Commentarii de bello Gallico/Liber VII


1 
Quieta Gallia Caesar, ut constituerat, in Italiam ad conventus agendos
proficiscitur. Ibi cognoscit de Clodii caede [de] senatusque consulto
certior factus, ut omnes iuniores Italiae coniurarent, delectum tota
provincia habere instituit. Eae res in Galliam Transalpinam celeriter
perferuntur. Addunt ipsi et ad fingunt rumoribus Galli, quod res poscere
videbatur, retineri urbano motu Caesarem neque in tantis dissensionibus ad
exercitum venire posse. Hac impulsi occasione, qui iam ante se populi
Romani imperio subiectos dolerent liberius atque audacius de bello consilia
inire incipiunt. Indictis inter se principes Galliae conciliis silvestribus
ac remotis locis queruntur de Acconis morte; posse hunc casum ad ipsos
recidere demonstrant: miserantur communem Galliae fortunam: omnibus
pollicitationibus ac praemiis deposcunt qui belli initium faciant et sui
capitis periculo Galliam in libertatem vindicent. In primis rationem esse
habendam dicunt, priusquam eorum clandestina consilia efferantur, ut Caesar
ab exercitu intercludatur. Id esse facile, quod neque legiones audeant
absente imperatore ex hibernis egredi, neque imperator sine praesidio ad
legiones pervenire possit. Postremo in acie praestare interfici quam non
veterem belli gloriam libertatemque quam a maioribus acceperint
recuperare.

2 
His rebus agitatis profitentur Carnutes se nullum periculum communis
salutis causa recusare principesque ex omnibus bellum facturos pollicentur
et, quoniam in praesentia obsidibus cavere inter se non possint ne res
efferatur, ut iureiurando ac fide sanciatur, petunt, collatis militaribus
signis, quo more eorum gravissima caerimonia continetur, ne facto initio
belli ab reliquis deserantur. Tum collaudatis Carnutibus, dato iureiurando
ab omnibus qui aderant, tempore eius rei constituto ab concilio disceditur.

3 
Vbi ea dies venit, Carnutes Cotuato et Conconnetodumno ducibus,
desperatis hominibus, Cenabum signo dato concurrunt civesque Romanos, qui
negotiandi causa ibi constiterant, in his Gaium Fufium Citam, honestum
equitem Romanum, qui rei frumentariae iussu Caesaris praeerat, interficiunt
bonaque eorum diripiunt. Celeriter ad omnes Galliae civitates fama
perfertur. Nam ubicumque maior atque illustrior incidit res, clamore per
agros regionesque significant; hunc alii deinceps excipiunt et proximis
tradunt, ut tum accidit. Nam quae Cenabi oriente sole gesta essent, ante
primam confectam vigiliam in finibus Arvernorum audita sunt, quod spatium
est milium passuum circiter centum LX.

4 
Simili ratione ibi Vercingetorix, Celtilli filius, Arveruus, summae
potentiae adulescens, cuius pater principatum Galliae totius obtinuerat et
ob eam causam, quod regnum appetebat, ab civitate erat interfectus,
convocatis suis clientibus facile incendit. Cognito eius consilio ad arma
concurritur. Prohibetur ab Gobannitione, patruo suo, reliquisque
principibus, qui hanc temptandam fortunam non existimabant; expellitur ex
oppido Gergovia; non destitit tamen atque in agris habet dilectum egentium
ac perditorum. Hac coacta manu, quoscumque adit ex civitate ad suam
sententiam perducit; hortatur ut communis libertatis causa arma capiant,
magnisque coactis copiis adversarios suos a quibus paulo ante erat eiectus
expellit ex civitate. Rex ab suis appellatur. Dimittit quoque versus
legationes; obtestatur ut in fide maneant. Celeriter sibi Senones,
Parisios, Pictones, Cadurcos, Turonos, Aulercos, Lemovices, Andos
reliquosque omnes qui Oceanum attingunt adiungit: omnium consensu ad eum
defertur imperium. Qua oblata potestate omnibus his civitatibus obsides
imperat, certum numerum militum ad se celeriter adduci iubet, armorum
quantum quaeque civitas domi quodque ante tempus efficiat constituit; in
primis equitatui studet. Summae diligentiae summam imperi severitatem
addit; magnitudine supplici dubitantes cogit. Nam maiore commisso delicto
igni atque omnibus tormentis necat, leviore de causa auribus desectis aut
singulis effossis oculis domum remittit, ut sint reliquis documento et
magnitudine poenae perterreant alios.

5 
His suppliciis celeriter coacto exercitu Lucterium Cadurcum, summae
hominem audaciae, cum parte copiarum in Rutenos mittit; ipse in Bituriges
proficiscitur. Eius adventu Bituriges ad Aeduos, quorum erant in fide,
legatos mittunt subsidium rogatum, quo facilius hostium copias sustinere
possint. Aedui de consilio legatorum, quos Caesar ad exercitum reliquerat,
copias equitatus peditatusque subsidio Biturigibus mittunt. Qui cum ad
flumen Ligerim venissent, quod Bituriges ab Aeduis dividit, paucos dies ibi
morati neque flumen transire ausi domum revertuntur legatisque nostris
renuntiant se Biturigum perfidiam veritos revertisse, quibus id consili
fuisse cognoverint, ut, si flumen transissent, una ex parte ipsi, altera
Arverni se circumsisterent. Id eane de causa, quam legatis pronuntiarunt,
an perfidia adducti fecerint, quod nihil nobis constat, non videtur pro
certo esse proponendum. Bituriges eorum discessu statim cum Arvernis
iunguntur.

6 
His rebus in Italiam Caesari nuntiatis, cum iam ille urbanas res
virtute Cn. Pompei commodiorem in statum pervenisse intellegeret, in
Transalpinam Galliam profectus est. Eo cum venisset, magna difficultate
adficiebatur, qua ratione ad exercitum pervenire posset. Nam si legiones in
provinciam arcesseret, se absente in itinere proelio dimicaturas
intellegebat; si ipse ad exercitum contenderet, ne eis quidem eo tempore
qui quieti viderentur suam salutem recte committi videbat.

7 
Interim Lucterius Cadurcus in Rutenos missus eam civitatem Arvernis
conciliat. Progressus in Nitiobriges et Gabalos ab utrisque obsides accipit
et magna coacta manu in provinciam Narbonem versus eruptionem facere
contendit. Qua re nuntiata Caesar omnibus consiliis antevertendum
existimavit, ut Narbonem proficisceretur. Eo cum venisset, timentes
confirmat, praesidia in Rutenis provincialibus, Volcis Arecomicis,
Tolosatibus circumque Narbonem, quae loca hostibus erant finitima,
constituit; partem copiarum ex provincia supplementumque, quod ex Italia
adduxerat, in Helvios, qui fines Arvernorum contingunt, convenire iubet.

8 
His rebus comparatis, represso iam Lucterio et remoto, quod intrare
intra praesidia periculosum putabat, in Helvios proficiscitur. Etsi mons
Cevenna, qui Arvernos ab Helviis discludit, durissimo tempore anni
altissima nive iter impediebat, tamen discussa nive sex in altitudinem
pedum atque ita viis patefactis summo militum sudore ad fines Arvernorum
pervenit. Quibus oppressis inopinantibus, quod se Cevenna ut muro munitos
existimabant, ac ne singulari quidem umquam homini eo tempore anni semitae
patuerant, equitibus imperat, ut quam latissime possint vagentur et quam
maximum hostibus terrorem inferant. Celeriter haec fama ac nuntiis ad
Vercingetorigem perferuntur; quem perterriti omnes Arverni circumsistunt
atque obsecrant, ut suis fortunis consulat, neve ab hostibus diripiautur,
praesertim cum videat omne ad se bellum translatum. Quorum ille precibus
per motus castra ex Biturigibus movet in Arveruos versus.

9 
At Caesar biduum in his locis moratus, quod haec de Vercingetorige usu
ventura opinione praeceperat, per causam supplementi equitatusque cogendi
ab exercitu discedit; Brutum adulescentem his copiis praeficit; hunc monet,
ut in omnes partes equites quam latissime pervagentur: daturum se operam,
ne longius triduo ab castris absit. His constitutis rebus suis
inopinantibus quam maximis potest itineribus Viennam pervenit. Ibi nactus
recentem equitatum, quem multis ante diebus eo praemiserat, neque diurno
neque nocturno itinere intermisso per fines Aeduorum in Lingones contendit,
ubi duae legiones hiemabant, ut, si quid etiam de sua salute ab Aeduis
iniretur consili, celeritate praecurreret. Eo cum pervenisset, ad reliquas
legiones mittit priusque omnes in unum locum cogit quam de eius adventu
Arvernis nuntiari posset. Hac re cognita Vercingetorix rursus in Bituriges
exercitum reducit atque inde profectus Gorgobinam, Boiorum oppidum, quos
ibi Helvetico proelio victos Caesar collocaverat Aeduisque attribuerat,
oppugnare instituit.

10 
Magnam haec res Caesari difficultatem ad consilium capiendum
adferebat, si reliquam partem hiemis uno loco legiones contineret, ne
stipendiariis Aeduorum expugnatis cuncta Gallia deficeret, quod nullum
amicis in eo praesidium videretur positum esse; si maturius ex hibernis
educeret, ne ab re frumentaria duris subvectionibus laboraret. Praestare
visum est tamen omnis difficultates perpeti, quam tanta contumelia accepta
omnium suorum voluntates alienare. Itaque cohortatus Aeduos de supportando
commeatu praemittit ad Boios qui de suo adventu doceant hortenturque ut in
fide maneant atque hostium impetum magno animo sustineant. Duabus Agedinci
legionibus atque impedimentis totius exercitus relictis ad Boios
proficiscitur.

11 
Altero die cum ad oppidum Senonum Vellaunodunum venisset, ne quem post
se hostem relinqueret, quo expeditiore re frumentaria uteretur, oppugnare
instituit idque biduo circumvallavit; tertio die missis ex oppido legatis
de deditione arma conferri, iumenta produci, sescentos obsides dari iubet.
Ea qui conficeret, a. Trebonium legatum relinquit. Ipse, ut quam primum
iter faceret, Cenabum Carnutum proficiscitur; qui tum primum allato nuntio
de oppugnatione Vellaunoduni, cum longius eam rem ductum iri existimarent,
praesidium Cenabi tuendi causa, quod eo mitterent, comparabant. Huc biduo
pervenit. Castris ante oppidum positis diei tempore exclusus in posterum
oppugnationem differt quaeque ad eam rem usui sint militibus imperat et,
quod oppidum Cenabum pons fluminis Ligeris contingebat, veritus ne noctu ex
oppido profugerent, duas legiones in armis excubare iubet. Cenabenses paulo
ante mediam noctem silentio ex oppido egressi flumen transire coeperunt.
Qua re per exploratores nuntiata Caesar legiones quas expeditas esse
iusserat portis incensis intromittit atque oppido potitur, perpaucis ex
hostium numero desideratis quin cuncti caperentur, quod pontis atque
itinerum angustiae multitudinis fugam intercluserant. Oppidum diripit atque
incendit, praedam militibus donat, exercitum Ligerem traducit atque in
Biturigum fines pervenit.

12 
Vercingetorix, ubi de Caesaris adventu cognovit, oppuguatione destitit
atque obviam Caesari proficiscitur. Ille oppidum Biturigum positum in via
Noviodunum oppugnare instituerat. Quo ex oppido cum legati ad eum venissent
oratum ut sibi ignosceret suaeque vitae consuleret, ut celeritate reliquas
res conficeret, qua pleraque erat consecutus, arma conferri, equos produci,
obsides dari iubet. Parte iam obsidum tradita, cum reliqua
administrarentur, centurionibus et paucis militibus intromissis, qui arma
iumentaque conquirerent, equitatus hostium procul visus est, qui agmen
Vercingetorigis antecesserat. Quem simul atque oppidani conspexerunt atque
in spem auxili venerunt, clamore sublato arma capere, portas claudere,
murum complere coeperunt. Centuriones in oppido, cum ex significatione
Gallorum novi aliquid ab eis iniri consili intellexissent, gladiis
destrictis portas occupaverunt suosque omnes incolumes receperunt.

