aliquid
dicitur aequale uel inaequale, sed dicit quod hoc est proprie proprium
quantitati quod quantitas est aequalis uel inaequalis. Unde dicit sic:
'Proprium autem quantitatis maxime est quod aequale uel inaequale
dicitur. Singulum enim earum quae dictae sunt quantitatum aequale dicitur
et inaequale, ut corpus aequale uel inaequale dicitur, et numerus aequalis
uel inaequalis dicitur, dicitur tempus aequale uel inaequale; similiter et
in aliis singulis quae dicta sunt aequale uel inaequale dicitur'. Ex istis
uerbis apparet quod dicit ipsas quantitates esse aequales uel inaequales,
et non aliud secundum eas esse aequale uel inaequale.

Et ideo dicendum est quod sicut albedo et substantia est aequalis uel
inaequalis alteri, quamuis per accidens, ita substantia, secundum opinionem
Aristotelis; et similiter qualitas est quantitas, quamuis per accidens.

Nec istis obstat illud quod postea dicit Philosophus quod in aliis
praedicamentis non dicitur aliquid aequale uel inaequale, quia non tntendit
negare quin de contentis in aliis praedicamentis praedicetur 'aequale' uel
'inaequale', sed intendit dicere quod in aliis non dicitur per se aequale
uel inaequale sed per accidens tantum. Et hoc insinuat cum dicit: 'In
ceteris uero quae quantitates non sunt', supple, per se, 'non multum
uidetur aequale uel inaequale dici', quia de illis non per se, sed solum
per accidens aequale uel inaequale dicitur. Cum hoc tamem stat quod uere de
aliis dicitur aequale uel inaequale, et eodem modo quantitas praedicatur de
eisdem.

[1.48. QUALITER RESPONDENDUM EST SUSTINENDO QUANTITATEM
ESSE  ALIAM REM ABSOLUTAM, DISTINCTAM A SUESTANTIA ET
QUALITATE ET QUOMODO EXPONENDUS EST ARISTOTELES]

Secundum opinionem autem quae ponit quantitatem esse aliam rem absolutam a
substantia et qualitate, et quod punctus, linea et superficies et corpus
inter se realiter distinguuntur', aliter debet dici.

Unde secundum opinionem illam dimensiones sunt quaedam res informantes
substantiam et sustentantes qualitates corporales, ita quod substantia non
est dimensio sed est subiectum dimensionis; nec qualitas est dimensio sed
est subiectiue exsistens in dimensione. Et tunc quantitas uel habet partes
copulatas ad terminum communem uel non habet tales partes copulatas ad
terminum communem. Si detur primum, uel illae partes omnes sunt
permanentes: et tunc uel sunt extensae secundum longitudinem tantum, et sic
est linea; uel secundum longitudinem et latitudinem, et sic est
superficies; uel secundum longitudinem, latitudinem et profunditatem, et
sic est corpus.

Locus autem a multis ponitur esse idem realiter cum superficie.

Si autem non omnes partes sunt permanentes, sic est tempus. Si autem partes
non copulantur ad terminum communem, uel igitur illae partes sunt
permanentes, et tunc est numerus; uel non sunt permanentes, et tunc est
oratio. Et ita ista ponuntur in genere quantitatis: linea, superficies,
corpus, locus, tempus, numerus et oratio.

Punctus autem, instans et unitas non ponuntur in genere quantitatis per se
sed per reductionem.

Aliter autem diuiditur quantitas, quia quaedam est habens positionem, et
sic sunt istae species: linea, superficies, corpus et locus; quaedam autem
non habens positionem, et sic sunt istae species: tempus, numerus et
oratio.

Prima autem proprietas quantitatis est non habere contrarium, quia quamuis
qualitas exsistens subiectiue in quantitate habeat contrarium, ipsa tamen
quantitas non habet contrarium, sicut inductiue patet.

Secunda proprietas est quod quantitas non suscipit magis et minus, quia una
quantitas non est magis quantitas quam alia.

Tertia proprietas est quod secundum quantitatem aliquid dicitur aequale uel
inaequale, ita quod ipsa quantitas per se et primo est aequalis uel
inaequalis, et secundario et per accidens substantia sustentans quantitatem
et qualitas exsistens in quantitate subiectiue est aequalis uel inaequalis.

Et de quantitate ista sufficiant.

[1.49. DE PRAEDICAMENTO 'AD ALIQUID']

Tertium praedicamentum quod ponit Aristoteles uocatur 'ad aliquid' siue
relatio.

Et est primo sciendum quod sicut sunt opiniones contrariae de quantitate
ita sunt contrariae opiniones de 'ad aliquid' siue de relatione.

Quidam enim ponunt quod relatio non est aliqua res extra animam distincta
realiter et totaliter a re absoluta et a rebus absolutis. Et de ista
opinione reputo fuisse Aristotelem et alios philosophos sequentes eum.

Alii autem ponunt quod relatio est quaedam res quae non plus est res
absoluta quam homo est asinus, sed est distincta realiter et totaliter a re
absoluta et a rebus absolutis. Et de ista opinione sunt multi theologi,
quain etiam aliquando credidi fuisse opinionem Aristotelis, sed nunc mihi
uidetur quod opinio contraria sequitur ex principiis suis. Unde istam
materiam de relatiuis primo uolo prosequi secundum opinionem primam,
secundo secundum opinionem secundam.

Tractando autem istam materiam iuxta primam opinionem, primo ponam modum
ponendi et ostendam quod opinio illa est Aristotelis; secundo confirmabo
eam per aliquas rationes; tertio obiciam contra eam et respondebo illo modo
quo responderet Aristoteles, ut mihi uidetur; quarto prosequar de illis
quae in isto praedicamento ponuntur.

Est autem ista opinio quod praeter res absolutas, scilicet substantias et
qualitates nulla res est imaginabilis, nec in actu nec in
potentia. Verumtamen illas easdem res diuersa nomina diuersimode
significant. Quia aliqua nomina sic sua significata significant quod
absolute possunt de aliquo praedicari absque hoc quod addatur eis aliquis
casus obliquus, sicut aliquis est homo, quamuis non sit alicuius homo uel
alicui homo, et sic de aliis casibus obliquis. Aliqua autem nomina sic sua
significata significat quod de nullo uerificari possunt nisi uere et
conuenienter possit eis addi casus obliquis alterius dictionis, sicut
impossibile est quod aliquis sit pater nisi sit alicuius pater, et
impossibile est quod aliquis sit similis nisi alicui sit similis, ita quod
ista nomina 'pater', 'filius', 'causa', 'causatum', 'similis' et huiusmodi
de nullo possunt uere affiimari si significatiue sumantur nisi uere et
conuenienter possit eis addi respectu eiusdem aliquis casus obliquus. Et
omnia talia nomina uocantur nomina relatiua. Et secundum unam opinionem
omnis res pro qua potest tale nomen in propositione uera supponere est uera
relatio, ut sic 'relatio' non sit nomen secundae intentionis, nec secundae
impositionis, sed sit nomen primae intentionis, quia quando significatiue
sumitur pro re, quae non est signum, potest supponere, ut sic haec sit uera
'homo est relatio', 'Sortes est relatio', ex hoc ipso quod Sortes est
similis uel pater alterius.

Et quamuis secundum usum theologorum oporteat concedere quod aliqua res
extra animam, quae non est signum incomplexum alterius ex quo nata est
componi propositio, sit relatio, tamen puto quod Alistoteles nihil posuit
relatiuum nec 'ad aliquid' nec relationem nisi solum nomen ex quo nata est
propositio mentalis, uocalis uel scripta componi. Et ideo secundum
opinionem Alistotelis, ut aestimo, 'relatio' siue 'ad aliquid' siue etiam
'relatiuum' erat nomen secundae impositionis uel nomen secundae intentionis
et non nomen primae intentionis. Et ideo secundum suam opinionem non debet
concedi quod homo est relatio uel albedo est relatio, sed debet concedi
quod lioc nomen 'pater' est relatiuum, et non debet concedi quod iste homo
qui est pater est relatiuum.

Et quod ista sit opinio Aristotelis potest persuaderi. Primo, quia
Philosophus in Praedicamentis definiens 'ad aliquid' dicit quod 'ad aliquid
talia dicuntur quaecumque hoc ipsum quod sunt aliorum dicuntur, uel
quomodolibet aliter ad aliud'. Et exemplificat quomodo aliquid dicitur ad
aliud diuersimode, quia aliquid sub habitudine casus genitiui, aliquid sub
habitudine casus ablatiui uel datiui. Ex hoc arguo sic: nihil dicitur
alterius sub habitudine casus genitiui uel ad aliud sub alio casu nisi
nomen; sed omne ad aliquid dicitur ad aliud sub aliqua habitudine tali
casuali; igitur omne ad aliquid est nomen. Unde et omnes expositores dicunt
quod ad aliquid sub aliqua liabitudine casuali ad aliud dicitur; tale autem
quid nonnisi nominibus competere potest. Relinquitur igitur, secundum
Philosophum, quod 'ad aliquid' est nomen importans suum significatum, sic
quod non potest pro eo conuenienter supponere nisi possit sibi addi aliquis
casus obliquus.

Nec ualet dicere quod Philosophus istam definitionem relatiuorum
reprehendit uersus finem capitul, quia Philosophus ibidem non intendit quod
ista definitio ab aliquibus relatiuis remoueatur, sed dicit ibidem quod
ista deftnitio conuenit omnibus relatiuis, non tamen est conuertibilis, sed
est in plus, sicut patebit inferius. Et ita omne relatiuum est tale nomen
secundum eum, sicut patet per ipsum ibidem. Per quem etiam ibidem patet
quod substantias primas et secundas uocat nomina substantiarum, quia
aliquas substantias ponit quae dicuntur aliorum, sed illae res non dicuntur
aliorum sed nomina tantum, quamuis sint aliorum.

Item, Philosophus in Praedicamentis ponit quod omnia relatiua dicuntur ad
conuertentiam si conuenienter assignentur. Ubi etiam ponit quod ubi
deficiunt nobis nomina, licitum est fingere nomina ad quae alia relatiua
dicuntur. Ex istis arguo sic: nos non assignamus nisi nomina, sicut nec
utimtur nisi nominibus; cum igitur nos assignemus relatiua, ipsa nomina
erunt relatiua. Praeterea, secundum intentionem Philosophi, nos fingimus
relatiua ad quae dicuntur alia; sed non fingimud nisi nomina; igitur ipsa
nomina sunt relatiua.

Et si dicas quod secundum Philosophum non fingimus relatiua sed fingimus
nomina relatiuorum; unde dicit Philosophus: 'Aliquotiens et forte nomina
fingere necesse est, si non fuerit nomen impositum ad quod conuenienter
assignetur'. Igitur uidetur quod possumus fingere nomen relatiuum et non
ipsum relatiuum:

Sed istud non ualet ad intentionem Philosophi, quia ipse intendit quod
fingimus ipsum relatiuum. Quando enim non est nomen relatiuum impositum ad
significandum correspondens alteri correlatiuo, tunc licitum est fingere
nomen relatiuum. Unde dicit quod 'necesse est fingere si non fuerit nomen
impositum ad quod conuenienter assignetur', et per consequens ad nomen
fictum assignatur relatiuum; Sed non assignatur nisi ad relatiuum; igitur
ipsum nomen est relatiuum.

Hoc idem patet per eudem, ibidem, nam postquam exemplificauit quomodo
relatiua aliqua dicuntur ad conuertentiam, subdit: 'Similiter autem et in
aliis; sed casu aliquotiens differunt secundum locutionem'. Ex quo patet
quod dicit relatiua differre casu; sed sola nomina differunt casu; igitur
secundum eum sola nomina sunt relatiua.

Item, quod non ponat relationes esse alias res, potest persuaderi sic: si
relatio esset alia res, quandocumque adueniret alicui, illa res uere
haberet rem nouam in se, et per consequens uere mutaretur; quod est contra
eum, V Physicorum, ubi ponit relationem aduenire ipso nihil mutato.

Item, secundum Philosophum, V Metaphysicae, 'calefactiuum est ad
calefactibile'; igitur si relatio esset alia res in calefactiuo, esset
talis res ad illud calefactibile quod nihil est.

Item, tunc essent in eodem res infinitae actualiter. Probatio: nam ista res
est calefactiua illius ligni et etiam infinitorum, seilicet sol, secundum
Philosophum, quia sol calefacit infinita corpora; igitur cuiuslibet illorum
est modo calefactiuus. Si igitur relatio sit alia res, tot erunt res
actualiter exsistentes in sole quot erunt celefacta a sole. Sed sol
calefacit tnfinita, igitur infinitae res, quarum quaelibet secundum se tota
est distincta ab alia, modo sunt in sole. Quod est contra Philosophum, VI
Physicorum, negantem talia infinita esse in rerum natura.

Nec ualet dicere quod ad omnia illa calefactibilia est una relatio, et non
uariantur relationes secundum uariationem terminorum, quia eadem facilitate
dicetur quod respectu omnium non oportet ponere nec unam talem relationem,
sed sufficit quod sit una res quae potest appellari diuersis nominiibus,
uel eodem nomine, adiectis sibi diuersis casibus obliquis.

Similiter, qua ratione dicis quod respectu omnium eiusdem rationis sufficit
unica relatio, eadem ratione et aeque faciliter dicam ego quod respectu
quorumcumque, etiam specie et genere distinctorum, sufficit una relatio,
ita quod non oportet ponere tales relationes extra animam distinctas
specie.

Sic igitur mihi uidetur quod opinio Aristotelis fuit quod sola nomina suiit
ad aliquid uel relatiua. Et isti opinioni concordant multi grammatici,
ponentes ad aliquid uel relatiuum esse speciem nominis. Unde Priscianus, in
Maiori Volumine, libro III, cap. De nomine, enumerans multas species
nominis, inter alias enumerat 'ad aliquid', dicens: 'Ad aliquid dictum est
quod sine intellectu illius ad quod dictum est proferri non potest, ut
'filius', 'seruus'. Nam dicendo filium etiam patrem, et dicendo seruum
dominum quoque intelligo; quod si intereat, una interimit illud quod ab eo
intelligitur'. Eandem sententiam dicunt alii grammatici, sequentes
praedictum auctorem.

[1.50. QUOD RELATIO NON SIT ALIA RES A RE ABSOLUTA]

Pro ista opinione possunt nonnullae rationes adduci, siue concludant siue
non, ad praesens non curo.

Unde arguitur sic: si relatio esset res extra animam, distincta realiter a
re absoluta, sequeretur quod potentia materiae primae, qua potest recipere
formam, esset alia res a materia; consequens est falsum, quia tunc essent
in materia infinitae res, ex quo potest successiue infinitas formas
recipere.

Item, si esset talis alia res, quandocumque asinus inoueretur localiter hic
inferius, quodlibet corpus caeleste mutaretur et reciperet aliquam rem de
nouo in se, quia aliter distaret ab isto asino nunc quam prius, et si
distantia esset alia res, uere perderet unam rem et aliam de nouo
reciperet.

Item, tunc in isto corpore essent infinitae res. Probatio: quia a qualibet
parte alterius corporis distat realiter; sed partes alterius corporis sunt
infinitae; igitur in isto corpore sunt distantiae infinitae ad infinitas
partes alterius corporis.

Praeterea, istud lignum est duplum ad suam medietatem. Si igitur illa
dupleitas sit talis res alia ab isto duplo, eadem ratione relatio qua istud
ligbum excedit medietatem suae medietatis erit res alia existens in isto
ligno, et eadem ratione ad quamlibet medietatem cuiuseumque medietatis erit
alia res in isto ligno. Cum igitur in isto ligno sint tales partes eiusdem
proportionis infinitae, et non est eadem proportio istius totius ligni ad
quaseumque duas illarum partium, sequitur quod in isto ligno erunt
relationes infinitae, distinctae specie.

Si dicatur: illae partes illius ligni non sunt in actu sed in potentia, et
ideo relationes illae non sunt infinitae actu, contra: illae partes sunt in
rerum natura, quia aliter eiis componeretur ex non-ente; igitur relationes
correspondentes istis partibus sunt in rerum natura, et per consequens res
infinitae, distinctae specie, sunt in isto ligno.

Praeterea, hoc lignum realiter est duplum ad suam medietatem, igitur in
hoc ligiio est realiter et actualiter relatio dupleitatis ad suam
medietatem. Sed non plus est una pars in actu quam alia, quia omnes partes
sunt similes; igitur quaelibet alia pars est in actu, ita quod ad eam
potest esse relatio realis. Ergo ad quamlibet erit relatio realis et
actualis; et illae partes sunt infinitae; igitur in isto ligno sunt
infinitae relationes.

Praeterea, si aliqua relatio sit talis res, dupleitas erit talis res. Tunc
quaero: aut illa dupleitas a ad b est accidens diuisibile aut
indiuisibile. Non potest dici quod sit accidens indiuisibile: tum quia in
isto ligno nullum est accidens indiuisibile quod denominet totum illud
lignum; tum quia quaero de primo subiecto illius accidentis: aut est
diuisibile aut indiuisibile. Non indiuisibile, manifestum est. Igitur
oportet quod sit subiectum diuisibile; sed subiectum diuisibile non potest
esse primum subiectum accidentis indiuisibilis; igitur illud accidens non
est indiuisibile.

Nec potest dici quod est accidens diuisibile et extensum, quia quaero de
partibus illius accidentis: aut sunt similes aut dissimiles. Si similes,
igitur conueniunt in nomine et definitione totius, et per consequens
quaelibet pars dupleitatis erit dupleitas; et per consequens quaelibet pars
erit dupla ad illud ad quod totum est duplum, quod est absurdum. Si sint
partes dissimiles, igitur distinguuntur specie, et per consequens si
componant unam rem, oportet quod una illarum rerum sit actus et alia se
potentia, et per consequens dupleitas componeretur ex actu et
potentia. Similiter, si una pars esset actus et alia potentia, et actus et
potentia quando faciunt unum non distant situaliter, oporteret quod illae
partes non distarent situaliter, et per consequens non constituerent unum
extensum nisi ponantur aliae partes praeter illas.

Item, pro ista opinione potest argui theologice: omnem rem quam potest Deus
facere mediante causa secunda efficiente potest per se facere sine omni
causa secunda efficiente. Cum igitur in isto efficiente ponatur quidam
talis respectus efficientiae causatus a Deo mediante causa secunda, poterit
Deus illum respectum facere sine hoc quod aliqua causa secunda efficiat
simul cum Deo. Ponatur igitur in esse, si sit possibile. Quo posito probo
quod positum sit impossibile: quia si Deus efficit istum respectum in isto,
igitur illud est efficiens, quia tunc sicut in quocumque est albedo illud
est album, ita in quo erit ille respectus efficientiae illud erit
efficiens. Sed si illud est efficiens, et non est efficiens nisi respectus,
igitur non solus Deus efficit istum respectum. Et ita ex posito sequitur
suum oppositum, et per consequens non est possibile.

Praeterea, omnem rem quam Deus conseruat sine alia re, potuit uel potest
producere de nouo etsi illa alia res non sit nec unquam fuerit. Si ergo
paternitas qua pater refertur ad filium sit alia res a patre et filio, et
Deus eam conseruat sine generatione, quia illa praeterita est, igitur
potest uel potuit Deus istam paternitatem de nouo producere etsi numquam
fuisset illa generatio, et per consequens poterit aliquis pater esse illius
quem non genuit.

Item, ponatur quod Deus creet de nihilo unum hominem, post quem creet alios
homines, et postea alii generentur. Quo posito arguo sic: qualis res et in
aliquo istorum hominum potest Deus de sua potentia absoluta facere talem
rem in isto homine; sed filiatio est in uno illorum, hominum; igitur potest
Deus facere talem filiationem in isto. Et per consequens, isto posito, iste
erit filius, et nonnisi hominis. Et non est aliquis alius homo ab isto nisi
iunior eo, per causum; igitur iste homo erit filius hominis iunioris se,
quod contradictionem uidetur includere.

Aliae rationes innumerae possent adduci pro ista opinione, quas causa
breuitatis omitto.

