Logica ingredientibus/3
- LIBER 3

- . . .

- LI 3.01

- LI 3.02

- LI 3.03

- LI 3.04

- LI 3.05

- LI 3.06

- LI 3.07

- LI 3.08

- LI 3.09

- LI 3.10

- LI 3.11

- LI 3.12

- LI 3.13

- LI 3.14

3

			       LI 3.00

	      INCIPIUNT GLOSSAE MAGISTRI PETRI ABAELARDI
		     SUPER LIBRUM PERIHERMENEIAS

[1] Monstrat titulus huius operis, quae sit materia auctoris.
Inscribitur enim liber peri hermenias, hoc est tractatus de
interpretatione. [2] Interpretationis uocabulum duobus modis
accipitur. Modo enim pro definitione tantum nominis ponitur, modo pro
omni uoce significatiua ad placitum per se, siue illa uox sit dictio,
ut nomen et uerbum, siue oratio. Et in hac quidem posteriori
significatione in inscriptione tituli accipitur. Quippe huius auctoris
materia est partim dictiones, scilicet nomen et uerbum, partim
orationes. Unde a communi nomine tam dictionum quam orationum
intitulauit librum dicens "De interpretatione", hoc est de uoce
significatiua ad placitum per se. Ad placitum dicimus ad differentiam
naturaliter significantium. Per se uero apponimus ad differentiam
coniunctionum et praepositionum, quae consignificare tantum habent et
non per se significare. Sed hoc postmodum conuenientius et diligentius
ostendemus.

[3] Cum Aristoteles a generali nomine, quod est interpretatio,
materiam assignet, ipse tamen tantum de interpretatione enuntiatiua
simplici et de eius elementis intendit, hoc est de propositione
categorica et de primis id est principalibus partibus eius, nomine
scilicet et uerbo, quae per se prolatae significationem habent et per
se iunctae huiusmodi propositionem reddere sufficiunt. De nomine
quidem et uerbo gratia ipsius propositionis agit, quae ex his constat.

[4] Primo itaque loco quantum ad intentionem de propositione
categorica agitur, secundo de partibus eius, scilicet nomine et uerbo
secundum hoc quod intellectus designant. Nomina enim et uerba duplicem
significationem habent, unam quidem de rebus, alteram de
intellectibus. Res enim significant constituendo intellectus ad eas
pertinentes, hoc est naturam aliquam earum uel proprietatem
attendentes.

[5] Intellectus quoque designare dicuntur, siue is sit intellectus
proferentis uocem siue audientis eam. Nam intellectum proferentis in
eo significare uox dicitur, quod ipsum auditori manifestat, dum
consimilem in auditore generat. Unde Priscianus articulatam, id est
significatiuam, uocem esse dicit, quae coartatur cum sensu
proferentis, id est quam ipse proferens intendit proferre ad
manifestandum intellectum suum. In quo quidem uocem articulatam, id
est significatiuam, eum accipere dicunt quantum ad intellectum
proferentis quem manifestat, non ad intellectum auditoris, quem
generat. Secundum quam acceptionem nec latratus canis nec ullam uocem
bestiarum significatiuam possumus appellare, si uidelicet ad
intentionem proferentis respiciamus, cum scilicet irrationalia nulla
ex intentione uocem proferant. At uero Aristoteles, qui ad
intellectum, qui in auditore constituitur, respicit -- unde in Verbo
dicet:

     Constituit enim qui dicit, intellectum, et qui audit, quiescit

-- in significatiuo uoces quoque irrationalium includit, quia ipsae
quoque intellectum auditori manifestant. Nec est inconueniens, si iste
largius, ille strictius hoc nomen significatiuum accipit. Sed nec
nominis est diuersa acceptio, cum Priscianus hoc nomine significatiuo
non utatur sed articulato, quod est species significatiui. Unde
significatiuum tantum iuxta Aristotelem accipimus quantum ad
intellectum audientis, non proferentis.

[6] Cum autem nomina et uerba tam res quam intellectus significent,
sicut diximus, recte hic de eis agitur non secundum significationem
rerum sed intellectuum, ubi uidelicet de eis intenditur propter
constitutionem propositionis. Quod tribus de causis factum esse
uidetur. [7] Nam quia partes orationis distinguere debebat, quas
tractabat propter constitutionem orationis enuntiatiuae simplicis,
nomen scilicet et uerbum, recte de significatione intellectuum
intendit. Quippe haec distinctio partium orationis fieri non potest
secundum diuersitatem rerum sed intellectuum. Res enim eaedem a
nomine et a uerbo significantur, ut currit et cursus eandem rem
significant. Sed diuersus modus concipiendi uariat intellectum, quia
hic in essentia cursus ostenditur, ibi in adiacentia, hic cum
discretione temporis, ibi sine discretione temporis. Unde merito hic
de nomine et uerbo secundum significationem intellectuum agitur, ubi
scilicet ea distinctio partium orationis fit, quae magis ad
diuersitatem intellectuum quam rerum attinet.

[8] Praeterea cum de nomine et uerbo gratia constitutionis orationum
intenderet, et maxime significationem intellectuum, non rerum
attendere debuit, quia haec sola significatio ad constitutionem
pertinet. Quippe sicut propositio materialiter constat ex nomine et
uerbo, ita intellectus illius materialiter iungitur ex intellectibus
partium. Res autem propositionis, cum nullam habeat propositio rem
subiectam, ex rebus uocabulorum non consistit. [9] Denique haec
significatio, quae est de intellectibus, ex hoc quoque ad
constitutionem orationis maxime attinere monstratur, quod ex ea semper
ad constitutionem orationis dictiones sufficiunt. Sed non ita ex rerum
significatione. Rerum quippe significatio transitoria est,
intellectuum uero permanens.  Destructis enim rebus subiectis, si quis
hoc nomen proferat rosa uel lilium, licet rerum, quas nominabant,
significationem iam non teneant, significatio intellectuum non
euacuatur, quia siue res sint, siue non sint, intellectus semper
constituunt. Unde semper propositionem reddere possunt et semper
quantum ad conceptionem animi, non quantum ad nominationem rerum
significatiua dici possunt. [10] Unde bene Aristoteles, ubi de nomine
et uerbo agit propter constitutionem orationis, eam maxime
significationem attendit in his, ex qua orationem maxime constituere
ualent.

[11] Ex quo aperte intentio huius operis ab intentione
Praedicamentorum distare ostenditur, cum ibi quoque de partibus
orationis, id est de simplicibus sermonibus agatur secundum
significationem rerum, hic secundum significationem intellectuum,
<quae> principalior est illa secundum causam inuentionis uocis, quae
ad nil aliud facta est nisi propter intellectum constituendum. Nil
quippe uoces in substantia rerum faciunt sed tantum de eis
intellectum excitant. [Secundum] officium itaque earum, ad quod
institutae sunt, significare est, hoc est intellectum constituere.
Unde bene -- secundum causam inuentionis et officii uocum --
intellectuum principalis est earum significatio, <rei> uero
secundaria, quippe et haec quae de re est, non semper permanet, sicut
illa de intellectu, ut supra meminimus. [12] Cum autem hic secundum
significationem intellectuum tantum de uocibus intendat, recte eas
interpretationes nominat, quia interpretari uocem non est eius rem
assignare sed intellectum aperire. Ibi uero quia de uocibus secundum
significationem rerum tractat, merito secundum decem rerum naturas
uoces incomplexas diuidit dicens:

     Singulum aut significat substantiam aut quantitatem... etc.

Hic uero satis est eas diuidere in nomina et uerba, quibus simplicibus
siue coniunctis quislibet intellectus exprimi potest.

Haec insuper diuisio in nomine et uerbo iuxta diuersitatem
intellectuum magis fieri potest quam rerum, ut supra quoque docuimus.

[13] Utilitas uero huius operis multifaria est. Ut enim Herminus
perhibet, cum docet Aristoteles uoces esse notas intellectuum,
propositi operis utilitatem inculcat. Nam cum naturaliter unusquisque
perceptibilis sit intellectuum, utile fuit cognoscere, quibus
instrumentis ipse posset uel suos intellectus manifestare uel alienos
concipere. Quod Aristoteles aperte insinuat, ubi in hoc opere uoces
intellectuum notas esse demonstrat. Est itaque utilitas totius operis
quasi generalis et communis docere nos [in hoc opere] per uoces
intellectus generare posse uel concipere.

[14] Plures etiam aliae sunt utilitates quae per singula
distinguuntur, cum scilicet docemur, quid sit nomen et uerbum, quid
oratio, quid enuntiatio uel affirmatio uel negatio, quae una quae
multiplex uel composita uel simplex, quid sit contradictio, quid non,
et caetera quae de naturis propositionum categoricarum diligenter
exsequitur.

[15] Videtur autem haec scientia propositionum pars constitutiua
utriusque partis logicae, tam scilicet scientiae inueniendi quam
iudicandi. Nam et secundum naturam totarum propositionum argumenta
possumus inuenire et secundum eandem naturam inuenta confirmare.
Quippe et natura propositionum contrariarum et contradictoriarum, quas
aperit, et insuper aequipollentiae propositionum secundum uariationem
finiti et infiniti et proprietates modalium propositionum copiam
argumentandi praestant, eaedem etiam ad resolutionem iuuant, siue illa
sit per conuersionem propositionum siue per impossibile. Unde haec
scientia propositionum tam scientiae inueniendi quam iudicandi pars
esse potest.

[16] Modus uero tractandi huiusmodi est, quod assignata communione
uocum de quibus agit secundum significationem intellectuum de qua
intendit, et insuper eisdem uocibus uariatis secundum diuersitatem
intellectuum significatorum, quod uidelicet aliae uerae uel falsae,
aliae non, prius nomen et uerbum definit et tractat, postea orationem,
enuntiationem, affirmationem et negationem, ac demum distinctis
simplicibus propositionibus a compositis, id est categoricis ab
hypotheticis, diligenter aperit naturas simplicium propositionum, de
quibus intendit, quas enumerare longum est.

[17] His praelibatis litteram insistamus, quae quidem nimia breuitate
constricta et subtilitate sententiarum abundans inter omnia
Aristotelis scripta excellentissimum opus efficit. Unde Boethius
quoque:

     Quamquam (inquit) multa sint Aristotelis quae subtilissima
     philosophiae arte celata sunt, hic tamen ante omnia liber nimis
     et acumine sententiarum et uerborum breuitate constrictus
     est. Quocirca plus hic quam in Decem Praedicamentorum expositione
     sudabitur.

Quia itaque teste Boethio nimia subtilitas nimia breuitate constricta
est, diligentem nimium expositorem exigit, qui nec breuitate lectorem
nec prolixitate confundat. Unde nos de commentariis Boethii necessaria
tantum ad exponendum mutuantes, si qua ex nobis addere possumus,
breuiter et dilucide ponamus.

			       LI 3.01

     PRIMUM OPORTET CONSTITUERE QUID SIT NOMEN ET QUID VERBUM, POSTEA
     QUID SIT NEGATIO ET AFFIRMATIO ET ENUNTIATIO ET ORATIO.

[1] Quasi prooemium breuiloquus ponit breuissimum, in quo quidem, de
quibus in tota serie tractaturus sit, summatim tangit eorum
definitiones promittens, quarum quidem promissio maxime attentum
lectorem reddit. Simul enim docilem facit et attentum ubi docet quid
facturus sit, id est definiturus illa, et etiam dum definitionem
promittit. Nil enim est quod ad demonstrationem alicuius tantum
proficiat quantum definitio, quae explicite et integre ignoti nominis
significationem aperit. [2] Sic lege: PRIMUM OPORTET CONSTITUERE, id
est ponere in notitia lectoris, QUID SIT NOMEN ET QUID VERBUM, hoc est
declarare per definitionem proprietates nominis et uerbi, POSTEA QUID
NEGATIO etc. [3] Et attende illud QUID non esse positum ad
demonstrationem substantiae sed proprietatis. Sicut enim haec nomina
nomen et uerbum sumpta sunt a quibusdam proprietatibus, non
substantialia, ita nec eorum definitiones secundum substantiam factae
sunt sed secundum quasdam proprietates accidentales. Unde tale est,
quod ait: QUID SIT NOMEN, ac si diceret: 'cuius proprietatis sit'.

[4] Quaeritur cur Aristoteles duas tantum orationis partes, nomen
scilicet et uerbum, se definire promittat, cum plures partes orationis
esse uideantur? [5] Ad quod respondetur quod hae duae ad constituendam
simplicem propositionem, de qua intendit, sufficiunt. [6] Praeterea
ipse nomen et uerbum secundum dialecticos large accipiens omnes
dictiones in eis includit, quae proprie partes orationis dici possunt
quaecumque scilicet non solum habent consignificare aliis, uerum etiam
per se significare. Nam coniunctiones uel praepositiones nec
significare proprie dicuntur nec partes orationis sed quaedam
supplementa orationis a dialecticis appellantur nec interpretationis
nomine continentur.

[7] Illud quoque quaeritur, cum nomen et uerbum eo ordine ponat, quo
exsecuturus est definiendo, cur in caeteris penitus aduersum ordinem
<seruet>. Prius enim orationem definiet, deinde enuntiationem, postea
affirmationem, tandem negationem, cum hic e conuerso ponat ea. [8] Sed
uidetur ab Aristotele hoc prouide et artificiose factum. Quae enim
priora sunt cognitione, etiam priora sunt dispositione. Nomen quippe
et uerbum prius oportet cognosci quam orationes, quae ex eis
constitutionem et significationem contrahunt. Sicut ergo nomen et
uerbum priora sunt natura, ita etiam cognitione, atque ideo recte
nomen et uerbum caeteris hic praeponit, sicut exsecuturus est in
tractatu.

[9] Quod uero species generibus hic praeponit, ideo factum puto, quia
unaquaeque uox quae secundum significationem nominatorum alicuius
species est, id est inferius, tanto certior est in nominatione rerum
quanto pauciora nominat. Unde Aristoteles quidem unamquamque speciem
substantiae magis substantiam appellat quam genus. [10] Negationem
uero affirmationi ideo praeponi astruit Boethius, quod naturaliter
quantum ad ueritatem sensuum negatio prior est affirmatione in omnibus
his rebus in quibus quandoque affirmationem ueram contingit esse,
quandoque negationem, hoc est circa res commutabiles, ut sunt
creaturae. Prius quippe contingit Socratem non esse quam esse uel non
uidere quam uidere. Si quis autem requirat causam conuersi ordinis
quem habet in tractatu, in sequentibus exponemus, cum ad tractatum
uentum fuerit.

     SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN VOCE EARUM QUAE SUNT IN ANIMA
     PASSIONUM NOTAE.

[11] Postquam praelibauit materiam promittendo definitiones
propositorum, in quibus singulorum proprietates distinguet, differens
adhuc eas ponere, communem omnium proprietatem assignat, ostendens
scilicet ea in eo conuenire, quod animi passiones, id est intellectus,
designant, secundum quam quidem significationem, quae uidelicet de
intellectus est communi nomine, ut dictum est, ea uocat
interpretationes.

[12] Huius quidem interpositionis teste Boethio Herminus et Alexander
et Porphyrius causas reddiderunt. [13] Herminus namque ideo hanc
interpositionem ab Aristotele factam esse dicit, ut utilitatem
propositi operis inculcaret. Cum enim dicit uoces esse notas passionum
animae, id est intellectuum, id quod ualde necessarium erat, nos scire
facit, quod uidelicet per uoces nostros intellectus manifestare
possumus et aliorum concipere, ut supra quoque meminimus. [14]
Alexander uero ait significantia ex significatis suas contrahere
proprietates, sicut et ipse ostendit Aristoteles, qui statim uoces
uariabit secundum diuersitatem intellectuum quos significant. Unde
bene uoces significare intellectus ostendit, ut ex proprietate
significatorum proprietatem insinuet significantium. [15] Porphyrii
autem haec est causa: Ait enim dubium constitisse apud antiquos
philosophos, quid esset proprie quod a uocibus significaretur. Alii
namque putabant res proprie et principaliter a uocibus significari,
alii incorporeas quasdam naturas quas Plato meditatus est, alii sensus
uel imaginationes.

[16] At uero ut plenius distinguamus proprietatem intellectus quae ad
uim orationis pertinet, de ui rationalis animae pauca consideremus.

[17] Sunt autem humanae animae diuersae uires secundum diuersas ipsius
potentias. Nam eadem et uegetabilis est et sensibilis et rationalis.
[18] Quod autem uegetabilis est, hoc est quod corpus animare potest et
incrementum promouere, communem habet cum animabus potentiam plantarum
uel bestiarum. [19] In sensu uero cum animabus bestiarum tantum
conuenit. Sensus est quaedam uis animae, quae numquam in exercitium
ducitur nisi per instrumenta corporea, ut tactus qui communis est omni
animalis animae per manum uel per caeteras corporis partes, ut uisus
per oculos et caeteri per alias partes corporis quasi per quasdam
fenestras. Ubi uero sensus est et si desit ratio, potest imaginatio
esse, non intellectus. Quippe intellectus quasi effectus rationis est.
[20] Est autem ratio potentia discernendi, id est attendendi et
deliberandi apud se aliquid quasi in aliqua natura uel proprietate
consistens, ueluti si quis rem aliquam uel in eo quod est res, uel in
eo quod est substantia uel corporea uel sensibilis uel colorata penset
uel quasi in aliqua natura uel proprietate excogitet ipsam, etsi ipsa
non sit, sicut hircoceruus uel dies crastina uel lapis risibilis.