13 
Caesar ex castris equitatum educi iubet, proelium equestre committit:
laborantibus iam suis Germanos equites circiter CCCC summittit, quos ab
initio habere secum instituerat. Eorum impetum Galli sustinere non
potuerunt atque in fugam coniecti multis amissis se ad agmen receperunt.
Quibus profligatis rursus oppidani perterriti comprehensos eos, quorum
opera plebem concitatam existimabant, ad Caesarem perduxerunt seseque ei
dediderunt. Quibus rebus confectis, Caesar ad oppidum Avaricum, quod erat
maximum munitissimumque in finibus Biturigum atque agri fertilissima
regione, profectus est, quod eo oppido recepto civitatem Biturigum se in
potestatem redacturum confidebat.

14 
Vercingetorix tot continuis incommodis Vellaunoduni, Cenabi, Novioduni
acceptis suos ad concilium convocat. Docet longe alia ratione esse bellum
gerendum atque antea gestum sit. Omnibus modis huic rei studendum, ut
pabulatione et commeatu Romani prohibeantur. Id esse facile, quod equitatu
ipsi abundent et quod anni tempore subleventur. Pabulum secari non posse;
necessario dispersos hostes ex aedificiis petere: hos omnes cotidie ab
equitibus deligi posse. Praeterea salutis causa rei familiaris commoda
neglegenda: vicos atque aedificia incendi oportere hoc spatio ab via quoque
versus, quo pabulandi causa adire posse videantur. Harum ipsis rerum copiam
suppetere, quod, quorum in finibus bellum geratur, eorum opibus
subleventur: Romanos aut inopiam non laturos aut magno periculo longius ab
castris processuros; neque interesse, ipsosne interficiant, impedimentisne
exuant, quibus amissis bellum geri non possit. Praeterea oppida incendi
oportere, quae non munitione et loci natura ab omni sint periculo tuta, neu
suis sint ad detractandam militiam receptacula neu Romanis proposita ad
copiam commeatus praedamque tollendam. Haec si gravia aut acerba videautur,
multo illa gravius aestimare, liberos, coniuges in servitutem abstrahi,
ipsos interfici; quae sit necesse accidere victis.

15 
Omnium consensu hac sententia probata uno die amplius XX urbes
Biturigum iucenduntur. Hoc idem fit in reliquis civitatibus: in omnibus
partibus incendia conspiciuntur; quae etsi magno cum dolore omnes ferebant,
tamen hoc sibi solati proponebant, quod se prope explorata victoria
celeriter amissa reciperaturos confidebant. Deliberatur de Avarico in
communi concilio, incendi placeret an defendi. Procumbunt omnibus Gallis ad
pedes Bituriges, ne pulcherrimam prope totius Galliae urbem, quae praesidio
et ornamento sit civitati, suis manibus succendere cogerentur: facile se
loci natura defensuros dicunt, quod prope ex omnibus partibus flumine et
palude circumdata unum habeat et perangustum aditum. Datur petentibus venia
dissuadente primo Vercingetorige, post concedente et precibus ipsorum et
misericordia vulgi. Defensores oppido idonei deliguntur.

16 
Vercingetorix minoribus Caesarem itineribus subsequitur et locum
castris deligit paludibus silvisque munitum ab Avarico longe milia passuum
XVI. Ibi per certos exploratores in singula diei tempora quae ad Avaricum
agerentur cognoscebat et quid fieri vellet imperabat. Omnes nostras
pabulationes frumentationesque observabat dispersosque, cum longius
necessario procederent, adoriebatur magnoque incommodo adficiebat, etsi,
quantum ratione provideri poterat, ab nostris occurrebatur, ut incertis
temporibus diversisque itineribus iretur.

17 
Castris ad eam partem oppidi positis Caesar, quae intermissa [a]
flumine et a paludibus aditum, ut supra diximus, angustum habebat, aggerem
apparare, vineas agere, turres duas constituere coepit: nam circumvallare
loci natura prohibebat. De re frumentaria Boios atque Aeduos adhortari non
destitit; quorum alteri, quod nullo studio agebant, non multum adiuvabant,
alteri non magnis facultatibus, quod civitas erat exigua et infirma,
celeriter quod habuerunt consumpserunt. Summa difficultate rei frumentariae
adfecto exercitu tenuitate Boiorum, indiligentia Aeduorum, incendiis
aedificiorum, usque eo ut complures dies frumento milites caruerint et
pecore ex longinquioribus vicis adacto extremam famem sustentarent, nulla
tamen vox est ab eis audita populi Romani maiestate et superioribus
victoriis indigna. Quin etiam Caesar cum in opere singulas legiones
appellaret et, si acerbius inopiam ferrent, se dimissurum oppugnationem
diceret, universi ab eo, ne id faceret, petebant: sic se complures anuos
illo imperante meruisse, ut nullam ignominiam acciperent, nusquam infecta
re discederent: hoc se ignominiae laturos loco, si inceptam oppugnationem
reliquissent: praestare omnes perferre acerbitates, quam non civibus
Romanis, qui Cenabi perfidia Gallorum interissent, parentarent. Haec eadem
centurionibus tribunisque militum mandabant, ut per eos ad Caesarem
deferrentur.

18 
Cum iam muro turres appropinquassent, ex captivis Caesar cognovit
Vercingetorigem consumpto pabulo castra movisse propius Avaricum atque
ipsum cum equitatu expeditisque, qui inter equites proeliari consuessent,
insidiarum causa eo profectum, quo nostros postero die pabulatum venturos
arbitraretur. Quibus rebus cognitis media nocte silentio profectus ad
hostium castra mane pervenit. Illi celeriter per exploratores adventu
Caesaris cognito carros impedimentaque sua in artiores silvas abdiderunt,
copias omnes in loco edito atque aperto instruxerunt. Qua re nuntiata
Caesar celeriter sarcinas conferri, arma expediri iussit.

19 
Collis erat leniter ab infimo acclivis. Hunc ex omnibus fere partibus
palus difficilis atque impedita cingebat non latior pedibus quinquaginta.
Hoc se colle interruptis pontibus Galli fiducia loci continebant
generatimque distributi in civitates omnia vada ac saltus eius paludis
obtinebant sic animo parati, ut, si eam paludem Romani perrumpere
conarentur, haesitantes premerent ex loco superiore; ut qui propinquitatem
loci videret paratos prope aequo Marte ad dimicandum existimaret, qui
iniquitatem condicionis perspiceret inani simulatione sese ostentare
cognosceret. Indignantes milites Caesar, quod conspectum suum hostes
perferre possent tantulo spatio interiecto, et signum proeli exposcentes
edocet, quanto detrimento et quot virorum fortium morte necesse sit
constare victoriam; quos cum sic animo paratos videat, ut nullum pro sua
laude periculum recusent, summae se iniquitatis condemnari debere, nisi
eorum vitam sua salute habeat cariorem. Sic milites consolatus eodem die
reducit in castra reliquaque quae ad oppugnationem pertinebant oppidi
administrare instituit.

20 
Vercingetorix, cum ad suos redisset, proditionis insimulatus, quod
castra propius Romanos movisset, quod cum omni equitatu discessisset, quod
sine imperio tantas copias reliquisset, quod eius discessu Romani tanta
opportunitate et celeritate venissent: non haec omnia fortuito aut sine
consilio accidere potuisse; regnum illum Galliae malle Caesaris concessu
quam ipsorum habere beneficio--tali modo accusatus ad haec respondit: Quod
castra movisset, factum inopia pabuli etiam ipsis hortantibus; quod propius
Romanos accessisset, persuasum loci opportunitate, qui se ipsum munitione
defenderet: equitum vero operam neque in loco palustri desiderari debuisse
et illic fuisse utilem, quo sint profecti. Summam imperi se consulto nulli
discedentem tradidisse, ne is multitudinis studio ad dimicandum
impelleretur; cui rei propter animi mollitiem studere omnes videret, quod
diutius laborem ferre non possent. Romani si casu intervenerint, fortunae,
si alicuius indicio vocati, huic habendam gratiam, quod et paucitatem eorum
ex loco superiore cognoscere et virtutem despicere potuerint, qui dimicare
non ausi turpiter se in castra receperint. Imperium se ab Caesare per
proditionem nullum desiderare, quod habere victoria posset, quae iam esset
sibi atque omnibus Gallis explorata: quin etiam ipsis remittere, si sibi
magis honorem tribuere, quam ab se salutem accipere videantur. "Haec ut
intellegatis," inquit, "a me sincere pronuntiari, audite Romauos milites."
Producit servos, quos in pabulatione paucis ante diebus exceperat et fame
vinculisque excruciaverat. Hi iam ante edocti quae interrogati
pronuntiarent, milites se esse legionarios dicunt; fame et inopia adductos
clam ex castris exisse, si quid frumenti aut pecoris in agris reperire
possent: simili omnem exercitum inopia premi, nec iam vires sufficere
cuiusquam nec ferre operis laborem posse: itaque statuisse imperatorem, si
nihil in oppugnatione oppidi profecissent, triduo exercitum deducere.
"Haec," inquit, "a me," Vercingetorix, "beneficia habetis, quem proditionis
insimulatis; cuius opera sine vestro sanguine tantum exercitum victorem
fame consumptum videtis; quem turpiter se ex fuga recipientem ne qua
civitas suis finibus recipiat a me provisum est."

21 
Conclamat omnis multitudo et suo more armis concrepat, quod facere in
eo consuerunt cuius orationem approbant: summum esse Vercingetorigem ducem,
nec de eius fide dubitandum, nec maiore ratione bellum administrari posse.
Statuunt, ut X milia hominum delecta ex omnibus copiis in oppidum
mittantur, nec solis Biturigibus communem salutem committendam censent,
quod paene in eo, si id oppidum retinuissent, summam victoriae constare
intellegebant.

22 
Singulari militum nostrorum virtuti consilia cuius que modi Gallorum
occurrebant, ut est summae genus sollertiae atque ad omnia imitanda et
efficienda, quae ab quoque traduntur, aptissimum. Nam et laqueis falces
avertebant, quas, cum destinaverant, tormentis introrsus reducebant, et
aggerem cuniculis subtrahebant, eo scientius quod apud eos magnae sunt
ferrariae atque omne genus cuniculorum notum atque usitatum est. Totum
autem murum ex omni parte turribus contabulaverant atque has coriis
intexerant. Tum crebris diurnis nocturnisque eruptionibus aut aggeri ignem
inferebant aut milites occupatos in opere adoriebantur, et nostrarum
turrium altitudinem, quantum has cotidianus agger expresserat, commissis
suarum turrium malis adaequabant, et apertos cuniculos praeusta et
praeacuta materia et pice fervefacta et maximi ponderis saxis morabantur
moenibusque appropinquare prohibebant.

23 
Muri autem omnes Gallici hac fere forma sunt. Trabes derectae
perpetuae in longitudinem paribus iutervallis, distantes inter se binos
pedes, in solo collocantur. Hae revinciuntur introrsus et multo aggere
vestiuntur: ea autem, quae diximus, intervalla grandibus in fronte saxis
effarciuntur. His collocatis et coagmentatis alius insuper ordo additur, ut
idem illud intervallum servetur neque inter se contingaut trabes, sed
paribus intermissae spatiis singulae singulis saxis interiectis arte
contineantur. Sic deinceps omne opus contexitur, dum iusta muri altitudo
expleatur. Hoc cum in speciem varietatemque opus deforme non est alternis
trabibus ac saxis, quae rectis lineis suos ordines servant, tum ad
utilitatem et defensionem urbium summam habet opportunitatem, quod et ab
incendio lapis et ab ariete materia defendit, quae perpetuis trabibus pedes
quadragenos plerumque introrsus revincta neque perrumpi neque distrahi
potest.