[1.51. DE OBIECTIONIBUS QUAE POSSENT FIERI CONTRA PRAEDICTA]

Et quod haec non sit opinio Aristotelis, fortasse quis obiciet

Primo quidem ex dictis in Categoriis, tibi enumerans praedicamenta dicit:
'Eorum quae secundum nullam complexionem dicuntur singulum aut significat
substantiam aut quantitatem aut qualitatem', et sic de aliis. Ex quo
uidetur intendere distinctas res distinctis generibus importari, et ita cum
relatio sit unum decem generum, importabit rem aliam ab his quae per alia
genera importantur.

Praeterea, in eodem dicit: 'Ad aliquid sunt quaecumque hoc ipsum quod sunt
aliorum dicuntur'. Per quod excluduntur substantiae, quae licet sint
aliorum, non tamen sunt ad aliquid. Hoc autem non uidetur uerum de terminis
nec de rebus extra quas absolutas dicunt. Relinquitur igitur esse aliquid
aliud ab his cui competat esse ad aliquid.

Adhuc, quomodo uera erunt quae Aristoteles ibidem docet de relatiuis, ut
quod contrarietas inest in relatione, et quod relatio suscipit magis et
minus, et quod relatiua sunt simul natura? De terminis enim et rebus
absolutis, ut uidetur, uerificari non possunt.

Hoc etiam persuaderi uidetur rationibus ex principiis Aristotelis deductis:
'Impossibile enim est idem simul esse et non esse'; sed absoluta sunt
relatione transeunte; necesse est igitur ea esse distincta.

Ulterius, passio realiter differt a subiecto, cum realiter demonstretur de
eo; et idem non demonstratur realiter de se ipso. Aequale autem et
inaequale, et nonnulla relatiua, sunt passiones, cum sit proprium
quantitati aequale uel inaequale dici, et qualitati simile uel dissimile,
ut docet Aristoteles in Praedicamentis. Igitur etc.

Item, quod est principium operationis realis necesse est esse
reale. Relatio autem uidetur esse huiusmodi: aliqua namque aliter et aliter
proportionata et ordinata faciunt delectationmn, quam non facerent
indeterminata proportione, uel ordine circumseripto.

Amplius, quomodo saluabitur distinctio decem praedicamentorum, quorum
septem ponuntur relatiua; et distinctio entis creati in absolutum et
respectiuum; aut entis extra animam in decem categorias? Quomodo etiam
consueta et communes locutiones stare poterunt, ut quod pater patemitate
est pater; et filius filiatione est filius; et similis similitudine est
similis, non enim nihilo est similis; aut quod relatio est accidens, et his
similia?

Impossibile quoque uidetur sine respectu unionis astruere quem ad modum
uniatur forma materiae, pars parti in continuo, accidens suo subiecto et
spiritus naturae corporeae. Unionem namque spirituum ad naturas corporeas
non solum Lex Christiana sed et omnis natio, ritus et secta fatetur; et
lioc ipsum apud magos, pythones et ceteros superstitionum huiusmodi
sectatores familiarissimum est.

Si praedicta etiam opinio esset uera tunc idem esset in diuersis
praedicamentis, quod Aristoteles non recipit, ut uidetur, cum apud eum
propositio negatiua in qua unum praedicamentum negatur ab alio sit
immediata.

Ex his forsan putabit aliquis Philosophum aliter esse opinatum quam
superius ostensum est. Sed diligenter consideranti non debet propter has
rationes uideri ambiguum Aristotelem talia entia extra animam nullatenus
posuisse.

Quod enim primo inducitur non arguit distinctionem rerum correspondentem
illis distinctis inconiplexis, sicut nec arguitur distinctio rerum in Deo
ex hoc quod dicimus nominum diuinorum alia significare iustitiam, alia
sapientiam, alia bonitatem, alia potentiam, et sic de aliis; uel in equo ex
hoc quod dicimus nomtnum de equo dictorum aliqua significare equi
substantiam, aliqua mobilitatem, aliqua corruptibilitatem, et sic de
aliis. Sed est sensus talium locutionutm quod terminorum de Deo dictorum
quidam important quod Deus iustus est, quidam quod sapiens, quidam quod
bonus, et sic de aliis; et quod terminorum de equo dictorum quidam
significant quid equus sit, quidam quod mobilis, quidam quod corruptibilis,
et sic de aliis. Eodem modo in proposito: 'Singulum incomplexorum aut
significat substatitiam, aut quantitatem etc.', sensus est quod quidam
terminorum significant quid res est, quidam qualis est, quidam quanta est,
quidam ad quid est, puta cui similis uel aequalis, quidam quid agit, quidam
quid patitur etc.

Manifestius igitur Aristoteles expressit naturam praedicamentorum V
Metaphysicae, dicens: 'Quoniam igitur praedicamentorum alia quid est
significant, alia quale, alia quantum, alia ad aliquid' etc. Est ergo mens
Aristotelis non qui termini quas res significent, sed intendit ostendere
quomodo aliqui termini sunt absoluti, aliqui connotatiui, aliqui relatiui,
sicut alibi sufficienter declaratum est.

Eodem modo ad aliud dicendum est quod secundum mentem Aristotelis ipsi
termini proprie dicuntur ad aliquid seu relatiui 'qui hoc ipsum quod sunt
aliorum dicuntur', hoc est ex hoc quod sunt tales termini sic significantes
aliquid, aliud dant intelligere, ita quod nulla propositio in qua
praedicatur talis terminus de aliquo potest sciri nisi sciatur determinate
illud quod dat intelligere. Et propterea tales termini 'caput', 'ala',
'manus' et huiusmodi non sunt ad aliquid: quocumque enim horum uiso potest
sciri quid tale sit, puta 'caput', 'ala', 'manus', quamuis ignoretur cuius
sit.

Quo modo autem sit in relatione contrarietas: considerandum est quod
contraria quandoque dicuntur quorum unum non compatitur secum aliud
realiter, ita quod ad utrumque potest esse motus proprie, sicut albedo et
nigredo sunt contraria. Quandoque uero dicuntur contraria termini qui non
possunt simul de eodem respectu eiusdem uerificari. Et hoc modo
contrarietas est in terminis relatiuis, ut 'simile' et 'dissimile',
'aequale' et 'inaequale' contraria sunt, cum de eodem respectu eiusdem
uerificari non possint. 'Suscipere quoque magis et minus' sumitur
aliquotiens pro uera additione rei ad rem, sicut albedo uel lux suscipit
magis et minus; quandoque in praedicatione, puta cum aliquod nomen recipit
comparationem, et sic relatio suscipit magis et minus, quod tamen non
semper contingit propter additionem rei ad rem sed plerumque propter solam
ablationem, sicut inaequale fit magis aequale propter ablationem partis
suae. Unde sicut contingit aliquando aliquid denominari nomine relatiuo
propter mutationem in altero solum, ita contingit 'magis et minus' sic
denominari propter solam mutationem in altero uel ablationem in se ipso seu
augmentationem alicuius absoltiti in se ipso.

Similiter etiam relatiua dicuntur simul natura, non quia sint aliquae res
quarum una necessario exigat aliam et e conuerso, sed ex hoc quod si esse
exsistere praedicatur de uno significatiue accepto, necessario
uerificabitur de alio, eodem modo sumpto. Sequitur enim 'duplum est, ergo
dimidium est' et e conuerso.

Ad aliud dicendum faciliter, concedendo conclusionem quod absoluta realiter
distinguuntur a relationibus, quia relationes dicuntur termini relatiui,
qui realiter distinguuntur a rebus extra. Saepe tamen hic modus arguendi
decipit imperitos, ut cogat ad pluralitatem. rerum, quas in rei ueritate
ponere non oportet; ut 'creatio est, conseruatio non est, igitur creatio
distinguitur a conseruatione'. Sed quando talis modus arguendi teneat, in
sequentibus apparebit.

Si dicas quod album realiter de non-simili fit simile, circumseripto omni
termino, ergo aliquid habet quod non habuit, dico quod album de non-simili
fit realiter simile per hoc solum quod fit unum aliud album et non per
aduentum cuiuseumque nouae rei in ipso. Quemadmodum enim Deus de non
creante fit creans et columna de nondextera fit dextera sine quacumque re
noua recepta in eis, sic in proposito existimandum est.

Quod uero inducitur de passione et suo subiecto, faciliter soluitur
praecognito quid est passio demonstrabilis: quae non est aliquid realiter
exsistens extra in subiecto, sed est quoddam praedicabile per se secundo
modo de subiecto, natum supponere pro eodem pro quo subiectum supponit. Et
hoc modo 'simile' uel 'dissimile', 'aequale' uel 'inaequale' dicuntur
passiones qualitatis uel quantitatis.

Ex hoc etiam quod experimur diuersos effectus causari per hoc quod aliqua
aliter et aliter disponuntur et ordinantur non est putandum relationem,
quam significant, esse causam illorum, sed absoluta potius quae sic et
aliter proportionantur. Sicut enim causa nunc potest aliquid causare quod
non prius fuit ex hoc solo quod est approximata passo, et non propter
additionem cuiuseumque nouae rei, sic et in musicis et picturis aliqua
diuersimode proportionata causant delectationem quam aliter non causarent.

Quod uero consequenter additur de distinctione praedicamentorum, quibusdam
facit difficultatem. Et iam dixit Auicenna illam esse famosam tantum, et
ideo nemo cogitur eam sine efficaci probatione tenere. Peripateticorum
uero, dictis Aristotelis inhaerentes, habent aliter dicere, uidelicet quod
distinctio praedicamentorum non sumitur ex distinctione rerum quas
important sed potius ex distinctione interrogatorum de indiuiduo
substantiae, ut docet Auerroes VII Metaphysicae. Non enim putandum est
decem genera esse res extra animam, aut significare decem res quarum nulla
significatur nisi per unum illorum, sed doctrina Peripateticorum astruit
decem genera fore decem terminos easdem res aliter et aliter
importantes. Quemadmodum enim octo partes orationis possunt esse distinctae
et tamen significare idem, ut 'album', 'albescens', 'albescere', 'albe',
sic cum distinctione praedicamentorum potest stare identitas rerum quas
important.

Similiter distinctio entis per absolutum et respectiuum non est entis in
quantum ens sed terminorum, sicut distinctio per abstractum et concretum,
per proprium et appellatiuum, per adiectiuum et substantiuum, cum nulla res
proprie dicatur absoluta uel respectiua. Quare enim diceretur absoluta? Aut
quia distinguitur a quolibet alio: et tunc relatio, quam moderni ponunt
extra, esset absoluta, cum ponant eam distingui realiter a quolibet
alio. Aut quia non coexigit aliquid aliud seu iion dependet ad aliquid
aliud: et sic nullum accidens esset absolutum, nec forma substantialis, nec
aliqua creatura; horutn enim quodlibet alio indiget et ab alio dependet ut
sit. Aut dicitur absoluta quia potest per se intelligi, non requirens
terminum suae cognitionis: et tunc materia et omnia accidentia et diuinitas
non essent absoluta, si secundum opinionem mulutorum nec materia sine forma
nec accidens sine subiecto nec deitas sine personis potest intelligi. Vel
si haec dixeris posse per se intelligi, nulla omnino remanet ratio quin
etiam illa forma respectiua possit per se intelligi.

Et quod additur de diuisione entis extra animam, patet euidenter litteram
VI Metaphysicae intuenti quod illa non est diuisio rerum extra sed
terminorum, sicut et illa quae ponuntur in. Praedicamentis et V
Metaphysicae Tum quia dicit compositionem et diuisionem aliud esse ab his
quae mens copulat et diuidit; tum quia postremo subiungit quod 'ens dicitur
multipliciter, sicut dictum est in his quae de quotiens. Hoc enim
significat quid est, hoc autem quale aut quantum' etc. Constat autem quod
haec non possunt competere rebus sed terminis, quorum proprie est
compositio, diuisio et significatio.

Quae uero consueta sunt dici de relationibus, multa impropria, nonnulla
falsa et fabulosa esse constat, sicut latissime patet perscrutanti uolumina
de his edita a modernis, licet eorum aliqua uerum habeant intellectum, ut
quod pater paternitate est poter et filius filiatione est filius et similis
similitudine est similis, et his similia. In quibus locutionibus non
oportet fingere rem aliquam per quam pater sit pater et filius sit filius
et similis sit similas. Nec oportet multiplicare res in talibus
lucutionibus 'columna est dextera dexteritate', 'Deus est creans creatione,
bonus bonitate, iustus iustitia, potens potentia', 'accidetis inhaeret
inhaerentia', 'subiectum subicitur subiectione', 'aptum est aptum
aptitudine', 'chimaera est nihil nihilitate', 'caecus est caecus
caecitate', 'corpus est mobile mobilitate', et sic de aliis innumeris.

Explicite igitur et absque ambiguitate loquendo quaelibet harum
propositionum resoluenda est in duas, utendo deseriptione Ioco nominis, ut:
Pater est pater patrnitate, id est pater est pater quia genuit filium;
filius est filius filiatione, id est filius est filius quia genitus est;
similis est similis similitudine, id est similis est similis quia habet
qualitatem eiusdem speciei cum alio. Et sic de aliis.

Si uero hic modus ponendi displiceat, possunt aliter saluari huiusmodi
locutiones absque rerum multiplicatione, ponendo quod abstractum et
concretum, puta pater et paternitas, filius et filiatio, similis et
similitudo idem significant. Et tunc erit sensus: pater est pater
paternitate, id est se ipso, sicut Deus est creator creatione actiua, id
est se ipso, quia creatio actiua non dicit rem additani Deo; et Deus est
bonus bonitate, id est se ipso, cum eius bonitas non sit aliud quam ipse.

Qualiter etiam concedendum est relationem esse accidens, docet Anselmus,
Monologion, cap. 25. Non enim dicitur accidens quia sit forma realiter
informans substantiam de qua dicitur, sicut albedo, sed quia est quoddam
praedicabile de aliquo contingenter, quod potest successiue affirmari et
negari propter transmutationem illius de quo dicitur uel alterius, ut
aequalitas et similitudo, doimnus, creator etc.

Nec illud quod subiungitur de materia et forma, subiecto et acci dente,
toto et partibus, et spiritibus unitis corporibus concludit renm relatiuam
mediam inter illa unita. Eadem enim quaestio remaneret de illa re media:
quomodo facit unum cum eo in quo poneretur? Aut enim se ipsa, et eadem
ratione standum fuit ni primis unibilibus; aut alia unione, et tunc
procedetur in infinitum. Ponatur enim illa res media per quamcumque
potentiam separata ab unibilibus, deinde uniatur illis sicut accidens suo
subiecto: quomodo de non unita fiet unita? An per aliam rem mediam? Et
redit pristina difficultas.

Ideo dicendum est breuiter sicut docet Aristoteles, VIII Metaphysicae, ubi
quaerens quomodo materia et forma faciunt unum, reddit causam dicens quod
illud est actus et illud potentia, quia horum quodlibet suo modo est alteri
unibile, quia unum est actus et aliud potentia aut utrumque actus et
potentia. Non quidem semper actus informans sed quandoque informans,
quandoque mouens, quandoque regens et gubernans. Et aliis modis.

Ex dictis quoque manifestum est quod nulluin est inconueniens apud
Aristotelem eandem rem per diuersa praedicamenta importari, cum ponat
scibile et scientiam, sensibile et sensum in praedicamento relationis et in
aliis praedicamentis.

Nec obstat quod dicit immediatam propositionem in qua unum praedicamentum
remouetur ab alio, quia hoc non est propter diuersitatem rerum quas
important, sed quia unum non praedicatur de alio praedicatione directa et
primo modo dicendi per se sed per accidens. Exemplum: eadem res importatur
per creationem et conseruationem, et tamen unum uere negatur ab alio. Sic
et hic.

Sic igitur Aristoteles opinatus est de relatiuis quaemadmodum dictum est.

Opinio uero contraria duplicem uidetur habere radicem. Una quidem radix est
quia nonnulli nimis innituntur proprietati sermonis uulgatae philosophiae,
quae multis praebuit occasionem erroris. Tum quia defectuose translata; tum
quia propter obscuritatem Graeci sermonis in Latinum translati male
intelligitur et peruersus inde quandoque intellectus elicitur; tum quia
dicta auctorum falso saepissime allegantur, cuin tamen etiam ueraciter
allegatis fidem non expediat adhibere multorum errorum labe respersis.

Secunda radix est multiplicare entia secundum multitudinem terminorum, et
quod quilibet terminus habet quid rei; quod tanien abusiuum est et a
ueritate maxime abducens. Non enim quaerendum est in omnibus terminis quid
rei sed tantum quid nominis in multis, quales sunt omnes termini relatiui
et nonnulli alii, quorum quilibet aequiualet in significando longae
orationi. Et ideo propositiones in quibus ponuntur resoluendae sunt et
exponendae, utendo aliquotiens descriptione loco nominis, quia uoces et
conceptus decipiunt.

[1.52. DE ILLIS QUAE SECUNDUM ISTAM OPINIONEM PONUNTUR
ESSE IN GENERE RELATIONIS VEL AD ALIQUID]

Ista opinione sic declarata, quae mihi uidetur fuisse Aristoteles, uidendum
est secundum istam opinionem de illis quae ista opinio ponit esse in genere
relationis.

Et est primo sciendum quod secundum istam opinionem, sicut dictum est,
nihil est in genere relationis nisi nomen, et hoc uel mentale uel uocale
uel scriptum; et hoc nonnisi nomen illud cui potest conuenienter addi in
propositione casus obliquus.

Sed sciendum est quod talia nomina quibus conuenienter potest addi casus
obliquus sunt in duplici differentia. Quaedam enim sunt quibus semper,
quandocumque uere praedicantur de aliquo, conuenienter addi potest sibi
solum suum abstractum, quod est abstractum primo modo abstractorum, de quo
modo dictum est prius. Sicut est de talibus nominibus concretis 'album',
'calidum', 'dulce', 'animatum', nam nihil est album nisi sit album
albedine, nec aliquid est calidum nisi calore sit calidum, et sic de
aliis. Sed talia, quamuis ponantur connotatiua, non tamen dicuntur
relatiua.

Alia nomina sulit quae non possunt de aliquo uerificari nisi conuenienter
et uere possint addi eis nomina, non abstracta eorum, sed alii casus
obliqui qui non sunt eorum abstracta, cuiusmodi sunt talia nomina
'dominus', 'seruus', 'pater' et 'filius', et sic de aliis. Nullus enim est
pater nisi sit alicuius pater, nec aliquis est similis nisi sit alicui
similis. Et ista uocantur relatiua 'secundum esse', quia scilicet
impossibile est quod uerificentur de aliquo nisi tunc eis conuenienter
possit addi casus obliquus. Et de istis relatiuis, quando sunt talia quod
contingenter praedicantur de aliquo et contingenter uerificantur de illis
de quibus praedicantur posita constantia subiecti, impossibile est scire
ipsum uerificari de aliquo nisi sciatur determinate ad quid dicittir, sicut
impossibile est scire aliquem esse seruuni nisi sciatur cuius est seruus,
et impossibile est scire aliquem esse similem nisi sciatur cui est
similis. Et de istis intelligit Philosophus quando dicit in Praedicamentis
quod qui scit determinate unum relatiuorum, scit determinate reliquum. Si
autem tale relatiuum sic uerificetur de aliquo quod non potest non
uerificari de ipso posita constantia subiecti, tunc non oportet quod qui
determinate scit unum relatiuorum quod determinate sciat reliquum.

Alia autem nomina sunt quibus quandoque addi potest casus obliquus, hoc
tamen non semper requiritur. Unde quandoque quidem uere contingit dicere
quod iste asinus est asinus Sortis, et quod est asinus alicuius. Quandoque
autem quamuis haec sit uera 'iste asinus est asinus', haec tamen est falsa
'iste asinus est asinus alicuius'. Et ista possunt uocari 'relatiua
secundum dici', hoc est aliquando possunt dici aliorum uel sub aliqua alia
habitudine casuali. Hoc tamen non requiritur, ideo non sunt per se in
genere relationis. Talia nomina sunt 'manus', 'caput' et huiusmodi. Unde
ista manus aliquando est manus hominis aliquando non est manus hominis,
quando scilicet est abscisa; quod si tunc non uocetur manus, hoc nomen
'manus' uere erit in genere relationis, et sic de consimilibus.