[21] Differt autem intellectus a sensu siue ab imaginatione, quia
intellectus irrationalium non est, sicut sunt illa. [22] Praeterea
sensus, quem Aristoteles perhibet semper cum sensato <in> animali
consistere, quaedam uis est et potentia animae, intellectus uero actio
quaedam est. Unde intelligere dicimur, cum aliquid cogitamus. [23]
Denique sensus, ut exerceri ualeant, corporis indigent instrumentis et
corpora tantum percipiunt siue corporum propria accidentia, ut uisus
colorem uel longitudinem, auditus sonum, qui in aere fit, gustus
saporem, olfactus foetorem, tactus calorem uel asperum uel durum. Unde
Aristoteles in Ad aliquid:

     Sensus (inquit) circa corpus et in corpore sunt

"circa corpus" quidem, quia corpora tantum cum permixtis accidentibus
percipiunt; "in corpore" uero sunt, quia corporis instrumentis
exercentur. Unde etiam eos corporeos appellamus, non uidelicet, quia
corpus per eos quicquam percipere possit sed quia per corporea
instrumenta eos exercet et corporalia tantum per eos percipit. [24]
Atque in remotis corporibus, in quae agebat ipsa uis, sensuum
exercitium tollitur, ueluti absente Roma ipsam uidere non possum,
imaginari uero siue intelligere eam possum. Quippe imaginatio siue
intellectus corporea instrumenta non exigunt, ut sint, nec tantum
sensibilia, uerum insensibilia et incorporalia percipiunt, ut animam
uel paternitatem, quia per formas quasdam imaginarias quas sibi animus
fingit, prout uult, rerum naturas contemplatur, imaginationem saepe
siue intellectum retinens. Ut si quis recedens Roma iam eam propter
remotionem uidere non sufficit, instar tamen quoddam ciuitatis in
anima retinet, in quo absentem quoque ciuitatem speculatur. Sensus
itaque perceptio quae per ipsam rem habetur, non per similitudinem
rei, necessario tollitur re sublata, imaginatio uero uel intellectus
per quandam rei effigiem, quam animus confingit, sublata quoque re
siue penitus destructa retinetur.

[25] Has autem rerum effigies quas sibi pro rebus ipsis animus
confingit, ut in istis illas speculetur, Tullius in tertio
Rhetoricorum ad Herennium de memoria scribens imagines, formas, notas,
simulacra rerum appellat dicens:

     Imagines sunt formae quaedam et notae et simulacra eius rei, quam
     meminisse uolumus, quod est genus equi, leonis, aquilae.

[26] Quidam uero ideas siue exemplares formas ipsas nominant. Quas
etiam Plato res incorporeas appellat et diuinae menti ascribit, sicut
archetypum mundum formasque exemplares rerum, quas Priscianus in Primo
Constructionum dicit intelligibiliter in mente diuina constitisse,
antequam in corpora prodirent; quia uidelicet sicut aliquis artifex
domum compositurus, priusquam operetur ueram, domum imaginariam
quandam in animo concipit, ad instar cuius operetur, ita more humano
de prouidentia Dei Plato locutus est ostendens eum non improuide sed
consulte et praemeditate hunc mundum composuisse, cuius primum quasi
instar quoddam mente concepit, dum uidelicet praesciuit ab aeterno, in
effectum qualem operis praescientia sua prodiret, dum secundum hoc
quod praescisset operaretur.

[27] Si quis autem quaerat, utrum ipsae imaginariae formae, secundum
quas imaginatio siue intellectus habentur, aliquid sint, negamus. Non
enim uel substantiae sunt uel formae a substantiis sustentatae. Cum
enim uisa aliqua turre eius absentis uel penitus destructae recordor,
illud immensum et longum et quadratum instar quod confingit animus et
quasi ante oculos mentis constituitur, nec substantia est nec forma.

[28] Sunt tamen qui uelint ipsam animam illud esse, quod ita se
transformare potest, ut singularum rerum similitudines exprimat et in
se ipsa possit singula speculari in similitudinem quorum se
transformat. [29] Sed cum anima omnino indiuisibilis sit, quomodo
longitudinem uel latitudinem uel quantitatem totius corporis in se
praesentare potest, cum ipsa in longitudinem uel latitudinem se non
possit porrigere uel in formam totius mundi, cum ipsum cogitat? [30]
Praeterea ipsa quoque saepe eodem tempore diuersa cogitat, ad quorum
similitudinem non potest se habere, ut si fixum et mobile simul
attendat uel compositum et simplex simul excogitet. Unde eam oportet
simul et in modum fixi et in modum mobilis consistere, ut scilicet et
motum habeat ex quo mobile praesentet, et contrarium, alioquin non
erit transformatio animae, si in uno statu semper consistat. [31] Unde
nullo modo illud instar animam esse concedimus nec aliquam
substantiam, nec aliquam formam animae. [32] Sed fortasse dicetur
illud instar ipse intellectus esse iuxta illud Aristotelis:

     Et quorum hae similitudines, res etiam eaedem.

[33] Sed nec id recipimus.  Quippe intellectus qui forma est animae
indiuisibilis, subiectum suum non potest excedere, ut sese ad
quantitatem omnium rerum possit accommodare uel in omnes formas
transfigurare, sicut nec anima.

[34] Unde nil penitus esse concedimus huiusmodi imagines uel simulacra
rerum, quas sibi animus fingit, ut in eis res absentes contemplari
queat. Nam dum res praesens est, quae attractatur sensu, imagine non
egemus sed ipsa res et sensu simul et cogitatione percipitur nulla
intercedente imagine. Quippe similitudo nonnisi pro re concepta erat.
Ubi uero res tenetur, non est opus similitudine. [35] Has autem
similitudines siue imagines rerum, quae figmenta quaedam sunt animae
et non existentiae uerae, sicut sunt castella illa phantastica uel
ciuitates quas somniamus, incorporeas naturas, id est insensibiles
similitudines, Plato nominat. Naturam quippe Boethius dicit
similitudinem nascentium rerum. Sunt autem similitudines in quibus
aliquid figurantes intelligimus, quaedam sensibiles, quae uidelicet
sensu quoque percipiuntur, sicut statua Achillis, quaedam
insensibiles, sicut ista rerum simulacra, quae finguntur et
cogitationi tantum, non etiam sensui subiacent. Unde incorporeas eas,
id est non tractabiles corporeis sensibus, Plato nominat.

[36] Quas quidam uolebant a uocibus nominari uel designari et in primo
loco, quod Aristoteles omnino reprobat. Non enim propter similitudines
rerum uel propter intellectus similitudinem uoces repertae sunt sed
magis propter ipsas res et earum intellectus, ut uidelicet de rerum
naturis doctrinas facerent, non de huiusmodi figmentis, et intellectus
de rebus constituerent, non de figmentis sed tamen per figmenta
quando pro rebus absentibus ipsa constituimus quasi quaedam intersigna
rerum. Unde potius uoces per ea, quibus quasi intersignis utimur,
intellectus de rebus, non de ipsis, constituunt, cum uidelicet uoces
animum audientis ad similitudinem rei applicant, ut in ea non ipsam,
sed rem pro qua ponitur, attendat. [37] Veluti si quis cernens statuam
Achillis ea non pro se sed pro Achille utatur, in ea non ipsam sed
Achillem <attendit>, utens ea scilicet tanquam similitudine, non
tanquam re, ut scilicet non se intellectui praesentet sed Achillem
figuret et, dum eam sensus percipit, ad Achilleam rem dirigat
intellectum. Si uero eandem statuam tanquam rem ponerem, in ea aliud
non attenderem; et tunc sensus et intellectus eiusdem essent. [38]
Quod etiam in ficta imagine contingere potest, ut uidelicet aliquando
pro imagine utar, aliquando pro re. Cum autem ea pro imagine utor,
aliud in ipsa attendo, cuius est intellectus. Cum uero nil in ipsa
attendo nisi ipsam, eius est intellectus, qui nomine ipsius imaginis,
non nomine rei exprimendus est, ac si dicerem:

     hoc simulacrum

uel:

     <haec> imago.

Si uero nomen rei ponam, eius intellectum oportet esse, cuius est
nomen etiam, quando pro imagine rei habetur. [39] Hae uero imagines,
sicut super Porphyrium diximus, quaedam propriae sunt et pro una certa
substantia constitutae, quaedam communes, ad plura scilicet aequaliter
se habentes. Nam per 'Socrates' hoc nomen ad propriam applicamus, per
'homo' ad communem omnium hominum et quasi uagam.

[40] Visa autem differentia intellectus ad sensum siue ad res
incorporeas, eius differentiam ad imaginationem annotemus. [41] Quae
quidem differentia in eo consistit, quod imaginatio est animi confusa
conceptio et ex sensualitate bestiis quoque communis. [42] Et cum ipsa
sine intellectu haberi possit, intellectus sine ipsa Aristoteles non
haberi astruit, ubi uidelicet ipse in libro De Anima differentiam
imaginationis ostendit et ad compositos intellectus affirmationis et
negationis et ad simplices qui sunt dictionum, quos primos appellat,
dicens:

     Est autem imaginatio diuersa affirmatione et negatione.
     Complexio <namque> intellectuum est ueritas et falsitas. Primi
     uero intellectus aliquid discrepabunt ut non sint imaginationes
     sed sine <imaginationibus> non sunt.

[43] Quam etiam sententiam Boethius plenius prosequens et diligentius
distinguens intellectum simplicem ab imaginatione, sine qua tamen non
est, ait sic:

     Qui intellectus praeter imaginationem fieri non potest. Sensus
     enim atque imaginatio quaedam primae figurae sunt, super quas
     uelut fundamento quodam superueniens intelligentia nitatur. Nam
     sicut pictores solent designare lineatim corpus atque
     substernere, ut coloribus cuiuslibet exprimant uultum, sic sensus
     atque imaginatio naturaliter in animae perceptione
     <substernitur>.  Nam cum res aliqua sub sensu uel sub cogitatione
     cadit, prius eius quaedam imaginatio nascatur necesse est, post
     plenior superueniat intellectus cunctas eius explicans partes
     quae confuse fuerant imaginatione <praesumptae>. Quocirca
     imperfectum quoddam est imaginatio, nomina uero et uerba non
     curta quaedam sed perfecta significant. Quare recta Aristotelis
     sententia est: Quaecumque in uerbis nominibusque uersantur, ea
     neque sensus neque imaginationes sed solam significare
     intellectuum qualitatem.

[44] Ex utriusque itaque uerbis aperte monstratur intellectus humanos
sine imaginationibus non haberi. Cum enim ad aliquid intelligendum
primum animus se applicat, ipsa applicatio atque inchoatio cogitandi,
antequam distinguat naturam aliquam rei uel proprietatem, imaginatio
dicitur. Ubi uero attendit naturam aliquam rei uel in eo quod res est
uel ens uel substantia uel corpus uel alba uel Socrates, intellectus
dicitur, cum quidem de confusione quae imaginationis erat, ad
intellectum per rationem ducitur. Per imaginationem itaque rem
simpliciter accipimus, cum nondum aliquam eius naturam uel
proprietatem attendendo distinguimus, per intellectum uero
superuenientem rei naturam aliquam uel proprietatem distinguimus atque
attendimus, ut quod imaginatio confuse et quasi infirme capit,
superueniens intellectus per rationem <formet> et quasi quodammodo
depingat, aliquam scilicet eius naturam uel proprietatem attendens, ut
dictum est.

[45] Sed haec perfectius distinguemus, si, ubi re <praesente> tria
simul concurrunt, sensus scilicet imaginatio, intellectus, quid
uniuscuiusque proprium sit, assignabimus. [46] Aliter autem sensus,
aliter imaginatio, aliter intellectus rem eandem et in eodem tempore
percipiunt. [47] Sensu quidem rem leuiter attingimus, ut uidentes eam
nec tamen ei inhaerentes aliam uel imaginemur uel intelligamus. Unde
saepe contingit, ut si quis de aliquo sollicitus illud studiose
cogitet, si qua alia exterius uideat uel <quoquomodo> sentiat, nullam
ad ea cogitationem <applicet> sed cum aliud sensus exterius capit,
aliud intus animus meditatur. [48] Si uero ad id quod sentit,
meditationem quoque applicet, ipsa applicatio, dum in re sentita
haberi incipit, imaginatio est, quae communis est et bestiis. [49] Si
uero postquam in re haeserit <figens> in ea animum postpositis omnibus
aliis rebus aliquam eius naturam uel proprietatem ex ratione
<deliberet>, intellectus est. Imaginari itaque est <figere> animum in
re, intelligere uero est rem ipsam uel aliquam ipsius naturam uel
proprietatem attendere.

[50] Si uero non sit res praesens, quam sensus capere possit, facilius
distingui possunt imaginatio et intellectus. Tunc enim imaginatio est
ea perceptio animi per quam imaginem rei percipimus, nullam adhuc
naturam eius uel proprietatem diiudicantes. Cum uero imaginem pro re
constitutam eam depingimus, attendendo scilicet rei aliquam naturam
uel proprietatem, intellectum habebimus. [51] Per imaginationem ergo
imaginem rei tantum capimus, unde fortasse imaginatio dicta est ex
imagine quam capit; per intellectum uero ipsam imaginem, ut dictum
est, quibusdam naturis uel proprietatibus depingimus, quam per
imaginationem cepimus et tenemus, ut imaginatio tantum imaginem
teneat, confuse quidem, quasi obstupescens et admirans et nil
attendens in ea uel definiens sicut facit intellectus. [52] Sicut ergo
una manu lignum tenemus et alia manu ipsum sculpimus et depingimus,
ita quod per imaginationem capimus, per intellectum formamus. Unde
bene Boethius hominis depingentis similitudinem inducit pro homine
imaginante et intelligente. Quippe is qui depingit, in corpore in quo
pingit, prius lineamentis quibusdam spatium definit adhuc informe et
nudum a coloribus, postea colores substernens formare ac uestire
incipit, quod ante ambitu spatii tantum circumscripserat. Sic etiam
quod imaginatio prius indiscrete perceperat nec in ulla natura uel
proprietate formauerat, intellectus superueniens quodammodo depingit,
dum ipsum in aliqua natura uel proprietate attendit. [53] Intellectus
itaque sine imaginatione non est, quia ut perfectum sit, imperfectum
aliquid oportet esse, quia <quin> dimidia domus fuerit, domus esse non
potest.

[54] Assignata autem nunc differentia intellectus ad sensum siue
imaginationem facile est ostendere non propter sensus siue
imaginationes uoces esse inuentas sed propter intellectus tantum,
sicut Aristoteles ait. [55] Si enim propter sensus essent inuentae, ut
scilicet per eas non sensus haberemus quos anima habebamus sed in
exercitium eos duceremus, profecto omnis uocum significatio ad
sentiendum aliquid pertrahere nos deberet. Quod omnino falsum est, cum
sint uoces significatiuae insensibilium rerum, ut animae, uirtutis et
aliorum. [56] Sed neque propter imaginationem quae communis est
bestiis et indiscretae conceptionis, uoces repertae sunt, alioquin
nullam doctrinam excitarent, si in nulla natura uel proprietate nos
rem attendere facerent. Unde bene ait Boethius nomina et uerba non
curta sed quaedam significare perfecta, hoc est non confusa sed
secundum aliquid concepta.

[57] Nunc itaque data differentia intellectus ad caetera propter eam
causam quam de hac interpositione Porphyrius reddit, litteram
insistamus usque illuc "Est autem quemadmodum". Ibi uero naturas
intellectuum ab inuicem conuenientius cum ipso Aristotele
distribuemus.

[58] Quoniam ergo Aristoteles de uocibus intendebat, ut dictum est,
secundum significationem intellectuum, in ea significatione prius unit
uoces omnes, de quibus agit dicens eas animi passiones quae
intellectus sunt, designare, deinde ipsas quoque uoces per
diuersitatem intellectus ab inuicem separat.

[59] Sic continua: Definiendum est nomen et uerbum et oratio et per
hoc assignandae sunt differentiae earum inter se. Ergo prius
assignemus eorum conuenientiam ad inuicem secundum eorum
significationem, de qua intenditur. A causa. [60] Et hoc est: EA quae
praemissa sunt, scilicet nomen, uerbum, oratio, etc., QUAE SUNT IN
VOCE, id est quae sunt uoces, SUNT NOTAE, id est significatiua, EARUM
PASSIONUM QUAE SUNT IN ANIMA, id est intellectuum. Quae ideo passiones
dicuntur esse, quia dum aliquid intelligimus, quandam passionem animus
habet, dum se ad rem coartat et <afficitur> uel per ipsam rem uel per
imaginem eius, ut dictum est.

[61] Et attende quod, cum Boethius dicit passiones animae a uocibus
designari, innuit hoc non de sensibus accipi, qui magis corporis
dicendi uidentur. Videtur autem nobis expresse proprietates
intellectus assignasse, cum ait "passiones animae". Nam sensus uel
imaginatio leuiter rem attingere uidentur, dum nil ex ratione
deliberant, intellectu uero quodammodo utimur, ut naturam aliquam uel
proprietatem discernamus.

[62] Quod autem ait: QUAE SUNT IN VOCE, ad determinationem necessarium
fuit in Graeco, quia uidelicet haec omnia nomina: nomen, uerbum,
oratio etc. triplicem significationem habent apud Graecos. Significant
enim uoces siue etiam scripturam repraesentantem uoces nec non etiam
ipsius uocis intellectum. Apud Latinos uero haec determinatio
necessaria non esset, quia tantum in designatione uocum his uocibus,
id est nominibus, utimur.

[63] Et attende quod diligenter ait: QUAE SUNT IN VOCE, non: quae
sunt uoces, ut scilicet has uoces innueret tanquam partes includi sub
hoc uocabulo quod est uox, non idem penitus esse cum hoc nomine quod
est uox, quia hoc nomen 'uox' non solum has uoces continet quae
significant ad placitum, uerum etiam naturales, et insuper nil penitus
significantes.

     ET EA QUAE SCRIBUNTUR EORUM QUAE SUNT IN VOCE.

[64] Postquam uoces et intellectus coniunxit, ostendens scilicet hos
ab illis significari, ne quis secundum proprietatem significatorum
significantia iudicaret uel e conuerso, ut scilicet uoces easdem esse
apud gentes diuersarum linguarum existimaret, sicut intellectus eidem
sunt, uel intellectus non esse eosdem, sicut nec uoces, hunc errorem
aufert dicens uoces non esse easdem apud omnes, sicut nec litteras, a
quibus uoces repraesentando significantur sed intellectus eosdem esse
sicut res, ex quibus habentur. Inducit itaque conuenienter litteras
propter similitudinem uocum et res propter similitudinem intellectuum,
et litteras et uoces, quarum est significare, ad inuicem coniungit, in
eo scilicet, quod non sunt eaedem et rursus res et intellectus, quorum
est significari, unit inter se per contrarium. [65] Sic iunge
litteram: Nomina et uerba etc., QUAE SUNT IN VOCE, significant
intellectum et non solum habent significare sed etiam significari ab
his nominibus et uerbis et caeteris quae scribuntur. Et hoc est: EA,
scilicet nomina et uerba et orationes, QUAE SCRIBUNTUR, "sunt notae",
id est significatiua, EORUM, scilicet nominum et uerborum et
orationum, QUAE SUNT IN VOCE.

