Patrologia Latina/18


Elenchus Operum quae in Hoc Tomo XVIII Continentur.

Confessio S. Trinitatis col. 9

Liber de septem regulis 15

Commentarius in duodecim epistolas B. Pauli 63

Quaestiones utriusque Testamenti (hic memoratae, requirendae autem inter Spuria S. Augustini, hujus Patris Operum tom. III, part. II) 67

Sententia de humilitate et obedientia Ibid.

Exhortatio ad monachos 71

Exhortatio ad sponsam Christi 77

Sermones ex codice Sessoriano 89

Libri decem epistolarum 141-405

Epistola ad Augustinum (hic tantum memorata, requirenda autem Patrol. tom. XXXIII, col. 81) 407

Panegyricus Juliano Augusto dictus 429

Descriptio urbis Romae 437

Scripturae sanctae versionis in linguam Gothicam fragmenta quae supersunt 497

Grammaticae Gothicae linguae 879

Glossarium Gothicae linguae 1237

Auctores et monumenta vel incertae aetatis, vel dubiae auctoritatis, vel tantum connexionis causa patribus adjuncta. Anno Domini CCCXCIX.

Ordo Rerum quae in Hoc Tomo Continentur.
S. MARTINUS TURONENSIS.

Prolegomena. 9

Confessio Trinitatis. 11

TICHONIUS AFER.

Prolegomena. 13

LIBER DE SEPTEM REGULIS. 15
 REGULA PRIMA.—De Domino et corpore ejus. Ibid.
 REGUL. II.—De Domini corpore bipartito. 19
 REGUL. III.—De promissis et lege. 22
 REGUL. IV.—De specie et genere. 33
 REGUL. V.—De temporibus. 46
 REGUL. VI.—De recapitulatione. 53
 REGUL. VII.—De diabolo et corpore ejus. 55

HILARIUS DIACONUS.
Prolegomena. 63

COMMENTARIUS in duodecim epistolas B. Pauli. Ibid.

QUAESTIONES UTRIUSQUE TESTAMENTI (hic memoratae, requirendae autem inter spuria S. Augustini, operum hujus S. Patris tom. III, part. II). 67

NOVATUS CATHOLICUS.

SENTENTIA de humilitate et obedientia. Ibid.

ANONYMUS.

Exhortatio ad monachos. 71

Exhortatio ad sponsam Christi. 77

S. AMBROSII OPERUM COMPLEMENTUM.

Sermones tres ex codice Sessoriano, praecedente praefatione. 89

AURELIUS SYMMACHUS.

Prolegomena. 141

EPISTOLARUM LIBRI DECEM. 145
 LIBER PRIMUS. Ibid.
 LIBER II. 177
 LIBER III. 199
 LIBER IV. 221
 LIBER V. 245
 LIBER VI. 265
 LIBER VII. 285
 LIBER VIII. 313
 LIBER IX. 327
 LIBER X. 357

MAXIMUS GRAMMATICUS.

Notitia Cavaei. 405

EPISTOLA ad Augustinum (hic tantum memorata, requirenda autem Patrolog. tom. XXXIII, col. 81). 407

MAMERTINUS.

PANEGYRICUS Juliani Augusti, seu Gratiarum actio pro consulatu, sequente, in appendicis vicem. Vita Juliani. 429

PUBLIUS VICTOR.

Monitum in urbis Romae descriptionem. 435

DESCRIPTIO URBIS ROMAE. 437

ULFILAS.

Prolegomena. 461

SCRIPTURAE SANCTAE VERSIONIS IN LINGUAM GOTHICAM fragmenta quae super sunt. 497

APPENDIX.

GRAMMATICA GOTHICAE LINGUAE (in quam consulendus index et ordo rerum specialia quae superius reperies). 879

GLOSSARIUM GOTHICAE LINGUAE. 1237

Sanctus Martinus Episcopus Turonensis
(Ex Galland. Vet. Patr. Biblioth. t. VII.)

Prolegomena
I. Non tantum vitae sanctitate, verum etiam doctrinae
laude praestantissimum fuisse beatum MARTINUM
ecclesiae Turonicae antistitem, luculenter satis
testatur qui eum probe noverat Sulpicius Severus.
Sic enim ille  [1]: «Jam vero, inquit, in verbis et
confabulatione ejus quanta gravitas, quanta dignitas
erat! quam acer, quam efficax, et quam in absolvendis
scripturarum quaestionibus promptus et facilis!---Jesum
testor spemque communem, me ex
nullius umquam ore tantum scientiae, tantum ingenii,
tam boni et tam puri sermonis audisse. Quamquam
in Martini virtutibus quantula est ista laudatio! nisi
quod mirum est, homini illitterato ne hanc quidem
gratiam defuisse.» Et alibi  [2]: «Jam si ad laevam,
Achaiae sinum paululum devexus intraveris, sciat
Corinthus, sciant Athenae, non sapientiorem in
Academia Platonem, nec Socratem in carcere fortiorem:
felicem quidem Graeciam, quae meruit audire
Apostolum praedicantem; sed nequaquam a
Christo Gallias derelictas, quibus donaverit habere
Martinum.» Haec Sulpicius.

II. Porro sub tanti Patris nomine circumfertur
Confessio Trinae unitatis et unius Trinitatis, stylo simplici
et alicubi obscuriore, librariorum fortasse inscitia,
conscripta; quam anno 1512 primus edidit
cum aliis veterum opusculis Jodocus Clichtoveus.
Deinceps vero saepius idem libellus, virorum eruditorum
Petri Pithoei, Casparis Barthii, Christiani
Daumii aliorumque opera, typis denuo consignatus
comperitur. Exstat praeterea in plerisque Patrum
bibliothecis et in collectionibus conciliorum excusus.
De eo autem haec habet Combefisius  [3]: «Exscripseram,
inquit, sermonem de sancta Trinitate, ejus
(Martini) praenotatum nomine, ex codice em. card.
Mazarini; sed ita in eo vitiosum, ut non visum sit
repraesentare: id inde factum videtur, quod antiquarius
ex vetustioribus membranis aut ceris non
satis feliciter potuerit exscribere. Est tamen ille,
conjecturae his quae Severus de illitterati Martini
eruditione ac facundia, tanta scribit obtestatione.»
Ita Combefisius, ea respiciens quae modo ex Sulpicio
recitavimus. Ex priscis item membranis eamdem
Confessionem Trajecti evulgavit anno 1514 Theod.
Pulmannus, cujus varias lectiones ad suae editionis
calcem quae Cygneae prodiit 1677 rejecit Daumius.

III. Verum prae caeteris commendanda videtur
Thomae Beauxamis solertia; qui tres vetustissimos
codices nactus, eorum collatione diligenter instituta,
eumdem sancti praesulis Turonensis libellum brevi
commentario illustratum subjectumque Vitae beati
Martini a Sulpicio Severo conscriptae, prelo commisit
Parisiis anno 1571. Quandoquidem vero hanc editionem
reliquis multo emendatiorem secuti sumus,
quae praeterea inter rariores recensetur  [4]; juverit
proinde nonnulla ex eodem Parisiensi editore in medium
proferre, quibus dum ille studium suum in
hanc opellam impensum prodit, ejus pariter sive
integritatem, sive pretium astruit. Sic igitur ille  [5]:
«Tria, inquit, e diversis bibliothecis volumina mihi
prolata sunt, quae manus ipsa, satis antiquissima
esse contestabatur: characteres enim aliis qui ante
mille annos in usu erant, collati, persimiles omnium
testimonio habiti sunt. Porro tribus hisce voluminibus
emendicatis, triplex Severi Sulpicii historia
contexebatur . . . . Verum cum primo in libri cujusque
vestigio compendium nostrae fidei a D. MARTINO conscriptum
agnovissem; obstupui sane, cur cum
toties Severus e prelis prodiret, illius ne mentio
quidem facta sit. Sed, ut arbitror, praeter characterum
antiquitatem, rei ipsius eos difficultas deterrebat.
Nec enim suis periodis, virgulis caeterisve
notulis contextus definiebatur: adeo ut quibusdam
ambiguus, aliis mancus, omnibus abstrusior appareret.
Nam cum summa brevitate rem omnium
difficillimam complectatur; quis inter dictiones incircumscriptas
adeo perplexas, quid certi elicere
potuisset? . . . Operae praetium igitur duxi suis punctis,
quasi vinclis, effluentes dictiones cohibere, sicque
facile D. MARTINI Confessionem reddere. Et ne quid
deesset, annotatiunculas addidi, ne cujus vocis obscuritas
diutius lectorem suspenderet.» Deinceps
vero noster editor Parisiensis libelli praestantiam
edisserere pergens, complures haereses hac sua Confessione
B. Martinum evertere ostendit, Ebionis,
Cerinthi, Marcionis, Manetis, Apollinarii, Arii,
Macedonii ac Eunomii. Quibus enarratis, ita concludit:
«Vides, Christiane lector, ut compendiose
multas haereses noster Martinus enecet? Illis quippe
temporibus exstitit, quibus aut qui Trinitatem, aut
qui unicam divinitatem evertere nitebantur, pullularunt . . . .
Expende vero quot schismata, factiones et
sectae, quo tempore floruit, emerserint: tum facile
agnosces non abs re hanc de Trinitatis et unius divinitatis
fide editam sententiam.» Haec ille. Quae quidem
omnia si quis accurate perpendat, arguet enimvero,
mea quidem sententia, nonnullos viros eruditos
ejusmodi Confessionem minus recte suspectam
habuisse; quae nimirum in primis vetustissimorum
codicum fide et auctoritate munitur: digna plane
quae eum Expositione fidei Gregorii Thaumaturgi
conferatur  [6], si paucas demas duriusculas voces,
librariis forte vitio vertendas.

Confessio Trinitatis

Tichonius Afer
ANNO DOMINI CCCXCIX.
(Ex Galland. Vet. Patr. Biblioth. t. VIII.)

Prolegomena
I. «Tichonius natione Afer, in divinis litteris
eruditus juxta historiam sufficienter, et in saecularibus
non ignarus fuit: in ecclesiasticis quoque negotiis
studiosus.» Verba sunt Gennadii  [11]. De eo passim
sermonem habens sanctus Augustinus, qui et
ipsum probe noverat, et complura ejus scripta perlegerat,
«Hominem ait  [12] fuisse et acri ingenio praeditum
et uberi eloquio, sed tamen Donatistam. Qui
aliquando sanctarum paginarum vocibus circumfusus,
evigilavit; ut propterea adversus ipsos suos
calamum strinxerit. Hoc ergo suscepto, subdit sanctus
Doctor, Tichonius cum vehementer copioseque
dissereret, et ora contradicentium multis et magnis
ac manifestis sanctarum scripturarum testimoniis
oppilaret, non vidit quod consequenter videndum
fuit. Nimirum, inquit  [13], contra Donatistas invictissime
scripsit, cum fuerit Donatista; et illic invenitur
absurdissimi cordis, ubi eos non omni ex
parte relinquere voluit.» Haec sanctus Doctor. Floruit
auctor aetate qua Rufinus, teste Gennadio  [14],
Theodosio et Filio ejus regnantibus. Qua de re
accurate, ut fere semper, eruditissimus Tillemontius [15].

II. Ex iis quae litteris consignavit Tichonius, quaeque
satis diligenter enumerat Gennadius, unum superest
opusculum de septem Regulis inscriptum;
«quibus, quasi clavibus, ut inquit sanctus Augustinus
[16], divinarum Scripturarum aperirentur occulta . . . .
Quae quidem consideratae, sicut ab illo, aperiuntur,
non parum adjuvant ad penetranda quae
tecta sunt divinorum eloquiorum: nec tamen omnia,
quae ita scripta sunt ut non facile intelligantur, possunt
his regulis inveniri, sed aliis modis pluribus;
quos hoc numero septenario usque adeo non est iste
complexus, ut idem ipse multa exponat obscura, in
quibus harum regularum adhibet nullam; quoniam
nec opus est.» Nonnullisque interjectis, deinceps
haec addit  [17]: «Quod ideo dicendum putavi, ut
liber ipse et legatur a studiosis, quia plurimum adjuvat
ad Scripturas intelligendas, et non de illo speretur
tantum quantum non habet. Caute sane legendus
est, non solum propter quaedam in quibus ut
homo erravit, sed maxime propter illa quae sicut
Donatista haereticus loquitur.» His vero ita enarratis,
easdem Tichonii Regulas expendit sanctus
Pater: cujus propterea recensionem infra sub hujus
voluminis finem excudendam curavimus.

III. Caeterum alibi quoque operis Tichoniani mentionem
injicit idem sanctus Augustinus. Scribens
enim ad Aurelium Carthaginiensem episcopum, haec
habet  [18]: «De Tichonii septem regulis vel clavibus,
sicut saepe jam scripsi, cognoscere quid tibi videatur,
exspecto.» Quanti vero fecerit ejusmodi opus
sanctus ille Doctor, ex eo compertum fit, quod locum
Paulinum retractans de vasis aureis et argenteis
in domo magna constitutis  [19], cum antea in eo exponendo
sancti Cypriani sensum fuisset secutus, mutata
deinde sententia, in Tichonii interpretationem
concessit  [20]: «Sed magis approbo, inquit, quod
apud Tichonium postea reperi vel adverti, in utrisque
intelligendum quaedam in honorem, non sola
scilicet aurea vel argentea; et rursus in utrisque
quaedam in contumeliam, non utique sola lignea et
fictilia.» Haec ille. Neque aliter censuere de Tichonii
Regularum praestantia Cassiodorus ac sanctus
Isidorus Hispalensis. Et ille quidem de introductoribus
scripturae divinae sermonem habens  [21], qui
modos elocutionum explanationis causa formantes,
per exemploram diversas similitudines intelligi faciunt
quae prius clausa manserunt, Tichonio Donatistae primum
locum tribuit, eumque cum sancto Augustino,
Hadriano, Eucherio et Junilio consociat. Atque alibi
praeterea monet, eumdem scriptorem in libris Regularum
latius diligenterque disseruisse. Alter vero, id
est, sanctus Isidorus, easdem septem Regulas Tichonianas
tanto in pretio habuisse comperitur, ut illas
in compendium redactas suis intexuerit Sententiarum
libris  [22], earumque auctorem inter Sapientes
retulerit.

IV. Quod superest, Tichonii liber Regularum primum
prodiit Basileae anno 1569 in Orthodoxographis
Grynaei. Postmodum vero in prima Bibliothecae
Patrum Parisiensis editione Bignaeana anno 1575.
Praeterea idem opus Tichonianum ad mss. codices
exactum evulgavit anno 1622 Andreas Schottus in
Supplemento seu Auctario bibliothecae Patrum Coloniensis:
atque ita recensitum Lugdunensi postremum
intextum comparuit. Hanc autem Schotti editionem
typis expressimus; sacrae scripturae loca diligentibus
subnotavimus; menda complura quibus
antea scatebat exemplar, sustulimus; nonnullisque
observationibus auximus.

Prolegomena

Liber de Septem Regulis

Hilarius Diaconus
ANNO DOMINI CCCXCVIII.

Prolegomena
(Ex Schoenemanno, tom. I, p. 306.)

1. Hilarii Diaconi vita.---Patriam habuit Sardiniam.
Diaconus erat Ecclesiae Romanae, quo nomine a Lucifero
episcopo Calaritano post concilium Arelatense
ad Constantium missus, cum in concilio Mediolani
habito strenue Athanasii causam defensisset,
virgis caesus et una cum Lucifero et Pancratio in exsilium
missus est. Postea Lucifero se adjunxit, sed eo
temeraria opinione processit, ut Arianos et qui cum
his communicassent, omnesque omnino aliqua haeresi
pollutos iterum baptizandos esse statueret, antequam
in societatem Ecclesiae catholicae reciperentur.
Hinc lepide, sed parum scite ad Hieronymo
mundi Deucalion dictus est. Bene vero actum tunc
cum Ecclesia fuit, quod Diaconus tantum esset Hilarius,
cui, quoniam nulla erat clericos ordinandi
copia, nemo fere adhaesit, adeoque haec ejus doctrina
quae alioquin ingens schisma excitatura fuisset,
cum ipso auctore an . . . . . interiit.

2. Scripta ejus.---Scripta quae Hilario tribui solent,
sunt fidei admodum incertae et dubiae, videlicet
Commentarius in Epistolas Pauli cum Ambrosio
edi solitus, et Quaestiones Vet. et Nov. Test. inter Augustini
opera reperiundae, de quibus fusius, sed ita
ut Hilario utrumque abjudicaret, disputavit Oudinus
tom. I de SS. Eccl. p. 480-491.

Commentarius in XII Epistolas
B. Paul Hilario Diacono Ascriptus (Hunc Commentarium vide inter spuria in Appendice ad opera S. Ambrosii adjuncta, tom. XVII nostrae Patrol.)

Quaestiones Veteris et Novi Testamenti
Hilario Diacono Attributae (Quaestiones istae reperientur in inferiori serie nostrae Patrol., inter Spuria S. Augustini operibus annexa tom. III, part. II.)

Novatus Catholicus

Sententia de Humilitate et Obedientia

Pseudo-Athanasius
AUCTOR ANONYMUS.
CUJUS OPERA PRODIERUNT
SUB NOMINE S. ATHANASII.

Ex opp. S. Athanasii tom. III.

Admonitium in Sequentia Duo Opuscula Ascetica
A multis jam saeculis subsequentes duae asceticae exhortationes ad monachos et ad sponsas Christi Athanasii
nomine prodiere. In collectione namque Regularum, quae octavo saeculo a Benedicto Anianense concinnata est,
utraque comparet Athanasii nomine inscripta; cum neutra tamen Athanasii nihil nisi nomen admittat. Nam ipsa
luce clarius est, a Latino scriptore, et quidem eleganti Latineque, ut illa aetate, peritissimo, adornatas fuisse.
Secunda porro, in Actis Concilii Aquisgranensis extat integra, Athanasioque ascribitur. Unde fortasse suspicari
liceat, fuisse illam, pariterque priorem quae eodem ferme styli genere conscripta est, ab auctore suo commendationis
causa Athanasii nomine insignitam. Utrumque autem opusculum in Appendice ad Codicem Regularum, curante
Luca Holstenio editum fuit Parisiis anno 1663.

Exhortatio ad Monachos

Exhortatio ad Sponsam Christi

Sanctus Ambrosius Mediolanensis Episcopus
[S. AMBROSII OPERIBUS SUPPLEMENTUM.]

Monitum in S. Ambrosii Sermones Sequentes

His sane tribus sermonibus locum inter S. Mediolanensis episcopi opera sicut ratio, ita ordo vindicabat
chronologicus. Cur ergo in hoc tomo paulo devia editione donati sint, praesertim in causa fuit tanta illos
expiscandi difficultas ut non minus tribus vel quatuor mensibus S. Patris operum recusio differri debuisset
ut ipsorum accessione compleretur. Quam quidem moram non diligentiae tantum nostrae, sed etiam avidis
subscriptorum votis intolerabilem fore sentientes, Ambrosianarum lucubrationum seriem, quippe quae locupletissima
jam evaderet, cito clausimus, sequentique tomo sermones Sessonianos destinavimus eo magis libenter
quod quasi appendicis vice ad quartum saeculum tomus ille functurus esset.

Praefatio
D. Leandri Praefatio

I. Sancti Ambrosii scripta summo in honore habita
sunt, eaque in multis olim vitiata a Maurinis praepurgata
fuere.---Sancti Ambrosii, qui saeculo quarto
episcopalem Mediolani nobilissimam sedem tenuit, plurimi
semper scripta fecisse Patres, pontifices maximos,
concilia oecumenica, et ipsosmet heterodoxos
nemo eruditus ignorat  [51]. Attamen aeque norunt
omnes, inter opera hujusce sanctissimi praesulis
apocrypha multa fuisse relata multisque adeo vitiis
referta, ut quiddam etiam a catholico sensu prorsus
alienum redderent  [52]. Quare non defuerunt Romani
pontifices, qui cum tam veteris tamque bene meriti
de Ecclesia Patris scripta ad sanae doctrinae laudem
cuperent efflorescere, viris doctis vehementer essent
auctores, ut collatis curis, ad novam editionem excudendam
optimae notae codices sedulo perquirerent,
simulque conferrent; ex quibus et genuinos possent
Ambrosianos fetus seligere, falsos respuere, et certas
ejusdem praesulis sententias elicere. Hinc mandatis
summorum pontificum Pii IV, et Pii V, Gregorii
XIII, ac studio et labore Sixti V, Romana Ambrosii
operum editio caeterarum omnium absolutissima
prodiit in lucem  [53]. Verum cum et in illa non pauca
reperirentur, quae, ut in ejusdem S. doctoris opera
praefati sunt Maurini  [54], non modo ab haereticis,
verum etiam ab orthodoxis haud sine causa minime
probarentur; praesto fuit ipsa Maurinorum manus,
qui Herculeis, ut ita dicam, ferme exantlatis laboribus
in rimandis bibliothecis, et codicibus conferendis
episcopi Mediolanensis scripta omni naevo purgata
suomet restituerunt honori, novam pervulgando editionem,
quae superiores omnes judicii maturitate et
multitudine eruditionis facile superavit  [55].

II. Maurinorum editio tribus ditatur sermonibus
e codice Sessoriano depromptis.---Jam vero quibus
laudata elitio augeri possit, ecce, ut ego arbitror,
tres mihi sermones inediti in Sessorianis nuper pluteis
deprehensi sunt, quos eruditi viri sive fontis unde
manant vetustatem spectent, sive documenta utilissima,
quae inde ad informandos Christianorum mores
redundare certum est, paulisper respiciant, dignos
plane agnoscent, confido, quos cupide omnes ac benevole
excipiant.

III. Sessoriani, codicis vetustas, et palaeographia.---Fons
quidem horum sermonum praeclarissimus codex
ille Nonantulanus est, formae fere quadratae, et sottilissimis
membranis compactus, qui quondam numeris
60, 90, aut 134 praesignatus, modo in novo
catalogo a me confecto quinquagesimum quintum
sortitus est numerum. Ejus scripturam, quae ita
evanida est, ut plures occurrant paginae valde lectu
difficiles et obscuratae, in excuso specimine, quod in
Romana S. Maximi editione anni 1784, tab. 1, n. 2,
pag. 200 visitur, cognoscent eruditi. Illa quippe secundae,
ut dicunt, Romanae aetatis ad Longobardicum
[56] inclinantis, ne cum eminentissimo Besutio
dicam VI  [57], mihi saeculo VII vel ad summum ineunte
VIII exarata videtur. Ejusdem enim orthographia
ad priscam normam rectissime scripta est; et
quidem constanti adeo veterum codicum auctoritate
firmata, ut plane ad rectiorem illum scribendi modum
reverti necesse sit. Jam vero hoc eodem in codice
nunquam forma V scribitur, sed semper est U;
neque ulla alia quam una diphthongus ae absque nexu
usurpatur; qui in pervetustis codicibus perpetuus
fere mos est. Constanter quoque in illo praepositio
ad retinet litteram d ante c, e, m, n, p, r, s, eaque
ad sequentem consonam non reformatur, nisi in verbis,
accipio, et arripio; con vero servat n ante l, m,
p, r; atque in nunquam dimittit n ante b, m, p, s, si
impleo verbum exceperis. Vocabula autem aput, aliut,
illut, istut, jubat, etc., quorum lectio plerumque a sensu
aurium scribentis dictata verba excipientis pendebat,
fere semper recitato modo in codice scripta reperies,
in quo bona rectaque scriptura habentur, caelum,
condicio, intellego, querella, uincla, atque alia plurima,
quae in meis scholiis palaeographicis textui substratis
haud inobservata reliqui. Nulla praeterea in codice
pausa est, nulla admirationis vel interrogationis
signa, nulla verborum distinctio apparet; sed raro
puncta et eadem semper media, ac ita temere apposita,
ut magis sensus augeant ambiguitatem. Litterae
in fine versuum aliquando minuuntur, vel in monogramma
coeunt. Librarius nonnisi parcius litteris
singularibus vel siglis utitur, et quidem iis, quae priscis
tabellariis obvia fuerunt, ut ex. gr. Incp, Dns, Ds,
ihs, xps, sps, scs, nr., pro Incipit Dominus, Deus,
Iesus, Christus, Spiritus, Sanctus, noster, et in fine
vocum b· et q· cum medio puncto pro bus et que.

IV. Ambrosiani sermones tres in hoc eodem codice
contenti qua de re censeantur inediti.---Quod vero in
hoc antiquissimo codice sermones tres S. Ambrosii
nomine inscriptos inveniri ineditos asseram, coarguat
me nemo; nam si id minus recte, haud tamen
temere dixero; cum adhibita cura qua non potui majore,
illos nec in Ambrosii hucusque vulgatis operibus,
nec inter SS. Augustini, Maximi et Fulgentii
opera, quae vetusta aetate cum Ambrosianis scimus
ivisse permixta, nec inter aliorum SS. Patrum scripta
repererim. Praecipue autem meum hoc praejudicium
cumulabant tria illa Isaiae testimonia X, 33, 34,
et XI, 5, quae integra leguntur in tertio sermone  [58];
quia nempe Sabatierius in suis biblicis antiquae
versionis fragmentis vel, ut illa X, 33, 34, nonnisi
mutila referat, vel ut illud XI, 5, prorsus omittat.
Cum enim auctor ille in quaerendis veterum biblicarum
versionum testimoniis, maxime in Patribus, diligentiam
omnem adhibere solitus fuerit, hinc haud
inconsulte conjiciendum putavi, reapse Sabatierii
aetate adhuc membranis hos delituisse sermones.

V. Eorum sermonum tituli et analysis.---Horum
autem primus sermo inscribitur, de Perfecto; alter
de eodem argumento, Adversus eos qui dicunt possessionem 
non distrahendam, sed fructibus misericordiam
faciendam, tertius vero, de Charitate ex lectione sancti
Pauli apostoli contra malos qui bonis invident, titulum
praefert. In priori sermone auctor nonnullis
Scripturarum testimoniis recitatis ostendit, Christianorum
esse, ut pervenire valeant ad supremum
gradum perfectionis, suas omnes facultates vendere,
et pretium pauperibus distribuere, seque Dei providentiae
adeo committere, ut divinae legis semper meditatione
detenti, semperque praeceptorum custodia
occupati, non habeant vacuum tempus quo cogitent
saecularia, quo vane hujus mundi incommodis perturbentur,
quo terrestrium divitiarum spe caduca
fallantur. In altero eadem, quae superiore sermone
dixerat, auctor confirmat; atque rerum terrenarum
contemptus, et abdicatio quam gloriosa, utilis ac necessaria
sit, Christi praecepto atque Pauli apostoli
exemplo propositis, contra illius virtutis obtrectatores
evincit. Demum in tertio sermone de virtute fraternae
charitatis (qui ita in longius producitur, ut minus
sermo quam tractatus inscriberem moralia documenta
dogmaticis cumulavit. Illa itaque primo apostolica
verba I Corinth. XIII, 1, 2, 3, auctor expendens,
nihil nobis omnium virtutum genera prodesse
docet absque charitate, utpote quae una caeteras
omnes amplectatur virtutes, atque totius Christianae
perfectionis sit complementum. Secundo ad varia
charitatis opera descendens, dum ea praecipue humilitatis,
mansuetudinis, benignitatis et simplicitatis esse
declarat, eademque in Davidica et apostolica electione,
ac in dominico exemplo contemplanda et imitanda
proponit; in contraria vitia, scilicet superbiam, invidiam,
iracundiam, inimicitiam caeteraque id genus vehementius
insurgit. Interim e re nata de Domini nostri
Jesu Christi divina et humana utraque perfecta natura,
deque hypostatica unione ac de ejus baptismo,
passione, morte et gloriosa resurrectione loquitur,
nec non quaedam de sacramento baptismatis ejusdemque
effectibus disserit.

VI. Quibus indiciis hi tres sermones adjudicantur
Mediolanensi episcopo Ambrosio.---Quod autem hi
sermones ipsi Ambrosio Mediolanensi episcopo tribuendi
sint, id permulta et idonea indicia demonstrare
videntur. 1o In illis quippe Ambrosianae locutiones
frequenter occurrunt, et complures crebro
reperiuntur sententiae, quae prorsus Ambrosium sapiunt;
id quod in scholiis identidem palam feci, multoque
plenius et uberius fieri poterat. Cui nec obstare
et officere videatur, si aliquando sermonem remissiorem
in illis quam in aliis S. praesulis tractatibus
advertere sit; nam, ut Maurinorum verbis loquar,
«stylum variari ab auctoribus, et pro re ac
tempore modo attolli, modo deprimi non ignoramus  [59].»
Quin, ut ipsi cum Gillotio fatentur, scimus,
novum «non esse, inquiunt, si sanctus doctor
pro re, loco, tempore, personis, stylum mutavit  [60].»
Huc etiam addi potest, reliquis, qui modo habentur,
sermonibus Ambrosium iterum ostetriciam, ut ita dicam,
manum admovisse, cum illos collectos in libros
redegerit;  [61] nostros autem, cum extra vagarentur
disjuncti, eo modo quo ex ejus ore
prolapsi sunt, munere tachygraphi ita ad nos permeasse
impolitos. Caeterum, his in gratiam eorum,
qui nimis naribus indulgent, notatis; nihil sane
omnino contineri in illis pronuntio, quod a stylo,  [62] ingenio,
et charactere Ambrosiano dissideat. 2o Et
re quidem vera quod Ambrosius in priori sermone
auditoribus suis bona omnia temporalia
relinquere et pauperibus distribuere valde commendet,
id apprime ipsimet convenit, quem omnes suas
facultates reliquisse, et Ecclesiae vel pauperibus tribuisse
ex historia cognoscimus  [63]; quem hujusmodi
rigidis ethices Christianae dogmatibus passim suam
plebem quam diligentissime imbuere solitum fuisse
ex ejusdem vulgatis scriptis certo certius habemus  [64].
3o Ambrosium etiam in suis concionibus habuisse solemne
illud praecipua quadam cura inculcare, quantopere
Christiani homines ad fugiendas saeculi vanitates
et anxietates obstringerentur, ut sacrae lectioni
et Deo ipsi possent die ac nocte liberius vacare tum
ex libris de Isaac et Anima, de Bono mortis, et maxime
de Fuga saeculi, tumque ex Enarratione in psal.
CXVIII  [65] manifestum est; et id hoc nostro sermone
confirmatur. 4o Alterius vero sermonis tanta est cum
superiore colligatio, ut horum unius cognito, utriusque
qui fuerit auctor cognoscatur. 5o Qui nexus si
quoque deesset, sententiarum natura et color, atque
tempori convenientia dictata satis illum demonstrarent,
acceptum Ambrosio referri oportere. Etenim
procul dubio non solum suarum facultatum abdicationem
ac in pauperes dispersionem in suis scriptis
suadet Ambrosius, sed etiam hujusce evangelici perfectionis
consilii non semel utilitatem defendit, et in
illud obtrectantes perstricto calamo insurgit; cujusmodi
exempla in psalmis, et praesertim in psal. CXVIII,
ac in epistola quinquagesima octava reliquit  [66].
6o Nec aliter de tertio sermone, qui eumdem ac alii
duo sibi auctorem vindicat, ut ex consecutione patet,
dicendum est. In illo quippe Ambrosius, qui in vitiata
jam tempora imperatricis Justinae inciderat,
eo praecipue nervos intendit, ut adversus venenum
Arianorum, qui Mediolani ea tempestate plurimum
poterant, populum suum communiret atque desuescentem
schismate fraternae charitatis morem reduceret.
Profecto illic Ambrosius praecipuas Arianorum
haereses, queis Christi divinitas impetebatur, oppugnans,
dogmatica, ut supra innuimus, documenta firmandae
Verbi divinitati peridonea tradit; simulque
auditores suos impensius hortatur, ne persequantur
in fratrem gratiam vel divina ope collatam, vel laboribus
jejuniorum, vel assiduitate orationum, vel
vigiliarum instantia omnibusque virtutum generibus
conquisitam  [67], neve ullis invidorum perturbentur
insidiis, ullis concitentur offensis  [68]; sed dominico
exemplo odia mundi non pertimescant  [69]: atque ita
patienti animo convicia, proba et maledicta a fratribus
fictis, hujusque saeculi principibus (Justina videlicet,
et ejus Aulicis, caeterisque Arianis) sibi sustinerent
illata, ut humilitatis, et mansuetudinis omnium
sint exemplar ac norma  [70]; qui quidem omnes
sensus in Ambrosii operibus frequenter occurrunt  [71],
et illis temporibus apprime respondent  [72]. 7o Nec
minus Ambrosium redolet mentio, quae in eo fit de
gestis Eliae; quorum passim in suis scriptis meminisse
se narrat Ambrosius. Plurima enim, inquit lib.
de Elia et Jejun. III, 5, de Eliae gestis frequenti diversorum
librorum sermone digessimus  [73]. 8o Quin etiam
neophytos per se Ambrosium consuevisse docere,
eisque ut a redeundo in saeculum, cui per baptisma
nuntium remiserant, utilius deterreret, frequentius
instasse, ut abdicatis corporis delectationibus, cupiditatibus,
omnibus mundique illecebris  [74] in perpetuum
saeculo morerentur, et coelo cum Christo resurgerent,
res notissima est  [75]. En autem similia leguntur in
his Sessorianis sermonibus, quos pariter quoque
habuit ad illos, qui jam divina professione deputati
sunt coelo  [76], quique jam mortui per baptismum
natalibus mundi, nobilitati per gratiam nati sunt
coelo  [77]. 9o Nec ut hos sermones tribuamus Ambrosio,
inde nihil videtur accedere confirmationis,
quod in illis ad vigilias traducendas, hymnosque et
psalmos canendos fideles invitet  [78]; nam hoc nihil in
suis scriptis familiarius Ambrosio  [79]; quem primum,
Justinae persecutione fervente, vigilias, ac ut hymni
et psalmi in ecclesia canerentur secundum morem
Orientalium partium instituisse, tum S. Augustinus  [80],
tum Paulinus in Ambrosii Vita  [81] testantur. 10o et
11o Verum ut argumenta alia non essent, duo, scilicet
tam summa eorum, quae in his sermonibus dicuntur
contractius cum eis, quae in enarrationibus
in psalmis, praesertim psalmi CXVIII fusius leguntur,
consensio; quam eadem, qua in illis utitur, ut in
hucusque admissis Ambrosii operibus reperitur, Vulgata,
vel sola sufficerent ut Ambrosianos hos nostros
sermones esse, nemini certum non fieret et exploratum.
Ingenue tamen fateor illic quandoque aliis aliquod
sacrae Scripturae locos verbis citari; at id nihil
prorsus meae sententiae officere assero: tum quia «ex
operum S. Ambrosii lectione (ut Natalis Alex. verbis
utar  [82]) constat,
eum non iisdem semper verbis eosdem Scripturae
sacrae locos laudasse;» tum quia in Sessorianis sermonibus
haec non confirmatur dissensio, nisi raro, et
in iis tantum locis citandis, quos diversis semper
verbis usus est Ambrosius citare; tum quia varietates
illae tales sunt, ut quin duplicem arguant versionem,
potius excludant; quae quidem omnia maxime liquent
ex variis lectionibus codicis nostri textui subjectis,
ut in re oculis ipsis inspicienda diutius immorari supervacaneum
omnino sit, ac inutile. 12o et 13o Praeterea
certe praeterire non possum, hisce in sermonibus
pro Ambrosiano more nunquam auditores allici,
neque accuratum ordinem, neque artificiosam partitionem
servari; simulque animadverti, auctorem non
semel respicere ad S. Basilii opera, quem fontem
Ambrosium in suis pangendis libris praegustasse certissimum
est. Exstant quidem prae aliis S. Basilii homiliae,
quae inter editas sunt 7, 8, 20 et 21  [83], cujus
sane materia cum istis Ambrosii concionibus haud
parum habet affinitatis. 14o Quis demum ignorat
multos Ambrosianos excidisse sermones? Profecto
Maurini multos Ambrosii deperditos memorant  [84],
pluresque vel inde conjicere est, cum nihil certius
sit, Ambrosium non modo singulis diebus dominicis
concionatum fuisse, verum etiam quotidiano sermone
stato anni tempore catechumenos, competentes, et
recens baptizatos  [85] instruxisse, ut ex ejusdem
scriptis  [86], vel et ex loculentissimis Augustini et
Paulini testimoniis compertum habemus  [87]: anecdotos
ergo Ambrosianos invenisse sermones mihi invideat
nemo, neque confidentiae me insimulet. 15o
Et re quidem vera nonne horum sermonum Ambrosium
auctorem facit Sessorianus optimae notae codex
miscellus  [88], qui invidus mille et plus annis has Ambrosianas
gemmas obvolvit? In eo quippe, manu codicis
antiquitate pari, S. Ambrosii nomine hi tres
inscribuntur sermones. Cui ergo hujus nominis viro,
ne codicis praetergrediamur aetatem, illos, praeter Mediolanensem,
tribuemus? Non certe Ambrosio Origenis
discipulo, et Ecclesiae Alexandrinae diacono  [89];
non ei, qui S. Didymi ejusdem Alexandrinae
Ecclesiae doctoris, floruit aetate  [90]. Horum enim
uterque nec episcopali dignitate praefulsit, nec ad
populum sermones habuit: qui tunc temporis a solis
episcopis ut plurimum habebantur; uterque Graece
scripsit, et sermones nostri quin Latinam e Graeco
interpretationem redoleant, eam prorsus excludunt.
Nec sit qui illos Ambrosio Carducensi in Gallia episcopo
ascribat; nam quamvis Sessorianum ms. quis
archetypum fuisse diceret, tamen hos sermones vix
et ne vix quidem Carducensi Ambrosio acceptos
referri poterit. Etenim Ambrosius ille tantum post
medium saec. VIII ad episcopatum evectus est  [91],
et has conciones, quas nonnisi episcopi fetus esse
clarissime patet, codex exhibet laudati episcopi
aetate major, scilicet, ut dixi, saeculo VII, vel
ad summum saeculo VIII ineunte conscriptus. Hinc
prorsus flocci facienda esset et eorum opinio, qui
hos sermones Ambrosii Autperti monachi.  [92] opus
esse contenderent; nam, praeterquam quod illius non
esse tum ex moribus et instituto, tum ex stylo et forma
scribendi auctoris, tum ex diversa biblica versione,
qua ille utitur, satis commode probari queat  [93],
etiam ut illi abjudicaremus, una prae caeteris
ratio sufficeret, qua Carducensi episcopo abjudicandos
putavimus. Siquidem et Ambrosii monachi aetas,
ne cum Trithemio inter scriptores eum referam, qui
floruere saeculo IX exeunte, tamen haud revocanda
citra an. circiter 760, nec ultra an. 778 producenda
est. Porro anno circiter 760 commentariis in Apocalypsim
clarere coepit, et anno 778, ut est eruditorum
probabilior sententia, dum Romam pergeret,
diem vidit extremum, post quam duobus duntaxat
mensibus, et diebus 25, iisdemque non pacifice, in
monasterio S. Vincentii ad Vulturnum prope Beneventum
abbatis munere perfunctus esset. Reliquum
est igitur, ut vel distinctum a laudatis in primis septem
Ecclesiae saeculis alterum excogitemus Ambrosium,
vel codicis auctoritatem, et vetustatem in dubium
vocemus. Neutrum quidem. Uno ergo Ambrosio
Mediolanensi Sessoriani codicis auctoritate hi
sermones adjudicandi sunt. Quanta vero hujus codicis
sit auctoritas, certatim docent summi auctores,
qui vel illum summo in pretio habuisse testantur,
vel ex eo tum S. Augustini, cum S. Maximi Taurinensis
episcopi nova scripta eruerunt.