Sic igitur omne nomen quod de nullo significatiue sumptum potest uerificart
nisi uere et conuenienter possit sibi addi aliquis casus obliquus alicuius
alterius dictionis quam sui abstracti, est in genere relationis. Et ista
possunt uocari 'relatiua secundum esse', alia autem possunt uocari
'relatiua secundum dici', quia aliquando conuenienter additur eis casus
obliquus aliquando non.

Verumtamen istis uocabulis 'relatiua secundum esse' et 'relatiua secundum
dici' philosophi non utuntur, sicut nec utuntur aliis uerbis quibus
magistri communiter nunc utuntur, scilicet 'relatione reali' et 'relatione
rationis'. Unde talis distinctio a Philosopho numquam inuenitur, et ideo
secundum eum ita uere et realiter sunt ista relatiua 'causa', 'dominus' et
huiusmodi sicut quaecumque alia. Unde semper uel frequenter exemplificat de
domino, et hoc quia non potest esse dominus nisi sit alicuius serui
dominus. Et ideo apud Aristotslem nulla erat talis distinctio inter
relationem realem et relationem rationis; distinguit tamen diuersos modos
relatiuorum V Metaphysicae, de quibus modo non est tractandum. Sed sufficat
nunc scire quod [secundum] Aristotelem omne nomen uel habens uim nominis,
cuiusmodi est participium, quod de nullo significatiue sumptum potest
uerificari nisi uere et conuenienter contingat sibi addere et adiungere
casum obliquum alterius dictionis quam sui abstracti, est uere ad aliquid
et in praedicamento relationis, siue significet substantiam praecise siue
qualitatem siue utrumque siue etiam connotet aliquid aliud in actu siue in
potentia, siue affirmatiue siue negatiue siue qualitercumque. Et ideo omnia
talia 'dominus-seruus', 'signum-significatum' 'causa-causatum',
'efficienseffectus', 'actiuum-passiuum', 'producens-productum',
'agens-patients', 'calefaciens-calefactum' et omnia talia in praedicamento
relationis sunt collocanda.

Ex quo sequitur ulterius quod quandoque uerba sunt in genere actionis uel
passionis uel in aliquo alio praedicamento et tamen participia et nomina
uerbalia correspondentia eis sunt in praedicamento relationis, secundum
principia Aristotelis.

Et quod haec sit intentio sua satis insinuat V Metaphysicae, cap. De ad
aliquid, ubi enumerans modos relatiuorum dicit: "Alia", scilicet dicuntur
relatiua, "ut calefactiuum ad calefactibile et sectiuum ad secabile et
omne actiuum ad passiuum". Et postea sequitur: "Actiua uero et passiua
secundum potentiam actiuam et passiuam sunt, et actiones potentiarum: ut
calefactiuum ad calefactibile, quia potest; et iterum calefaciens ad id
quod calefit, et secans ad id quod secatur, tamquam agentia". Ecce quod
calefaciens potest esse de secundo modo relatiuorum.

Unde puto quod apud Aristotelem omnia nomina et participia, quae non
possunt de aliquo uerificari nisi conuenienter possit eis addi casus
obliquus, correspondentia secundum significationem uerbis actiuis et
passiuis, quae non tantum secundum uocem et formam uerborum sunt actiua et
passiua sed uere significant quod aliquid realiter agit et aliquid realiter
patitur, uel quod aliquid uere facit et aliquid uere fit, sunt relatiua de
secundo modo, cuiusmodi sunt 'agens' et 'patiens',
'calefaciens-calefactum', 'creans-creatum', 'actiuum-passiuum' et
huiusmodi.

Quod etiam Aristoteles ponat nomina uel participia in genere relationis et
uerba correspondentia eis in aliis praedicamentis, patet per eundem in
Praedicamentis, cap. De ad aliquid, ubi dicit sic: "Similiter autem
accubitus et statio et sessio positiones quaedam, positio uero ad aliquid;
iacere uero uel stare uel sedere ipsa quidem positiones non sunt, sed
denominatiue ab his quae dictae sunt positionibus nominantur".

Ex quo patet quod stare non est in genere relationis, sed tamen statio est
in genere relationis, quia si sit statio, alicuius est statio. Tamen
ultimate oportet resoluere talem propositionem in talem 'partes talis
corporis sunt sic distantes', et in tali resolutione habebitur expresse
aliquod nomen uel participium quod de nullo uerificari potest nisi sibi
conuenienter possit adiungi casus obliquus.

[1.53. DE PROPRIETATIBUS RELATIVORUM]

Viso quid Aristoteles sensit de relatiuis uidendum est de proprietatibus
quas attribuit eis'.

Et est prima proprietas quod aliquibus relatiuis inest contrarietas, non
tamen omnibus. Quod aliquibus insit contrarietas patet, nam uirtus et
uitium sunt relatiua et tamen sunt contraria.

Sciendum quod 'contraria relatiua' uocantur hic illa quae non possunt simul
eidem competere per praedicationem, sed cuicumque competit unum, eidem
potest successiue competere aliud. Et isto modo 'pater' et 'filius' non
sunt contraria, quia idem potest simul esse pater et filius, quamuis non
respectu eiusdem. Sic etiam nihil contrariatur triplo, quia cuicumque
competit triplum, eidem uel potest simul alia relatio competere uel
numquam.

Secunda proprietas relatiuorum est quod suscipiunt magis et minus, quamuis
non omnia, nam aliqua sumpta cum istis aduerbiis 'magis' et 'minus' possunt
de aliquo praedicari successiue, sicut aliquid est primo magis simile
alicui et postea minus simile uel e conuerso. Sed hoc non est possibile de
triplo nec de duplo nec de aequali, et sic de multis aliis.

Tertia proprietas est quod omnia relatiua dicuntur ad conuertentiam, hoc
est cuicumque relatiuo potest addi casus obliquus sui correlatiui, nisi
contingat quod nomina nobis deficiant, et tunc licitum est fingere nomen,
et tunc recto illius potest conuenienter addi obliquus alterius; et
obliquus illius potest conuenienter addi recto alterius. Sicut si iste sit
dominus, oportet quod sit serui dominus; et si sit similis, oportet quod
sit simili similis. Similiter si 'ala' sit relatiuum, ita quod non sit
possibile quod aliquid sit ala nisi sit alicuius ala, tunc licitum est
fingere nomen sibi correspondens ad quod dicatur secundum conuertentiam ut
dicatur quod est ala alati, et e conuerso quod alatum est ala alatum. Et
sic de omnibus aliis.

Sciendum est tamen quod aliquando idem nomen ponitur in recto et in
obliquo. Et ista uocantur relatiua similium nominum siue relationes
aequiparantiae, sicut 'omne simile est simili simile' et 'omne aequale est
aequali aequale' et sic de multis, ubi idem nomen ponitur in recto et in
obliquo. Quandoque autem aliud nomen ponitur in recto et in obliquo, sicut
si sit pater, est filii pater, et non oportet quod sit patris pater; et si
est seruus, est domini seruus, et non oportet quod sit serui seruus. Et
ista uocantur relatiua dissimilium nominum siue relatiua
disquiparantiae. Hoc tamen generale est quod semper licitum est addere
obliquum recto illius relatiui, secundum Damascenum Logica sua, cap.29.

Quarta proprietas relatiuorum est quod relatiua sunt simul natura. Quae est
sic intelligenda quod esse exsistere non potest uerificari de uno nisi
uerificetur de reliquo, si propositio formetur. Sicut si haec sit uera
'duplum est', haec erit uera 'dimidium est'; et si haec sit uera 'pater
est', haec erit uera 'filius est' et e conuerso.

Et eodem modo intelligendum est quando dicitur quod 'relatiua perempta se
perimunt', hoc est si negatiua sit uera in qua esse negatur ab uno illorum,
alia negatiua erit uera in qua negatur esse a reliquo. Sicut si haec sit
uera 'pater non est', haec erit uera 'filius non est', et e conuerso.

Et est sciendum quod istae regulae non sunt generales, secundum Philosophum
in Praedicamentis, nam probat ibidem ex intentione quod ista proprietas non
conuenit omnibus relatiuis, sicut probat de scientia et scibili et sensu et
sensibili. Et quamuis non probet de aliis, nec de aliis exemplificet, tamen
in multis aliis capit instantiam sicut in illis. Nam 'calefactiuum' et
'calefactibile' sunt correlatiua, et tamen non sequitur 'calefactiuum est,
igitur calefactibile est', nec e conuerso. Similiter non sequitur
'dealbabile non est, ergo dealbatiuum non est'. Et ita in multis capit
instantiam.

[1.54. DE RELATIVIS: QUOMODO DICENDUM EST SECUNDUM
TENENTES CONTRARIAM OPINIONEM, SCILICET QUOD EST
QUAEDAM RES DISTINCTA A RE ABSOLUTA]

Hactenus dictum est de relatiuis secundum opinionem quae mihi uidetur
Aristotelis esse; nunc dicendum est de relatiuis secundum opinionem
contrariam praecedenti.

Unde ponit illa opinio quod quaelibet relatio est res distincta realiter a
suo fundamento, ita quod ponit quod similitudo qua Sortes albus est similis
Platoni albo est quaedam res realiter et totaliter distincta a Sorte et ab
albedine quae fundat istam similitudinem. Et consimiliter est de
paternitate et filiatione et omnibus aliis quae ponuntur in genere
relationis. Unde quamuis istud uocabulum 'fundamentum relationis' non sit
uerbum philosophicum, secundum philosophiam Aristotelis, tamen dicunt quod
quaelibet relatio habet fundamentum et terminum, a quorum utroque realiter
distinguitur.

Et quod relatio sit alia res, probatur multipliciter. Primo, quia
distinctum praedicamentum res distinctas significat; relatio autem est
distinctum praedicamentum; ergo etc.

Item, albedo potest manere sine similitudine; igitur albedo non est
similitudo.

Item, si relatio esset eadem cum suo fundamento, sicut fundamenta sunt in
diuersis praedicamentis, scilicet substantia, qualitas et quantitas, ita
relationes aliquae essent in praedicamento substatitiae, aliquae in
praedicamento qualitatis, aliquae in praedicamento quantitatis; et ita
relatio non esset distinctum praedicamentum.

Item, per idem fundamentum Sortes albus est similis Platoni albo et
dissimilis Ciceroni nigro; si igitur relatio esset eadem cum suo
fundamento, similitudo et dissimilitudo essent eadem res, et per consequens
non essent distinctae relationes.

Item, si relatio esset eadem cum suo fundamento, et ad fundamentum est
motus, sicut ad albedinem est motus, igitur ad relationem esset motus; quod
est contra Philiosophum, V Physicorum.

Item, unitas uniuersi consistit in ordine partium; si ergo relatio non est
alia res, ille ordo non erit alia res; et ita uniuersum noti esset unum.

Item, diuisis partibus componentibus aliquod totum, inanent partes et non
manet unio, igitur unio est aliud a partibus.

Item, in natura assumpta a Verbo non est aliquod absolutum quin consimile
sit in natura mea; cum igitur illa sit unita et non mea, aliquid habet illa
natura quod non habet mea; sed illud non potest esse absolutum, igitur est
aliquid respectiuum, quod est intentum.

Propter istas rationes et alias multas, quas propter breuitatem omitto,
tenetur a mulutis quod relatio est res extra animam, distincta realiter ab
omni re absoluta.

Distinguunt tamen de relationibus quia quaedam sunt relationes reales et
quaedam sunt relationes rationis, cuiusmodi sunt relationes Dei ad
creaturam, et aliae quae sine omni operatione intellectus esse non possunt.

Istis autem relationibus attribuuntur praedictae proprietates. Nam aliquae
relationes sunt contrariae, sicut uirtus et uitium, aliquae autem non sunt
contrariae, sicut triplo nihil contrariatur.

Item, relatiua suscipiunt magis et minus, non tamen omnia, sicut dictum
est.

Item, omnia relatiua dicuntur ad conuertentiam. Verumtamen aliquando uni
relationi reali correspondet relatio realis in alio, sicut similitudini
Sortis correspondet relatio realis in alio cui est similis. Aliquando autem
relationi reali in uno non correspondet relatio realis in alio sed relatio
rationis tantum, sicut relationi reali qua creatura dependet a Deo non
correspondet relatio realis in Deo sed rationis tantum.

Similiter, relationes ponuntur simul natura, ita quod si una relatio sit,
oportet quod alia relatio sit. Et haec proprietas intelligitur quando
utraque relatio est realis; si autem una sit realis et alia rationis, non
oportet; sicut ponitur de scientia et scibili et de sensu et
sensibili.

[1.55. DE PRAEDICAMENTO QUALITATIS]

Quartum praedicamentum ponitur praedicamentum qualitatis. Et sicut de
prioribus ita de isto primo procedendum est secundum opinionem quae mihi
uidetur consona principiis Aristotelis, siue sit uera siue falsa. Secundo
de eodem dicendum est secundum opinionem contrariam. Videtur autem mihi
quod secundum principia Aristotelis debet poni quod praedicamentum
qualitatis est quidam conceptus uel signum continens sub se omnia illa per
quae respondetur conuenienter ad quaestionem factam per 'quale' de
substantia, quod non exprimit partem substantialem substantiae. Utrum autem
magis proprie concreta uel abstracta debeant poni in praedicamento
qualitatis, non est ad praesens discutiendum. Sunt autem quaedam in genere
qualitatis quae important res distinctas a substantia, ita quod illa res
non est substantia, sicut sunt 'albedo' et 'nigredo', 'color', 'scientia',
'lux' et huiusmodi. Quaedam autem sunt quae alias res a praedictis
qualitatibus et substantia non important, cuiusmodi sunt 'figura',
'curuitas', 'rectitudo', 'densitas', 'raritas' et huiusmodi. Ad sciendum
autem quando qualitas debet poni alia res a substantia et quando non, hac
arte conuenit uti: quia quando aliqua praedicabilia possunt successiue
uerificari de eodem -- quae non possunt simul de eodem uerificari -- propter
solum motum localem, non oportet quod illa praedicabilia res distinctas
significent. Sed talia praedicabilia 'curuum', 'rectum' propter solum motum
localem possunt de eodem uerificari successiue: nam quando aliquid est
rectum, si postea sine alia re adueniente partes ipsius per motum localem
approximentur, ita quod minus distent quam prius, dicitur curuum; et
propter hoc curuitas et rectitudo non important alias res a rebus rectis et
curuis. Et consimiliter est de figura: quia per solum motum localem
aliquarum partium potest aliquid fieri diuersae figurae. Et ita est de raro
et denso et consimilibus. Sed non sic est de albedine et nigredine, de
calore et frigore et huiusmodi; non enim per hoc solum quod aliquid uel
partes alicuius mouentur localiter fit aliquid calidum uel frigidum, et
ideo omnia talia important res distinctas a substantia. Hoc uiso sciendum
est quod Aristoteles ponit quatuor modos uel quatuor species
qualitatis. Primus modus est habitus et dispositio. Et uocatur habitus
omnis qualitas de difficili mobilis, siue sit spiritualis siue
corporalis. Dispositio autem uocatur omnis qualitas de facili mobilis, siue
sit corporalis siue spiritualis. Et secundum hoc qualitas eiusdem speciei
in uno est habitus et in alio est dispositio. Et est sciendum quod sub isto
modo non tantum comprehenditur illud quod importat aliam rem a substantia
sed etiam illud quod quandoque non importat aliam rem. Unde omne illud sub
hoc modo continetur quod, faciliter uel difficiliter, propter mutationem
rei remouetur a subiecto. Et ut breuiter dicam, omnis qualitas sub hoc modo
continetur, et ideo dicitur 'species qualitatis': non quia aliqua sit
qualitas quae nec sit habitus nec dispositio, sed quia aliqua qualitas non
est habitus et aliqua qualitas non est dispositio; uel dicitur 'species',
quia aliquid specialius connotat quam hoc nomen 'qualitas'. Aliud genus
qualitatis ponitur potentia naturalis uel impotentia. Unde omnis res qua
potest aliquid faciliter agere uel resistere actioni in hoc genere
ponitur. Tertia species ponitur passio et passibilis qualitas. 0mnis enim
qualitas sensibilis ponitur in tertia specie qualitatis. Quartum autem
genus qualitatis ponitur forma et circa aliquid constans figura, et
similiter rectum et curuum et huiusimodi. Et sciendum quod 'forma' potest
uocari illa qualitas propter quam aliquid dicitur pulcrum uel turpe; et
ista nomina non important alias res a praedictis qualitatibus et
substantia. Unde notandum est quod secundum intentionem Philosophi idem est
in diuersis speciebus qualitatis, sicut patet, quia ponit quod calor et
frigiditas sunt in prima specie qualitatis, et similiter sunt in tertia. Ex
quo patet quod non est intentionis suae ponere quod istae a se mutuo
uniuersaliter remouentur, sed quod de se mutuo, saltem particularitur,
praedicantur. Et sicut ponit de speciebus ita ponit etiam de praedicamentis
quod de se mutuo particulariter praedicantur.

Qualitati autem Philosophus multas attribuit proprietates Et ponitur prima
proprietas quod qualitas suscipit contraria. Una enim qualitas alteri
contrariatur, et similiter nomina concreta, importantia illas qualitates in
obliquo, contrariantur. Non tamen omni qualitati contrariatur qualitas, nam
aliqua est qualitas quae non habet contrarium, sicut lux non habet
contrarium.

Secunda proprietas est quod qualitas suscipit magis et minus, quia
concretum de aliquo praedicatur quandoque cum hoc aduerbio 'magis' et
quandoque cum hoc aduerbio 'minus'. Quandoque enim haec est uera 'a est
magis album quam b' et quandoque ista 'a est minus album quam b'. Sed ista
proprietas non inest omnibus qualitatibus: non enim aliquid dicitur magis
triangulus quam aliud, nec unum magis quadratum quam aliud.

Tertia proprietas qualitatis est quod secundum qualitatem aliquid dicitur
simile uel dissimile. Duo enim alba sunt similia et similiter duo nigra,
sed album et nigrum sunt dissimilia.

Et de qualitate secundum opinionem Aristotelis ista sufficiant, quia in
Praedicamentis diffuse tractaui de qualitate secundum opinionem
Aristotelis. Quidquid enim super philosophiam scribo non tamquam meum sed
tamquam Aristotelis, ut mihi uidetur, dico.

[1.56. DE PRAEDICAMENTO QUALITATIS SECUNDUM ALIAM OPINIONEM]

Alii autem ponunt quod quaelibet qualitas est res distincta realiter a
substantia et quantitate et rebus respectiuis. Et assignant quatuor species
qualitatis, quarum contenta realiter inter se distinguuntur. Unde ponunt
quod habitus et dispositio constituunt primam speciem qualitatis, quae
distinguuntur, quia habitus est de difficili mobilis, dispositio uero de
facili mobilis est.

Secundam speciem ponunt esse potentiam naturalem uel impotentiam, quae
distinguuntur ab habitu et dispositione.

Tertiam speciem ponunt passionem et passibilem qualitatem, omnem scilicet
qualitatem sensibilem.

Quartam speciem ponunt formam et figuram, quam ponunt distingui realiter a
substantia et qualitatibus aliarum specierum. Unde etiam dicunt quod
quando aliquod corpus rectum curuatur uere unam rem absolutam amitttit et
aliam rem absolutam nouam adquirit.

Proprietates autem easdem quas ponit Aristoteles ipsi attribuunt
qualitati.

[1.57. DE PRAEDICAMENTO ACTIONIS]

De sex praedicamentis Aristoteles se breuiter expedit, de quibus tamen ad
itiniorum utilitatem est latius disserendum.

Unde quintum praedicamentum ponitur actio, quod tamen Philosophus, quando
praedicamenta enumerat uel etiam tractat de illo praedicamento, non per
nomen sed per hoc uerbum 'facere' nominauit. Et consimiliter per uerbum,
non per nomen, Damascenus in Logica sua nominat hoc praedicamentum.