24 
His tot rebus impedita oppugnatione milites, cum toto tempore frigore
et assiduis imbribus tardarentur, tamen continenti labore omnia haec
superaverunt et diebus XXV aggerem latum pedes CCCXXX, altum pedes LXXX
exstruxerunt. Cum is murum hostium paene contingeret, et Caesar ad opus
consuetudine excubaret militesque hortaretur, ne quod omnino tempus ab
opere intermitteretur, paulo ante tertiam vigiliam est animadversum fumare
aggerem, quem cuniculo hostes succenderant, eodemque tempore toto muro
clamore sublato duabus portis ab utroque latere turrium eruptio fiebat,
alii faces atque aridam materiem de muro in aggerem eminus iaciebant, picem
reliquasque res, quibus ignis excitari potest, fundebant, ut quo primum
curreretur aut cui rei ferretur auxilium vix ratio iniri posset. Tamen,
quod instituto Caesaris semper duae legiones pro castris excubabant
pluresque partitis temporibus erant in opere, celeriter factum est, ut alii
eruptionibus resisterent, alii turres reducerent aggeremque intersciuderent, omnis vero ex castris multitudo ad restinguendum concurreret.

25 
Cum in omnibus locis consumpta iam reliqua parte noctis pugnaretur,
semperque hostibus spes victoriae redintegraretur, eo magis, quod deustos
pluteos turrium videbant nec facile adire apertos ad auxiliandum
animadvertebant, semperque ipsi recentes defessis succederent omnemque
Galliae salutem in illo vestigio temporis positam arbitrarentur, accidit
inspectantibus nobis quod dignum memoria visum praetereundum non
existimavimus. Quidam ante portam oppidi Gallus per manus sebi ac picis
traditas glebas in ignem e regione turris proiciebat: scorpione ab latere
dextro traiectus exanimatusque concidit. Hunc ex proximis unus iacentem
transgressus eodem illo munere fungebatur; eadem ratione ictu scorpionis
exanimato alteri successit tertius et tertio quartus, nec prius ille est a
propugnatoribus vacuus relictus locus quam restincto aggere atque omni ex
parte summotis hostibus finis est pugnandi factus.

26 
Omnia experti Galli, quod res nulla successerat, postero die consilium
ceperunt ex oppido profugere hortante et iubente Vercingetorige. Id
silentio noctis conati non magna iactura suorum sese effecturos sperabant,
propterea quod neque longe ab oppido castra Vercingetorigis aberant, et
palus, quae perpetua intercedebat, Romanos ad insequendum tardabat. Iamque
hoc facere noctu apparabant, cum matres familiae repente in publicum
procurrerunt flentesque proiectae ad pedes suorum omnibus precibus
petierunt, ne se et communes liberos hostibus ad supplicium dederent, quos
ad capiendam fugam naturae et virium infirmitas impediret. Vbi eos in
sententia perstare viderunt, quod plerumque in summo periculo timor
misericordiam non recipit, conclamare et significare de fuga Romanis
coeperunt. Quo timore perterriti Galli, ne ab equitatu Romanorum viae
praeoccuparentur, consilio destiterunt.

27 
Postero die Caesar promota turri perfectisque operibus quae facere
instituerat, magno coorto imbre non inutilem hanc ad capiendum consilium
tempestatem arbitratus est, quod paulo incautius custodias in muro
dispositas videbat, suosque languidius in opere versari iussit et quid
fieri vellet ostendit. Legionibusque intra vineas in occulto expeditis,
cohortatus ut aliquando pro tantis laboribus fructum victoriae perciperent,
eis qui primi murum ascendissent praemia proposuit militibusque signum
dedit. Illi subito ex omnibus partibus evolaverunt murumque celeriter
compleverunt.

28 
Hostes re nova perterriti muro turribusque deiecti in foro ac locis
patentioribus cuneatim constiterunt, hoc animo ut si qua ex parte obviam
contra veniretur acie instructa depugnarent. Vbi neminem in aequum loeum
sese demittere, sed toto undique muro circum fundi viderunt, veriti ne
omnino spes fugae tolleretur, abiectis armis ultimas oppidi partes
continenti impetu petiverunt, parsque ibi, cum angusto exitu portarum se
ipsi premerent, a militibus, pars iam egressa portis ab equitibus est
interfecta; nec fuit quisquam, qui praedae studeret. Sic et Cenabi caede et
labore operis incitati non aetate confectis, non mulieribus, non infantibus
pepercerunt. Denique ex omni numero, qui fuit circiter milium XL, vix DCCC,
qui primo clamore audito se ex oppido eiecerunt, incolumes ad
Vercingetorigem pervenerunt. Quos ille multa iam nocte silentio ex fuga
excepit, veritus ne qua in castris ex eorum concursu et misericordia vulgi
seditio oreretur, ut procul in via dispositis familiaribus suis
principibusque civitatum disparandos deducendosque ad suos curaret, quae
cuique civitati pars eastrorum ab initio obvenerat.

29 
Postero die concilio convocato consolatus cohortatusque est ne se
admodum animo demitterent, ne perturbarentur incommodo. Non virtute neque
in acie vicisse Romanos, sed artificio quodam et scientia oppugnationis,
cuius rei fuerint ipsi imperiti. Errare, si qui in bello omnes secundos
rerum proventus exspectent. Sibi numquam placuisse Avaricum defendi, cuius
rei testes ipsos haberet; sed factum imprudentia Biturigum et nimia
obsequentia reliquorum uti hoc incommodum acciperetur. Id tamen se
celeriter maioribus commodis sanaturum. Nam quae ab reliquis Gallis
civitates dissentirent, has sua diligentia adiuncturum atque unum consilium
totius Galliae effecturum, cuius consensui ne orbis quidem terrarum possit
obsistere; idque se prope iam effectum habere. Interea aequum esse ab eis
communis salutis causa impetrari ut castra munire instituerent, quo
facilius repentinos hostium impetus sustinerent.

30 
Fuit haec oratio non ingrata Gallis, et maxime, quod ipse animo non
defecerat tanto accepto incommodo neque se in occultum abdiderat et
conspectum multitudinis fugerat; plusque animo providere et praesentire
existimabatur, quod re integra primo incendendum Avaricum, post deserendum
censuerat. Itaque ut reliquorum imperatorum res adversae auctoritatem
minuunt, sic huius ex contrario dignitas incommodo accepto in dies
augebatur. Simul in spem veniebant eius adfirmatione de reliquis
adiungendis civitatibus; primumque eo tempore Galli castra munire
instituerunt et sic sunt animo confirmati, homines insueti laboris, ut
omnia quae imperarentur sibi patienda existimarent.

31 
Nec minus quam est pollicitus Vercingetorix animo laborabat ut
reliquas civitates adiungeret, atque eas donis pollicitationibusque
alliciebat. Huic rei idoneos homines deligebat, quorum quisque aut oratione
sub dola aut amicitia facillime capere posset. Qui Avarico expugnato
refugerant, armandos vestiendosque curat; simul, ut deminutae copiae
redintegrarentur, imperat certum numerum militum civitatibus, quem et quam
ante diem in castra adduci velit, sagittariosque omnes, quorum erat
permagnus numerus in Gallia, conquiri et ad se mitti iubet. His rebus
celeriter id quod Avarici deperierat expletur. Interim Teutomatus,
Olloviconis filius, rex Nitiobrigum, cuius pater ab senatu nostro amicus
erat appellatus, cum magno equitum suorum numero et quos ex Aquitania
conduxerat ad eum pervenit.

32 
Caesar Avarici complures dies commoratus summamque ibi copiam frumenti
et reliqui commeatus nactus exercitum ex labore atque inopia refecit. Iam
prope hieme confecta cum ipso anni tempore ad gerendum bellum vocaretur et
ad hostem proficisci constituisset, sive eum ex paludibus silvisque elicere
sive obsidione premere posset, legati ad eum principes Aeduorum veniunt
oratum ut maxime necessario tempore civitati subveniat: Summo esse in
periculo rem, quod, cum singuli magistratus antiquitus creari atque regiam
potestatem annum obtinere consuessent, duo magistratum gerant et se uterque
eorum legibus creatum esse dicat. Horum esse alterum Convictolitavem,
florentem et illustrem adulescentem, alterum Cotum, antiquissima familia
natum atque ipsum hominem summae potentiae et magnae cognationis, cuius
frater Valetiacus proximo anno eundem magistratum gesserit. Civitatem esse
omnem in armis; divisum senatum, divisum populum, suas cuiusque eorum
clientelas. Quod si diutius alatur controversia, fore uti pars cum parte
civitatis confligat. Id ne accidat, positum in eius diligentia atque
auctoritate.

33 
Caesar, etsi a bello atque hoste discedere detrimentosum esse
existimabat, tamen non ignorans quanta ex dissensionibus incommoda oriri
consuessent, ne tanta et tam coniuncta populo Romano civitas, quam ipse
semper aluisset omnibusque rebus ornasset, ad vim atque arma descenderet,
atque ea pars quae minus sibi confideret auxilia a Vercingetorige
arcesseret, huic rei praevertendum existimavit et, quod legibus Aeduorum
eis, qui summum magistra tum obtinerent, excedere ex finibus non liceret,
ne quid de iure aut de legibus eorum deminuisse videretur, ipse in Aeduos
proficisci statuit senatumque omnem et quos inter controversia esset ad se
Decetiam evocavit. Cum prope omnis civitas eo convenisset, docereturque
paucis clam convocatis alio loco, alio tempore atque oportuerit fratrem a
fratre renuntiatum, cum leges duo ex una familia vivo utroque non solum
magistratus creari vetarent, sed etiam in senatu esse prohiberent, Cotum
imperium deponere coegit, Convictolitavem, qui per sacerdotes more
civitatis intermissis magistratibus esset creatus, potestatem obtinere
iussit.

34 
Hoc decreto interposito cohortatus Aeduos, ut controversiarum ac
dissensionis obliviscerentur atque omnibus omissis his rebus huic bello
servirent eaque quae meruissent praemia ab se devicta Gallia exspectarent
equitatumque omnem et peditum milia decem sibi celeriter mitterent, quae in
praesidiis rei frumentariae causa disponeret, exercitum in duas partes
divisit: quattuor legiones in Senones Parisiosque Labieno ducendas dedit,
sex ipse in Arvernos ad oppidum Gergoviam secundum flumen Elaver duxit;
equitatus partem illi attribuit, partem sibi reliquit. Qua re cognita
Vercingetorix omnibus interruptis eius fluminis pontibus ab altera fluminis
parte iter facere coepit.

35 
Cum uterque utrimque exisset exercitus, in conspectu fereque e regione
castris castra ponebant dispositis exploratoribus, necubi effecto ponte
Romani copias traducerent. Erat in magnis Caesaris difficultatibus res, ne
maiorem aestatis partem flumine impediretur, quod non fere ante autumnum
Elaver vado transiri solet. Itaque, ne id accideret, silvestri loco castris
positis e regione unius eorum pontium, quos Vercingetorix rescindendos
curaverat, postero die cum duabus legionibus in occulto restitit; reliquas
copias cum omnibus impedimentis, ut consueverat, misit, apertis quibusdam
cohortibus, uti numerus legionum constare videretur. His quam longissime
possent egredi iussis, eum iam ex diei tempore coniecturam ceperat in
castra perventum, isdem sublicis, quarum pars inferior integra remanebat,
pontem reficere coepit. Celeriter effecto opere legionibusque traductis et
loco castris idoneo delecto reliquas copias revocavit. Vercingetorix re
cognita, ne contra suam voluntatem dimicare cogeretur, magnis itineribus
antecessit.