VII. Auctores qui usi sunt codice Sessoriano, ac de
eo sunt locuti.---Porro de hoc codice, qui, ut supra
dixi, olim exstitit in monasterio Nonantulano, ex quo
Romam detulit de suo ordine, nec non de Ecclesia
universa optime meritus Hilarion Rancatus, qui Sessorianae
Bibliothecae auctor fuit  [94], sic in suo Museo
Italico loquitur inclytus Mabillonius  [95]: «In codice
Romano Sanctae Crucis, qui fuit olim monasterii
Nonantulensis, ante annum octingentesimum acquisitus
ab Anselmo abbate, continentur homiliae 73:
ex quibus pleraeque in Sancti Galli exemplari habentur.
Inscriptum erat in fronte codicis nomen auctoris;
sed eo abraso sancti Ambrosii nomen substitutum.
Maxima pars tamen harum homiliarum sunt
Maximi, tametsi quaedam aliae Hieronymi et Augustini
sub eorum nomine insertae sunt.» Nec aliis
verbis hunc codicem celebrat Blanchinius, simulque
novissimus editor Romanus operum S. Maximi, qui
in praefatione  [96] ita illum accurate describit: «Alter
est praecipuorum, quos dixi, codex Nonantulani olim
monasterii in agro Mutinensi, nunc Romanae bibliothecae
Cisterciensium monachorum Sanctae Crucis in
Jerusalem. Est is codex membranaceus in-fol., notatus
numero XC, ut frons exterior voluminis exhibet,
quanquam intus pag. 1 prae se numerum CXXXIV
ferat; caeterisque hujus bibliothecae codicibus ut antiquitate,
ita accuratiore Scripturae lectione integritateque
praecellit, spectatque ad VII vel summum ad
VIII Ecclesiae saeculum. Ductus litterarum in eo Romanus
est, aetatis, ut aiunt, secundae, paululum vergens
ad Longobardicum. A pag. 129 ad 169 sexaginta
partim homilias, partim sermones complectitur,
de quibus eminentissimus cardinalis Besutius in indice
bibliothecae Sanctae Crucis  [97] sic statuit: auctorem
eosdem habere sanctum Maximum mihi certum est.» Quod
autem hi laudatissimi viri in Sessoriano codice nullum
Ambrosii genuinum sermonem memorent inveniri,
quin omnes quamvis recentiori manu Ambrosio
tributos, SS. Augustino, Hieronymo et Maximo ascribi
velint, id neminem movebit, qui attente consideret,
illos de iis tantum sermonibus loqui, quos codex
a pag. 129 complectitur, non vero de nostris,
quos superiores exhibent pagellae, quique in illis clarissimis
verbis, et quidem prima manu S. Ambrosio
inscribuntur. Atque hoc loco rem eruditis, ut spero,
jucundam non reticebo; nempe quod ex hoc ipso codice
plane evincitur, Mabillonium et laudatum S.
Maximi editorem in numerandis sermonibus, qui a
cit. pag. 129 in hoc codice continentur, haud accurate
ipsum codicem consuluisse, cum primus eos
omnes 73 numeraverit, alter quamvis ut S. Maximi 60
recognoverit, tamen in notitiis praeviis  [98] duos et
sexaginta exscripserit. Uterque enim satis habuit advertere
indicem, qui hisce sermonibus fol. cit. recto
praemittitur, et utrumque idem index fefellit; nam
in eo geminato num. 13 numerantur tres et septuaginta
sermones, quamvis reapse sint tituli 74; simulque
Maximo 62 tribuantur, etsi eorum postremus
numero 61 notetur. Neque vero in numero solum,
sed etiam in titulis S. Maximi editor cum indice erravit;
quod ut clarius appareat, hic operae pretium
duxi omnia per singula recensere, quae in hoc eodem
codice continentur.

VIII. Quae in Sessoriano codice continentur.---Et
quidem habetur in eo fol. 1 recto S. Augustini sermo
de Nuptiis, qui absque titulo inc. «Nuptiae in
quibus Christus et munerator, et conviva decubuit,
etc.» Des. «Itaque illi desiccati sunt et aruerunt;
nos vero comedimus, et bibimus, et refecti sumus
per ipsum Jesum Christum, qui vivit cum Patre, et
cum Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.»
Hunc sermonem, in quo Augustinus tuetur adversus
Manichaeos, vere Christum instituisse conjugia, inter
editos reperire non potui. Porro de bono Nuptiarum
sermonem habuisse Augustinum constat ex ejusdem
fragmento, quod ex Beda et Floro afferunt
Maurini t. V oper., part. II, col. 1519; at nulla cum
illo est nostri consensio. Hic sermo aegre legitur in
codice tum evanidis vetustate, et sorde obductis characteribus,
cum in oris circumquaque carie detrita
pagella. Fol. 2 recto, sequuntur ejusdem S. Augustini
libri 13 Confessionum, quorum titulus ita est ad
calcem folii 1 versi: «Incp. libri Confessionum
ejusdem S. Augustini.» Hoc opus non est distinctum
in capita, et uberem a Maurinorum editione
praestat variantium segetem pro nova excudenda.
Fol. 79 verso: INCP. S. AMBROSI SERMO DE CARITATE
EX LECTIONE SC̄I PAULI APOSTOLI CONTRA MALOS,
QUI BONIS INVIDENT, qui sermo hic tertio loco vulgatur.
Fol. 81 recto, S. Hieronymi epitaphium sanctae
Paulae cum epigraphe: «Incp. epitafium (sic) sanctae
Paulae a beato Hieronymo prb̄o factum.» Ejusdem
in fine titulus sepulcri legitur litteris uncialibus,
et ad illam formam elaboratis, quam vulgo lapides
retinent, conscriptus, in quo mortua dicitur
Paula, Honorio Augusto VI et Aristhenito consulib.,
non Arestenio, ut in edit. oper. S. Hieronymi habetur
Mariani Victoris, nec Aristaeneto, ut Parisiensis
editio tom. IV, col. 669, et Veronensis tom. I, col.
689, retinent. Fol. 88 recto: INCP. SERMO S. AMBROSI
DE PERFECTO, qui primus in ordine nunc prodiit in
lucem. Fol. cit. verso: INCP. EJUSDEM ADVERSUS EOS
QUI DICUNT, POSSESSIONEM NON DISTRAHENDAM, SED FRUCTIBUS
MISERICORDIAM FACIENDAM, qui sermo secundum
in his foliis sibi vindicat locum. Fol. 89 recto:
Joannis Cassiani collationes 7 Patrum Thebaidis,
quarum in fronte legitur: «Haec insunt in hoc codice
collationes septem, id est, abbatis Chaeremonis de
perfectione, ejusdem de castitate, ejusdem de protectione
Dei; abbatis Nestoritis de spiritali scientia,
ejusdem de charismatibus divinis; abbatis Joseph de
amicitia, ejusdem de definiendo.» Singulis collationibus
capitulorum tituli sunt inscripti, et primo loco
ponitur praefatio ad Honoratum et Eucherium, qui
tamen non nominantur in codice. Exstant vulgatae a
num. 11 ad 17 in edit. Romana anni 1611 formis excusa
camerae apostolicae. Fol. 129 recto, incipiunt
sermones prima manu S. Maximo Taurinensi, secunda
manu S. Ambrosio tributi, et denuo recentiori
scriptura S. Maximo restituti, quos index titulorum
praecedit, in quo, ut jam notavimus, septuaginta
quatuor tituli recensentur, et iterato num. 13, tres
et septuaginta numerantur. Ex eo tres et sexaginta
priores titulos excerpsit P. Brunus S. Maximi editor,
et, ut supra innui, pag. 174 in notitiis praeviis
vulgavit, dum de codicibus agit, quibus in sua editione
adornanda usus est. Hoc vero ordine, et hisce
titulis in corpore codicis ii sermones habentur. Fol.
129 verso, 1: «Incp. sermo de natale ssr̄um Petri et
Pauli apostolorum.» Editus est apud S. Maximum
Romae excusum an. 1784, col. 229. Fol. 130 recto,
II: «Incp. de eorum natale.» Edit. ubi supra, col.
573. Fol. cit. verso, III: «Incp. de margarita Evangelii.»
Edit. ubi supra, col. 389. Fol. 131 recto, IV:
«Incp. de natale S. Laurenti.» Edit. ubi sup., col.
579. Fol. cit. verso. V: «Incp. de natale S. Joannis
Baptistae.» Edit, ubi sup., in append. col. 41. Fol.
132 recto, VI: «Incp. alium (sic) de natale ejusdem.»
Edit. apud S. Ambrosium inter spuria col. 570. Fol.
cit. verso, VII: «Incp. de Natale SS. Petri et Pauli
apostolorum.» Edit. apud S. Maximum, col. 577.
Fol. 133 recto, VIII: «Incp. de natale S. Cypriani episcopi.»
Edit. ubi sup., col. 255. Fol. cit. in calce, IX: «Item sequentia de eodem sermone.» Edit. ubi
supra, col. 595. Fol. cit. verso, X: «Incp. de passione
vel natali sanctorum, id est, Octavi, Adventi et
Solutoris Taurinis.» Edit. ubi sup., col. 261. Fol.
134 recto, XI: «Incp. de gratia Baptismi.» Edit. ubi
sup. col. 617. Fol. cit. verso, XII: «Item de natali
martyrum.» Edit. ubi sup., col. 617. Fol. 135 recto,
XIII: «Incp. de natali SS. Canti, Cantiani et Cantianillae.»
Edit. ubi sup., col. 615. Fol. cit. verso,
XIIII: «Item de natali sanctorum.» Edit. ubi sup.,
col. 621. Fol. 136 recto, XV: «Incp. de eo quod scriptum
est in Actibus apostolorum: Erant eis omnia
conmunia (sic), et de Cain, et de Annania (sic).»
Edit. ubi sup., col. 429. Fol. cit. verso, XVI: «Incp.
sequentia de avaritia, et de Anania.» Edit. ubi sup.,
col. 323. Fol. 137 recto, XVII: «Incp. exhortatio ad
plebem, et de eo quod scriptum est in Evangelio:
Sicut fulgur de sub coelo; ita erit adventus filii hominis;
et de duobus in lecto uno.» Edit. ubi sup., col.
5. Fol. 138 recto, XVIII: «Incp. de sequentia.» Edit.
ubi sup., col. 9. Fol. cit. verso, XIIII: «Incp. de hospitalitate.»
Edit. ubi sup., col. 645. Fol. 139 recto,
XX: «Incp. de eleemosynis, et ubi sedit Dominus Jesus
super puteum Samariae.» Edit. ubi sup., col. 325.
Fol. cit. verso, XXI: «Praefatio vel increpatio ad
plebem.» Edit. in append., tom. V oper. S. Augustini,
num. 87. Fol. 140 recto, XXII: «Incp. de
grano synapis, et de S. Laurentio martyre.» Edit.
apud S. Maximum, col. 36. Fol. cit. verso,
XXIII: «Sequentia de grano sinapis superiore.»
Edit. ubi sup., col. 365. Fol. 141 recto, XXIIII:
«Incp. de id (sic) quod scriptum est: Reddite quae
Dei sunt Deo, et de militantibus.» Edit. ubi sup.,
col. 375. Fol. 142 recto, XXV: «Incp. de eodem sequentia.»
Edit. ubi sup., col. 347. Fol. cit. verso,
XXVI: «Incp. de eo (deest) quod propheta ait ad filios,
scilicet: Caupones uestri miscunt aquam uino.»
Edit. ubi sup., col. 339. Fol. 143 recto, XXVII:
«Incp. de psalmo XXI, et de passione Domini.»
Edit. ubi sup., col. 137. Fol. 144 recto, XXVIII:
«Incp. de defectione lunae.» Edit. ubi sup., col.
333. Fol. cit. verso, XXVIII: «Item de sequentia
ejusdem.» Edit. ubi sup., col. 337. Fol. 145 recto,
XXX: «Incp. de eo quod scriptum est in Evangelio,
dicente Domino: Facilius est camelum per foramen
acus transire, quam diuitem intrare in regno coelorum.»
Edit. ubi sup., col. 385. Fol. cit. verso, XXXI:
«Incp. de eo quod scriptum est: Simile est regnum
Dei fermento.» Edit. ubi sup., col. 369. Fol. 146
recto, XXXII: «Incp. de hospitalitate in Euangelio.»
Edit. ubi sup., col. 351. Fol. 147 recto, XXXIII. «Incp.
de jejunis (sic solita crasi) in initio Quadragesimae.»
Edit. ubi sup., col. 467. Fol. 148. recto, XXXIIII:
«Item sequentia, et tempore ieiuniorum non luxuriandum.»
Edit. ubi sup., col. 457. Fol. cit. verso,
XXXV: «Incp. de die sancto Paschae, et de cruce
Domini.» Edit. ubi sup., col. 151. Fol. 149 verso,
XXXVI: «Item de cruce et de resurrectione Domini.»
Edit. ubi sup., col. 153. Fol. 150 recto, XXXVII:
«Incp. sequentia de sepulchro Domini Saluatoris.»
Edit. apud S. Ambrosium sub num. 53 Rom. editionis.
Fol. cit. verso, XXXVIII: «Incp. de Pentecosten
(sic), et de psalmo centesimo nono.» Edit. inter S.
Maximi opera, col. 197. Fol. 151 recto, XXXVIIII:
«Incp. de eo quod scriptum est in Euangelio: Vulpes
foueas habent, et reliqua.» Edit. ubi sup., col. 379.
Fol. 152 recto, XL: «Increpatio ad plebem, et de eo
quod scriptum est in Euangelio: Qui habet, dabitur
ei; et cantauimus uobis, et non saltastis.» Edit. ubi
sup., col. 661. Fol. cit. verso, XLI: «Incp. ubi Deus
sabbato manum aridam curauit.» Edit. ubi sup.,
col. 383. Fol. 153 verso, XLII: «Incp. de Pentecosten
(sic).» Edit. ubi sup., col. 191. Fol. 154 recto,
XLIII: «Incp. de die sanctae Ephyfaniae (sic).»
Edit. ubi sup., col. 413. Fol. cit. verso, XLIIII: «Item
de die Ephyfaniorum (sic), et de Euangelio, ubi Dominus
baptizatus est, et de psalmo XXVIII.» Edit.
ubi sup., col. 241. Fol. 155 recto, XLV: «Incp. de
eo quod scriptum est in Euangelio: Hominis cuiusdam
diuitis fructus uberes ager adtulit.» Edit. inter S.
Basilii opera hom. 6, tom. II, pag. 43, a qua tamen
multas hic nostri codicis sermo variantes habet. Fol.
158 recto, XLVI: «Incp. de eo quod scriptum est:
Quis major est in regno caelorum?» Edit apud S.
Maximum, col. 285. Fol. cit. verso, XLVII: «Incp.
de duabus nauiculis in E angelio.» Edit. ubi sup.,
col. 639. Fol. 159 verso, XLVIII. «Incp. de ieiuniis
vel sancta Quadragesima.» Edit. ubi sup., col. 461.
Fol. 160 recto, XLVIIII; «Incp. de ieiunio Domini in
deserto, et quod non in solo pane uiuit homo.» Edit.
ubi sup., col. 433. Fol. 161 recto, L: «Item sequentia
de ieiuniis Quadragesimae.» Edit. ubi sup., col.
465. Fol. cit. verso, LI. «Incp. de Pascha.» Edit.
ubi sup., col. 179. Fol. 162 verso, LII: «Item sequentia
de sanctum (sic) Paschae. Edit. ubi sup.,
col. 181. Fol. cit. LIII: Item sequentia.» Edit. ubi
sup., col. 185. Fol. 163 recto, LIV: «Incp. de Pentecosten
(sic).» Edit. ubi sup., col. 187. Fol. 164
recto, LV: «Incp. de accusato Domino apud Pilatum,
et de Susanna.» Edit. ubi sup., col. 141. Fol.
cit. verso, LVI: «Item sequentia.» Edit. ubi sup.,
col. 143. Fol. 165 verso, LVII: «Incp. de natale
Domini.» Edit. ubi sup., col. 403. Fol. 166 recto,
LVIII: «Incp. de kalendis Januariis.» Edit. ubi
sup., col. 409. Fol. cit. verso, LVIIII: «Incp. tractatus
de Ephyfania (sic).» Edit. ubi sup., col. 423. Fol.
167 recto, LX: «Incp. post Ephyfania dictum (sic).»
Edit. inter S. Ambrosii sermones in append. rejectos
serm. 11, col. 502. Fol. cit. verso, LXI: «Incp. de
sancta Quadragesima.» Edit. apud S. Maximum,
col. 109. Fol. 168 verso, LXII: «Incp. sermo S.
Augustini de id (sic) quod scriptum est: Hic est dies,
quem fecit Dominus, exsultemus, et iucundemur in
eo.» Edit. apud Lovanienses tom. X oper. S. Augustini,
serm. 89, col. 560. Fol. 169 recto, LXIII:
«Incp. sermo S. Hieronymi de Exod. in Quadragesima
ante Pascha.» Edit. a Vallarsio in append.
tom. XI, col. 210, editionis Veronensis. Sub hoc sermone
aliisque infra notandis usque ad fol. 176 later
Plinianum Historiae naturalis fragmentum, iisdem
spatiosis litteris exaratum, quibus in Vaticano palimsesto
politicum opus M. Tulli scriptum fuisse conspicimus  [99].
Fol. sup. cit. 169 verso, LXIIII: «Incp.
sermo S. Augustini ad competentes et catechumenos,»
qui i cipit: «Audiunt catechumeni, audiant
omnes, omnes timeant, nemo contemnat; sit mihi in
consolatione uester auditus,» etc. An hic sermo
anecdotus sit, pronuntiare non audeo; idem dic de
illis, quorum infra initia referam. Fol. 170 verso,
LXV: «Item eiusdem sermo de remissione peccatorum;»
quem primo ex hoc codice eruerunt Maurini
et fide eidem codici prorsus adhibita, inter genuina
opera S. Augustini ediderunt tom. V, part. I, col.
572. Fol. 171 verso, LXVI: «Incp. alius eiusdem de
missas cotidianas (sic),» qui incipit: «Congregatio
beatitudinis uestrae FF. KK. facit nos nimio gaudio
esse repletos, sed quia pauet pectus cateris corporis
obligatum, non possum dicere, quantum splendor
animi uestri delectat audire; tamen adgredior,» etc.
Fol. 172 recto, LXVII: «Incp. de decimis sermo
eiusdem.» Edit in append. tom. V, col. 460, a quo
tamen differt in nonnullis. Fol. 173 recto, LXVIII:
«Item alium (sic) de sancto Helisseo (sic);» cujus
initium est: «Dulcis insonuit auribus nostris nuper
recitata libertas, dum saenit inter nos amara captiuitas,»
etc. Fol. 174 recto, LXVIIII: «Incp. alium (sic)
de loco (deest), ubi beatus Petrus in mari tempestatem
sustinuit in naui.» En prima verba: «Nutritos
hyrundo pullos suos, cum uolandi arte disponit, paululum
quidem in aere dimittit, quibus tamen ipso
uicina est, ne forte decidant trepidando adhuc infirmi
uolando,» etc. Fol. cit. verso, LXX: «Incp.
sermo S. Hieronymi de Exodo in uigilia Paschae.»
Edit. inter supposititia S. Augustini scripta in
append. tom. V, et apud Vallarsium inter spuria
tom. XI oper. S. Hieronymi, col. 212. Fol. 175
verso, LXXI: «Incp. eiusdem in die dominica Paschae.»
Edit. ubi sup., col. 200. Fol. 176 verso.
LXXII: «Incp. eiusdem S. Hieronymi in die Dominica
Paschae.» Edit. ubi supra, col. 215. Fol. 177
recto, occurrunt S. Basilii Magni Instituta monachorum,
quae in tom. II oper. edit. Parisien. an. 1730
a col. 327 edita sunt, quaeque hoc titulo praesignantur
in codice: «Instituta monachorum sancti Basilici
(sic) episcopi Caesariensis Cappadociae in Christo.
Prologus sancti Rufini praesbyteri.» Miror cl. Fontaninium,
quamvis hunc codicem vidisset, haud tamen
animadvertisse Rufinum sanctum appellari;
quod quidem alius notasset in fine suae Historiae
Aquileiensis, cujus in postremo paragrapho Rufini
laudes recensuit, et de illo ut de sancto monuit
scripturum fore Bollandum. Demum fol. 200 recto,
LXXIII, est sermo, qui inscribitur: «Incp. sermo
sancti Augustini de resurrectione.» Hunc sermonem,
qui olim inter S. Fulgentii scripta recensebatur, Benedictini
editores oper. S. Augustini hujus nostri
et alterius codicis auctoritate innixi Fulgentio abjudicarunt,
et inter genuinos fetus Augustini vulgarunt
tom. V part. I, col. 1024. Hic sermo mancus
est in codice, qui duabus integris pagellis mutilus
est, quibus non modo hujus sermonis amisit postrema
verba, verum etiam alterius ejusdem S. Augustini
sermonis, qui nostri codicis esset LXXIIII,
prorsus fecit jacturam, cujus titulus adhuc in indice
fol. 129 recto, sic legitur: «Item eiusdem in capite
libri sermo de uersiculo psalmi undecimi: Tu, Domine,
seruabis nos, et custodies nos a generatione ista
usque in aeternum.»

IX. Conjecturae de Ambrosianorum sermonum aetate,
et tempore quo habiti sunt.---Sed misso codice ad
Ambrosianos sermones redeundum est. Fieri enim
non potest ut ab illis recedam, priusquam de tempore,
quo habiti sunt, quaestionem saltem attingam.
Porro jam auctore cognito, sermonum quoque aetas
comperta est. Nihilominus de anno quo habiti sunt,
nihil certi habeo: et si quid conjecturis, quarum
tamen judicium integrum volo esse penes lectorem,
liceat indulgere, illos anno 389 haud multo antiquiores
arbitror. Cum enim in eisdem mentio tum
ecclesiastici cantus, cum psalmorum, hymnorum
et vigiliarum, quam disciplinam Mediolani S. Ambrosius
anno 386 circiter instituerat, nec semel nec
obscure fiat  [100]; ante illud tempus hos sermones
scriptos fuisse, dicendum non est. Et haec conjectura
inde fortassis confirmari potest, quod in tertio sermone
multa habeantur, quae ut alibi praenotasse memini,
difficillimis Justinae persecutionis temporibus
apprime convenire videntur; quae quidem Arianorum
impunita vexatio compressa est ante annum
389 quo Valentinianus Junior una cum Theodosio,
exstincto Maximo tyranno, Mediolanum reversus est.
Quod autem hi tres sermones eodem anno habiti
sint, ex eorum nexu colligationeque patet. Quoto
vero anni tempori iidem illi assignandi sint, multo
minoris difficultatis res est. Dubitari enim vix potest,
eosdem Ambrosium habuisse feriis Paschalibus.
Enim vero quod dicit primo sermone, eos alloqui,
qui Deo ipsa devotionis professione jam proximi
deputati sunt coelo  [101]; et clarius in tertio, qui
pompis et mundi voluntatibus abjectis, meliori concursu
ad coelum transitum fecerant, quique ab omni
facie contagionis antiquae per regenerationem salutaris
lavacri purgati, et per baptismum mortui natalibus
mundi, nobilitati per gratiam nati sunt coelo  [102];
id quidem significare videtur, verba ad plebem fieri,
quae jam baptisma, ad quod nonnisi in pervigilio
Paschae admittebatur, receperat. Huc etiam
addi potest, illic S. doctorem de ineffabili Incarnationis
mysterio clarissime loqui  [103], quod studiosissime
tunc temporis nondum baptizatis celabant antistites;
simulque explicari accepti jam sacramenti
baptismatis effectus  [104]; atque auditores hortari, ne
cum saeculo, cui in die redemptionis, id est baptismatis,
quo consignati fuerant Spiritui sancto, vale
dixerant, ullam in posterum societatem inirent,
quia veterem hominem spoliati et Christo commortui,
eo scilicet die novum hominem induti, cum
ipso revixerant  [105]. Verum si quis id non satis clare
ex prioris sermonis contextu evinci putat, eo quod
relata verba ad catechumenos et competentes commode
referri queant, ei non obsistam; et si in hac
sententia primum sermonem ac alterum ad praecedentem
Quadragesimam; qua quotidiano sermone
catechumenos et competentes docebat Ambrosius,
remittere malit, non repugnabo. Haud me latet S.
Ambrosium baptizandos ad terrestrium rerum contemptum
praecipue adhortatum fuisse: sed aeque
scio, illos post susceptum baptisma in iisdem moralibus
praeceptis, quae se docente jam didicerant, novis
concionibus confirmasse. Profecto sermones, quibus
constant libri de Fuga saeculi, et de Jacob et
Vita beata, ubi potissimum de hujus mundi rebus
abdicandis agitur, ad recens baptizatos habuit Ambrosius,
ut scite eruditi Maurini demonstrant  [106].

X. De horum sermonum doctrina.---Non est vero
cur, qui nunc prodeunt, sermones laudem; nam ipsi
se, ut auguror, eruditis piisque lectoribus commendabunt
Quod autem in eorum praesertim primo ac
secundo Ambrosius evangelicis verbis doceat, Christianorum
esse omnia sua bona relinquere, et pro
Christo pauperibus distribuere, atque sese prorsus
divinae providentiae committere; non ita stricte intelligendum
est, ac si praeceptum illud absque dispendio
aeternae salutis a quovis praeteriri non possit;
sed ab eo observari et adimpleri illud quidem oportere,
qui ad supremum gradum evangelicae perfectionis
pervenire contendat. Profecto nullus, quidquid
heterodoxi neoterici blaterent, hanc distinctionem
antiquis imam, et in Ambrosianis scriptis reperiri, ibit
inficias, qui saltem legerit cap. 11, lib. I de Officiis,
ubi apertissime ait  [107]: «Officium autem omne aut
medium, aut perfectum est, quod aeque Scripturarum
auctoritate probare possumus. Habemus etenim in
Evangelio dixisse Dominum: Si vis in vitam aeternam
venire, serva mandata. Dixit ille: Quae? Jesus autem
dixit illi: Non homicidium facies, non adulterabis,
non facies furtum, non falsum testimonium dices: honora
patrem et matrem: et diliges proximum tuum
sicut te ipsum (Matth. XIX, 17, 18, 19). Haec sunt
media officia, quibus aliquid deest. Denique dicit
illi adolescens: Omnia haec custodiri a juventute meas
quid adhuc mihi deest? Ait illis Jesus: Si vis perfectus
esse, vade, vende omnia bona tua, et da pauperibus:
et habebis thesaurum in coelo, et veni sequere me (Ibid.,
20 et 21) . . . . Hoc est igitur perfectum officium.» Media
igitur praecepta christicolis omnibus ut adimpleant,
perfectionis tantum studiosioribus praecepta perfecta
ut amplectantur, suadet Ambrosius. Quae ut
ita sint, idem Ambrosius in primo sermone declarat,
dicens quod «Dominus in Euangelio perfectis et consummatis
uolens esse consultum, omnia quae possiderent
uendi censuit et inpendi  [108].» Non ergo
omnibus, sed perfectis duntaxat et consummatis Dominus
suas omnes facultates vendere et in pauperes
erogare mandavit. Et haec satis dicta ad obstruendum
haereticorum, incredulorum ac pseudo politicorum
os, qui etiam hac nostra miserrima aetate, ob rigida
ethices Christianae dogmata a Patribus summo consensu
tradita, quae nulla adhibita distinctione ad
cunctos fideles necessario extendi dictitant, tam false
quam impie nostram sanctissimam religionem antisocialem
esse pronuntiant  [109].
 
XI. De partitione, et notis editoris.---Unum adhuc
est quod paucis verbis attingam, nimirum quod in
his vulgandis sermonibus praestiti. Eorum enim textus
in codice continuata oratione ad finem usque pervenit,
et nullam idcirco paragraphorum distinctionem
exhibet; quam tamen, cum ego a majoribus nostris,
invitis etiam codicibus, frequentatam viderim, hujusmodi
morem retinendum esse censui, praesertim
in legentium commoditatem. Reficitur quippe lectoris
animus, ut sicubi Augustinus ait, de via fessus novo
titulo, sicut animus viatoris hospitio. Recte igitur
Rutilius C. Novatianus cecinit, ad Venerium Rufum
scribens, in suo Itiner.  [110].
Intervalla viae fessis praestare videtur
   Qui notat inscriptus niillia crebra lapis.
Sermonum autem textui nonnulla scholia subjicio,
quae prima ad codicis varietatem, ad ejusdem emendationem,
ad grammaticam et palaeographiam pertinent;
aliaque deinde propono, ut quae loca parallela
in Ambrosianis scriptis reperiantur fere intento digito
monstrem; nec postremo notas biblicas comparativas
cum iisdem sacrae Scripturae locis omitto, quibus
Ambrosius in suis hucusque vulgatis operibus utitur,
aut, si illis careant Ambrosiana scripta, caeteri usi
sunt Patres, qui vel Ambrosio suppares, vel haud
procul ab Ambrosiana aetate floruerunt; adeo ut ex
his omnibus tam intrinsecis argumentis, nimirum ex
summo cum Ambrosianis scriptis consensu, quam extrinsecis,
ex auctoritate scilicet et praestantia codicis,
hos sermones Ambrosii Mediolanensis episcopi fetus
esse genuinos, quisque compertum habeat, atque exploratum.
Sed iis praelibatis, candidus et eruditus
lector judicet; nam ecce sermones.

Tres Sermones

Q. Aurelius Symmachus
ANNO DOMINI CCCLXXXIV. Q. AURELIUS SYMMACHUS, V. C. COS. ORDIN. PRAEF. URBIS.

Prolegomena
GUILIELMI CAVE NOTITIA HISTORICA IN AUR. SYMMACHUM.
 
Q. Aurelius Symmachus, Roma oriundus, ejusdem
urbis senator et praefectus, claruit praecipue anno
384. Consulatum gessit anno 391. Infensum Christianae
religioni animum ubique prodit, imprimis in
Relatione pro ara Victoriae quam imperatori Valentiniano
obtulit, in qua gentilium causam strenue et ex
professo agit, adversarium nactus D. Ambrosium
Mediolani episcopum, qui Symmachi opus eleganter
et strenue refellit. Nec causa sua modo excidit Symmachus,
sed et paulo post tanquam reus majestatis,
vili rhedae impositus centesimum ab urbe lapidem in
exsilium missus est, mox licet a Theodosio in gratiam
receptus. Exstat haec Symmachi Relatio tum
inter Ambrosii opera, tum inter Symmachi epistolas,
quae cum Fr. Jureti et Joan. Lectii notis prodierunt
Genevae, 1598, in-8o, additisque decem miscellaneorum
libris, Paris. 1604, in-4o, cum notis Paraei,
Neap. Nemet., 1628, in-8o.

Prolegomena

Vita Symmachi
Vita Symmachi ex Antiquissima Editione
 
Q. Aurelius Symmachus, vir consularis, iisdem
fere temporibus vixit, quibus divi doctores Hieronymus
et Ambrosius, Ausonius, Prudentius et Claudianus
poetae. Ejus consulatum collegamque Ticianum
refert Prosper de Temporibus in annum Domini 394,
qui fuit annus imperatoris Valentiniani Junioris extremus:
ad quem sane habetur epistola Symmachi
proprio titulo inscripta, cum alioqui desideretur id
genus parergi. Nec ignorantur ejus ad Ausonium epistolae:
quem nemo nescit iisdem temporibus vixisse
primi nominis virum. Et hic est Symmachus, qui
causam gentilium deorum oratione luculentissima
defendit apud divos Theodosium imperatorem et
Arcadium, Honoriumque Caesares. Contra quem plerique
alii, nervosius tamen scripsere sanctus Ambrosius
et Aurelius Prudentius libris duobus: hic
versu hexametro, prosa alius. Est videre ex illa ipsa
oratione, quanta ille, quamque exquisita fuerit dicendi
facultate: tanta nempe, ut homo exquisitissimi
judicii Angelus Politianus eum, nec immerito,
in veterum oratorum Albo retulerit. Licet quoque ex
hoc epistolarum familiarium libello nonnihil cognoscere:
qui cum vulgo in auctorem Boetii socerum
transferretur, essentque hujus erroris assertores
nonnulli qui se omnium historiarum conscios professi,
ignavissimo vaframento non in aulas modo,
sed in ipsos etiam animos principales (heu tempora!)
surrepserunt; non ferendam existimavi procacem illorum
ignorantiam: sed liberali judicio prolem parenti
suam restituens, ostendi quam vana sit eorum
commentatio, qui historiam arbitratu suo comminiscuntur:
et (quod ne Deus quidem possit) in praeteritum
disponunt, vel refragante temporum fide; ut in
hoc quoque loco videre licet. Neque enim Symmachus
ille Boetii socer (qui anno Domini 521, a Theodorico
occisus est) ullam Valentiniano epistolam, nisi vel
in cunis scripsisse potuit: vel (si Palingenesiam concedimus)
ex campo Elysio priusquam denuo nasceretur.
Sed quo mihi circulatores istos? cujus hoc institutum
impraesentiarum fuerat, epistolas Symmachi
commendare antiquitatis et litteraturae cultioris
amatoribus: quas etsi non tam emendatas legerint,
quam ille scripsit elegantes, scio tamen his gratias
habebunt, qui eas ita prodire maluerint quam prorsus
interire. Neque enim tantum depravatoribus cessit
ut non bona pars integra restiterit, quae nasutis
etiam lectoribus factura sit stomachum.
Vitae

Elogia Symmachiana
MACROBIUS, lib. V Saturnal., cap. 1.

Quatuor sunt, inquit Eusebius, genera dicendi:
copiosum, in quo Cicero dominatur: breve, in quo
Sallustius regnat; siccum, quod Frontoni ascribitur;
pingue et floridum, in quo Plinius Secundus
quondam, et nunc nullo veterum minor noster Symmachus
luxuriatur.

AURELIUS PRUDENTIUS,
Lib. I contra Symmachum.

   O linguam miro verborum fonte fluentem,
Romani decus eloquii, cui cedat et ipse.
Tullius! has fundit dives facundia gemmas.
Os dignum aeterno tinctum quod fulgeat auro,
Si mallet laudare Deum, cui sordida monstra
Praetulit, et liquidam temeravit crimine vocem.
Haud aliter quam si rostris quis tentet eburnis
Coenosum versare solum, limoque madentes
 
Excolere aureolis si forte ligonius ulnas.
Non vereor ne me nimium confidere quisquam
Arguat, ingeniique putet luctamen inire.
Sum memor ipse mei, satis et mea frivola novi.
Non ausim conferre pedem, nec spicula tantae
Indocilis fandi conjecta lacessere linguae.
Illaesus maneat liber, excellensque volumen
Obtineat partam dicendi fulmine famam.

Idem in praefatione lib. II.

Sum plane temerarius,
Qui nocti mihi conscius,
Quam vitae in tenebris ago,
Puppim credere fluctibus
Tanti non timeam viri,
Quo nunc nemo disertior.
Exsultat, fremit, intonat,
Ventisque alloquii tumet,
Cui mersare facillimum est
Tractandae indocilem ratis.

Et alio loco.

Talia principibus dicta interfantibus, ille
Prosequitur, magnisque tubam concentibus inflat.
Allegat morem veterum.

AMMIANUS MARCELLINUS, lib. XXVII.

Symmachus Aproniano successit, inter praecipua
nominandus exempla doctrinarum, atque modestiae,
quo instante Urbs sacratissima otio copiisque abundantius
solito fruebatur, et ambitioso ponte exsultat
atque firmissimo, quem condidit ipse, et magna civium
laetitia dedicavit, ingratorum, ut res docuit
apertissima: qui consumptis aliquot annis domum
ejus in Transtiberino tractu pulcherrimam incenderunt,
ea re perciti, quod vilis quidam plebeius finxerat
illum dixisse sine indicio ullo, vel teste: Libentius

se vino proprio calcarias exstincturum, quam id
venditurum pretiis quibus sperabatur.

DIVUS PROSPER AQUITANICUS, de Promissionibus Dei, parte III.

Cui Symmachus ille, mirabili eloquio et scientia
praeditus, tamen paganus, praeconio laudum in consistorio
recitato, subtili arte, qua valuit, aram Victoriae
in senatu restitui, Christiano, ut noverat, principi intimavit.
Quem statim a suis affectibus pulsum in centesimo
lapide rhedae non stratae impositum, ea die manere
praecepit.

CAIUS SOL. APOLLINARIS SIDONIUS, lib. I, epist. 1.

Quinti Symmachi rotunditatem, Caii Plinii disciplinam,
maturitatemque vestigiis praesumptuosis insecuturus.

Idem lib. VIII, epist. 10.

Ingentes praeconiorum titulos moribus meis applicas.
Sed si pudoris nostri fecisses utcunque rationem,
Symmachianum illud te cogitare par fuit: Ut
vera laus ornat, ita falsa castigat.

Idem SIDONIUS ad Felicem consulem.

Sed ne tu mihi comparare tentes,
Quos multo minor ipse plus adoro,
Paulinum, Ampeliumque, Symmachumque.

ANONYMUS.

Symmachus in verbis parcus, sed mente profundus:
 
Prodigus in sensu, verbis angustus: abundans
Mente, sed ore minor: fructu non fronde beatus:
Sensus divitias verbi brevitate coarctat.

MAGNUS AURELIUS CASSIODORUS, lib. Variar. II, epist 1.