Unde mihi uidetur quod opinio Aristotelis is erat quod praedicamentum
illud non est nisi quaedam ordinatio uerborum importantium quod aliquid
facit uel agit aliquid, ita quod unum uerbuin de alio uerbo, sumpto cum
hoc pronomine 'qui', praedicatur, sic dicendo 'qui calefacit, agit uel
facit'; 'qui mouet facit uel, et sic de cotisimilibus. Et isto modo
potest saluari ibi esse genus generalissimum. Et si praecise essent in usu
talia uerba et participia eis correspondentia et nomina supponentia pro
illis eisdem pro quibus supponunt uerborum participia, de isto
praedicamento, sicut de multis aliis, paucae forent difficultates. Tunc
enim oporteret, si 'actio' esset nomen, quod supponeret pro eodem pro quo
supponit 'agens', et esset planum quod actio esset res absoluta sicut
agens, et quod sicut agens est substantia ita actio esset
substantia. Tamen illa substantia contingenter esset actio sicut
contingenter est agens, et ita uerbum esset in uno praedicamento et nomen
in alio, sicut agens est in praedicamento relationis, secondum opinionem
Aristotelis, sicut probatum est prius, quia 'agens' potest semper
conuenienter recipere obliquum adiunctum sibi, et tamen 'agere' non est in
illo praedicamento. Et tunc praedicamentum non importaret aliquam rem quae
non esset de praedicamento qualitatis uel substantiae, sed importaret tam
rem de praedicamento substantiae quam rem de praedicamento qualitatis.

Unde sic dicendo 'ignis calefacit lignum', hoc uerbum importat calorem,
quamuis non nominaliter sed uerbaliter; propter quod non oportet quod
praedicetur de calore, sicut 'album' importat albedinem, non tamen
praedicatur de albedine.

Pro ista opinione, siue sit uera siue falsa, possunt adduci aliquae
persuasiones. Quod enim quando sic dicitur 'ignis agit uel calefacit' non
importetur aliqua res quae non sit substantia uel qualitas potest
persuaderi. Primo, quia si aliqua alia res importetur, quaero: ubi est illa
res? Aut est per se subsistens aut est alteri inhaerens. Si sit per se
subsistens, igitur est substantia, et tunc habetur intentum. Si sit alteri
inhaerens, aut inhaeret igni calefacienti aut ligno calefacto. Si detur
primum, igitur omne agens et omne mouens uere reciperet nouam rem in se
quandocumque ageret uel moueret. Et ita corpus caeleste et intelligentia
continue reciperent nouas res in agendo. Similiter, tunc Deus in agendo et
producendo reciperet nouam rein in se.

Et si dicas quod non est simile de Deo et aliis creaturis, contra: si Deus
nihil recipiendo uere et realiter agit, igitur simpliciter est ibi actio
sine tali re alia, igitur frustra ponitur in alio agente, cum possit uere
et realiter esse agens sine tali alia re.

Si autem illa res recipiatur in calefacto, igitur non denominaret agens,
nec illa re diceretur ignis agens.

Similiter, tunc semper calefactum reciperet in se plures res, scilicet
calorem et illam rem quae ponitur esse actio et aliam quae ponitur passio;
quod uidetur absurdum, quia ponitur pluralitas sine necessitate et sine
ratione.

Item, potest argui sic: illa res aut est causata aut non est causata. Si
non est causata, igitur est Deus. Si est causata, quaero: a quo? Nonnisi
ab agente, igitur agens producit illam rem. Quo dato quaero de illa
productione illius rei sicut prius. Et erit processus in infinitum, uel
stabitur quod una res producitur sine productione alia. Et eadem ratione
fuit standum in primo, quod calor producitur in ligno sine alia re noua in
calefaciente.

Item, theologice potest argui sic: omnem rem quam producit Deus mediante
causa secunda potest per se immediate producere; igitur illam rem quae
ponitur esse actio quando ignis agit potest Deus producere immediate, sine
hoc quod ignis agat. Quo facto quaero: aut ignis agit aut non. Si sic,
igitur agit, et tamen solus Deus agit. Si non agit, contra: ibi est actio
formaliter exsistens in igne, igitur ignis uere denominatur ab illa
actione. Igitur uere agit; et ita agit et non agit, quod est impossibile.

Propter istas rationes et alias multas posset aliquis tenere quod actio
non est aliqua res distincta ab agente et passo et producto. Et haec
opinio, siue sit uera siue falsa, est opinio Aristotelis, ut mihi
uidetur. Et ideo ponit quod hoc nomen 'actio' supponit pro ipso agente, ut
haec sit uera 'actio est agens' et consimiliter 'agere est agens'. Vel
ponit quod talis propositio resoluenda est in aliam propositionem in qua
ponitur uerbum sine nomine tali, ut ista 'actio agentis est' aequiualeat
isti 'agens agit', et ista 'calefactio est actio' aequiualeat isti 'quod
calefacit, agit', et sic de consimilibus.

Hoc ostenso sciendum est quod secundum opinionem Aristotelis 'agere' sicut
et 'facere' multipliciter accipitur. Quandoque enim idem est quod aliquid
producere uel causare uel destruere; quandoque idem est quod aliquid in
aliquo facere uel destruere; quandoque accipitur communiter et large,
secundum quod est commune ad praedicta duo et ad mouere, et sic potest poni
praedicamentum.

Conuenit autem isti praedicamento contrarietas, nam frigefacere et
calefacere contraria sunt. Quae uerba ideo dicuntur contraria quia
important contrarias qualitates et non possunt eidem simul competere,
saltem respectu eiusdem.

Suscipit etiam hoc praedicamentum magis et minus, hoc est istis uerbis
conuenienter adduntur ista aduerbia 'magis' et 'minus', quamuis forte non
omnibus. Unde conuenienter dicitur 'hoc calefacit magis quam illud', et
'illud minus calefacit quam istud', et 'unus gaudet plus et alius
minus'. Haec dicta sunt secundum opinionem quae mihi uidetur consona
doctrinae Aristotelis.

Alii autem ponunt quod actio est quaedam res distincta ab agente, producto
et passo et a ceteris rebus absolutis, et est quidam respectus qui ab
aliquibus ponitur esse subiectiue in agente, ab aliquibus autem subiectiue
in passo.

Dicunt tamen quod aliquando actio est respectus realis agentis ad passum,
aliquando autem est respectus rationis, sicut actio Dei non est nisi quidam
respectus rationis. Et proprietates praedictas, scilicet habere contrarium
et suscipere magis et minus dicunt tali respectui
conuenire.

[1.58. DE PRAEDICAMENTO PASSIONIS]

Sextum praedicamentum ponitur praedicamentum passionis, quod Aristoteles
nominat ubique per uerbum, sicut patet in Praedicamentis, cap.1, et cap. De
facere et pati. Et secum concordare uidetur Damascenus in Logica sua, ubi
similiter nominat hoc praedicamentum per uerbum.

Et sicut est de praecedenti praedicamento quod in eo, secundum opinionem
Aristotelis reponuntur uerba, ita in hoc praedicamento uerba significantia
aliquid pati reponuntur. Unde omnia quae dicta sunt de facere
proportionaliter dicenda sunt de pati. Et ideo secundum uiam suam pati et
passio est illa substantia quae patitur, sicut uidetur dicere
Damascenus. Unde dicit: 'Facere autem et pati substantia quaedam est
taliter operans uel patiens'.

Vel semper propositio in qua ponitur hoc uerbum infinitiui modi loco
nominis uel hoc nomen 'passio' resoluenda est in propositionem in qua
ponitur uerbum sine nomine tali et tali infinitiuo modo, ut ista 'calefieri
est pati' aequiualeat isti 'quod calefit patitur' et ista 'calefactio est
passio' aequiualeat illi eidem.

Sed sciendum est quod 'pati' multipliciter accipitur: scilicet pro recipere
aliquid ab aliquo, et sic subiectum patitur et materia recipiens formam
patitur. Aliter accipitur magis generaliter, secundum quod est commune ad
pati primo modo et moueri, quamuis nihil in se subiectiue recipiat, sicut
quando aliquid mouetur localiter. Tertio accipitur secundum quod est
commune ad pati praedictis modis et ad causari uel produci, et sic est
praedicamentum.

Breuiter igitur, secundum uiam Aristotelis, mihi uidetur quod ipse posuit
omnia uerba actiua mentalia in praedicamento 'facere' et omnia uerba
passiua mentalia in praedicamento 'pati', siue illa uerba significent
substantias siue qualitates, siue tam substantias quam qualitates.

Alii autem dicunt quod passio est quidam respectus exsistens subiectiue in
passo, correspondens respectui actionis.

[1.59. DE PRAEDICAMENTO 'QUANDO']

Septimum praedicamentum ponitur 'quando', quod est ordinatio aduerbiorum
uel aliorum eis aequiualentium, quibus conuenienter respondetur ad
quaestionem factam per hoc interrogatiuum 'quando', secundum uiam
Aristotelis. Unde semper nominat illud praedicamentum per hoc
interrogatiuum 'quando' et non aliter; nec habemus aliquod generale commune
ad illa per quae respondetur ad talem quaestionem. Et ideo secundum uiam
Aristotelis, ut mihi uidetur, hoc praedicamentum non importat aliquam rem
distinctam a substantia et qualitate, sed importat illas easdem res,
quarmuis non nominaliter sed aduerbialiter tantum.

Et pro ista opinione, siue sit uera siue falsa, potest argui. Nam si
'quando' sit talis res inhaerens rei temporali, cum non plus debeat poni
talis res respectu unius temporis quam respectu alterius, igitur respectu
temporis futuri est talis res. Consequens falsum, quia si sit talis res in
isto quod erit cras, sine qua non potest dici quod erit cras, sicut non
potest aliquid esse album sine albedine, igitur respectu cuiuslibet
instantis illius temporis in quo erit, erit aliqua talis res in isto. Et
cum illa instantia ponantur infinita, sequitur quod in isto erunt res
infinitae.

Similiter, istud fuit in infinitis temporibus et in infinitis instantibus
igitur in eo sunt derelictae tales res infinitae.

Et si dicatur quod illa instantia non fuerunt in actu, contra: aut aliquod
instans unquam fuit in actu aut nullum. Si nullum, igitur nihil est
instans; si aliquod, et non plus unum quam reliquum, igitur infinita
fuerunt in actu.

Praeterea, de omni re contingit determinate dicere quod est uel non est;
igitur in isto homine uel est determinate talis res -- et accipio illam rem
quae debet relinqui ex adiacentia crastinae diei -- uel non est in isto
homine. Si est in ipso, igitur haec est determinate uera 'iste homo erit
cras'. Si non est in eo, igitur sua opposita est determinate uera; quae
uidentur esse contra Aristotelem, qui in futuris contingentibus negat
ueritatem determinatam.

Et potest argui theologice sic. Quaero: aut in isto homine est talis res
aut non est in eo. Si est in eo, et sequitur formaliter 'talis res respectu
crastinae diei est in isto homine, igitur iste homo erit cras', sicut
sequitur formaliter 'in isto subiecto primo est albedo, igitur hoc est
album', et antecedens istud 'ista res est in isto homine' est sic uerum
quod non potest contingere etiam per diuinam potentiam quin postea sit
uerum dicere 'haec res fuit', igitur Semper necessario erit uerum dicere
'iste homo fuit futurus in illa die', et per consequens Deus non potest
facere quin erit in illa die. Si autem ista res non sit in isto homine,
igitur haec erit necessaria postea 'ista res non fuit in isto homine', et
sequitur formaliter 'ista res non fuit in isto homine, igitur iste non fuit
futurus in illa die'. Et antecedens est necessarium, igitur consequens est
necessarium. Et per consequens Deus non potest continuare uitam istius
hominis usque ad diem crastinam.

Item, si 'quando' esset talis res sicut isti opinantes contrarium
imaginantur, tunc sicut calidum est calidum calore ita illud temporale
esset tale per illam rem, et per consequens sicut est impossibile aliquid
esse calidum sine calore ita impossibile esset aliquid esse tale sine tali
re inhaerente sibi. sed consequens est falsum, nam haec est uera
'Antichristus erit ante diem iudicii', et tamen in Anticliristo, cum sit
nihil, non est talis res.

Sidicatur ad omnia quod ex tempore futuro non derelinquitur talis res
antequam fuerit in illo tempore, et ideo nec iste homo nec Antichristus
habet talem rem in se derelictum ex tempore futuro, contra: si sine tali re
uere ista res erit cras et in tempore futuro, eadem ratione sine tali re
uere fuit in tempore praeterito et uere est nunc; igitur frustra ponuntur
tales res.

Praeterea, si in isto homine qui fuit heri est talis res derelicta per quam
dicitur fuisse heri, sicut lignum est calidum per calorem, igitur
impossibile est quod haec sit uera 'iste homo fuit heri' sitie tali re,
sicut impossibile est quod lignum sit calidum sine calore. Sed hoc uidetur
falsum, nam nullam contradictionem includit quod Deus conseruet istum
hominem sine illa re, quia potest per suam potentiam absolutam istum
hominem conseruare et illam rem destruere. Ponatur igitur in esse. Et tunc
quaero: aut iste homo fuit heri aut non fuit. Si fuit, igitur uere fuit
heri sine tali re, igitur per illam rem non dicitur fuisse heri; quod est
intentum. Si non fuit heri, contra: propositio talis de praeterito est
necessaria, ita quod Deus non potest facere quin hoc fuerit, ex quo fuit.

Propter ista et multa alia, quae causa breuitatis omitto, posset aliquis
catholicus uel haereticus tenere quod 'quando' non est talis res. Et haec
fuit opinio Aristotelis, ut mihi uidetur, et ideo numquam hoc
praedicamentum per nomen sed per aduerbium nominauit.

Alii autem dicunt quod 'quando' uel 'quandalitas' est quaedam res
respectiua, derelicta in re temporali ex adiacentia temporis, propter quam
rem dicitur quod res fuit uel erit uel est.

[1.60. DE PRAEDICAMENTO 'UBI']

Octauum praedicamentum ponitur 'ubi'. Et de isto dico, sicut de
praecedenti, quod, sicut mihi uidetur, consonum est doctrinae Aristotelis
quod 'ubi' non est aliqua res distincta a loco et ceteris rebus absolutis,
sed semper Philosophus hoc praedicamentum per aduerbium interrogatiuum loci
nominauit. In quo praedicamento ponit omnia illa per quae conuenienter
respondetur ad quaestionem factam per hoc aduerbium 'ubi'; ut si quaeratur
'ubi est Sortes', conuenienter respondetur quod est in ciuitate uel in
domo. Ideo istas praepositiones cum suis casualibus ponit in praedicamento
'ubi'.

Pro ista autem opinione potest argui quod non uidetur contradictionem
includere quod Deus destruat illam talem rem, si ponatur, non destruendo
locum, nec illud quod locatur, nec transferendo locum uel locatum de loco
ad locum. Quo facto quaero: aut illud corpus est in hoc loco aut non. Si
est in hoc loco, et non habet talem rem, igitur locatum est in loco sine
tali re; igitur frustra ponitur. Si non est in hoc loco, et prius fuit in
hoc loco, et nihil est corruptum, igitur aliquid est motum localiter; quod
est contra positum.

Alii autem ponunt quod 'ubi' siue 'ubitas' est quidam respectus fundatus in
locato, procedens ex circumscriptione loci, ita quod Iocatum fundat talem
respectum et locus terminat eum.

[1.61. DE PRAEDICAMENTO POSITIONIS]

Nonum praedicamentum ponitur positio, quod secundum opinionem Aristotelis
non significat rem distinctam a rebus absolutis, sed significat quod partes
rei sic uel sic ordinantur et situantur et approximantur.  Unde ex hoc ipso
quod aliquis est erectus, ita quod partes uel tibiae non incuruantur nec
partes earum approximantur, dicitur stare, et e conuerso est de sedere.

In isto autem praedicamento sunt 'sedere', 'stare', 'reclinare', 'iacere'
et consimilia. Et nihil in hoc praedicamento potest alicui competere nisi
quanto, cuius partes possunt diuersimode approximari, propter quam diuersam
approximationem diuersa et contraria siue incompossibilia praedicabilia
possunt eidem successiue competere.

Isti autem praedicamento non habemus aliquod interrogatiuum correspondens,
sed hoc est propter uocabulorum penuriam.

Alii autem tenent quod positio est quidam respectus inhaerens toti uel
partibus, ita quod ex hoc quod surgit qui sedit, habet unam rem in se quam
prius non habuit, et unam aliam quam prius habuit
perdit.

[1.62. DE PRAEDICAMENTO HABITUS]

Decimum praedicamentum ponitur habitus.  Et de isto, sicut de prioribus,
dico quod Aristoteles non posuit quod significet aliquam rem distinctam a
rebus permanentibus, sed significat quod una res est circa aliam mobilis ad
motum ipsius nisi contingat aliquod impedimentum, quae non est pars rei
nec stmul cum re sed loco et situ distincta a re. In quo praedicamento
ponit talia 'armatum esse', 'calceatum esse' et sic de aliis.

Tamen 'habere' secundum Philosophum multis modis dicitur, sicut in
Praedicamentis exposui.

Alii autem dicunt quod habitus est quidam respectus in ipso corpore circa
aliud corpus uel in ipso corpore contento.

Et de istis praedicamentis ista sufficiant.

[1.63. DE SUPPOSITIONE TERMINORUM IN PROPOSITIONIBUS]

Dicto de significatione terminorum restat dicere de suppositione, quae est
proprietas conueniens termino sed numquam nisi in propositione.

Est autem primo sciendum quod suppositio accipitur dupliciter, scilicet
large et stricte. Large accepta non distinguitur contra appellationem, sed
appellatio est unum contentum sub suppositione. Aliter accipitur stricte,
secundum quod distinguitur contra appellationem. Sed sic non intendo loqui
de suppositione sed primo modo tantum. Et sic tam subiectum quam
praedicatum supponit; et uniuersaliter quidquid potest esse subiectum
propositionis uel praedicatum supponit.

Dicitur autem suppositio quasi pro alio positio, ita quod quando terminus
in propositione stat pro aliquo, ita quod utimur illo termino pro aliquo de
quo, siue de pronomine demonstrante ipsum, ille terminus uel rectus illius
termini si sit obliquus uerificatur, supponit pro illo. Et hoc saltem uerum
est quando terminus supponens significatiue accipitur.

Et sic uniuersaliter terminus supponit pro illo de quo -- uel de pronomine
demonstrante ipsum -- per propositionem denotatur praedicatum praedicari,
si terminus supponens sit subiectum; si autem terminus supponens sit
praedicatum, denotatur quod subiectum subicitur respectu illius, uel
respectu pronominis demonstrantis ipsum, si propositio formetur. Sicut per
istam 'homo est animal' denotatur quod Sortes uere est animal, ita quod
haec sit uera si formetur 'hoc est animal', demonstrando Sortem. Per istam
autem 'homo est nomen' denotatur quod haec uox 'homo' sit nomen, ideo in
ista supponit 'homo' pro illa uoce. Similiter per istam 'album est animal'
denotatur quod illa res quae est alba sit animal, ita quod haec sit uera
'hoc est aninial' demonstrando illam rem quae est alba; et propter hoc pro
illa re subiectum supponit. Et sic, proportionaliter, dicendum est de
praedicato: nam per istam 'Sortes est albus' denotatur quod Sortes est
illa res quae habet albedinem, et ideo praedicatum supponit pro illa re
quae habet albedinem; et si nulla res haberet albedinem nisi Sortes, tunc
praedicatum praecise supponeret pro Sorte.

Est igitur una regula generalis quod numquam terminus in aliqua
propositione, saltem quando significatiue accipitur, supponit pro aliquo
nisi de quo uere praedicatur.

Ex quo sequitur quod falsum est, quod aliqui ignorantes dicunt, quod
concretum a parte praedicati supponit pro forma; uidelicet quod in ista
'Sortes est albus' li albus supponit pro albedine, nam haec est
simpliciter falsa 'albedo est alba', qualitercumque termini
supponant. Ideo numquam concretum tale supponit pro forma tali significata
per suum abstractum, secundum uiam Aristotelis. In aliis autem concretis,
de quibus dictum est, hoc est bene possibile.