36 
Caesar ex eo loco quintis castris Gergoviam pervenit equestrique eo
die proelio levi facto perspecto urbis situ, quae posita in altissimo monte
omnes aditus difficiles habebat, de expugnatione desperavit, de obsessione
non prius agendum constituit, quam rem frumentariam expedisset. At
Vercingetorix castris, prope oppidum positis, mediocribus circum se
intervallis separatim singularum civitatium copias collocaverat atque
omnibus eius iugi collibus occupatis, qua despici poterat, horribilem
speciem praebebat; principesque earum civitatium, quos sibi ad consilium
capiendum delegerat, prima luce cotidie ad se convenire iubebat, seu quid
communicandum, seu quid administrandum videretur; neque ullum fere diem
intermittebat quin equestri proelio interiectis sagittariis, quid in quoque
esset animi ac virtutis suorum perspiceret. Erat e regione oppidi collis
sub ipsis radicibus montis, egregie munitus atque ex omni parte
circumcisus; quem si tenerent nostri, et aquae magna parte et pabulatione
libera prohibituri hostes videbantur. Sed is locus praesidio ab his non
nimis firmo tenebatur. Tamen silentio noctis Caesar ex castris egressus,
priusquam subsidio ex oppido veniri posset, deiecto praesidio potitus loco
duas ibi legiones collocavit fossamque duplicem duodenum pedum a maioribus
castris ad minora perduxit, ut tuto ab repentino hostium incursu etiam
singuli commeare possent.

37 
Dum haec ad Gergoviam geruntur, Convictolitavis Aeduus, cui
magistratum adiudicatum a Caesare demonstravimus, sollicitatus ab Arvernis
pecunia cum quibusdam adulescentibus colloquitur; quorum erat princeps
Litaviccus atque eius fratres, amplissima familia nati adulescentes. Cum
his praemium communicat hortaturque, ut se liberos et imperio natos
meminerint. Vnam esse Aeduorum civitatem, quae certissimam Galliae
victoriam detineat; eius auctoritate reliquas contineri; qua traducta locum
consistendi Romanis in Gallia non fore. Esse nonnullo se Caesaris beneficio
adfectum, sic tamen, ut iustissimam apud eum causam obtinuerit; sed plus
communi libertati tribuere. Cur enim potius Aedui de suo iure et de legibus
ad Caesarem disceptatorem, quam Romani ad Aeduos veniant? Celeriter
adulescentibus et oratione magistratus et praemio deductis, cum se vel
priucipes eius consili fore profiterentur, ratio perficiendi quaerebatur,
quod civitatem temere ad suscipiendum bellum adduci posse non confidebant.
Placuit ut Litaviccus decem illis milibus, quae Caesari ad bellum
mitterentur, praeficeretur atque ea ducenda curaret, fratresque eius ad
Caesarem praecurrerent. Reliqua qua ratione agi placeat constituunt.

38 
Litaviccus accepto exercitu, cum milia passuum circiter XXX ab
Gergovia abesset, convocatis subito militibus lacrimans, "Quo
proficiscimur," inquit, "milites? Omnis noster equitatus, omnis nobilitas
interiit; principes civitatis, Eporedorix et Viridomarus, insimulati
proditionis ab Romanis indicta causa interfecti sunt. Haec ab ipsis
cognoscite, qui ex ipsa caede fugerunt: nam ego fratribus atque omnibus
meis propinquis interfectis dolore prohibeor, quae gesta sunt,
pronuntiare." Producuntur hi quos ille edocuerat quae dici vellet, atque
eadem, quae Litaviccus pronuntiaverat, multitudini exponunt: multos equites
Aeduorum interfectos, quod collocuti cum Arvernis dicerentur; ipsos se
inter multitudinem militum occultasse atque ex media caede fugisse.
Conclamant Aedui et Litaviccum obsecrant ut sibi consulat. "Quasi vero,"
inquit ille, "consili sit res, ac non necesse sit nobis Gergoviam
contendere et cum Arvernis nosmet coniungere. An dubitamus quin nefario
facinore admisso Romani iam ad nos interficiendos concurrant? Proinde, si
quid in nobis animi est, persequamur eorum mortem qui indignissime
interierunt, atque hos latrones interficiamus." Ostendit cives Romanos, qui
eius praesidi fiducia una erant: magnum numerum frumenti commeatusque
diripit, ipsos crudeliter excruciatos interficit. Nuntios tota civitate
Aeduorum dimittit, eodem mendacio de caede equitum et principum permovet;
hortatur ut simili ratione atque ipse fecerit suas iniurias per sequantur.

39 
Eporedorix Aeduus, summo loco natus adulescens et summae domi
potentiae, et una Viridomarus, pari aetate et gratia, sed genere dispari,
quem Caesar ab Diviciaeo sibi traditum ex humili loco ad summam dignitatem
perduxerat, in equitum numero convenerant nominatim ab eo evocati. His erat
inter se de principatu contentio, et in illa magistratuum controversia
alter pro Convictolitavi, alter pro Coto summis opibus pugnaverant. Ex eis
Eporedorix cognito Litavicci consilio media fere noete rem ad Caesarem
defert; orat ne patiatur civitatem pravis adulescentium consiliis ab
amicitia populi Romani deficere; quod futurum provideat, si se tot hominum
milia cum hostibus coniunxerint, quorum salutem neque propinqui neglegere,
neque civitas levi momento aestimare posset.

40 
Magna adfectus sollicitudine hoc nuntio Caesar, quod semper Aeduorum
civitati praecipue indulserat, nulla interposita dubitatione legiones
expeditas quattuor equitatumque omnem ex castris educit; nec fuit spatium
tali tempore ad contrahenda castra, quod res posita in celeritate
videbatur; Gaium Fabium legatum eum legionibus duabus castris praesidio
relinquit. Fratres Litavicci eum comprehendi iussisset, paulo ante reperit
ad hostes fugisse. Adhortatus milites, ne necessario tempore itineris
labore per moveantur, cupidissimis omnibus progressus milia passuum XXV
agmen Aeduorum conspicatus immisso equitatu iter eorum moratur atque
impedit interdicitque omnibus ne quemquam interficiant. Eporedorigem et
Viridomarum, quos illi interfectos existimabant, inter equites versari
suosque appellare iubet. His cognitis et Litavicci fraude perspecta Aedui
manus tendere, deditionem significare et proiectis armis mortem deprecari
incipiunt. Litaviccus cum suis clientibus, quibus more Gallorum nefas est
etiam in extrema fortuna deserere patronos, Gergoviam profugit.

41 
Caesar nuntiis ad civitatem Aeduorum missis, qui suo beneficio
conservatos docerent quos iure belli interficere potuisset, tribusque horis
noctis exercitui ad quietem datis castra ad Gergoviam movit. Medio fere
itinere equites a Fabio missi, quanto res in periculo fuerit, exponunt.
Summis copiis castra oppugnata demonstrant, cum crebro integri defessis
succederent nostrosque assiduo labore defatigarent, quibus propter
magnitudinem castrorum perpetuo esset isdem in vallo permanendum.
Multitudine sagittarum atque omnis generis telorum multos vulneratos; ad
haec sustinenda magno usui fuisse tormenta. Fabium discessu eorum duabus
relictis portis obstruere ceteras pluteosque vallo addere et se in posterum
diem similemque casum apparare. His rebus cognitis Caesar summo studio
militum ante ortum solis in castra pervenit.

42 
Dum haec ad Gergoviam geruntur, Aedui primis nuntiis ab Litavicco
acceptis nullum sibi ad cognoscendum spatium relinquunt. Impellit alios
avaritia, alios iracundia et temeritas, quae maxime illi hominum generi est
innata, ut levem auditionem habeant pro re comperta. Bona civium Romanorum
diripiunt, caedes faciunt, in servitutem abstrahunt. Adiuvat rem
proclinatam Convictolitavis plebemque ad furorem impellit, ut facinore
admisso ad sanitatem reverti pudeat. Marcum Aristium, tribunum militum,
iter ad legionem facientem fide data ex oppido Cabillono educunt: idem
facere cogunt eos, qui negotiandi causa ibi constiterant. Hos continuo (in)
itinere adorti omnibus impedimentis exuunt; repugnantes diem noctemque
obsident; multis utrimque interfectis maiorem multitudinem armatorum
concitant.

43 
Interim nuntio allato omnes eorum milites in potestate Caesaris
teneri, concurrunt ad Aristium, nihil publico factum consilio demonstrant;
quaestionem de bonis direptis decernunt, Litavicci fatrumque bona
publicant, legatos ad Caesarem sui purgandi gratia mittunt. Haec faciunt
reciperandorum suorum causa; sed contaminati facinore et capti compendio ex
direptis bonis, quod ea res ad multos pertinebat, timore poenae exterriti
consilia clam de bello inire incipiunt civitatesque reliquas legationibus
sollicitant. Quae tametsi Caesar intellegebat, tamen quam mitissime potest
legatos appellat: nihil se propter inscientiam levitatemque vulgi gravius
de civitate iudicare neque de sua in Aeduos benevolentia deminuere. Ipse
maiorem Galliae motum exspectans, ne ab omnibus civitatibus
circumsisteretur, consilia inibat quemadmodum ab Gergovia discederet ac
rursus omnem exercitum contraheret, ne profectio nata ab timore defectionis
similis fugae videretur.

44 
Haec cogitanti accidere visa est facultas bene rei gerendae. Nam cum
in minora castra operis perspiciendi causa venisset, animadvertit collem,
qui ab hostibus tenebatur, nudatum hominibus, qui superioribus diebus vix
prae multitudine cerni poterat. Admiratus quaerit ex perfugis causam,
quorum magnus ad eum cotidie numerus confluebat. Constabat inter omnes,
quod iam ipse Caesar per exploratores cognoverat, dorsum esse eius iugi
prope aequum, sed hunc silvestrem et angustum, qua esset aditus ad alteram
partem oppidi; huic loco vehementer illos timere nec iam aliter sentire,
uno colle ab Romanis occupato, si alterum amisissent, quin paene
circumvallati atque omni exitu et pabulatione interclusi viderentur: ad
hunc muniendum omnes a Vercingetorige evocatos.

45 
Hac re cognita Caesar mittit complures equitum turmas; eis de media
nocte imperat, ut paulo tumultuosius omnibus locis vagarentur. Prima luce
magnum numerum impedimentorum ex castris mulorumque produci deque his
stramenta detrahi mulionesque cum cassidibus equitum specie ac simulatione
collibus circumvehi iubet. His paucos addit equites qui latius
ostentationis causa vagarentur. Longo circuitu easdem omnes iubet petere
regiones. Haec procul ex oppido videbantur, ut erat a Gergovia despectus in
castra, neque tanto spatio certi quid esset explorari poterat. Legionem
unam eodem iugo mittit et paulum progressam inferiore constituit loco
silvisque occultat. Augetur Gallis suspicio, atque omnes illo ad munitionem
copiae traducuntur. Vacua castra hostium Caesar conspicatus tectis
insignibus suorum occultatisque signis militaribus raros milites, ne ex
oppido animadverterentur, ex maioribus castris in minora traducit
legatisque, quos singulis legionibus praefecerat, quid fieri velit
ostendit: in primis monet ut contineant milites, ne studio pugnandi aut spe
praedae longius progrediantur; quid iniquitas loci habeat incommodi
proponit: hoc una celeritate posse mutari; occasionis esse rem, non proeli.
His rebus expositis signum dat et ab dextra parte alio ascensu eodem
tempore Aeduos mittit.