Deinde retinetis facundissimi Symmachi eximium
dictum. Specto feliciter virtutis ejus augmenta, qui
differo laudare principia.

CASSIODORUS, Histor. Tripart. lib. IX, cap. 23.

Dum in Romana urbe Valentinianus et Theodosius
morarentur, festivitates pro Victoria celebrantes,
tunc suam bonitatem circa Symmachum exconsulem
Theodosius imperator ostendit. Is enim Symmachus
inter senatores praecipuus habebatur, eratque Romani
eloquii eruditione mirabilis, cujus multi quoque

reperiuntur libri. Scripsit autem Maximi laudem,
eamque recitavit: unde postea reus esse majestatis
videbatur. Quamobrem mortem metuens, confugit in
ecclesiam. Verum imperator, cum esset perfectissimae
Christianitatis, et non solum suae fidei sacerdotes
honoraret, sed etiam Novatianos, qui proxime
ejus fidei decreta servarent, Leontio tunc episcopo
Romano Ecclesiae Novatianorum rogante beneficium
conferens, Symmachum absolvit a crimine. Cumque
veniam Symmachus meruisset, Apologeticum, id est,
satisfactionalem librum ad Theodosium conscripsit
imperatorem. Haec ille. Quae etiam exstant apud Sozomenum
Hist. Eccles. lib. V, cap. 14; et Nicephor. lib. XII,
cap. 21.

Versus Ennodi Ticinensis, de Epistola Ambrosii contra
Symmachum, super ara Victoriae, quando petens cultum
ipsius, victus est Symmachus.

Dicendi palmam Victoria tollit amico.
   Transit ad Ambrosium, plus favet ira Deae.

SIGEBERTUS GEMBLACENSIS in Chronico sub anno Domini 407.

Rhadagaisus Scytha, cum ducentis millibus Gothorum
a Scythia veniens, Italiam invadit. Ex hoc murmur
multorum blasphemantium infremit in Christum. Christianitatis
tempora culpantes, felicitatem attollunt: inter
quos praecipue Symmachus orator furebat, qui etiam
scriptis et epistolis suis agebat de idololatria, et de repetenda
 
ara Victoriae. Quorum latrantium ora injecto
eis veritatis osse obstruxerunt Augustinus libro de Civitate
Dei, et Orosius Historia sua. Prudentius quoque
poeta luculento metrici operis libello blasphemias Symmachi
refellit.

JOANNES CUSPINIANUS, in Commentario consulum.

Q. Symmachus, vir consularis, et Urbi praefectus
eloquentissimus et doctissimus, Ausonii frater: qui
causam gentilium deorum luculentissima oratione
defendit apud Theodosium et Valentinianum imperatores:
quae oratio libro quinto (in hac edit. decimo)
epistolarum inseritur. Contra quam ardentissime
scripsit D. Ambrosius, et Aurelius Prudentius, qui
circa haec tempora floruit, duobus elegantissimis
libris, versu heroico. Scripsit autem Epistolas quoque

familiares elegantissimas, mirae brevitatis ac rotunditatis,
Ciceronis Academiae primus accola: quae pro
Caroli et Casparini epistolis certe sunt junioribus
legendae, et quas nostri saeculi duo clarissima lumina
Pomponius Laetus et Angelus Politianus mire laudarunt.
Habent enim elegantiam concinnam cum brevitate
amabili, et hujus temporis gesta nonnulla
explicant. Lege, lector, et laetaberis.

JACOBUS LECTIUS.

Fuit Symmacho vera facundia, solers ingenium et
acutum: par sententiarum gravitas et venustas, si verba
 
respicias, brevitas grata: sin altius sensum investiges,
prolixa et multiplex eruditio. Adde sapientiae civilis
solidam atque abstrusam cognitionem. Adde raram sub
imperatoribus sanctimoniam morum, et Romanam in
jure suggerendo libertatem. Non ille rerum publicarum
moderatoribus, aut jureconsultis, imprimis magnorum
principum consiliariis aut secretariis, tractandus levi
manu.

JOAN. JACOMOTTUS.

Cui thymus eloquii, brevitas cui docta, gravis cui
   Sententiarum dignitas,
Principibus cui digna viris prudentia rerum,
   Et felle non tincti sales,
Cui Themidos Latiae decreta verenda placebunt,
   Vigorque sollers: Huc ades.

CASPAR BARTHIUS. Ableg. lib. II, cap. 8.

Dici non potest, quanti merito suo aestimandae sint
Symmachi epistolae. Non sane ob accuratam illam, et
maxime ei generi scriptionis aptam brevitatem solum,
sed propter sententias politicas tales atque ea copia,
ut vel inde prudens aliquis reipublicae cum gloria et
emolumento administrandae usum discere possit. Nulla
ex iis est quae non spiret genium quempiam viri in
rebus egregii publici procurandis exercitati: nulla
epistola est, quae non integrum dogma politici alicujus
syntagmatis propagare queat.

Elogia

Epistolarum Libri Decem

Maximus Grammaticus
ANNO DOMINI CCCXCIX. MAXIMUS GRAMMATICUS.

Notitia
GUILIELMI CAVE NOTITIA IN MAXIMUM.

Maximus, gente Afer, civitate Madaurensis (Africae
propriae oppidum erat inter Numidiam et Getuliam),
professione grammaticus, S. Augustino familiaris,
claruit exeunte hoc saeculo, circa annum 399. Homo
gentilis et religionis suae zelo flagrans, scripsit epistolam
ad Augustinum, qua deorum suorum cultum
vindicat, aitque se unum esse Deum summum, sine
 
initio, sine prole naturae confiteri, ejusque virtutes per
mundanum opus diffusas multis vocabulis invocare. Ita
fit, inquit, ut dum ejus quasi quaedam membra carptim
variis supplicationibus prosequimur, totum colere profecto
videamur. Deinde in Christianos invehitur; partim
quod Deum quem quasi proprium sibi vindicarent
in locis abditis se videre affirmarent; partim

quod, relictis tempiis et neglectis majorum suorum
manibus, hominum mortuorum busta stulto frequentarent.
Hinc martyres quosdam Punicis vocabulis
insignitos ludibrio exponit, Mygdonem seu Migginem,
Sanaem, Lucitam, et prae omnibus archimartyrem
Namphanionem. Per Namphanionem quis hic
denotetur, haud facilis est conjectura, nec a quoquam
id tentatum memini. Si in re obscura conjectare fas
erit, non alium quam Christum Dominum nostrum
designari putem: partim quod archimartyr appelletur,
qui modo scilicet eminentiori prae aliis martyribus,
pro religione a se instituta passus est; partem
quod cum alii huic vel illi numini praeferantur:
Hunc, inquit, proh nefas! diis immortalibus praetulerint
Christiani; partim denique quod interprete Augustino

in litteris responsoriis, Namphanio lingua
Punica nihil aliud significet quam boni pedis hominem,
id est, cujus adventus afferat aliquid felicitatis;
sicut solemus dicere secundo pede introiisse, cujus introitum
prosperitas aliqua secuta sit. Quod Domino
nostro apprime convenit, qui optato pede in mundum
venit, et obambulavit  De quo propheticum
illud imprimis dictum est: Quam pulchri super
montes sunt pedes praedicantis pacem, annuntiantis
bonum, praedicantis salutem! Nescius non sum in Martyrologio
Romano Julii 4 celebrari memoriam S.
Namphanionis martyris et sociorum, quos ille roboravit
ad pugnam et ad coronam provexit, quique Malauri
in Africa passi sunt. Verum haec omnia, ex his
ipsis epistolis desumpta esse quis non videt? quin et
in notis suis diserte fatetur illustrissimus Baronius.
Concludit Maximus, solemni formula, Dii te servent, per
quos et eorum, atque cunctorum mortalium communem
Patrem, universi mortales, quot terra sustinet, mille
modis concordi discordia veneramur et colimus. His
respondens Augustinus epistola sequenti, hominem
acerrime perstringit, ostenditque si ludicra agere
vellet, se par pari referre posse; hominem vero graviter
monet ut in hoc argumento serio versetur;
paratum se fore, de his pro argumenti dignitate disceptaturum.
Claudit epistolam his verbis: Ne te hoc
lateat, et in sacrilega convicia imprudentem trahat,
scias a Christianis catholicis, quorum in vestro oppido
etiam Ecclesia constituta est, nullum coli mortuorum,
nihil denique ut numen adorari, quod sit factum et
conditum a Deo, sed unum ipsum Deum qui fecit et
condidit omnia. De tempore quo scriptae sint hae epistolae
non constat. Referunt eas novissimi editores ad
annum 390, cum sequenti idolorum cultus imperatorum
lege prohibitus sit. Sed nullum inde duci potest
argumentum, cum non hoc modo, sed et quovis
fere anno sequenti Constitutiones imperiales hac de
re latae sint, ut in codice Theodosiano videre est,
nempe ann. 392, 395, 396; anno 399 quatuor, quarum
duae ad Africam proprie spectant, iterumque
anno 408, ne ulterius pergam. Habentur hae epistolae
edit. noviss. 16, 17, in vulgaribus editionibus num.
43, 44.

Epistola ad Augustinum
MAXIMI EPISTOLA AD S. AUGUSTINUM.

Vide hanc epistolam inter Augustinianas, sub numero 16, tomo XXXIII nostrae Patrol., col. 81. EDIT.

ANNO DOMINI CCCLXII.

Mamertinus

De Auctore Panegyrici
DE AUCTORE PANEGYRICI ET QUO TEMPORE AC LOCO HABITUS SIT. 

Mamertinus, a Juliano Augusto consul factus, hac
oratione principi gratias agit. Pronuntiata est anno
Christi 362, cum, ut ex fastis apparet, consulatum
gereret Nevita collega. Quis porro Mamertinus ille
fuerit, ex qua patria oriundus, nullibi, quod sciam.
proditum est. Ego facile putem hunc Messana oriundum
fuisse; sic enim Messanenses propter Mamertinos
hospitio exceptos dicti sunt Mamertini. Ejus
mentio fit in variis locis apud Ammianum, lib. VI,
lib. XXI, lib. XXIII. Atque etiam ipse de se non semel
loquitur hoc in Panegyrico; ex quibus locis omnibus
constat Mamertinum praefectum aerario fuisse, tum
praefectum praetorio per Illyricum, in cujus provinciae
administratione peculatus reus absolutus est, ac tandem
a Juliano consul factus. An vero Mamertinus
hic idem fuerit atque ille cui panegyrici 2 et 3 Maximiano
dicti attribuuntur, neque velim affirmare,
ut ad hos panegyricos observari, propter spatium
septuaginta annorum inter illorum et hujus panegyrici
tempora; neque ausim prorsus negare, nam tum
cum hanc orationem dixit admodum senex fuisse
videtur, ut constat ex paneg. num. 17: Sed a teneris
annis ab aetate puerili ad hanc usque canitiem consulatus
amore flagravi.

Synopsis Panegyrici
IN EXORDIO.
 
Reddit rationem cur pro praefectura aerarii et prae
tura cum Juliano imperatori gratias hucusque non
egerit, id agere consul aggrediatur. Quod nempe in
prioribus dignitatibus imperator aut suae aut publicae
utilitatis rationem habere videri potuerit; in consulatu
vero dando ejus tantum, cui datus est.

DISTRIBUTIO.

Prima hujus orationis parte imperatoris virtutes
recenset, altera pro accepto consulatu gratias agit.
Pars prima. Perstringit ejus victorias, receptas ejus
virtute Gallias, subactam pene omnem barbariam,
num. 3. Iterum de Gallis tum a barbarorum vastitate,
tum a judicum quibus subessent tyrannide et avaritia
ereptis, deletos Germanos, jus restitutum, emendatos
ejus virtutum exemplo mores, num. 4. Quae
omnia mirum quantum a Juliano Constantium alienerint,
num. 5. Julianus in medio Illyrici sinu derepente
adest, hic et ubique victor, n. 6. Istrum navibus
transcurrit barbarorum terrore tanto, ut supplices
veniam petant, num. 7. Ad Adriam, Tyrrhenum,
Maeotidem pugnat et vincit, Nicopolim in
staurat, Eleusinam et alias Macedoniae, Illyrici et
Peloponnesi civitates restituit, num. 9. Patiens
laboris bellici, castrensi cibo contentus, num. 12. Sibi
asper, in alios facilis, sibi parcus, in alios liberalis,
num. 11. Castus, in castris perpetuus, num. 13. Sic
peragrata victoriis Thracia de sublevanda Urbis annonae
penuria cogitat, num. 14.
Pars secunda. Imperatoris in se beneficium amplificat,
quod consulatum acceperit non meritus, quod
in summa virorum bonorum copia, quod minorem
magistratum petens, quod sine largitionibus et ambiendi
labore, quod in tenui re et ambiendi ignarus,
voti compos fieri nunquam potuisset, num. 15. Quod
uno eodemque anno aerarii publici cura, praefectura
et consulatu insignitus sit, num. 22. Redit ad commemorationem
virtutum imperatoris, cujus in fovendis
litteris revocandisque artibus studium commendat,
num. 23; in omnium animis sibi conciliandis
industriam, num. 25; in eligendis amicis prudentiam,
in eosdem fidem, num. 26; in summo honorum
apice modestiam, in condonandis injuriis clementiam,
num. 27; ac praecipue singularem in se et
collegam humanitatem.

IN FINE.

Denique accepti a tanto imperatore beneficii nunquam
futurum se immemorem pollicetur, num. 31.

Vita Fl. Claudii Juliani
Anno Urbis conditae 1084, Christi 331, Constantini Magni imp. 26.

Flavius Claudius Julianus, cognomento Apostata,
quod a Christiana religione, quam adolescens professus
erat, rerum potitus foedissime defecisset; patre
Constantio Constantini Magni fratre, matre Basilina
nobilissima femina Christiana, secunda Constantii
uxore, VIII idus Novemb. nascitur Constantinopoli.
Mater paucis post mensibus excessit e vita. (Julianus
in Misopogone.)

An U. C. 1090, Christi 337, Constantini, Constantii et Constantis Augg. imp. 1.

Constantius, ejusque frater Annibalianus, ac Dalmatii
eorum fratris filius Dalmatius Caesar, quos Constantinus
Magnus purpurea aureaque veste et nobilissimatus
titulo donaverat, in seditione militari
opprimuntur, vel instigante, vel dissimulante certe
Constantio Augusto: sive ut tutius imperaret, sive
ut Constantino patri porrectum, uti suspicabatur, ab
iis venenum vindicaret. Vix Julianus et Gallus ejus

unicus frater tum duodenis, parem sortem effugere.
Hic quidem quod propter incertam ac pene affectam
valetudinem haud diu victurus crederetur; ille vero
quod adhuc puer: nam ut ex tempore ejus obitus apparet,
quinquennium haud multum excesserat.

An. U. C. 1092, Christi 339, Constantini, Constantii et Constantis Augg. imp. 3.

Altero post anno cum nonnulli ad excitandas seditiones
Juliani et Galli nomine abuterentur, uterque
abductus in Cappadociam, in Macello (locus erat ad
Argeum montem, non longe a Caesarea plane regius)
ad liberales artes et sacrarum litterarum cognitionem
instituitur: quo in secessu totos sex annos arctissime
custoditi quomodo refert  [593] (neque enim ad
eos cuiquam erat aditus), tantum profecere, ut facti
clerici libros ecclesiasticos populo praelegerent. Hic
vero cum ambo S. Mammae martyri basilicam suis
sumptibus excitarent; Gallus quidem ut suam pietatem
ostentaret; Julianus vero ut impietatem, id est,

ut ejuratam jam animo Christianam religionem dissimularet
apud Constantium; factum est ut Galli opere
procedente, Juliani opus terraemotu disjiceretur.
Quod ubi ad Constantium allatum est, sinistrum
illorum pietatis omen ratus, vehementer utrique succensuit.
(Gregor. Nazianz. in orat., Sozomen., Zonar.,
Cedrenus, etc.)

An. U. C. 1098, Christi 345, Constantii et Constantis Augg. imp. 9.

Postquam Constantii, qui in expeditione Pontica
parum feliciter erat occupatus, ira tantisper deferbuisset,
Gallus Ephesum mittitur, qua in urbe permagnae
res ipsi erant a majoribus relictae. Julianus
ad publicas scholas Constantinopolim evocatur. In
hac totius terrarum orbis luce Nicoclis, Lacedaemonii
grammatici, et Ecebolii sophistae opera trium circiter
annorum spatio adeo profecit, ut idoneus regendo
imperio palam diceretur. Qua re conturbatus Constantius,

ne quid turbarum ejus occasione in urbe
imperii primaria excitaretur, Julianum ocius commigrare
jubet.

An. U. C. 1101, Christi 348, Constantii et Constantis Augg. imp. 12.

Constantio Aug. adversus Persas occupato, Julianus
Nicomediae Eusebio hujus civitatis episcopo Ariano
affini suo instituendus traditur. Prohibitus vero ne
ad Libanium sophistam Gentilitiae superstitionis defensorem
acerrimum se applicaret, primum in ejus
lectitandis libris clam totus est: tum factus hac lectione
audacior et superstitionis cupidior ad eum se
confert palam. Veniunt illico ad eum Jamblicus et
Maximus insignes magi, qui jam eo plus aequo propensum
Juliani animum ita suis praestigiis deliniunt,
ut ab eorum latere non discederet. Imprimis Maximo
delectatus, quod spem ei injecisset imperii. Id relatum
est ad Constantium: quod ubi sensit Julianus,
inter metum et spem positus capite tonso, ut alienum

ab imperio animum significaret, vitam monasticam
simulavit, et in ecclesia Nicomediensi lector designatus
est.

An. U. C. 1104, Christi 351, Constantii Aug. 15.

Gallus Juliani frater Caesar fit idibus Martiis, et
Constantius Gallus appellatur. Huic, cum tota Orientis
praefectura, Constantia Constantii soror in conjugem
datur. Interim cum Julianus evocandis daemonibus
et spectris, ac belluarum visceribus perscrutandis,
aliisque hariolorum mysteriis in dies magis ac magis
duceretur, relicta Nicomedia Asiae reliquas partes
lustravit, magicae professionis homines, quos ibi rumor
erat esse plurimos, quaesiturus. Ac primum loniam,
tum bis intra menses duos Phrygiam, quamvis
ex morbo ob itinerum laborem contracto plane imbecillus,

ac demum Graeciam circumcursat, ut ipse
ait in ep. ad Themist.

An. U. C. 1106, Christi 353, Constantii Aug. 17.

Hoc anno Gallus seu propter suspicionem ambiti
imperii, seu propter patratas Antiochiae caedes, a Constantio
in Italiam per Domitianum quemdam evocatus,
ipsoque Domitiano, quod Gallum superbius compellasset,
ab ejus militibus occiso, Gallus in Italiam
venit. At Constantius Julianum quoque imperii cupiditate
adhuc flagrare suspicatus; seu quod Gallus in
Orientem proficiscens Juliani clam visendi gratia (ut
ait Socrates) Nicomediam diverterat, seu quod Julianus
in Asiam demigrans Constantinopoli transierat
quo fratrem Gallum ibi videret, ut inquit Ammianus.
Ut ut est, custodiri ibi illum jubet. At ille cum posse
sese custodum manibus aufugere videret, locum sub
inde commutans evasit, ita refert Socrates.

An. U. C. 1107, Christi 354, Constantii Aug. 18.

 
Post Constantiam Galli uxorem in Bithynia febri
exstinctam, ac Gallum in Illyrico in insula Flanona
peremptum, ut ait Ammianus; Julianus parem sortem
veritus, Mediolanum, ubi Constantius, inito cum
Alamannis foedere e Germania reversus, versabatur,
contendit. Hic in suburbio, vel ut alii volunt Novocomi
dum lateret, impetrata sibi per Eusebiam Augustam
apud imperatorem dicendi licentia, plane se
purgat. Quare domum redibat victor, et quidem ab
Eusebia deductus honorifice, cum, itinere illo nescio
quo casu impedito, rursum in Graeciam mittitur,
quam quidem relegationem omnes interpretabantur
(Julian. ep. ad Themist. et ep. ad S. P. Q. Ath.). Ipse
vero beneficii loco idipsum Eusebiae referebat acceptum:
sive, ut ipse aiebat, studiorum causa, seu potius
quod averet cum regionis illius sacrificulis et
impostoribus de rebus suis communicare (Nazianz.
orat. 1 in Jul. Sozom.). Gregorius Nazianzenus Julianum
Athenis intuitus, Quale, inquit, malum Romanorum
 
terra nutrit? nec vanus conjector fuit.

An. U. C. 1108, Christi 355, Constantii Aug. 19, Juliani aetat. 24.

Cum barbari adversus Magnentium et Britannionem
a Constantio evocati (ut refert Sozomenus)
popularentur Gallias atque adeo plus 45 oppida
Ammiano teste occupassent, Constantius haud satis
tutum ratus, ex Italia secedere, Julianum Athenis,
ubi philosophum agebat, revocatum Caesarem facit
VIII id. Novemb. simul ad firmandam fidem, sua ei
sorore Helena paucis post diebus in conjugem data,
ipsum transalpinis praefectum, in Gallias vel imperatoris
imaginem laturum, ut ait Julianus ipse, vel potius
adversus barbaros dimicaturum mittit. Igitur
cum 360 tantum militibus, ut ipse ait ep. ad S. P.
Q. Ath., quibus ita praeerat, ut nihil sine ducum
consilio agere posset, cal. Decemb. egressus deductusque
ab Augusto ad usque locum duabus columnis
insignem, qui Laumellum interjacet et Ticinum itineribus
 
rectis Taurinos pervenit, ubi audito nuntio Coloniam
Agrippinam pertinaci barbarorum obsidione
reseratam et magnis viribus deletam, agnovit quantum
accepta hac provincia sese in discrimen conjecisset.
Ipseque dictitabat nihil se amplius assecutum, quam
ut occupatior interiret, et illud Homericum, de die
quo purpuram sumpserat,

Cepit purpurea mors et Parca violenta. Viennam inde
ad Rhodanum progressus magno omnium populorum
concursu et acclamatione exceptus est. Tunc anus
quaedam orbata luminibus, cum percunctando quinam
esset ingressus, Julianum Caesarem comperisset, exclamavit
hunc deorum templa reparaturum (Ammianus).
Cujus praesagii fidem rei eventus non multo post confirmavit,
cum factus imperator non jam de nocte et

clanculum, sed palam ejurata Christiana religione
gentilitatem professus est.

An. U. C. 1109, Christi 356, Constantii Aug. 20, Juliani aetat. 25.

Constantius in urbem triumphanti similis regreditur;
Julianus vero hoc anno consul, hyeme Viennae
exacta in barbaros movet: ac primum VIII cal. Julias
Augustodunum pervenit cum cataphractariis solis et
balistariis Autosiodorum et Tricassas derepente occupat.
Inde per Remos ubi ab Ursicini successore Marcello
atque adeo Ursicino ipso cum toto exercitu
exspectabatur, ad Decempagos Rhenumque properat,
ubi Brotomagum (Alsatiae urbem hodie Brumath) Tabernas,
Alisonem, Nemetas sive Spiram, Vangionas
hodie Vormatiam, et Moguntiam recipit. Nullo itaque
posthac repugnante occupatam, ut aiunt Ammianus
et Jul. ep. ad S. P. Q. Ath., ante menses 10, a barbaris
Agrippinam circa Septembris finem recuperat,
territos Francos ad pacem petendam adigit. Quibus
 
vincendi principiis laetus Julianus, per Treviros transit
hyematurus apud Senonas, oppidum tunc opportunum
(Ammianus). Hic potentissimum ut ipse ait ep.
ad S. P. Q. Ath., exercitum ipse cum paucis militibus,
cum nihil auxilii sibi a Marcello magistro equitum
mitteretur, post menstruam obsidionem dissipat.
At Marcellus Mediolanum, ubi Constantius versabatur,
ut facti sui redderet rationem evocatus, abdicatur
imperio et Sardicam quae patria ejus erat ablegatur,
eadem epist. ad S. P. Q. Ath.

An. U. C. 1110, Christi 357, Constantii Aug. 21, Juliani aetat. 26.

Dum Julianus II consul sese contra Germanos accingit,
Lugdunum ab iis invaditur, unde tamen haud
multo post expelluntur. Idem tres Tabernas munimentum
Argentorato proximum ad Vogesi radices
non ita pridem subversum instaurat; septem totius
Germaniae potentissimos reges, Chonodomarium,

Vestralpum, Urium, Ursicinum, Serapionem, Suomarium
et Hortarium una ingenti difficillimoque praelio
profligat in campis Argentoratensibus (Ammian.).
Julianus captivos bene multos ad Constantium mittit,
qui eorum specie et magnitudine perculsus est. Ex
Alamannis sex, non 60, ut male ait Zosimus, millia
corporum numerata sunt in campo prostrata, et inaestimabiles
mortuorum acervi per undas fluminis ferebantur.
Ex parte Juliani 247 desiderati sunt. Francorum
rex Chodonomarius in pugna, ut ait Victor, vel ut
Ammianus, in convivio per dolum captus, Juliano
oblatus, humique fusus, veniam rogans, diebus postea
paucis ad comitatum imperatoris Constantii, cum ille
e Quadis Sarmatisque Istri accolis commode rediret,
statim submissus est Romam, et (ut addit Julianus
ep. ad Athen.) in castris montis Coelii peregrinis morbo
veterni consumptus est. Victor Julianus iterum ad Tabernas
ac Moguntiam venit, Transrhenanos vastat,
aequinoctio autumnali eos ad pacem petendam adigit,

Francos a Mosa repellit, ac tandem Parisiis
hyemat.

An. U. C. 1111, Christi 358, Constantii Aug. 22, Juliani aetat. 27.

Julianus sub mensem Julium Salios, Frisios, Hattuarios,
Chamavos, et Bructeros, qui sedem sibi in
Romano solo fixerant, ibique grassabantur, terret,
et in deditionem accipit: iis agros assignat: castella
ad Mosam eversa restituit (Ammianus).

An. U. C. 1112, Christi 359, Constantii Aug. 23, Juliani aetat. 28.

Julianus iterum in Alamannos proficiscitur trajecto
ad Moguntiam Rheno, hostibus nequidquam transitum
custodientibus; et Macrianum, Hariobaudum
et Vadomarium reges ad pacis conditiones petendas
compellit. Hic varia custodibus Rheni militibus alendis
horrea constituta.

An. U. C. 1113, Christi 360, Constantii Aug. 24, Juliani aetat. 29.

Julianus tertium consulatum gerebat cum Constantius
ejus gloriae invidens per Decentium tribunum
et notarium Herulos, Batavos, Celtas, aliasque
auxiliares copias ad se revocavit, quibus adversus
Persas uteretur. At illae: seu Constantii odio, aut
Juliani amore, aut arte: seu quod transmarinam
militiam detrectarent, Julianum invitum, ut ipse ait,
Augustum acclamant Parisiis. Is statim legatos Constantinopolim
ad Constantium cum litteris mittit,
quibus facti sui rationem redderet. Hi apud Caesaream
Cappadociae superbe accipiuntur a Constantio.
Quare Julianus Trajectum ad Mosam abit, deinde
Hattuarios Galliarum extrema vastantes et securos,
quod se locorum aditu difficilium praesidio munitos
crederent, opprimit, et ad pacem petendam adigit.
Tum Viennae hyemat, et quinquennalia celebrat. Ibi
ejus uxor Helena obit, ejusque corpus Romam mittitur.

Interim Julianus diffidens futurum unquam ut
Constantius placaretur, statuit aperto Marte imperium
totum occupare, Itaque scriptis ad diversas civitates
litteris, quibus ut sibi fideles essent commoneret,
in Pannoniam venit contra Constantium dimicaturus.

An. U. C. 1114, Christi 361; Constantii Aug. 25 Juliani aetat. 30.

Constantio Augusto in expeditione Persica prope
Tarsum III nonas Oct. mortuo, Julianus Constantinopolim
Alamannis iterum victis, ordinatisque Galliis
recta contendit: ex imperii primariis, amicisve
Constantii alios nece, alios mulctat exsilio. Episcopos
exsules revocat, atque ut mutuis dissidiis sese
affligerent, quam quisque vellet sectam sequi permittit.
Christianam religionem palam ejurat, nec minus
crudeliter quam callide insectatur; gentilium templa
reserat reficitque, et ipse in Pontificem maximum
profanis ritibus consecratur.

An. U. C. 1115, Christi 362, Juliani imp. 1, aetat. 31.

Ad Julianum variae undique legationes adveniunt.
Ipse contra Persas proficiscens Nicomediam et transgressus
Antiochiae hyemat. Hic irrisus ab Antiochensibus
in primisque jactis in ejus barbam quae plus
aequo prolixior erat dicteriis iratus primum est; tum
satirico et jocorum pleno libello quem Misopogonem,
id est osorem barbae inscripsit, eos perstrinxit; in
quo perpetua ironia videtur non eorum luxum et
mollitiem, sed se ipsum accusare quod eos imitari
non posset. Mamertinus consul gratiarum actionem
agit imperatori pro consulatu quem hoc anno gessit
cum Nevita. Julianus Athanasium in exsilium mittit
Arianis ita deprecantibus. Christianos liberalium
artium doctores ita insectatur, ut Prohaeresius, quamvis
in edicto nominatim exceptus, Musonius, et Marius
Victorinus scholam deseruerint. Themistium
vero philosophum, Libanium sophistam, Oribasium,

Pergamenum quemdam medicum, Maximum cynicum,
Ecebolium sophistam, aliosque impiae gentilitatis
professores summis honoribus insignit.

An. U. C. 1116, Christi 363, Juliani imp. 2, aetat. 32.

Julianus IV consul adscito in collegam Salustio
idolorum cultu sibi conjunctissimo post hyemem
Antiochiae transactam, pridie nonas Martias inde
digressus, Euphratem trajicit VII idus Aprilis et urbibus
aliquot in itinere expugnatis, Ctesiphontem
pervenit: ubi cum pugna commissa esset ipse in
promiscua turba sagitta transfoditur VI kal. Jul. A
quo vero vulneratus fuerit in dubio est: utrum a
Persa transfuga, ut est in epitome Victoris, an ab
uno e suis, ut ait Ammianus, an a Christiano, ut
habet Libanius, an a daemone ipso, ut tradit Callistus
Juliani satelles, qui ejus res gestas carmine heroico
conscripsit, an ab angelis, ut refert Gregorius Nazianzenus,
an demum a Mercurio martyre, ut Damascenus

asserit ex Helladio, cui socium Artemium martyrem
addit Nicephorus. Certe, inquit Gregorius Nazianzenus,
vulnus universo orbi salutare Julianus accepit;
hacque morte iis omnibus, quos per summam
erudelitatem interfecerat, litavit. Simul ac mortifero
vulnere sauciatum se sensit, exceptum plena manu
sanguinem in coelum projiciens: Vicisti, inquit, Galilaee:
sic Christum per ludibrium appellabat. Ita
Theodoretus. Et, Saturare, Nazarene. Ita Nicephorus.
Statim relatus in castra hiante latius suffossi lateris
vulnere et spiritum tumore cohibente venarum, epota
gelida aqua quam petiit, medio noctis defecit anno
aetatis 32, cum annum unum et menses circiter septem
ab exstincto Constantio imperasset. Haec Ammianus.
Caeterum hujus corpus Tarsum Ciliciae delatum
magna populorum mortuo illudentium cavillatione,
ibique conditum est, si Ammiano credimus:
si vero Gregorio Nazianzeno fides est, a terra ipsa,

quam Julianus sceleribus suis inquinarat excussum,
in mare projectum est.
Fuit excellenti et amoeno, sed levi, vafro, vana deorum
superstitione et magicis artibus depravato ingenio,
philosophicam quamdam gravitatem affectans, ac sophistarum
grege semper stipatus. Homo loquax et
scurrili dicacitate, ac populari aurae praeter modum
serviens. Ita superstitiosus, ut etiam Jamblico philosopho,
quem Mercurium appellabat, tanquam Nicomediae
tutelari deo faceret. Caeterum omni litterarum
genere excultissimus, ac linguae in primis Graecae
peritissimus, liberalis, opum, luxus, et voluptatum
contemptor, belli et pacis artibus praestans, laboris
et inediae patiens, felix, justus, praeterquam in Christianos,
quos omni genere crudelitatis vexabat, litterarum
litteratorumque amantissimus, nisi si Christiani
forent.

Vitae

Panegyricus Juliani Augusti

Publius Victor

Monitum in Urbis Romae Descriptionem
Notissimum est ex Suetonio in Vita Augusti cap.
30, ex Plinio, Tacito et aliis, urbem Romam ab Augusto
divisam fuisse in regiones 14 quas posterior
aetas corrupto nomine appellare coepit rioni. Idem
testatur inscriptio, quae Romae sub porticu palatii
Conservatorum adhuc visitur hisce verbis concepta:
IMP. CAESARI. DIVI
TRAIANI. PARTHICI. FIL.
DIVI. NERVAE. NEPOTI
TRAIANO. HADRIANO
AVG. PONTIFICI. MAXIMO
TRIBVNIC. POTEST. XX
IMP. ĪĪ. COS. ĪIĪ. P. P.
MAGISTRI. VICORVM. VRBIS
REGIONVM. XIIII.
Ejusmodi regionum brevem descriptionem sub Valentiniano
et Valente imperatoribus elaboratam habemus,
auctoribus, ut creditur, Sexto Rufo et Publio
Victore. Istorum fetum luculentius auxerunt atque
illustrarunt Onufrius Panvinius, Famianus Nardinus,
et alii. Prostant vero opuscula Rufo et Victori tributa
non semel edita; eadem etiam postremis hisce
temporibus Graevius intulit in tomum III Antiquitatum
Romanarum. At nullum ex iis ad nos pervenit
integrum, atque a merdis defaecatum. Ad haec Guido
Pancirolius egregio commentario ad notitiam dignitatum
utriusque imperii parte 2 praemisit alteram descriptionem
urbis Romae, cujus auctor, sive Victor,
sive alius quisquam, floruisse videtur sub Honorio,
aut Valentiniano III Augustis. Ibi eadem habemus,
quae in Rufi, et Victoris descriptione leguntur, modo
plura, modo pauciora, atque interdum diversa. Postremum
hoc opusculum, veluti rem novam, anno
1651 recudit Philippus Labbe soc. Jesu presbyter.
Gemina vero ejusdem exempla, eaque vetustissima,
inter codices mss. omnium ditissimae bibliothecae
Vaticanae reperit ac descripsit P. Joseph Blanchinius
Veronensis, Oratorii Romani presbyter, celeberrimi
viri Francisci Blanchinii ex fratre nepos, qui grandem
sibi famam ex sacra eruditione editis libris jam
comparavit. Et quando is pro suo erga me amore
idem opusculum mihi tradidit, hoc ipsum publici juris
factum hic volui, alicui fortassis usui futurum
Romanae eruditionis amatoribus, adjecta etiam descriptione
a Pancirolio et Labbeo edita, ut uno sub aspectu
lector habeat, quae variantes lectiones in utroque
exemplo occurrant. Quamvis enim potiorem locum
sibi poscat Labbeana praestantior editio, et mendis
minime careat Vaticanum exemplum: fieri tamen
potest, ut ex illius etiam codicis scriptura aliquid lucis
hauriat, qui magnifica aeternae urbis ornamenta
scrutatur. Neque reticere possum, mihi quoque in
hoc ipso opere probatam fuisse eorum opinionem,
qui insulas in Urbe positas arbitrantur domos a reliquis
spatio aliquo disjunctas. At cum ante oculos
meos versantur insulae per totam Urbem XLVI millia et
DCII et rursus domus MDCCXC uti in ejusmodi descriptione
legitur: dubitare admodum cogor an eorum
praeferenda opinio sit, quibus videntur insulae fuisse,
quas nos aedes privatas populi, plerasque conductitias
appellamus, parietibus tantum a vicinis divisas;
sub domorum vero nomine venisse, quae nunc palatia
nuncupamus. Cur enim vetusti illi descriptores omisissent
aedes populi conjunctas, praecipuam videlicet
ingentis illius urbis partem, enumeratis tantum aedibus
spatio aliquo inter se divisis? Certe quadraginta
sex millia insularum, et sexcenta duae, additis templis,
palatiis, theatris, amphitheatris, thermis, circis, horreis,
ludis, etc., nimis vastam atque immanem urbem
constituebant. Plura non addo.

Descriptio Urbis Romae

Ulfilas
EXEUNTE SAECULO QUARTO.ULFILAS MOESO-GOTHORUM EPISCOPUS.

Monitum editoris
Si quis causam sciscitetur ob quam tantas Ulfilae edendo moras fecerimus, hoc responsum habeat, nos
hujus auctoris opera, multis nominibus commendanda, non exscribere voluisse nisi ex editione optima facileque
omnibus anteponenda, cujus rudimenta tum in Germania elucubrabantur cum ad finem quarti saeculi
jam ordine chronologico pervenissemus.

Haec autem editio, cui paucis tantum abhinc mensibus ultima manus admota est, tribus partibus coalescit.
Prior Ulfilanae versionis textum exhibet: praeeuntibus Prolegomenis, in quibus quidquid sive ad Auctoris vitam
sive ad editos manuscriptosque codices pertinet, exploratur; comitantibus vero atque indesinenter
subjacentibus interpretatione latina notisque lectionum varietates necnon auctorum conjecturas exponentibus.

Secundam partem efficit Grammatice critica, quae cum circa generales Gothici sermonis theorias, tum
circa difficultates textus Ulfilani eruditissime versatur.

Tertia pars duo lexica continet: unum scilicet Gothico-Latinum, quo singula Ulfilanae linguae vocabula exponuntur
aut etiam discutiuntur; alterum Graeco-Gothicum, ex quo quanta synonymorum copia Gothicus
sermo polleat, comperire fit obvium.

At vero Grammaticem lexicaque, cum Germanice scripta essent, latinitate donari necesse fuit, et hic quidem
opus et labor, nec certe facilis patebat via, sed potius innumeris hirsuta asperitatibus: inter quas
principem locum obtinebant arctissimum pacti temporis intervallum, quod praeterire omnino nefas erat,
identidemque verborum Germanicorum indoles linguae Latinae penitus impervia.

Quidquid sit, quod intra vires fuit, hoc libenter relligioseque praestitum: nec saltem interpretationi deest
dos omnium desideratissima, nempe ἀκρίβεια, seu, ut aiunt, fidelitas, nec interpreti spes sibi lectoris gratiam,
veniamque suae opellae defectibus conciliandi.

Epistola dedicatoria. MAXIMILIANO REGNI BAVARICI HEREDI EDITORES. 