Eodem modo in ista 'homo est Deus' 'homo' uere supponit pro Filio Dei,
quia ille uere est homo.

[1.64. DE DIVISIONE SUPPOSITIONIS]

Sciendum est autem quod suppositio primo diuiditur in suppositionem
personalem, simplicem et materialem.

Suppositio personalis, uniuersaliter, est illa quando terminus supponit
pro suo significato, siue illud significatum sit res extra animam, siue
sit uox, siue intentio animae, siue sit scriptum, siue quodcumque aliud
imaginabile; ita quod quandocumque subiectum uel praedicatum propositionis
supponit pro suo significato, ita quod significatiue tenetur, semper est
suppositio personalis. Exemplum primi: sic dicendo 'omnis homo est
animal', li homo supponit pro suis significatis, quia 'homo' non imponitur
nisi ad significandum istos homines; non enim significat proprie aliquid
commune eis sed ipsosmet homines, secundum Damascenum. Exemplum secundi:
sic dicendo 'omne nomen uocale est pars orationis', li nomen non supponit
nisi pro uocibus; quia tamen imponitur ad significandum illas uoces, ideo
supponit personaliter. Exemplum tertii: sic dicendo 'omnis species est
uniuersale' uel 'omnis intentio animae est in anima' utrumque subiectu
supponit personaliter, quia supponit pro illis quibus imponitur ad
significandum. Exemplum quarti: sic dicendo 'omnis dictio scripta est
dictio' subiectum non supponit nisi pro significatis suis, puta pro
scriptis, ideo supponit personaliter.

Ex quo patet quod non sufficienter describunt suppositionem personalem
dicentes quod suppositio personalis est quando terminus supponit pro
re. Sed ista est definitio quod 'suppositio personalis est quando terminus
supponit pro suo significato et significatiue'.

Suppositio simplex est quando terminus supponit pro intentione animae, sed
non tenetur significatiue. Verbi gratia sic dicendo 'homo est species' iste
terminus 'homo' supponit pro intentione animae, quia illa intentio est
species; et tamen iste terminus 'homo' non significat proprie loquendo
illam intentionem, sed illa uox et illa intentio animae sunt tantum signa
subordinata in significando idem, secundum modum alibi expositum.

Ex hoc patet falsitas opinionis communiter dicentium quod suppositio
simplex est quando terminus supponit pro suo siginficato, quia suppositio
simplex est quando terminus supponit pro intentione animae, quae proprie
non est significatum termini, quia terminus talis significat ueras res et
non intentiones animae.

Suppositio materialis est quando terminus non supponit significatiue, sed
supponit uel pro uoce uel pro scripto. Sicut patet hic 'homo est nomen', li
homo supponit pro se ipso, et tamen non significat se ipsum. Similiter in
ista propositione 'homo scribitur' potest esse suppositio materialis, quia
terminus supponit pro illo quod scribitur.

Et est sciendum quod sicut ista triplex suppositio competit uoci prolatae
ita potest competere uoci scriptae. Unde si scribantur istae quatuor
propositiones 'homo est animal', 'homo est species', 'homo est uox
disyllaba', 'homo est dictio scripta', quaelibet istarum poterit
uerificari, et tamen nonnisi pro diuersis, quia illud quod est animal nullo
modo est species, nec uox disyllaba, nec dictio scripta. Similiter illud
quod est species non est animal, nec uox disyllaba, et sic de aliis. Et
tamen in duabus ultimis propositionibus habet terminus suppositionem
materialem. Sed illa potest subdistingui, eo quod potest supponere pro uoce
uel pro scripto; et si essent nomina imposita, ita posset distingui
Suppositio pro uoce uel pro scripto sicut suppositio pro significato et pro
intentione animae, quarum unam uocamus personalem et aliam simplicem. Sed
talia nomina non habemus.

Sicut autem talis diuersitas suppositionis potest competere termino uocali
et scripto, ita etiam potest competere termino mentali, quia intentio
potest supponere pro illo quod significat et pro se ipsa et pro uoce et pro
scripto.

Est autem sciendum quod non dicitur suppositio 'personalis' quia supponit
pro persona, nec simplex quia supponit pro siniplici, nec materialis quia
Supponit pro materia, sed propter causas dictas. Et ideo isti termini
'materiale', 'personale', 'simplex' aequiuoce usitantur in logica et in
aliis scientiis; tamen in logica non usitantur frequenter nisi cum isto
addito 'suppositio'.

[1.65. QUANDO TERMINUS IN PROPOSITIONE HABERE POTEST
SUPPOSITIONEM PERSONALEM, SIMPLICEM VEL MATERIALEM]

Notandum est etiam quod semper terminus, in quacumque propositione ponatur,
potest habere suppositionem personalem, nisi ex uoluntate utentium arctetur
ad aliam, sicut terminus aequiuocus in quacumque propositione potest
supponere pro quolibet suo significato nisi ex uoluntate utentium arctetur
ad certum significatum. Sed terminus non in omni propositione potest habere
suppositionem simplicem uel materialem, sed tunc tantum quando terminus
talis comparatur alteri extremo quod respicit intentionem animae uel uocem
uel scriptum. Verbi gratia in ista propositione 'homo currit' li homo non
potest habere suppositionem simplicem uel materialem, quia 'currere' non
respicit intentionem animae nec uocem nec scripturam. Sed in ista
propositione 'homo est species', quia 'species' significat intentionem
animae ideo potest habere suppositionem simplicem. Et est propositio
distinguenda penes tertium modum aequiuocationis, eo quod subiectum potest
habere suppositionem simplicem uel personalem. Primo modo est propositio
uera, quia tunc denotatur quod una intentio animae siue conceptus sit
species, et hoc est uerum. Secundo modo est propositio simpliciter falsa,
quia tunc denotatur quod aliqua res significata per hominem sit species,
quod est manifeste falsum.

Eodem modo sunt tales distinguendae 'homo praedicatur de pluribus',
'risibile est passio hominis', 'risibile praedicatur primo de homine'. Et
sunt istae distinguendae tam a parte subiecti quam a parte praedicati.
Similiter ista propositio est distinguenda 'animal rationale est definitio
hominis', quia si habeat suppositionem simplicem est uera, si personalem
est falsa. Et sic de multis talibus, sicut de istis 'sapientia est
attributum Dei', 'creatiuum est passio Dei', 'bonitas et sapientia sunt
attributa diuina', 'bonitas praedicatur de Deo', 'innascibilitas est
proprietas Patris' et huiusmodi.

Similiter quando terminus comparatur ad aliquod extremum, respiciens uocem
uel scripturam, est propositio distinguenda, eo quod talis terminus potest
habere suppositionem personalem uel materialem. Et isto modo sunt istae
distinguendae 'Sortes est nomen', 'homo est uox disyllaba', 'paternitas
significat proprietatem Patris'. Nam si paternitas supponat materialiter,
sic haec est uera 'paternitas significat proprietatem Patris', quia hoc
nomen 'paternitas' significat proprietatem Patris; si autem supponat
personaliter, sic est falsa, quia paternitas est proprietas Patris uel est
ipse Pater. Et isto modo sunt istae distinguendae 'animal rationale
significat quidditatem hominis', 'rationale significat partem hominis',
'homo albus significat aggregatum per accidens', 'homo albus est terminus
compositus', et sic de multis talibus.

Potest igitur dari ista regula quod quando terminus potens habere
praedictam triplicem suppositionem comparatur extremo, communi incomplexis
uel complexis, siue prolatis siue scriptis, semper terminus potest habere
suppositionem materialem uel personalem; et est talis propositio
distinguenda. Quando uero comparatur extremo significanti intentionem
animae, est distinguenda, eo quod potest habere suppositionem simplicem uel
personalem. Quando autem comparatur extremo communi omnibus praedictis,
tunc est distinguenda, eo quod potest habere suppositionem personalem,
simplicem uel materialem. Et sic est haec distinguenda 'homo praedicatur de
pluribus', quia si 'homo' habeat Suppositionem personalem, est falsa, quia
tunc denotatur quod aliqua res significata per hunc terminum 'homo'
praedicatur de pluribus. Si habeat suppositionem simplicem uel materialem,
siue pro uoce siue pro scripto, est uera, quia tam intentio communis quam
uox quam illud quod scribitur praedicatur de pluribus.

[1.66. DE OBIECTIONIBUS QUAE FIERI POSSUNT CONTRA PRAEDICTA]

Sed contra praedicta potest obici multipliciter. Primo sic. Haec est uera
'homo est dignissima creatura creaturarum'. Quaero, quam suppositionem
habet li homo? Non personalem, quia quaelibet singularis est falsa, igitur
habet suppositionem simplicem. Sed si suppositio simplex esset pro
intentione animae, illa esset falsa, quia intentio animae non est
dignissima creaturarum. Igitur suppositio simplex non est pro intentione
animae.

Praeterea, haec est uera 'color est primum obiectum uisus'; sed si
'obiectum' habet suppositionem personalem, quaelibet singularis est falsa;
igitur habet suppositionem simplicem. Sed si supponeret pro intentione
animae, illa esset falsa, quia nulla intentio animae est primum obiectum
uisus, quia nulla intentio uidetur; igitur suppositio simplex non est pro
intentione animae.

Similiter, ista est uera 'homo est primo risibilis'; et non pro re
singulari nec pro intentione animae; igitur pro aliquo alio.

Idem potest argui de istis 'ens est primo unum', 'Deus est primo persona',
quia quaelibet talis est uera, et non pro re singulari nec pro intentione
animae, igitur pro aliquo alio. Et tamen subiectum habet suppositionem
simplicem, igitur suppositio simplex non est pro intentione animae.

Praeterea, uox non praedicatur de uoce nec intentio de intentione, quia
tunc quaelibet propositio talis 'homo est animal' esset simpliciter falsa.

Ad primum istorum est dicendum quod opinio dicentium quod in ista 'homo est
dignissima creaturarum' subiectum habet suppositionem simplicem, est
simpliciter falsa; immo 'homo' habet tantum suppositionem personalem in
ista.

Nec ratio eorum ualet, sed est contra eos, nam probant quod si 'homo'
haberet suppositionem personalem quod tunc esset falsa, quia quaelibet
singularis est falsa. Sed ista ratio est contra ipsos, quia si 'homo' stet
simpliciter in ista et non pro aliquo singulari, igitur pro aliquo alio, et
per consequens illud esset dignissima creaturarum. Sed hoc est falsum, quia
tunc esset nobilius omni homine. Quod est manifeste contra eos, quia
numquam commune uel species est nobilius suo singulari, cum secundum modum
eorum loquendi inferius semper includat suum superius et plus. Igitur illa
forma communis, cum sit pars istius hominis, non est nobilior isto
homine. Et ita si subiectum in ista 'homo est dignissima creaturarum'
supponeret pro aliquo alio ab homine singulari, ipsa esset simpliciter
falsa.

Ideo dicendum est quod 'homo' supponit personaliter, et est de uirtute
sermonis falsa, quia quaelibet singularis est falsa. Tamen secundum
intentionem ponentium eam uera est, quia non intendunt quod homo sit
nobilior omni creatura uniuersaliter, sed quod sit nobilior omni creatura
quae non est homo. Et hoc est uerum inter creaturas corporales, non autem
est uerum de substantiis intellectualibus. Et ita est frequenter quod
propositiones authenticae et magistrales sunt falsae de uirtute sermonis,
et uerae in sensu in quo fiunt, hoc est, illi intendebant per eas ueras
propositiones. Et ita est de ista.

Ad secundum dicendum quod omnes tales 'color est primum obiectum uisus',
'homo est primo risibilis', 'ens est prmio unum'; similiter 'homo est
primo animal rationale', 'triangulus habet primo tres angulos', 'sonus est
primum et adaequatum obiectu auditus', et ceterae tales multae, sunt
simpliciter falsae de uirtute sermonis, tamen illae quas Philosophus
intendebat per istas sunt uerae.

Unde sciendum quod sicut frequenter Philosophus et alii accipiunt
concretum pro abstracto et e conuerso, similiter aliquando accipiunt
plurale pro singulari et e conuerso, ita frequenter accipiunt actum
exercitum pro actu signato et e conuerso. Est autem actus exercitus qui
importatur per hoc uerbum 'est', uel aliquod huiusmodi, quod non tantum
significat aliquid praedicari de aliquo sed exercet, praedicando unum de
alio, sic dicendo 'homo est animal', 'homo currit', 'homo disputat', et
sic de aliis. Actus autem signatus est ille qui importatur per hoc uerbum
'praedicari' uel 'subici' uel 'uerificari' uel 'competere' uel huiusmodi,
quae idem significant. Verbi gratia sic dicendo 'animal praedicatur de
homine', hic non praedicatur animal de homine, quia in ista propositione
animal subicitur et non praedicatur, et ideo est actus signatus. Et non
est idem dicere 'animal praedicatur de homine' et 'homo est animal', quia
una est multiplex et alia non. Sicut non est idem dicere quod genus
praedicatur de hoc communi 'homo' et quod hoc commune 'homo' est
genus. Nec est idem dicere 'genus praedicatur de specie' uel 'haec uox
'animal' praedicatur de hac uoce 'homo" et 'species est genus' uel 'haec
uox 'homo' est haec uox 'animal", nam prmtae duae sunt uerae et secundae
duae sunt falsae. Et tamen hoc non obstante Philosophus accipit aliquando
actum exercitum pro actu signato et aliquando e conuerso, et ita faciunt
multi alii. Et hoc facit multos incidere in errores.

Et ita est in proposito. Nam ista propositio 'homo est primo risibilis',
accipiendo 'primo' sicut accipit Plilosophus I Posteriorum, est ita falsa
sicut ista 'species est genus', sed tamen actus signatus, in cuius loco
ponitur, est simpliciter uerus. Sicut haec est uera 'de homine pradicatur
primo hoc praedicatum 'risibile "; et in isto actu signato tam 'homo'
quam 'risibile' supponit simpliciter pro intentione animae, nam de hac
intentione animae praedicatur primo 'risibile', non tamen pro se sed pro
singularibus. Et debet iste actus sic exerceri 'omnis homo est risibilis,
et nihil aliud ab homine est risibile'; et ita in isto actu signato 'homo'
supponit simpliciter et pro intentione. Sed in actu exercito
correspondente 'homo' supponit personaliter et pro rebus singularibus,
quia nulla res potest ridere nisi res singularis. Et ideo in actu signato
bene ponitur hoc incomplexum 'primo', sed in actu exercito correspondente
non debet poni 'primo'. Et quia 'primo' dicit idem quod praedicari de
aliquo uniuersaliter et de nullo nisi de quo illud praedicatur, ideo tali
actui signato debent correspondere duo actus exerciti. Sic est de ista
'sonus est primum obiectum et adequatum auditus'. Nam falsa est de uirtute
sermonis, quia aut 'sonus' Supponit pro re singulari aut pro re communi;
si pro re singulari, tunc est falsa, quia quaelibet singularis est falsa;
si pro re communi, tunc adhuc est falsa, quia secundum istos nulla res
communis apprehenditur a sensu, et ideo est simpliciter falsa de uirtute
sermonis. Tamen forte secundum communiter loquentes et bene intelligentes
per istam intelligitur unus actus signatus, et est iste 'de sono
praedicatur primo esse apprehensibile ab auditu', quia de hoc communi
praedicatur primo tale praedicatum. Non tamen pro se sed pro singularibus,
quia in tali propositione ubi subicitur hoc commune 'sonus' et praedicatur
hoc praedicatum 'apprehensibile a potentia auditiua', 'sonus' non supponit
pro se et simpliciter, sed supponit pro singularibus. Sicut in ista 'omnis
sonus est apprehensibilis a potentia auditiua' subicitur hoc commune
'sonus', et tamen non pro se sed pro singularibus. Et ita in actu signato
'sonus' supponit simpliciter et pro intentione animae, sed in actu
exercito utroque supponit personaliter et pro singularibus, hoc est pro
suis significatis.

Exemplum de praedictis est manifestum in theologia. Nam haec est uera
'substantia intellectualis completa, non dependens ad aliud suppositum,
est primo persona' eadem ratione qua ista est uera 'homo est primo
risibilis', quia eadem ratio est de una et de alia. Tunc quaero: aut
subiectum istius propositionis supponit personaliter et pro singularibus,
et tunc est falsa, quia quaelibet singularis est falsa; patet
inductiue. Aut supponit simpliciter et pro forma communi, et tunc est
falsa, quia nulla forma communis, nec primo nec non primo, est persona,
quia omni communi -- etiam secundum eos -- repugnat ratio personae. Idem est
de istis 'singulare est primo unum numero', 'indiuiduum primo distinguitur
a communi', et sic de multis talibus, quae falsae sunt de uirtute
sermonis, et tamen actus signati correspondentes sunt ueri.

Ideo dicendum est, sicut prius, quod suppositio simplex est quando
terminus supponit pro intentione animae, quae est communis per
praedicationem pluribus, aliquando autem est propria uni. Et huius ratio
est quia nihil est a parte rei quin sit simpliciter singulare.

Unde error istorum omnium qui credebant aliquid esse in re praeter
singulare et quod humanitas, quae est distincta a singularibus, est
aliquid in indiuiduis et de essentia eorum, induxit eos in istos errores
et multos alios logicales. Hoc tamen ad Iogicum non pertinet considerare,
sicut dicit Porphyrius in prologo, sed logicus tantum habet dicere quod
suppositio simplex non est pro suo significato; sed quando terminus est
communis habet dicere quod suppositio simplex est pro aliquo communi suis
significatis. Utrum autem illud commune sit in re uel non, ad eum non
pertinet.

Ad tertium dicendum est quod uox praedicatur de uoce et similiter intentio
de intentione, non tamen pro se sed pro re. Et ideo per talem
propositionem 'homo est animal', quamuis uox praedicetur de uoce uel
intentio de intentione, non denotatur quod una uox sit alia uel quod una
intentio sit alia, sed denotatur quod illud pro quo stat uel supponit
subiectum sit illud pro quo stat uel supponit praedicatum.

Si autem adhuc obiciatur contra praedicta quod haec est uera 'piper
uenditur hic et Romae', et tamen nulla singularis est uera. Et non est
uera nisi secundum quod 'piper' supponit simpliciter; et non pro
intentione; igitur suppositio simplex non est pro intentione:

Dicendum quod ista propositio si sit de copulato extremo est simpliciter
falsa, quia quaelibet singularis est falsa. Etiam secundum quod habet
suppositionem simplicem est falsa, quia nullus uult emere illud commune
'piper', siue sit in re extra siue in anima, sed quilibet intendit emere
aliquam rem singularem quam non habet. Sed illa propositio uera est si sit
copulatiua, scilicet ista 'piper uenditur hic et piper uenditur Romae',
quia ambae partes sunt uerae pro diuersis singularibus. Unde non plus est
ista uera 'piper uenditur hic et Romae' quam ista 'piper singulare uenditur
hic et Romae'.

[1.67. DE SUPPOSITIONE MATERIALI IN SPECIALI]

Praemissa diuisione suppositionis dicendum est de membris in speciali, et
primo de suppositione materiali.

Circa quod sciendum quod suppositio materialis cuilibet quod quocumque
modo potest esse pars propositionis competere potest. 0mne enim tale
potest esse extremum propositionis et pro uoce uel scripto supponere. Et
de nominibus quidem est manifestum, sicut patet in istis 'homo: est
nomen', 'homo: est numeri singularis'.

Hoc etiam idem patet de aduerbiis, uerbis, pronominibus, coniunctionibus,
praepositionibus, interiectionibus, sicut patet in istis 'bene: est
aduerbium', 'legit: est indicatiui modi', 'legens: est participium',
'iste: est pronomen', 'si: est coniunctio', 'ex: est praepositio', 'heu:
est interiectio'. Similiter etiam propositiones et oratioties talem
suppositionem habere possunt, sicut patet in istis 'homo est animal: est
propositio uera', 'hominem currere: est oratio', et sic de consimilibus.