46 
Oppidi murus ab planitie atque initio ascensus recta regione, si
nullus anfractus intercederet, MCC passus aberat: quidquid huc circuitus ad
molliendum clivum accesserat, id spatium itineris augebat. A medio fere
colle in longitudinem, ut natura montis ferebat, ex grandibus saxis sex
pedum murum qui nostrorum impetum tardaret praeduxerant Galli, atque
inferiore omni spatio vacuo relicto superiorem partem collis usque ad murum
oppidi densissimis castris compleverant. Milites dato signo celeriter ad
munitionem perveniunt eamque transgressi trinis castris potiuntur; ac tanta
fuit in castris capiendis celeritas, ut Teutomatus, rex Nitiobrigum, subito
in tabernaculo oppressus, ut meridie conquieverat, superiore corporis parte
nudata vulnerato equo vix se ex manibus praedantium militum eriperet.

47 
Consecutus id quod animo proposuerat, Caesar receptui cani iussit
legionique decimae, quacum erat, continuo signa constituit. Ac reliquarum
legionum milites non exaudito sono tubae, quod satis magna valles
intercedebat, tamen ab tribunis militum legatisque, ut erat a Caesare
praeceptum, retinebantur. Sed elati spe celeris victoriae et hostium fuga
et superiorum temporum secundis proeliis nihil adeo arduum sibi esse
existimaverunt quod non virtute consequi possent, neque finem prius
sequendi fecerunt quam muro oppidi portisque appropinquarunt. Tum vero ex
omnibus urbis partibus orto clamore, qui longius aberant repentino tumultu
perterriti, cum hostem intra portas esse existimarent, sese ex oppido
eiecerunt. Matres familiae de muro vestem argentumque iactabant et pectore
nudo prominentes passis manibus obtestabantur Romanos, ut sibi parcerent
neu, sicut Avarici fecissent, ne a mulieribus quidem atque infantibus
abstinerent: nonnullae de muris per manus demissae sese militibus
tradebant. Lucius Fabius, centurio legionis VIII, quem inter suos eo die
dixisse constabat excitari se Avaricensibus praemiis neque commissurum, ut
prius quisquam murum ascenderet, tres suos nactus manipulares atque ab eis
sublevatus murum ascendit: hos ipse rursus singulos exceptans in murum
extulit.

48 
Interim ei qui ad alteram partem oppidi, ut supra demonstravimus,
munitionis causa convenerant, primo exaudito clamore, inde etiam crebris
nuntiis incitati, oppidum a Romanis teneri, praemissis equitibus magno
concursu eo contenderunt. Eorum ut quisque primus venerat, sub muro
consistebat suorumque pugnantium numerum augebat. Quorum cum magna
multitudo convenisset, matres familiae, quae paulo ante Romanis de muro
manus tendebant, suos obtestari et more Gallico passum capillum ostentare
liberosque in conspectum proferre coeperunt. Erat Romanis nec loco nec
numero aequa contentio; simul et cursu et spatio pugnae defatigati non
facile recentes atque integros sustinebant.

49 
Caesar, cum iniquo loco pugnari hostiumque augeri copias videret,
praemetuens suis ad Titum Sextium legatum, quem minoribus castris praesidio
reliquerat, misit, ut cohortes ex castris celeriter educeret et sub infimo
colle ab dextro latere hostium constitueret, ut, si nostros loco depulsos
vidisset, quo minus libere hostes insequerentur terreret. Ipse paulum ex eo
loco cum legione progressus, ubi constiterat, eventum pugnae exspectabat.

50 
Cum acerrime comminus pugnaretur, hostes loco et numero, nostri
virtute confiderent, subito sunt Aedui nsi ab latere nostris aperto, quos
Caesar ab dextra parte alio ascensu manus distinendae causa miserat. Hi
similitudine armorum vehementer nostros perterruerunt, ac tametsi dextris
humeris ex sertis animadvertebantur, quod insigne pactum esse consuerat,
tamen id ipsum sui fallendi causa milites ab hostibus factum existimabant.
Eodem tempore Lucius Fabius centurio quique una murum ascenderant
circumventi atque interfecti muro praecipitabantur. Marcus Petronius,
eiusdem legionis centurio, cum portam excidere conatus esset, a multitudine
oppressus ac sibi desperans multis iam vulneribus acceptis manipularibus
suis, qui illum secuti erant, "Quoniam," inquit, "me una vobiscum servare
non possum, vestrae quidem certe vitae prospiciam, quos cupiditate gloriae
adductus in periculum deduxi. Vos data facultate vobis consulite." Simul in
medios hostes irrupit duobusque interfectis reliquos a porta paulum
summovit. Conantibus auxiliari suis "Frustra," inquit, "meae vitae
subvenire conamini, quem iam sanguis viresque deficiunt. Proinde abite, dum
est facultas, vosque ad legionem recipite." Ita puguans post paulum
concidit ac suis saluti fuit.

51 
Nostri, cum undique premerentur, XLVI centurionibus amissis deiecti
sunt loco. Sed intolerantius Gallos insequentes legio decima tardavit, quae
pro subsidio paulo aequiore loco constiterat. Hanc rursus XIII legionis
cohortes exceperunt, quae ex castris minoribus eductae cum Tito Sextio
legato ceperant locum superiorem. Legiones, ubi primum planitiem
attigerunt, infestis contra hostes signis constiterunt. Vercingetorix ab
radicibus collis suos intra munitiones reduxit. Eo die milites sunt paulo
minus septingenti desiderati.

52 
Postero die Caesar contione advocata temeritatem cupiditatemque
militum reprehendit, quod sibi ipsi iudicavissent quo procedendum aut quid
agendum videretur, neque signo recipiendi dato constitissent neque ab
tribunis militum legatisque retineri potuissent. Exposuit quid iniquitas
loci posset, quid ipse ad Avaricum sensisset, cum sine duce et sine
equitatu deprehensis hostibus exploratam victoriam dimisisset, ne parvum
modo detrimentum in contentione propter iniquitatem loci accideret. Quanto
opere eorum animi magnitudinem admiraretur, quos non castrorum munitiones,
non altitudo montis, non murus oppidi tardare potuisset, tanto opere
licentiam arrogantiamque reprehendere, quod plus se quam imperatorem de
victoria atque exitu rerum sentire existimarent; nec minus se ab milite
modestiam et continentiam quam virtutem atque animi magnitudinem
desiderare.

53 
Hac habita contione et ad extremam orationem confirmatis militibus, ne
ob hanc causam animo permoverentur neu quod iniquitas loci attulisset id
virtuti hostium tribuerent, eadem de profectione cogitans quae ante
senserat legiones ex castris eduxit aciemque idoneo loco constituit. Cum
Vercingetorix nihil magis in aequum locum descenderet, levi facto equestri
proelio atque secundo in castra exercitum reduxit. Cum hoc idem postero die
fecisset, satis ad Gallicam ostentationem minuendam militumque animos
confirmandos factum existimans in Aeduos movit castra. Ne tum quidem
insecutis hostibus tertio die ad flumen Elaver ; pontem refecit
exercitumque traduxit.

54 
Ibi a Viridomaro atque Eporedorige Aeduis appellatus discit cum omni
equitatu Litaviccum ad sollicitandos Aeduos profectum: opus esse ipsos
antecedere ad confirmandam civitatem. Etsi multis iam rebus perfidiam
Aeduorum perspectam habebat atque horum discessu admaturari defectionem
civitatis existimabat, tamen eos retinendos non constituit, ne aut inferre
iniuriam videretur aut dare timoris aliquam suspicionem. Discedentibus his
breviter sua in Aeduos merita exposuit, quos et quam humiles accepisset,
compulsos in oppida, multatos agris omnibus ereptis copiis, imposito
stipendio, obsidibus summa cum contumelia extortis, et quam in fortunam
quamque in amplitudinem deduxisset, ut non solum in pristinum statum
redissent, sed omnium temporum dignitatem et gratiam antecessisse
viderentur. His datis mandatis eos ab se dimisit.

55 
Noviodunum erat oppidum Aeduorum ad ripas Ligeris opportuno loco
positum. Huc Caesar omnes obsides Galliae, frumentum, pecuniam publicam,
suorum atque exercitus impedimentorum magnam partem contulerat; huc magnum
numerum equorum huius belli causa in Italia atque Hispania coemptum
miserat. Eo cum Eporedorix Viridomarusque venissent et de statu civitatis
cognovissent, Litaviccum Bibracti ab Aeduis receptum, quod est oppidum apud
eos maximae auctoritatis, Convictolitavim magistratum magnamque partem
senatus ad eum convenisse, legatos ad Vercingetorigem de pace et amicitia
concilianda publice missos, non praetermittendum tantum commodum
existimaverunt. Itaque interfectis Novioduni custodibus quique eo
negotiandi causa convenerant pecuniam atque equos inter se partiti sunt;
obsides civitatum Bibracte ad magistratum deducendos curaverunt; oppidum,
quod a se teneri non posse iudicabant, ne cui esset usui Romanis,
incenderunt; frumenti quod subito potuerunt navibus avexerunt, reliquum
flumine atque incendio corruperunt. Ipsi ex finitimis regionibus copias
cogere, praesidia custodiasque ad ripas Ligeris disponere equitatumque
omnibus locis iniciendi timoris causa ostentare coeperunt, si ab re
frumentaria Romanos excludere aut adductos inopia in provinciam espellere
possent. Quam ad spem multum eos adiuvabat, quod Liger ex nivibus creverat,
ut omnino vado non posse transiri videretur.

56 
Quibus rebus cognitis Caesar maturandum sibi censuit, si esset in
perficiendis pontibus periclitandum, ut prius quam essent maiores eo
coactae copiae dimicaret. Nam ut commutato consilio iter in provinciam
converteret, id ne metu quidem necessario faciendum existimabat; cum
infamia atque indignitas rei et oppositus mons Cevenna viarumque
difficultas impediebat, tum maxime quod abiuncto Labieno atque eis
legionibus quas una miserat vehementer timebat. Itaque admodum magnis
diurnis nocturnisque itineribus confectis contra omnium opinionem ad
Ligerem venit vadoque per equites invento pro rei necessitate opportuno, ut
brachia modo atque humeri ad sustinenda arma liberi ab aqua esse possent,
disposito equitatu qui vim fluminis refringeret, atque hostibus primo
aspectu perturbatis, incolumem exercitum traduxit frumentumque in agris et
pecoris copiam nactus repleto his rebus exercitu iter in Senones facere
instituit.

57 
Dum haec apud Caesarem geruntur, Labienus eo supplemento, quod nuper
ex Italia venerat, relicto Agedinci, ut esset impedimentis praesidio, cum
quattuor legionibus Lutetiam proficiscitur. Id est oppidum Parisiorum, quod
positum est in insula fluminis Sequanae. Cuius adventu ab hostibus cognito
magnae ex finitimis civitatibus copiae convenerunt. Summa imperi traditur
Camulogeno Aulerco, qui prope confectus aetate tamen propter singularem
scientiam rei militaris ad eum est honorem evocatus. Is cum animadvertisset
perpetuam esse paludem, quae influeret in Sequanam atque illum omnem locum
magnopere impediret, hic consedit nostrosque transitu prohibere instituit.