     ET QUEMADMODUM NEC LITTERAE SUNT OMNIBUS EAEDEM, SIC NEC EAEDEM
     VOCES.

[66] Ostenso quod uoces significant intellectus et quod rursus ipsae a
litteris significantur, demonstrat significationes uocum et litterarum
non pertinere ad naturam sed ad positionem hominum, cum uidelicet
dicit eas non esse easdem in officio significandi apud gentes
diuersarum linguarum. Si enim Graecus uocem Latini audierit uel
inscriptionem eius aspexerit, nullum officium significandi apud eum
uel uox uel littera habebit; quippe diuersis uocibus ad significandum
et diuersis litteris, id est figuris litterarum, diuersae gentes
utuntur. Voces ergo et litterae in eo quod uoces sunt et litterae bene
eaedem permanere, in officio uocis scilicet et litterae, denegantur;
sed [eaedem esse] secundum essentiam suam tanquam res acceptae bene
apud omnes eaedem esse, sicut et caeterae res, conceduntur. Sicut enim
haec substantia homo, si sit apud gentes alterius linguae, propter
linguae diuersitatem essentiam suae substantiae non commutat, sic
neque uox aliqua nec littera esse suum uariat, quod natura condidit,
sed officium significandi perdit, quod hominum uoluntas instituit.
[67] Continuatio. Dictum est uoces significare intellectus. Quos,
scilicet intellectus, eosdem apud omnes esse constat. Sed tamen uoces
non sunt eaedem, et hoc confirmat per similitudinem litterarum eas
significantium, dicens uidelicet, quod QUEMADMODUM LITTERAE in usu
significandi non SUNT EAEDEM OMNIBUS, SIC NEC VOCES, quae ab eis
significantur.

     QUORUM AUTEM PRIMORUM HAE NOTAE SUNT, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES
     ANIMAE SUNT.

[68] Ne forte alicui uideretur, quod quia dixerat uoces quae
intellectus significant non esse easdem omnibus, similiter contingeret
intellectus non esse eosdem, dicit intellectus eosdem omnibus
permanere et hoc per suprapositam rerum similitudinem ostendit, quia
uidelicet quemadmodum res de quibus habentur intellectus, eaedem sunt,
ita etiam intellectus. [69] Sic iunge: Voces quae intellectus
significant, non sunt eaedem sed PASSIONES ANIMAE, hoc est
intellectus, SUNT <EAEDEM> OMNIBUS. QUORUM PRIMORUM neutraliter dicit
pro 'quarum primarum' ac si diceret: 'quarum, scilicet passionum
animae, HAE, uidelicet uoces, SUNT NOTAE, id est significatiuae,
primarum, id est in primo loco significatarum'; pro eo uidelicet quod
cum a uocibus tam res quam intellectus designentur, principaliter
intellectus, secundario res significantur secundum causam inuentionis
uocum, quae scilicet propter intellectus tantum facta est, ut supra
docuimus.

[70] Et attende quod ubi intellectus principaliter a uocibus
significari dicit respectu scilicet rerum, aperte monstrat intellectus
et res significari, sicut prius uoces et litteras significare, ut
maiorem inter bina conuenientiam ostendat.

[71] Intellectus autem eosdem apud omnes in eo perhibet esse, quod per
linguae diuersitatem non est animi diuersa conceptio. Si enim Graecus
et Latinus simul equum uiderint, nequaquam iste hominem esse, ille
uero equum esse existimabit sed uterque secundum naturam equi,
eundem, hoc est <consimilem> de substantia equi habebit intellectum,
sed cum uterque rem ipsam ostendere suumque intellectum manifestare
uoluerit, alia uoce utetur quam alius.

     ET QUORUM HAE SIMILITUDINES SUNT, RES ETIAM EAEDEM.

[72] Per identitatem rerum ostendit a simili uel a causa identitatem
intellectuum. Nam quia res eaedem apud omnes permanent nec propter
commutationem linguae suam substantiam commutant, intellectus qui ad
naturam rei percipiendam applicantur, necesse est eosdem esse.

[73] Hoc enim loco passiones animae pro sanis intellectibus tantum
ponit, qui uidelicet cum statu rei concordant, non pro cassis
opinionibus. Quippe cassae opiniones quae ad nullam rei naturam
applicantur nullam identitatem ex substantia rei habent, quia id quod
non est, quoquomodo significant, nil impedit. [74] Praeterea
intellectus similitudo rei dici non potest ipsa re non existente; quod
enim non est, similitudinem non habet. Unde qui audit 'hircoceruus'
hoc nomen et caetera nomina non existentium, conceptionem quidem
aliquam in animo sumit sed cum nulla res huiusmodi existat, in rerum
natura nullius rei similitudo est quae concipitur. [75] Similiter si
quis sedente Socrate eum ut sedentem imaginetur, rei similitudinem in
animo tenet; si uero surgat et eadem animi conceptio retineatur, idem
poterit esse concipiendi modus et eadem imaginatio, quae prius erat,
sed non iam similitudinem Socratis surgentis. Unde cassam oportebit
opinionem esse quam hic nullo modo nomine intellectus includit sed
sanas tantum, ut dictum est, animi conceptiones. [76] Ipse etiam
Boethius super hunc locum per hoc nomen 'intellectus' sanas tantum
animi conceptiones accipit, ubi scilicet in Commento opinionem Aspasii
refellit. Dicebat enim Aspasius, quomodo fieri potest eosdem esse
intellectus apud omnes, cum tam diuersa sententia sit de bono ac
iusto, quod unus arbitratur bonum esse, alius intelligit malum esse.
Ad quod Boethius respondet eum qui fallitur non intellexisse. In quo
plane ostendit cassum intellectum hoc loco non appellari intellectum,
cum tamen statim ipse Aristoteles in nomine intellectus largius
accepto falsos quoque includat intellectus, quaslibet scilicet animi
conceptiones, secundum quas uoces inuentae sunt, tam sanas quam
falsas. Unde 'hircoceruus', quod nomen est non existentis, simplicem
intellectum habere astruit.

[77] Continuatio. Intellectus sunt eidem apud omnes ET RES EAEDEM
sunt. [78] QUORUM, neutraliter, id est quarum rerum, HAE, scilicet
passiones animae, SUNT SIMILITUDINES, secundum hoc scilicet quod rerum
similitudinem concipiunt, in quam agunt, non tamen semper etiam quando
sunt sani intellectus, quia, ut supra docuimus, quando res praesens
est, non est opus imagine rei sed rem ipsam in se ipsa speculamur,
dum sensui ipsa se praesentat. [79] Sed et ipsam imaginem rei si
cogitamus, per se ipsam, non per aliam imaginem accipere uidemur, quia
cum ipsa se praesentet intellectui, non est opus pro ea aliam
<superfingere>. [80] caeteras uero res insensibiles nonnisi per
imagines pro eis constitutas intelligere possumus. Nec etiam ipsos
intellectus; cum enim haec propositio:

     Socrates est homo

quendam intellectum compositum et uerum constituat, qui per imagines
Socratis et hominis discurrit, si de ipso rursus intellectu cogitare
coepero, eius imaginem unam ante animum pono, in <qua> totum
intellectum contemplor et simplicem habeo intellectum, qui proprie
nomine ipsius intellectus exprimi potest, alioquin per nomen quoque
intellectus compositum intellectum haberemus de rebus. [81] Ex quo
liquidum est pro aliis rebus imagines constitui nec eas imagines idem
esse cum intellectibus, pro quibus quidem imaginibus, quando rei
existentis similitudinem exprimunt, hoc loco ipsi intellectus
similitudines uocantur, quia in eas diriguntur. [82] Quod aperte
Boethius in Commento declarat loquens de passionibus animae, id est
intellectibus, hoc modo:

     Sed hae passiones animarum ex rerum similitudine
     procreantur. Videns namque aliquis sphaeram uel <quadratum> uel
     quamlibet aliam rerum figuram, eam <in> animi intelligentia
     quadam ui ac similitudine capit. Nam qui sphaeram uiderit, eius
     similitudinem in animo perpendit et cogitat atque eius in animo
     quandam passus imaginem id cuius imaginem patitur, agnoscit.
     Omnis uero imago rei cuius imago est, similitudinem tenet. Mens
     igitur cum intelligit, rerum similitudinem comprehendit.

Ubi itaque dicit quod "mens, cum intelligit, rerum similitudinem
comprehendit", profecto ad sanos intellectus tantum nos mittit, quando
scilicet in statu rerum ita est, sicut in exemplari cernitur.

     DICTUM EST AUTEM DE HIS IN HIS QUAE SUNT DICTA DE ANIMA;
     ALTERIUS EST ENIM NEGOTII.

[83] Ne quis de passionibus animae plura hic requireret, inuitat nos
ad librum De anima, in quo de his plura dicta sunt, dicens ita: DE
HIS, hoc est de passionibus animae, DICTUM EST et diligenter tractatur
inter ea QUAE DICTA SUNT DE ANIMA.

[84] Notandum uero quod Andronicus ex hoc loco confirmare nititur hunc
librum Peri ermenias non esse Aristotelis. Ait enim eum qui hunc
librum composuit, dicere se tractasse de passionibus animae in libro
quem de anima composuit. At uero Aristoteles in eo libro quem
composuit de anima, de passionibus animae nil dixisse teste Andronico
reperitur. [85] Quippe Andronicus in hoc nomine quod est 'passio
animae' deceptus erat et cum uideret Aristotelem ibi agere de
intellectibus quos ipse Aristoteles hic uocat passiones animae,
negabat tamen eum agere de passionibus animae, quia scilicet ignorabat
quod intellectus passiones animae dicuntur et quia potius passiones
animae existimabat dici affectiones uel commotiones animae ex
tristitia uel gaudio, de quibus ibi nil conscriptum reperiebat.

[86] Occurit autem hoc loco quaestio, quare magis intellectus eosdem
esse perhibeat apud gentes diuersarum linguarum quam uoces. Quippe
sicut intellectus eosdem iudicamus non secundum identitatem suae
essentiae sed secundum consimilem modum conceptionis, ita etiam uoces
diuersarum linguarum easdem esse contingit secundum eundem
significationis modum de eadem re. Eandem namque rem significat
'anthropos' quam significat 'homo' et eodem modo, secundum hoc
scilicet quod est animal rationale mortale.  Unde quemadmodum
intellectus Graeci et Latini eidem dicuntur non essentialiter quidem
sed secundum consimilem modum concipiendi, ita etiam uoces eorum
easdem esse contingit quantum ad consimilem modum significationis.
Quare non [?] bene ad differentiam dicit Aristoteles intellectus
eosdem permanere et non uoces, quia sicut intellectus eidem sunt, ita
et uoces.

[87] Ad quod quidam respondent reuera non esse id dictum ad
differentiam dandam inter uoces et intellectus sed ad naturam
intellectuum et uocum ostendendam. Quia uerum est et intellectus hoc
modo eosdem esse, et uoces illo modo quo dicit, non esse easdem, licet
etiam uoces quodammodo eaedem dici possint sicut et intellectus.

[88] At uero si diligentius inspiciamus, possumus dicere hoc etiam
dictum esse ad differentiam. Quod enim ait intellectus et res eosdem
permanere apud gentes diuersarum linguarum, ita intellexit negatiue,
ac si dicat nullo modo eos uariari ex diuersitate linguarum nec
quantum ad essentiam nec quantum ad officium. Non enim intellectus
Graeci et Latini propter diuersitatem linguae diuersi sunt
essentialiter sed propter diuersitatem fundamentorum, alioquin
nunquam homo peritus diuersarum linguarum eundem intellectum
essentialiter haberet, si uidelicet diuersitas linguae diuersitatem
intellectuum exigeret, nec solum intellectus non est diuersus
essentialiter propter diuersitatem linguae sed nec diuersus est in
officio concipiendi rem, quia non ideo diuersam rem uel diuerso modo
concipit. Nullam itaque identitatem sui amittunt res uel intellectus
propter diuersitatem linguae siue scilicet quantum ad essentiam siue
quantum ad officium. At uero uoces et litterae secundum linguae
diuersitatem et diuersae sunt essentialiter secundum propriam formam
soni uel scriptionis et diuersae sunt in officio significandi, hoc est
impeditur ex diuersitate linguarum, ne eadem sit forma uocis uel
litterae et ne sit idem officium significandi. Quippe linguae
diuersitas hic attenditur aeque secundum diuersitatem uocis et
secundum diuersitatem scripturae.

[89] Sic ergo intellige: Nec rerum essentia nec intellectuum uel
essentia uel modus concipiendi uariatur uel permutatur apud diuersarum
linguarum gentes propter diuersitatem linguae sed tam uocum quam
litterarum forma uel officium significandi, secundum quod ut litterae
uel uoces accipiuntur, permutantur ex diuersitate linguae. Nisi enim
subintelligamus 'ex diuersitate linguae' magis diuersos intellectus
possumus dicere quam eosdem, quia et diuersi sunt essentialiter et
eandem saepe rem diuersi homines diuersis modis sane intelligunt. [90]
Potest etiam sic dici: Intellectus et res SUNT EAEDEM APUD OMNES, id
est ad naturam pertinent, quod negatiue intellige, ac si diceret: 'non
uariantur ex institutione hominum sicut et uoces et litterae quae pro
uoluntate hominum factae sunt et impositae'. Unde illa ad naturam,
haec ad hominum positionem pertinent, quod hoc loco notare uoluit.
[91] Notandum uero quod ex his quattuor quae hic ponuntur, uocibus
scilicet, litteris, intellectibus, rebus, separatis litteris quae
tantum ad scripturam pertinent in tribus reliquis teste Boethio omnis
ordo collocutionis perficitur. Siue enim eorum inter quos sermo est,
alter interroget et alter respondeat siue alter doceat et alter discat
siue alter continua oratione loquatur et alter audiat, in his tribus
semper eorum collocutio uersatur sed tamen interrogans et docens et
continua oratione loquens haec tria alio ordine sumunt quam respondens
et discens et audiens. Illi enim tres prius rem inspiciunt, deinde
naturam eius uel proprietatem attendentes intellectum concipiunt,
tandem ad manifestandum intellectum uocem proferunt. Hi itaque de
rebus ad intellectum, de intellectibus ad uoces proficisci uidentur.
Alii uero tres e conuerso agunt. Prius enim audiunt uocem ex qua
concipiunt intellectum, quo, scilicet intellectu, ad rem attendendam
perducuntur.

     EST AUTEM, QUEMADMODUM IN ANIMA ALIQUOTIENS QUIDEM
     INTELLECTUS SINE VERO VEL FALSO, ALIQUOTIENS AUTEM CUM IAM
     NECESSE EST HORUM ALTERUM INESSE, SIC ETIAM IN VOCE.

[92] Ostensa communi significatione uocum quae est intellectuum,
secundum quam uidelicet de uocibus intendit ac per hoc assignata
communi conuenientia omnium interpretationum assignat etiam
differentiam earundem uocum secundum diuersitatem intellectuum, dicens
scilicet quod quemadmodum intellectuum qui in anima sunt, alii ueri,
alii falsi, alii neque ueri neque falsi, ita etiam uoces secundum
significationem intellectuum contingit quasdam esse ueras quasdam
falsas, quasdam neque ueras neque falsas, et quae prius passiones
animae uocauerat, hic apertiori nomine appellat intellectus.

[93] Quorum nunc proprietates et differentias diligenter, sicut
promisimus, exsequamur, ostendendo scilicet, quis sit intellectus
simplex, quis compositus, et rursus quis unus sit, quis multiplex, uel
quis sanus, quis uanus, quis etiam uerus uel falsus, quis coniungens,
quis coniunctorum, quis diuidens, quis diuisorum, uel quis
abstrahens. [94] Ac primum de simplici et composito tractemus. Est
autem simplex intellectus qui nullas habet partes, sicut sunt
intellectus singularum dictionum. Nam licet, cum audio hoc nomen
'homo', plura simul attendam, materiam scilicet et formas, pluresque
rerum imagines animo comprehendam, scilicet substantiae et qualitatum
substantialium, una tamen simplex est actio, quae intellectus dicitur,
per quam omnia simul contemplor, substantiam scilicet animalis et
differentias eam informantes. Si uero audiam 'animal rationale
mortale', quod est oratio, ea quae prius per unam actionem intellectus
accipiebam, per plures accipio. Quippe singulae dictiones proprias
significationes habent in oratione et ex singulis suum intellectum
habeo et, licet hoc nomen 'homo' et definitio eius idem ostendant,
nominis tamen intellectus simplex est, definitionis uero compositus.
Quippe nomen totaliter et non per partes significat, unde una est
actio intellectus ipsius plura simul comprehendens, definitio uero per
plures actiones intellectus comprehendit, quae nomen per unam. Nam et
plures lapides modo uno intuitu simul comprehendo, modo eosdem
singillatim pluribus intuitibus accipio. Sic etiam per nomen auditum
plura simul accipio per indiuisibilem intelligentiae actionem, per
orationem uero eadem per plures actiones separatim intelligo. Unde
semper est simplex intellectus dictionis, orationis uero compositus,
etiamsi eadem comprehendant. [95] Et intellectus quidem dictionis
coniunctorum uel diuisorum esse potest, nunquam autem coniungens uel
diuidens. Qui enim audit 'homo' uel 'non-homo' ut coniuncta uel
disiuncta capit. Qui uero audit 'animal rationale mortale' uel
'<animal non rationale>', aliquid quod est homo uel aliquid quod non
est homo coniungit in oratione uel disiungit. Coniungere enim uel
disiungere intellectus non potest nisi compositus, quando uidelicet
aliquo prius intellecto aliquid ei coniungimus. Veluti cum audimus
hanc orationem 'animal rationale mortale' uel 'animal non rationale',
<aliquid quod est homo> uel aliquid quod non est homo, quia per
diuersas dictiones diuersa intelligimus, coniungere uel disiungere in
oratione possumus. At uero in dictione, quae partes significatiuas non
habet sed totam eius significationem simul accipimus, per successionem
intellectus aliquid alicui coniungere uel disiungere non possumus sed
ut coniuncta iam uel disiuncta simul accipere. Ut cum audio 'homo',
materiam et formas tamquam iam coniuncta simul accipio, non etiam
coniungo, sicut dum audio 'animal rationale mortale'. Dictionis itaque
intellectus coniunctorum uel disiunctorum esse potest, orationis uero
coniungens uel disiungens.