Tuo nomine, princeps celsissime, hoc nostrum opus ornare non alio, quam summae venerationis
sensu ducti sumus ausi: quis enim te gravior harum litterarum patronus exstitit, aut
quis alius praeclariore haec studia liberalitate accendit, auxit, ornavit? Itaque non metuebamus,
ne offendereris conatibus nostris, qui, cum tibi propositum esset ad perscrutandum celeberrimum
illud bibliothecae Upsaliensis cimelium alios viros doctos mittere, antequam hujus
consilii fama ad nos pervenisset, ipsi illuc profecti nova animi vere regii documenta dare
tibi cupienti fortasse impedimento fuisse videremur: sed potius persuasi, principi excelso atque
magnifico nostra nos studia probaturos, tibi hanc opellam nostram consecrare statuimus,
quam ut aequi bonique facere velis, suppliciter rogamus. Collegimus quae in promptu erant
pro viribus nos quidem: at quae te acclamationes, quantae laudes totius gentis litteratae,
quales congratulationes excipient, si missi tui regia munificentia adjuti ex Gallia et Hispania,
quas terras Gothi olim occupavere, copias desideratissimas ex monasteriorum latebris
tanquam ex diuturna captivitate redemptas in atria tua augusta reportarint! Qua spe erecti
nos, si ad te, princeps celsissime atque indulgentissime, libellus noster facilem invenerit aditum,
amplissimum praemium consecutos esse existimabimus.

Tuo nomini celsissimo addictissimi H. C. de Gabelentz. J. Loebe.

Signa et compendia

I. Signa
+ significat lectionem prorsus falsam.
+—lectionem non falsam quidem, sed quam codd. non agnoscunt.
¶—vocabulorum transpositionem.
o—vocabulorum omissionem.
+ significat vocabula parum gothica, vel dubiae auctoritas.
—radices simplices et in solis compositis occurrentes.

II. Compendia
angl. significat anglicum sermonem.
angl. sax.—anglo-saxonicum sermonem.
B.—Benzel.
B. A.—Bairische Annalen.
batav.—batavicum sermonem.
bav.—bavaricum sermonem.
Bü.—Büsching.
Cast.—Castillionaeum.
cod. et codd.—lectionem codicis vel lectiones codicum
a Griesb. citatorum.
conj.—conjugationem; conjecit, seu conjecturam.
dan.—danicum sermonem.
div. divisim.
DRA.—Deutsche Rechtsalterthümer (a Grimmio).
editt.—editiones Ulfilae, quae nostram praecesserunt.
F.—Fulda.
fr. Frisonum sermonem.
G seu Gord.—Gordon.
gall.—gallicum sermonem, vel gallice.
germ.—germanicum sermonem, vel germanice.
Gf.—Graff althochdeutsche praeposition et sprachschatz.
GGA.—Göttingische Gelehrte-Anzeigen.
Gr.—Grimmii, Deutsche Grammatik.
gr.—lectionem textus graeci griesbachiani.
gr. omn.—lectionem codicum graecorum omnium.
H.—henshall.
HLZ.—Hallische Literaturzeitung.
Hz. significat heinatzii manuscriptum.
Ih.—Ihre.
r. q.—idem quod.
J. seu Jun.—Junium.
jct.—junctim.
Kn.—Knittel.
lac.—lacunam.
lith.—lithuanicum sermonem.
LM.—Lye-Manning.
med.—medium.
Mi.—Matthaei.
Mill.—Millium.
Mssm.—massmann.
Norv.—norvegicum sermonem.
pr.—primum.
Rchth.—Rexhtoferium (Altfriesiches Wörterbuch).
rec.—recentem.
Rw.—reinwald.
sax.—saxonicum sermonem.
scot.—scoticum sermonem.
Sch.—Schulz.
Schm.—Schmeller.
sec.—secundum.
Sk.—Skeireins.
St.—Stiernhielm.
sup.—superiorem.
suec.—suecum sermonem.
tert.—tertium.
vers. vel verss.—versionem vel versiones.
vet.—veterem.
W. J.—Wiener Jahrbücher.
Z.—Zahn.

Prolegomena
Ulfilas[614] , utrum genere Cappadox, Sadagolthino
vico oriundus, cujus parentes, incursione a Gothis
sub finem seculi tertii in Cappadociam facta, a victoribus
domo in Europam abductos fuisse Philostorgius
[615]  narrat, an testimonio reliquorum scriptorum
parentibus et ipsis Gothicis natus fuerit, dijudicare
nunc omittimus, quia ad rem nostram parum valere
videtur; nam Ulfilam apud Gothos circiter annum
318 natum educatumque postea reliquos gradus ecclesiasticos
anno 348 praetervectum hujus gentis
episcopum fuisse, praeter reliquos auctores[616]  etiam
Philostorgius ille tradit, eorumque Gothorum, qui
Minores vocati in Moesia inferiore flumen Danubium
inter et montem Haemum incolebant[617] . His enim nescio
quo doctore nec quo tempore[618]  doctrina religionis
Christianae imbui sese passis Theophilo, qui
Constantino Magno imperatore primus episcopus
fuit[619] , circiter annum 355[620]  Ulfilas sacrorum antistes
successit eumque non solum peritissimum evangelii
explicatorem et spectatae virtutis hortatorem habuerunt,
sed merita haec maxima in cives suos laudantur,
quod libros sacros in eorum sermonem convertit[621] .
Constantinopoli autem, in quam urbem jam anno 360
profectus esset, et quam anno 388 hoc consilio revisisset,
ut contemptam condemnatam que suorum fidem
defenderet, morbo correptus obiit[622] .

Scriptorum autem veterum, qui Litterarum sacrarum
gothicam translationem Ulfilae tribuunt, alii id
factum esse in universum dicunt, non libros nominantes
quos converterit, quos praetermiserit; alii
omnes complexum esse scribunt[623] , ut ipse Philostorgius,
qui tamen libros Regum excipit, ejusque rei
causam affert, quod cum iis in libris permultorum
bellorum mentio fiat, Ulfilas veritus sit, ne cives
sui, a belli studio potius arcendi, sacrae scripturae
auctoritate seducti eo ferociores atque bellicosiores
fierent[624] . Ea Philostorgii sententia a viris doctis
tanquam ridicula improbata atque explosa est; id
quod etiamsi in caeteris, quae de Ulfila narravit, parum
certus auctor deprehendatur mendaciorumque
plurimorum propter partium Arianarum studium
argui possit, tamen quia hac in re nulla mentiendi
causa erat, calumniandi magis studio, quam recto
judicio factum videtur. Quid enim, quaeso, Arianorum
Cappadocum interesse poterat, Ulfilas libros Regum
translationi suae addiderit, an non? Nisi omnia nos
fallunt, viri eruditi, qui omnem fidem in his rebus Philostorgio
abjudicant, temere eum condemnant idque
maxime errant, quod rem ipsam, scilicet infirmioribus
stabilitam rationibus, ab his rationibus non satis diligenter
sejungunt[625] . Causam omissorum librorum illorum
a Philostorgio allatam non probantibus nobis ea in [0463]
re Philostorgio, ipso Ulfilae aequali, fide dignior testis
nemo videtur. Abesse a versione gothica libros Regum
cum sciret ipse vel fama accepisset, ejus
omissionis causam aliquam subjicere volebat, non
curans vera esset, necne. Libros Regum igitur ab
Ulfila non esse conversos quin credamus, nihil impedit
[626] ; cur non converterit, nescire nos fatentes suspicamur,
Ulfilam ad opus tam amplum conficiendum
aut vires aut tempus defecisse; maximam bibliorum
partem si transtulit, id ipsum maximam movet admirationem,
cum praeter hanc curam non solum
domi permulta negotia essent gerenda, sed etiam legationes
ad Constantinopolitanos suorum civium nomine
suscipiendae[627] .

Totum autem librorum sacrorum corpus Gothos in
suum sermonem conversum habuisse, id quod olim
scriptorum, harum rerum imperitorum et relata tantum
referentium, fide credebatur, nunc permultis
argumentis comprobatur. Praeter evangelia enim,
antea sola cognita, nostra aetate fragmenta epistolarum
Paulinarum et de veteris testamenti libris Esdrae
et Nehemiae quaedam partes inventae sunt; unde colligimus,
Gothicos theologos etiam reliquos veteris
testamenti libros non intactos reliquisse. Nam quid
commovere illos potuit, ut omissis aliis tam praestantibus
atque gravibus, libros tam jejuni argumenti neque
ad fidem aut ad cultum quidquam valentes translatos
suis traderent? Quid? quod etiam eorum, quorum
nulla fragmenta adhuc sunt reperta, vestigia in
aliis conservatis deprehendimus: in Skeir. p. 37
versus alter et tertius Psalmi quinquagesimi tertii
citantur: saei fraþjai aiþþau sokjai guþ. allai usvandidedun.
samana unbrukjai vaur                    þun, i. e. qui intelligat
aut requirat Deum; omnes declinaverunt; simul inutiles
facti sunt. Deinde Ephes. IV, 8 in margine codicis
A adscriptum est psalmo . . . , quo librarius hunc
locum e libro psalmorum (68, 19) haustum esse indicare
voluit. Hinc Psalmos gothice conversos fuisse
sine dubio recte conjicitur[628] ); certe explicationis
illius auctor omnia novi testamenti loca e versione
nostra citavit, neque nos quidem dubitamus, id ipsum
fecisse, si quae loca e reliquis bibliorum libris laudata
affert. Ex eadem evangelii Joannei explicatione etiam
libros Moysis gothicam versionem complexam fuisse
cognoscimus; nam p. 41 sq. etiamsi non verba ipsa,
tamen sensus versuum 2—9 capitis XIX libri Numerorum
redditur: vasuh þan jah frauja þo ahmeinon
anafilhands daupein. eiþan garaihtaba varþ bi sviknein
sokeins gavagida. unte vitoþ þize unfaurveisane missadede
ainaizos vitoþ raidida azgon kalbons gabrannidaizos
utana bibaurgeinais. afaruh
þan þo ïn vato vairpandans hrain jah hyssopon
jah vullai raudai ufartrusnjandans. svasve
gadob þans ufarmiton munandans, i. e. fuit autem etiam
dominus (Jesus) hunc spiritualem commendans baptismum;
igitur recte fuit de purificatione quaestio mota;
nam lex horum non-voluntariorum peccatorum unius
legem statuit cinerem vaccae combustae extra munimentum;
posthac autem hunc in aquam conjicientes puram
et hyssopo et lana rubra contegentes; uti decuit hos superbire
cogitantes[629] . Multo clarius eorum librorum
versio cognoscitur ex alio codice, qui Vindobonae adservatur
[630]  et praeter runorum signa etiam pleraque gothica
verba et litteras numerorum continet, quas postremas
maximam partem e Geneseos capite quinto
ductas esse Wilhelmus Grimmius, vir litterarum germanicarum
peritissimus, primus vidit[631] ; sunt autem
hae: versu 3 sl = 230 (Vulg. 130); vs. 5 [Gothic 900] l = 930;
vs. 7 wz = 707 (Vulg. 807); vs. 8 [Gothic 900] ib = 912;
vs. 13 wm = 740 (Vulg. 840); inde autem sequitur,
illum librarium codicem, continentem gothicam veteris
testamenti versionem, ante oculos habuisse,
unde illas exscripsit.

Omnes igitur libri sacri in gothicam linguam translati
fuisse videntur, quamquam aliquorum vel novi
foederis librorum nulla adhuc apparent vestigia, v.
c. actorum Apostolorum, epistolarum catholicarum,
apocalypseos Joanneae; quae autem desunt, lateantne
in monasteriorum tenebris aut codicum oblitteratorum
sepultura, an bibliothecarum cladibus omnino interierint,
quis divinare potest? Sed Ulfilas num ipse
illam translationem confecerit, alia quaestio est;
perfecisse totam cur negemus, supra indicavimus;
at cum tota antiquitate fama manaret eum biblia
in gothicam linguam convertisse, facile fieri potuit
ut qui initium interpretandi fecisset cujusque auspiciis
et fortasse auctoritate ea, quae ipse non perfecerat,
ab aliis viris eruditis perfecta essent, ab eodem
ipso profecta esse dicerentur. Si in tanta rerum obscuritate
conjectura uti licet, qui maxime praeter Ulfilam
interpretandis bibliis operam suam poneret,
Selinas quidam fuisse videtur, quem Ulfilas a commentariis
et in episcopatu successorem habuit[632] ,
ille enim et patrii et graeci sermonis gnarus,
opus a decessore inchoatum, aut receptum aut susceptum,
in ecclesiae suae commodum facile perficere
potuit[633] .

Gothicae deinde translationis non solum confectae,
sed etiam per secula asservatae complura apud scriptores
inveniuntur testimonia, eaque maxime, ex quo
Gothorum magna pars, relictis sedibus Istricis, Theodorico
duce Alpes transgressi Italiam occupatam tenuerunt.
Gothi enim illic incolentes atque imperantes
non mirum est, si per hujus terrae fines, certe iis
regionibus, ubi regni sedes erat, gothica lingua locuti
et in ecclesiis suis gothicis etiam bibliis usi sunt.
Ea tempestate illa oratiuncula, in fine codicis Brixiani
posita, confecta esse videtur, in qua ut caveant interpretes
litterarum sacrarum monentur, ne legenti
videatur aliud in graeca lingua, aliud in latina vel gothica
designata esse conscripta[634] . Unde gothicam interpretationem
non solum in Italia aliisque terris, quas
Gothi tenebant, posteriore tempore exstitisse, sed
etiam cum latina pari auctoritate valuisse discimus.
Alterum de versione gothica testimonium legitur
apud Walafridum Strabum, scriptorem seculi noni,
qui gothicorum bibliorum monumenta suo tempore
apud nonnullos haberi dicit[635] ; cujus fides his in rebus
eo major est, quod monasterio Reichenaviensi praepositus,
in confinio fere habitabat earum regionum,
quas Gothi utrique olim incoluerant.

Postquam deinde per sex secula a nemine gothicorum
bibliorum mentio facta est, nisi si quis quae
apud scriptores antiquos legisset, reddidit, neque alicubi
vestigium librorum illam versionem continentium
comparuit: seculo sexto decimo in monasterii
Werdenensis, in Gallia Belgica ad Ruram conditi,
bibliotheca codex unus inventus est. Antonio enim
Morilloni[636] , qui Antonio Perrenoto, cardinali Granvellano,
ab epistolis erat, bibliothecae illius libros
manuscriptos perscrutanti in manus incidit codex,
quem Ulfilanam versionem continere ille statim vidit,
et orationem dominicam cum aliis quibusdam particulis
ab eo inde descriptam Maximilianus, Antonii
frater, cum Goropio Becano communicavit, qui ea
Gotodanicis suis inseruit[637] . Paulo post Gruterus aliquot
versus, ab Arnoldo Mercatore ex eodem codice
excerptos, in thesauro inscriptionum edidit[638] . Omnia
fragmenta, in illo codice servata, multo post (anno
1665) opera Francisci Junii et deinde saepius edita
sunt. Sed viri gothicae linguae studiosi diu multumque
questi erant, quod de hac totius scripturae sacrae
versione tam pauca, eaque evangeliorum modo
fragmenta relicta essent, quae ad enodandas et removendas
interpretandi difficultates non sufficerent:
cum Knittelius, aedis metropolitanae apud Guelferbytanos
archidiaconus, seculo proxime superiore in
codice bibliothecae Guelferbytanae fragmenta epistolae
Pauli ad Romanos scriptae invenit. In ἕρμαιον grandius
incidere, quo biblia gothica, etiamsi non omnibus
partibus integra, ampliora tamen plurimorum
novi foederis librorum fragmenta nacti sumus, viris
doctis nostri seculi reservatum erat: in bibliotheca
enim Mediolanensi ab Angelo Majo et Carolo Octavio
Castillionaeo codices rescripti sunt reperti, quorum
priorem scriptionem diligentius intuentibus illis viris
doctis, Ulfilanae versionis evangelii Matthaei, epistolarum
Paulinarum ad Romanos ejusque plura, quam
quae Knittelius jam repererat, utriusque ad Corinthios,
Galatas, Ephesios, Philippenses, Colossenses, utriusque
ad Thessalonicenses et pastoralium ad Timotheum,
Titum et Philemonem, praeterea Esdrae et
Nehemiae, librorum veteris testamenti, fragmenta
continere apparebat, quae fragmenta primum duumviri
illi conjunctis curis, deinde Castillionaeus solus
inde ab anno hujus seculi undevicesimo edidit.

Sed jampridem quaestionem posuerunt viri eruditi,
utrum ea, quae pro Ulfilanae seu gothicae versionis
fragmentis haberentur, vere gothica essent, an ad
aliam, in usum alius barbaricae gentis confectam,
pertinerent. Inter alios Lacrozius negavit et francicam
esse linguam nostrae versionis probare studuit[639] .
Quam trita est ac prope decantata illa quaestio, tam
inepta atque infirma sunt argumenta, quibus Lacrozius
opinioni suae fidem facere laboravit; quod enim
primum dicit, codicem nostrae versionis non in iis
regionibus, ubi Gothi incolerent, sed ubi Franci, repertum
esse; deinde nonnullos harum litterarum ductus
ad Francorum veterem scribendi rationem propius
accedere; tum alias quasdam latinas esse, quas
Gothi in Moesia habitantes cognitas habere non possent;
postremo inter litteras hujus linguae quatuor
novas et a graecarum et latinarum similitudine abhorrentes
inveniri, quarum tres litteris a Chilperico,
Francorum rege, renovatis congruere: quis est, quin
videat ea argumenta, quae refellantur vix digna et
ea posuisse, esse refutasse? Mirum igitur, quod haec
argumentandi perversitas inter alios[640]  Wetstenium,
virum magnae sagacitatis, ut probaret istam opinionem,
permovere potuit[641] . Omnium optime, quam
frigidis rationibus usus esset Lacrozius, demonstravit
Ihre in dissertatione de lingua codicis Argentei
anno 1754 edita[642]  et sapientiores jampridem illas
nugas improbaverunt[643] .

Cum autem Francorum esse biblia nostra ne probabile
quidem reddere illi potuerint, nunc vere Gothica
esse argumentis gravissimis confirmatur. Constat
enim praeter bibliorum translationem de litteris
gothicis duo monumenta servata esse, quorum alterum
quatuor gothicis subscriptionibus constat, positis
sub venditionis cujusdam testimonio latine scripto[644] 
quarum una sic habet: ïk merila bokareis handau meinai
ufmelida jah andnemum skilliggans .j. jah faurþis
þairh kavtsjon jah miþ diakuna alamoda unsaramma
jah miþ gahlaibim unsaraim andnemum skilliggans
.rk. vairþ þize saive, i. e. ego Merila, scriba,
manu mea subscripsi et accepimus solidos sexaginta
et antea per cautionem et cum Diacono Alamodo nostro
et cum collegis nostris accepimus solidos centum
viginti, pretium horum lacuum. Alterum, simile testimonium,
unam gothicam subscriptionem continet,
quae fere sic habet: ïk gudilub diakun þo frabauhta.
boka[645]  fram mis gavaurhta þus diakun alamoda. fidvor
unkjana (?) hugsis kaballarja jah killiggans .rlg.
andnam jah ufmelida, i. e. ego Gudilub diaconus haec
vendidi; libellum a me feci tibi diacono Alamodo;
quatuor uncias fundi Caballari et solidos centum triginta
tres accepi et subscripsi. Horum documentorum
prius Neapoli asservatur, indeque nomine Neapolitanum
documentum vocatur: alterum Aretii olim
erat[646] , quapropter Aretinum documentum appellatur;
utrumque autem Ravenna, ubi scriptum est, in sedes
posteriores pervenit. Ea igitur lingua, qua utuntur
testes illi, quae alia esse potest, nisi gothica, cum
Ravennae sedes nullius gentis germanicae, nisi gothicae,
imperante Theodorico, fuerit et in reliquis litteris,
latino sermone conceptis, testes illi expresse
gothicae ecclesiae sacerdotes appellentur? Et cum
horum documentorum lingua eadem, quae nostrae
versionis sit, haec versio, cui alii genti, nisi Gothis,
tribuenda est? Accedit aliud etiam idque gravissimum
argumentum: ad finem enim codicis alterius
Ambrosianorum[647] , quibus epistolarum Paulinarum
fragmenta continentur, calendarium additum est[648] ,
in quo dies festi et sacri, a communibus paulo diversi,
notantur. Fragmentum hujus calendarii sic incipit:
.kg. þize ana gutþiudai managaize marytre jah friþareikeis
[649]  i. e. XXIII (intell. die) horum in gutica
gente multorum martyrum et Fritharici. Unde sole
clarius elucet, guticae, i. e. gothicae genti hoc calendarium
compositum adeoque non alia nisi gothica
lingua conscriptum esse, et cum hic etiam eamdem,
quam in versione nostra linguam habeamus, omnes
concidunt dubitationes de origine vere gothica versionis
ejus, quae gothicae nomine circumfertur[650] .
Quibus argumentis denique hoc addatur, etiam locum
exstare in hac versione, ex quo interpretem Arianum
fuisse intelligitur, cui sectae praeter Gothos nullam
aliam germanicam gentem adhaesisse inter omnes
constat.

Haec si vere sunt disputata, non dubium adhuc
erit, an haec lingua germanica sit; qui theodiscam
esse eam voluerunt, idem contendunt non nisi nomine
variantes. Gothi enim ipsi si natione Germani
fuerunt, id quod testimonio scriptorum veterum et
inquilinorum et aliorum comprobatur, etiam eorum
sermo ad germanicas linguas pertinuerit necesse est.
Ceterum hic sermo ostrogothicus an visigothicus, an
moesogothicus nominandus sit, non quaerimus, persuasum
habentes, omnibus Gothis eumdem sermonem,
quod alio loco demonstrabimus, eamdemque
bibliorum versionem fuisse.

Restat ut de integritate Ulfilanae versionis dicamus;
fuerunt enim, qui nostram versionem vere Ulfilae
esse dubitantes, an aliis theologis posterioris
temporis tribuenda esset, quaesiverunt. In his primus
fuit Hickesius[651] , quem virum doctum maxime offendit,
quod nostra fragmenta cum codicibus latinis consentirent,
quorum copia cum Gotho in Moesia habitanti
vix esset, haud dubie graeco bibliorum exemplo
uti debuisse; deinde quod nulla nunc arianismi vestigia
apparerent, quae cum Ulfilas cum Gothis suis
Arianorum haeresin sequeretur[652] , conspicua esse
deberent, si jure ei haec versio tribueretur. Sed neque
nostram versionem e latinis libris haustam esse
infra demonstrabimus, neque intelligimus, cur Arianorum
opiniones in ea inesse oporteat; nam nec tempus,
quo Ulfilas a catholica fide ad Arianos sese convertit,
nec quo litteras sacras transtulit, notum est:
fortasse priusquam ad illam haeresim delapsus est,
interpretationem suam confecit, aut quod multo est
probabilius, Gothi non tanta religione fidei et confessionis
minutias initio sectati videntur, ut vel in
biblia eas intulerint, quas in archetypo non invenerunt.
Accedit quod ex iis fragmentis, quae in codice
Argenteo continentur, nullus locus reperitur, de quo
Ariani cum Orthodoxis discreparent. Zahnius[653]  ad
rem declarandam duo potissimum loca, initium Joannei
evangelii et Rom. IX, 5 inspicere optavit, quorum
locorum alterum nunc habemus: xristus saei ïst
ufar allaim guþ þiụþiþs ï aivam. Quod si quis inde
Gothos aut interpretem non Arianos fuisse colligeret,
properantius ageret, nam ut interpres guþ re vera ad
Christum retulerit, quamquam id non opus esse viri
docti ad h. l. docuerunt, tenendum est, Arianos non
divinitatem Christi, sed Christi cum Deo patre quasi
identitatem negavisse, ut Arii sectator vel severissimus
ita scribere posset, uti auctor expositionis illius
saepius citatae[654]  ainabaura sunau guþs guþ visandin
(soli filio Dei, Deus exsistenti). Neque eam ob causam
locus, diu desideratissimus, Timoth. I, III, 16 ad
quaestionem profligandam facit, ubi etiam de Christo
guþ gabairhtiþs vas ïn leika dicitur[655] ; nec quod Castillionaeus
ad gothicam versionem heterodoxiae crimine
liberandam Coloss. I, 16 laudavit, satis mirari
possumus. Unus tantummodo locus est, a Castillionaeo
jam indicatus, ex quo interpretis nostri arianismus
perspicue cognoscitur; Philipp. enim II, 6
legitur: ïn xristau ïesu. saei ïn guþaskaunein visands
ni vulva rahnida visan sik galeiko guþa. Quo quidem
loco Massmannus Skeir. p. 73, qui samaleiks et galeiks
non recte distinxisset, arianismum probari negavit,
sed Castillionaeus in epimetro epistolae ad Philippenses
addito p. 63 sqq. praeclare de eo disseruit
eumque exhibere argumentum, interpretem gothicum
qui similitudinem pro aequalitate posuerit, arianismi
placitum in textum intulisse docuit.

Contra Knittelius Ulfilae ipsius esse nostram versionem
contendens haud felicius causam suam agit[656] ;
quod enim dicit, Ulfilanam esse oportere, propterea
quod apud scriptores nullius nisi Ulfilae sacri codicis
versio commemoretur, non consideravit, quam parum
gravitatis in argumenta e scriptorum silentiis ducta
redundet; et si res ecclesiasticas Gothorum a suis
scriptoribus relatas haberemus, aut de iis in aliis
historiarum gothicarum libris copiose narratum esset,
silentium de renovata interpretatione offenderet;
nunc autem, cum ejusmodi mentio non fiat, inde intelligimus
posteriores interpretes neque publice neque
certo tempore opus fecisse, sed deinceps ita, ut ab
aliis alia mutarentur. Revera fragmenta ad nostram
aetatem servata esse illius versionis, quam Ulfilas ex
scriptorum testimonio confecit, aut affirmare aut negare
difficile quidem est. Versionis illius in gothica
ecclesia auctoritatem fuisse magnam, huic rei et Ulfilae
auctoritas, qua apud suos viguit, et hoc etiam
argumento est, quod nullius alius opera in interpretanda
biblia impensa a rerum scriptoribus commemoratur.
Quae auctoritas autem si tanta fuit, quid erat
causae, ut aliquis litteras sacras denuo convertendas
susciperet? At si totius versionis repetitionem negamus,
procedente tempore hic illic mutationes quasdam
factas esse non negamus. Quod e codice Argenteo,
conditione et indole singularum ejus partium
diligentius perspecta, cognosci poterat, plures recensiones
exstitisse (cujus rei ignoratione factum est, ut
Mareshallus in fraudem incideret, cum propter stupendam
vetustatem codicis Argentei hanc versionem
non aliam esse, quam Ulfilae illam antiquissimam
existimaret[657] ; nunc cum epistolarum partes permultas,
evangeliorum nonnullas bis in diversis codicibus
comparare licet, etiam clarius intelligitur; illae
tamen recensiones certe ex una eaque, uti videtur,
Ulfilana originem duxerunt, mutaverunt autem viri
eruditi posterioris aetatis, aut ubi Ulfilae versionem
textui graeco non satis accurate respondentem vidissent,
aut ubi in suis libris alias lectiones reperissent
atque quas habuerat Ulfilas. Haec quidem videre non
difficile est, illud autem non facile aliquis dicet, quae
illis locis initio ab Ulfila scripta et quae ab aliis mutata,
addita aut praetermissa sint; dolendum vero est,
quod Heynatius, qui additamenta quaedam diversa
linguae indole se cognovisse gloriatur[658] , signa cognitorum
non prodidit.

Praemissis his in universum de lingua et auctore
nostrae versionis, pergimus ad instituendam quaestionem
de ratione, qua sic confecta, unde qui ejus usus
maxime in emendandis locis scripturae sacrae esse
possit, apparebit. Primum autem dicendum est de
fonte ex quo Gothus interpres hauserit. Ulfilam interpretationem
suam e graecis libris confecisse nemo
olim dubitavit, idque jampridem Martyrii Nicetae auctor
[659]  testatur postque eum Sixtus Senensis[660] . Quae
notitia unde his viris venerit, famane apud veteres
percrebuerit an inde conjecerint, quia Ulfilas in Moesia
habitavisset et e commercio Constantinopolitanorum
hominum graecae linguae peritiam nactus esset,
eum etiam graecos libros ad opus suum perficiendum
adhibuisse, nos quidem nescimus, sed testimonium
maxime prioris illius scriptoris propter vetustatem
non adeo contemnendum videtur. Qui vero stat a
partibus eorum, qui Ulfilam graecos libros secutum
esse[661]  contendunt, is non solum scriptorum auctoritati
fidem habere debet, qui in his rebus haud idoneam
ad persuadendum vim habere soleant: adsunt etiam
argumenta ducta e comparatione versionis nostrae et
textus graeci, quibus id probatur. E multis aliis haec
pauca proferimus: non solum enim eum ordinem
verborum, quo graeci praeiverunt, fideliter servat—praeterquam
ubi indoles gothicae linguae alium ordinem
[0471]
exigit, uti in negatione juxta verbum enuntiati
ponenda, cf. ad Joan. XIV, 11; Luc. VIII, 12; in collocandis
quibusdam particulis aut initio aut post initium
enuntiati, uti ïþ, quod aliter atque δέ, graeca vocula
gothicae respondens, primo enuntiati loco ponitur;
aut aliae nescio quae sermonis causae alium ordinem
postulant, ut pronomen substantivo praeponatur, þata
andbahti = τὴν
διακονίαν
ταύτην—sed etiam sermonem
suum in permultis ad graecum conformavit, quo
pertinere videtur usus dualis numeri, quo tamen
Ulfilas saepius utitur, quam in graeco textu exstat et
fere omnibus locis, ubi duae personae indicantur;
deinde figura, quam attractionem vocant, frequens
usus participiorum graecis exemplis accommodatus,
abusus pronominis demonstrativi ad vices articuli
graeci implendas, multaque sunt alia, quae lectores
grammatica nostra docebit. Quae cum ita sint, tamen
fuerunt, qui omni linguae gothicae ejusque indolis
peritia destituti, comparatis singulis gothicis verbis
cum graecis, animadvertisse sibi videbantur Ulfilam
saepius a graeco textu discedentem cum latinis libris
consentire, cui animadversioni tantam tribuerunt
vim, ut e graeco fonte hausisse eum negantes, potius
latinos libros secutum esse probare susciperent; prae
ceteris Wetstenius id egit[662] ; rationes autem. quas
tanquam probantes adduxit, tanta laborabant infirmitate,
ut non solum alii exsisterent, qui eas refellere
conarentur[663] , sed etiam ipse, re denuo considerata,
ad sapientiam reversus versione nostra plerumque
quidem graecum textum exprimi, saepe tamen relictis
graecis, versionem Italam sequi existimaret[664].

Et loca quidem esse, e quibus cognoscatur versioni
nostrae plurima et verba et versiculos in libris
latinis solummodo exstantia admixta esse, eamque
lectiones habere, quae a graecis discedentes cum latinis
consentiant, non nisi caeci aut rixosi negabunt.
Primum enim additamenta non pauca inveniuntur,
quae graeci codices omnino spernunt, latini agnoscunt[665] :
M. X, 29 viljan—lat. voluntate; Mc. XIV, 65 gabaurjaba—cum
voluntate; L. I, 3 jah ahmin veihamma—et
Spiritui sancto; IX, 2 allans—omnes; IX, 43 qaþ
paitrus. frauja duwe veis ni mahtedum usdreiban þamma.
ïþ ïesus qaþ. þata kuni ni usgaggiþ nibai in bidom
jah ïn fastubnja—(paucis mutatis Corb. et Colb.)
dixit ei Petrus: domine, propter quid nos non potuimus
ejicere illud? quibus dixit: quoniam hujusmodi orationibus
et jejuniis ejicietur; IX, 50 ni ainhun auk ïst
manne. saei ni gavaurkjai maht ïn namin meinamma—nemo
est enim, qui non faciat virtutem in nomine meo;
XV, 31 vast jah—fuisti et; XIX, 22 jah lata—et piger;
haec omnia a graecis praetermissa cum Gotho
codd. Colb. Corb. Brix. Redig. aut alii latini habent.
Deinde permulta sunt loca, quibus lectiones latinae
pro graecis insident; ad quod probandum Zahnius
Einleit. p. 32 minus apte laudat Luc. V, 3 et Joan.
VII, 9 quorum locorum altero Gothum cum Brix. pro
ἠρώτησε jussit (ἐκέλευσε) altero pro εἰπὼν
ἔμεινε dixit
cum esset legisse opinatur; penitus insinuabit in causam,
qui haec loca legerit: Mc. VII, 3 ufta (saepe) non
graeco πυγμῇ, sed lectioni latinorum quorundam crebro
accommodatum est; L. IX, 20 ubi gr. habent τὸν
Χριστὸν
τοῦ
Θεοῦ, Gothus autem þu ïs xristus sunus
guþs, quae conveniunt cum Redig. et Brix. tu es Christus,
filius Dei; V, 10 siud nutans, quibus non graeca
ἔσῃ
ζωγρῶν redduntur, sed potius lectio Brix. eritis
captores: II, 14 godis viljins quis graecum εὐδοκία vel
εὐδοκίας Gothum his verbis reddidisse contendat, nec
potius codicum latinorum bonae voluntatis? I, 29 ïnnagahtai
procul omni dubio latinos sequitur, qui pro
graeco λόγῳ introitu legunt; sic etiam in epistolis:
Cor. II, V, 10 ubi gr. διά habent, Gothus svesona =
latinorum proprios, qui ἴδια legisse videntur; XII, 17
ïbai þairh wana = Vulg. nunquid per aliquem, gr.
τινα
ὧν = δι᾽
αὐτοῦ; Philipp. IV, 8 veih = latino
sancta, gr. ἁγνά; I, 18, þandei = latinorum dum, gr.
πλήν vel πλὴν
ὅτι. Sic Gothum cum Cor. II, VIII, 19 pro
graeco χειροτονηθείς gateviþs reddat, latinum ordinatus
ob oculos habuisse suspicamur, cui verbo gothicum
(a tevi, ordo, ductum) multo propius quam graeco
accedit; et Philipp. IV, 6 ubi graeca ἐν
παντὶ
τῇ
προσευχῇ
per ïn allai bidai convertuntur, aliquis conjicere
potest, Gothum interpretem non graeca verba,
sed latina ïn omni oratione, male intellecta quod formulam
in omni, per se positam (in allem), ad sequentem
vocem traxerit, esse secutum[666] .

Quod, si indicatis his vestigiis, tamen versionem
nostram e graecis libris ductam esse contendimus, et
remittimus lectores ad ea, quae supra de indole hujus
versionis in universum diximus, et haec addimus:
Gothus participium verbi substantivi εἶναι et ὑπάρχειν
cum graecis ponere solet, ubi latini propter hujus
participii inopiam aut relativo pronomine aut conjunctione
aliqua ad illud circumscribendum utuntur;
particulas quasdam graecas a latinis omissas fideliter
reddit, sic ἄν Luc. IX, 46; X, 13; XVII, 6; Joan. IX
41; Rom. IX, 29; περ Luc. XVIII, 14; Cor. II, VIII, 7;
multis locis lectiones latinorum a graecis discrepantes
nec Gothus habet, sed cum graecis concinit, sic L. I,
10 ubi nullus latinorum cum Gotho προσδεχόμενον legit;
sub orationis dominicae finem Gothus cum codd.
graecis doxologiam habet, quam latinorum fere nullus
agnoscit; et quid alia producamus, cum paucis
exceptis omnia fere e graecis hausta esse aperte
testentur?