58 
Labienus primo vineas agere, cratibus atque aggere paludem explere
atque iter munire conabatur. Postquam id difficilius confieri animadvertit,
silentio e castris tertia vigilia egressus eodem quo venerat itinere
Metiosedum pervenit. Id est oppidum Senonum in insula Sequanae positum, ut
paulo ante de Lutetia diximus. Deprensis navibus circiter quinquaginta
celeriterque coniunctis atque eo militibus iniectis et rei novitate
perterritis oppidanis, quorum magna pars erat ad bellum evocata, sine
contentione oppido potitur. Refecto ponte, quem superioribus diebus hostes
resciderant, exercitum traducit et secundo flumine ad Lutetiam iter facere
coepit. Hostes re cogmta ab eis, qui Metiosedo fugerant, Lutetiam incendi
pontesque eius oppidi rescindi iubent; ipsi profecti a palude ad ripas
Sequanae e regione Lutetiae contra Labieni castra considunt.

59 
Iam Caesar a Gergovia discessisse audiebatur, iam de Aeduorum
defectione et secundo Galliae motu rumores adferebantur, Gallique in
colloquiis interclusum itinere et Ligeri Caesarem inopia frumenti coactum
in provinciam contendisse confirmabant. Bellovaci autem defectione Aeduorum
cognita, qui ante erant per se infideles, manus cogere atque aperte bellum
parare coeperunt. Tum Labienus tanta rerum commutatione longe aliud sibi
capiendum consilium adque antea senserat intellegebat, neque iam, ut
aliquid adquireret proelioque hostes lacesseret, sed ut incolumem exercitum
Agedincum reduceret, cogitabat. Namque altera ex parte Bellovaci, quae
civitas in Gallia maximam habet opinionem virtutis, instabant, alteram
Camulogenus parato atque instructo exercitu tenebat; tum legiones a
praesidio atque impedimentis interclusas maximum flumen distinebat. Tantis
subito difficultatibus obiectis ab animi virtute auxilium petendum videbat.

60 
Sub vesperum consilio convocato cohortatus ut ea quae imperasset
diligenter industrieque administrarent, naves, quas Metiosedo deduxerat,
singulas equitibus Romanis attribuit, et prima confecta vigilia quattuor
milia passuum secundo flumine silentio progredi ibique se exspectari iubet.
Quinque cohortes, quas minime firmas ad dimicandum esse existimabat,
castris praesidio relinquit; quinque eiusdem legionis reliquas de media
nocte cum omnibus impedimentis adverso flumine magno tumultu proficisci
imperat. Conquirit etiam lintres: has magno sonitu remorum incitatus in
eandem partem mittit. Ipse post paulo silentio egressus cum tribus
legionibus eum locum petit quo naves appelli iusserat.

61 
Eo cum esset ventum, exploratores hostium, ut omni fluminis parte
erant dispositi, inopinantes, quod magna subito erat coorta tempestas, ab
nostris opprimumtur; exercitus equitatusque equitibus Romanis
administrantibus, quos ei negotio praefecerat, celeriter transmittitur. Vno
fere tempore sub lucem hostibus nuntiatur in castris Romanorum praeter
consuetudinem tumultuari et magnum ire agmen adverso flumine sonitumque
remorum in eadem parte exaudiri et paulo infra milites navibus
transportari. Quibus rebus auditis, quod existimabant tribus locis transire
legiones atque omnes perturbatos defectione Aeduorum fugam parare, suas
quoque copias in tres partes distribuerunt. Nam praesidio e regione
castrorum relicto et parva manu Metiosedum versus missa, quae tantum
progrediatur, quantum naves processissent, reliquas copias contra Labienum
duxerunt.

62 
Prima luce et nostri omnes erant transportati, et hostium acies
cernebatur. Labienus milites cohortatus ut suae pristinae virtutis et
secundissimorum proeliorum retinerent memoriam atque ipsum Caesarem, cuius
ductu saepe numero hostes superassent, praesentem adesse existimarent, dat
signum proeli. Primo concursu ab dextro cornu, ubi septima legio
constiterat, hostes pelluntur atque in fugam coniciuntur; ab sinistro, quem
locum duodecima legio tenebat, cum primi ordines hostium transfixi telis
concidissent, tamen acerrime reliqui resistebant, nec dabat suspicionem
fugae quisquam. Ipse dux hostium Camulogenus suis aderat atque eos
cohortabatur. Incerto nunc etiam exitu victoriae, cum septimae legionis
tribunis esset nuntiatum quae in sinistro cornu gererentur, post tergum
hostium legionem ostenderunt signaque intulerunt. Ne eo quidem tempore
quisquam loco cessit, sed circumventi omnes interfectique sunt. Eandem
fortunam tulit Camulogenus. At ei qui praesidio contra castra Labieni erant
relicti, cum proelium commissum audissent, subsidio suis ierunt collemque
ceperunt, neque nostrorum militum victorum impetum sustinere potuerunt. Sic
cum suis fugientibus permixti, quos non silvae montesque texerunt, ab
equitatu sunt interfecti. Hoc negotio confecto Labienus revertitur
Agedincum, ubi impedimenta totius exercitus relicta erant: inde cum omnibus
copiis ad Caesarem pervenit.

63 
Defectione Aeduorum cognita bellum augetur. Legationes in omnes partes
circummittuntur: quantum gratia, auctoritate, pecunia valent, ad
sollicitandas civitates nituntur; nacti obsides, quos Caesar apud eos
deposuerat, horum supplicio dubitantes territant. Petunt a Vercingetorige
Aedui ut ad se veniat rationesque belli gerendi communicet. Re impetrata
contendunt ut ipsis summa imperi tradatur, et re in controversiam deducta
totius Galliae concilium Bibracte indicitur. Eodem conveniunt undique
frequentes. Multitudinis suffragiis res permittitur: ad unum omnes
Vercingetorigem probant imperatorem. Ab hoc concilio Remi, Lingones,
Treveri afuerunt: illi, quod amicitiam Romanorum sequebantur; Treveri, quod
aberant longius et ab Germanis premebantur, quae fuit causa quare toto
abessent bello et neutris auxilia mitterent. Magno dolore Aedui ferunt se
deiectos principatu, queruntur fortunae commutationem et Caesaris
indulgentiam in se requirunt, neque tamen suscepto bello suum consilium ab
reliquis separare audent. Inviti summae spei adulescentes Eporedorix et
Viridomarus Vercingetorigi parent.

64 
Ipse imperat reliquis civitatibus obsides diemque ei rei constituit.
Omnes equites, quindecim milia numero, celeriter convenire iubet; peditatu
quem antea habuerit se fore contentum dicit, neque fortunam temptaturum aut
in acie dimicaturum, sed, quoniam abundet equitatu, perfacile esse factu
frumentationibus pabulationibusque Romanos prohibere, aequo modo animo sua
ipsi frumenta corrumpant aedificiaque incendant, qua rei familiaris iactura
perpetuum imperium libertatemque se consequi videant. His constitutis rebus
Aeduis Segusiavisque, qui sunt finitimi provinciae, decem milia peditum
imperat; huc addit equites octingentos. His praeficit fratrem Eporedorigis
bellumque inferri Allobrogibus iubet. Altera ex parte Gabalos proximosque
pagos Arvernorum in Helvios, item Rutenos Cadurcosque ad fines Volcarum
Arecomicorum depopulandos mittit. Nihilo minus clandestinis nuntiis
legationibusque Allobrogas sollicitat, quorum mentes nondum ab superiore
bello resedisse sperabat. Horum principibus pecunias, civitati autem
imperium totius provinciae pollicetur.

65 
Ad hos omnes casus provisa erant praesidia cohortium duarum et
viginti, quae ex ipsa provincia ab Lucio Caesare legato ad omnes partes
opponebantur. Helvii sua sponte cum finitimis proelio congressi pelluntur
et Gaio Valerio Donnotauro, Caburi filio, principe civitatis,
compluribusque aliis interfectis intra oppida ac muros compelluntur.
Allobroges crebris ad Rhodanum dispositis praesidiis magna cum cura et
diligentia suos fines tuentur. Caesar, quod hostes equitatu superiores esse
intellegebat et interclusis omnibus itineribus nulla re ex provincia atque
Italia sublevari poterat, trans Rhenum in Germaniam mittit ad eas civitates
quas superioribus annis pacaverat, equitesque ab his arcessit et levis
armaturae pedites, qui inter eos proeliari consuerant. Eorum adventu, quod
minus idoneis equis utebantur, a tribunis militum reliquisque equitibus
Romanis atque evocatis equos sumit Germanisque distribuit.

66 
Interea, dum haec geruntur, hostium copiae ex Arvernis equitesque qui
toti Galliae erant imperati conveniunt. Magno horum coacto numero, cum
Caesar in Sequanos per extremos Lingonum fines iter faceret, quo facilius
subsidium provinciae ferri posset, circiter milia passuum decem ab Romanis
trinis castris Vercingetorix consedit convocatisque ad concilium praefectis
equitum venisse tempus victoriae demonstrat. Fugere in provinciam Romanos
Galliaque excedere. Id sibi ad praesentem obtinendam libertatem satis esse;
ad reliqui temporis pacem atque otium parum profici: maioribus enim coactis
copiis reversuros neque finem bellandi facturos. Proinde agmine impeditos
adorirentur. Si pedites suis auxilium ferant atque in eo morentur, iter
facere non posse; si, id quod magis futurum confidat, relictis impedimentis
suae saluti consulant, et usu rerum necessariarum et dignitate spoliatum
iri. Nam de equitibus hostium, quin nemo eorum progredi modo extra agmen
audeat, et ipsos quidem non debere dubitare, et quo maiore faciant animo,
copias se omnes pro castris habiturum et terrori hostibus futurum.
Conclamant equites sanctissimo iureiurando confirmari oportere, ne tecto
recipiatur, ne ad liberos, ne ad parentes, ad uxorem aditum habeat, qui non
bis per agmen hostium perequitasset.

67 
Probata re atque omnibus iureiurando adactis postero die in tres
partes distributo equitatu duae se acies ab duobus lateribus ostendunt, una
primo agmine iter impedire coepit. Qua re nuntiata Caesar suum quoque
equitatum tripertito divisum contra hostem ire iubet. Pugnatur una omnibus
in partibus. Consistit agmen; impedimenta intra legiones recipiuntur. Si
qua in parte nostri laborare aut gravius premi videbantur, eo signa inferri
Caesar aciemque constitui iubebat; quae res et hostes ad insequendum
tardabat et nostros spe auxili confirmabat. Tandem Germani ab dextro latere
summum iugum nacti hostes loco depellunt; fugientes usque ad flumen, ubi
Vercingetorix cum pedestribus copiis consederat, persecuntur compluresque
interficiunt. Qua re animadversa reliqui ne circumirentur veriti se fugae
mandant. Omnibus locis fit caedes. Tres nobilissimi Aedui capti ad Caesarem
perducuntur: Cotus, praefectus equitum, qui controversiam cum
Convictolitavi proximis comitiis habuerat, et Cavarillus, qui post
defectionem Litavicci pedestribus copiis praefuerat, et Eporedorix, quo
duce ante adventum Caesaris Aedui cum Sequanis bello contenderant.

68 
Fugato omni equitatu Vercingetorix copias, ut pro castris
collocaverat, reduxit protinusque Alesiam, quod est oppidum Mandubiorum,
iter facere coepit celeriterque impedimenta ex castris educi et se subsequi
iussit. Caesar impedimentis in proximum collem deductis, duabus legionibus
praesidio relictis, secutus quantum diei tempus est passum, circiter tribus
milibus hostium ex novissimo agmine interfectis altero die ad Alesiam
castra fecit. Perspecto urbis situ perterritisque hostibus, quod equitatu,
qua maxime parte exercitus confidebant, erant pulsi, adhortatus ad laborem
milites circumvallare instituit.