[96] Unus autem intellectus tam simplex quam compositus dici potest,
sicut unam substantiam dicimus non solum indiuisibilem, uerum etiam
plura membra hominis in unam personam coniuncta. Sic etiam unus
intellectus dicitur non solum simplex, qui scilicet nullas habet
partes, uerum etiam compositus, quando scilicet actio intelligendi per
imagines discurrens unam earum coniunctionem uel disiunctionem facit.
Sicut enim multiplex intellectus potest esse de eadem re, si eam
plures intelligam, ita idem esse poterit de pluribus rebus, si <eas>
uel uno intuitu simul comprehendam uel simul ad inuicem coniungam uel
disiungam. Aeque ergo unus est intellectus, et qui simplex est et qui
compositus, in una coniunctione uel disiunctione rerum consistens.
Veluti cum dicitur:

     Socrates est homo (uel: non est homo)

per totam propositionem unam coniunctionem hominis ad Socratem (uel
disiunctionem) facio.

[97] Sanus autem est omnis intellectus tam simplex quam compositus,
per quem attendimus, uti res se habet. Simplex quidem intellectus
sanus est, qui ita attendit coniuncta, uti sunt coniuncta, uel
disiuncta, ut sunt disiuncta, ut homo, quamdiu homo subsistit, sanum
intellectum generat, destructo uero homine cassam opinionem faceret
sicut chimaera uel hircoceruus. Compositus uero intellectus sanus est,
ut ille, qui ita res coniungit uel disiungit, uti sunt <coniunctae uel
disiunctae>; cassus autem qui aliter. [98] Nam nec omnis intellectus
sanus uerus proprie dicitur nec omnis cassus falsus. Verus enim uel
falsus esse non potest intellectus nisi sit compositus, ut sunt
propositionum intellectus uel fortasse quarundam aliarum orationum
etiam imperfectarum. Nam:

     Homo currens

uel:

     Homo non currens

nil intellectu discrepare uidetur ab:

     Homo currit

uel:

     Homo non currit

quia eadem est animi conceptio hic et ibi, in coniunctione scilicet
cursus ad hominem uel disiunctione. Unde Priscianus participia quantum
ad intellectum uim uerborum habere dicit, ueluti cum dicitur:

     Ego legens proficio

pro 'ego lego et proficio'. Similiter:

     Homo albus

uel:

     Homo non albus

ab:

     Homo est albus

uel:

     Homo non est albus

nil quantum ad intellectum discrepare uidetur, nisi forte in est uerbo
temporis significatio attendatur quam non potest albus habere cum
nomen sit. At uero si uerbum simpliciter accipiatur secundum
copulationem albedinis, non etiam secundum nominationem temporis, unde
dicetur in sequentibus "uel simpliciter uel secundum tempus", eundem
intellectum habet 'Homo albus' quem habet 'Homo est albus'.

[99] Sed opponitur quod si 'Homo currens' uel 'Homo albus' intellectum
uerum uel falsum significant sicut propositio, tota eis definitio
propositionis conuenit, quod sit scilicet oratio uerum uel falsum
significans unde eas oportet esse propositiones, cum tamen sint
imperfectae orationes.

[100] Ad quod respondemus quod in definitione propositionis
significare uerum uel falsum non secundum intellectum accipiendum est,
sed secundum dicta propositionum, id est enuntiando proponere id quod
est in re uel non est in re. Enuntiare autem non possumus nisi
affirmando uel negando, nulla autem imperfecta oratio affirmat uel
negat atque ideo nil enuntiando proponit. Similiter et cum dicimus:

     Verum est Socratem sedere

oratio subiecta, quae est 'Socratem sedere', eundem intellectum
constituit, quem Socrates sedet, nec tamen modum enuntiandi habet
affirmando uel negando, ut propositio dici possit.  [101] Sed nec a
caeteris perfectis orationibus enuntiatio diuersa est intellectu. Cum
enim audio:

     O Petre

intelligo me uocari ab illo, sicut si dicerem:

     Ego uocor ab illo

uel cum dico:

     Utinam rex ueniret

idem est intellectus ac si dicerem:

     Volo regem uenire in hanc uillam

et cum dico imperando uel deprecando:

     Adesto Petre!

innuitur quod impero uel deprecor eum adesse. Similiter cum dicitur
interrogando:

     Socrates uenit?

ostendo me interrogare quod uenit, et eundem intellectum semper tenet
'Socrates uenit', siue interrogatiue dicatur siue non, sicut in Topicis
ostendemus. [102] Simplices quoque dictiones tantundem saepe ostendunt
quantum perfectae orationes. Si enim dicam:

     Papae!

uel:

     Heu!

ostendo me admirari uel dolere, sicut si dicerem:

     Admiror

uel:

     Doleo.

Iste tamen simplex est intellectus, qui dictionis est, ille
compositus, qui est orationis, et cum orationes <enuntient>,
interiectiones uel quaelibet simplices dictiones enuntiando nil
proponunt. Unde ex modo proponendi enuntiationes siue propositiones
maxime dicuntur.

[103] Quaeritur autem utrum ulla propositio uera falsum intellectum
generet. [104] Sed si propositionem ueram dicimus ex intellectu uero,
quem habet, sicut Aristoteles hoc loco accipit, uerum est nullam
propositionem ueram falsum intellectum generare. [105] Sin autem
propositionem ueram dicimus pro eo quod uerum proponit, id est ita
dicit sicut in re est, uidetur uera propositio falsum intellectum
generare, sicut omnis de futuro uel de praeterito. Cum enim Socrate
sedente audio:

     Socrates stetit (uel: stabit)

uerum quidem est, quod dicitur sed falsa uidetur animi conceptio.
Coniungo enim stationem Socrati et ut stantem in praeterito uel futuro
tempore ipsum praesentialiter attendo, et cum nec ipsa statio sit modo
uel tempora illa, quae simul attendo, non concordat cum statu rei ipsa
animi conceptio, quam nunc praesentialiter habeo. Quod si quis dicat
ideo animi conceptionem non esse cassam, quia sicut nunc considero,
ita iam <contigit> uel continget, similiter dici poterit quod defuncto
hoc corpore, si ipsum attendam uiuum, non est cassus intellectus, quia
scilicet ita, ut attendo, iam contigit uel continget. [106] Et
fortasse non est inconueniens, si propositiones quae uerae dicuntur
propter dicta, falsos generant intellectus. [107] Illud etiam fortasse
conuenientius dicetur intellectum neque uerum neque falsum iudicari
secundum conceptionem uel dispositionem imaginum sed secundum
attentionem animi, quod uidelicet ita attendit esse uel non esse, uti
est uel non est, uel fuisse uel non, uti fuit uel non, uel fore uel
non, uti erit uel non. Non enim ad hoc imagines in animo colligo
praesentialiter, ut praesentialiter sic esse attendam sed sic antea
contigisse uel contingendum esse. Magis enim uis intellectus, qui
rationis est, ad discretionem pertinet quam ad conceptionem imaginum,
quae est imaginationis. Quibuscumque ergo imaginibus utamur uel
quomodo eas disponamus, nil refert ad ueritatem intellectus, dummodo
attentio discretionis sana sit; alioquin nunquam memoria de
praeteritis uel prouidentia de futuris sanae conceptionis essent. Cum
ergo praeteritum uel futurum praesentialiter concipimus sed
praesentialiter esse non attendimus, sana est uis conceptionis, quae
ad intellectum pertinet, quia quod considerat praesentialiter, non
attendit praesentialiter esse sed sic uel fuisse iam uel adhuc futurum
esse. [108] Ideo autem non ad conceptionem imaginum sed ad attentionem
rerum per imagines ueritas intellectus uel falsitas pertinet, quia
imagines tantum pro signis ostendimus, non eas quidem significantes
sed in eis res attendentes. Si enim, dum eas coniungimus, in eis ipsas
tantum attenderemus, profecto, dum hoc illud esse attendimus,
imagines, quae nil sunt, sibi essentialiter copularemus et ita nunquam
uerus esset huiusmodi intellectus affirmationis. Sed quia imagines
collocantes pro rebus non ipsas sed in ipsis res attendimus, secundum
attentionem rerum, non secundum dispositionem imaginum ueritas
intellectus tantum consistit. Unde si sana est attentio rationis,
qualiscumque sit dispositio imaginum uel forma, sanus est
intellectus. [109] Cum enim uim et naturam rerum insensibilium
attendimus sicut spirituum uel qualitatum, quas non sentimus, alius
aliam fingit imaginem et alius aliam, cum tamen uterque uim naturae
recte attendat. Cum enim de rationalitate ego et alius cogitamus
eamque in eo attendimus, quod animam potentem discernere faciat, uera
est utriusque attentio et eadem, licet diuersas imagines pro eadem
qualitate constituamus. Prout enim quisque aliquo signo magis
commouetur, ipsum ad uoluntatem suam instituere debet. [110] Et saepe
in eadem imagine diuersae attentiones uariant intellectus, ueluti si
eam simpliciter ad naturam qualitatis excogitandam instituam uel ad
naturam etiam albedinis. Videns enim lignum diuersa de eo per rationem
attendo, quia modo ipsum in eo quod lignum est excogito, modo in eo
simpliciter quod corpus, modo in eo quod quercus est uel
ficus. Similiter eadem imagine ante mentis oculos constituta ipsam et
qualitatis et albedinis naturam considero et licet sit eadem imago,
plures sunt de ea concipiendi modi, [quod] modo in eo quod qualitas
est, modo in eo quoque quod est album. [111] Vis itaque intellectus
non in modo significandi imagines consistit, quod et bestiae faciunt
per imaginationem sed in discretione attendendi, quod ad rationem
solum pertinet, cuius omnino bestiae expertes sunt. Nam cum simia uel
canis domino suo quasi cognito occurrit uel supplicat uel blanditur,
non ex discretione facit sed ex notitia uel dilectione uel timore uel
aliquo motu animae compellente eum ad hoc. Est enim discretio uis
deliberandi et attendendi rerum naturas uel proprietates. At uero
canis, cum facit id, quod sibi prodest, sic facit, ut quod facit, non
diiudicet, et uoluntate ad hoc, non discretione perducitur.

[112] Illud quoque non est praetereundum, cum intellectus orationum ex
intellectibus partium constitui materialiter dicamus, utrum nil alius
sit intellectus orationis quam intellectus partium, an etiam alias
partes quam orationis habeat. [113] Sed si nullas alias habet,
profecto intellectus huius consequentiae:

     Si Socrates est margarita, Socrates est lapis

uidetur esse duo falsi intellectus, cum tamen ipse sit uerus, et
intellectus huius:

     Si Socrates est homo, Brunellus est asinus

cum sit falsus uidetur esse duo ueri, [114] nisi forte quis dicat 'si'
coniunctionem aliquam partem intellectus continere, ut, sicut duae
falsae propositiones cum 'si' coniunctione sint una uera propositio
uel duae uerae una falsa, ita intellectus earum cum intellectu 'si'
coniunctionis unum intellectum uerum uel falsum componant. [115] Sed
quid dicemus, cum dicitur:

     Homo rudibilis?

<Numquid enim> 'homo' et 'rudibilis' sanos constituant intellectus et
tamen 'homo rudibilis' cassum? Et nil tamen est appositum illis duobus
nominibus, quod aliquam partem intellectus compositi teneat. [116] Et
fortasse dicetur non esse incongruum, si plures intellectus, quorum
singuli non sunt ueri, sint unus uerus uel plures etiam ueri sint unus
non uerus, quia quod a partibus singillatim remouetur potest eis simul
acceptis conuenire et e conuerso, ut cum simplices intellectus singuli
simplices sint et non ueri, coniunctus tamen ex eis compositus est et
uerus, sicut intellectus:

     Homo currit.

[117] Volumus insuper in 'homo rudibilis' quandam intellectus partem ex
coniunctione constructionis nasci, qua uidelicet, cum et hominem et
rudibilitatem attendimus, insuper ea in unam substantiam coniungimus,
quae coniunctio cassat intellectum. Tres itaque sunt attentiones, duae
ad percipienda <uera> quae ad actiones pertinent, tertia ad
coniungenda illa duo in unum, quod adiectiui et substantiui iunctura
facit. Ex iunctura itaque totius orationis una est attentio, quae est
tertia pars intellectus.  [118] Similiter et in:

     Si Socrates est margarita, Socrates est lapis

uis coniunctionis 'si' toti consequentiae confert attentionem quadam
parte intellectus, quae scilicet necessario coniungit hoc illi, quae
uidelicet attentio est tertia actio et cum actionibus duarum
propositionum componit unius intellectus actionem. Et cum per 'si'
coniunctio animi habeatur, eam tamen 'si' in se non habet facere sed
totum compositum per ipsum, ut postmodum ostendemus, cum de
significatione praepositionum et coniunctionum egerimus.

[119] Quaeritur etiam, cum intellectus compositus uerus falsas habet
partes sicuti:

     Si Socrates est margarita, Socrates est lapis

utrum, dum ipse in anima est, simul cum eo falsae partes ipsius in
eadem sint anima. Quod si est, iam profecto ueritas et falsitas, quae
contrariae formae sunt, in eodem erunt indiuisibili. [120] Sed
sciendum est quod contrariae formae in eodem possunt esse per
sustentationem, non per informationem, ut per auaritiam et castitatem
insunt eidem animae bonum et malum tamquam sustentata, non
informantia. [121] Praeterea intellectus compositus, quia composita
est actio, per successionem inest, et dum una pars inest, altera
deest.

[122] Notandum uero quod Boethius intelligentiam eum tantum
intellectum hoc loco uocat, qui simpliciter et pure sine omni forma
rem capit, ueluti cum simplicem Dei substantiam circumscriptam etiam
absque omni similitudine formae attendimus, quae quidem intelligentia
solius Dei est et ualde paucorum hominum. Nam quia homines sensibus
degunt et per sensus res maxime cognoscunt, uix aliquid attendere
sufficiunt, nisi [ut] formatur, sicut sensus offert.

[123] Illud etiam sciendum est quod non est idem intellectus diuidens
quod abstrahens. Nam diuidens dicitur qui plura sic attendit, ut
alterum ab altero separet, sicut facit intellectus negationis.
Abstrahens uero dicitur qui unum sic attendit, quod alterum non
accipit. Ille quidem utrumque accipit uel attendit sed ab inuicem
diuidit, iste alterum tantum accipit nec ullo modo alterum attendit.

[124] Continuatio. In hoc conueniunt omnes uoces de quibus intenditur,
quod intellectus significant sed in hoc differunt quod uariantur per
uerum et falsum quemadmodum intellectus. Et hoc est: QUEMADMODUM IN
ANIMA ALIQUOTIENS est INTELLECTUS SINE VERO VEL FALSO, hoc est sine
ueritate uel falsitate, ALIQUOTIENS CUM IAM NECESSE EST HORUM ALTERUM
INESSE, hoc est: determinatum est et certum uel ueritatem inesse ei
uel falsitatem, SIC ETIAM contingit IN VOCE, quod scilicet ipsae uoces
gratia intellectuum quos significant, quaedam uerae dicuntur, quaedam
falsae, quaedam neutrum.

[125] Et attende quod hoc loco nomen intellectus largius sumit, quam
superius <acceperat> 'passiones animae', quas secundum naturas rerum
easdem dixit esse omnibus. Ibi enim tantum egit de sanis
conceptionibus, ut supra determinauimus, hic de cassis etiam et omnino
falsis intellectibus commemorat, omnes aequaliter conceptiones humani
animi, siue ueras siue non, nomine 'intellectus' includens.

     CIRCA COMPOSITIONEM ENIM ET DIVISIONEM EST FALSITAS ET VERITAS.

[126] Hic distinguit circa quae ueritas et falsitas reperiantur, circa quae
non, et tam de intellectibus quam de uocibus hoc legi potest. [127] De
intellectibus quidem sic: Vere circa intellectus VERITAS ET FALSITAS
consistit, quia circa componentem et circa diuidentem. A partibus.
Componens dicitur intellectus affirmationis, hoc est qui ab
affirmatione significatur, diuidens uero intellectus negationis. Qui
enim intelligit Socratem esse philosophum, intellectu suo philosophiam
Socrati componit, id est copulat et coniungit. Qui uero intelligit
Socratem non esse philosophum, in intellectu suo philosophiam a
Socrate separat et diuidit, et ita intellectus affirmationis
componens, intellectus negationis diuidens appellatur. [128] De
uocibus quoque sic continuatur et legitur: Vere circa uoces VERITAS ET
FALSITAS EST, id est significatio ueri et falsi intellectus, quia
circa componentem uocem et diuidentem. Componens uox est affirmatio,
quae componentem intellectum significat, diuidens autem uox est
negatio, quae diuidentem intellectum designat. [129] Quod autem de
uocibus hoc sit intelligendum uidetur sequens littera innuere, ubi
uidelicet aperte de uocibus per nomen et uerbum agit ostendens nomen
et uerbum neque uerum neque falsum significare, quippe intellectus
eorum, quia simplices sunt, non compositi, neque ueri sunt neque falsi
neque componentes neque diuidentes.

     NOMINA IGITUR IPSA ET VERBA CONSIMILIA SUNT SINE COMPOSITIONE VEL
     DIVISIONE INTELLECTUI.

[130] Infert a toto sic: quandoquidem omnes interpretationes sequuntur
suos intellectus in proprietate ueri et falsi, quod est ibi: "Est
autem quemadmodum in anima... etc.", ERGO NOMINA ET VERBA sequuntur
suos intellectus, et hoc est: CONSIMILIA SUNT simplici INTELLECTUI,
qui neque est componens neque diuidens. In eo scilicet consimilia
sunt, quod quemadmodum intellectus eorum neque uerus neque falsus
dicitur, ita etiam nomina et uerba neque uera neque falsa dicuntur
gratia intellectus. [131] In quo quidem manifeste confundit eos qui
uerba certarum personarum, sicut 'lego / legis / legit' et impersonalia,
sicut 'curritur' uel 'diescit', uerum intellectum uel falsum designare
uolunt, cum potius simplicis uocis simplex sit intellectus atque ideo
nec uerus nec falsus.