Et potest ista suppositio non tantum competere uoci sed etiam scripto et
parti propositionis mentalis, siue sit propositio siue pars propositionis
et non propositio. Unde breuiter, omni complexo Ct incomplexo competere
potest.

Potest autem diuidi suppositio materialis, quia quaedam est quando uox uel
scriptum supponit pro se, sicut in istis 'homo: est nomen', 'hominis: est
genitiui casus', 'homo est animal: est propositio uera', 'bene: est
aduerbium', 'legit: est uerbum' et huiusmodi. Quandoque autem uox uel
scriptum uel conceptus mentis non supponit pro se sed pro uoce uel
scripto, quod tamen scriptum uel quam uocem non significat. Sicut in ista
propositione uocali 'animal: praedicatur de homine', haec uox 'homine' non
supponit pro hac uoce 'homine', quia 'animal' non praedicatur de hac uoce
'homine'; sed ibi illud incomplexum 'homine' supponit pro hac uoce 'homo',
quia de hac uoce 'homo' praedicatur 'animal', sic dicendo 'homo est
animal'. Simibter in ista 'hominem currere est uerum', illud subiectum
'hominem currere' non supponit pro se, sed supponit pro ista propositione
'homo currit', quam tamen non significat.

Similiter in talibus 'homo: praedicatur de asino in obliquo', li homo
supponit pro obliquo tali 'hominis' uel 'hominem' uel huiusmodi, quia in
ista propositione 'asinus est hominis' non praedicatur haec uox 'homo' sed
haec uox 'hominis'. Similiter hic 'qualitas praedicatur de subiecto in
concreto', li qualitas supponit pro concretis praedicabilibus de
subiecto.

[1.68. DE SUPPOSITIONE SIMPLICI]

Sicut autem cuilibet complexo et incomplexo potest competere suppositio
materialis, ita cuilibet complexo et incomplexo significatiuo uel
consignificatiuo potest competere suppositio simplex, nam quolibet tale,
siue sit mentale siue uocale siue scriptum, potest supponere pro conceptu
mentis, sicut patet inductiue.

Et sicut quandoque suppositio materialis est pro illo quod supponit, et
quandoque non pro illo quod supponit sed pro alio, quod tamen non
significat, ita terminus mentalis supponens simpliciter quandoque supponit
pro se, sicut in istis 'homo est species', 'animal est genus', et sic de
aliis; quandoque autem supponit pro alia intentione animae, quam tamen non
significat, sicut in tali propositione mentali 'hominem esse animal est
propositio uera'. Et sic potest dici de multis aliis.

[1.69. DE SUPPOSITIONE PERSONALI]

Nunc accedendum est ad suppositionem personalem.

Circa quam est sciendum quod solum categorema, quod est extremum
propositionis, significatiue acceptum, supponit personaliter. Per primum
excluduntur omnia syncategoremata, siue sint nomina siue coniunctiones siue
aduerbia siue praepositiones siue quaecumque alia, si alia sint. Per
secundum excluditur omne uerbum, quia numquam uerbum potest esse extremum
propositionis quando accipitur significatiue.

Et si dicatur quod sic dicendo 'legere est bonum', li legere accipitur
significatiue et tamen supponit, dicendum quod ibi 'legere' non est
uerbum sed est nomen, et ita est ex usu quod infinitiuus modus non tantum
est uerbum sed nomen. Unde si 'legere' remaneret ibi uerbum, et non plus
esset nomen quam 'legit', non magis esset haec uera 'legere est bonum' quam
ista 'legit est bonum'.

Sed unde est hoc? Dico quod hoc est ex usu loquentium.

Per illam particulam 'extremum propositionis' excluditur pars extremi,
quantucumque sit nomen et categorema.  Sicut hic 'homo albus est animal'
nec 'homo' supponit nec 'albus' supponit sed totum extremum supponit. Et
ideo quantumcumque aliquando partes extremorum se habeant secundum superius
et inferius, non oportet consequentiam esse bonam inter illas
propositiones, quia illa regula debet intelligi quando ipsa extrema quae
supponunt in propositionibus ordinantur secundum superius et
inferius. 'Unde non sequitur 'tu es uadens ad forum, ergo tu es exsistens
ad forum'; et tamen 'uadens' et 'exsistens' ordinantur secundum superius et
inferius; sed ista extrema 'uadens ad forum' et 'exsistens ad forum' non
sic ordinantur, ideo consequentia non ualet. Tamen aliquando consequentia
ualet, quia aliquando non possunt tales partes ordinari secundum superius
et inferius nisi etiam tota extrema sic ordinentur uel possint sic
ordinari, sicut patet hic 'homo albus -- animal album', 'uidens hominem -
uidens animal' et sic de multis aliis. Et ideo frequenter est talis
consequentia bona sed non semper, et ita pars extremi non supponit in tali
propositione, tamen in alia propositione supponere potest.

Per tertiam particulam 'significatiue acceptum' excluduntur categoremata
talia quando supponunt simpliciter uel materialiter. Tunc enim, quia non
accipiuntur significatiue, ideo personaliter non supponunt, sicut hic 'homo
est nomen', 'homo est species', et in consimilibus.

[1.70. DE DIVISIONIBUS SUPPOSITIONIS PERSONALIS]

Suppositio personalis potest diuidi primo in suppositionem discretam et
communem. Suppositio discreta est in qua supponit nomen proprium alicuius
uel pronomen demonstratiuum significatiue sumptum; et talis suppositio
reddit propositionem singularem, sicut hic 'Sortes est homo', 'iste homo
est homo', et sic de aliis.

Et si dicatur quod haec est uera 'haec herba crescit in horto meo', et
tamen subiectum non habet suppositionem discretam, dicendum est quod ista
propositio est falsa de uirtute sermonis; sed per eam intelligitur talis
propositio 'talis herba crescit in horto meo', ubi subiectum supponit
determinate. Unde aduertendum est quod quando aliqua propositio falsa est
de uirtute sermonis, sed tamen aliquem sensum uerum habet, ipsa accepta in
illo sensu, debent subiectum et praedicatum habere eandem suppositionem
quam habent in illa quae de uirtute sermonis est uera.

Suppositio personalis communis est quando terminus communis supponit, sicut
hic 'homo currit', 'omnis homo est animal'.

Suppositio personalis communis diuiditur in suppositionem confusam et
determinatam. Suppositio determinata est quando contingit descendere per
aliquam disiunctiuam ad singularia; sicut bene sequitur 'homo currit,
igitur iste homo currit, uel ille', et sic de singulis. Et ideo dicitur
suppositio determinata quia per talem suppositionem denotatur quod talis
propositio sit uera pro aliqua singulari determinata; quae singularis
determinata sola, sine ueritate alterius singularis, sufficit ad
uerificandam talem propositionem. Sicut ad ueritatem istius 'homo currit'
requiritur quod aliqua certa singularis sit uera. Et quaelibet sufficit,
etiam posito quod quaelibet alia esset falsa; tamen frequenter multae uel
omnes sunt uerae. Est igitur regula certa, quod quando sub termino communi
contingit descendere ad singularia per propositionem disiunctiuam, et ex
qualibet singulari infertur talis propositio, tunc ille terminus habet
suppositionem personalem determinatam. Et ideo in ista propositione 'homo
est animal' utrumque extremum habet suppositionem determinatam, quia
sequitur 'homo est animal, igitur iste homo est animal uel ille', et sic de
singulis. Similiter sequitur 'iste homo est animal', quocumque demonstrato,
'igitur homo est animal'. Similiter sequitur 'homo est animal, igitur
homo est hoc animal uel illud animal uel illud', et sic de singulis. Et
bene sequitur 'homo est hoc animal', quocumque animali demonstrato, 'igitur
homo est animal'. Ideo tam 'homo' quam 'animal' habet suppositionem
determinatam.

Suppositio personalis confusa est omnis suppositio personalis termini
communis, quae non est determinata. Et illa diuiditur, quia quaedam est
suppositio confusa tantum et quaedam est suppositio confusa et
distributiua.

Suppositio personalis confusa tantum est quando terminus communis supponit
personaliter et non contingit descendere ad singularia per disiunctiuam,
nulla uariatione facta a parte alterius extremi, sed per propositionem de
disiuncto praedicato, et contingit eam inferri ex quocumque
singulari. Verbi gratia in ista 'omnis homo est animal', li animal supponit
confuse tantum, quia non contingit descendere sub animali ad sua contenta
per disiunctiuam; quia non sequitur 'omnis homo est animal, igitur omnis
homo est hoc animal, uel onmis homo est illud animal, uel omnis homo est
aliud animal' et sic de singulis. Sed bene contingit descendere ad
propositionem de disiuncto praedicato ex singularibus, quia bene sequitur
'omnis homo est animal, igitur omnis homo est hoc animal uel illud', et sic
de singulis; quia consequens est una categorica, composita ex hoc subiecto
'homo' et hoc praedicato 'hoc animal uel illud uel illud', et sic de
singulis. Et manifestum est quod hoc praedicatum uere praedicatur de omni
homine, ideo illa uniuersalis est simpliciter uera. Et similiter ista
infertur ex quolibet contento animalis, nam bene sequitur 'omnis homo est
hoc animal', quocumque animali demonstrato, 'igitur omnis homo est animal'.

Suppositio confusa et distributiua est quando contingit aliquo modo
descendere copulatiue, si habeat multa contenta et ex nullo uno formaliter
infertur. Sicut est in ista 'omnis homo est animal', cuius subiectum
supponit confuse et distributiue: sequitur enim 'omnis homo est animal,
igitur iste homo est animal et ille homo est animal', et sic de singulis;
et non sequitur formaliter 'iste homo est animal', quocumque demonstrato,
'igitur omnis homo est animal'.

Quod dixi 'aliquo modo contingit descendere', hoc dixi quia non semper
eodem modo contingit descendere. Nam aliquando contingit descendere nulla
uariatione facta circa propositiones nisi quod in prima subicitur uel
praedicatur terminus communis, et postea accipiuntur singularia, sicut
patet in exemplo praedicto. Aliquando autem contingit descendere aliqua
uariatione facta, immo aliquo dempto in una propositione quod accipitur in
alia, quod nec est terminus communis nec contentum sub termino
communi. Verbi gratia sic dicendo 'omnis honio praeter Sortem currit' bene
contingit aliquo modo descendere ad aliqua singularia copulatiue; nam bene
sequitur 'omnis homo praeter Sortem currit, igitur Plato currit et Cicero
currit', et sic de aliis, [aliis] a Sorte. Sed in istis singularibus
aliquid dimittitur quod accipiebatur in uniuersali, quod non fuit terminus
communis nec signum distribuens ipsum, scilicet dictio exceptiua cum parte
extra capta. Et ita non eodem modo contingit descendere sub ista 'omnis
homo praeter Sortem currit' et sub ista 'omnis homo currit', nec etiam ad
omnia eadem contingit descendere.

Prima suppositio confusa et distributiua uocatur suppositio confusa et
distributiua mobilis, secunda uocatur confusa et distributiua immobilis.

[1.71. AD VIDENDUM QUANDO TERMINUS COMMUNIS
HABET UNAM SUPPOSITIONEM ET QUANDO ALIAM]

Istis uisis uidendum est quando terminus communis habet unam suppositionem
personalem et quando aliam. Et primo uidendum est de nominibus, secundo de
pronominibus relatiuis, quia diuerae regulae dantur de istis et de illis.

Est ergo primo sciendum quod quando in categorica nullum signum uniuersale
distribuens totum extremum propositionis additur termino, nec mediate nec
immediate, hoc est nec a parte eiusdem extremi nec a parte extremi
praecedentis, nec negatio praecedit nec aliqua dictio includens
aequiualenter negationem uel signum uniuersale, semper talis terminus
communis supponit determinate. Verbi gratia in ista 'homo est animal'
nullum signum uniuersale additur, nec negatio nec talis dictio
aequiualenter includens negationem uel signum uniuersale, ideo uterque
terminus supponit determinate. Idem est dicendum de ista 'aliquis homo
currit', quia signum particulare additum uel non additum non uariat
suppositionem personalem, quamuis faciat frequenter terminum stare
personaliter. Similiter in ista 'animal est omnis homo', quamuis ponatur
signum uniuersale, non tamen praecedit hunc terminum 'animal', ideo li
animal supponit determinate. Similiter hic 'animal non est homo', quamuis
ponatur negatio, quia tamen non praecedit istum terminum 'animal', ideo
'animal' stat determinate.

Sed in ista 'omnis homo est animal', 'homo' non habet suppositionem
determinatam, quia distribuitur signo uniuersali, nec 'animal' habet
suppositionem determinatam, quia sequitur mediate signum uniuersale. Sed
hic 'uidens omnem hominem est animal', quia hoc signum 'omnem' non
distribuit totum subiectum, ideo non facit praedicatum stare nisi
determinate. Unde bene sequitur 'uidens omnem hominem est animal, igitur
uidens omnem hominem est hoc animal, uel uidens omnem hominem est illud
animal uel illud', et sic de singulis. Sed in ista 'omnem hominem uidens
est animal', quia signum distribuit hoc totum 'hominem uidens', ideo
praedicatum non stat determinate. Et consimiliter est de ista 'cuiuslibet
hominis asinus currit', nam hic praedicatum supponit confuse tantum; in
ista autem 'asinus cuiuslibet hominis currit' praedicatum stat
determinate. Similiter in ista 'homo non est animal', quamuis 'homo' stet
uel supponat determinate, tamen 'animal', quia negatio determinans uerbum
praecedit, ideo non stat deteminate. similiter in ista 'Sortes differt ab
homine', praedicatum supponit non determinate, quia hoc uerbum 'differt'
includit negationem aequiualenter.

[1.72. DE DUBIIS QUAE MOVERI POSSUNT CONTRA PRAEDICTA]

Circa praedicta potest dubitari. Primo, quabter supponit 'homo' in ista
'Sortes fuit homo'; ponatur quod Sortes non sit. similiter, qualiter
supponunt termini in illis de praeterito et in illis de futuro et de
possibili et in aliis propositionibus de modo.

Et est ratio dubitationis, quia dictum est prius quod termilius numquam
supponit pro aliquo nisi de quo uerificatur; sed 'homo', si Sortes non sit,
non uerificatur de Sorte, quia tunc est haec falsa 'Sortes est homo';
igitur non supponit pro Sorte, et per consequens non supponit
determinate.

Secundo est dubium de istis 'homo albus est homo', 'cantans missam est
homo', 'creans est Deus', supposito quod nullus sit albus et quod nullus
cantet missam et quod Deus non creet. Pro quibus subiecta supponunt? Quia
uidetur quod pro nulla re significata, quia de nulla tali uerificantur; nec
pro se ipsis, quia tunc non haberent suppositionem personalem; igitur non
supponunt determinate pro aliquo, et per consequens non habent
suppositionem determinatam.

Tertium dubium est, qualiter subiectum supponit in talibus 'equus tibi
promittitur', 'uiginti librae tibi debentur'. Et est ratio dubitationis,
quia si terminus supponat pro contentis, uidentur esse falsae, cum
quaelibet singularis sit falsa; et ita si terminus subiectus supponat
determinate, propositio est falsa.

Quartum dubium est de talibus 'iste priuatur uisu', 'iste est aptus natus
habere uisum', et sic de multis talibus.

Qumtum: qualem suppositionem habet praedicatum in ista 'genera et species
sunt secundae substantiae'?

Sextum de istis 'actio est res extra animam', 'relatio est uera res',
'creatio est idem reabter cum Deo', et de huiusmodi multis.

Septimum est de ista 'iste bis fuit albus'; quia uidetur quod 'albus' non
supponat determinate.

Octauum dubium: quomodo in ista 'tantum animal est homo' subiectum et
praedicatum supponant?

Item, de talibus 'Apostolus dicit hoc', 'Anglia pugnat' 'bibe cyphum',
'prora est in mari', 'bonitas tua, misericorditer agit', 'clementia
principis gubemat regnum' et huiusmodi.

Ad primum istorum dicendum est quod in omnibus talibus termini supponunt
personaliter. Pro quo est intelligendum quod tunc terminus supponit
personaliter quando supponit pro suis significatis, uel pro his quae
fuerunt sua significata uel erunt uel possunt esse. Et sic intelligendunt
est prius dictum; quia dictum est prius quod uno modo 'significare' sic
accipitur. Hoc tamen intelligendum est quod non respectu cuiuscumque uerbi
supponit pro illis; sed pro illis quae significat stricte accipiendo
'significare' supponere potest respectu cuiuscumque uerbi, si aliqua talia
significet.

Sed pro illis quae fuerunt sua significata non potest supponere nisi
respectu uerbi de praeterito. Et ideo quaelibet talis propositio est
distinguenda, eo quod talis terminus potest supponere pro his quae sunt
uel pro his quae fuerunt. Similiter pro his quae erunt non potest
supponere nisi respectu uerbi de futuro, et ideo illa propositio est
distinguenda, eo quod terminus potest supponere pro his quae sunt uel pro
his quae erunt. Similiter pro his quae possunt esse significata et non
sunt non potest supponere nisi respectu uerbi de possibili uel de
contingenti, et ideo omnes tales sunt distinguendae, eo quod subiectum
potest supponere pro his quae sunt uel pro his quae possunt esse uel
contingunt esse. Et ideo omnes tales sunt distinguendae 'omnis homo fuit
albus', 'omne album erit homo', 'omne album potest esse homo', 'omnem
hominem contingit currere'.

Intelligendum est tamen quod ista distinctio non cadit a parte praedicati
sed tantum a parte subiecti. Unde ista non est distinguenda 'Sortes fuit
albus', 'Sortes potest esse albus'; et hoc quia praedicatum appellat suam
formam. Quod est sic intelligendum: non quod supponat pro se uel pro
conceptu, sed quod per talem propositionem denotatur quod propositio in qua
ipsummet praedicatum sub propria forma, hoc est ipsummet et non aliud,
praedicatur de illo pro quo subiectum supponit, uel de pronomine
demonstrante illud praecise pro quo subiectum supponit, fuit uera, si talis
propositio sit de praeterito; uel quod erit uera, si talis proposito sit de
futuro; uel quod sit possibilis, si prima propositio sit de possibili; uel
necessaria, si prima propositio sit de necessario; uel tmpossibilis, si
prima propositio sit de impossibili; Vel per se, si prima propositio sit de
per se; uel per accidens, si prima propositio sit de per accidens. Et sic
de aliis propositionibus modalibus. Verbi gratia ad ueritatem istius 'album
fuit nigrum' non requiritur quod haec unquam fuerit uera 'album est
nigrum', sed requiritur quod haec fuerit uera 'hoc est nigrum',
demonstrando aliquid pro quo subiectum supponit in ista 'album fuit
nigrum'. Similiter, ad ueritatem istius 'uerum erit impossibile' non
requiritur quod haec unquam sit uera 'uerum est impossibile', sed
requiritur quod haec erit uera, si formabitur, 'hoc est impossibile',
demonstrando aliquid pro quo subiectum supponit in ista 'uerum erit
impossibile'. Similiter est de aliis. Sed de istis amplius dicetur in
tractatu de propositionibus et de consequentiis. Ad propositum dico quod in
ista 'Sortes fuit homo' praedicatum supponit pro Sorte. Et similiter est de
omnibus illis de praeterito et de futuro et de modo, quod termini
supponentes personaliter supponunt pro illis quae sunt uel fuerunt uel
erunt uel possunt esse supposita; et si non sit aliquod signum, nec negatio
nec aliquid tale impediens, supponunt determinate.

Sed tunc ad rationem in cotrarium dicendum est quod bene dictum est quod
terminus numquam supponit pro aliquo nisi de quo uerificatur. Non tamen
fuit dictum quod numquam supponit pro aliquo nisi de quo uerificatur per
uerbum de praesenti, sed sufficit quod aliquando uerificetur per uerbum de
praeterito, quando supponit pro illo respectu uerbi de praeterito; uel per
uerbum de futuro, quando supponit respectu uerbi de futuro, et sic de
aliis. Sicut patet in ista 'album fuit homo', posito quod nullus homo modo
sit albus, sed quod Sortes fuerit albus, tunc 'album' supponit pro Sorte,
si accipiatur pro his quae fuerunt. Et ideo 'album' uerificatur de Sorte
non per uerbum de praesenti sed per uerbum de praeterito, nam haec est uera
'Sortes fuit albus'.