Viri eruditi igitur cum in Ulfilae versione aliquot
locis latinorum codicum lectiones reperissent, alii
eum libros utriusque sermonis consuluisse[667] , alii versionem
gothicam posteriore aetate ab aliis theologis
ad latinos libros reformatam esse censuerunt[668] . Quarum
opinionum prior parum laudanda videtur; nam
etiamsi neque cum Wetstenio, num Ulfilas linguae
latinae peritus, neque cum Hickesio et Lacrozio, num
latina lingua in Moesia vulgaris et latini sacrae scripturae
codices illuc translati fuerint[669] , quaerimus;
tamen quia lux evangelii Gothis a graeco orbe affulserat,
fieri non potuit, quin doctores gothici, qui a
Graecis doctrinam acceperant et in graecorum christianorum
conciliis intererant, graecae linguae gnari
essent, ex quo intelligitur nullam esse causam cur
primus interpres bibliorum ad libros latinos confugerit,
cujus linguae, si vere eam calluit, cognitio ei certe
non paratior quam graecae esset. Medio quidem aevo
theologos tanta linguae graecae imperitia laboravisse
scimus, ut sicubi litterae sacrae essent adhibendae, ad
libros latinos confugeretur, id quod Lutherus noster
fecit, priusquam graecis litteris studere coepisset; sed
inde probare, illa quoque aetate hominibus exteris
latinam quam graecam faciliorem intellectu fuisse atque
in explicandis locis difficilioribus latinos libros
adhibitos, periculosius videtur. Et si vere habuit libros
latinos, cur de tam paucis locis eos consuluit,
de plurimis aliis neglexit, ubi propter difficultates
interpretationis aut minus recte aut prorsus falso
convertit? Multo autem probabilior est altera sententia,
qua versio in Moesia ex libris graecis confecta
postea in Italia ab aliis theologis gothicis ad tenorem
et normam latinorum librorum mutata et interpolata
esse existimatur. Neque Griesbachius[670]  audiendus
est, qui gothicam versionem aliqua relatione
cum latinis conjunctam esse negans potius, quae illa
ex his in se translata habere videatur, ea aut casu
fortuito et a Gotho et a Latinis addita, aut cum consensus
ita habeat, ut maxime interpretamenta, glossemata,
additamenta e locis parallelis[671]  ejusque sint
generis alia, in utramque versionem ex eodem fonte
deducta esse opinatur. Haec altera opinio, ut priorem
omittamus, sagaciter quidem excogitata est, sed si
vir doctissimus epistolarum nunc editarum comparationem
instituere potuisset et vel errores e latinis in
gothicam versionem transiisse vidisset, procul dubio
aliter judicasset; nam e. g. quod Eph. II, 3 ad verbum
textus viljans (voluntates) in margine lustuns
(voluptates) positum est, unde ea lectio venit, nisi e
latino codice, in quo verba sonu similia permutata
erant? Neque illa sententia, nobis probata, tam ridicula
est, quam Richardo Simoni[672]  videbatur, modo
ne de Vulgata cogitetur, ad quam nostra versio mutata
sit. Vulgatam enim, quam nunc vocant, Gothos
non adhibuisse non solum inde cognoscitur, quod
multo post usu recepta est, verum etiam quod Gothica
versio et novi et veteris testamenti, cum nullo
fere libro rarius, quam cum illa concinit[673] ; contra
saepius cum antiqua illa versione, quam hoc nomine
appellatam Sabatier e variis codicibus collectam cum
Vulgata edidit, saepius etiam cum Brixiano codice,
quem Blanchinius edidit; sed cum nullo horum librorum
ita congruit Gothus, ut unum aut alterum prae
reliquis secutus esse dici possit. Res autem sic habere
videtur: Gothi relictis Istri ripis biblia sua,
sicut erant ab Ulfila conversa, aut etiam ab aliquo,
si quid deesset, perfecta, secum in Italiam deportarant;
ibi incolentes cum linguam Romanorum didicissent
et latinos sacrae scripturae codices, in quos
inciderant, a sua interpretatione discrepare, passim
etiam auctiores esse vidissent, ex illis exemplis libros
suos ita correxerunt atque mutaverunt, ut vel singula
verba gothica antiquae versionis cum aliis sive usitatoribus,
sive ad sensum reddendum magis idoneis
permutarent, vel si quae manca viderentur, ea supplerent.
Quo factum est, ut non solum lectiones librorum
latinorum in versione ea, quae e graecis codicibus
facta erat, deprehendantur,[674]  sed etiam eae litterarum
sacrarum partes, quae binis exemplis gothicis conservatae
sint, duarum recensionum vestigia ostendant,
alteram antiquiorem ad textus graeci similitudinem
magis accommodatam, alteram recentiorem multis
locis emendatam, mutatam, interpolatam, sed ita ut,
qui eam relegerent atque retractarent, ii librorum
antiquorum lectiones religiose in margine sui codicis
appingerent, quas adnotationes librarii posteriores
reddiderunt aut etiam aliis auxerunt. Sic in iis fragmentis,
quae codex Argenteus solus continet, diligentius
inter se comparatis, cognovisse nobis videmur,
alia ad recentiorem, alia ad veteriorem recensionem
pertinere; et ad illud quidem genus maxime
insignem evangelii Lucae a reliquorum evangeliorum
ratione diversitatem referimus, cujus et frequentior
cum libris latinis consensus, et discrepantes singularum
vocum scripturae[675] , praeterea usus formarum
verborumque in reliquis evangeliis aut nunquam aut
rarissime obviorum[676] , et verborum usitatorum diversa
significatio[677] , et plurimae lectiones variae et
glossae[678]  ad marginem adscriptae, sive a correctoribus
ipsis, sive a librariis alia exempla comparantibus
additae, quarum quaedam in textum sunt illatae
[679] , manus emendatrices satis perspicue indicant.
Huc accedit, quod in codice Vindobonensi, cujus supra
mentionem fecimus, pauca quaedam verba gothica
adducuntur, comparata cum aliis recentioris linguae
germanicae; in his, haud dubie ex evangelio Lucae
sumptis, tituli et alius cujusdam loci lectiones[680]  a
cod. Arg. diversae insunt. Marci etiam evangelii
duarum recensionum vestigia deprehenduntur, in quo
et sermonis complures proprietates aut cum Luca
communes, aut ab omnibus reliquis discedentes cognoscuntur
[681] , et variae lectiones in margine sunt
adscriptae[682] , et cujus textus, uti Lucae, saepius ex
reliquis evangeliis interpolatus[683]  apparet. Quod his
indiciis docti de Luca et Marco invenimus, idem de
Matthaeo et Joanne statuendum esse alii libri gothici
probant; in codicibus enim Ambrosianis fragmenta
evangelii Matthaei leguntur, in quibus discrepantiae a
textu codicis Argentei sunt[684] ; deinde in opusculo
illo theologico, de evangelio Joannis scripto (Skeireins),
loca pleraque hujus evangelii citantur, e quibus
auctorem illius opusculi textum a nostro diversum
habuisse apparet[685] .

Considerantibus has diversitates, eas leviores modo
esse neque illa retractatione versionis prioris aut indolem
aut aequalitatem interiisse cognoscitur. Epistolae
utrum jam ad Istri ripas conversa fuerint Gothis, an
demum in Italia, decernere non audemus nos quidem,
quamquam nihil cogitare possumus, quod ne fieret,
impedimento fuerit. Quae autem fragmenta ad nostram
aetatem pervenerunt, ea posteriori tempori tribuenda
esse, inde disci potest, quod non solum cum codicibus
italicis fere conspirant, sed etiam quod novas formas
(vid. ad Thess. I, IV, 14), novas syntaxis rationes (vid.
ad Coloss. IV, 10) multasque proprietates supra indicatas
continent. Earum autem epistolarum etiam
duas exstitisse recensiones discrepantia codicum indicat
[686] ; de antiquiore illa quantum superest verbis
contextis edidimus (cod. Carol. et cod. B), altera, cujus
varietatem in adnotatione subjunximus (cod. A),
recentior esse videtur: nam duo illi codices, quos significavimus,
nullas habent adnotationes marginales,
certe non eas, quibus variae lectiones aut glossae indicantur
[687] , in altero autem recentior aetas, nisi e variis
lectionibus margini appictis[688] , certe e frequentissima
lectionum emendatione ad graecum textum facta[689] 
et ex singulari scriptura saepe obvia cognoscitur. Huc
referimus frequentem assimilationis usum, qua h littera
finalis in eamdem primam sequentis vocis mutatur,
quae figura cum rarius in evangeliis, certe iis, quae
in codice Argenteo continentur, nec nisi ante þ inveniatur
[690] , rarius etiam in cod. B, in cod. A ante
omnes liquidas et medias litteras adhibetur[691] ; deinde
usum simplicium vocalium in terminationibus pro
dipthongis[692]  omissionem litterarum exilius sonantium
in fine verborum[693] ; evitationem quorumdam
generum hiatus interposita j littera[694] . Quibus omnibus
collectis (eaque copia multis facile aliis augeri
potest), aperte indicatur, linguam gothicam antea rudem,
agrestem, inconditam ab iis, qui librorum sacrorum
interpretationi gothicae denuo operam dederunt,
ab incorrupta integritate ad peregrini sermonis
consuetudinem deflexam et emollitam esse.

Reliqua sunt fragmenta veteris testamenti, pauca
quidem, sed idonea ad certissimam conjecturam faciendam,
plerosque certe libros ejus gothice fuisse
conversos; libros enim levioris argumenti prae gravioribus
a Gothis linguae patriae traditos vix credibile
esse, sed procul dubio caeterorum etiam librorum versionem
exstitisse, supra ostendimus. Ea autem translatio
aetati esse videtur tribuenda, postquam Gothi
in Italia sedes ceperunt. Nam cum non ex hebraico
codice fluxerit, sed e translatione Septuaginta interpretum
ea, quae Complutensis editionis fons fuit, id
quod ex collatione gothicae cum Complutensi facile
cognoscitur[695] , Complutensem autem ex italicis codicibus
confectam esse constet[696] , gothicam etiam versionem,
saltem fragmenta nostra, ex libris italicis
haustam atque in Italia factam esse apparet.

Ad argumenta, quibus nostram versionem plerasque
mutationes in Italia passam esse supra probavimus,
haec etiam certiora adjici possunt: post inscriptiones
singulorum librorum ponitur dustodeiþ
vel anastodeiþ, i. e. incipit[697] , quod in graeco nullo,
verum in latinis plerisque invenitur[698] ; in fine epistolarum
additur ustauh, i. e. explicit[699]  sive praemissa
brevi significatione, ad cujus ecclesiae christianos
apostolus epistolam scripserit[700] , sive indicato
loco, unde illas miserit[701] . Quas subscriptiones cum
ab Euthalio, episcopo Alexandrino, medio saeculo
quinto demum factas esse inter omnes constet[702] , illo
autem tempore neque Ulfilas adhuc inter vivos esset,
nec Visigothi sedes antiquas ad Istrum incolerent, nec
Ostrogothi, mortuo Attila rebellantes et novas sedes
quaerere parantes, his rebus vacasse videantur; quo
alio tempore, nisi postquam occupaverunt Italiam
et—si etiam de reliquis Gothis dicendum est—Galliam
eorum libri illas inscriptiones et subscriptiones
acceperunt? E latinis libris Gothos etiam indicem
lectionum ecclesiasticarum, additamenti eodem tempore
cum subscriptionibus introducti[703] , in sua biblia
transtulisse, earum appellatio laiktjo argumento est;
illas enim sectiones Gothi si e Graecis libris hausissent,
verbum a siggvan (ἀναγιγνώσκειν) ductum formassent,
ut graeco ἀνάγνωσις responderet, nunc autem vocem
mere latinam posuerunt[704] . Praeter hanc divisionem,
secundum lectiones factam, alia in utroque
codice secundum capitula, sed diversa apparet. Nam
quae in cod. B solo leguntur, maximam partem cum
Euthalianis conspirant, quas praeterea habet cod. A
et B, cum nulla librorum aliorum divisione congruunt
[705] . Pro his divisionibus, ut id hoc loco moneamus,
evangelia in codice Argenteo secundum canones,
Eusebianis non absimiles, divisa sunt[706] , qui
a primo interprete an ab aliis appicti sint certo dici
non potest.

Postquam de fontibus egimus, unde versio gothica,
quam nunc habemus, composita sit, sequitur altera
quaestio de ratione, quomodo Ulfilas interpretis
munus administraverit, qua quaestione profligata intelligi
poterit, quid utilitatis novi testamenti crisis
inde capiat.

Ulfilam religiosissime sequentem textus graeci auctoritatem
verbum de verbo reddidisse omnes fere
consentiunt, sed eam fidem servilem plerique tamque
superstitiosam cogitaverunt, ut vituperandane
sit magis quam laudanda, in incerto relinquatur. Nam
qui ita graecos secutum eum dicunt, ut vel formis
passivis pro mediis graecis, male intellectis, utatur,
quid aliud agunt, quam ut Gothum imperitiae linguae
graecae atque adeo suae ipsius accusent? Sed iidem
tamen Gothum modo accuratiorem graeci textus imitationem
oblitum esse dicunt, modo graecorum auctoritatem
deseruisse, id ubi aut soni suavitas aut
sermonis gothici ingenium postulaverit[707] . Si vero ita
convertit de graecis, ut suae etiam linguae leges observaret,
quis eum, cujus sola fides laudanda sit,
servilem in modum interpretatum esse contendat?
Neque verum est, quod alii viri docti[708]  Ulfilam graecum
exemplar totidem saepe verbis interpretatum
esse, obscura obscure vertisse, ambigua in ambiguitate
reliquisse, syntaxin graecorum collocationemque
verborum servavisse aiunt, ut in ejus libro graecum
habeamus textum gothicis quidem vocabulis
convestitum, borealibus tamen idiotismis plane carentem.
Sed non solum per se incredibile est, hominem
sapientem suo se sensu ita privasse, ut librorum
sacrorum interpretationem faceret ita comparatam,
ut ejus verba legentes neque intelligerent, nec
ullum inde fructum perciperent, cum tamen spectasset
id, ut cives doctrina christiana e bibliis haurienda
imbuerentur atque confirmarentur; sed etiam
demonstrari perfacile potest, Gothum suae linguae
copiis ita usum esse ejusque leges ita observasse, ut
translationem vere gothicam, non graecam verbis
gothicis vestitam exhibuisse dici possit[709] . Nam neque
articulum ponit, nisi ubi sermo gothicus eum
admittit, neque morem graecum cum subjecto neutro
pluralis verbum singularis numeri conjungendi imitatur;
duali numero saepius, quam in graecis fit, et
loco genitivorum a substantivis pendentium saepissime
dativis utitur (cf. ad Joan. VIII, 34); praedicatum
non casu cum subjecto congruo ponit, sed addita
du praepositione reddit; duobus verbi temporibus
contentus neque ad reddendum futurum, neque
ad praeterita distinguenda novas formas inducit;
tempora non computat annorum, sed hiemum spatiis
(vid. ad Matth. IX, 20, et Luc. II, 42), non noviluniis,
sed pleniluniis (vid. ad Coloss. II, 16), et quis
enumerare potest, quoties verba transponit, neque
negationem quidem solum, de qua re supra diximus,
sed etiam alia (vide e Matthaeo solo VII, 24 vaurda
meina, gr. μοῦ
τοὺς
λόγους. 24 jainamma razna—οἰκίᾳ
ἐκείνῃ, sic VIII, 13; IX, 26; VIII, 3 þata þrustfill
ïs—αὐτοῦ
ἡ
λέπρα. 8 uf hrot mein—μοῦ
ὑπὸ
στέγην.
IX, 6 þana ligr þeinana—σοῦ
τὴν
κλίνην. 27 ïesua
jainþro—ἐκεῖθεν
τῷ
Ἰησοῦ.
XI, 10 sa ïst auk—οὗτος
γάρ
ἐστι. XXVII, 45 varth rigis—σκότος
ἐγένετο.
46 weila niundon—ἐννάτην
ὥραν: quoties nullam
auctoritatem secutus verba quaedam addit, uti Matth.
V, 17 ïk; 19 sah, quod respondet praegresso saei;
VIII, 26 ïesus (quod etiam Syr. et Vulg. versiones addunt);
IX, 17 biþeh þan; X, 28 þatainei, quod
praeter Tertullianum advers. Gnost. pag. 829 (nostr.
Patrol. tom. II, col. 139), sed alio loco positum (qui
solum corpus occidant), nullus liber habet; XI, 23 eis;
XXVII, 15 warjanoh; quoties alia omittit, uti eodem
evangelio XXV, 43 ἤμην; XXVII, 16 λεγόμενον; quoties
rerum ac notionum amplificationes admittit, de qua
re vide ad Matth. IX, 8 et 23. cf. ad Cor. I, IX, 25;
quoties verba graeca, saepius posita, variis gothicis
reddit, uti Matth. V, 23, 24, aibr, giba (δῶρον) VI, 2,
5 andnemun, haband (ἀπέχουσι) 1, 2 laun, mizdon
(μισθόν) 19, 20 hlifand, stiland (κλέπτουσι) 27, 28
maurnan, saurgan (μεριμνᾷν) VII, 13 ïnngaggan, ïnngaleiþan
(εἰσέρχεσθαι) 17, 18 gods, þiuþeigs (ἀγαθός)
24, 26 vair, manna (ἀνήρ) IX, 17 niujata, juggata
(νέον) 32, 33 bauds, dumbs (κωφός) XXVI, 70,
72 laugnida, afaiaik (ἠρνήσατο); cf. Maresh. pag. 472
sq. Massm. B. A. 1834 pag. 962; ex quibus omnibus,
nec solum in Matthaeo inventis, verum in reliquis
etiam evangeliis et in epistolis, Ulfilam non inepte
graecissare, sed sermonis gothici et morum indolem
fideliter servare apparet. Neque in altera illa recensione,
quam posteriore tempore factam et stylo graecis
accuratius respondente elaboratam esse supra
diximus, proprietates linguae gothicae ita interierunt,
ut pro graeca verbis gothicis vestita haberi possit.
Quae qui considerant, Ulfilam, quantum pro intelligentia
fieri poterat, graecorum vestigia religiose persecutum,
ubi autem linguae indoles sic postularet,
illorum auctoritate contempta sensum tamen probe
atque recte reddidisse sentient.

Sunt quidem loca, ubi minus accurate convertisse
videtur; id autem omnibus fere linguarum peregrinarum
interpretibus accidit, ut aut a singulorum
verborum auctoris significatu aberrarent, aut ejus
sententiam non assequerentur, aut morum aliarum
gentium institutorumque notitiam non satis paratam
haberent. Neque Ulfilam, linguae graecae egregie peritum
et praecipua arte opus suum facientem, ab ea
culpa liberare nobis animus est, qui sacerdotes Judaeorum
in classes descriptos easque singulas singulis
hebdomadibus munere sacro functas fuisse nesciret,
nam ἐφημερία Luc. I, 5 et 8 nec per afar (post
i. e. posteri, posteritas), nec per kuni (genus, gens,
familia) convertendum erat, neque laudamus, quod
Matth. V, 26 minnista (minimus) pro ἔσχατος (aftumista),
Marc. I, 4 aflageins (depositio) pro ἄφεσις
(fralet), Luc. VI, 44 trudan (calcare) pro τρυγᾶν,
Cor. II, XI, 20 ïn arbaidai briggan pro ἐπαίρεσθαι
posuit, cf. Castill. ad Coloss. II, 23; his locis verborum
singulorum significationem accuratius investigare
neglexit, quod etiam in reddendis particulis
quibusdam ei accidit, vid. ad Cor. I, IV, 5; VII,
17; II, XI, 16. Huc ea pertinent loca, ubi interior linguae
graecae cognitio ei defuit, sic Joan. VIII, 25 τὴν
ἀρχήν male convertit, quod vitium etiam ab interpretibus
compluribus latinis commissum est; aut
verborum ordinem secundum leges communes recte
quidem, sed cum sensus detrimento mutavit, vid.
ad Joan. XIV, 11; aut verba graeca explicatu facilia
liberius quam ad sensum reddendum accommodatius
convertit, qualia loca sunt Cor. I, XII, 15, vid. ad
h. l.; Rom. XI, 24 ubi κατὰ
φύσιν et παρὰ
φύσιν
opposita non solum non reddidit, sed prioris enuntiati
sensum pervertit, nam pro us vistai þis vilþeis
alevabagmis, e natura hujus agrestis oleae, si graecis
ἐκ
τῆς
κατὰ
φύσιν
ἀγριελαίου respondere debebant, us
þamma (bi) vistai—alevabagma scribendum erat.
Ubi propter defectum formarum, quibus tempora
verbi signantur graeca accuratius reddere non potuit,
nulla quidem dignus est vituperatione, sed et Cor. I,
XVI, 3 δοκιμάσητε praeterito gakusuþ pro gakiusiþ et
Joan. V, 45 ubi participium κατηγορῶν circumscriptione
relativa reddidit, praesente vroheiþ pro vrohida
rectius uti poterat. Quotquot autem loca his addi
possunt, quibus Ulfilas aliquid humani est passus[710] ,
tamen pro tanto opere eorum numerus tam exiguus
et peccata tam levia sunt, ut ejus interpretatio pro
optima habenda sit; illa autem loca maxime hanc ob
causam indicavimus, ne quis Gothum ibi variam
graecorum lectionem secutum arbitretur.

Caeterum saepius factum est, ut scripturae similitudine
sive singularum litterarum, sive verborum
compendiis in suo codice deceptus aliter atque nunc in
graecis est, converterit. Nunc non de locis Marc. VII, 3;
Cor. II, V, 10; Philipp. IV, 8 dicetur, nam ibi pro
πυγμῇ,
διά et ἁγνά etiam interpretes latini aliique
scriptores πυκνά (vel simile quid), ἴδια et ἅγια legerunt,
ita ut in aliquot libris ejusmodi varietas exstitisse
videatur; neque eamdem ob causam Cor. II,
I, 24 huc trahendum est, nam pro χαρᾶς non Gothus
solum χάριτος legit, verum etiam codd. 37, 71 et
versio Armenica; cum priore autem illo codice
Gothus saepissime conspirat. Citamus potius loca
Marc. IX, 18, ubi pro ῥήσσει legit ῥίπτει et Thessal.
I, V, 14, ubi ἀνέχεσθε pro ἀντέχεσθε; quamquam
sunt etiam, qui his locis cum Gothi lectione consentiant,
et illo quidem 12 ap. Mi., hoc 74 ap.
Griesb., sed cum iis libris consensus aut nullus, aut
tam rarus est, ut hic casu quodam et fortuito concinere
et librariis idem, quod Gotho accidisse videatur;
idemque de Luc. I, 10 statuimus, ubi et a Gotho
et a librariis codicis 131 et evangeliarii 44 pro
προσευχόμενον falso προσδεχόμενον lectum est. Falso
eum legisse multo clarius apparet Luc. VII, 25, ubi
graeci omnes τρυφῇ habent, ipse autem convertit,
quasi τροφῇ (fodeinai, vid. Matth. VI, 25, 26; Luc.
V, 16; Eph. V, 29; Skeir. 50, 14) scriptum reperisset;
sic Joan. XVI, 6 cum gadaubida (obduravit)
scripserit, πεπώρωκεν pro πεπλήρωκεν (usfullida)
legisse existimandus est; et fidem habent Mareshallus
et Benzelius, qui Ulfilam Marc. X, 22,
χρήματα pro κτήματα, et Matth. XXVII, 52, κειμένων
pro κεκοιμημένων per similem errorem legisse existimant,
vid. ad hh. ll.; neque minus idoneis argumentis
ad Marc. X, 24 comprobavisse nobis videmur,
Gothum πεποθηκότας interpretatum esse pro πεποιθότας;
sic Marc. XV, 29 praepositiones παρά et πρό
in compositione eum non recte distinxisse vidimus,
nisi potius librarius in codicem mendum intulit;
neque improbabile videtur interpretem nostrum Luc.
XIX, 2 ὑποστρέψαι festinatione quadam abreptum
pro ὑπέστρεψεν et 18, 35 προσαιτεῖν pro προσαιτῶν
legisse, deinde Cor. II, III, 7 ἐνδόξῃ cum ἐνδόξη et
Luc. VIII, 53 εἰδότες cum ἰδόντες permutavisse. Ad
Luc. III, 14 nos probasse conjecturam Mareshalli,
judicantis Ulfilam pro ἀρκεῖσθε fortasse ἄρχετε aut
ἄρχεσθε legisse, nunc poenitet, propterea quod nullum
verbum cum valdan compositum illud ἄρχειν
continet, et ganohidai sijaiþ, quod in margine
scriptum est, glossa potius quam varia lectio esse
videtur. Quod vero Marc. XV, 24 et Luc. XV, 8 τίς
cum τις, Cor. I, X, 17 et Philipp. I, 16 οἱ cum οἵ (cf.
Luc. VIII, 14), Gal. II, 17 ἆρα cum ἄρα permutata inveniuntur;
id sola interpretis negligentia factum est;
fieri autem facilius poterat propter accentus et spiritus
antiquitus omissos. His etiam in locis cavendum
est, ne quis a Gotho varietatem graeci textus
redditam opinetur.

Restat, ut de iis etiam locis loquamur, ubi Ulfilas
vitia contra linguae suae leges commisisse videtur,
quo in numero ea maxime sunt, ubi oblitus verborum
structurae, quam sermonis gothici ratio postulabat,
graeca sola secutus negligentius convertit; sic
Luc. 1, 9, hlauts ïmma urrann du saljan atgaggands
pro atgaggandin, quia in graeco est ἔλαχε
τοῦ
θυμιάσαι
εἰσελθών. Cor. I, VII, 10 sq. þaim liugom haftam
anabiuda qenai—jah aban pro abin, Gothus ita
propter graecum γυναῖκα—καὶ
ἄνδρα; Luc. XVI, 18
wazuh saei afletands—jah liugands pro afletiþ jah
liugaiþ, nam participia graeca ἀπολύων
καὶ
γαμῶν
enuntiato relativo redditurus erat, sed posito pronomine
relativo etiam participia pro verbis ipsis
addidit; vid. etiam quae ad Coloss. II, 14 et III, 5
adnotavimus et cf. Luc. IX, 13 maizo fimf hlaibam
jah fiskos tvai, ubi cum pro graeco ἢ
πέντε
ἄρτοι dativum
post comparativum solitum posuisset, pergendum
erat fiskam tvaim, sed consilii oblitus cum
graecis, qui recte ἰχθύες
δύο habent, ipse male nominativo
pergit; sic etiam Matth. VIII, 15 fortasse
rectius pro heito, quod cum graecis ponit, heitons
posuisset, propter praecedens heitom. Alia loca, quae
huc trahi possint, habent, quo defendantur, uti Joan.
VI, 63 þo vaurda. þoei ïk rodida ïzvis. ahma ïst jah
libains ïst, ubi verbum ïst Gotho non ad subjectum
vaurda, sed ad praedicata ahma et libains, quibus
apponitur, pertinere visum est, sic etiam e latinis
Cantabrigiensis et Corbeiensis converterunt. Saepius
autem in eo erravit, quod substantivis adjectivorum
formas, ab illorum genere abhorrentes, apposuit,
quae loca collegimus ad Nehem. VI, 16.

Maximam autem ex comparatione interpretationis
nostrae utilitatem nasci ad restituendam textus graeci
integritatem nemo adhuc negavit: quamquam enim
non pauca enumeravimus loca, in quibus Ulfilas sive
per errorem, sive de consulto a graecis discessit, et
permulta etiam alia sunt, ubi eum sermonis gothici
ingenium a diligentiore graecorum imitatione avocavit;
tamen versionem nostram primo omnium loco
ponere non dubitamus, propterea quod non solum
fidissime graeca reddidit, sed etiam quia nulla alia
lingua graecae propius cognata, nulla magis idonea
est, quae textus graeci tanquam imaginem exprimat,
quam gothica. Fuerunt quidem qui versionem syriacam
anteponerent[711] , sed si varietatum nubem
ab hominibus linguae syriacae peritis adductam[712] 
contemplamur et versionis gothicae prae illo exiguum
numerum computamus, syriacam nulla re nisi aetate
esse praestabiliorem apparebit. Oportet autem eum,
qui de dignitate versionis alicujus recte statuere
vult, ejus linguae, qua est conscripta, eam peritiam
habere, ut quae sint varietates in illa, quae linguae
proprietates probe dignoscere queat; qua peritia
destituti, qui comparationem textus graeci cum versione
Ulfilana instituerunt, fieri non potuit quin
rem successu minus prospero gererent. Ea imperitia
Zahnius initio se prohibitum esse fatetur, ne
omnes lectiones a graecis discrepantes notaret; postquam
autem peritior fieri coepisset, operi perficiendo
eum mors praeripuit. Quas autem varietates Griesbachius,
omissis compluribus jam a Millio datis[713] , ex
imperfectis Junii et Knittelii editionibus adnotaverat,
eas Schulzius, qui editionem Griesbachianam
iterum curavit, adhibita Zahnii mala versione aliis
auxit, ita tamen, ut quo consilio id fecerit, non
intelligatur, qui dum paucas novas addit, sexcentas
omiserit. Ne calumniari videamur, ex Joannei evangelii
aliquot capitibus, quas lectiones varias tacite
praeterierit, liceat indicare, praetermissis tamen locis,
in quibus Gothi lectio cum nullo alio libro congruit,
sive ille pro arbitrio, sive propter nativam sermonis
discrepantiam aliquid mutaverit, praeciderit aut addiderit,
v. c. X, 21 mag unhulþo gr. δαιμόνων
δύναται
(quanquam sic in cod. 235 etiam legi Scholzius adnotat);
25 ubi αὐτοῖς omittitur; XI, 4 ubi pro Ἰησοῦς
ponit ïs (quod fortasse librarii ïs pro is scribentis
error est); 6 ubi omittit οὖν; 25 ubi omittit αὐτῇ;
XI. 34 lagidedun (posuerunt) pro τεθείκατε; XII, 6 ubi
ipsa alio loco ponit ïna, alio graeci; 9 ubi addit
ïesus; 28 ubi namo þeinata pro σοῦ
τὸ
ὄνομα collocat;
XII, 43 ubi mais alio loco ponit. Sed sunt permulta
alia, ubi aut falso adnotavit, uti X, 16 ubi Gothum
αὐλή pro ποίμνη legisse dicit, vid. nos ad h. l.; X, 18
ubi Gothi auctoritas delenda erat, nam uti ad h. l.
comprobavimus, non ἀλλ᾽—ἐμαυτοῦ a Gotho omissa
sunt, sed ἐμοῦ—αὐτὴν librarii negligentia exciderunt;
X, 36 ineptit addens Gothum omittere articulum
τοῦ;
—quasi eum Ulfilas unquam ad vocem θεός
posuisset! XI, 4 ubi αὕτη a Gotho abesse dicit, cum
aperte conversum sit voce þo, sed per hunc errorem
innumeris locis lapsus est vir ille doctus; XI,
9 et XII, 20 ubi ἐκ Gothum omisisse dicit, eam autem
praepositionem Gothus post verba partitiva (πολλοί,
τινές all.) fere solet omittere; XI, 33 ubi Gothum
cum D aliisque latinis codicibus conspirare dicit, imo
potius cum aliquot latinis apud Sabatier, qui habent:
Judaeos, qui venerant (erant) cum ea plorantes; aut
Gothi auctoritatem aliis adnotatis non apposuit, uti
X, 39 ubi Gothum οὖν c. codd. omittere non adnotat,
cum mox apud eum πάλιν post αὐτόν poni dicat;
sic X, 41 et 42 neque ἐποίησε
σημεῖον neque εἰς
αὐτὸν
ἐκεῖ cum aliis legisse adnotat; XI, 21 ὁ
ἀδελφός
μου
post ἀπέθανε
(ἐτεθνήκει) ponitur; XI, 29 δέ additur;
XII, 6 τοῦτο
δὲ
εἶπε legitur, itemque XII, 26 ἐμοί
τις
διακονῇ; in iisque Gothi cum aliis libris graecis consensum
non indicatum esse eo magis offendit, quod
aliis locis versio gothica in auctoritatum numero
posita est, uti X, 10; X, 16 (ubi dubitari etiam potest,
an recte factum sit, nam etiamsi γενήσεται
Gothus legisset, tamen aliter scribere non potuisset),
X, 29, 30, 39; XI, 17, 30, 32, 46 (ubi ne falso adnotaverit,
Gothum ὅ pro ἅ legisse, veremur, nam sic
pro plurali numerum singularem neutrius ponere
solet); XII, 17, 37 (superfluum h. l. erat Gothum
excitare, a quo cum et galaubjan ïmma et du ïmma
sine discrimine dicatur, utrum εἰς
αὐτόν an αὐτῷ
lectum fuerit, certo dici non potest). Sed haec sufficiant.
Scholzius, recentissimus novi testamenti
editor, ad additamenta Schulziana nihil addidit,
maximam partem ejus auctoritate adductus falsane
sint, an proba nihil curans, ipse etiam suo commentario
adspersit, nonnullis nescio quo consilio quave
causa omissis.

Diligentis critic cum esse videretur, omnes discrepantias
notare, quae inter textum graecum et versionem
gothicam intercederent, id suadente Michaeli[714] 
nos quidem fecimus, exceptis tamen iis, quae non ex
alia lectione, sed ex diverso utriusque linguae ingenio
ortae sunt; sic v. g. genitivus pluralis post alls,
was, sums, ainshun pro eodem illorum verborum
casu, uti Matth. VII, 17 all bagme (omne arborum)—πᾶν
δένδρον.
V, 46 wo mizdono (quam mercedum)—τίνα
μισθόν.
Joan. XII, 20 sumai þiudo (quidam gentilium)—τινὲς
Ἕλληνες.
Marc. VI, 5 ni ainohun mahte
(non unam virtutum)—οὐδεμίαν
δύναμιν; circuitio
infinitivi cum praepositione et articulo et eadem genitivorum
absolutorum, uti Matth. XXVII, 12 miþþanei
vrohiþs vas (dum accusatus fuit)—ἐν
τῷ
κατηγορεῖσθαι
αὐτόν. 57 þan seiþu varþ (cum sero fieret)—ὀψίας
γενομένης;
eadem infinitivi passivi, uti Marc.
X, 45 at andbahtjam (ad servitia)—διακονηθῆναι, cf.
ad VIII, 31 et XV, 9; usus praeteriti temporis in narratione
pro praesente graeco, vid. ad Matth. VIII, 20
et Luc. III, 11 et praeterea multa alia, quae enumerare
longum est, non sunt varietates; eas autem
invenire auxilio interioris sermonis gothici cognitionis
non adeo difficile est. Inveniuntur quidem loca,
ubi haereri possit, utram lectionem Gothus secutus
sit, quia eadem forma gothica duabus graecis respondet,
uti Gal. VI, 2 ubi usfulleiþ—ἀναπληρώσατε et
ἀναπληρώσετε, Cor. I, XV, 49 ubi per bairaima et
φορέσομεν et φορέσωμεν reddi poterat, cf. ad L. V,
30; aut particulae graecae diversae a Gotho non satis
diligenter sunt distinctae, uti δὲ et γὰρ,
δὲ et καὶ,
καί et οὖν; in his satius erit Gothum codices eos
secutum dicere, cum quibus conspirare fere solet.
Quae autem lectiones revera sunt variantes, hae eo
diligentius notandae sunt, quia versio Gothi, quae
cum nullo librorum vetustorum adhuc superstitium
ita concinit, ut ex eo solo hausta dici possit, ipsa
pro codice est habenda. Nam etiamsi plurimis locis
evangeliorum cum codice D epistolarum cum codicibus
DEFG[715]  consentit, tamen in evangeliis illum,
in epistolis hos codices Gothum esse secutum contendi
non potest, quia haud pauca sunt loca, ubi ab
illorum auctoritate discedit—quae etiam causa est,
cur versio gothica, cum mixtis annumeranda sit, ad
byzantinam sive constantinopolitanam recensionem
solam a viris doctis non debebat referri—; sic
Matth. V, 46 cod. D τελῶναι, Goth. thiudo (ἐθνικοί);
VI, 1 D δικαιοσύνην, Goth. armaion (ἐλεημοσύνην);
VI, 4 D habet αὐτὸς, quod Goth. omittit; VI, 13 D
omittit doxologiam, quam Goth. habet, et sic permulta
multa alia; idemque fit in epistolis Rom. VIII, 34
καί post ὅς habent DEFG, Goth. cum aliis omittit;
IX, 18 illi legunt οὖν
μοι, Goth. cum all. mis nu (μοι
οὖν); 23 habent καί, quod Goth. omittit; 26 αὐτοί ab
illis omissum Goth. addit; IX, 32 illi habent ὡς,
quod cum all. Goth. omittit; XV, 11 legunt ἐπαινέσατε,
Goth. c. all. ἐπαινέτωσαν, et sic saepius.

Haec praefati, quibus aut minus recte disputatis,
aut cursim breviterque tantum attactis, judicum
aequitatem atque indulgentiam rogamus, denique de
codicibus versionem gothicam continentibus et editionibus
a viris doctis ante hanc nostram adornatis
dicemus.

Principem locum et aetate et dignitate codex Argenteus
tenet[716] . Eum seculo XVI in monasterio
Werdenensi repertum, inde sub finem ejusdem seculi
[717]  primum Pragam delatum, postea anno 1648
a comite Konigsmark in spoliis Holmiam missum,
cum Isaaco Vossio inde anno 1655 nescimus utrum
Christinae reginae, an hujus viri ipsius voluntate in
Belgiam profectum, a comite de la Gardie autem
magno pretio[718]  redemptum et involucro argenteo
ornatum bibliothecae universitatis Upsaliensis donatum
esse, inter omnes constat. Hic codex litteris
argenteis et aureis in membranis purpureis formae
quartae, quam vocant, sub finem seculi quinti aut
initio sexti, cum Gothi Italiam incolebant, scriptus
est[719] . De trecentis viginti plagulis, quibus eum
constitisse divisione quaternionali comprobatur,
cum repertus est, centum octoginta octo relictae
erant, quibus tempore recenti manus impia plurimum
minimumque undecim detraxit[720] ; itaque in libris
nostris habemus e codice Argenteo ducta: evangelii
Matthaei V, 15—VI, 23; VII, 12—X, 1; X, 23—XI,
23 (in quibus est plagula illa, altera parte mutila vs:
13—23); XXVI, 70—XXVII, 19; XXVII, 42—65; Marci
I, 1—VI, 30; VI, 53—XII, 38; XIII, 16—29; XIV,
4—16; XIV, 41—XV, 12; Lucae I, 1—X, 30; XIV,
9—XVI, 24; XVII, 3—XX, 46; Joannis V, 45—XI, 47;
XII, 1—49; XIII, 11—XIX, 13. De iis autem in codice
nunc etiam desiderantur Marc. I, 13—37; II, 15—III,
7; V, 42—VII, 33 et nisi omnia nos fallunt,
Matth. XXVII, 54 usque ad finem. Evangelia in cod.
Arg. non eo ordine, quem nostrae editiones servant,
sequebantur, sed sic: Matthaeus, Joannes, Lucas,
Marcus; id autem, quod e perverso ordine, quo
nunc singulae plagulae distractae sunt, cognosci non
potest, cognoscitur et ex ordine, quo in arcubus sub
textu pictis (vid. Tab. I) sequuntur, et ex litteris numeralibus,
singulis quaternionibus adscriptis, de
quibus adhuc hae exstant: g (3) in fol. 14 (a Matth.
IX, 27 incipiente); ie—k (XV—20) in fol. 33 (Joan.
VII, 16—2) fol. 101 (Joan. VIII, 57) fol. 87[721]  (Joan.
XI, 22) fol. 79 (Joan. XIII, 11) fol. 73 (Joan. 16, 14)
fol. 117 (Joan. XIX, 4); kb (22), kd—kz (24—27), l
et la (30 et 31) qui quaterniones textum Lucae continent;
le (35) lq (36) lh (38) lþ (39) m (40), in quibus
quaternionibus evangelium Marci scriptum est.
Supra textum plagulae ad sinistram legitur þairh
(i. e. κατά) intellige aivaggeljo, ad dextram nomen
evangelistae matþaiu, ïohannen, lukan, marku; hae
inscriptiones sunt manu recentiore et male quidem
scriptae; infra illas scriptiones sequitur textus in singulis
plagulis versibus vicenis conscriptus; ima plagudae
parte arcus illi, quos supra commemoravimus,
in quibus loca parallela aliorum evangeliorum indicata
litteris aureis scripta sunt; in marginibus leguntur
litterae numerales, canones sive sectiones
indicantes (vid. Tabul. I), praeterea lectiones variae
et glossae. diversissima ratione scriptae, aliae enim
pereleganter (uti ad Luc. VI, 49, VII, 32; IX, 13),
aliae male pictae (uti ad Luc. VI, 27), aliae ut litterarum
ductum et colorem inscriptionum illarum aequiparent;
aliae splendorem argenteum servarunt (uti
ad Marc. I, 6, 11), aliarum color adeo nigruit, ut an
unquam argenteus fuerit, cognosci vix possit; alia
etiam additamenta atramento et sermone latino aetate
recentiore scripta inveniuntur, quibus qui scripsit,
capitum numeros, argumentum singulorum versuum
aut capitum, Gothum quaedam omisisse (vid. ad
Joan. VII, 52), significationem verborum (haec supra
verba gothica ipsa sunt scripta), in ima paginarum
parte quid in sequentibus desideretur, quot foliis
praetermissis continuatio sequatur, indicare voluit.
Inepta manus etiam aliquot locis textum mutavit
atramento argenteo, sed miseris litteris, alias verborum
formas inducendo (vid. ad Matth. IX, 24 et ad
Marc. IV, 7). Plura alia de scribendi ratione, compendiis,
mendis, quaeque sunt hujus generis alia in palaeographia
gothica, grammaticae nostrae addenda,
dicemus. Caeterum maxima plagularum pars ita servata
est, ut scriptura facile legi possit; sunt tamen
versus et singulae quoque plagulae, quarum litterae
nescitur qua causa adeo deletae sunt, ut quasi spongia
abstersae videantur neque quidquam litterarum,
nisi sub luce idonea aut etiam ea paulo detracta,
cognoscatur; aliis locis litterarum pigmenta membranas
ita perederunt, ut singulae litterae et voces
interierint nec nisi ex foraminibus relictis, quid
scriptum fuerit, indicari queat; aliis locis litterae
aversae paginae adeo penetraverunt et ductibus adversae
ita sese immiscuerunt, ut diligenter discernendae
illae sint, si in his errare nolueris. Colorem
purpureum plagulae permultae mutarunt et aut roseum
aut violaceum aut fuscum traxerunt; litterae
argenteae maximam livuerunt aut rubiginarunt. Neque
tamen metuendum est, ne codex iste omnino intereat,
cum tanta cum cura Upsalienses asservent, ut
eum ad posteritatem etiam perventurum esse non
temere speremus.