[132] Attende autem hanc similitudinem intellectuum et uocum, quod
uidelicet aliae sunt uerae, aliae falsae, aliae neque uerae neque
falsae, assignari secundum nomina, non secundum proprietates. Aliud
enim uerum uel falsum significant, quando de intellectibus dicuntur,
aliud denotant, quando de uocibus praedicantur. Quippe intellectus
uerus uel falsus dicitur ex conceptione rerum, uox uero ex
significatione intellectus. Sed tamen uox et intellectus, si
proprietatibus distant, uocabulis conueniunt, quia et uox uera dicitur
sicut intellectus, licet sub alia significatione. [133] IPSA dicit, id
est per se simpliciter prolata.

     UT HOMO VEL <ALBUM>, QUANDO NON ADDITUR ALIQUID.

[134] De nominibus exemplificat tam per substantiale uocabulum, quam per
accidentale, tam per simplex, quam per compositum. 'Hircoceruus' enim,
quod supponit, compositum est. QUANDO NON ADDITUR, id est quando per
se proferuntur, quia cum aliis prolata, hoc est ipsa et alia simul
accepta, componentem uel diuidentem intellectum significant.

     NEQUE ENIM ADHUC VERUM AUT FALSUM EST.

[135] Commendatio exemplorum per 'homo' et 'album' de uocibus, quia
neque uerae sunt neque falsae, quia uidelicet istae sunt huiusmodi. A
causa.  Quod dicit ADHUC tale est, ac si diceret: 'per se prolata'.

     HUIUS AUTEM SIGNUM HOC EST.

[136] Ostendit a maiori per compositum nomen, quod magis uidetur significare
uerum uel falsum quam simplex nomen, nullum nomen secundum
significationem uerum <esse> uel falsum. Et hoc est: HUIUS, quod ego
dico, scilicet nomina et uerba quantum ad intellectus suos neque uera
esse neque falsa, hoc nomen 'hircoceruus' EST SIGNUM, hoc est ostensio.

     HIRCOCERVUS ENIM SIGNIFICAT ALIQUID, SED QUOD NONDUM VERUM AUT
     FALSUM SIT, SI NON VEL ESSE VEL NON ESSE ADDATUR VEL SIMPLICITER
     VEL SECUNDUM TEMPUS.

[137] Commendatio exempli a causa.

[138] Et attende quod teste Boethio magnam uim habet huius exempli
nouitas et exquisita subtilitas. Ad ostendendum enim, quod nomen per
se dictum neque uerum significat neque falsum, posuit compositum de
quo magis uideretur et insuper tale quod rem non existentem
significaret. Unde magis uideretur falsum significare. Praeterea uocem
elegit significatiuam, licet non existentis rei, ne si uocem
significatione omnino carentem poneret, ipsa non-significatio
uideretur auferre significationem ueri uel falsi non-simplicis uocis.

[139] Et nota quod cum dicimus: hircoceruus significat aliquid, si de
re significata agimus, tunc aliquod nomen est rei non existentis. Si
uero de intellectu dicamus, potest esse nomen existentis; et hoc magis
littera uult, cum subditur: SED QUOD NONDUM VERUM VEL FALSUM est, hoc
est non talem intellectum qui sit adhuc uerus uel falsus.

[140] SI NON ADDITUR VEL ESSE VEL NON ESSE, id est uox aliqua
coniungens intellectus uel disiungens. VEL SIMPLICITER VEL SECUNDUM
TEMPUS, hoc est uel quae non designet tempus, ut cum dicitur:

     Hircoceruus <albus (uel>: non albus)

uel quae tempus designet, ut:

     Hircoceruus currens (uel: non)

     Hircoceruus currit (uel: non currit).

[141] Boethius uero ESSE VEL NON ESSE de uerbo tantum accipit, et
tripliciter exponit, primum sic: [142] Quod uerba posita in
enuntiationibus aliquando simpliciter accipiuntur, sine ulla scilicet
discretione temporis, aliquando cum discretione temporis. Cum enim
dicimus:

     Deum necesse est esse

uel:

     Deus fuit ante omnia tempora

nullum tempus in uerbis accipimus, quia falsae essent enuntiationes,
si scilicet diceremus Deum fuisse temporaliter ante omnia tempora uel
si diceremus quod Deus est ex necessitate praesenti tempore existente,
alioquin ipsum praesens tempus ex necessitate esse contingeret. Cum
itaque esse de Deo praedicamus, non ad discretionem temporis ipso
utimur sed potius id secundum proprium et incommutabile esse eius
dicimus. Cum uero dicimus Socratem esse uel caeteras creaturas quae sub
tempore includimus, secundum tempus, id est secundum significationem
temporis uerbum accipimus. Et ita modo secundum tempus accipitur
uerbum, modo simpliciter, id est sine significatione temporis. [143]
Secundo autem sic exponit: Praesens tempus quod continuat praeteritum
et futurum, terminus et confinium temporum dicitur, non tempus hic
appellatur. Tunc autem uerbum accipitur simpliciter et quasi sine
tempore, quando praesentis temporis est designatiuum, quod scilicet
praesens tempus hic, ut dictum est, non uocatur tempus. Tunc uero
secundum tempus uerbum ponitur, quando designat praeteritum tempus uel
futurum. [144] Tertio uero sic exponit quod uerbum aliquando ponitur
simpliciter, id est sine determinatione temporali, ueluti cum dicitur:

     Socrates legit (uel: leget)

aliquando cum determinatione temporali hoc modo:

     Socrates legit nunc (uel: leget cras).

[145] Sed opponitur secundum hoc quod Boethius esse et non esse ad
uerba tantum refert affirmatiua uel negatiua, quod falsum est quod
Aristoteles dicit 'hircoceruus' non significare uerum uel falsum sine
uerbo. Si enim uerum et falsum accipiat in designatione intellectuum,
sicut superius, mentitur, cum hoc etiam habeat cum nomine, sicut
diximus. Si autem uerum uel falsum accipiat in designatione dictorum
propositionum, uerum est nec fortasse est inconueniens, si mutet
priorem acceptionem et ita dicatur quod 'hircoceruus' non significat
uerum uel falsum, id est non dicit, quod est in re uel quod non est in
re, sine uerbo. [146] Poterimus etiam uerum et falsum in designatione
intellectuum retentis quodammodo absoluere Boethium, ut uidelicet, cum
ait Aristoteles: SI NON ADDATUR ESSE VEL NON ESSE, affirmatiue potius
intelligamus quam negatiue, ac si dicat: 'Sed significabit uerum uel
falsum intellectum, si addatur ei uel esse uel non esse'. Sed prior
nostra expositio plenior est.

			       LI 3.02

     NOMEN ERGO VOX.

[1] Promisit se definire nomen et uerbum etc., quibus intermissis quaedam
interposuit de significatione uocum, secundum quam de uocibus
intendit, scilicet de intellectibus. Quibus explicatis ad proposita
definienda redit inferens a causa sic: Quandoquidem definiendum est,
quid sit nomen etc., ERGO dicamus: NOMEN est VOX etc.

[2] Notandum uero quod nomen et uerbum definit secundum illam
significationem, id est acceptionem, largam, in qua dialectici per
nomen et uerbum omnes uoces, quas orationis partes proprie uocant,
accipiunt, hoc est omnes dictiones quae per se quoque significationem
habentes interpretationis uocabulo continentur. [3] Nam et pronomina,
ut ait Boethius, nec non aduerbia definitae significationis siue
interiectiones, quae naturales non sunt, loco nominis ponenda sunt. Si
enim interiectio naturalis sit, cum non sit ad placitum significatiua,
nomen esse non potest nec pars orationis proprie dicitur. Aduerbia
quoque quaedam, quia definitae significationis non sunt, sicut non,
falso, nomina esse non possunt nec partes orationis secundum
dialecticos, quemadmodum nec coniunctiones uel praepositiones, quae
per se nil designant, quas potius dialectici quaedam colligamenta et
supplementa partium orationis appellant quam partes. [4] In uerbo
autem participia quoque comprehenduntur, uel quia, ut dicit Boethius,
a gerundiuo modo ueniunt, uel quia tempus sicut et uerba
consignificant.

[5] Nunc autem singula definitionis uerba considerantes a uoce
incipiamus.

[6] VOX praemittitur, quia genus est nominis, id est superius et
insuper differentiam a caeteris sonis facit. Est autem uox teste
Boethio:

     Aeris per linguam percussio, quae per quasdam gutturis uenas,
     quae arteriae uocantur, ab animali profertur.

Quod autem dixit "percussio aeris" tale est, ac si diceret eam
existere per aeris percussionem, et est definitio data per causam
sicut illa quam ponit Victorinus:

     Dies est sol lucens super terram

hoc est id quod existit gratia solis lucentis super terram. Et
similiter <uox> gratia percussionis aeris, id est sonantis ex
percussione per linguam. Nam et tussis licet per easdem arterias
procedat, quia tamen nulla impressione linguae formatur, uox non
est. Quod autem supponitur: "quae per quasdam" etc., non ad
differentiam necessarium est sed ad proprietatem uocis ostendendam
supponitur definitioni.

[7] Et nota quod siue exterior aer, qui sonat ex collisione interioris
aeris emissi, dicatur uox siue interior, nil refert, quia secundum hoc
quod definitionem exposuimus per causam, utrumque uox est per aeris
emissi percussionem.

[8] Et attende illud "quae", cum non sit de definitione, siue ad uocem
quae subiectum est, siue ad percussionem, id est ad aerem percussum,
referri posse, ac si ita dicatur: percussio aeris, id est existens per
aeris percussionem, qui, scilicet aer, per quasdam etc. [9] Vel, si
uocem in substantiam tantum accipiamus et dicamus esse percussionem
aeris per linguam, id est aerem ex percussione linguae sonantem
"quae," scilicet percussio, id est aer percussus, "per quasdam" etc.,
poterit haec etiam definitio quodammodo ad exteriores aeres applicari.
Sicut enim omnes homines in Adam fuisse dicimus, quia uidelicet causam
sui in eo habuerunt, ita exteriores quoque aeres et lingua percuti et
proferri dicimus, quia causam sui soni in percusso et prolato
habuerunt.

     SIGNIFICATIVA.

[10] Significare Aristoteles accipit per se intellectum constituere,
significatiuum autem dicitur, quidquid habile est per se ad
significandum ex institutione aliqua siue ab homine facta siue a
natura. Nam latratus natura artifex, id est Deus, ea intentione cani
contulit, ut iram eius repraesentaret; et uoluntas hominum nomina et
uerba ad significandum instituit nec non etiam res quasdam, ut
circulum uini uel signa quibus monachi utuntur. Non enim significare
uocum tantum est, uerum etiam rerum. Unde scriptum est:

     Nutu signisque loquuntur.

[11] Per 'significatiuum' separat a nomine uoces non significatiuas,
quae scilicet neque ab homine neque a natura institutae sunt ad
significandum. Nam licet unaquaeque uox certificare possit suum
prolatorem animal esse, sicut latratus canis ipsum esse iratum, non
tamen omnes ad hoc institutae sunt ostendendum, sicut latratus est ad
significationem irae institutus. Similiter unaquaeque uox, cum se per
auditum praesentans se subgerat intellectui, non ideo significatiua
dicenda est, quia per nullam institutionem hoc habet, sicut nec
aliquis homo se praesentans nobis dum per hoc quod sensui subiacet, de
se dat intellectum, sui significatiuus dicitur, quia licet ita sit a
natura creatus, ut hoc facere possit, non est ideo creatus, ut hoc
faciat. [12] 'Significatiuum' uero magis ad causam quam ad actum
significandi pertinet, ut sicut non omnia significatiua actualiter
significant, ita non omnia actu significantia <sint> significatiua sed
ea sola quae ad significandum sunt instituta. [13] Contingit autem
aliquando ipsam uocem quasi sui ipsius nomen accipi et tunc eam
significatiuam esse, ueluti si dicatur:

     'Homo' est nomen.

At uero non omnes uoces id habent, cum non omnibus uocibus loqui
<possimus>. Illud etiam fortasse rationabilius dicemus, cum aliquam
uocem in designatione sui accipimus, per translationem, non per
aliquam institutionem id fieri, et in quibusdam tantum orationibus,
non omnibus, quando uidelicet nominibus uocum ipsa coniungitur, ueluti
si dicam:

     'Homo' est uox

uel:

     'Homo' est nomen.

Sicut enim rident per adiunctionem prata mittit ad florere, cum
dicitur:

     Prata rident

sed non ita, cum dicitur:

     Homo ridet

ita cum dicitur:

     'Homo' est uox (uel: nomen)

per adiunctionem praedicatorum significantium uoces tantum mittit
'homo' haec uox ad se ipsam. Sed quia translatio huiusmodi nullius est
proprietatis nec per inuentionem aliquam uel per institutionem uocis
id contingit, non est inde hoc nomen 'homo' significatiuum iudicandum,
quia hoc per accidens habet, non ex propria accomodatione.

[14] Per se autem ideo supposuimus, quia apud dialecticos solae illae
uoces significare dicuntur, quae id per se habent, sicut omnes
interpretationes. Praepositiones uero uel coniunctiones consignificare
magis dicimus quam significare, quia uidelicet ita fuerunt inuentae,
ut, si quam significationem habent, tantum cum aliis positae eam
exerceant et nunquam dum per se sine aliis proferuntur, ut uidelicet,
si dicam 'de' uel 'pro' uel 'quia' uel 'ergo', sine aliis uocibus nil
penitus in eis intelligam. [15] Unde Priscianus in primo
Constructionum:

     Praeterea (inquit) quemadmodum elementorum alia sunt uocalia,
     quae per se uocem perficiunt, alia consonantia, quae sine
     uocalibus uocem perficere nequeunt, sic etiam in dictionibus
     animaduertimus quasdam ad similitudinem uocalium per se esse
     dicendas, ut in uerbis maxime imperatiuis uel nominibus uel
     pronominibus saepe uocatiuis uel aduerbiis, quae adiciuntur
     antecedentibus actionibus uel orationibus, cum clamamus 'bene',
     'recte', 'diserte' ad illos qui opportune aliquid agunt uel
     dicunt; aliae uero dictiones sunt, quae ad similitudinem
     consonantium sine adiumento aliarum partium orationis, quae
     imitantur in hoc uocales, proferri ad perfectionem sensus non
     possunt, ut praepositiones uel coniunctiones; ea etenim semper
     consignificant, id est coniunctae aliis significant, per se autem
     non. Itaque uariatur eorum significatio ad uim coniunctorum eis,
     ut 'in' aliud significat, cum accusatiuo iungitur, et aliud cum
     ablatiuo: 'in urbem' et 'in urbe' -- ad locum et in loco.

[16] Sed quia diuersae sunt opiniones de coniunctionum et
praepositionum significatione, eas cum rationibus suis ponamus.

[17] Volunt autem quidam eas per se quoque dictas significationem
habere sed incertam, ut 'de' per se dictum omnia significat secundum
hoc quod aliquid est de illis; cum uero dicitur 'de homine', per
'hominem' suppositum sua significatio certificatur et ad hominem
reducitur. Unde eas per se dictas non significare dicunt, non quod
omnino significatione careant sed quia per se prolatae certam non
habent significationem, donec supponatur aliquid. Alioquin, inquiunt,
non magis dictiones dicerentur quam litterae uel syllabae, quae cum
aliis simul acceptae significant. [18] Quibus etiam ipse Priscianus in
Participio plane consentire uidetur, cum praepositiones et
coniunctiones per se etiam prolatas partes orationis se ostendere
conuincit dicens:

     Quid est enim aliud pars orationis nisi uox indicans mentis
     conceptum, id est cogitationem? Quaecumque igitur uox literata
     proferatur significans aliquid, iure pars orationis est
     dicenda. Quod si non essent partes, nunquam loco earum nomina
     ponerentur, cum loco cerae uel stuppae in naui tabula fungi non
     potest. Inuenimus enim loco aduerbii nomen, ut 'una' 'multum'
     'falso' 'qua' et pronomen similiter: 'eo' et loco coniunctionis tam
     nomen quam pronomen: 'quare' 'ideo' et aduerbium loco nominis, ut
     'mane nouum' et 'sponte sua' et 'euge tuum' et 'belle' et 'cras
     alterum'.

[19] Aliorum uero sententia est, ut coniunctiones et praepositiones
per se dictae nullam penitus habeant significationem sed ita inuentae
sunt, ut aliis iunctae tantum significent et ita consignificent, ut
etiam in se significationem habeant, quod non habent purae syllabae
uel litterae. Unde induxit Priscianus bonam similitudinem de
consonantibus elementis quae sic consonare habent, ut etiam in se
singula sonum habeant, cum sint uoces sed talem sonum, qui sine
uocalibus proferri non possit. Ad hos uero magis sententia nostra
accedit.

[20] Si enim, ut alii dicunt, coniunctiones uel praepositiones ideo
non significare concedamus, quia per se dicta incertam habent
significationem, quae in oratione per aliquod appositum determinatur,
similiter et de nominibus et uerbis hoc dicere possumus. Cum enim
dicimus 'res' uel 'homo' uel 'diligo', indeterminatae sunt significationis;
cum uero in oratione ponuntur ita:

     res corporea

     Homo albus

     Diligo Petrum

per determinationem certificantur, sicut et de praepositionibus uel
coniunctionibus concedunt. Nam 'si' coniunctio, ut aiunt, per se dicta
ad iuncturam quarumlibet propositionum indifferenter se habet; cum
uero dicimus

     Si est homo, est animal

per propositiones appositas ad ipsas indeterminatae uis coniunctionis
reducitur. Similiter 'coniunctio' uel 'iunctura' hoc nomen dum per se
dicitur, indeterminatum est et confusum, cum uero dicitur:

     Coniunctio harum propositionum

per determinationem restringitur et certificatur.  [21] Unde similiter
nomina et uerba possent dici non significare quantum ad indeterminatam
significationem per se prolata sicut praepositiones uel coniunctiones,
si uidelicet praepositiones uel coniunctiones per se quoque dictae
significationem haberent sed incertam, certam autem in oratione. [22]
Unde eas sine aliis prolatas uocibus nullam penitus significationem
habere uolumus sed cum aliis tantum, ita tamen, ut in se etiam
significationem singillatim habeant in contextu orationis.