Sed adhuc restat dubitatio: pro quo praedicatum supponit hic 'Sortes fuit
albus'? Si pro his quae sunt, falsa est:

Dicendum est quod praedicatum supponit pro his quae fuerunt, siue eadem
fuerunt quae sunt siue non. Et ideo in isto casu capit instantiam illa
regula quam dixi alias, scilicet quod terminus semper supponit pro his
quae sunt, ubicumque ponatur, uel potest pro eis supponere. Nam illam
regulam intellexi de termino posito a parte subiecti; sed quando ponitur a
parte praedicati non est uniuersaliter uera. Unde posito quod nullus homo
modo sit albus, sed quod fuerint multi homines albi antea, in ista tunc
'homo fuit albus' praedicatum non potest supponere pro his quae sunt sed
tantum pro his quae fuerunt. Unde generaliter praedicatum in illa de
praeterito non supponit pro aliquo alio quam pro illo quod fuit, et in
illa de futuro pro eo quod erit, et in illa de possibili pro eo quod
potest esse. Cum hoc tamen requiritur quod ipsummet praedicatum
praedicetur de illo pro quo subiectum supponit, modo praedicto.

Ad secundum dubium dicendum est quod de uirtute sermonis est concedendum,
si nullus homo est albus et si nullus homo cantat missam et si Deus non
creat, quod in praedictis propositionibus subiecta pro nullo supponunt. Et
tamen sumuntur significatiue, quia 'sumi significatiue' uel 'supponere
personaliter' potest dupliciter contingere: uel quia pro aliquo significato
terminus supponit, uel quia denotatur supponere pro aliquo uel quia
denotatur non supponere pro aliquo. Nam semper in propositionibus talibus
affirmatiuis denotatur terminus supponere pro aliquo, et ideo si pro nullo
supponit est propositio falsa. In propositionibus autem negatiuis denotatur
terminus non supponere pro aliquo, uel supponere pro aliquo a quo uere
negatur praedicatum, et ideo talis negatiua habet duas causas
ueritatis. Sicut ista 'homo albus non est' habet duas causas ueritatis: uel
quia homo non est, et ideo non est albus; uel quia homo est, et tamen non
est albus. In ista autem propositione 'homo albus est homo', si nullus homo
sit albus subiectum sumitur significatiue et personaliter, non quia
supponit pro aliquo, sed quia denotatur supponere pro aliquo; et ideo quia
pro nullo supponit, cum tamen denotetur supponere pro aliquo, est
propositio simpliciter falsa.

Et ideo si aliquid prius dictum uideatur isti repugnare, intelligendum est
in propositione affirmatiua et uera, quia semper in propositione
affirmatiua et uera, si terminus stet personaliter, supponit pro aliquo
significato, secundum modum praeexpositum.

Et si dicatur: ista non stant simul 'supponit' et 'pro nullo supponit',
quia sequitur 'supponit, igitur pro aliquo supponit', dicendum est quod
non sequitur, sed sequitur 'supponit, igitur denotatur pro aliquo
supponere, uel denotatur pro nullo supponere'.

Ad tertium dicendum quod tales propositiones 'equus tibi promittitur',
'uiginti librae tibi debentur' de uirtute sermonis sunt falsae, quia
quaelibet singularis est falsa, ut patet inductiue. Tamen si termini tales
ponantur a parte praedicati, possunt aliquo modo concedi. Et tunc oportet
dicere quod termini sequentes talia uerba uirtute illorum uerborum habent
suppositionem confusam tantum, et ideo non contingit descendere
disiunctiue ad singularia sed tantum per disiunctum praedicatum,
connumerando non tantum praesentia sed etiam futura. Unde non sequitur
'promitto tibi equum, ergo promitto tibi hunc equum uel promitto tibi
illum equum', et sic de singulis praesentibus; sed bene sequitur 'promitto
tibi equum, igitur promitto tibi hunc equum uel illum uel illum', et sic
de singulis, connumerando omnes, tam praesentes quam futuros, et hoc quia
omnia talia uerba aequiualenter includunt uerba de futuro. Unde
ista'promitto tibi equum' ualet istam 'tu habebis ex dono meo unum equum',
et ideo in ista 'promitto tibi equum' potest li equum supponere pro
futuris, sicut in ista 'tu habebis equum'.

Sed numquid ista 'promitto tibi equum' li equum supponit confuse tantum,
loquendo de uirtute sermonis? Dicendum quod stricte loquendo li equum non
supponit confuse tantum, quia non supponit, cum sit pars extremi. Et
praedicta regula de suppositione determinata data est de illis quae stricte
loquendo supponunt, quia sunt extrema propositionum et non tantum partes
extremorum. Tamen extendendo nomen potest dici quod li equum supponit
confuse tantum, et hoc quia sequitur tale uerbum. Et ita est uniuersaliter
quod terminus communis sequens uerbum tale, ita tamen quod sit pars extremi
tantum, semper supponit confuse tantum et non determinate, personaliter
tamen.

Unde sciendum est quod quandocumque in aliqua propositione tali de
praesenti uel de praeterito uel de futuro ponitur uerbum uirtute cuius
denotatur quod aliqua propositio erit uera, uel deberet esse uera, in qua
ponitur a parte praedicati terminus communis, et non denotatur de
quacumque propositione in qua ponitur a parte praedicati singulare
contentum sub illo communi quod erit uera, tunc ille terminus communis,
isto modo accipiendo 'supponere' quo pars extremi potest supponere, non
supponit determinate, hoc est non contingit descendere ad singularia per
disiunctiuam sed tantum per propositionem de disiuncto extremo uel de
parte extremi disiuncta. Nunc autem per istam 'ego promitto tibi equum',
uirtute istius uerbi 'promitto' denotatur quod haec erit uera, uel quod
debet esse uera aliquando, 'ego do tibi equum' uel consimilis, et non
denotatur quod aliqua talis 'ego do tibi istum equum' -- quocumque equo
demonstrato -- erit uel debet esse uera. Et ideo non sequitur 'ego promitto
tibi equum, igitur promitto tibi istum equum uel promitto tibi illum
equum'. Et consimiliter est de talibus 'ego debeo tibi uiginti libras',
'iste tenetur Sorti in uiginti marchis'.

Sic igitur patet quod ista potest concedi 'ego promitto tibi equum', et
tamen ista de uirtute sermonis nullo modo debet condedi 'equus tibi
promittitur'. Cuius ratio est quia in ista 'equus tibi promittitur' li
equus est subiectum et non est pars subiecti, et ideo oportet quod
supponat determinate, cum neque signum neque negatio neque aliquid
includens aliquid tale praecedat, et ideo oportet quod contingat
descendere ad singularia. In ista autem 'promitto tibi equum' li equum non
est extremum sed pars extremi, quia istud totum est praedicatum
'promittens tibi equum', quia istae aequiualent 'ego promitto tibi equum'
et 'ego sum promittens tibi equum'; et ita 'equum' est pars extremi. Et
ideo sicut non oportet quod supponat, proprie loquendo, ita non oportet
quod supponat determinate, et per consequens non oportet quod contingat
descendere ad disiunctiuam.

Sed numquid contingit descendere sub parte extremi? Dicendum est quod
quandoque contingit descendere. Sicut bene sequitur 'iste dat Sorti equum,
igitur dat sibi istum equum uel dat sibi illum', et sic de
singulis. Quandoque autem non contingit descendere propter aliquam
rationem specialem, qualis dicta est in proposito. Et ita quamuis ista
concedatur 'ego promitto tibi equum', ista tamen de uirtute sermonis non
est concedenda 'equus tibi promittitur'. Tamen ipsa conceditur, quia
communiter accipitur pro ista 'aliquis tibi promittit equum'. Sed quare
ista consequentia non ualet 'aliquis tibi promittit equum, igitur equus
tibi promittitur', dicetur in tractatu de propositione.

Ad quartum dicendum est quod in talibus 'iste priuatur uisu' li uisu, quod
est pars extremi, non proprie supponit. Verumtamen isto modo quo potest
supponere, supponit confuse et distributiue, quia aequiualet isti 'iste
nullum uisum habet', ubi 'uisus' negatiue confunditur confuse et
distributiue. Tamen non in qualibet propositione exponente illam unam
supponit confuse et distributiue, quia non in affirmatiua, scilicet in
ista 'iste est aptus natus habere uisum', sed in ista supponit aliquo modo
determinate, scilicet pro illis quae aliquando fuerunt possibilia, non
tamen pro omnibus illis, sed pro illis quae potuerunt sibi infuisse.

Ad quintum dicendum est quod de uirtute sermonis haec est falsa 'genera et
species sunt substantiae'. Sed haec potest concedi 'genera et species sunt
secundae substantiae', et tunc li secundae substantiae supponit
personaliter et determinate, quia hoc nomen 'secunda substantia' imponitur
ad significandum intentiones secundas, importantes ueras substantias.

Et ideo falsa est opinio quae ponit quod 'substantia' potest habere
suppositionem simplicem et tamen supponere pro speciebus et generibus. Sed
si aliquando inuenitur in aliquo auctore quod genera et species sunt
substantiae, debet auctoritas exponi: uel quod per actum exercitum
intelligit actum signatum, ut per istam 'genera et species sunt
substantiae' intelligatur ista 'de generibus et speciebus praedicatur
substantia', et debet sic exerceri 'homo est substantia', 'animal est
substantia', et sic de aliis. Vel debet auctoritas exponi, quod
'substantia' est aequiuocum. Aliquando enim significat ueras res, quae sunt
substantiae distinctae realiter ab omni accidente reali et ab omni
intentione secunda, et tunc accipitur 'substantia' proprie. Aliquando
significat ipsas intentiones importantes substantias primo modo dictas. Et
tunc sub tali intellectu concederetur ista 'genera et species sunt
substantiae', accipiendo praedicatum personaliter; sed tunc non acciperetur
proprie sed improprie et transumptiue.

Ad sextum dicendum est quod diuersi diuersimode utuntur talibus abstractis,
nam aliquando utuntur eis pro rebus, aliquando utuntur eis pro
nominibus. Si primo modo, tunc debet dici quod supponunt pro illis pro
quibus supponunt sua concreta, secundum opinionem Aristotelis. Et tunc
istae aequipollent 'ignis est calefaciens' et 'ignis est calefactio',
similiter 'homo est pater' et 'homo est paternitas'. Immo proprie loquendo
talia concreta et abstracta, si abstracta imponalitur ad significandum
praecise res, sunt nomina synonyma, secundum intentionem Aristotelis et
multorum philosophorum.

Et quod hoc non sit ita mirabile, potest persuaderi. Nam accipio istam
propositionem 'creatio est uera res', et quaero: aut 'creatio' supponit pro
aliquo aut pro nullo. Si pro nullo, uel non erit propositio uel erit
propositio falsa. Si supponit pro aliquo, aut pro re extra, aut pro re in
anima, aut pro uno aggregato. Si pro re extra, quaero: pro qua? Et non
potest dari nisi Deus; igitur 'creatio' ita supponit pro Deo sicut
'creans'. Et eadem facilitate poterit hoc dici de omni alio. Si supponit
pro aliquo in anima, -- sicut secundum a liquos supponit pro relatione
rationis --, hoc est impossibile, quia tunc haec esset falsa 'creatio est
uera res'; et similiter, tunc numquam esset creatio nisi in anima, nec Deus
esset creans nisi per actum animae formantis talem relationem
rationis. Similiter, eadem facilitate posset dici quod 'calefactio'
supponit pro tali ente siue relatione rationis; nec potest esse aliqua
ratio ad probandum talem esse relationem in agente creato magis quam
increato. Et ideo secundum intentionem Philosophi nulla est res quae
poterit significari per tale concretum uel connotari quin eodem modo
significetur uel connotetur per abstractum. Et ideo apud eum, si utrumque
imponatur ad significandum rem, erunt nomina synonyma.

Nec ualet dicere quod modus significandi impedit synonymitatem, quia
diuersitas modi significandi non impedit synonymitatem nisi quando propter
diuersum modum significandi aliquid significatur uel connotatur per unum
quod non connotatur uel non significatur per reliquum eodem modo. Sicut
patet in istis 'homo', 'hominis', 'homines'; similiter 'homo', 'risibilis';
similiter 'intellectus', 'uoluntas' et 'anima'; similiter hic 'creans',
'gubernans', 'damnans', 'beatificans', et sic de omnibus talibus, quae
uerificantur de eodem, et tamen non sunt synonyma. Si enim solum diuersitas
modi significandi uariaret synonymitatem, dicerem aeque faciliter quod
'tunica' et 'uestis' non sunt synononyma, quia 'tunica' terminatur in 'a'
et non 'uestis'; et sic de multis talibus. Et ita talis diuersitas nec
quantum ad terminationem nec quantum ad accidentia, cuiusmodi sunt genus et
huiusimodi, nec quantum ad alia, cuiusmodi sunt adiectiuum et substantiuum
uel huiusmodi, euacuant synonymitatem. Tamen quando est uarius modus
significandi proprie loquendo, tunc non est synonymitas. Sed hoc non
contingit in proposito, sicut patet manifeste, quia eundem modum
significandi omnino possunt habere concretum et abstractum quando non sunt
talia concretum et abstractum cuiusmodi sunt illa de primo modo, sicut
dictum est in principio istius tractatus.

Sic igitur talia abstracta, quando accipiuntur significatiue pro rebus,
sunt nomina synonyma cum concretis, secundum intentionem Aristotelis. Sed
secundum theologos aliter forte oportet dicere de aliquibus, quamuis non de
omnibus.

Aliquando autem utuntur homines talibus abstractis, ut significent ipsamet
concreta, sicut faciunt de istis 'priuatio', 'negatio', 'contradictio' et
huiusmodi. Et sic in ista 'homo est relatio', li relatio supponit
significatiue et pro nominibus relatiuis. Et similiter 'similitudo'
aliquando supponit pro nomine relatiuo, puta pro hoc nomine 'simile';
similiter 'creatio' pro hoc nomine 'creans'; et 'quantitas' pro hoc nomine
'quantum', et sic de multis talibus abstractis quae iion habent concreta
sibi correspondentia, supponentia pro rebus distinctis ab illis rebus quae
significantur per abstracta, secundum intentionem Aristotelis. Et ideo de
omnibus talibus abstractis eodem modo quo conceditur de eis praedicari hoc
praedicatum 'res extra animam' debet de eis concedi suum concretum et illud
idem pro quo suum concretum supponit, quia, sicut frequenter est dictum, si
talia abstracta sint praecise nomina primae intentionis, erunt nomina
synonyma cum suis concretis, secundum opinionem Aristotelis, ut mihi
uidetur.

Et ista est causa quare pauca talia abstracta inueniuntur ab Aristotele,
quia omnia talia 'homo-humanitas', 'equus-equinitas', 'animalanimalitas',
'asinus-asinitas', 'bos-bouitas', 'quantum-quantitas', 'relatiuum-relatio',
'simile-similitudo', 'calefaciens-calefactio', 'pater-paternitas',
'ternarius-trinitas', 'duo-dualitas', et huiusmodi quando sunt nomina
praecise primae intentionis synonyma reputauit.

Sed secundum usum loquentium aliquando abstracta sunt nomina secundae
intentionis uel secundae impositionis, et tunc non sunt synonyma.

Alii autem dicunt quod omnia talia nomina abstracta significant res
distinctas uel relationes rationis et pro illis supponunt.

Ad septimum dubium dicendum est quod in ista 'Sortes bis fuit albus'
ponitur una dictio aequiualenter includens negationem scilicet haec dictio
'bis'. Unde uirtute istius dictionis ista 'Sortes bis fuit albus' habet
unam negatiuam exponentem; aequiualet enim isti 'Sortes primo fuit albus,
et aliquo tempore postea non erat albus, et postea fuit albus'. Et propter
istam negatiuam aequiualenter inclusam non stat mere determinate, ut
contingat descendere per disiunctiuam ad pronomina uel nomina propria
exprimentia illa pro quibus praedicatum supponit.

Et consimiliter est de istis 'Sortes incipit esse albus', 'homo desinit
esse grammaticus', et uniuersaliter de talibus habentibus aliquam negatiuam
exponentem.

Per idem ad aliud: quod ista 'tantum animal est homo' habet dictionem
exclusiuam, propter quam habet unam negatiuam exponentem, et ideo nec
subiectum nec praedicatum supponit determinate.

Ad nonum dicendum quod si accipiatur de uirtute uocis, termini eodem modo
supponunt sicut in aliis; sed secundum usum loquentium improprie supponunt
pro aliis.

[1.73. DE SUPPOSITIONE CONFUSA TANTUM ET DE REGULIS EIUS]

Viso quae est suppositio determinata, uidendum est de suppositione confusa
tantum.

Circa quam diuersae regulae dantur. Una est quod quando terminus communis
sequitur signum uniuersale affirmatiuum mediate, tunc stat confuse tantum,
hoc est semper in uniuersali affirmatiua praedicatum supponit confuse
tantum, sicut in ista 'omnis homo est animal', 'omnis homo est albus', et
sic de aliis. Sed quantumcumque signum uniuersale ponatur a parte subiecti,
si tamen propositio non sit uniuersalis affirmatiua, nec signum uniuersale
distribuit totum subiectum, praedicatum non supponit confuse tantum. Verbi
gratia in ista 'uidens omnem hominem est animal', li animal stat
determinate, quia signum uniuersale non distribuit totum subiectum, nec
reddit istam propositionem uniuersalem, ideo praedicatum non stat confuse
tantum. Similiter est de ista 'creator omnium creabilium est ens', li ens
stat determinate et non confuse tantum.

Alia regula datur, quod quando aliquod signum uniuersale uel includens
aequiualenter signum uniuersale praecedit terminum a parte eiusdem extremi,
ita tamen quod non determinat totum praecedens copulam, facit illud quod
sequitur a parte eiusdem extremi stare confuse tantum, illo modo loquendo
quo pars extremi potest supponere et stare. Ita quod tunc sub illo non
contingit descendere ad disiunctiuam, sicut patet hic 'omni tempore aliquod
creabile fuit'; simibter hic 'omni tempore post Adam aliquis homo
fuit'. Hic li homo supponit confuse tantum, quia si supponeret determinate
uel coiifuse et distributiue, esset falsa, quia quaelibet singularis est
falsa, patet inductiue. Similiter idem patet hic 'usque ad finem mundi
aliquod animal erit' uel 'aliquis asinus erit'. Similiter idem posset dici
hic 'usque ad finem mundi homo erit', et hic 'tota die fuit aliquis homo
hic intus', posito quod diuersi homines diuersis horis fuerunt hic
intus. Similiter in talibus 'semper fuit homo', 'semper erit homo', et sic
de multis talibus. Utrum autem istud sit tenendum de uirtute sermonis uel
non, non multum curo; tamen secundum usum loquentium, propter quem multum
ualet talia scire, oportet sic dicere.

Dixi autem 'quando istud syncategorema non determinat totum extremum', quia
si simpliciter determinaret totum extremum, hoc est totum quod ponitur ab
una parte uerbi, tunc non esset uerum. Sicut patet in ista 'omnis asinus
hominis currit', nam li omnis determinat hoc totum 'asinus hominis' et non
distribuit tantum li asinus nec li hominis tantum. Similiter est hic
'cuiuslibet hominis asinus currit': distribuitur hoc totum 'hominis
asinus'. 'O'nde isti termini 'homints asinus, asinus hominis' ita sunt
distribuibiles unica distributione sicut isti termini 'homo albus', 'animal
album', et sic de aliis. Ita non est in istis 'tota die fuit aliquis homo
hic intus', 'omni tempore post Adam aliquis homo fuit', nam hoc totum
'tempore post Adam aliquis homo' non potest esse subiectum respectu
cuiuslibet uerbi, sicut hoc totum 'hominis asinus' et similiter hoc totum
'asinus hominis' potest esse subiectum respectu cuiuslibet uerbi.