Codex Carolinus[722] , rescriptus, quatuor foliis
continet partes versionis epistolae ad Romanos, Isidori
Hispalensis originibus superscriptas; repertus
est a Knittelio anno 1756 in bibliotheca Guelferbytana;
membranae sunt formae majoris, litterae
codici Argenteo simillimae (vid. Tabul. II, V); in
Italia circa idem tempus, quo codex Argenteus, uti
Knittelius existimat, scriptus, quondam in monasterium
Weissenburgense[723]  delatus, inde inter numerum
aliorum librorum Moguntiam venundatum
missus, ibi ab Henrico Julio de Blum emptus et
Pragam deportatus, denique Antonio Ulrico regnante
1690 Guelferbytum pervenit, ubi hodie servatur. Continetur
autem folio 277: Rom. XI, 33—XII, 5; fol.
256: XII, 17—XIII, 5; fol. 255: XIV, 9—20; fol. 280:
XV, 3—13. Paginae divisae sunt in duas partes, quarum
in altera sinistra textus gothicus viginti septem
versibus valde imparibus exaratus, in altera dextra
versio latina posita est, neque cum vulgata, neque
cum textu gothico congruens.

Codices Ambrosiani numero sunt quinque, membranacei
palimpsesti, e coenobio Bobiensi, quod in
Liguria situm est, Mediolanum deportati, quos omnes
Castillionaeus eo tempore, quo Gothi Italiae imperium
tenuerunt, scriptos esse probavit[724] . Inter
eos codex A (S 36 part. sup.; vid. Tabul. II, III),
forma quarta, nunc continet Gregorii Magni homilias
in Ezechielem, sub quibus latent fragmenta epistolae
ad Romanos: VI, 23—VIII, 10; VIII, 34—XI, 1; XI, 11—33;
XII, 8—XIV, 5; XVI, 21—fin.; ad Corinthios
prioris I, 12—25; IV, 2—12; V, 3—VI, 1; VII, 5—28;
VIII, 9—IX, 9; IX, 19—X, 4; X, 15—XI, 6; XI,
21—31; XII, 10—22; XIII, 1—12; XIV, 20—27; XV,
1—35; XV, 46—XVI, 11; XVI, 23—fin.; ad Corinthios
alterius I, 8—IV, 10; V, 1—IX, 7; XII 1—fin.; ad
Galatas I, 22—II, 8; II, 17—III, 6; III, 28—IV, 23;
V, 17—fin.; ad Ephesios I, 1—II, 20; III, 9—V, 3;
V, 17—29; VI, 9—19; ad Philippenses II, 26—IV,
7; ad Colossenses I, 10—29; II, 10—III, 8; IV, 4—13;
ad Thessalonicenses prioris V, 22—fin.; alterius
ad Thessalonicenses I, 1—II, 4; III, 7—fin. epistolae;
prioris ad Timotheum I, 1—9, 18—IV, 8; V, 4—VI,
13; alterius ad Timotheum I, 1—18; II, 21—IV, 16;
Tit. I, 9—II, 1; Philem. XI, 23. Inscriptiones in paginarum
parte superiore positae, du kaurinþium, du aifaisium
et aliae maximam partem mutilatione membranarum
interierunt, in margine variae lectiones et glossae
(vid. not. 6 coll. 477-478) minoribus, quam in textu
sunt, inclinatisque litteris scriptae. Caeterum codicis
scripturam non ejusdem librarii esse Castillionaeus judicat,
nam alteram partem peritiore, alteram rudiore
manu exaratam esse; et quamquam litterae plerumque
lectu non difficiles sint, tamen plagulas aliquot
ita abrasas aut elutas inveniri, ut scripturam gothicam
nunquam quemquam assecuturum speret. Foliorum
ordo etiam ab eo, qui rescripsit, omnino
perturbatus est.

Cod B (S 45 part. sup.; vid. Tabul. II, IV) eadem
qua A forma, Hieronymi explanationem in Isaiam
continet, scriptam super versionem gothicam epistolarum
ad Corinthios prioris XV, 48—fin.; ad Corinthios
alterius integrae, ad Galatas I, 1—II, 17; IV,
19—fin.; ad Ephesios I, 1—IV, 6; IV, 17—V, 11: VI,
8—fin.; ad Philippenses I, 14—II, 8; II, 22—IV, 17;
ad Colossenses I, 6—29; II, 11—fin.; ad Thessalonicenses
prioris II, 10—fin.; alterius ad Thessalon.
I, 1—5; II, 16—fin. epistolae; prioris ad Timotheum
I, 1—III, 5; IV, 1—V, 10; V, 21—VI, 16; alterius ad
Tim. I, 5—IV, 11; ad Titum I, 1, 10. Litterarum
forma haud inelegans quidem est, sed festinationem
quamdam prae se ferre videtur. Propter recentem
scripturam superinductam verba Ulfilana saepius
aegre tantum cognoscuntur: plagularum ordo pariter
atque in codice A perturbatus est.

Tertio loco is codex ponitur quem nos Ambrosianum
appellavimus; sunt autem quatuor tantum pagellae codicis,
forma minore, versionem latinam evangeliorum
continentis (I 61 part. super.), sub qua scriptum est
interpretationis gothicae fragmentum evangelii Matthaei,
ejusque quidem partis, quae in codice Argenteo
maximam partem nunc desideratur; lucramur autem
inde XXV, 38—XXVI, 3; XXVI, 65—70, pergitque,
postquam hoc versu cod. Argenteus incepit, cum hoc
usque ad XXVII, 1. Scripturae genus est grande et ad
codicem Argenteum propius quam caeteri Ambrosiani
accedit (vid. Tabul. II, II).

Supersunt deinde tria folia codicis (G 82 part.
sup.), in quo scripta est commentatio in libros Regum
latina; librarius in usum suum convertit codices
Plauti fabularum, Senecae tragoediarum et interpretationis
Ulfilanae librorum Nehemiae et Esdrae; servata
sunt in quatuor pagellis de Nehemia V, 13—18;
VI, 14—VII, 3; duabus de Esdra II, 8—12. Litterarum
specimen redditum est Tabul. II, I.

Quinto denique loco ponimus codicem, qui Skeireins
continet, cujus una pars Romae in bibliotheca
Vaticana cum Frontino superscripto (cod. no 5750
membr. forma quarta) servatur, altera Mediolani
(cod. Ambros. E 147, membr. forma quarta), in qua
super gothica concilium Chalcedonium scriptum est;
vide de eo Massmannum docte atque copiose disputantem
Skeir. p. 55 sqq. Ejus autem mentionem eam
ob causam hic fecimus, quia inde duximus Joan. I,
29; III, 3—5, 23—26, 29—32; V, 21—23, 35—38 et
praeterea alia ibi leguntur, quae in cod. quoque Arg.
exstant; eorum varietatem in adnotatione indicavimus.

Antonium Morillonem primum versionis Ulfilanae
memoriam redintegravisse supra commemoravimus;
post eum Derrerus quidam totum codicem Argenteum
descripsit, quae descriptio a comite de la Gardie simul
cum codice Argenteo empta et Upsaliam deportata,
anno 1702 cum Olai Rudbeckii domo et libris
conflagravit. Primam autem Ulfilae editionem e codice
Argenteo et Derreri illa descriptione haustam
Franciscus Junius adornavit[725] ; ea autem editio
mendis scatet ita, ut nunc ejus nulla fere utilitas sit;
accedit, quod multa addidit, quorum vestigia in codice
nulla apparent, itemque omisit, quae vel hodie
sine difficultate legi possunt. Multa autem laude dignae
sunt observationes Thomae Mareshalli, Angli,
volumini priori inde a pagina 385 additae. Haud melior
evasit editio Georgii Stiernhielmii, consiliarii
militaris suecici et praesidis collegii antiquitatum
Holmiensis, quae Junianam editionem paucissimis
locis emendatam, permultis etiam corruptiorem repetiit.
[726] . Multo majore cum cura Ericus Benzelius,
archiepiscopus Upsaliensis, et eo mortuo Eduardus
Lye, Anglus, Ulfilam ediderunt[727] ; nam Benzelius
non solum lectiones permultas Junii et Stiernhielmii
emendavit, sed etiam primus de nostrae versionis discrimine
et consensu cum textu graeco verissime
judicavit; unum modo desideratum est: non omnia
loca evanida atque lectu difficilia dare valuit. Eum
laborem suscepit Joannes ab Ihre, regiae cancellariae
consiliarius et professor universitatis Upsaliensis,
qui totum opus ab aliquo e Stierhielmii editione describendum
curavit in eamque descriptionem emendationes
ex codice Arg. ipso haustas intulit[728] ;
eoque in negotio ea diligentia, prudentia, peritia
versatus est, quam is modo, qui codicem Argenteum
suis oculis vidit, satis aestimare potest. Quae Ihre ad
novam Ulfilae editionem curandam e codice duxerat
atque aliunde collegerat, cum ipsi opus perficere
per fata non liceret, A. F. Buschingius, gymnasii
Berolinensis director, edidit[729] . Multis annis post
quod Ihreo non contigerat, ut Ulfilam totum ederet,
J. Chr. Zahnio, sacerdoti saxonico, contigit[730] ;
is autem textum non solum fragmentis epistolae ad
Romanos a Knittelio inventis auxit[731] , sed etiam
adhibita multa cura et Ihrei emendationibus, supplementis,
adnotationibus fidissime usus, quantum
potuit, emendatissimum atque integerrimum dedit,
exceptis iis locis, ubi Ihre ipse codicem Argenteum
diligentius inspicere neglexerat. Id cum compluribus
locis factum esset, Zahnius aut in errorem perductus
est, aut mendas ab Ihreo non animadversas corrigere
non potuit. Praeterea optandum fuit, Zahnius
majorem sermonis gothici peritiam judiciique subtilitatem
habuisset; nam adnotationes, quas textui
subjunxit, praeter quas Mareshallo, Gordono, Ihreo
debet, jejunae sunt atque ineptae, maximam partem
etiam falsae. Post Zahnium nemo fragmenta Ulfilana
integra edidit; sed quae de Matthaei evangelio supersunt,
bis sunt edita a S. Henshallo, magistro anglico,
et J. A. Schmellero, linguae germanicae in universitate
Monacensi doctore[732] . Cum autem et propter
priorum editionum vitiositatem et quod in iis fragmenta
nuper a Maio reperta et a Castillionaeo in lucem
edita[733]  non continerentur, nova Ulfilae editione
opus esse[734]  videretur, ii deinde, quos eam adornaturos
audissemus, aut diutius cunctarentur, aut
consilium abjecissent, ipsi nos ad hoc opus suscipiendum
accessimus, neque solum fragmenta versionis
Ulfilanae omnia colligere, sed etiam emendatius, quam
adhuc factum esset, edere constituimus. Nam legentibus
nobis atque diligentius relegentibus cum alteram
textus partem, a Zahnio ex Ihrei adnotationibus
emendatam, tum reliqua a Knittelio et Castillionaeo
e codicibus hausta, permulta inventa sunt, quae trutina
examinata probari non possent quibusque nulla
nisi ex iterata codicum inspectione atque recognitione
medicina quaeri posse videretur. Quae cum ita
essent, Upsaliam et Guelpherbytum profecti singulari
humanitate et liberalitate bibliothecarum custodum
summa cum laude praedicanda impetravimus, ut
codicem Argenteum et Carolinum ab initio ad finem
usque per otium legeremus ac perlustraremus et vitia
animadversa, utrum librariorum negligentiae, an
editorum incuriae tribuenda essent, cognosceremus.
Et in utroque codice conferendo exspectatio nostra
nisi superata, certe non decepta est; quas enim lectiones
olim dubias nunc suspicione liberaverimus,
quam multas corruptas emendaverimus; qui adnotationes
nostras perlegerit, ipse videbit. Sed multo
magis, quam illi, codices Ambrosiani, quamquam a
Massmanno ex parte iterum inspecti, ut denuo excuterentur
necesse erat; quod cum ipsis nobis facere
non liceret, Castillionaeum precibus adiimus, ut conjecturas
nostras, quas dubiis et aperte falsis lectionibus
substitueramus, cum codicum scriptura comparare
vellet: idque negotium non solum paratissimo
animo atque rarissima gratificatione et benevolentia
suscepit, sed etiam tanta diligentia atque accuratione
gessit, ut textus epistolarum, quantum superest,
quem ejus ipsius editione multo emendatiorem
edidimus, summo iure Castillionaei etiam studio
debeatur.

In adornanda autem nostra editione ita versati
sumus, ut lectiones codicum (in evangeliis Argentei,
in epistolis codicis B) veras, non eas, quas exhibebant
editiones, summa fide redderemus, exceptis iis
solis, quae aperte falso habebant, quas quidem ex
legibus sermonis emendavimus, dubias autem et
quarum emendatio non esset in promptu, relinqueremus
intactas; in verborum autem scriptura, cum
gothicarum litterarum integritatem retinere cuperemus,
hanc legem servavimus, ut non th, ch, wh,
qu scriberemus, sed simpliciter þ (islandicae proprie
litterae formam, ab aliis viris doctis jam introductam),
x, w, q et pro w simplicem formam v; verba denique
interpunctionibus diremimus frequentioribus quidem,
quam in codicibus apparent, sed quae ad sensum
explicandum utiles esse viderentur. Textui sic constituto
versionem latinam addidimus, non qualem
Zahnius confecit, ut verborum gothorum solorum
ratione habita vel contra consuetudinem sermonis
latini peccaret, sed quae regulas latinitatis observans
verbum gothicum verbo latino redderet; in quo negotio,
quantum licebat, Vulgatam secuti sumus. Denique
adnotationem criticam adjecimus, qua primum editionum
priorum errata enumerantur, quae quia ad historiam
textus gothici pertinebant et qua diligentia quave
negligentia codices a criticis adhibiti essent, cognosci
posset, nunc non omittenda esse videbantur; deinde
lectiones merito suspectas indicavimus, temere in
dubitationem vocatas defendimus, rationes emendationum
aut explicationum ab aliis initas sub judicium
vocavimus, neque ubi Gothus aut minus recte in
interpretatione versatus esset, aut contra sermonem
suum peccavisset, aut graeca falso legisset, id animadvertere
omisimus; tum textus nostri et graeci
vulgati frequentem discrepantiam notavimus, graecus
autem vulgatus textus nobis est, quem Griesbachii
editio praebet, praeterque varietates ibi positas
Millium etiam et Matthaeium consuluimus; denique
varietates vel in altero codice inventas, vel in marginibus
adscriptas ibi adjunximus, ita ut quae in
textu aliarum editionum sint, omnia, de adnotationibus,
observationibus, aliorum explicandi conatibus,
quae utilia viderentur, librorum gothicorum additamenta
omnia, glossae, variae lectiones, gothici et
graeci textus diversitates indicatae inveniantur. Ut
breviores esse possemus, notis usi sumus, quas a
fronte horum prolegomenorum ex consulto apposuimus.

Evangelia

Epistolae

Fragmenta Veteris Testamenti

Appendix

Fragmenta Alia Gothicae Linguae

Monitum Editoris
(Ex Praef. ad gloss. partim excerptum).

Praeter ulfilanam versionem, duo supersunt monumenta, quae, si dubii sunt auctoris, gothicitatem tamen
haud ambiguam prae se ferunt, Skeireins scilicet et Calendarium gothicum. Cum autem prioris textus, quem
Massmannus restituit et castigavit (coll. Ienaische Allgem. Litteraturzeitung, 1835, no 61; Loebe Beyträge zur Textberichtigung und Erklärung der Skeireins, Altenburg 1839), et posterioris in solo Specimine partium ineditarum Ulfilae inveniantur, hoc proposito nostro convenientissimum esse duximus, si utrumque infra subjecerimus.
Jam vero, quo faciliores fiant investigationes, ad marginem textus Skeireins paginas et columnas
codicis secundum Massmanni recensionem romanis cifris et litteris indicavimus, quibus etiam in glossario
usi sumus; paginas vero ejusdem textus a Massmanno editi et restituti arabicis numeris designavimus,
his etiam in annotationibus textus Ulfilani jam adhibitis. Variantes autem lectiones codicum per C, editorum
vero per M (Massmannum et Cast. (Castillionaeum) notavimus.

I. Skeireins
[I, a]---saei fraþjai aiþþau sokjai guþ. allai usvandidedun samana unbrukjai vaurþun. jah jn uf dauþaus
[37] atdrusun stauai  [6190]. ïnuh þis qam gamains allaize nasjands allaize fravaurhtins afhrainjan. ni ïbna
nih galeiks unsarai garaihtein ak silba garaihtei visands ei gasaljands sik faur uns hunsl jas-sauþ
guþa þizos manasedais gavaurhtedi ussaunein  [6191]. þata nu gasaiwands ïohannes þo sei ustauhana
[b] habaida || vairþan fram fraujin garehsn miþ sunjai qaþ. sai sa ïst viþrus guþs saei afnimiþ fravaurht
þizos manasedais. mahtedi sveþauh jah ïnu mans leik valdufnja þataine gudiskamma galausjan allans
us diabulaus anamahtai. akei kunnands þatei svaleikamma valdufnja mahtais nauþs ustaiknida
[38] vesi jan-ni þanaseiþs fastaida garaihteins garehsns  [6192] || ak nauþai gavaurhtedi manne ganist. jabai auk
[c] diabulau fram anastodeinai nih nauþjandin ak uslutondin || mannan jah þairh liugn gawotjandin ufargaggan
anabusn. þatuh vesi viþra þata gadob ei frauja qimands mahtai gudiskai jah valdufnja þana
galausidedi jah nauþai du gagudein gavandidedi. ne auk þuhtedi þau ïn garaihteins gaaggvein  [6193] ufargaggan
þo faura ju us anastodeinai garaidon garehsn? gadob nu vas mais þans svesamma viljin
ufhausjandans diabulau du ufargaggan anabusn guþs þanzuh aftra svesamma viljin gaqissans vairþan
[d] nasjandis lai || seinai jah frakunnan unselein þis faurþis uslutondis ïþ sunjos kunþi du aftraanastodeinai
þize ïn guþa usmete gasatjan. ïnuh þis nu jah leik mans andnam ei laisareis  [6194] uns vairþai
þizos du guþa garaihteins. sva auk skulda du galeikon seinai frodein jah mans aftra galaþon  [6195] vaurdam
jah vaurstvam jah spilla vairþan aivaggeljons usmete. ïþ ïn þizei  [6196]
[I, a] ni þatain gavandei. . .  [6197]------. . . nai galaubeinai vairþands ju faur ïna balþeiþ ïn mela raihtis
[39] þulainais leikis  [6198] afar þulain svikunþaba miþ ïoseba usfilhands gasvikunþjands ei ni afvandida sik ïn
fauramaþlje wotos. ïnuhþis  [6199] jah nasjands nauh miþþan anastodjands ustaiknida þana iupa briggandan
ïn þiudangardjai guþs vig qiþands. amen amen qiþa þus. niba saei gabairada ïupaþro ni mag
[b] gasaiwan þiudangardja guþs. ïupaþ || ro þan qaþ þo veihon jah himinakundon gabaurþ anþara þairh
þvahl  [6200] ïn þizei miþþan frumist hausida fram laisarja.
inuh þis  [6201] gabairan alþeis visands. ïbai mag ïn vamba aiþeins
[40] seinaizos aftra galeiþan  [6202] jag-gabairaidau. || unkunnands auk nauh visands jah ni kunnands biuhti jah
[c] þo leikeinon us vambai munands gabaurþ ïn tveifl atdraus. ïnuh þis qaþ. waiva || mahts ïst manna
alþeis visands gabairan. ïbai mag ïn vamba aiþeins seinaizos aftra galeiþan  [6203] jah gabairaidau. ïþ
nasjands þana anavairþan dom ïs gasaiwands jah þatei ïn galaubeinai þeihan  [6204] habaida gaskeirjands
ïmma sve miþþan unkunnandin qiþands. amen amen qiþa þus. niba saei gabairada us vatin jah
ahmin ni mag ïnngaleiþan ïn þiudangardja guþs. naudipaurfts auk vas jah gadob vistai du garehsn  [6205]
[d] dau || peinais andniman. at raihtis mann us missaleikom vistim ussatidamma us saivalai raihtis jah
leika jah anþar þize anasiuni visando anþaruh þan ahmein. duþþe gatemiba and  [6206] þana þize laist
jah tvos ganamnida vaihts svesa bajoþum du daupeinais garehsnai  [6207]. jah þata raihtis anasiunjo vato
[III, a] jah þana andaþahtan ahman. ei raihtis þata gasaiwan------ . . . naga vesun  [6208]. þaruh
[41] qemun jah daupidai vesun. ni nauhþanuh  [6209] galagiþs vas ïn karkarai ïohannes. þatuh þan qiþands
aivaggelista ataugida ei so garehsns bi ïna newa andja vas þairh herodes birunain. akei faur þata
at bajoþum daupjandam jah ainwaþarammeh seina anafilhandam daupein miþ sis misso sik andrunnun
[b]  [6210] varþ sokeins || us siponjam ïohannes
miþ ïudaium bi sviknein. ïn þizei  [6211] ju jah leikis hraineino inmaidiþs vas sidus jah so bi guþ
hrainei anabudana vas. ni þanaseiþs judaiviskom ufarranneinim jah sinteino  [6212] daupeinim brukjan
usdaudjaina ak ïohanne hausjandans þamma faurrinnandin aivaggeljon. vasuh þan jah frauja þo
ahmeinon anafilhands daupein. eiþan  [6213] garaihtaba varþ bi sviknein sokeins gavagida. unte vitoþ
[c] þize unfaurveisane missadede ainaizos vitoþ  [6214] || raidida az || gon kalbons gabrannidaizos utana bibaurgeinais.
[42] afaruh þan þo ïn vato vairpandans hrain jah hyssopon jah vullai raudai ufartrusnjandans
svasve gadob þans ufarmiton munandans  [6215]. ïþ ïohannes ïdreigos daupein merida jah missadede aflet
þaim ainfalþaba gavandjandam gahaihait. ïþ fraujins  [6216] at afleta fravaurhte jah fragift veihis ahmins
[d] jah fragibands im þatei sunjus þiudangardjos vairþaina. || svaei sijai daupeins ïohannes ana midumai
tvaddje ligandei ufarþeihandei raihtis vitodis hrainein ïþ minnizei  [6217] filaus aivaggeljons daupeinai. ïnuh
þis  [6218]
svinþoza mis ïst. þizei ïk ni ïm vairþs ei anahneivands andbindau skaudaraip skohis ïs. sah þan
[IV, a] ïzvis daupeiþ ïn ahmin veihamma. bi garehsnai nu------so nu faheþs meina usfullnoda. jains
[43] skal vahsjan ïþ ïk minznan. eiþan  [6219] nu siponjam seinaim þaim bi sviknein du judaium sokjandam
[6220] jah qiþandam sis. rabbei. saei vas miþ þus hindar jaurdanau þammei þu veitvodides. sai sa
daupeiþ jah allai gaggand du ïmma. nauh unkunnandans þo bi nasjand. ïnuh pis  [6221] laiseiþ ïns
[b] qiþands. jains skal vahsjan ïþ ïk minznan. aþþan so bi ïna garehsns du leiti || lamma mela raihtis
bruks vas jah fauramanvjandei saivalos þize daupidane fralailot aivaggeljons mereinai. ïþ fraujins laiseins
anastodjandei af ïudaia jah and  [6222] allana midjungard gaþaih and warjano þeihandei und hita
nu jah aukandei all manne  [6223] jah skeirs visandei. mikilduþ
fraujins vulþaus kannida qiþands. sa ïupaþro qimands ufaro allaim ïst. ni þatei ufaro visandan
[44 c] svare kannidedi. ak || jah svalauda ïs mikil || duþais maht ïnsok jah himinakundana jah ïupaþro qumanana
qiþands. ïþ sik airþakundana jah us airþai rodjandan. ïn þizei  [6224] vistai manna vas jaþþe veihs
jaþþe praufetus visands jag-garaihtein veitvodjands. akei us airþai vas jah us vaurdahai vistai rodjands.
ïþ sa us himina qumana jabai ïn leika visan þuhta akei ufaro allaim ïst. jah þatei gasaw jaggahausida.
[d] þata veitvodeiþ. jah þo veitvodida ïs ni ainshun nimiþ. jah þauhjabai  [6225] || us himina
ana airþai  [6226] rodjands.
ak himinakunda anafilhands fulhsnja þoei gasaw jag-gahausida at attin. þo nu ïnsakana vesun fram
ïohanne ni ïn þis  [6227] þatainei ei fraujins mikilein gakannidedi. ak du gatarhjan jah gasakan þo afgudon
haifst sabailliaus jah markailliaus  [6228]. þaiei ainana anananþidedun qiþan attan jah sunu. ïþ
[V, a] anþar sa veiha  [6229] a . . . ------ . . . ma du attin sveriþos at allamma vaurstve ainaizos anabusnais
[45] beidiþ. ïþ þatei  [6230] anþarana taiknjandan 
anþaranuh
[6231] þan galeikondan jainis vaurstvam. þatuh þan ïnsok kunnands þize anavairþane airzein.
ei galaisjaina sik bi þamma tva andvairþja  [6232] attins jah sunaus andhaitan jah ni miþqiþaina. anduh
þana laist skeiris bruk || jands vaurdis qaþ. svasve auk atta urraiseiþ dauþans jah liban gataujiþ. sva
jah sunus þanzei vili liban gataujiþ. ei svesamma viljin jah svesai mahtai galeikonds þamma faurþis
gaqiujandin dauþans gahaitands þize ungalaubjandane þrasabalþein andbeitands gasok. nih þan atta
ni stojiþ ainnohun  [6233] sa sama vesi bi sabailliaus ïnsaktai
[46 c] missaleikaim bandviþs nam || nam. waiva sto || jan jah ni stojan sa sama mahtedi. ni auk patainei
namne ïnmaideins tvaddje andvairþje anþarleikein bandveiþ. ak filaus mais vaurstvis ustaikneins. anþarana
raihtis ni ainnohun stojandan ak fragibandan sunau stauos valdufni. jah ïs andnimands bi attin
þo sveriþa jah alla staua bi jainis viljin taujands. ei allai sveraina sunu svasve sverand attan. skulum
[d] nu allai veis at svaleikai jah sva bairhtai ïnsaihtai guþa unbauranamma andsatjan sveriþa || jah ainabaura
sunau guþs guþ visandin kunnan  [6234] galaubjandans sveriþa ju waþaramme  [6235] usgibaima
bi vairþidai  [6236] attan. ni ïbnon ak
galeika sveriþa usgiban uns laiseiþ. jah silba nasjands bi siponjans bidjands du attin qaþ. ei frijos
ïns svasve frijos mik. ni ïbnaleika frijaþva ak galeika þairh þata ustaikneiþ. þammuh samin h . . .  [6237]
[VI, a] ------ . . . nands unsvikunþozei varþ bi nauþai jainis ïnsahts. sve sama  [6238] ïs qiþiþ. jains skal vahsjan
[47] ïþ ïk minznan. ïn þizei  [6239] nu du leitilai weilai galaubjan ïohanne hausjan þuhtedun. ïþ afar ni
filu ufar maudein þo bi ïna atgebun  [6240] vaila ïns maudeiþ qiþands. jains vas lukarn brinnando
jah liuhtjando. ïþ jus vildeduþ svignjan du weilai ïn liuhada ïs. aþþan ïk haba veitvodiþa
[b] maizein þamma ïohan || ne. þo auk vaurstva þoei atgaf mis atta ei ïþ taujau þo. þo vaurstva þoei
ïk tauja veitvodjand bi mik þatei atta mik sandida. jains auk manniskaim vaurdam veitvodjands tveifljan
þuhtu  [6241]. ïþ attins þairh meina vaurstva veitvodei
all ufar ïnsaht manniskodaus ïohannes unandsok ïzvis undredan mag kunþi. unte warjatoh vaurde
[c] at mannam ïn sunau  [6242]
[48] visandona || gasvikunþjandona þis vaurkjandins dom bairhtaba gabandvjandona þatei fram attin ïnsandiþs
vas us himina. ïnuh þis  [6243] mik atta sah veitvodeiþ bi mik. aþ
þan missaleiks jah ïn missaleikaim melam attins bi ïna varþ veitvodeins  [6244]. suman þairh praufete
vaurda sumanuh þan þairh stibna us himina sumanuh þan þairh taiknins. ïþ ïn þizei  [6245] þaim sva vaurþanam
[d] hardizo þizei  [6246] garaihtaba anaaiauk qiþands. nih
stibna ïs wanhun gahausideduþ nih siun ïs gasewuþ  [6247] jah vaurd ïs ni habaiþ visando ïn ïzvis. þande
þanei ïnsandida jains þammuh jus ni galaubeiþ. unte at þaim gawairbam frakunnan ni skuld ïst. ïþ
sumai jah stibna ïs gahausidedun sumai þan ïs siun sewun. audagai auk þan qaþ þai hrainjahairtans
[VII, a] unte þai guþ gasaiwand. jah ju þaþro sve vadi þairh------. . . hun kunnandins fraujins  [6248] maht
[49] jah andþaggkjandins sik ïs valdufneis. nih stains ak jah andraias saei qaþ. ïst magula ains her.
saei habaiþ ·e·  [6249] hlaibans barizeinans jah tvans fiskans. analeiko sve filippus gasakada ni vaiht
mikilis hugjands nih vairþidos laisareis andþaggkjands. þairh þoei usbar qiþands. akei þata wa ïst
[b] du sva managaim. ïþ frauja andtilonds ïze niuklahein || qaþ. vaurkeiþ þans mans anakumbjan. ïþ
eis at hauja managamma visandin ïn þamma stada þo filusna anakumbjan gatavidedun fimf þusundjos
vaire ïnuh qinons jah barna. sve at mikilamma nahtamata anakumbjandans at ni visandein  [6250] aljai
vaihtai ufar þans fimf hlaibans jah tvans fiskans. þanzei nimands jah aviliudonds gaþiuþida. jah sva
[c] managai ganohjands ïns vailaviznai ni þatainei ganauhan þaurftais ïm fra || gaf. ak filaus maizo. afar
[50] þatei matjan so managai. || bigitan vas þizei  [6251] tainjons fullos þatei aflifnoda. samaleikoh
þan jah þize fiske sva filu sve vildedun. nih þan ana þaim hlaibam ainaim seinaizos mahtais
[.....]usna ustaiknida ak jah ïn þaim fiskam. sva filu auk sve garahnida ins  [6252] vairþan. svaei ainwarjanoh
[6253] sva filu sve vilda andniman ïs gatavida. jah ni ïn vaihtai vaninassu þizai filusnai vairþan
[d] gatavida. akei || nauh us þamma filu mais siponjans fullafahida jah anþarans gamaudida gaumjan.
þatei ïs vas sa sama saei ïn auþidai ·m·  [6254] jere attans ïze fodida. þanuh biþe sadai vaurþun qaþ
siponjam seinaim. galisiþ þos aflifnandeins drausnos. ei vaihtai ni fraqistnai. þanuh galesun jah
gafullidedun ·ib·  [6255] hlaibam barizeinam jah ·b·  [6256] fiskam þatei
[VIII, a] aflifnoda at þaim------. . . hun uslagida ana ïna handuns. at veihai auk ïs mahtai unanasiuniba unselein
[51] ïze nauh disskaidandein jah ni uslaubjandein faur mel sik gahaban. galiþun þan  [6257] þai andbahtos
du þaim auhumistam gudjam jah fareisaium. þaruh qeþun du ïm jainai. duwe  [6258] ni attauhuþ
ïna. andhofun þan þai andbahtos qiþandans. þatei ni wanhun aiv rodida manna svaswe sa manna.
[b] soh þan || andahafts du gasahtai maizuh þan du afdomeinai jainaize ungalaubeinai varþ. andhofun auk
jainaim anahaitandam ïm. ïn þizei  [6259] ni attauhun ïna. ni andsitandans jainaize unselein þize anahaitandane
ïm. ak mais sildaleikjandans  [6260] fraujins laisein svikunþaba ïn allaim alamannam fauravisan
rahnidedun. iþ jainai ïn unseleins seinaizos balþein ïze ni usþulandans miþ hatiza andhofun
[c] viþra ïns qiþandans. ïbai jah jus || afairzidai siuþ  [6261]. sai jau ainshun þize reike galaubidedi ïmma
[52] aiþþau þize fareisaie. alja so managei þaiei ni kunnun vitoþ fraqiþanai sind. || þoh þan miþ baitreins
þvairhein  [6262] reike aiþþau fareisaie
galaubidedi ïmma at neikaudaimau  [6263] bi garehsnai guþs qimandin at ïmma ïn naht jah miþ balþein
[d] faur sunja ïnsakandin jah qiþandin  [6264] ïm. ïbai vitoþ unsar stojiþ mannan. || at jainaim qiþandam þatei
ni ainshun  [6265] galaubida. ni fraþjandans þatei sa raihtis  [6266] fareisaius vas
jah ragineis judaie ja ains reike ustaikniþs us þaim fraqiþanam vas galaubjands fraujin du gasahtai
jainaize unseleins faur ïna rodjands. ïþ eis ni usþulandans þo gasaht andhofun qiþandans. ïbai jah
þu us galeilaia ïs. ussokei jah saiw þatei------

II. Calendarium Gothicum.
kḡ þize ana gutþiudai managaize marytre jah friþareikeis
kd̄
kē
kq̄
kz̄
kh̄
kþ gaminþi marytre þize bi verekan papan jah
batvin bilaif aikklesjons fullaizos ana gutþiudai
gabrannidaize  [6270].
l̄.
Naubaimbair. fruma jiuleis ·l·
ā
b̄
ḡ kustanteinus þiudanis.
d̄
ē
q̄ dauriþaius aipiskaupus  [6272]
z̄
h̄
þ
ī
īā
īb̄
īḡ
īd̄
īē filippaus apaustaulus ïn jairupulai.
īq̄
īz̄
n̄
īþ þize alþjane ïn  [6273] bairaujai ·m· samana k
kā
kb̄
kḡ
kd̄
kē
kq̄
kz̄
kh̄
kp̄ andriïns apaustaulus.
l̄.

Grammatica Gothicae Linguae

Glossarium Gothicae Linguae

Glosa

[1]
Sulp. Sev. de Vit. B. Mart. cap. 25. opp.
tom. I, pag. 34, edit. Veron. 1741.

[2]
Id. Dial. III, cap. 17, ibid. page 146.

[3]
Combef. Bibl. Conc. tom. VIII, pag. 470,
not. (*).

[4]
Daum. praefat. ad opusc. de S. Trinit. pag. 7.
Hist. litt. de la France, tom. I, part. II, pag. 417.

[5]
Beaux. praefat. pag. 251 seq.

[6]
Vid. nostr. Bibl. PP. tom III, pag. 385.

...

[11]
Gennad. de Vir. illustr. cap. 18.

[12]
Aug. contr. Epist. Parmen. lib. I, cap. 1, opp.
tom. IX, pag. 11.

[13]
Id. de Doctr. Christ. lib. III, cap. 30, num. 42,
tom. III, pag. 57.

[14]
Gennad. l. c.

[15]
Tillem. Mem. Eccl. tom. VI, pag. 718, not. 32,
sur les Donatistes.

[16]
Aug. de Doctr. Christ. l. c.

[17]
Id ibid. num. 43.

[18]
Id epist. 41, num. 2, opp. tom. II, pag. 88.

[19]
II Tim. II, 20.

[20]
Aug. Retract. lib. II, cap. 18.

[21]
Cassiod. de Instit. divin. litter. cap. 10.

[22]
Isid. Hisp. Sentent. lib. I, cap. 19.

...

[50]
Epistolam nuncupatoriam, quae huic praefationi
praeponi debebat, errore autem typographico omissa
est, legesis ad calcem hujus tomi. EDIT.

[51]
Videsis selecta veterum testimonia, quae in
primo volumine S. Ambrosii oper. sub praefatione a
Maurinis collecta habentur.

[52]
Porro olim S. Ambrosio ad Paulinas epistolas
tribuebantur commentaria, quorum sane auctor aliquid
cum sana doctrina haud consonum habet. Certe,
scribunt Benedictini editores in admonit. praev. t. IV,
in append. col. 30, defendi non potest eorum (id est,
commentariorum) auctor, quin cum Origene senserit, in
voluntate daemonum esse ab errore resilire. Exploratum
quoque ulcus est, quod marito fas usque esse contendit,
uxore propter adulterium repudiata, aliam du
cere: uxori autem ab adultero conjuge separatae cum
alio inire conjugium licere negat (Hinc Canon, Uxor a
viro 17, caus. 32, quaest. 7, de quo Romani correctores
videndi sunt). Sed nec illa etiam satis sana
sunt, quod factam ad imaginem Dei mulierem esse:
episcopos superiorem presbyteris gradum obtinere,
aut diversa institui ordinatione, inficiatur; et quaedam
alia communi catholicorum sensui minus congrua subinde
tradit.

[53]
Ab anno 1580 ad an. 1585.

[54]
In praefat., t. I.