[23] Sed utrum omnes praepositiones uel coniunctiones significationem
habeant et quam, perquiramus. [24] Et de quibusdam facile est
assignare, ut cum dicitur 'de ferro' 'pro homine' 'in domo' 'ad domum'
'apud patrem' 'sine patre'. Nam cum dicitur 'de ferro' et accipitur de
materiale, <materiale> proprietatem materiae circa ferrum determinare
uidetur, et de appositum ferro proprietatem materiae circa ipsum
determinat. Ipsum quoque ferrum significare dicitur sicut et nomen
adiectiuum, si apponeretur et diceretur ferrum materiale, et ita
praepositiones casibus, quos regunt, consignificare uolunt. Cum uero
dicitur 'pro homine', pro causae proprietatem in homine determinat, ac
si diceretur causa hominis. Cum uero dicitur 'in domo', 'in'
continentiae proprietatem in domo denotat, quod scilicet domus aliquid
continet, 'ad domum' uero, 'ad' accessum uel proximitatem innuit. Cum
uero dicitur 'apud patrem', apud possessionem domus circa patrem
determinat. 'Sine' uero absentiam indicat, id est illud nomini cuius
adiungitur, non adesse.  Coniunctionum uero quarundam significationem
facilius est assignare.  Nam 'quia' causam sicut 'pro' significat,
'ergo' uero probationem ostendit siue in probantibus propositionibus
siue in probatis, quibus interponitur.

[25] 'Si' uero uel 'et' siue aliae multae, quid significent, non est
promptum assignare uel cuius rei imaginem eorum intellectus habeat
subiectam. Si enim significant, utique intellectus constituunt, ad
quod necesse est esse uel rem aliquam uel imaginem rei, in qua nitatur
intellectus. Sed cuiusmodi rem uel cuiusmodi figmentum imaginis per 'si'
siue per 'et' concipimus, numquid ad modum substantiae uel qualitatis
uel ad quem modum, ut sanus consistat intellectus? Illud etiam
quaerendum uidetur, cum negationem facimus dicentes:

     Non si est homo, est animal

[si] quid uidelicet negatiuum aduerbium designet quod totam negationem
constituit. [26] Ac fortasse, de coniunctione affirmatiuae categoricae
uel diuisiuae negationis ipsius si prius deliberemus, facilius erit
absoluere de hypothetica propositione, ut, quae prior naturaliter est
tam constitutione quam sensu, prius secundum sensum tractemus.

[27] Cum itaque dicimus:

     Animal rationale est animal irrationale

per terminos huius propositionis sanos habemus intellectus, per uerbum
uero interpositum fit totius orationis unus falsus, et per negationem
rursus additam alius unus uerus. Videtur itaque et uerbum aliquam uim
significationis habere, per quod ex duobus ueris intellectibus unus
falsus componitur, et negatio, id est negatiuum aduerbium. Si enim
negatio nil intellectus continet, nil intellectus habet negatio quod
non habet affirmatio sed idem penitus est utriusque intellectus, quod
nequit esse, cum ille falsus sit, iste uerus.

[28] Unde nostram ponamus sententiam. 'Est' uerbum interpositum ad
coniunctionem terminorum, unde scilicet est tertium adiacens, nullius
rei significationem ibi exercet, plus tamen ad uim affirmationis
proficit coniungendo terminos significantes quam ipsi termini;
similiter 'non est' ad uim negationis. Et licet intellectus non
constituant, quandam tamen coniunctionem uel disiunctionem
intellectarum rerum animam habere faciunt, quam tamen coniunctionem
uel disiunctionem non significant, licet haberi faciant, quia
intellectum non dant in se, sed intellectorum coadiunctionem uel
separationem habere nos faciunt.  [29] Sunt itaque tres actiones in
intellectu propositionis, intellectus scilicet partium, coniunctio uel
disiunctio intellectarum rerum. Nec est incongruum, si ea actio, quae
intellectus non est, sit pars intellectus totius propositionis. [30]
Quod si quis dicat ipsam uerbi interpositi actionem esse intellectum
coniungentem, scilicet res intellectas per terminos, is utique esset
intellectus totius propositionis, qui cum per totam propositionem
habeatur, iterum per uerbum superflue haberetur. Non enim quia sine
uerbo haberi non potest quod copulat, ideo uerbum ipsum designat.
Similiter quia nec sine copulato termino haberi potest uel sine eo
subiecto cui copulatur, nec tamen ideo <uel subiectum> uel
praedicatum, scilicet id quod ei copulatur, intellectum propositionis
implent, quod aeque dici posset, ut uidelicet sicut uerbum in eo quod
praedicatum subiecto copulat sensum propositionis haberet, ita etiam
praedicatum in eo quod subiecto copulatur uel subiectum in eo quod ei
copulatur praedicatum.

[31] Sicut autem 'est' uel 'non est' coniunctiua uel disiunctiua sunt,
non significatiua, ita 'si' uel 'non si', et sic significatiuas uoces
copulant uel separant, ut ipsa tamen non significent, cum nullius rei
in se conceptiones teneant siue uerae siue fictae sed animum inclinant
ad quendam concipiendi modum.

[32] Quod autem Priscianus de octo partibus orationis loquens omnes
eas dicit significare, non ita est accipiendum, ut singulis
dictionibus conueniat sub unaquaque parte illarum octo sed unicuique
illarum octo per aliquas dictiones. Et fortasse largius ipse
Priscianus significationem accipit quam dialectici, non tantum
scilicet secundum intellectum sed iuxta quamlibet mentis conceptam
actionem, quae in intellectus compositionem uenit. Unde supra
meminimus eius dicentis: "Quid est enim aliud... etc.".

[33] Ut itaque a definitione nominis coniunctiones siue praepositiones
separemus, bene per 'significatiuum' subintelligendum esse per se
distinximus, quia tantum in oratione positae coniunctiones uel
praepositiones significationem habent, si quam habent.

     SECUNDUM PLACITUM.

[34] Voces naturaliter significantes excludit, ut est latratus canis,
qui naturalis uox est, siue quia eadem est apud omnes siue quia eos
sola natura docet uocem hanc emittere quam ipsa dedit. Et naturaliter
agit in significando, quia naturaliter eam proferre cogitur ex motu
irae et ad significandum iram canis natura latratum irae canis sic
coniunxit, ut nunquam canis eum emitteret nisi ex motu irae. Quod
autem ait SECUNDUM PLACITUM uoluntatem hominum tantum, non naturae
accipit, quia fortasse etiam naturae uoluntate latratus institutus est
ad significandum. Nec plus ualet SECUNDUM PLACITUM quam si diceret 'non
naturaliter', hoc est non institutione naturae sed hominum imponentium
uoluntate.

[35] Et attende quod 'significatiuum' hoc nomen determinatur uel
restringitur per 'ad placitum' secundum significationem nominatorum,
quia illa quae nominantur a significatiuo, ab ista uoce, alia
naturaliter significant, alia per institutionem hominum. Istud tamen
nomen quod est ad placitum, quia nomen est, semper significatiuum est
ad placitum, non natura. Et licet ad placitum quasi nomen semper
contineat hanc uocem significatiuum tanquam inferius suum sicut et
alia nomina, in significatione tamen ab ipso continetur et exceditur
tanquam inferius ipsius, quia omne ad placitum significatiuum est sed
non conuertitur. Unde secundum significationem bene significatiuum
potest determinari per ad placitum, sicut et 'substantia' hoc nomen
cum sit in se corporea secundum hoc quod aer dicitur, tamen per
corporeum secundum significationem bene determinatur, cum dicitur
substantia corporea.

     SINE TEMPORE.

[36] Hoc ad exclusionem uerborum ponitur, quae, ut in sequentibus
dicet, tempus <consignificant>, id est aliquid principaliter notant ut
permanens tempore existente uel ut permansurum uel ut hoc quod
permansit. [37] Sed hoc 'hodiernum' habere uidetur. Nam sicut iste
dicitur legens eo quod legat praesenti tempore exsistente, ita lectio
dicitur hodierna, quod sit hac die exsistente. [38] Ad quod
respondemus quod 'hodiernum' principalem habet significationem a qua
sumptum est, siue tempus siue magis quando sed neutrum, sicut caetera
nomina sumpta, ponit cum discretione temporis (ut uidelicet ipsum
tempus uel ipsum quando significet tanquam exsistens tempore
exsistente) sed tantum quasi afficiens subiectum.

     CUIUS NULLA PARS EST SIGNIFICATIVA SEPARATA; [etc.]

[39] Hoc ad exclusionem <orationum> ponitur. Nam semper aliqua pars
orationis separata significat, id est in se ipsa significationem habet
in oratione et ibi agit, nulla uero pars nominis in nomine
significando agit. Quod ait ergo SEPARATA, tale est, ac si diceret:
'per se ibi agens', id est in se significationem tenens in
compositione illa. Unde statim "per se" supponet dicens: "ferus per
se... etc." [40] In hac autem definitione nominis non solum nomina
grammaticorum, uerum etiam pronomina et aduerbia <quae> significatiua
sunt (quod propter 'non' determinamus), et interiectiones quae naturales
non sunt, continentur, ut:

     Papae!

quod admirationem significat in proferente suo, aut:

     Attat!

metum. Nam:

     Heu!

     Voh!

     Ha!

quae apud omnes sunt, naturaliter magis quam ad placitum significant;
partes tamen orationis siue dictiones non absurde dicuntur; quia:

     Heu mihi!

definitionem habet orationis, quam in sequentibus tractabimus, et
totaliter ipsa significatiua est ad placitum, licet non utraque pars
eius, de quo in sequentibus.

[41] Sunt autem nonnulli qui ad hanc definitionem nominis, ut sit
perfecta, subintelligendum putant 'finita recta', quia scilicet in
sequentibus ipse Aristoteles a nomine separabit infinita nomina et
obliqua, similiter in definitione uerbi. [42] Qui profecto errant,
quia duas nominis significationes siue uerbi Aristoteles distinguit in
tractatu utriusque, unam scilicet largam, quae omnia continet, tam
infinita quoque quam obliqua, et aliam strictiorem.  Secundum largas
autem acceptiones praemittit definitiones nominis et uerbi, quae omnes
partes orationis secundum dialecticos includant, postea strictius
eadem nomina accipit. Nam et Boethius in Diuisionibus nomen large
sumptum eadem definitione terminauit dicens:

     Unde fit ut quodcumque nomen fuerit, illa definitione claudatur,
     et ubicumque haec oratio definitionis aptabitur, illud nomen esse
     non dubites.

[43] Ac nec ipse Aristoteles in secundo libro absolui posset, nisi hic
uerbum large, ut dictum est, describeret. Inquiet enim:

     Praeter uerbum autem nulla est affirmatio uel negatio. Est enim
     et fuit... etc.

Nisi enim ita superius uerbum acceperit, quod ex superioribus liqueat
'fuit' et 'erit' esse uerba, mentitur, quod non potest ostendi, nisi
uerbum ita acceperit, quod casus etiam uerborum contineat, ideoque
recte diximus eum duas significationes tam nominis quam uerbi
distinguere.

     IN NOMINE ENIM QUOD EST 'EQUIFERUS' 'FERUS' PER SE NIHIL
     SIGNIFICAT, QUEMADMODUM IN ORATIONE QUAE EST 'EQUUS FERUS'.

[44] Posita definitione nominis large accepti duas differentias quas in ea
posuit, scilicet "secundum placitum" et "cuius nulla etc." prosequitur
aptando eas nomini eo fortasse quod minus cognitae erant. Quippe
partes compositi nominis significatiuae in ipso nomine uidebantur; et
quaelibet uoces significatiuae, quia sunt instrumenta naturalium
rerum, scilicet intellectuum, uidebantur quantum ad intellectum
naturales esse in significatione intellectuum, non per inuentionem.
[45] Continuatio. Vere nominis partes non significant, quia partes
compositi, de quibus magis uidebatur. A parte nominis, quod magis
significationem habere uidetur in partibus. Et hoc est: IN hoc NOMINE
equiferus ferus PER SE, id est in se, significationem non habet, sicut
in oratione significat.

[46] Quaeritur quare 'equiferus' magis dicatur compositum quam
'uirtus', si significationem in partibus non habet. Si enim ad
materiam respiciamus, non ad significationem, similiter duae dictiones
integrae reperiuntur in 'uirtus' uel 'uires'. [47] Ad quod
respondendum est quod nomen compositum illud est quod, dum
componeretur, ipse impositor significationes partium, quas habebant
per se, attendit, et secundum hoc quod eas intelligit aliquantulum
pertinere ad rem quam designare uolebat nomine composito, ipsum nomen
hoc attendendo composuit, ita tamen ut totaliter ipsum nomen, non per
partes ageret. At uero qui inuenit uel imposuit hoc nomen 'uirtus' uel
'uires', nullam attendit partium significationem ad faciendum nomen
nec secundum aliquam affinitatem significationis partium ad
significationem quam uolebat ostendere, ipsum nomen constituit. Unde
compositum nomen non est, quia non est factum ex talibus quarum sensus
prius attenderetur, dum componeretur.

     AT VERO NON QUEMADMODUM IN SIMPLICIBUS NOMINIBUS, SIC SE HABET
     ET IN COMPOSITIS; IN HIS ENIM NULLO MODO PARS SIGNIFICATIVA EST,
     IN HIS AUTEM VULT QUIDEM, SED NULLIUS SEPARATI, UT IN EO QUOD EST
     'EQUIFERUS'.

[48] Dixi aequaliter nomina composita non habere significationem in
partibus sicut nec simplicia, AT VERO NON aequaliter uidetur IN
COMPOSITIS SICUT IN SIMPLICIBUS, quod ostendit ab oppositis dicens: IN
ILLIS ENIM, id est in simplicibus, NULLO MODO PARS SIGNIFICATIVA EST
neque scilicet quantum ad rei ueritatem neque quantum ad uisum. IN HIS
AUTEM, id est in compositis, VULT QUIDEM significare ipsa pars, id est
uultum et similitudinem significantis habet, id est uidetur
significare, pro eo scilicet quod ille qui nomen composuit,
significationem eius attendit, ut dictum est. SED tamen NULLIUS
SEPARATI, neutraliter, id est nullius partis nominis, est significare
per se, id est nullam in ipso nomine habet significationem in se.

     "SECUNDUM PLACITUM" VERO, QUONIAM NATURALITER NOMINUM NIHIL
     EST, SED QUANDO FIT NOTA.

[49] Aliam differentiam prosequitur duobus modis, ostendendo scilicet eam
omni nomini conuenire et differentiam facere a naturaliter
significantibus. NIL EST NOMINUM NATURALITER, id est nil est in numero
nominum per naturam sed per hominum impositionem. Et hoc est: SED
QUANDO FIT NOTA, id est tunc <primum> est nomen, quando est impositum.

     NAM DESIGNANT ET ILLITERATI SONI, UT FERARUM, QUORUM NIHIL EST
     NOMEN.

[50] Iterum: bene apposui "secundum placitum" non tantum propter
naturam nominis ostendendam, quia scilicet omni nomini conuenit, uerum
etiam propter differentiam ab illiteratis sonis qui naturaliter
significant.  A causa. Et hoc est: NAM DESIGNANT etc. Bene dicit
SONOS, ut ait Boethius, et non 'uoces', quia quidam sunt soni
bestiarum et non uoces, quia cicada, ut ait Porphyrius, sonitus per
pectus emittit.

     'NON-HOMO' VERO NON EST NOMEN.

[51] Post largam acceptionem nominis, qua uidelicet includebat
infinita et obliqua nomina, aliam significationem distinguit
strictiorem. [52] Continuatio. Praemissa definitio conuenit huic
infinito nomini quod est 'non-homo', unde nomen dici quodammodo potest,
sed tamen NON-HOMO alio modo NON dico NOMEN, scilicet finitum rectum.

     AT VERO NEC POSITUM EST NOMEN QUO ILLUD OPORTEAT APPELLARI --

[53] Non solum non uocatur hoc nomine 'nomen' stricte uidelicet
accepto, uerum etiam nondum habet nomen per quod differat ab aliis
nominibus, quia uidelicet nondum erat ei datum hoc nomen 'infinitum',
quod Aristoteles postea imposuit ei. Et hoc est: NON EST ei POSITUM
aliquod NOMEN, QUO ILLUD OPORTEAT APPELLARI, ad differentiam scilicet
finitorum.

[54] Et attende quod sicut hic determinamus uerba Aristotelis dicentes
"ad differentiam aliorum", quia uidelicet aliter falsum esset, cum
multa nomina haberet, quia uidelicet et uox erat et significatiuum,
ita etiam determinandum fuit, cum ipsum negauit dici nomen.

     NEQUE ENIM ORATIO AUT NEGATIO EST -- SED SIT NOMEN INFINITUM.

[55] Vere non habet nomen differentia, quia NEQUE hoc quod EST ORATIO
NEQUE hoc quod EST NEGATIO. A partibus de quibus magis uideretur. SED
SIT, id est uocetur, amplius INFINITUM, ad differentiam scilicet
aliorum.

     'CATONIS' AUTEM VEL 'CATONI' ET QUAECUMQUE TALIA SUNT NON SUNT
     NOMINA, SED CASUS NOMINIS.

[56] Similiter obliquos casus separat a nomine stricte accepto. [57]
Continuatio. Non solum infinita non dico nomina stricte accepta sed
etiam obliqua. TALIA, id est non coniungibilia CUM est VEL fuit VEL
erit.

     RATIO AUTEM EIUS IN ALIIS QUIDEM EADEM EST, SED DIFFERT QUONIAM,
     CUM 'EST' VEL 'FUIT' VEL 'ERIT' ADIUNCTUM, NEQUE VERUM NEQUE
     FALSUM EST, NOMEN VERO SEMPER, UT 'CATONIS EST' VEL 'NON EST'.

[58] Hoc est: Sed tamen RATIO, id est definitio, nominis, recti
scilicet, quomodo accepit cum ait "casus nominis", EST EADEM in ipsis
casibus <et> IN ALIIS, quae praedicta sunt superius, quia obliqui
etiam casus sicut et recti et uoces sunt et significatiuae ad placitum
etc. SED DIFFERT, casus scilicet a nomine, QUONIAM ipse coniunctus
etc.

[59] Attende quod non omnem nominatiuum nominis hic uocat 'rectum',
sicut est 'quis' uel 'qui' uel '<quid>' sed tantum hic accipit nomen
quam pronomen coniungibile cum 'est' secundum proprietatem
constructionis ita, ut uerum uel falsum significet. Quidam tamen
nituntur etiam 'quis' hic includere dicentes 'quis' et 'aliquis' idem
esse nomen in significatione et si 'quis' hoc non habet in hac
materia, quae est 'quis', habet in ista quae est 'aliquis'. Sed
profecto si ad identitatem significationis respiciant, non ad naturam
constructionis, similiter possent dicere 'Catonis' et 'Cato' idem
nomen esse et 'Catonis' reddere propositionem in materia ista quae est
Cato.