Siue autem hoc sit proprie dictum siue non, non curo. Hoc tamen sciendum
est quod quando etiam a parte eiusdem extremi signum uniuersale
affirmatiuum praecedit mediate terminum communem, non contingit descendere
ad contenta sub illo termino communi nec copulatiue nec disiunctiue, non
plus quam si ille terminus communis esset extremum propositionis et
supponeret confuse tantum. Et hoc est intelligendum quando terminus
immediate sequens et mediate sequens non sunt eiusdem casus uel quando non
se habent sicut adiectiuum et substantiuum, quia si sic se haberent, ad
neutrius contenta omnia contingit descendere. Sicut quando sic dicitur
'omnis homo albus est albus' ad neutrius contenta omnia contingit
descendere copulatiue. Secus est in primo casu, quia in illo casu contingit
descendere ad omnia contenta termini immediate sequentis signum et non ad
contenta alterius; neutrum tamen supponit proprie sed compositum ex illis
duobus. Exemplum patet in ista 'cuiuslibet hominis asinus currit' et in
ista 'omnem hominem uidens est animal'.  Tertia regula potest dari, quod
semper subiectum exclusiuae affirmatiuae supponit confuse tantum, sicut in
ista 'tantum animal est homo', li animal supponit confuse tantum, sicut in
uniuersali affirmatiua conuertibili cum illa exclusiua, puta 'omnis homo
est animal'.

[1.74. DE SUPPOSITIONE CONFUSA ET DISTRIBUTIVA ET DE REGULIS EIUS]

Circa suppositionem confusam et distributiuam dantur diuersae regulae. Et
primo de suppositione confusa et distributiua mobili. Et sunt istae: Una
est quod in omni propositione uniuersali affirmatiua et negatiua, quae non
est exclusiua nec exceptiua, stat subiectum confuse et distributiue
mobiliter, sicut patet in istis 'omnis homo currit', 'nullus homo currit'.

Secunda regula: quod in omni tali uniuersali negatiua praedicatum stat
confuse et distributiue.

Tertia regula est quod quando negatio determinans compositionem principalem
praecedit, praedicatum stat confuse et distributiue, sicut in ista 'homo
non est animal' li animal stat confuse et distributiue, sed 'homo' stat
determinate.

Quarta regula est quod illud quod immediate sequitur hoc uerbum
'distinguitur' uel 'differt', uel participia eis correspondentia, uel hoc
nomen 'aliud', uel aequiualens illis, stat confuse et distributiue. Sicut
bene sequitur 'Sortes distinguitur ab homine, igitur Sortes distinguitur ab
hoc homine', quocumque homine demonstrato; similiter in ista 'Sortes
differt ab homine' uel 'Sortes est differens ab homine'; et similiter in
ista 'Sortes est alius ab homine'.

Verumtamen sciendum est quod praedictae regulae uerae sunt quando sine
negatione, uel tali uerbo uel nomine dempto, praedictus terminus non staret
confuse et distributiue, quia si aliquo praedictorum dempto terminus staret
confuse et distributiue, tunc per aduentum talis dictionis idem terminus
staret determinate. Sicut patet in ista 'Sortes est omnis homo', hoc
praedicatum 'homo' stat confuse et distributiue. Ideo si praecedat negatio,
stabit determinate, sicut patet sic dicendo 'Sortes non est omnis homo';
nam sequitur 'Sortes non est iste homo', quocumque homine demonstrato,
'igitur Sortes non est omnis homo'. Et eodem modo dicendum est de aliis.

Et ideo ista regula est uera 'quidquid mobilitat immobilitatum, immobilitat
mobilitatum'. Hoc est, quidquid additum termino stanti immobibiter facit
ipsum stare mobiliter postquam additur sibi, illud idem additum termino
stanti primo mobiliter facit ipsum stare immobiliter postquam sibi
additur. Sicut in ista propositione 'Sortes est homo', stat 'homo'
immobiliter; et si addatur negatio, sic dicendo 'Sortes non est homo',
negatio facit li homo stare mobiliter. Et ideo si primo stet terminus
mobiliter sine negatione, postquam additur sibi negatio stabit
immobiliter. Sicut in ista 'Sortes est omnis homo': quia in ista 'Sortes
est omnis homo' stat li homo mobiliter, ideo in ista 'Sortes non est omnis
homo' stat li homo immobiliter. Et eodem modo dicendum est de istis 'Sortes
differt ab omni homine', 'Sortes est alius ab omni homine'.

Hoc igitur uniuersaliter est dicendum quod quidquid facit terminum stare
confuse et distributiue uel est signum uniuersale uel negatio uel aliquid
aequiualens negationi. Non tamen semper quando aliquid includit negationem
facit ipsum stare mobiliter, sicut patet de dictione exclusiua in
propositione affirmatiua, quia subiectum non supponit confuse et
distributiue sed praedicatum. In exclusiua autem negatiua, in qua dictio
exclusiua additur subiecto, tam subiectum quam praedicatum supponit
confuse et distributiue.

Circa suppositionem confusam et distributiuam immobilem est sciendum quod
semper subiectum talem habet suppositionem in propositione exceptiua,
sicut patet in ista 'omnis homo praeter Sortem currit'. Nam li homo
supponit confuse et distributiue, non tamen mobiliter, quia non contingit
descendere nihil uariando, nisi per solam positionem singularis loco
termini communis et signi. Nam non sequitur 'omnis homo praeter Sortem
currit, igitur iste homo praeter Sortem currit', nam consequens est
improprium, sicut post patebit.

Hic tamen sciendum est quod aliquo modo contingit descendere ad omnia
singularia sed non eodem modo, sed ad unum negatiue et ad omnia alia
affirmatiue. Nam bene sequitur 'omnis homo praeter Sortem currit, igitur
Sortes non currit', et de omnibus aliis sequitur affirmatiue 'igitur iste
homo currit, et ille homo currit', et sic de singulis, excepto solo
Sorte. Et hoc facit dictio exceptiua addita.

[1.75. QUALITER SUPPONIT PRAEDICATUM IN
PROPOSITIONIBUS DE 'INCIPIT' ET 'DESINIT']

Potest autem dubitari de talibus de quibus tactum est: 'Sortes desinit
esse albus', 'Sortes bis fuit Romae', 'Sortes ter fuit niger', 'Sortes
incipit esse grammaticus', et huiusmodi, quomodo praedicata in eis
supponunt.

Quod enim non supponant determinate patet, quia non contingit descendere
ad singularia per disiunctiuam. Non enim sequitur 'Sortes incipit esse
grammaticus, igitur Sortes incipit esse hoc uel incipit esse illud',
demonstrando omnia pro quibus praedicatum supponit, quia antecedens potest
esse uerum qualibet parte consequentis exsistente falsa; igitur non
supponit determinate. Similiter non sequitur 'Sortes incipit esse
grammaticus, igitur Sortes incipit esse iste grammaticus', demonstrando
Platonem; et ita non supponit confuse et distributiue. Nec supponit
confuse tantum, quia non contingit descendere ad singularia per
propositionem de disiuncto praedicato. Non enim sequitur 'Sortes incipit
esse grammaticus, igitur incipit esse iste uel ille grammaticus', et sic
de singulis grammaticis, quia antecedens potest esse uerum sine
consequente.

Potest dici quod terminus praedicatus in talibus propositionibus, uel
etiam illud quod sequitur uerbum adiectiuum uel substantiuum, non habet
suppositionem nec determinatam nec confusam tantum nec confusam et
distributiuam, sed unam aliam pro qua tamen nomen non habemus. Unde ista
Suppositio conuenit cum confusa tantum, quia sicut quando terminus
supponit confuse tantum, a quolibet pronomine demonstrante aliquod
singulare contentum sub termino ad teminum communem contingit ascendere,
ita contingit in proposito. Sicut enim sequitur 'omnis homo est hoc',
demonstrando quodcumque animal, 'igitur omnis homo est animal', ita
sequitur 'Sortes incipit esse hoc', demonstrando quodcumque grammaticum,
'igitur Sortes incipit esse grammaticus'.

Differt autem a suppositione confusa tantum, quia non contingit descendere
ad disiunctum ex nominibus propriis illorum pro quibus terminus communis
supponit. Non enim sequitur 'Sortes incipit esse grammaticus, igitur Sortes
incipit esse iste uel ille', demonstrando omnes grammaticos.

Differt autem praedicta suppositio a suppositione determinata, quia non
contingit descendere per disiunctiuam.

Ratio autem quare terminus talis non habet aliquam praedictarum
suppositionum est ista: quia semper illa propositio aequiualet uni
copulatiuae ex duabus uel pluribus propositionibus, quarum aliqua est nega-
tiua et alia affirmatiua de eodem subiecto, in quibus idem terminus habet
diuersas suppositiones; et ideo nullam istarum habet in illa una
propositione cuius exponentes sunt istae partes. Verbi gratia ista 'Sortes
incipit esse albus' aequiualet isti copulatiuae 'Sortes nunc primo est
albus et antea non erat albus'. Nunc autem in ista 'Sortes est albus' li
albus supponit determinate, in ista autem 'Sortes non fuit albus' li
albus supponit confuse et distributiue, propter negationem praecedentem.

Et si dicatur quod tunc in ista 'tantum animal est homo' secundum istam
rationem subiectum non haberet suppositionem confusam tantum, eo quod illa
aequiualet uni copulatiuae, cuius una pars est affirmatiua et alia
negatiua, in quibus subiectum habet diuersam et non eandem suppositionem:

Dicendum est quod in illa exclusiua affirmatiua subiectuni habet
suppositionem confusam tantum, quia quamuis exponentes suae habeant
subiecta quae habent diuersas suppositiones, quia tamen illa subiecta non
sunt illud idem subiectum quod est subiectum exclusiuae, quia aliud est
subiectum negatiuae exponentis et affirmatiuae, ideo poterit subiectum
exclusiuae habere aliquam suppositionem illarum trium. Nunc autem in
talibus propositionibus 'Sortes incipit esse grammaticus', 'Sortes desinit
esse albus', 'Sortes bis fuit niger' idem est subiectum exponentium et
propositionis expositae.

[1.76. DE SUPPOSITIONE TERMINORUM RELATIVORUM, ACCIPIENDO
RELATIVUM SICUT ACCIPIT GRAMMATICUS ET NON SICUT LOGICUS]

Istis uisis de suppositione terminorum absolutorum, uidendum est de
suppositione relatiuorum, non accipiendo 'relatiuum' illo modo quo logicus
accipit, sed illo modo quo grammaticus accipit, secundum quod dicit quod
'relatiuum est ante latae rei recordatiuum'

Est autem primo sciendum quod 'relatiuum', secundum quod grammatici utuntur
relatiuo, quoddam uocatur relatiuum substantiae, quoddam uocatur relatiuum
accidentis. Relatiuum substantiae uocatur sicut 'iste', 'ille',
'idem'. Relatiua accidentis uocantur illa quae imponuntur aliquo modo uel
deriuantur a pluribus accidentibus, sicut 'talis', 'tantus', 'tot' et
huiusmodi.

Relatiua substantiae quaedam sunt relatiua identitatis, quaedam
diuersitatis. Relatiuorum identitatis quaedam sunt non reciproca, quaedam
sunt reciproca. Non reciproca sunt sicut 'ille', 'idem' et sic de aliis.

Et de istis dantur regulae: quod semper supponunt pro illo pro quo
supponunt sua antecedentia, ita quod pro eodem uerificantur, si
uerificentur. Sicut patet hic 'Sortes currit et ille disputat': ad hoc quod
ista copulatiua sit uera requiritur quod secunda pars uerificetur pro illo
eodem pro quo prima pars uer1ficatur. Similiter hic 'homo est species et
ille praedicatur de pluribus'.

Unde sciendum est quod tale relatiuum numquam debet poni in eadem
categorica cum suo antecedente, sic dicendo 'Sortes est ille', nam hic li
ille est pronomen demonstratiuum et non relatiuum.

Similiter sciendum quod numquam, quando antecedens relatiui est terminus
communis supponens personaliter, est licitum ponere antecedens loco
relatiui ad habendum propositionem conuertibilem et aequiualentem. Sicut
istae non aequipollent 'homo currit et ille disputat', 'homo currit et homo
disputat'. In aliis casibus contingit, nam istae aequipollent 'Sortes
currit et ille disputat', 'Sortes currit et Sortes disputat'.

Similiter est sciendum quod negatio numquam facit relatiuum stare confuse
et distributiue, sed semper supponit pro illo praecise pro quo uerificatur
suum antecedens, uel denotatur uerificari. Unde haec est uera 'aliquis homo
est Plato et Sortes non est ille', et tamen non sequitur 'igitur Sortes non
est homo', sed sufficit quod haec sit uera 'Sortes non est Plato'. Et ita
de uirtute sermonis ista duo stant simul 'aliquis homo currit et Sortes non
est ille' et 'aliquis homo currit et Sortes est ille', quia si Sortes et
Plato currant utraque istarum copulatiuarum est uera.

Circa relatiua identitatis reciproca sciendum quod differunt in hoc ab
allis quod possunt indifferenter poni in eadem categorica cum suo
antecedente et in alia. Sicut patet de istis relatiuis 'se', 'suus'; nam
bene dicitur 'Sortes disputat et uidet se'; similiter bene dicitur 'Sortes
uidet se'; similiter bene dicitur 'Sortes uidet suum asinum'; et bene
dicitur 'Sortes currit et suus asinus ambulat'.

Et est sciendum quod aliqinando relatiuum est pars extremi et aliquando est
extremum. Quando est extremum, ita scilicet quod sequitur uel praecedit
immediate uerbum, tunc supponit pro illo pro quo supponit suum antecedens;
sicut in istis 'Sortes uidet se', 'omnis homo uidet se'. Sed quando est
pars extremi tunc non supponit pro illo pro quo supponit suum antecedens,
sed supponit pro aliquo importato per illud cui additur. Sicut patet hic
'Sortes disputat et suus asiiius currit'. Hic li suus non supponit pro
Sorte, sed supponit pro asiiio Sortis et non pro alio asino.

Est etiam sciendum quod semper tale relatiuum habet talem suppositionem et
pro eisdem supponit pro quibus supponit suum antecedens. Sed quando suum
antecedens supponit confuse et distributiue uel determinate, habet
consimilem suppositionem sed singillatim, reddendo scilicet singula
singulis. Et ideo non contingit descendere nec copulatiue nec disiunctiue,
nec alio modo, nisi respectu alicuius contenti sub antecedente. Verbi
gratia in ista 'omnis homo uidet se' li se supponit pro omni homine confuse
et distributiue immobiliter et singillatim, quia non contingit descendere
non uariando aliud extremum; sicut non sequitur 'omnis homo uidet se,
igitur omnis homo uidet Sortem', et tamen contingit descendere ad Sortem
respectu Sortis, sic dicendo 'omnis homo uidet se, igitur Sortes uidet
Sortem'. Ita non est hic 'homo est animal'. Similiter in ista 'homo uidet
se' li se supponit determinate singillatim, quia contingit sic descendere
'homo uidet se, igitur Sortes uidet Sortem' uel 'Plato uidet Platonem', et
sic de singulis. Similiter contingit ascendere: non sic 'homo uidet
Platonem, igitur homo uidet se', sed sic 'Sortes uidet Sortem, igitur homo
uidet se'.

Ex istis patet quod tale relatiuum, sequens signum uniuersale mediate,
habet suppositionem confusam et distributiuam, singillatim tamen.

Similiter relatiuum in aliqua categorica, siue sit relatiuum reciprocum
siue non, habet suppositionem confusam et distributiuam propter additionem
signi uniuersalis ad suum antecedens.

Eodem modo talis terminus habet suppositionem confusam tantum, quamuis in
illa categorica nullum signum uniuersale ponatur, propter hoc quod in
categorica praecedenti praecedit mediate signum uniuersale suum antecedens;
sicut patet hic 'omnis homo est animal et quilibet asinus uidet illud'.

Circa relatiuum diuersitatis sciendum est quod relatiuum diuersitatis ideo
dicitur quia non uer1ficatur pro eodem pro quo suum antecedens sicut patet
hic: demonstratis duobus contradictoriis haec est uera 'alterum istorum est
uerum et reliquum est falsum'. Hic li reliquum uerificatur pro illo pro quo
non uerificatur hoc antecedens 'alterum istorum est uerum.

Circa relatiua accidentium, cuiusmodi sunt 'tantus', 'tabs', 'tot' et
huiusmodi, quae non ideo dicuntur relatiua accidentium quia supponunt pro
accidentibus, secundum opinionem Aristotelis, sed quia supponunt pro
aliquo, connotando aliquod praedicabile non in quid.

Et est sciendum quod tale relatiuum non supponit nec uerificatur pro illo
pro quo suum antecedens sed pro alio, illi pro quo supponit suum antecedens
simili uel aequali: sicut patet in ista 'Sortes est albus et talis est
Plato'; li talis non supponit pro Sorte sed pro alio, simili
Sorti. Similiter hic 'Sortes et Plato currunt et tot disputant'; li tot non
necessario supponit pro Sorte et Platone, nec supponit necessario pro
illis pro quibus supponit li currunt, sed potest supponere pro
aliis. Similiter est hic 'Sortes est bicubitus et tantus est Plato'.

'Unde sciendum est quod aliquando potest tale relatiuum supponere pro
eodem, sed hoc non oportet. Similiter sciendum est quod suum antecedens,
frequenter uel semper, est aliquod nomen in genere quantitatis uel
qualitatis uel in alio praedicamento
accidentali.

[1.77. DE SUPPOSITIONE IMPROPRIA]

Oportet autem cognoscere quod sicut est suppositio propria,
quando scilicet terminus supponit pro eo quod significat proprie, ita est
suppositio impropria, quando terminus accipitur improprie. Multiplex autem
est suppositio impropria, scilicet antonomastica, quando terminus
supponit praecise pro illo cui maxime conuenit, sicut in talibus
'Apostolus dicit hoc', 'Philosophus negat hoc', et similibus. Alia est
synecdochica, quando pars supponit pro toto. Alia est metonymica, quando
continens supponit pro contento uel quando abstractum accidentis supponit
pro subiecto, et sic de aliis.

Et ideo multum est considerandum quando terminus et propositio accipitur de
uirtute sermonis et quando secundum usum loquentium uel secundum
intentionem auctorum, et hoc quia uix inuenitur aliquod uocabulum quin in
diuersis locis librorum philosophorum et Sanctorum et auctorum aequiuoce
accipiatur; et hoc penes aliquem modum aequiuocationis. Et ideo uolentes
accipere semper uocabulum uniuoce et uno modo frequenter errant circa
intentiones auctorum et inquisitionem ueritatis, cum fere omnia uocabula
aequiuoce accipiantur.

Ex praedictis potest patere de istis 'esse intelligibile creaturae fuit ab
aeterno', 'esse album conuenit Sorti', et de huiusmodi multis, quomodo
termini in istis supponunt. Quia aut supponunt pro re aut pro uoce aut pro
aggregato aut pro intentione animae: et quodcumque istorum detur,
faciliter potest iudicari de eis an sint uerae uel falsae quando termini
sumuntur in propria significatione. Nam si in ista 'esse inteligibile
creaturae fuit ab aeterno' subiectum supponit pro re: uel pro re creata
uel pro increata. Si pro re creata, manifestum est quod est falsa; si pro
re increata, manifestum est quod est uera; si supponat pro aliquo
aggregato ex utraque re, manifestum est quod est falsa; si supponat pro
intentione animae uel pro uoce uel pro aliquo alio, neganda est.

Si autem tales propositiones non accipiantur de uirtute sermonis, tunc
accipiendae sunt illae loco quarum ponuntur, et secundum quod illae sunt
uerae uel falsae secundum hoc iudicandum est de eis. Unde quia per istam
'esse intelligibile creaturae fuit ab aeterno' intelligitur ista 'Deus ab
aeterno intellexit creaturam', et ista secunda est uera, ideo prima, per
quam intelligitur ista secunda, potest concedi.

Et ista iam dicta de terminis et suppositionibus sufficiant. -- Et in hoc
completur prima pars huius Summae.