[55]
Haec editio, incoepta an. 1686, absoluta fuit an.
1690 Parisiis duobus in-folio voluminibus; et iterum
Venetiis quatuor in-folio voluminibus an. 1748, qua
utor. Hanc etiam formis excudi curavit Franciscus
Pitterius in sua officina libraria Veneta octo in-folio
voluminib. an. 1781.

[56]
Id est, non ad eam scripturam, qua Longobardi
utebantur, populi quidem rudes et omnium
litterarum expertes, sed ad eam, qua Itali usi sunt
quo tempore Longobardorum regum parebant imperio.

[57]
Em. Besutius, vir excellens omni laude virtutis
et ingenii, idemque adeo profana et maxime sacra
doctus archeologia, ut sibi eum academici Etruscarum
antiquitatum vetustissimae urbis Cortonae
principem Locumoni nomine elegerint, haec de hoc
codice in quadam chartacea schedula circa an. 1730
notata reliquit: Cod. 134, in pergam. in-fol., vetustissimi
characteris, et fortassis saeculi sexti, et certe mea
quidem sententia plus mille abhinc annis scriptus.
Plura continet, et primo sermonem S. Augustini de
Nuptiis, etc.

[58]
§ 10, pp. 27 et 28 (Infra coll. 136 et 138).

[59]
In praefat. ad libros de Sacramentis, tom. III.

[60]
Vide admonit. praefixam opusculo de Apolog. altera
David, et illam quae praemittitur lib. de Tob.
tom. I.

[61]
Auctoris quidem, ait cl. Majus in praef. ad lib.
de Re pub. XIII; pag. 56 edit. 1828, autographum
plerumque erant liberiore scriptura schedae, quas Isidorus
Orig. VI, 14, definit esse «quod adhuc emendatur,
et necdum in libris redactum est.» Nemo id
potissimum moris Ambrosii fuisse negavit, ut ad plebem
jam sine magna praeparatione (Praef. ad lib. de
sacr., col. 432, tom. III) habitas conciones, postea
emendatas in libros distribueret.

[62]
In his sermonibus sunt quaedam, fateor, paucae
dictiones quae nonnullis nasutis philologis forsitan
stomachum facient, eo quod illas aut non referant
hucusque edita scripta Ambrosiana, aut bonae
Latinitatis, pro eorum sententia, notam non praeferant.
Talia sunt verba, demandare pro valde mandare,
distrahere pro vendere, distractio pro venditio, praerogare
pretium vel quantitatem vel odia, pro ante erogare
pretium vel quantitatem, vel ante odium in
aliquem habere, a quo praerogatio; et similare pro similem
facere seu assimilare cum dativo constructum,
Verum quamvis hae voces, ea significatione qua in
his sermonibus ponuntur aut perbene Latine non sonent,
aut Ambrosii hactenus auctoritate careant,
tamen haud ab Ambrosiano stylo recedunt. Eadem
enim vocabula vel jam in auctorum scriptis Ambrosii
Mediolanensis aetate superiorum exstabant, vel apud
veteres jurisconsultos reperiebantur. Minime proinde
mirum si Ambrosius verba adhibuit, quae jam ejus
tempore in usu erant; minime suis moribus alienum,
si juridicis verbis locutus est. Ipse enim, ut pote vir
forensi arte exercitatus, passim in suis operibus pro
loco et tempore juridica verba usurpavit; ut saltem
videre est, ex. gr., tom. II, pag. 338, et tom. III, pag.
918, etc. Jurisconsultorum vero vox est distrahere
pro vendere, qua saepe usus est Ulpianus in ff., qui
etiam vocabula distractio pro venditio ff. 14, 3, 5, a
med. et 2, 15, 8, cir. med., et praerogare pro ante erogare
ff. loc. et cond. l. sed addes trita habuit, atque
usitata. In simili significatione verbum distrahere
apud Tacit. VI Ann., 17, Just. IX, 1, et apud Suetonium
in Vesp. XVI, occurrit, apud quem et prerogare
invenitur in Aug. 53, et illud obtinet demandare pro
valde mandare in Neron. 35, in Aug. 10, et in Caesar.
83. Vox quidem praerogatio a Latinis lexigraphis
primum adhibita dicitur a Fulgentio I Mythol. 2, init.:
at ut antiquius a distrahere distractio, ita a praerogare
praerogatio facile reddi potuit. Verbum autem similare
pro similem facere, seu assimilare, et quidem cum
dativo constructum, usurpat antiquissimus Esdrae interpres
lib. IV, c. 8, pag. 44, quo idem S. Ambrosius
non semel in suis operibus usus est. His igitur ex
verbis, ut dixi, Ambrosii aetate usitatis vel juridicis
nihil contra  horum sermonum potest evinci.
Quod enim illa non reperiantur in hucusque Ambrosio
scriptis assertis, vel inter vocabula rectae Latinitatis
non sint allata, id quidem non officit; nam pleraeque
dictiones et in scriptis Ambrosii vulgatis habentur,
quae in uno vel altero libro, et nullo alio in loco leguntur,
pleraeque quae a Latinis lexigraphis omittuntur,
seu diversa significatione notantur. Ita, ex. gr.,
lib. IV Hexaem., III, 10, perfunctio pro fruitio, lib. II
de Cain et Abel conspersio pro confusio, in psal. CXVIII,
serm. 1, pag. 13, colludium pro collusio, atque ne
longius sim lentandum, pro lente morandum, etc. Ut
igitur insani hominis esset asserere singulos laudatos
libros haud Ambrosii opus esse, quia vocabula nullo
alio in loco usurpata, et non bene Latine sonantia
exhibeant; ita non integri esset judicii hos nostros
sermones Mediolanensi antistiti abjudicare, quod
pauca vocabula praeferant, quae hucusque Ambrosio
auctore careant, et haud in lexica aureae Latinitatis
inserta sint. Hac quidem lege multa suis auctoribus
deneganda forent, nec opus ullum, vix dicerem, exstaret,
cujus de  haud dubitare liceret.
Porro et illud praeclarissimum opus politicum Ciceronis
a cl. Maio nuper vulgatum, Ciceroni prorsus
esset abjudicandum, eo quod vocabula plus viginti
prae se ferat, quae vel nec alia Ciceronis scripta, vel
nec lexica exhibeant.
Verum etiam obiter adverto, dictionum varietates,
quibus nimium quantum nescio, veterum scripta laborant,
frequenter amanuensium perplexitati et audaciae
deberi. Ipsi enim aut verba concionantis aut
dictantis Patris excipiebant, aut e codice exscribebant,
et si aliquos ob temporis angustiam vel codicis
difficultatem, vel eorum ignorantiam hiatus relinquere
cogebantur in tabulis, eosdem propriis verbis
explebant, et sic inde interpolata scripta vulgabant.
Siquidem de hoc exceptorum, tachygraphorum, et
librariorum arbitrio non semel antiqui Patres, et eruditi
omnes conquesti sunt. Argumentum itaque internum
ab elocutione desumptum plurimum quidem
valet ad dignoscendos genuinos fetus auctorum; non
ita tamen, ut cum caetera non desint indicia, fas sit
ex una vel altera inusitata voce penitus operum 
negare.

[63]
Paulinus in Vita S. Ambrosii, n. 38, et idem
Ambrosius in epist. 20. pag. 8. tom. III, id plane
testantur.

[64]
Confer saltem libros, quibus titulos fecit de
Abraham, de Nabuthe Jezraelita, tom. I, de Officiis
ministrorum sparsim tom. III, atque in Enarration.
in psal. CXVIII, praesertim serm. 12, pag. 37 et seqq.,
tom. II.

[65]
Tom. I, a pp. 418, 458, 491, et tom. II, a p. 330.

[66]
Tom. III, col. 1098.

[67]
Serm. 3, § 1.

[68]
Ibid., §§ 4, 5, 11.

[69]
Ibid., § 7.

[70]
Ibid., §§ 7, 10.

[71]
Contra Arianos praecipue decertat Ambrosius
in libris de Interpell. Job et David, lib, I, 9, et II, 4
et 6, tom. I; in Enarrat. in psal. XLIII, XLV, XLVII,
XLVIII et LXI; in Exposit. in Luc., tom. II; in lib. de
Mysteriis, de Fide, tom. III, et de Spir. Sanct., de
Incarnat., tom. IV, atque alibi sparsim. Quod vero
attinet ad fraternam charitatem servandam sensus
non absimiles scripta Ambrosiana abunde suppeditant,
ut ex. gr., in psal. XXXVII. 45, XXXVIII, 10 et
seq., et CXVIII serm. 10, pag. 3, 10, 41, 50; serm.
12, pag. 49, et serm. 15, pag. 15 et seqq.; in Lucam
VII, 28, 59, et VIII, 24, tom. II, lib. II de Offic., a cap.
15, atque epist. 41, pag. 9, et 63, pag. 83, tom. III,
quae inter tanta hic citasse sufficiat.

[72]
Consule Paulinum in Vita S. Amb., n. 12 et
seqq., nec non ejusd. Ambrosii epistolas 20 et 21,
tom. V, ac ibid. serm. de Basilicis non tradendis, fol.
914.

[73]
Tom. l, col. 645.

[74]
Lib. de Bono mortis III, 9, tom. l, col. 461.

[75]
Videsis hac de re Augustini Confessionum. lib.
VI, cap. 3 et 4, nec non Ambrosii opera, de Fuga saeculi,
de Jacob et Vita beata, et de Mysteriis.

[76]
Serm. 1, § 1, p. 12 (Infra coll. 109-112)

[77]
Serm. 3, § 10, p. 26 (Infra col. 135).

[78]
Serm. 1, § 5, et serm. 3, § 11, pp. 6 et 30 (Infra
coll. 116 et 140).

[79]
Ita in lib. III Hexaem. 1 et 5; lib. II de Interpell.
David., 6, tom. l, in praefat. ad psal. I, et in
psalmis XLVIII, 23, CXVIII; serm. 7, pag. 25, tom. II,
atque alibi.

[80]
Augustinus de sua matre jam Mediolani commoranti
ita loquitur lib. IX Confess., c. 12: Ibi mater
mea, ancilla tua (scilicet Ambrosii) sollicitudinis, et
vigiliarum primas tenens, orationibus vivebat; et post
pauca prosequitur: Tunc hymni et psalmi ut canerentur
secundum morem Orientalium partium institutum
est, et ex illo in hodiernum retentum, multis jam et pene
omnibus gregibus tuis, et per caetera orbis imitantibus.
Consule etiam lib. IX de Civit. Dei, 12, col. 162.

[81]
Ibid., n. 13, ait Paulinus: Hoc tempore, nempe
quo Ariani basilicam Portianam invadere nitebantur,
primum antiphonae, hymni, ac vigiliae in Ecclesia
Mediolanensi celebrari coeperunt. Cujus celebritatis devotio
usque in hodiernum diem non solum in eadem
Ecclesia, verum per omnes pene Occidentis provincias
manet.

[82]
Hist. Eccles., saec. IV, part. I, p. 508, col. 2.], quae Benedictini editores confirmant  [Note: In praefat. ad libros de Sacramentis, tom. III.

[83]
Tom. II, operum S. Basilii edit. Paris., an.
1721, pag. 51, 62, 156 et seqq.

[84]
In Praefat. ad tom. III et IV, oper. S. Ambrosii.
Vide etiam sis Cerilietum, Hist. générale des Auteurs
sacrés, et ecclésiastiques, tom. VII, pag. 574 et seqq.

[85]
Trina haec pervetusta distinctio cum codicibus
Vaticanis explicatur a cl. Maio in nota 1 ad Explanat.
symboli B. Nicetae Aquilein. episcopi, pag. 35
Romanae edit. an. 1827.

[86]
Lib. de Mysteriis I, tom. III, col. 408.

[87]
Reapse Ambrosium singulis diebus dominicis
concionatum esse testis est Augustinus lib. VI Confess.,
cap. 3, scribens: Eum quidem in populum verbum
veritatis recte tractantem omni die dominico audiebam.
De assiduitate vero, qua baptizandos docebat
Ambrosius, sic Paulinus in ejus Vita, n. 38, loquitur:
In rebus etiam divinis implendis fortissimus, in
tantum ut quod solitus erat circa baptizandos solus implere,
quinque postea episcopi tempore quo decessit, vix
implerent.

[88]
In codice post nomen Ambrosi titulus episcopi
omittitur; attamen non hinc aliquis hos sermones alteri
Ambrosio a Mediolanensi episcopo distincto
acceptos referat: nam si codicis aetati, si sermonum
stylo, et sententiis, eorumque auctoris moribus, et
instituto ratio habeatur, nulli ejus nominis, nisi Mediolanensi
episcopo tribuendos esse, fateatur oportet.
Caeterum tum sanctitatis, cum dignitatis titulos passim
in antiquis codicibus vel consuetudine, vel potius
socordia praetermittunt librarii; et quidem in
hoc ipso codice, ex. g., nonnulla opuscula simpliciter
S. Augustino constanter inscribuntur, quae tamen ad
Hipponae episcopum certissime pertinent.

[89]
Vide Eusebium, lib. VI, 18; Epiphanium, haer.
64, et S. Hieronymum, de Scrip. Eccles. cap. 56.

[90]
Confer. du Pin et Moreri.

[91]
Plura de hoc Ambrosio leguntur Hist. litt. de
la France, tom. IV, pag. 137 et seq., ac apud Ceillerium
lib. sup. cit., tom. VIII, pag. 486.

[92]
Hujus Ambrosii gesta refert Mabillonius Act.
Sacrorum ord. S. Bened., vol. IV, saecul. III, part. II,
a pag. 259. Vide etiam Anastasium, pag. 1711 et seqq.

[93]
Ut rursus demonstrem hos sermones solo episcopo
convenire, prout ad solos olim pertinebat episcopos
catechumenos et neophytos instruere, diutius
non immorabor; nec aeque operosius conabor ostendere
quantum sermones nostri a moribus et instituto,
quantum a stylo et forma scribendi Autperti dissideant.
Pauca tamen properans percurram. Quippe
Autpertus nullibi fere in suis scriptis monasticam regulam
non laudat, vel se monachum ad monachos
alloquentem non prodit. Praeterea Autperti scripta
qui attente perlegerit, in ipsis saepius S. Augustini
elocutiones, antitheses, et fere aliquando integras inveniet
periodes, nec non saepius blandas voces, ut
Fratres dilectissimi, etc., atque his similia, et alia
nonnulla eidem familiaria verba reperiet, a quibus
omnibus sermones nostri ita prorsus alieni sunt, ut
ne syllabam, vix dicerem, cum Autperti scriptis communem
habeant. Insuper Autpertus biblica versione,
quae novam vix Vulgatam reddit ad verbum, ideoque
diversa prorsus ab ea, quae in his sermonibus reperitur
versio, usus est, ut ex ejusdem et nostrae collatione
nullo negotio deprehendes, saltem si consulas
apud Martenem, tom. IX Ampliss. Collect., pag. 222,
227, 229, etc., ac in Biblioth. Patrum, Colon. edit.
tom. XIII, pag. 480 et 492, ubi Autperti scripta quotquot
exstant vulgata invenies.

[94]
De hoc cl. viro et summa omnium laude colendo
Josephus Blanchinius in part. II sui Evangeliarii,
dum inter alia plura, quorumdam codicum Sessorianae
bibliothecae specimina exhibet, fol. 593
verso, his verbis loquitur: «In venerab. monasterio
S. Crucis in Jerusalem insignis exstat bibliotheca
mss. codicibus referta, opera cl. viri Hilarionis Rancati
Mediolanensis, monachi Cisterciensis, sui ordinis,
dum viveret, procuratoris ac praesidis in Italia
generalis, in recognitione librorum Syriacorum, versione
Arabica Bibliorum, explicatione controversiarum
fidei quinque summis pontificibus Paulo V et
subsequentibus eximie probati, qui vixit annos 69,
obiitque die 12 Aprilis an. 1663, ut scribit Mabillonius
(In Itiner. Italic., p. 90). Id vero (laudati Mabillonii
fere sunt verba l. c. tom. II) praecipue in
ejus laudem vertit, quod varios codices ex Italiae
monasteriis conquisitos studiose collegit, quibus dicta
bibliotheca celebris evasit. Ex ea eruta est praeclara
illa S. Augustini epistola ad Alypium, quae est in
nova editione 29, et aliquot novi sermones. De tanto
viro etiam videri potest Fumagallius, qui ejus Vitam
diligenter scripsit, et Brixiae vulgavit an. 1762.
Hic modo, ut ingrati animi crimen horreo, haud
silentio praeteream supra laudatum eminentissimum
card. Joachimum Besutium, virum utique, ut ait
Blanchinius l. c., modestia ac pietate non minus quam
singulari doctrina commendandum, quippe qui et ipse
non solum Sessorianam bibliothecam rarissimorum
librorum copia, et nonnullis pretiosissimis codicibus
auxit ditavitque, verum etiam coenobium haeredem
ex asse dixit, et bibliothecarium institui curavit.
Blanchinius scribens supra relata verba, addidit:
Cistercienses hodie incolunt hunc locum munere Sixti
papae V, quod prorsus a veritate absonum est: nam
monachi Benedictino-Cistercienses ab anno 1563,
P o IV pontifice maximo, jam Sessorianum coenobium
inhabitasse constat ex serie abbatum ad calcem
Historiae ejusdem monasterii posita, quam Baimundus
Besutius an. 1750 Romanis typis vulgavit.

[95]
Tom. 1, part. II, p. 4, § 4.

[96]
Part. I, § 5, pag. 16 et seq. (Nostrae Patrol. t.
LVII, col. 17-18 sq.)

[97]
Utinam modo index ille exstaret! nos enim
accurate et crudite doceret quae quantaque pretiosissima
in ea olim bibliotheca fuissent; sed externis armis
Italiam invadentibus, bibliotheca anno 1809 expilata,
una cum variis mss. codicibus, multisque rarissimis
libris, et hic index pessum ivit non sine
magno litterariae reipublicae detrimento. His quidem
mss. codicum in bibliothecis delitescentium catalogis
nihil esse utilius ad exornandam, amplificandam, et
altius provehendam rem litterariam apud doctos exploratum
confessumque est. Verum, praeter ea quae
supra retulimus, haec etiam praenotata exstant de
hoc codice ab eminentissimo viro in chartae plagula,
quae est ipsi codici in fronte assuta.

COD. 134.

Continet, pag. 1, sermonem S. Augustini de Nuptiis;
a pag. 2, libros Confessionum S. Augustini.
2, f. 80, S. Ambrosii sermo de Caritate.
3, f. 81, S. Hieron. Epitaphium S. Paulae.
4, f. 88, S. Ambrosii sermo de Perfecto.
5, f. 89, Cassiani collationes septem, quae sunt abbatis
Chaeremonis et ab. Joseph, et in editis sunt
ab 11 ad 17.
6, f. 129, S. Maximi sermones 61, aui tamen in hoc
codice tribuuntur S. Ambrosio.
7, f. 169, S. August. sermo de eo quod scriptum est:
Hic est dies, quem fecit Dominus.
8, f. 169, S. Hierony. sermo de Exodo in Quadrag.
9 f. 170, S. August. sermo ad Competentes et Cathecumenos,
et usq. ad f. 175, sequuntur alii
sermones, qui tribuuntur in hoc codice S. Augustino.
10, f. 175, S. Hierony. sermo de Exodo in Vig.
Paschae.
11, f. 177, S. Basilii Instituta monachorum, Rufino
interprete.
12, f. 200, S. August. sermo de Resurrectione.
Codex mihi videtur antiquissimus, et conferendi sunt
sermones horum Patrum cum editis eorumdem.
Ex his verbis tria pro nostra sententia colligimus:
primum, Besutium S. Ambrosii nomine unum Mediolanensem
Ambrosium intellexisse; eo enim nomine
simpliciter utitur etiam num. 6, ubi certe ad
Mediolanensem respexit; deinde, sermones hos nostros
ut S. doctoris germanos fetus habuisse, alias
notasset; nam quod spurium ac subdititium opus ei
visum est, constanter notavit, ut num. 6 et 9; postremo,
sermones omnes quos hic codex exhibet SS.
Patribus tribuisse, et inter illos nonnullos putasse
ineditos inveniri; etenim postremis verbis, ut eos
sermones conferant, ad edita SS. Patrum, et non ad
aliorum scripta lectores amandat. In hoc syllabo is
quidem sermo desit, qui secundo loco hic typis vulgatur.
Ille cum brevissimus sit, et in calce paginae
positus viri eminentissimi diligentiam fugit; potius
enim continuatio primi, quam alter sermo primo intuito
videtur.

[98]
Pag. 174 et seqq.

[99]
Plinii hoc fragmentum in Sessoriano quaternione
integro scriptum ad libb. XXIV, et XXV Hist. naturalis
pertinet. Illud uamvis editum, tamen in Sessorianis
anecdotis aliquando proieram. Non enim despero
fore post Hermolai Barbari, Arduini, aliorumque
praestantissimorum virorum conatus, qui pleraque
menda ab hoc Pliniano opere ex vitio issimis codicibus
eruto longa operosaque cura sustulerunt, et mihi
hujus vetustissimi palim esti auctoritate alia nonnulla
expungere fortasse licere.

[100]
Serm. 1, § 5, et Serm. 3, § 11.

[101]
Ibid. § 1.

[102]
Serm. 3, §§ 4, 6 et 10.

[103]
Ibid. §§ 3, 4 et 10.

[104]
Ibid., §§ 9 et 10.

[105]
Ibid., §§ modo citat.

[106]
In admonitionib. praeviis.

[107]
Serm. 1, § 4.

[108]
Tom. III, col. 13, num. 36 et 37.

[109]
Ita Barbeyracus et Gibbonius doctrinae morali
SS. Patrum insultant, quorum nuperrime instauravit
errores opus cui titulus: Du jesuitisme ancien
et moderne. Oeuvres politiques de M. de Pradt, ancien
archevêque de Malines, Troias. Edit. Paris, 1828. Vide,
si liceat, caput 5, De la modification de l'action
du christianisme par la civilisation, pag. 48 et seqq.
Hic liber multis sacrilegis futilibusque sententiis refertus
est, quas hic operosius confutare non est.

[110]
Lib. II, dist. 4.

[111]
Notandum est Ambrosi vocabulum constanter in
cod. cum una i scriptum vetusta orthographia.

...

[433]
In cod. . . . t sermo sci Amb. Hujus formulae, qua
sermo concluditur, in prima voce litterae prorsus
oblitteratae sunt, et ultimae duntaxat litterae t quae
recta forma excudi curavi, nonnisi breve vestigium
manet; eam tamen formulam, habita spatiorum ratione,
supplere haud difficile fuit; verbo enim explicit
fuit solemnis antiquis ratio claudendi libros.

...

[593]
Julian. epist. ad S. P. Q. Ath.

...