[60] Nota quod:

     Taedet me

     Piget me

propositionem faciunt, et est obliquum subiectum, uerbum uero
praedicatum. Sed impersonalia uerba non <remouent> nisi subiectum.

[61] Nota etiam quod ex hoc loco illi maxime conuincuntur, qui dicunt
affirmationes categoricas quasdam inter significans et significatum
consistere, non inter consignificatiua, ueluti cum uox aliqua per se
ipsam subicitur nomini suo, ut:

     'Homo' est nomen.

Hic enim 'homo' non dicunt sui designatiuum esse sed rei suae, quod
etiam concedere eos oportet, cum dicitur:

     'Catonis' est genetiuus.

[62] Sed si rei nomen est, <obliquum> est nec uerum nec falsum
coniunctum cum 'est' significat; unde oportet ipsum tanquam
nominatiuum accipi et quasi nomen sui, non rei, quia intransitiue eum
per 'est' oportet copulari. [63] Praeterea cum dicitur:

     'Catonis' est genetiuus

casus per 'Catonis' de nomine, non de re agimus. Unde ipsum oportet se
ipsum significare et ita consignificat praedicato suo quod est '<est>
genetiuus'.

[64] NOMEN VERO SEMPER, id est omne rectum, ut diximus, VERUM uel
FALSUM EST, et hoc est: ipsum et 'est' simul uerum sunt uel falsum.

     NONDUM ENIM ALIQUID NEQUE VERUM NEQUE FALSUM DICIT.

[65] Commendatio exemplorum a causa. Bene dicit NONDUM, quia si
apponatur 'capa' uel 'caput', ut dicatur:

     Catonis caput est

uerum erit.

			       LI 3.03

     VERBUM AUTEM QUOD CONSIGNIFICAT TEMPUS CUIUS PARS NIHIL EXTRA
     SIGNIFICAT.

[1] Definito nomine et tractato definit uerbum et tractat et sicut
prius in nomine duas acceptiones distinxit huius uocis quae est
'nomen', largam scilicet et strictam, ita et hic de uerbo facit, et
prius uerbum definit secundum largam acceptionem, qua uidelicet
includit tam finita uerba quam infinita, tam recta quam obliqua. [2]
Sed quoniam uerbo commune est cum nomine quod uox est significatiua ad
placitum, ab ea differentia incipit, per quam differt a nomine, quae
est consignificare tempus, id est suam principalem significationem
quam in sua sententia tenet, significare ut comitantem tempus, id est
ut permanentem tempore existente. [3] Fortasse etiam necessarium non
fuit ad definiendum uerbum, ut tantas differentias praemitteret, quia
id quod ponit, sufficit, scilicet consignificare tempus, ut expositum
est, per quod differt a nomine, et non habere significationem in
partibus, per quod differt ab oratione. [4] Si tamen uerius
inspiciamus, nec ipsa secunda differentia ad definiendum est
necessaria et per 'consignificare tempus' differt uerbum quoque ab
oratione. Nam:

     Homo ambulat

haec tota oratio, tempus non significat sed pars tantum ipsius, quae
est 'ambulat', sicut nec hominem ipsa significat uel intellectum
simplicem hominis sed pars ipsius, quae est 'homo'. [5] Quod uero
CONSIGNIFICAT TEMPUS ad definiendum uerbum sufficiat quasi soli
conueniens, ipse satis indicat in sequentibus, ubi 'erit' et 'fuit'
uerba esse probat, quia tempus consignificant; sed cum non sit de
definitione, post definitionem supponit, sicut et illud "et est semper
etc." ad proprietatem uerbi demonstrandam. [6] Postquam praemisit
consignificare tempus, per quod uerba a nomine differre ostendit,
uoluit conuenientiam ipsius quoque supponere ad nomen, cum ait CUIUS
PARTIUM etc. [7] Alia etiam de causa hoc fecisse uidetur, quia
uidelicet considerauit, quod in definitionibus saepe contingit
largiores praemitti differentias et eas per minores restringi et
determinari, sicut in hac definitione: 'substantia animata
sensibilis'; minus est enim 'sensibile' quam 'animatum'; similiter in
supraposita definitione nominis uideri posset 'sine tempore' largius
esse quam sequens differentia. Unde ea remota in definitione uerbi,
cum scilicet ait uerbum esse cum tempore, intelligeretur fortasse
remoueri sequens differentia, scilicet CUIUS NULLA etc., ideoque eam
post definitionem supposuit. [8] Vel etiam fortasse, ut satisfaceret
his qui orationes quoque ita consignificare tempus sicut et uerba
uolebant.

[9] Notandum uero quod, licet omnia uerba ex propria inuentione semper
sint designatiua temporum, non semper tamen in ea significatione
accipiuntur, ut supra diximus iuxta quandam expositionem Boethii supra
illum locum "uel simpliciter uel secundum tempus". Nec ideo tamen
minus est uerbum propter illam accidentalem abusionem, quia
naturaliter ex propria inuentione tempus habet.  [10] Nunc autem de
significatione uerbi diligentius tractantes ad proprietatem uerbi,
quae est consignificare tempus, reuertamur, et cum dictum sit uerbum
consignificare tempus, quid aliud cum tempore principaliter, ut dictum
est, <significet>, perquiramus.

[11] Quidam autem Prisciano adhaerentes, qui uerbum definiens dicit
ipsum agendi uel patiendi significatiuum, uolunt ostendere uerbum
principaliter actionem uel passionem designare. [12] Unde etiam
'sedeo' 'iaceo' 'uiuo' 'habeo' sicut et uerbum quod dicitur
'substantiuum', uolunt actionis uel passionis designatiua esse, quando
in ui uerbi sumuntur; et dicunt 'sedere' aequiuoce dici, aliquando
scilicet in designatione sessionis quae est actio, et tunc est uerbum
et temporis designatiuum, et aliquando in designatione sessionis quae
situs est, et tunc est nomen nullius temporis designatiuum. Similiter
'habeo' dicunt et designatiuum esse rerum praedicamenti habere et tunc
esse nomen, et designatiuum cuiusdam actionis cuius passionem 'haberi'
designat, et tunc in ui uerbi accipi. [13] Verbum etiam substantiuum
'sum / es / est' dupliciter accipi dicunt, cum modo in ui uerbi
sumitur, modo in ui substantiui. In ui quidem uerbi sumitur, cum
aequiuoce pro quibuslibet uerbis sumitur tam actionem quam passionem
significantibus, ut scilicet tantumdem ualeat quantum 'amo' uel 'lego'
uel 'curro' uel 'amor' uel 'legor' etc. Cum uero in ea significatione
sumitur in qua est substantiuum, tunc omnia in essentia significat.
Unde secundum aliam significationem est uerbum, cum uidelicet
quaslibet actiones uel passiones ut adiacentes significat, et secundum
aliam substantiuum, cum scilicet quaelibet in essentia significat tam
actiones uel passiones quam res alias -- et tunc quoque aequiuoce
sumitur, ut tantumdem ualeat quantum uel substantia uel quantitas uel
qualitas etc. quae in essentia significant res.

[14] Nobis autem placet omnia uerba dici ab Aristotele quaecumque cum
aliquo tempus habent significare, et sicut nomina quaedam res in
essentia significant, quaedam ex adiacenti proprietate, ita etiam
uerba. In nullo enim Aristoteles differentiam uerbi a nomine accipit
nisi in significatione temporis. Unde concedimus uerba posse sumi
secundum significationem singulorum nominum, ut scilicet id quod
nomina sine discretione temporis significant, idem uerba cum
discretione temporis <notent>. [15] Nam 'amans' in designatione
eiusdem actionis et nomen est et participium, nec differt nisi in
significatione tantum temporis quando nomen est et participium. [16]
Similiter 'ens' et nomen et participium esse potest in eadem
significatione essentiae, si modo cum tempore, modo sine tempore
sumitur.

[17] Et ipsi quidem, cum ens aequiuoce uolunt accipi ad decem
praedicamenta, uolunt ipsum idem esse in sensu cum singulis
generalissimis. Unde secundum eorum sententiam cum tantumdem ualeat
quantum singula generalissima, oportet, ut non sit designatiuum
temporis, sicut nec illa nomina, cum quibus est idem penitus in
significatione. [18] Unde sicut 'amans' participium et nomen in
significatione tantum temporis differunt, ita 'ens' nomen et 'ens'
participium, ut uidelicet, quando etiam participium sumitur, omnia in
essentia significet, et similiter, quando in ui uerbi ponitur sed tunc
tantum ex temporis significatione uerbum dicatur. Quippe Aristoteles
nil ad differentiam nominis nisi significationem temporis ponit. [19]
Praeterea si in alia significatione substantiuum et in alia uerbum
esset, non magis dici posset 'uerbum substantiuum' quam 'uerbum
nomen', sicut 'canis', quod in alia significatione est nomen et in
alia uerbum, uel 'proprium appellatiuum' ut 'magnus' etc. [20]
Aristoteles dicit in sequentibus aliquando propositionem sine nomine
finito esse, sed nunquam sine uerbo. Nisi 'uerbum' accipiat in ea
significatione, in qua uox ipsa inuenta est 'uerbum', similiter posset
dici nullam propositionem esse sine nomine, quia omne etiam infinitum
nomen finitum accipi potest in designatione sui ipsius, ut si per
'non-homo' agamus de ipsa uoce quae est 'non-homo'. [21] Praeterea cum
dico:

     Ego sum

si in ui nominis accipio sum quasi substantiuum nomen, propositionem
non redderet, quia copulare non habet, sicut nec haec nomina
'substantia' 'qualitas' pro quibus ponitur. Quod si in ui uerbi ponitur,
oportet in ipso intelligi uel 'lego' uel 'amo' uel 'amor' etc. Sed quid
magis ridiculosum, quam quod intelligatur in:

     Ego sum

uel 'lego' uel 'amo' uel 'amor' etc.? [22] Volumus itaque uerbum
substantiuum in eadem significatione retentum, scilicet quod omnia
significet in essentia, et substantiuum esse et uerbum et idem semper
notari in ipso. Veluti cum dicitur:

     Homo est

et:

     Albedo est

eundem ubique sensum 'est' uerbum tenet ac si diceret: est aliquid de
numero existentium. [23] Nam quod de praedicamentis Porphyrius dicit
iuxta Aristotelem ens aequiuoce praedicari, ita accipiendum est, quod
ens non habet rationem, cum qua eis in substantia conueniat, sicut et
'album' dicit de primis substantiis aequiuoce dici. Sicut ergo 'album'
de primis substantiis aequiuoce dici Aristoteles uult, non quod
diuersa notet sed rationem substantiae non habet, id est definitionem
unam, cum qua illud in substantia conueniat, ita etiam 'ens', cum idem
semper dicat et de praedicamentis aequiuoce dicitur et in eadem
significatione simul et substantiuum est et uerbum substantiuum quidem
in eo quod personas suas in essentia continet et non ex adiacenti
significat, uerbum autem in eo quod uel tempus significat uel copulare
habet per quod propositionem reddit.

[24] Sicut ergo nomina substantialia inueniuntur, ita et uerba. Sicut
nomina quaedam sumpta sunt, ita et uerba, non solum ab actionibus uel
passionibus, uerum etiam ab aliis formis, ut 'sedeo' a sessione, quae
situs est. Numquam actionem in 'sedeo' uel 'iaceo' intelligo nec
uideo, nisi fortasse accipiam 'sedeo' pro 'assedeo' uel 'iaceo' pro
'accumbo', dum me uidelicet inclino; sed hoc numquam inueni. 'Viuo'
quoque nullam actionem continet sed tantumdem est uiuere quantum
animatum esse. 'Diescit' etiam uel 'contingit' uel 'piget' et caetera
impersonaliter accepta a nullis uidentur actionibus sumi. Cum enim
dico:

     Contingit Socratem non esse <asinum>

nullam proprietatem per 'contingit' determino circa ipsum, quia eo
quoque destructo aeque uerum est quod dicitur. 'Diescit' quoque nullum
actum continet uel 'taedet' quod taedium notat. Similiter in 'habere'
quam actionem intelligam non uideo neque in 'haberi' passionem sed
praedicamentum hoc quod est habere aeque nomen est proprietatis quae
in habente est et in re habita ut in 'homine habente arma' uel in
'armis habitis'.

[25] In sola ergo significatione temporis uerba a nominibus
Aristoteles diuidit siue in copulatione, cum <supponit>: "Et est
semper etc.", quia scilicet in principali significatione ubique uerba
conuenire possunt cum nominibus ut et secundum singulas
significationes singula uerba inueniri queant -- ut uidelicet, sicut
'amans' nomen habet uerbum in designatione eiusdem actionis et 'ens'
nomen substantiuum 'est' uerbum in eadem significatione, ita singula
nomina secundum proprias significationes uerba requirerent, si esset
qui imponeret: substantiua quidem ut esse subtantiam, fuisse, fore uel
quantitatem uel qualitatem uel corpus uel colorem uel hominem uel
albedinem, sumpta uero uerba ut esse quale uel fuisse uel fore uel
coloratum uel album -- sicut 'ambulare' uel 'ambulasse' uel 'sedere'
uel 'sedisse' dicimus pro 'esse uel fuisse ambulantem uel sedentem';
nil enim, inquit Aristoteles, differe hominem ambulare et ambulantem
esse. [26] Cum autem impositio uerborum deficit in significationibus
nominum, subeunt quandoque pro illis uerbis quae inuenta non sunt
nomen ipsum et uerbum substantiuum, sicut in passiuo uerbo cum uerba
deficiunt, ut in praeteritis perfectis et plusquamperfectis, subeunt
loco illius uerbi participium et uerbum substantiuum, ut 'doctus sum'
uel 'fui', 'doctus eram' uel 'fueram'. [27] Ubi uero participia
deficiunt, teste Prisciano subeunt loco eorum 'qui' nomen infinitum et
substantiuum uerbum, ut pro participio praeterito actiuo (quo
caremus), dicimus 'qui amaui', uel pro praesenti participio passiuo
dicimus 'qui amatur', ita enuntiantes:

     Socrates est qui amauit

uel:

     Socrates est qui amatur.

[28] Similiter cum apud nos in significatione nominum deficiunt uerba,
pro eis ponimus nomen ipsum cum uerbo substantiuo et in ui unius uerbi
uel dictionis ea coniuncta accipimus, maxime in propositionibus de
praeterito et futuro, ut earum ueritatem seruemus, ueluti cum dicimus:

     Hic senex fuit puer

uel:

     Hoc uiuum erit mortuum

uel:

     Hoc cadauer fuit homo.

Hic enim 'fuit homo' in ui unius partis accipi conuenit, ut uera sit
propositio, sicut et quando dicimus de isto non ambulante quod erit
ambulans uel fuit ambulans. Oportet enim 'erit ambulans' uel 'fuit
ambulans' non in ui duarum partium teneri sed in ui unius partis, id
est unius uerbi, accipi, pro 'ambulauit' scilicet uel 'ambulabit'. Si enim
'erit ambulans' in ui duarum partium acciperetur, ut uidelicet 'erit' suum
tempus significaret quod est futurum, et 'ambulans' suum quod est
praesens, tale esset ac si diceretur: Hic non ambulans erit ambulans
in praesenti; nam 'ambulans' per se sumptum, quod praesentis tantum
temporis designatiuum est, tantum eos continet, qui in praesenti
ambulant. At uero hic non ambulans nullus eorum erit qui in praesenti
ambulant. Oportet ergo 'erit ambulans' in ui unius uerbi accipi, ac si
diceretur 'ambulabit', quod tantum futuri temporis est designatiuum et
omnes continet quicumque ambulabunt, et nil praesentis temporis
continebit sed tantum futuri temporis, sicut 'ambulabit'. Similiter cum
dicitur:

     Hic homo erit cadauer

uel:

     Hoc cadauer fuit homo

uel:

     Hic senex fuit puer

oportet propter ueritatem propositionis 'erit cadauer' uel 'fuit homo'
uel 'fuit puer' in ui unius dictionis accipi. Quippe 'homo' tantum
nomen est uiuorum et 'cadauer' mortuorum et 'puer' eorum qui in
praesenti pueritiam habent, licet tempus non notet. Quod si quis dicat
'homo' nomen esse hominum aequaliter tam praesentium quam futurorum
quam praeteritorum, iam profecto 'mortuum' et 'homo' opposita non
sunt, sicut ait Aristoteles; et sicut uere dicitur:

     Cadauer fuit homo

ita etiam uere potest dici:

     Cadauer est homo

quia cum ipsum cadauer sit, etiam unum est eorum, quae ab 'homine'
nominantur, et uerum est cadauer esse id, quod est uel fuit uel erit
homo. [29] Si quis autem dicat 'homo' per adiunctionem uerbi 'fuit'
transire in significationem praeteritorum, quia uerbum adiunctum
tempus praeteritum significat, non uidetur ratio, quia cum dico:

     Homo ambulauit

et:

     Ambulans ambulauit

uel:

     Amans est (uel: erit)

uel:

     Fuit amaturus (uel: amatus)

non est necesse propter tempora appositorum significationem aliorum
commutari. Aliud enim est 'est amaturus', aliud 'erit amaturus' et aliud
'fuit amaturus' quam 'erit amatus', nec cum dicitur:

     Fuit amaturus

'amaturus' propter 'fuit' significationem commutat nec 'fuit' propter
'amaturus'. [30] Sic itaque nec nomina propter uerba apposita necesse
est significationem uariare, sed sicuti quandoque participia cum
uerbis, ita nomina cum uerbis in ui unius dictionis accipi uolumus, ut
uidelicet non attendatur significatio singulorum secundum propriam
inuentionem sed 'homo' cum 'fuit' ad praeteritos tantum significandos
transferatur, non ut eos 'homo' significet sed 'fuit homo' simul. [31]
Si tamen per translationem ad hominem significari dicantur, non est
fortasse incongruum, quia translatio nullius est proprietatis, nec
ideo 'homo' secundum propriam inuentionem minus erit oppositum
'mortuo', quia non iudicamus opposita nisi secundum propriam
inuentionem.  Similiter cum dicitur:

     Homo fuit missus a Deo

'homo' in designatione praeteritae rei per translationem retinetur.
Sed siue per translationem 'homo' cadauer significet siue 'fuit homo'
in ui unius dictionis transeat, idem permanet sensus eorum.  Si uero
in ui duarum dictionum secundum propriam inuentionem sumatur, falsus
est sensus. Quippe cadauer nunquam fuit aliquid eorum quae
significantur ab 'homine', quia neque hic homo neque ille. Similiter
et cum dicimus:

     Iste comedit pomum

quia pomum non est nomen nisi existentium, comedit pomum uel per
translationem uel per uim unius partis ueritatem propositionis seruat.