69 
Ipsum erat oppidum Alesia in colle summo admodum edito loco, ut nisi
obsidione expugnari non posse videretur; cuius collis radices duo duabus ex
partibus flumina subluebant. Ante id oppidum planities circiter milia
passuum tria in longitudinem patebat: reliquis ex omnibus partibus colles
mediocri interiecto spatio pari altitudinis fastigio oppidum cingebant. Sub
muro, quae pars collis ad orientem solem spectabat, hunc omnem locum copiae
Gallorum compleverant fossamque et maceriam sex in altitudinem pedum
praeduxerant. Eius munitionis quae ab Romanis instituebatur circuitus XI
milia passuum tenebat. Castra opportunis locis erant posita ibique castella
viginti tria facta, quibus in castellis interdiu stationes ponebantur, ne
qua subito eruptio fieret: haec eadem noctu excubitoribus ac firmis
praesidiis tenebantur.

70 
Opere instituto fit equestre proelium in ea planitie, quam intermissam
collibus tria milia passuum in longitudinem patere supra demonstravimus.
Summa vi ab utrisque contenditur. Laborantibus nostris Caesar Germanos
summittit legionesque pro castris constituit, ne qua subito irruptio ab
hostium peditatu fiat. Praesidio legionum addito nostris animus augetur:
hostes in fugam coniecti se ipsi multitudine impediunt atque angustioribus
portis relictis coacervantur. Germani acrius usque ad munitiones secuntur.
Fit magna caedes: nonnulli relictis equis fossam transire et maceriam
transcendere conantur. Paulum legiones Caesar quas pro vallo constituerat
promoveri iubet. Non minus qui intra munitiones erant perturbantur Galli:
veniri ad se confestim existimantes ad arma conclamant; nonnulli perterriti
in oppidum irrumpunt. Vercingetorix iubet portas claudi, ne castra
nudentur. Multis interfectis, compluribus equis captis Germani sese
recipiunt.

71 
Vercingetorix, priusquam munitiones ab Romanis perficiantur, consilium
capit omnem ab se equitatum noctu dimittere. Discedentibus mandat ut suam
quisque eorum civitatem adeat omnesque qui per aetatem arma ferre possint
ad bellum cogant. Sua in illos merita proponit obtestaturque ut suae
salutis rationem habeant neu se optime de communi libertate meritum in
cruciatum hostibus dedant. Quod si indiligentiores fuerint, milia hominum
delecta octoginta una secum interitura demonstrat. Ratione inita se exigue
dierum triginta habere frumentum, sed paulo etiam longius tolerari posse
parcendo. His datis mandatis, qua opus erat intermissum, secunda vigilia
silentio equitatum mittit. Frumentum omne ad se referri iubet; capitis
poenam eis qui non paruerint constituit: pecus, cuius magna erat copia ab
Mandubiis compulsa, viritim distribuit; frumentum parce et paulatim metiri
instituit; copias omnes quas pro oppido collocaverat in oppidum recepit.
His rationibus auxilia Galliae exspectare et bellum parat administrare.

72 
Quibus rebus cognitis ex perfugis et captivis, Caesar haec genera
munitionis instituit. Fossam pedum viginti directis lateribus duxit, ut
eius fossae solum tantundem pateret quantum summae fossae labra distarent.
Reliquas omnes munitiones ab ea fossa pedes quadringentos reduxit, [id] hoc
consilio, quoniam tantum esset necessario spatium complexus, nec facile
totum corpus corona militum cingeretur, ne de improviso aut noctu ad
munitiones hostium multitudo advolaret aut interdiu tela in nostros operi
destinatos conicere possent. Hoc intermisso spatio duas fossas quindecim
pedes latas, eadem altitudine perduxit, quarum interiorem campestribus ac
demissis locis aqua ex flumine derivata complevit. Post eas aggerem ac
vallum duodecim pedum exstruxit. Huic loricam pinnasque adiecit grandibus
cervis eminentibus ad commissuras pluteorum atque aggeris, qui ascensum
hostium tardarent, et turres toto opere circumdedit, quae pedes LXXX inter
se distarent.

73 
Erat eodem tempore et materiari et frumentari et tantas munitiones
fieri necesse deminutis nostris copiis quae longius ab castris
progrediebantur: ac nonnum quam opera nostra Galli temptare atque
eruptionem ex oppido pluribus portis summa vi facere conabantur. Quare ad
haec rursus opera addendum Caesar putavit, quo minore numero militum
munitiones defendi possent. Itaque truncis arborum aut admodum firmis ramis
abscisis atque horum delibratis ac praeacutis cacuminibus perpetuae fossae
quinos pedes altae ducebantur. Huc illi stipites demissi et ab infimo
revincti, ne revelli possent, ab ramis eminebant. Quini erant ordines
coniuncti inter se atque implicati; quo qui intraverant, se ipsi
acutissimis vallis induebant. Hos cippos appellabant. Ante quos obliquis
ordinibus in quincuncem dispositis scrobes tres in altitudinem pedes
fodiebantur paulatim angustiore ad infimum fastigio. Huc teretes stipites
feminis crassitudine ab summo praeacuti et praeusti demittebantur, ita ut
non amplius digitis quattuor ex terra eminerent; simul confirmandi et
stabiliendi causa singuli ab infimo solo pedes terra exculcabantur, reliqua
pars scrobis ad occultandas insidias viminibus ac virgultis integebatur.
Huius generis octoni ordines ducti ternos inter se pedes distabant. Id ex
similitudine floris lilium appellabant. Ante haec taleae pedem longae
ferreis hamis infixis totae in terram infodiebantur mediocribusque
intermissis spatiis omnibus locis disserebantur; quos stimulos nominabant.

74 
His rebus perfectis regiones secutus quam potuit aequissimas pro loci
natura quattuordecim milia passuum complexus pares eiusdem generis
munitiones, diversas ab bis, contra exteriorem hostem perfecit, ut ne magna
quidem multitudine, si ita accidat, munitionum praesidia circumfundi
possent; ac ne cum periculo ex castris egredi cogatur, dierum triginta
pabulum frumentumque habere omnes convectum iubet.

75 
Dum haec apud Alesiam geruntur, Galli concilio principum indicto non
omnes eos qui arma ferre possent, ut censuit Vercingetorix, convocandos
statuunt, sed certum numerum cuique ex civitate imperandum, ne tanta
multitudine confusa nec moderari nec discernere suos nec frumentandi
rationem habere possent. Imperant Aeduis atque eorum clientibus,
Segusiavis, Ambivaretis, Aulercis Brannovicibus, Blannoviis, milia XXXV;
parem numerum Arvernis adiunctis Eleutetis, Cadurcis, Gabalis, Vellaviis,
qui sub imperio Arvernorum esse consuerunt; Sequanis, Senonibus,
Biturigibus, Santonis, Rutenis, Carnutibus duodena milia; Bellovacis X;
totidem Lemovicibus; octona Pictonibus et Turonis et Parisiis et Helvetiis;
[Suessionibus,] Ambianis, Mediomatricis, Petrocoriis, Nerviis, Morinis,
Nitiobrigibus quina milia; Aulercis Cenomanis totidem; Atrebatibus [IIII
milibus]; Veliocassis, Lexoviis et Aulercis Eburovicibus terna; Rauracis et
Boiis bina; [XXX milia] universis civitatibus, quae Oceanum attingunt
quaeque eorum consuetudine Armoricae appellantur, quo sunt in numero
Curiosolites, Redones, Ambibarii, Caletes, Osismi, Veneti, Lemovices,
Venelli. Ex his Bellovaci suum numerum non compleverunt, quod se suo nomine
atque arbitrio cum Romanis bellum gesturos dicebant neque cuiusquam imperio
obtemperaturos; rogati tamen ab Commio pro eius hospitio duo milia una
miserunt.

76 
Huius opera Commi, ut antea demonstravimus, fideli atque utili
superioribus annis erat usus in Britannia Caesar; quibus ille pro meritis
civitatem eius immunem esse iusserat, iura legesque reddiderat atque ipsi
Morinos attribuerat. Tamen tanta universae Galliae consensio fuit
libertatis vindicandae et pristinae belli laudis recuperandae, ut neque
beneficiis neque amicitiae memoria moverentur, omnesque et animo et opibus
in id bellum incumberent. Coactis equitum VIII milibus et peditum circiter
CCL haec in Aeduorum finibus recensebantur, numerusque inibatur, praefecti
constituebantur. Commio Atrebati, Viridomaro et Eporedorigi Aeduis,
Vercassivellauno Arverno, consobrino Vercingetorigis, summa imperi
traditur. His delecti ex civitatibus attribuuntur, quorum consilio bellum
administraretur. Omnes alacres et fiduciae pleni ad Alesiam proficiscuntur,
neque erat omnium quisquam qui aspectum modo tantae multitudinis sustineri
posse arbitraretur, praesertim ancipiti proelio, cum ex oppido eruptione
pugnaretur, foris tantae copiae equitatus peditatusque cernerentur.

77 
At ei, qui Alesiae obsidebantur praeterita die, qua auxilia suorum
exspectaverant, consumpto omni frumento, inscii quid in Aeduis gereretur,
concilio coacto de exitu suarum fortunarum consultabant. Ac variis dictis
sententiis, quarum pars deditionem, pars, dum vires suppeterent, eruptionem
censebat, non praetereunda oratio Critognati videtur propter eius
singularem et nefariam crudelitatem. Hic summo in Arvernis ortus loco et
magnae habitus auctoritatis, "Nihil," inquit, "de eorum sententia dicturus
sum, qui turpissimam servitutem deditionis nomine appellant, neque hos
habendos civium loco neque ad concilium adhibendos censeo. Cum his mihi res
sit, qui eruptionem probant; quorum in consilio omnium vestrum consensu
pristinae residere virtutis memoria videtur. Animi est ista mollitia, non
virtus, paulisper inopiam ferre non posse. Qui se ultro morti offerant
facilius reperiuntur quam qui dolorem patienter ferant. Atque ego hanc
sententiam probarem (tantum apud me dignitas potest), si nullam praeterquam
vitae nostrae iacturam fieri viderem: sed in consilio capiendo omnem
Galliam respiciamus, quam ad nostrum auxilium concitavimus. Quid hominum
milibus LXXX uno loco interfectis propinquis consanguineisque nostris animi
fore existimatis, si paene in ipsis cadaveribus proelio decertare cogentur?
Nolite hos vestro auxilio exspoliare, qui vestrae salutis causa suum
periculum neglexerunt, nec stultitia ac temeritate vestra aut animi
imbecillitate omnem Galliam prosternere et perpetuae servituti subicere.
An, quod ad diem non venerunt, de eorum fide constantiaque dubitatis? Quid
ergo? Romanos in illis ulterioribus munitionibus animine causa cotidie
exerceri putatis? Si illorum nuntiis confirmari non potestis omni aditu
praesaepto, his utimini testibus appropinquare eorum adventum; cuius rei
timore exterriti diem noctemque in opere versantur. Quid ergo mei consili
est? Facere, quod nostri maiores nequaquam pari bello Cimbrorum Teutonumque
fecerunt; qui in oppida compulsi ac simili inopia subacti eorum corporibus
qui aetate ad bellum inutiles videbantur vitam toleraverunt neque se
hostibus tradiderunt. Cuius rei si exemplum non haberemus, tamen libertatis
causa institui et posteris prodi pulcherrimum iudicarem. Nam quid illi
simile bello fuit? Depopulata Gallia Cimbri magnaque illata calamitate
finibus quidem nostris aliquando excesserunt atque alias terras petierunt;
iura, leges, agros, libertatem nobis reliquerunt. Romani vero quid petunt
aliud aut quid volunt, nisi invidia adducti, quos fama nobiles potentesque
bello cognoverunt, horum in agris civitatibusque considere atque his
aeternam iniungere servitutem? Neque enim ulla alia condicione bella
gesserunt. Quod si ea quae in longinquis nationibus geruntur ignoratis,
respicite finitimam Galliam, quae in provinciam redacta iure et legibus
commutatis securibus subiecta perpetua premitur servitute."