[614]Nomen Ulfilae praeter Ulphilas ( apudscriptores vario modo scribitur: Urfilas, Urfilus,Gulfilas, Hulfilas, Gilfulas, Galfilas, Ulphias, Gulfias,Gudila, Gudillas, Unila, quarum mutilationum plurimusHispanici scriptores admiserunt, vid. EssbergiumUlfil. 1. Rectissime sine dubio, quia ita indolelinguae gothicae commendatur, Vulfila scriberetur(vid. Grim. I, 57 sq.), quod verbum nomen deminutivumvocis vulfs (lupus), proprie lupulum significat,vid. Massm. Skeir. p. 97.
[615]Histor. ecclesiast. 2, 5 cf. Aschbachii Geschichteder Westgothen p. 31 Not. 63.
[616]Libellum a Knustio Parisiis inventum et a Waitziodescriptum et editum (Ueber das Leben und dieLehre des Ulfila, Hannover 1840, 4) cf.
[617]Jornandes de rebus Geticis p. 135 ed. Lindenb.
[618]Apud Basilium Magnum epist. 338 sq. et Epiphaniumadversus Haeres. 3, 14, Ascholius episcopusThessalonicensis et Audius, Uranius, Sylvanus sacerdotesprimi christianae doctrinae praecones apud Gothosfuisse feruntur; cf. Massm. I. l., p. 90.
[619]Socrates Histor. ecclesiast. 9, 32. NicephorusCallistus 9, 44. Cassiodorus Histor. eccles. tripart. 5,38. Essbergium I. l., 8. Aschbachium I. l., p. 29.
[620]Philostorgius cum Ulfilam primum Gothorumepiscopum haberet, non mirum est, si eum ConstantinoMagno aequalem fuisse scripsit; cf. Benzelii praef.p. XXXI. Apud Scholzium Nov. Test. vol. I, praefat.p. CXXIX, Ulfilas saeculo quinto biblia convertisse sinedubio per typothetae errorem dictus est.
[621]Socrates 4, 33. Sozomenus, 6, 37. Nicephorus11, 48. Cassiodorus 8, 13. Jornandes p. 106, vid.Essbergium 12. Knittelium p. 442 sq. Castill. Specim.praef. p. XI.
[622]Vide libr. laud. (not. 3 supra) p. 34 seqq. Ineodem libello p. 17 etiam testamentum fidei continetur,quod Ulfilas moribundus fecit.
[623]Inter alios Isidorus Hispalensis Chronico ad aeram5576: tunc Gulfilas utrumque testamentum linguamin propriam transtulit.
[624]I. l. 
[625]Knittelius p. 443 sq. inde Philostorgium refelliposse opinatus est, quod Theodatus, Gothorum rex,in epistola quadam testimonium e libris Regum protulisset,quod (sic dicit Knittelius) proceres et regesgothici non fecissent, si Ulfilas, cujus consilia et effataapud Gothos oraculorum instar haberentur,Gothos a lectione librorum Regum revocare voluisset.At vir bonus, qui Cassiodorum, non Theodatum illamepistolam scripsisse recordaretur, id etiam recordaridebebat, Ulfilae et Theodati aetates duobus seculisdiversas esse, intra quod tempus libri, ab Ulfilaomissi, ab aliis conversi esse poterant. Causam illamallatam improbabilem esse, maxime ex Jornande discimus,qui eosdem illos Gothos, apud quos Ulfilasepiscopus fuit, gentem multam quidem, sed pauperemet imbecillem, nihil abundantem, nisi armentodiversi generis, pecorum et pascuis silvaque lignorumfuisse, dicit p. 135.
[626]Cf. Castill. Excurs. ad Philipp. p. 65.
[627]Vid. Essbergium 13, 14. Zahnii Einleitung.p. 20.
[628]Cf. Massm. Skeir. p. 88.
[629]Gothum haec ex epistola ad Hebraeos citavisse,Massm. l. l., p. 65 sq. nobis non persuasit.
[630]Membr. Salisb. Nro. 140 olim Salisb. LXXI.
[631]Vid. W. J. XLIII p. 15 sqq.
[632]Vid. Sozomenum 7, 17. Nicephorum Callist.12, 30.
[633]Cf. Castillion. Specim. praefat. p. X sq.: a Selinapronum creditu est gothica biblia dictante Ulfilafuisse conscripta et pro suo librarii munere distinctaatque emendata.
[634]Vid. Garbellum. ap. Blanchinium Evangeliar.quadrupl. prolegg. p. 7 sq. Ea verba vitiose conscriptaet vitiosius descripta Semlero ad praefationemquamdam, comparationi gothicae versionis cum latinaet textu graeco faciendae praefixam, pertinere suntvisa, vid. hujus viri venerabilis Versuch einer Erläuterungeiner alten Spur einer gothischen Uebersetzung,Halle 1764, 4.
[635]De rebus ecclesiasticis, cap. 7.
[636]Primum Ulfilanae versionis repertorem cum Ihrein dissertatione de lingua codicis Argentei conscriptaet anno 1754 edita recte Morillonem appellavisset,paulo post in altera de codice Argenteo anni 1759Arnoldum Mercatorem fuisse minus recte dicit, vid.Zahnii Einleit. p. 39 sq. Caeterum quaesitum est,utrum ille codex Argenteus, an alius fuerit; IhreUlfil. illustr. pag. 98 fuisse negat hanc maxime obcausam, quod Morillon compendiis scribendi usus sit,quae in codice Argenteo, certe locis ab eo exscriptis,non inveniantur, deinde quoque illum litterarumformas exhibuisse, quas codex Argenteus omninonon agnoscat. Alii nullum alium, quam Argenteumante oculos habuisse comprobaverunt, vid. Zahniuml. l.
[637]Vid. Goropii Origines Antuerpenses libro VII p.739 sq. 750.
[638]P. 147 sq.
[639]Vid. Lacrozii epistolam ad Joannem Chamberlayniumin Thesauro epistolarum tom. III p. 92 sq.
[640]Vid. Zahnii Einleit. p. 27.
[641]Wetstenii Prolegg. in novum testamentump. 304 sq. ed. Semler.
[642]Vid. Ulfil. illustrat. p. 259 sqq.
[643]Semlerus ad Wetsten. Prolegg. p. 305 (quemtamen miramur paulo post p. 308 interpretem nostrumFrancogothum appellare) cf. Zahnii Einleit.p. 26 seqq. Aschbachium l. l. p. 36 sq.
[644]Vid. Zahnii Einleit. p. 76 sq. Eas initio saeculisexti scriptas esse Grimmius Gramm. praef. p. XLVII(edit. prioris) suspicatur.
[645]Massm. (Die goth. Urkund. von Neapel. u.Arezzo, Viennae 1838, p. 18) pro frabauhta boka malejunctim scribit frabauhtaboka (sic esse debebat frabauhtiboka),neque propterea ejus interpretatio hujusmonumenti probari potest.
[646]Massm. l. l. p. X qui inscriptionem illam cumreliquis emendatius, pro doctrina sua, singulari libelloediturus est.
[647]S. 36 part. sup., quem Castillionaeus in suaeditione et post eum nos littera A notavimus.
[648]Vid. Castillion. Specim. p. 26 sq.
[649]Castill. male madagrize et librarii erroremfriþareikeikeis, syllaba kei falso duplicata (vid. adMatth. XI, 16) edidit.
[650]Cf. Aschbachium l. l., p. 38.
[651]Vid. Institutiones gram. angl. sax. et moesogoth.
[652]Cf. de ea re copiose disserentes Heupelium l. l.p. 11. Essbergium 13. Knittelium p. 449. MansonemGesch. der Ostgothen p. 9. Aschbachium l. l., p. 29sq. cf. p. 222 sq. Massm. Skeir. p. 69 sqq. Castill.Excurs. ad Philipp. 2, 16. p. 63 sqq. cf. Specim.praef. p. XIII sqq.
[653]Einleit. p. 37.
[654]Skeir. p. 46, 13.
[655]Haec, Castillionaeo auctore, dicta de loco Tim.l, III, 16, falsa sunt; vide adnotationem ad huncipsum locum; neque praesertim cognito libro illo aWaitzio edito, ullum relinquitur dubium, quin Gothifuerint Ariani. Vide Waitz. p. 40 sqq. 56.
[656]P. 444 sq.
[657]Observationes apud Junium p. 388.
[658]Cf. Zahnii Einleit. p. 36.
[659]Apud Simeonem Metaphrastem in actis S.Nicetae (Acta Sanctorum Septembr. V. p. 41 edit.Antverp.)  inquit,  Cf. Hieronymi epistolam ad Sunjam etFrithilam scriptam, qua Gothos graecis sacrae scripturaecodicibus usos esse dicit.
[660]Biblioth. IV p. 390 edit. Colon. Ulfilas primusGothus omnes divinas scripturas e graeco in gothicamlinguam a se conversas tradidit.
[661]Cum Ussero apud Junium Glossar. p. 16. cf.Mareshallum p. 389 sq. Benzelium praefat. p. VI,Lyeum p. XXXVI, Ihreum Ulfil. illustr. p. 268, Knitteliump. 445, Zahnium Einleit. p. 28 sqq.
[662]Prolegg. in novum testamentum p. 114 sqq. edit.prior.
[663]Vid. Bengelii Apparatum novi testamenti pag.408 sq.
[664]L. l., pag. 358. edit. Seml.
[665]Cf. Zahnii Einleit. pag. 32 sq.
[666]Wetstenius pag. 306 sententiam de confectionenostrae versionis e latinis libris male probat dicens,ubi latinus interpres verba graeca aut parum accurateaut perperam verterit, eodem modo etiam vertisseGothum; sed lectiones plerorumque locorum ab eovituperatorum (M. VI, 11, 16, 27; IX, 38; Mc. I, 38)recte habent et cum graecis conspirant, saltem probepro intellectu Gothi reddita continent. Contra aliislocis Gothus latinos libros non secutus suo Marteminus recte convertit, vide de aliis Luc. I, 5 et 8 ubigraecum  latini multo rectius per vicem, quamGothus per afar et kuni reddiderunt. Nec firmioribusargumentis Semlerus ad Wetsten. p. 308 epistolamad Romanos e latino codice expressam esse comprobat,nam quae loca probantia adducit, aut nihil probant,aut a Knittelio falso sunt lecta vel explicata;sic XI, 34 ïmma dativum pro graeco  posuit Gothus,quia ita ejus lingua dativus pro genitivo substantivisapponi solet; et quae versio latina habet eivel illi, ut eam secutus esse Gothus dici possit? SicXII, 3 guþs (Dei) versio latina nulla, codices graecipermulti addunt; XII, 19 Knittelium falso legisse adh. l. diximus; XIV, 9 qivaim---dauþaim haec verbacum Gotho non solum latini, sed etiam graeci libritransponunt.
[667]Benzelius praefat. p. XXXIII: versio facta est, inquit,non aliunde, quam authentica graeca, latinotamen interprete, qui ille cumque fuit, non inconsulto;cf. Bengelium Defensione N. T. p. 27. Semlerumad Wetsten. p. 309, Grimmium W. J. LXX p. 47.
[668]Wetstenius p. 306 edit. Seml. Ihre Ulfil. illustr.p. 268. Zahnius Einleit. p. 31 sqq. Castillion. Specim.praef. p. XX. cf. eumdem ad Ephes. II, 3 et adGalat. IV, 18.
[669]Cf. Ihre Ulfil. illustrat. p. 260, 269.
[670]Epistola ad Zahnium data, vid. Zahnii Einleit.p. 34.
[671]Loca ex parallelis interpolata habes haec:Matth. (III, 11) XXVII, 42 (58); Marc. II, 22; X, 4;XIV, 47; XV, 21, 37, 40; XVI, 1, 2; Luc. IV, 33; VI, 4;IX, 43, 50; Joan. XV, 2; Gal. V, 20; Coloss. III, 8; cf.Millii Prolegg. 742 seq.
[672]Historia critica versionum N. T. p. 222.
[673]Cf. Knittelium p. 376; Zahnium p. 32. Promultis aliis locis nunc laudamus Timoth. I, III, 6 locumceleberrimum, ubi Goth. cum graecis  a Vulgataomissum, legit, et de vetere testamento cf. numerose libro Geneseos supra p. XI citatos, qui aVulg. multum discrepant.
[674]Vide supra pag. 465-466.
[675]Sic hoc evangelio saepissime d pro þ in terminationeponitur, maxime in tertia singularis etsecunda pluralis persona: I, 13 gabairid pro gabairiþ.17 fauraqimid. 32, 35; V, 36, 37; VI, 45; II, 12;V, 10, 24, 30, 34; VI, 2, 24, 25, 31, 32, 34, 46; III,14; VI, 27, 28, 33, 35, 36, 37, 38; III, 4; V, 4; VI, 23,27, 35, 37; VI, 3; in forma neutra participii praeteriti:II, 12 galagid. 23; IV, 10, 17; VI, 48; cf. XV, 16 sad etVII, 46 haubid pro saþ et haubiþ; in tertia singularispraeteriti verborum prioris conjugationis: bad VIII,31; XV, 28; anabaud V, 14; VIII, 29, 55; faurbaud V,14; VIII, 56; mid in compositione verborum; sic interminationibus masculinis sequente s littera: stadsXIV, 22; faheds I, 14; II, 10; XV, 7; hundafads VII, 6, etin participiis mikilids IV, 15; gahrainids IV, 27; gamanvidsVI, 40; deinde b pro f uti IV, 3 hlaibs; n prog ante palatinas litteras, ng, nk, nq pro gg, gk, gq,vid. ad Luc. XIV, 31 (ea scribendi ratio, quae etiamin documento Aretino invenitur, latinitatem videturolere); usraisjan VIII, 24 pro urraisjan; litterae geminataesimpliciter ponuntur: fulnan pro fullnan, vid.ad II, 21; fauragagjins et fauragagjan VIII, 3; XVI, 1pro fauragaggjan. Praeterea vocales cum aliis vocalibuset diphthongis permutantur; ei cum e: II, 10 faheid.15 ïohannein; VIII, 32 anasaisleip. IX, 13 manasseidai pro fahed, ïohannen, anasaislep, manasedai, cf.ad III, 5; caet. qeins I, 5; XVII, 32, duthei VII, 7, visseisXIX, 22; e cum ei: II, 37 blotande. 43 miþþane. X, 5 þane.XIX, 37 þoze pro blotandei, miþþanei, þanei, þozei,cf. ad X, 5; e cum ei: andbahtededun VIII, 3.svekunþs VIII, 17. aggele IX, 26; XV, 10 pro andbahtidedun,svikunþs, aggile; i cum e: galagidideina V, 18;VI, 11. qimi VII, 3 pro galagidedeina et qemi, vid. adVIII, 56; au cum u vid. ad Marc. VII, 32; u cum auvid. ad Luc. I, 54; o cum u: III, 26 ïodins. XVI, 8 sunjospro ïudins (vid. vs. 30) et sunjus, alia vide ad IV,13 adnotata. Huc pertinet emissio j litterae e formisquibusdam verbi visan: IX, 12 sium. V, 10 siud. IX,41 siau. VIII, 25 et XIV 31 siai. Testimonia duplicisrecensionis in evangelio Lucae videntur etiam haec:IX, 34 ante lectionem marginalem at ïm ïn milhmamatgaggandam legitur jah, quod otiosum ad h. l. diximus;fortasse illud jah non pertinet ad textum, sedest glossatoris, qui indicare volebat legi etiam at ïmïn m. a. Pariter XVII, 6 aiþþau jus jabai explicandumest; verba ea prius in margine scripta fuisse et adjubai pertinuisse videntur, et glossator dicere volebat:jabai aut (i. e. aiþþau) addito pronomine jus jabai,ut vera sit hujus loci lectio: jabai (sive jus jabai) habaidedeiþgalaubein sve kaurno sinapis. qiþeiþ dubainabagma.
[676]Verborum formae huic evangelio soli in codiceArgenteo propriae: auhmists III, 2; IV, 29; XIX, 47 proauhumists; ïba XVII, 9 pro ïbai; unhulþa pro unhulþoIV, 35; VIII, 29 33; IX, 42 (legitur quidem etiamMatth. XXV, 41, sed est hic locus e codice Ambrosiano);VI, 40 laisaris pro laisareis; I, 23 andbahteis proandbahtjis, vid. h. l.; IX, 39 hropjiþ pro hropeiþ, cf.Grim. I, 847; XIX, 12 gaggida pro ïddja; bai pro bajoþsI, 6, 7; V, 7; VI, 39; VII, 42; nauhþan pro nauhþanuhI, 15; VIII, 49; IX, 42 (in sententia negativaetiam J. 6, 17). Verborum eorum, quae aut nusquamin evangeliis amplius, aut perquam raro inveniuntur,tantus est numerus, ut omnia proferri vix possint,quapropter lectores Glossarium adire jubemus; unumalterumque posuisse sat erit: dicitur apud Lucamairus pro aggilus, flodus pro awa, naus pro dauþs,manaseds pro managei, gaujans pro bisitands, gatvoet fauradauri pro plapjo (platjo), unhails pro siuks,namnjan pro haitan, skeinan pro liuhtjan, þiuþspillonpro vailamerjan, magus pro þiumagus multaque simpliciapro compositis, uti sviltan, aistan, qistjan all.Alia omittimus, quia in textu graeco etiam huic evangeliosunt propria; addimus autem hoc loco ex observationibussyntacticis prae caeteris, in hoc evangelioarticuli eum usum esse, ut etiam substantivo postponatur;vid. III, 8 us stainam þaim XVII, 17 taihun þai.XX, 15. aurtjam þaim; ea constructio in epistolis saepissime,in evangeliis praeterea tantummodo Joan. VII,8 invenitur.
[677]Ut, ex. g. aftra  Luc. IX, 62. gaþrafteins id. IV, 19. fraletan  id. IV, 19.fragiþan  id. VII, 30 h. l.
[678]Variae lectiones: V, 28 in textu ïddja---marg.laistida; VI, 27 fijandam---hatjandam; 40 gamanvids---ustauhans;VII, 32 gaunodedum.---hufum; VIII, 27unhulþons---skohsla; IX, 34 qemun ïn þamma milhmin---jahat ïm ïn milhmin atgaggandam; XVI, 13faihuþraihna---mammonim; glossae: III, 14 in textuvaldaiþ---marg. ganohidai sijaiþ; VI, 49 flodus---awa;IX, 13 manaseidai---managein; quanquam intervarias lectiones et glossas vere distinguere difficillimumest.
[679]Hae multo pauciores sunt, quam quas ZahniusEinleit. p. 34 enumeravit, et injuria Castill. huc refertloca Cor. I, XII, 15; II, X, 16; Galat. V, 4; Coloss.II, 32, de quibus locis in adnotatione diximus; sedcitra omnem dubitationem L. II, 2 de verbis at visandinkindina syriais raginondin saurim alterutrum eglossa ortum est, nam at visandin kindina syriais idemest quod raginondin saurim; idem V, 35 de altero jah;XIV, 32 de jabai nist mahteigs; XVII, 6 de jabai; Cor.I, XV, 6 de fifhundam; Coloss. III, 12 de armahairteinstatuendum est; cf. etiam ad Luc. XIX, 7.
[680]Scriptum est aivaggeljo þairh lokan; cum incodice nostro lukan legatur, ex alio codice illuddesumptum esse apparet; sic etiam vaurþun afar þo,quae verba certe ad Luc. IX, 28 pertinent, in cod.nostro legimus addito þan: vaurþun þan afar þo(intell. vaurda).
[681]V. c. cum formulae sunus mans apud Matthaeum(IX, 6; X, 23; XI, 19) articulus addi soleat, apudMarcum omittitur II, 10; VIII, 31, 38; IX, 9, 12, 31;X, 33, 45; XIII, 26; XIV, 41, quod apud Lucam etiamplerumque factum est.
[682]I, 6 in textu haiþivisk---margine vilþi; I, 11ïn þozei vaila galeikaida---þukei vilda; V, 4 gatamjan---gabindan;XII, 24 mela---bokos.
[683]Vid. Not. 5 col. 473.
[684]XXVI, 72 cod. Arg. afaiaik---cod. Ambr.laugnida; XXVI, 75 afaikis---ïnvidis; XXVII, 1 runa---garuni;ibid. gudjans---þai gudjans.
[685]VI, 11 cod. Arg. gaþ du siponjam---Skeir. qaþsiponjam; eodem versu þei---ei; VI, 13 fimf.---þaim·e·; paulo post hlaibam þaim barizeinam---hlaibambarizeinam; eodem versu þaim matjandam---at þaimmatjandam; VII, 46 andhofun---andhofun þan; VII,48 fareisaie---þize fareisaie; ut omittamus quod VII,47 pro sijuþ scriptum est siuþ et VI, 9 tvans pro ·b.·Caeterum in textu evangelii Joannis singulariafere haec inveniuntur: dahþe pro duþe (quod etiamVI, 65; VIII, 47 legitur) aut duþþe, vid. glossar. voc.þata; usus frequentissimus particularum þaruh etþanuh pro graeco  et  vid. glossar. hh. vv.; uhencliticum et ïze relativum ad reddenda participiagraeca, vid. glossar. voc.---uh et grammat. ubi departicipio agitur; usus particulae ïth in sententiis adversativis,ubi textus graecus non agnoscit, vid. adJoan. VI, 58; usum particulae ïþ pro graeco  conditionaliJoannes cum Luca communem habet.
[686]Epistolarum duplicem recensionem in cod. Aet B contineri Cast. ad Tim. I, II, 6 negat, quodcod. A plerumque cum cod. B concinat. Sane suntloci, ubi uterque codex eamdem lectionem, quanquamqui locos a Castillionaeo citatos diligenterexaminat, eorum numerum multo minuendum essevidebit; sed esse etiam, eosque non «admodumpaucos», uti Cast. ait, quibus discrepent quis intelligensatque prudens negabit? Has autem lectionisdiversitates nuncupavimus vestigia recensionisduplicis vel revisionis, non versionis plane novae,uti Cast. non intellexisse videtur. Neque nobis, noserrasse, Castillionaeus tam facile persuasit, quamMassmanno MGA. 1840, p. 137.
[687]Margini codicis B adscriptae sunt litterae numeraleset solae et voce laiktjo addita, quarum illiscapita, his praelectiones ecclesiasticae indicantur; deiis vide infra; quod ad Cor. I, XV, 57 sihv legitur,Castillionaeus conjecturam suam, quasi 218 versussignificaret, ne sibi quidem ipsi probavit, nec nobislitterarum illarum significatio perspecta est, nisiforte quis respiciens sensum versiculi, in quo Deusvictoriam nobis per Jesum Christum dedisse dicitur,litteras illas latinas esse conjicit pro si. h. v. = signohoc vinces, ut theologus gothicus indicare voluerit,cives ea tessera usos victoriam de hostibus suis nescioexternis aut internis reportaturos esse.
[688]Rom. IX, 13 in textu fijaida---marg. andvaih (?);X, 7 ïup---.. rjo (in quo fragmento non adverbium,sed verbum pro ïup ustiuhan latere suspicamur, fortasseusfarjon), Cor. I, IX, 9 ni faurmuljais auhsauþriskaidai---ni faurvaipjais munþ auhsau þriskandin;19 gageigaidedjau---gastaistaldjau; 21 gageiggau---gavandidedjau;22 waiva---vaila; X, 30 andnima---brukja;XIII, 3 ei gabrannjaidau---ei wopau; 5 ni sokeiþsein ain---ni ïnaljanoþ sein ain; XV, 33 riurjand---fravardjand;II, I, 8 afsvaggvidai veseima---skamaidedeima;II, 11 galiginondau---gafaihondau; 15 fraqistnandam---fralusnandam;III, 14 afdaubnodedun---gablindnodedun;V, 12 uskannjaima---anafilhaima;XII, 7 hnuþo---gairu; XII, 15 laþaleiko---gabaurjaba;Gal. II, 5 gastandai---þairhvisai; 6 andsitaiþ---nimiþ;8 gatavida---vaurhta; IV, 3 uf stabim fairwaus---uftugglam; 13 siukein---unmatht; 21 niu hauseiþ---niuussuggvuþ; VI, 3 fraþjamarzeins ïst---sik silbanuslutonds ïst; Eph. I, 9 bi viljan saei fauragaleikaidaïmma---ana leikainai þoei garaidida ïn ïmma; 14gafreideinais---ganistais; II, 3 viljans---lustuns; ibid.vistai barna hatizis---us sateinai urrugkai; II, 10 godaim---þiuþeigaim;III, 10 filufaihu---managnandeimanagei (?), quarum adnotationum maxima pars interpretationes,aliae emendationes secundum graecumtextum (Cor. I, XIII, 3; Gal. II, 6; Eph. I, 9) aut secundumlatinas versiones (Gal. IV, 21; Eph. II, 3), autlectiones codicis B continent (Cor. II, I, 8; XII, 15).
[689]Cor. I, XVI, 2 cod. B taujai (faciat)---cod. Alagjai c. gr. omn.  II, I, 8 skamaidedeima uns---afsvaggvidaiveseima haesitantes essemus, quod gr. propius accedit; 19 vailamerjada evangelizatur---merjadapraedicatur, c. gr. omn. II, 13 ïmma ei---ïm iis, c. gr. omn.  III, 3svikunþ manifestum---svikunþai manifesti, c. gr. omn. III, 9 us vulþau e gloria---ïn vulþau c.gr. omn. ( VIII, 19 miþ gasinþam cum sociis---miþgasinþaconsocius, c. gr. omn.  20bivandjandam devitantibus---bivandjandans devitantes,c. gr. omn.  22 filaus mais multomagis---filu multo, c. gr. omn.  XIII, 5 ïbainum (---nibai nisi, c. gr. plerisque Eph. I, 22 all omne---alla  II, 2 aivis aevi---fairwausmundi, c. gr. omn.  II. 5 sijumsumus---sijuþ estis, c. gr. omn.  vice versaIV, 25; IV, 28 ak sed---ïþ verum, c. gr. omn. IV, 30 þammei quo---ïn þammei, c. gr. omn. Varietates permultae aliae utriusque codicis ita suntcomparatae, ut uterque graecos diversos secutus sit,cod. A autem maxime eos, quorum origo italica estcerta: Cor. II, II, 12. cod. B: ïn aivaggeljon ---codd.A. ïn aivaggeljons 16 dauþaus ---us dauþau  III, 9andbahti ---andbahtja  V, 12 hairtin---ïn hairtin  VII, 3 gasviltan ---miþgasviltan Eph. I, 19 ïn uns ---ïn ïzvis Philipp. III, 13 ni þau ---ni nauh  Rarissime lectiones codicis Agraecorum auctoritas deficit, ut Cor. II, VII, 9 ubipro ïn vaihtai legit vaihtai, cum ïn praepositionemomnes gr. agnoscant: sic IX, 2 ubi wopam (gloriamur)pro wopa (glorior) nec graeci nec latini habent; XIII, 7ungakusanai cum (reprobi) cum solo cod. Lincolniensi,quantum sciamus, pro gakusanai ( legit; quoddenique Coloss. III, 1 pro þarei, quod omnes codd.( postulant, þar (ibi) praebet, librarii errore positumesse suspicamur. Reliquae quae intercedunt diversitates,non sensum aut textum diversum praebent,sed continent diversitates interpretandi, sic Cor. II,VII, 8 B auk---A unte; IX, 2 gavagida---usvagida;Gal. II, 6 vulþris---vulþrais; VI, 1 atsaiwands---andsaiwands;Eph. I, 14 ïzei---saei; III, 10 managfalþo---filufaihu;III, 19 du---ïn; VI, 11 diabulaus---unhulpins;VI, 18 vakandans---duvakandans; Coloss. III, 5vinnon---vinna.
[690]Quod scribitur jan-ni Matth. XXV, 42 et jassaXXVI, 2, ea. e cod. Ambros. sunt.
[691]Praeterquam quod illa mutatio ante þ admittitur,idem fit quoque ante liquidas: l Cor. II, I, 8.(aliter VII, 8.) Eph. III, 18; m Philipp. III, 17; n Cor.I, X, 20; II, I, 18, 19; III, 13, V, 12; VIII, 5; Philipp.III, 3. all.; r Cor. II, VIII, 10 cf. ad IV, 6; s Cor. l, V,8; II, 2; II, VIII, 15; VII, 3; Philipp. IV, 2; ante medias:b Cor. I, X, 21; Il, VII, 15; IX, 4; g Cor. II, II,7; V, 5, 18; VIII, 23; Eph. IV, 24; d Cor. II, II, 16;quid? quod ante k tenuem litteram assimilationeutitur Cor. I, VII, 16.
[692]Sic i pro ei: Cor. II, XIII, 3 siukiþ, Gal. VI, 3þugkiþ pro siukeiþ, þugkeiþ; e pro ei: Cor. II, V, 21;VIII, 16; Gal. VI. 13; Eph. II, 16; Philipp. II, 26 ïze etþize pro ïzei et þizei. Contra in mediis vocibus pleniorespraefert sonos, scribit enim Cor. II, I, 12usmeitum. Gal. III. 19 þizeiei. Cor. IV, 7 tykeikus prousmetum, þizeei, tykekus.
[693]Cor. II, XIII, 5 þau; XII, 2, 3; Eph. II, 12 ïnupro þauh et ïnuh.
[694]V. c. pro ia scribit ija in frijaþva omnibus locis,ubi id verbum legitur pro friaþva; iai---ijai in sijaiPhilipp. IV, 5; Col. IV, 6; aiï---aiji in saijiþ Cor. II,IX, 6; Gal. VI, 7, 8; eiha---eijha in freijhals Cor. II,III, 17 multisque aliis locis. Contra iu, pro quo anteaiju scribi solebat, maxime in cod. A restituitur, insium et siuþ Cor. II, II, 17; III, 3; VI, 16; XIII, 9;Eph. II, 8, 10; IV, 1; Philipp. III, 3.
[695]Vid. Esdr. II, 31 ubi anþaris vulgo omissum c.Complut. ( addit; 39 þusundi ·iz·---lectioni Complut. pro  Neh. V,13 ab initio c. Complut. addit jah ( sic vs. 14þiudanis ( post artarksairksaus  etibidem  pro  nisi quod verbis transpositisïk jah legit; paulo post cum vulgo scriptum sit  Goth. cum Complut. legit  convertit enim: hlaiffauramaþleis meinis ni matidedum. ïþ fauramaþljosþaiei vesum faura mis kauridedun þo managein; vs.15 pro  cum Complut. legit  (sikle);pro  cum eodem libro (skalkos ïze fraujinodedun),et sic porro. Eum textus gothici cum complutensiconsensum jam Speciminis editores indicaverunt,sed non omnibus locis id ab iis factum est, ubiGoth. cum illo libro conspirat.
[696]Vid. epistolam ad Leonem X summum episcopum,Complutensi praefixam.
[697]Vid. evangelia Marci et Lucae, epistolas ad Corinthiosalteram, ad Ephesios, ad Thessalonicensesalteram, ad Timotheum priorem (ad h. l.) et adTitum; abrupte incipiunt epistolae ad Galatas, et,quia cod. A inscriptiones et subscriptiones non habet,ad Timotheum altera; reliqua vero evangelia et epistolae,sunt 
[698]Cf. Wetstenium l. l. pag. 305.
[699]Vid. epistolas ad Romanos, ad Corinthios utramque,ad Galatas, Ephesios, Colossenses, Thessalonicensesalteram. Caeterum quod explicit gothicumustauh reddidimus, voce latina usi sumus, pro quarectius perfecit dicendum erat; cf. Grimmium W. J.LXX pag. 34.
[700]Sic in cod. B esse solet.
[701]Sic in cod. A, qui etiam duas saepe subscriptionesconjunctas habet.
[702]Absolvit autem Euthalius illam operam anno458. Vid. Mill. prolegg. 940 et 944. Caeterum in librorumfine illud explicit ponere, jam saeculo quartoRomanos esse solitos, ex Hieronymi epistola 28, 4cognoscimus.
[703]Vid. Mill. prolegg. 941.
[704]Appositae sunt hae lectiones margini codicis B etquidem Cor. I, XV, 58; II, III, 4; V, 11; VIII, 1; IX,1; XI, 29 (quarum quinque lectionum Euthalius quatuortantum agnoscit). Gal. V, 2, 25; Eph. V, 1, 5;Philipp. I, 21; III, 1; IV, 1; Thess. I, III, 1; Philem.12.
[705]In epistola ad Romanos, nisi in cod. Carol. adXII, 1 i et ad XIII, 1 e, nullae divisiones adscriptaeapparent; in priore ad Corinthios (cod. A) ad XI, 3ponitur h (8), ad XIV, 26 ie (15) ad XV, 58 iz (17);legitur praeterea etiam ad XI, 25 e (5), qua Euthalianamdivisionem indicari Castillionaeus existimat, cf.Knittelium pag. 384. In altera ad Corinthios legiturin cod. B ad I, 3 a (1). I, 15 b (2). II, 12 g (3). IV,1 e (5). IV, 7 q (6). V, 12 z (7). VII, 4 h (8). VIII, 1þ (9). IX, 3 i (10). XI, 21 ia (11); litteram d (4) Castillionaeus(ad II, I, 3) omissam aut ita interiissedicit, ut nulla ejus vestigia deprehenderit; caeterumEuthaliana sectio prima ponitur ad I, 1; octava adVII, 2; decima ad X, 1; undecima ad XI, 1: in cod.A duae tantum notantur sectiones ad V, 11 d (4) etad VIII, 1 q (6), quae cum graecis omnino non congruunt.In epistola ad Galatas in cod. B ad II, 11 g(3). ad IV, 21 þ (9). ad V, 13 ia (11), ad VI, 11 ib(12), compluribus omissis; in cod. A ad III, 27 g (3);ad IV, 13 d (4). Epistola ad Ephesios cod. A ad II, 1a (1). Epistola ac Thessalonicenses priore cod, B adII, 17 b (2). III, 11 g (3). IV, 13 e (5). II, III, 6 e (5).16 q (6). Tim. I, II, 1 d (4). V, 3 ia (11). VI, 11 iz(17). II, II, 14 e (5). IV, 1 h (8).
[706]Hos canones primus Lye editioni Benzelianaeapposuit; qui ab Eusebianis discedunt, sunt hi:evangelio Matthaei: sect. md VI, 9: Eus. VI, 14;mq VI, 20: VI, 19; ne VII, 15: VII, 13; nþ VII, 19:VII, 21; jþ VIII, 22: VIII, 23; 
[Gothic 90]d X, 33: X, 32; rqXI, 16: XI, 14; rz XI, 18: XI, 15; tme XXVII, 51;XXVII, 52; evangelio Marci sect. b I, 4: Eus. I, 3:g I, 6: I, 4; þ l, 14: I, 15; ka II, 13: II, 14; kþIII, 13: III, 14; mq IV, 34: IV, 35; mz IV, 35: IV,36; nq VI, 12: VI, 13; nh VI, 15: VI, 16; j VI, 18:VI, 21; jþ VI, 54: VI, 53; ud VII, 30: VII, 31; uqVII, 37: VIII, 1; pg VIII, 29: VIII, 30; 
[Gothic 90]d IX, 33: IX,32; ra IX, 49: IX, 44; rb IX, 50: IX, 49; rih XI, 3:XI, 4; rl XII, 12: XII, 13; rnþ XIV, 8: XIV, 7; rpe XIV,50: XIV, 49; r
[Gothic 90]q XIV, 68: XIV, 69; r
[Gothic 90]þ XV, 1: XV,2; s XV, 2: XV, 3; sa XV, 3: XV, 4; sþ XV, 20: XV,21; evangelio Lucae b I, 35: II, 6; g I, 36: II, 8; iIII, 15: III, 16; ia III, 16: III, 17; ib. III, 17: III, 19;lb V, 10: V, 11; mh VI, 21: VI, 22; na VI, 26: VI,25; jþ VII, 18: VII, 19; uh VIII, 11: VIII, 12; rpz XV,3: XV, 4; r
[Gothic 90] XV, 11: XV, 12; r
[Gothic 90]b XVI, 13: XVI, 14;r
[Gothic 90]þ XVII, 3: XVII, 4; sq XVII, 24: XVII, 25; siq XVIII,14; XVIII, 15; ska XVIII, 27: XVIII, 29; ske XVIII, 43:XIX, 1; slg XIX, 35: XIX, 32; sld XIX, 37: XIX, 36;slq XIX, 40: XIX, 41; evangelio Joannis nq VI, 35:VI, 37; jg VI, 48: VI, 49; jd VI, 49: VI, 50; ua VI,63: VI, 64; ub VI, 64: VI, 65; ug VI, 65: VI, 66;
[Gothic 90]a X, 15: X, 16, 
[Gothic 90]b X, 16: X, 17; 
[Gothic 90]g X, 39: X, 40;rh XII, 27: XII, 28; rkq XIII, 36: XIII, 37; rlb XIV,25: XIV, 26; rlz XV, 16: XV, 17; rlh XV, 17: XV,18; rmd XV, 23: XV, 24; rme XV, 24: XV, 25; rmqXVI, 2: XVI, 1; rmz XVI, 4: XVI, 5; rmþ XVI, 15:XVI, 16; rne XVII, 25: XVII, 26; rjþ XVIII, 19: XVIII,18; ruz XVIII, 28: XVIII, 29; ruþ XVIII, 35: XVIII, 34;r
[Gothic 90] XIX, 6: XIX, 7. Praeterea canones in codice adscriberelibrarius nonnunquam omisit, desiderantur enimMatth. VII, 15 nq; VII, 17 nh; XXVII, 51 tmd; XXVII,62 tna; Marc. XVI, 11 sld et 12 sle; Luc. IV, 24 ka;VI, 6 mb; VII, 11 jz; IX, 37 
[Gothic 90]þ; X, 1 usque ad 10,29 deinceps quinque sectionum numeri ab rz usquead rib; X, 29 rkb; XVI, 13 r
[Gothic 90]a; XVII, 7 sa; Joan. XV,23 rmg.
[707]Vid. Zahnium ad Luc. XIX, 31 et Einleit. pag. 30, 2.
[708]Uti Castillionaeus Specim. praef. pag. XX, quemvirum praestantissimum nunc, multo Ulfilae usu atquefamiliaritate edoctum, aliter sentire autumamus,ut ipse eos non laudet, qui sententiam illam ad verbumsuam reddiderunt, quod fecit Aschbachius l. l.pag. 35.
[709]Vid. Grimmium de hac re docte, uti solet, disputantemGramm. praef. p. XLVI editionis prioris.
[710]Vid. ad Marc. XII, 13, Luc. XVI, 16; XVII, 22;Thessal. I, V, 23.
[711]Vid. Heupelium l. l. 4, a, qui Franzii auctoritatepermotus, versionis gothicae praestantiam ignorantis,id posuisse videtur.
[712]Vid. Scholzium I. prolegg. p. CXXI seqq.
[713]Quod ei laudi magis, quam vituperio tribuendumesse Zahnius existimat, Einleit. p. 33 
[ Quos Griesbachius signat.].
[714]Einleitung in die göttlichen Schriften p. 279.
[715]Quos Griesbachius signat.
[716]Vide copiosius de noc codice loquentem Ihreumin dissertatione de codice Argenteo anni 1769(Ulfil. illustrat. p. 184 seqq.) et praefatione in eumdemlibrum p. 3 sqq.; deinde Zahnium Einleitungp. 37 sqq.
[717]Viri docti codicem temporibus belli tricennalisPragam delatum esse opinantes, idoneum argumentum,quo id probarent, adducere non potuerunt;jam seculo sexto decimo loco suo motum esse,cognoscitur e Richardi Streinii, Caesari RudolphoII a consiliis et Matthiae archiducis palatio praefecti,libro sic inscripto: Apologia oder Schutzred uberdes durchleuchtigsten Hauses Osterreich von weilandKaiser Friderich I demselben anno 1156 erthailtenansechlichen Privilegio; eo enim in libro auctorpostquam Otfridum wamba verbo obsceno pro ventreusum esse dixit, addit: dess auch aber jm gottischenEuangelj buech, dessen Sr. Kay: Maytt. originalhaben, zur befinden, id est, hanc vocem etiamapud gothicum evangelium occurrere, cujus exemplargenuinum asservatur, etc. Streinius autem cum anno1601 obierit, codicem Argenteum, qui sine dubioidem est, quem ille ante oculos habuit, jam seculoXVI Pragam pervenisse non dubium est. Hanc notationemautem Schmellerus, vir doctissimus, cumnobis humanissime communicavit.
[718]Zahnius Einleit. p. 44 sq. quanti de la Gardiecodicem emerit, diversas virorum doctorum sententianotat; quarum hae duae sunt rectae, una, qua thalerissexcentis (intell. suecicis imperialibus), altera,qua quadringentis (intell. suecicis imper. bacc.)emisse dicitur; utraque enim summa aequiparat thalerosducentos nostri aeris.
[719]Litteras impressas vel inustas esse primus Ihrecontendere ausus est, quem secuti sunt Schönmeieruset Adelungius; argumenta autem, quae tamquamprobantia Ihre affert, satis frigida esse jam Zahniusoptime docuit et nos, cum illas nugas recolere taedeat,id tantum quaerimus, quomodo si illo temporeartis typographicae---nam eam cogitavisse illos virosdoctos non dubium est---principia jam innotuerunt,ea ars tam longae oblivioni rursus tradi potuerit;deinde cur librarius duplices lineas duxerit, quarumsi typos excussisset, ne una quidem opus erat.
[720]Ejus furti a nobis primum cogniti et nescio quaauctoritate in ephemeridibus publicis omnium feregentium divulgati, Anglius quidam, qui codicem contulisset,accusatus est: sed neque nos hi accusatoressumus, neque Angli nomen nobis cognitum est, quicodicem eo consilio legerit, ut usum aliquem indefaceret; mirum autem est, quod alium codicem, quievangelia gothica continuisset, Neapoli in Angliamdelatum esse Itali palam professi sunt, vid. Castill.Specim praef. p. V.
[721]Apud Ihereum Ulfil. illustr. p. 87 falso 187scriptum est.
[722]Vid. Knittelium p. 316 sqq.
[723]Hunc codicem ad Bobiense in Liguria coenobiumpertinuisse, unde etiam bibliothecae Ambrosianaepalimpsesti prodiere, datis ad Angelum Maiumlitteris docuit v. c. Niebuhr, et eo quoque pertinuitalius, in bibliotheca Vaticana asservatus, homiliarumgothicarum fragmenta continens (Skeireins) CAST. inAddend. ad epistolam Corinth. alteram p. 83, undeAdelungium suspicantem, codicem Carol. in Hispania,Visigothorum sede, scriptum esse, erravisseapparet.
[724]Vid. Castill. Specim. praef. p. IV sq. XV sqq.
[725]Quatuor D. N. Jesu Christi evangeliorum versionesperantiquae duae, gothica scil. et anglosaxonica,quarum illam ex celeberrimo cod. Arg. nunc primumdepromsit Fr. Junius. Accessit et glossarium gothicum.Dortrechti 1665 (Amstelodami 1684) 2 voll. 4.
[726]D. N. Jesu Christi SS. Evangelia ab UlfilaGothorum in Moesia episcopo circa annum a natoChristo CCCLX ex graeco gothice translata, nunc cumparallelis versionibus sueco-gothica, norraena l. islandicaet vulgata latina edita Stockholmiae, 1671, 4. cf.Eberti Allgemeines bibliograph. Lexicon II, p. 991.
[727]Sacrorum evangeliorum versio gothica ex cod.Arg. emendata atque suppleta cum interpretatione latinaet adnotationibus E. Benzelii edidit, observationessuas adjecit et grammaticam gothicam praemisitE. Lye, Oxonii 1750, 4.
[728]Id exemplar, quod postremo in Heinatii,professoris Francofurtensis, possessionem venit, indequenomine Heynatii manuscriptum vocatum est,Zahnius deinde in consilium adhibuit.
[729]Joannis ab Ihre scripta versionem Ulfilanamet linguam maeso-gothicam illustrantia ab ipso doctissimoauct re emendata novisque accessionibus aucta,jam collecta et una cum aliis scriptis similis argumentiedita ab A. F. Büsching, Berolini 1773, 4. In hujuslibri appendice etiam Joannis Gordoni, jurisconsultiEdinburgensis, Specimen animadversionum criticarumin priscam evangeliorum versionem gothicamcontinetur, optimarum observationum plenum et dolendum,quod non plura de eo linguae gothicae peritissimoatque subactissimi judicii viro habemus.
[730]Ulfilas gothische Bibelübersetzung nach IhrensText, mit einer grammatischwörtlichen lateinischen Uebersetzung,samt einer Sprachlehre und einem Glossarausgearbeitet von F. K. Fulda, das Glossar umgearbeitetvon W. F. H. Reinwald, etc. herausgegeben vonJ. Chr. Zahn, Weissenfels 1805, 4.
[731]Ulphilae versionem gothicam nonnullorum capitumepistolae Pauli ad Romanos e litura cujusdamms. rescripti, qui in augusta apud Guelpherbytanos bibliothecaadservatur, etc., eruit, commentatus est datqueforas F. A. Knittel 1762, 4. Eam editionem textumaccuratissime lectum et erutum continere si Ebertusl. I. p. 992 dicit, aut immerita laude eam sustulit,aut de re sibi parum comperta confidentius judicavit;nam Knittelius, quae facilia lectu sunt in codice,recte legit, in iis, quae aliquanto sunt difficiliora saepiuserravit, linguae autem gothicae proprietates etplane incognitae fuerunt.
[732]Horum virorum alter, qui libellum sic inscripsit:The gothic gospel of St. Matthew from thecodex Argenteus of the fourth century with the correspondingEnglish or Saxon from the Durham book ofthe eigth century, etc. by S. Henshall, London 1807, 8.Ad textus emendationem non solum nihil contulit,sed etiam falsis verborum distractionibus aut copulationibuseum foede maculavit; adnotationes autemtextui subjectae tam sunt perversae atque ineptae,ut, quae commemorentur, non sint dignae. Multomelius Schmellerus Matthaei fragmenta edidit hoc inlibello: Evangelii secundum Matthaeum versio francicaseculi IX nec non gothica sec. IV quoad superest,Stuttgart 1827, 8. Is enim vir doctissimus textum, eZahnii editione haustum, quam emendatissime potuit,edidit, a que etiam primus fragmentis, e codice Ambrosianodetectis, auxit.
[733]Ulphilae partium ineditarum in Ambrosianispalimpsestis ab Angelo Majo repertarum specimenconjunctis curis ejusdem Maji et C. O. Castillionaeieditum, Mediolani 1819, 4.---Ulphilae versio gothicaepistolae D. Pauli ad Corinthios secundae, quam, etc.edidit C. O. Castillionaeus, Mediol. 1829.---Gothicaeversionis epistolarum D. Pauli ad Romanos, ad Corinthiosprimae, ad Ephesios, quae supersunt, etc., edidit C.O. Castillionaeus, Mediol. 1834.---Gothicae versionisepistolarum D. Pauli ad Galatas, ad Philippenses, adColossenses, ad Thessalonicenses primae, quae supersunt,etc., edidit C. O. Castillionaeus, Mediol. 1835.---Gothicaeversionis epistolarum D. Pauli ad Thessalonicensessecundae, ad Timotheum, ad Titum, ad Philemonem,quae supersunt, etc., edidit C. O. CastillionaeusMediol. 1839.
[734]Quos in errores viros nostri aevi doctissimoseditionum illarum vitia perduxerint, inter alia optimecognoscitur e disputatione Graffii de infirma germanicaelinguae declinatione conscripta, multa doctrinarepleta, in Novi Diarii societatis eruditorum Berolinensium,etc., volumine altero inde a pag. 1 edita;is enim leges constituit plerasque, e lectionibus falsisdeductas, quarum eum cognitis veris lectionibus,etiamsi non poenitebit, tamen loca, quae nunc citavittanquam probantia, non probare id, quod voluit,ipse intelliget.

...

[6189]
[6190]leg. staua?
[6191]C. usaunein.
[6192]C. (?) M. garehsn.
[6193]C. gaagveir.
[6194]C. (?) laisjareis.
[6195]M. aftragalaþon.
[6196]M. ïnþizei.] nu vitodis gaaggvei  
[Note: M. gaaggvein.
[6197]M. gavandein ai . . . 
[6198]M. leik ïs.
[6199]M. ïnuhþis.
[6200]C. þvalh.] usþulan. þammuh þan ni froþ nekaudemus  
[Note: M. neikaudemus.
[6201]M. ïnuhþis.] qaþ. waiva mahts ïst manna  
[Note: C. M. man.
[6202]M. aftragaleiþan.
[6203]M. aftragaleiþan.
[6204]C. þeiha.
[6205]M. dugarehsn.
[6206]C. gatemiband. M. gatemi band.
[6207]C. garehsnais.
[6208]M. . . . na gavesun.] jainar  
[Note: M. om.
[6209]M. nauh þanuh.
[6210]C. (?) M. undrunnun.] sumai ni kunnandans waþar skuldedi maiza. þaþroh þan  
[Note: C. (?) M. þau.
[6211]M. ïnþizei.
[6212]Leg. sinteinom?
[6213]M. ei þan.
[6214]M. om.
[6215]C. munandane.
[6216]M. frauja.
[6217]C. minizei.
[6218]M. ïnuhþis.] bairhtaba uns laiseiþ qiþands  
[Note: M. laiseiþ þiuþa.]. aþþan ïk ïn vatin ïzvis daupja. ïþ sa afar mis gagganda  
[Note: C. (?) M. gaggida; s. Zus. zu S. 33.
[6219]M. ei þan.
[6220]C. sokjandans.
[6221]M. ïnuh þis.
[6222]C. (?) M. und.
[6223]M. alamanne.] du guþs kunþja tiuhandei ïnuh þis  
[Note: M. ïnuhþis.
[6224]M. ïnþizei.
[6225]M. þauh jabai
[6226]C. anairþai. M. ana airþa.] ïn manne garehsnais qam. akei ni þe haldis  
[Note: M. þehaldis.] airþeins vas nih us airþai  
[Note: C. þai.
[6227]M. ïnþis.
[6228]M. markaillaus.
[6229]C. sveiha.
[6230]hier fehlt etwas wie qiþiþ ainana od. qiþiþ anþariana.] raihtis þana frijondan anþaranuk þan þana frijodan  
[Note: C. frijondan.
[6231]C. taiknjandanþaranuh.
[6232]M. tvaandvairþja.
[6233]C. ainohun.]. ak staua alla atgaf sunau. ïþ nu ains jah  
[Note: M. ja.
[6234]Leg. gakunnan? vgl. Gal. 2, 5.]. eiþan  
[Note: M. ei þan.
[6235]C. M. waþaramma.
[6236]M. vairþida; im Cod. am Ende der Zeile.]. unte þata qiþlo. ei allai sveraina sunu svasve sverand  
[Note: C. svasverand.
[6237]Fort. haidau?
[6238]Leg. silba?
[6239]M. ïnþizei.
[6240]In Cod. nicht lesbar; etwa atsewun?]. eiþan  
[Note: M. ei þan.
[6241]M. þuhta; Cod. hier sehr verloschen] sunjeins visands þaim unkunnandam mahta  
[Note: M. maht.
[6242]Leg. sunjai?] maht ïst anþarleikein ïnmaidjan. iþ þo veihona vaurstva || unandsakana  
[Note: M. unandsokana.
[6243]M. ïnuhþis.] qiþiþ. jah saei sandida  
[Note: Cast. sanda.
[6244]Leg. veitvodei?
[6245]M. ïnþizei.
[6246]M. þize(i).] ungalaubjandane varþ || hairto. ïnuh þis  
[Note: M. ïnuhþis.
[6247]C. gas. w..; Cast. gas
[aiwiþ].
[6248]M. om.
[6249]M. fimf.
[6250]C. M. visandin.
[6251]M. þize(i).] hlaibe ·ib·  
[Note: M. tvalif.
[6252]M. gahabaida ïze; der C. unleserlich.
[6253]C. (?) M. ainwarjamma.
[6254]M. fidvortiguns.
[6255]M. tvalif.] tainjons gabruko us þaim ·e·  
[Note: M. fimf.
[6256]M. tvaim.
[6257]M. om.
[6258]M. du we.
[6259]M. ïn þizei.
[6260]M. silkaleikjandans.
[6261]M. si(j)uþ.
[6262]C. baitreins þvairheins. M. baitrein þvairheins] rodidedun ïn þamma ei  
[Note: M. þammei.] liugandans bigitanda. ei ni ainshun  
[Note: C. ainhun.
[6263]M. neikaudemau.
[6264]M. om. jah qiþandin.
[6265]C. (?) ainhun.] þize reike jah fareisaiei  
[Note: M. fareisaie ïmma.
[6266]C. (?) raihts.
[6267]Castill. Ulphilae partium inedit. specimen26 sq.
[6268]Cast. madagrize.
[6269]C. friþareikeikeis.
[6270]C. gabrannidai.
[6271]Cast. om.
[6272]C. aipisks
[6273]C. alþjanoine. Cast. alþjinoine.

...

 Confessio (Martinus Turonensis), J. P. Migne; PL 18, 0011C-0012D
 De VII regulis (Tichonius Africanus), J. P. Migne; PL 18, 0015B-0065
 Prolegomena (Schoenemannus, Fredericus G.), J. P. Migne; PL 18, 0065C-0066C
 Sententia de humilitate et obedientia (Novatus Catholicus), J. P. Migne; PL 18, 0067A-0070D
 Exhortatio ad monachos (Auctor incertus), J. P. Migne; PL 18, 0071A-0078A
 Exhortatio ad sponsam Christi (Auctor incertus), J. P. Migne; PL 18, 0077A-0090B
 Sermones (Ambrosius Mediolanensis), J. P. Migne; PL 18, 0109D-0142A
 Vita Symmachi (Auctor incertus), J. P. Migne; PL 18, 0141B-0142D
 Elogia (Auctores varii), J. P. Migne; PL 18, 0143A-0146B
 Epistolae (Symmachus), J. P. Migne; PL 18, 0145C-0406C
 Actio gratiarum (Mamertinus), J. P. Migne; PL 18, 0409C-0430C
 Descriptio urbis Romae (Publius Victor), J. P. Migne; PL 18, 0437A-0456
 Versio Bibliorum (Ulfilas Moeso-Gothorum), J. P. Migne; PL 18, 0499-0871
 Fragmenta alia Gothicae linguae (Auctor incertus), J. P. Migne; PL 18, 0871-0880
 
018
Gothice