78 
Sententiis dictis constituunt ut ei qui valetudine aut aetate inutiles
sunt bello oppido excedant, atque omnia prius experiantur, quam ad
Critognati sententiam descendant: illo tamen potius utendum consilio, si
res cogat atque auxilia morentur, quam aut deditionis aut pacis subeundam
condicionem. Mandubii, qui eos oppido receperant, cum liberis atque
uxoribus exire coguntur. Hi, cum ad munitiones Romanorum accessissent,
flentes omnibus precibus orabant, ut se in servitutem receptos cibo
iuvarent. At Caesar dispositis in vallo custodibus recipi prohibebat.

79 
Interea Commius reliquique duces quibus summa imperi permissa erat cum
omnibus copiis ad Alesiam perveniunt et colle exteriore occupato non
longius mille passibus ab nostris munitionibus considunt. Postero die
equitatu ex castris educto omnem eam planitiem, quam in longitudinem tria
milia passuum patere demonstravimus, complent pedestresque copias paulum ab
eo loco abditas in locis superioribus constituunt. Erat ex oppido Alesia
despectus in campum. Concurrunt his auxiliis visis; fit gratulatio inter
eos, atque omnium animi ad laetitiam excitantur. Itaque productis copiis
ante oppidum considunt et proximam fossam cratibus integunt atque aggere
explent seque ad eruptionem atque omnes casus comparant.

80 
Caesar omni exercitu ad utramque partem munitionum disposito, ut, si
usus veniat, suum quisque locum teneat et noverit, equitatum ex castris
educi et proelium committi iubet. Erat ex omnibus castris, quae summum
undique iugum tenebant, despectus, atque omnes milites intenti pugnae
proventum exspectabant. Galli inter equites raros sagittarios expeditosque
levis armaturae interiecerant, qui suis cedentibus auxilio succurrerent et
nostrorum equitum impetus sustinerent. Ab his complures de improviso
vuluerati proelio excedebant. Cum suos pugna superiores esse Galli
confiderent et nostros multitudine premi viderent, ex omnibus partibus et
ei qui munitionibus continebantur et hi qui ad auxilium convenerant clamore
et ululatu suorum animos confirmabant. Quod in conspectu omnium res
gerebatur neque recte ac turpiter factum celari poterat, utrosque et laudis
cupiditas et timor ignominiae ad virtutem excitabant. Cum a meridie prope
ad solis occasum dubia victoria pugnaretur, Germani una in parte confertis
turmis in hostes impetum fecerunt eosque propulerunt; quibus in fugam
coniectis sagittarii circumventi interfectique sunt. Item ex reliquis
partibus nostri cedentes usque ad castra insecuti sui colligendi facultatem
non dederunt. At ei qui ab Alesia processerant maesti prope victoria
desperata se in oppidum receperunt.

81 
Vno die intermisso Galli atque hoc spatio magno cratium, scalarum,
harpagonum numero effecto media nocte silentio ex castris egressi ad
campestres munitiones accedunt. Subito clamore sublato, qua significatione
qui in oppido obsidebantur de suo adventu cognoscere possent, crates
proicere, fundis, sagittis, lapidibus nostros de vallo proturbare
reliquaque quae ad oppugnationem pertinent parant administrare. Eodem
tempore clamore exaudito dat tuba signum suis Vercingetorix atque ex oppido
educit. Nostri, ut superioribus diebus, ut cuique erat locus attributus, ad
munitiones accedunt; fundis librilibus sudibusque quas in opere
disposuerant ac glandibus Gallos proterrent. Prospectu tenebris adempto
multa utrimque vulnera accipiuntur. Complura tormentis tela coniciuntur. At
Marcus Antonius et Gaius Trebonius legati, quibus hae partes ad defendendum
obvenerant, qua ex parte nostros premi intellexerant, his auxilio ex
ulterioribus castellis deductos summittebant.

82 
Dum longius ab munitione aberant Galli, plus multitudine telorum
proficiebant; posteaquam propius successerunt, aut se stimulis inopinantes
induebant aut in scrobes delati transfodiebantur aut ex vallo ac turribus
traiecti pilis muralibus interibant. Multis undique vulneribus acceptis
nulla munitione perrupta, cum lux appeteret, veriti ne ab latere aperto ex
superioribus castris eruptione circumvenirentur, se ad suos receperunt. At
interiores, dum ea quae a Vercingetorige ad eruptionem praeparata erant
proferunt, priores fossas explent, diutius in his rebus administrandis
morati prius suos discessisse cognoverunt, quam munitionibus
appropinquarent. Ita re infecta in oppidum reverterunt.

83 
Bis magno cum detrimento repulsi Galli quid agant consulunt; locorum
peritos adhibent: ex his superiorum castrorum situs munitionesque
cognoscunt. Erat a septentrionibus collis, quem propter magnitudinem
circuitus opere circumplecti non potuerant nostri: necessario paene iniquo
loco et leniter declivi castra fecerunt. Haec Gaius Antistius Reginus et
Gaius Caninius Rebilus legati cum duabus legionibus obtinebant. Cognitis
per exploratores regionibus duces hostium LX milia ex omni numero deligunt
earum civitatum quae maximam virtutis opinionem habebant; quid quoque pacto
agi placeat occulte inter se constituunt; adeundi tempus definiunt, cum
meridies esse videatur. His copiis Vercassivellaunum Arvernum, unum ex
quattuor ducibus, propinquum Vercingetorigis, praeficiunt. Ille ex castris
prima vigilia egressus prope confecto sub lucem itinere post montem se
occultavit militesque ex nocturno labore sese reficere iussit. Cum iam
meridies appropinquare videretur, ad ea castra quae supra demonstravimus
contendit; eodemque tempore equitatus ad campestres munitiones accedere et
reliquae copiae pro castris sese ostendere coeperunt.

84 
Vercingetorix ex arce Alesiae suos conspicatus ex oppido egreditur;
crates, longurios, musculos, falces reliquaque quae eruptionis causa
paraverat profert. Pugnatur uno tempore omnibus locis, atque omnia
temptantur: quae minime visa pars firma est, huc concurritur. Romanorum
manus tantis munitionibus distinetur nec facile pluribus locis occurrit.
Multum ad terrendos nostros valet clamor, qui post tergum pugnantibus
exstitit, quod suum periculum in aliena vident salute constare: omnia enim
plerumque quae absunt vehementius hominum mentes perturbant.

85 
Caesar idoneum locum nactus quid quaque ex parte geratur cognoscit;
laborantibus summittit. Vtrisque ad animum occurrit unum esse illud tempus,
quo maxime contendi conveniat: Galli, nisi perfregerint munitiones, de omni
salute desperant; Romani, si rem obtinuerint, finem laborum omnium
exspectant. Maxime ad superiores munitiones laboratur, quo
Vercassivellaunum missum demonstravimus. Iniquum loci ad declivitatem
fastigium magnum habet momentum. Alii tela coniciunt, alii testudine facta
subeunt; defatigatis in vicem integri succedunt. Agger ab universis in
munitionem coniectus et ascensum dat Gallis et ea quae in terra
occultaverant Romani contegit; nec iam arma nostris nec vires suppetunt.

86 
His rebus cognitis Caesar Labienum cum cohortibus sex subsidio
laborantibus mittit: imperat, si sustinere non posset, deductis cohortibus
eruptione pugnaret; id nisi necessario ne faciat. Ipse adit reliquos,
cohortatur ne labori succumbant; omnium superiorum dimicationum fructum in
eo die atque hora docet consistere. Interiores desperatis campestribus
locis propter magnitudinem munitionum loca praerupta ex ascensu temptant:
huc ea quae paraverant conferunt. Multitudine telorum ex turribus
propugnantes deturbant, aggere et cratibus fossas explent, falcibus vallum
ac loricam rescindunt.

87 
Mittit primo Brutum adulescentem cum cohortibus Caesar, post cum aliis
Gaium Fabium legatum; postremo ipse, cum vehementius pugnaretur, integros
subsidio adducit. Restituto proelio ac repulsis hostibus eo quo Labienum
miserat contendit; cohortes quattuor ex proximo castello deducit, equitum
partem sequi, partem circumire exteriores munitiones et ab tergo hostes
adoriri iubet. Labienus, postquam neque aggeres neque fossae vim hostium
sustinere poterant, coactis una XL cohortibus, quas ex proximis praesidus
deductas fors obtulit, Caesarem per nuntios facit certiorem quid faciendum
existimet. Accelerat Caesar, ut proelio intersit.

88 
Eius adventu ex colore vestitus cognito, quo insigni in proeliis uti
consuerat, turmisque equitum et cohortibus visis quas se sequi iusserat, ut
de locis superioribus haec declivia et devexa cernebantur, hostes proelium
committunt. Vtrimque clamore sublato excipit rursus ex vallo atque omnibus
munitionibus clamor. Nostri omissis pilis gladiis rem gerunt. Repente post
tergum equitatus cernitur; cohortes aliae appropinquant. Hostes terga
vertunt; fugientibus equites occurrunt. Fit magna caedes. Sedulius, dux et
princeps Lemovicum, occiditur; Vercassivellaunus Arvernus vivus in fuga
comprehenditur; signa militaria septuaginta quattuor ad Caesarem
referuntur: pauci ex tanto numero se incolumes in castra recipiunt.
Conspicati ex oppido caedem et fugam suorum desperata salute copias a
munitionibus reducunt. Fit protinus hac re audita ex castris Gallorum fuga.
Quod nisi crebris subsidiis ac totius diei labore milites essent defessi,
omnes hostium copiae deleri potuissent. De media nocte missus equitatus
novissimum agmen consequitur: magnus numerus capitur atque interficitur;
reliqui ex fuga in civitates discedunt.

89 
Postero die Vercingetorix concilio convocato id bellum se suscepisse
non suarum necessitatium, sed communis libertatis causa demonstrat, et
quoniam sit fortunae cedendum, ad utramque rem se illis offerre, seu morte
sua Romanis satisfacere seu vivum tradere velint. Mittuntur de his rebus ad
Caesarem legati. Iubet arma tradi, principes produci. Ipse in munitione pro
castris consedit: eo duces producuntur; Vercingetorix deditur, arma
proiciuntur. Reservatis Aeduis atque Arvernis, si per eos civitates
reciperare posset, ex reliquis captivis toto exercitui capita singula
praedae nomine distribuit.

90 
His rebus confectis in Aeduos proficiscitur; civitatem recipit. Eo
legati ab Arvernis missi quae imperaret se facturos pollicentur. Imperat
magnum numerum obsidum. Legiones in hiberna mittit. Captivorum circiter
viginti milia Aeduis Arvernisque reddit. Titum Labienum duabus cum
legionibus et equitatu in Sequanos proficisci iubet: huic Marcum Sempronium
Rutilum attribuit. Gaium Fabium legatum et Lucium Minucium Basilum cum
legionibus duabus in Remis collocat, ne quam ab finitimis Bellovacis
calamitatem accipiant. Gaium Antistium Reginum in Ambivaretos, Titum
Sextium in Bituriges, Gaium Caninium Rebilum in Rutenos cum singulis
legionibus mittit. Quintum Tullium Ciceronem et Publium Sulpicium Cabilloni
et Matiscone in Aeduis ad Ararim rei frumentariae causa collocat. Ipse
Bibracte hiemare constituit. His litteris cognitis Romae dierum viginti
supplicatio redditur.

en:Commentaries on the Gallic War/Book 7
fr:La Guerre des Gaules/Livre VII
nl:Commentarii de bello Gallico/Boek VII
pt:Comentários sobre a Guerra Gálica/VII