[32] Et attende hanc discretionem, quando uidelicet singularum
dictionum propriam significationem seruamus et quando non, maximam uim
habere in determinandis propositionibus. Si enim de legente modo, qui
nunquam in crastino leget, dicam:

     Iste legens cras erit legens

uerum est, si 'erit legens' in ui duarum dictionum secundum propriam
inuentionem sumatur, quia tale est, ac si dicatur: erit is qui modo
praesentialiter legit. Si uero 'erit legens' in ui unius partis
sumatur pro 'leget', falsum est, ac si dicatur: Iste cras
leget. Similiter si dicatur:

     Iste erit legens dum non erit legens

determinandum est secundum hoc quod modo 'erit legens' in ui duarum
partium <accipitur> secundum proprias significationes eorum, modo
non. [33] Et secundum hanc distinctionem conuersiones quoque
propositionum uel formas syllogismorum seruabunt in praeterito quoque
et futuro sicut in praesenti. Si enim dicam:

     Nullus puer erit senex

et 'senex' per se accipiatur praedicatum, uera est propositio, quia
scilicet nullus puer erit aliquis senex, et similiter conuersio eius:

     Nullus senex erit puer.

Si uero pro una dictione ponatur 'erit senex', sic erit conuertendum:

     Nullus qui erit senex, est puer

sicut si dicam:

     Nullum mortuum moritur (uel: morietur)

     Nullus qui moritur (uel: morietur), est mortuum.

Similiter formae omnes syllogismorum seruabuntur in praeterito quoque
et futuro, si eadem uocum acceptio custodiatur.

[34] Volumus itaque uerba secundum significationes singulorum nominum
sumi posse, quia causa non deficit inuentionis sed placitum
impositionis.

[35] Si quis autem opponat, quod Priscianus uerbum definiens dicit
agendi uel patiendi significatiuum, unde omne uerbum aut actionem aut
passionem significare conuenit, dicimus eum stricte uerbum accepisse
sicut et nomen, in quo includit tantum ea quae qualitatem significant,
postea uero largius accepisse, cum substantiuum quoque includit. Nam
et Aristoteles tam uerbum quam nomen modo large modo stricte accipit.

[36] Notandum praeterea, quod sicut adiunctio aliarum uocum ad aliam
significationem rerum uoces adiunctas trahit, ita etiam uerba aliis
uerbis adiuncta significationem temporis mutant. Cum enim uerbum
praesens ita sit inuentum, ut, quandocumque proferatur, tempus denotet
in quo dicitur, si hoc seruemus ubique, inconuenientia incurremus. Cum
enim dicimus:

     Si Socrates sedet, Socrates sedet

in extrema positione tempus prioris accipiendum est. Alioquin falsa
esset consequentia, quia non est uerum, quod si Socrates sedeat
exsistente tempore illo, sedeat hoc alio <permanenter>, quia, antequam
dicatur consequens propositio, surgere potest. Similiter si dicam:

     Socrates sedet

eo sedente et statim eo surgente dicam:

     Sed nullum sedens est Socrates

deinde concludam Socrates non est Socrates, circa idem tempus
praecedentes propositiones accipi conuenit, alioquin ex ueris falsum
procederet.

     ET EST SEMPER EORUM QUAE DE ALTERO PRAEDICANTUR NOTA.

[37] Data definitione, qua omne uerbum includit, tam copulatiuum
praedicati quam non, tam rectum quam casuale, tam finitum quam
infinitum, quandam proprietatem uerbi supponit, ex qua maximam uim in
propositione praedicatiua, de qua intendit, uerbum habere monstrat.
Unde in sequentibus dicet nullam enuntiationem absque uerbo
consistere. Haec <est> autem proprietas, quod uerbum SEMPER EST NOTA,
id est copula, praedicatorum DE ALTERO, id est copulatiuum est
praedicatorum, QUAE praedicata DE ALTERO quam de ipsis uerbis
copulantibus necesse est praedicari. Nunquam enim uerbum copulatiuum
praedicati subici potest, ut 'lego' uel 'legis' uel 'legit' nunquam
alicui potest in propositione subici sed praedicari, quando scilicet
gemina ui fungitur <copulantis> scilicet et praedicati. [38] Quod ait
SEMPER, potest sic accipi, non quod omne uerbum hoc habeat quod
praedicatum copulet sed solum, et hoc est: SEMPER, scilicet ita quod
nil aliud id facit. [39] Vel ita quod uerbum copulatiuum positum in
propositione SEMPER EST NOTA, id est copulans praedicatum, siue se
ipsum siue aliud copulet. Sed non est semper copulatum, quia secundo
loco praedicatum copulat tantum et non copulatur. [40] Vel ita: Verbum
[non] SEMPER omne EST copulatiuum: SEMPER non actualiter sed
aptitudine secundum propriam inuentionem. [41] Vel SEMPER refertur ad
DE ALTERO, ut scilicet uerbum sit copulatiuum praedicati de altero
semper a uerbo copulatiuo, id est de tali, quod nunquam de uerbo
copulatiuo dicatur.  In quo innuit uerba maxime propter praedicationem
inuenta, nomina uero propter subiectionem, ut ex his integram
propositionis constitutionem doceat. [42] Quod si uerbum copulatiuum
tantum suum praesens accipiamus, a quo, scilicet praesenti, statim
separabit casualia uerba, possumus SEMPER pro 'uniuersaliter' sumere,
ac si diceret: uerbum SEMPER, id est omne quod uidelicet est rectum
sicut praesens, uel <casuale> sicut praeteritum et futurum, secundum
hoc quod in sequentibus 'fuit' quoque et 'erit' uerba uocat.

[43] Quod autem in sequentibus addit: UT EORUM QUAE DE SUBIECTO
DICUNTUR VEL IN SUBIECTO SUNT, tale est quod uerba copulatiua
aliquando sunt NOTA, id est copula, earum uocum QUAE DICUNTUR DE
SUBIECTO, id est praedicantur in substantia sicut genera et species
<et> differentiae, aliquando uocum quae secundum significationem suam
accidentales sunt. Nam et uerbum impositum aliquando substantialia
copulat sicut:

     Socrates est animal (uel: homo)

aliquando sumpta ut:

     Socrates est rationalis, albus

aliquando se ipsum sicut:

     Socrates legit

quod est accidentale uerbum, id est sumptum a lectione, quae est
accidens.

[44] Aliter ET EST SEMPER. Postquam uerbum large definiuit, uult
distinguere diuersas significationes huius uocis 'uerbum', quae
uidelicet modo large accipitur, modo in designatione copulatorum
tantum et praesentium non remotorum, ut sunt finita uel <non>
casualia. Ideoque reuertens ad hanc uocem, 'uerbum' scilicet, dicit
eam SEMPER ESSE NOTAM praedicabilium uerborum, quia siue large
accipiatur, ut definitum est, siue stricte, ut in sequentibus in
designatione <copulatorum> praesentium, semper nomen est copulatorum,
QUAE scilicet DE ALTERO tantum et non de se praedicari possunt, quia,
cum caetera uerba sicut participia <possint> de se ipsis praedicari,
hoc nunquam de se sed semper de altera uoce <praedicatur>, ut supra
diximus, quia scilicet nullum copulatiuum subicitur sed tantum
praedicari potest.  [45] Quod autem postea supponit, explanatio est:
UT EORUM etc. Sic expone: Ita scilicet ut 'uerbum' hoc nomen aliquando
sit NOTA, id est nomen earum uocum QUAE praedicantur tantum DE
SUBIECTO, ita scilicet quod non sunt in subiecto, sicut ens, hoc
uerbum, quod de hoc ente et de hoc praedicatur et non est accidentalis
uox secundum significationem, VEL earum uocum quae SUNT IN SUBIECTO
secundum significationem, ut legit quod sumptum est a lectione et
similia.

[46] Aliter ET EST SEMPER. Quia dixerat uerba consignificare tempus,
ne ideo uideretur quod tantum <consignificarent> et per se non
haberent significationem, ideo dicit semper ea <NOTAS>, id est
significatiua, esse, siue scilicet per se proferantur siue cum aliis
uocibus. Et hoc est: uerbum quodlibet SEMPER EST NOTA, id est
significatiuum, siue scilicet per se dictum, siue cum aliis uocibus
prolatum, uerbum dico EORUM, id est de numero earum uocum QUAE
PRAEDICANTUR DE ALTERO tantum et nunquam de se, ut dictum est, quia
hic tantum de copulatiuis praesentibus agit, sicut supra meminimus.
[47] Quod autem supponit: ET SEMPER EST NOTA UT EORUM etc., sic lege:
SEMPER EST NOTA, id est significatiuum, ipsum dico EORUM, id est de
numero eorum, QUAE DICUNTUR DE SUBIECTO tantum, sicut ens, VEL SUNT IN
SUBIECTO, ut 'legit' 'amat', ut iam determinauimus.

[48] Boethius uero aliter exponit ET EST SEMPER etc.: quia, cum
Aristoteles dixisset uerbum consignificare tempus, id est cum alio
significare, assignare uoluit, in maiori scilicet parte uerborum, cum
quo alio tempus significaret, cum <accidentibus> scilicet. Et hoc est
quod ait: uerbum SEMPER EST NOTA EORUM QUAE DE ALTERO PRAEDICANTUR,
hoc est SEMPER, siue per se dictum siue cum aliis, accidentium
designatiuum est, quae uidelicet accidentia PRAEDICANTUR DE ALTERO, id
est inhaerent suo subiecto, quod necesse est aliud esse ab ipsis, et
insuper ipsa accidentia designat non in essentia sed ut praedicata, id
est ut inhaerentia subiecto. [49] Quod autem supponit: UT EORUM etc.,
sic lege: Ita scilicet, ut ipsum uerbum sit aliquando de numero
uerborum generalium, quae uidelicet alia tanquam subiecta habent, id
est inferiora, aliquando de numero talium uerborum, quae tantum sunt
in subiecto, ita scilicet quod non habent uerba inferiora. Nam
'facere' et 'deambulare' 'currere' continent sicut inferius. Unde
quasi generalia uerba dicuntur, 'currere' uero speciale.

[50] DICO AUTEM <QUONIAM CONSIGNIFICAT TEMPUS, UT 'CURSUS' QUIDEM
     NOMEN EST, 'CURRIT' VERO VERBUM -->

Data communi definitione uerborum <et> supposita proprietate
prosequitur utrumque et prius definitionem ostendens uerbum
significare tempus et in hoc solum differentiam eius a nomine
assignans. Unde proinde cum ipso uerbo tale posuit nomen quod eius
accidentis designatiuum est. Quippe 'currit' et 'cursus' eundem cursum
significant sed uerbum cum discretione temporis, nomen uero non. Et
hoc est: DICO QUONIAM uerbum CONSIGNIFICAT TEMPUS, UT 'CURRIT' quod
est VERBUM, et 'CURSUS' NOMEN, licet sine tempore, tamen eandem
actionem significat, quod est subintelligendum.

     CONSIGNIFICAT ENIM NUNC ESSE --

[51] Vere 'currit' significat tempus, quia praesens tempus. A
partibus. Et hoc est: CONSIGNIFICAT ENIM NUNC ESSE, id est rem suam ut
existentem in cursu, scilicet praesentialiter.

     ET SEMPER EORUM QUAE DE ALTERO DICUNTUR NOTA EST, UT EORUM QUAE
     DE SUBIECTO DICUNTUR VEL IN SUBIECTO SUNT.

[52] Expedita definitione redit ad proprietatem quam supposuit
definitioni, ut eam explanet, quem locum iam exposuimus secundum
quatuor sententias.

     'NON CURRIT' VERO ET 'NON LABORAT' NON VERBUM DICO;
     CONSIGNIFICAT QUIDEM TEMPUS ET SEMPER DE ALIQUO EST,

[53] Sicut superius in nomine duas significationes huius uocis 'nomen'
distinxit, unam scilicet largam, alteram strictam, ita hic in uerbo
facit, ostendens scilicet uerbum, cum strictius accipitur quam supra
sit definitum, neque infinita neque casualia continere. [54] Sic
continua: Dictum est uerbum consignificare tempus, quod conuenit
'NON-CURRIT' ET 'NON-LABORAT' sed tamen ea NON DICO VERBA, hoc est
finita praesentia. Sed tamen CONSIGNIFICAT TEMPUS ET SEMPER DE ALIQUO
EST, id est omni tempore tam re existente quam non existente "est
nota", id est significatiuum de aliquo, quia aliquid est quod aeque
continet et dum illud exsistit et dum non exsistit, ut albedo, siue
exsistat siue non exsistat, uerum est eam non laborare uel non
currere, et 'non laborat' aeque dicitur de ea exsistente uel non
exsistente; [55] non tamen ut una dictio, quia, ut Boethius dicet in
sequentibus, uerbum infinitum positum in propositione statim in uerbum
finitum et negatiuum aduerbium diuiditur. Unde, cum <negationem>
tantum faciat, re etiam non exsistente ueram enuntiationem reddit sed
non ita infinitum nomen semper, quia, cum affirmationem facit, de non
exsistente dici non potest. [56] Vel aliter ET SEMPER EST DE ALIQUO,
id est semper infinitum, quodcumque sit tam nomen quam uerbum, "est
nota", id est significatiuum, DE ALIQUO, quia suam significationem ex
aliquo <contrahit>, ex suo scilicet finito. Unde Boethius in
Diuisionibus praecipit, ut quotiens diuisio fit per affirmationem et
negationem siue per finitum et infinitum, prius affirmatio uel finitum
uocabulum ponatur, eo uidelicet quod significatio negationis uel
infiniti pendet ex significatione affirmationis uel finiti, et sicut
illa priora sunt in constitutione, ita et in significationis
discretione, quia significatio horum cognosci non potest nisi discussa
significatione illorum.

[57] Nota quod cum infinitum uerbi copulatiui positum in oratione non
remaneat infinitum sed in duas partes, ut dictum est, separetur,
nullum usum habere uidetur inuentio huiusmodi infinitorum uerborum,
quod, cum per se <tantum> prolata sunt et ad nullam tendunt
perfectionem, infinita sunt, cum uero orationis perfectionem reddunt,
tunc duae sunt partes. Sed profecto si in se parum uel nil habeant
fructus, per participia sua prosunt ad constructionem, quae etiam in
constructione posita sicut et nomina una manent dictio, 'non-currens'
scilicet sicut 'non-homo'. Quae quidem participia oportuit uerba
habere composita sic, ut ipsa sint a quibus nascuntur.

     DIFFERENTIAE AUTEM HUIC NOMEN NON EST POSITUM; SED SIT INFINITUM
     VERBUM,

[58] Non solum infinitum uerbum non uocatur hoc nomine stricte accepto,
uerum etiam nec nomen habet differentiae a caeteris uerbis. Et hoc est:
sed HUIC, scilicet uoci 'non-currit' et 'non-laborat', NONdum EST POSITUM
NOMEN DIFFERENTIAE, per quod scilicet differat ab aliis uerbis, SED
SIT amplius INFINITUM VERBUM.

     QUONIAM SIMILITER IN QUOLIBET EST VEL QUOD EST VEL QUOD NON EST.

[59] Causam assignat de infinito simpliciter, quare uidelicet
huiusmodi uoces uocentur infinitae, eo uidelicet quod infinite
significant, id est remotiue, non positiue; haec <infinita> nempe
rebus subiectis conueniunt non secundum hoc quod sint aliquid uel non
sint. Quod uero non exsistens aliquid significat infinite, ipsum
denotat non esse constituens sed remouens. Hanc autem sententiam
innuit, cum ait haec infinita SIMILITER, id est aequaliter, dici de
QUOLIBET cui conueniunt, dum res illa est et dum non est, quantum
uidelicet in ipsis est infinitis, quia uidelicet, etsi rem illam non
contingat non esse, in inuentione tamen infinitorum non remanet, quin
de ea etiam non exsistente uere enuntiari possint. Quod ergo ait ista
de quolibet quod continent, tam exsistente quam non exsistente, posse
dici uere, quantum in ipsis est, nil aliud ostendit, quam ea infinite
significare, id est non ponendo esse sed magis remouendo. Quod, dum
istis infinitis adscribit, omnibus attribuit in istis, remotiue
scilicet significare. [60] Quod etiam habet 'non-ens' et 'non-res', si
uidelicet 'res' finitum in designatione exsistentium tantum
ponatur. Nam si 'res' tam exsistentia quam non-existentia contineat,
infinitari posse non uidetur, cum eius infinitum non habeat, quod
comprehendat. [61] Boethius autem in Primo Categoricorum huiusmodi
uoces infinitas appellari ideo dicit, quia infinita significant, his
uerbis: "Et quoniam non homo haec uox etc." usque illuc: "Et quoniam
sunt." At uero Boethius magis ad causam translationis huius nominis
quod est 'infinitum' respexit quam ad uim significationis eius et ad
proprietatem ex qua ipsum conuenit uocibus. Non enim secundum hoc
datum est uocibus quod infinita significant sed quod infinite, id est
remotiue, ut diximus. Alioquin 'res' quae omnia continet, esset
infinitum. [62] Sed licet non sit datum uocibus ad notandum eas
secundum hoc quod innumerabilia continet, ille tamen qui transtulit
hoc nomen 'infinitum' ad uoces significandas, hoc attendit quod
infinita ad innumerabilia se habent, et propter hoc sed non ad hoc
notandum nomen hoc quod est 'infinitum' uocibus dedit. Nam homo sic
nominatus est, quia ex humo factus est, non secundum hoc quod est
animal rationale mortale.

Multae itaque sunt causae impositionis nominis quae non notantur in
ipso. [63] Quidam autem sic accipiunt quod infinita dicunt esse in
omni re tam exsistente quam non exsistente, ut uidelicet omnia
significent, ut 'non-homo' et hominem perimendo significat et omnes
non-homines nominando, et 'non-currit' currentes omnes denotat
remouendo et non currentes personaliter continet.

     SIMILITER AUTEM VEL 'CURRET' VEL 'CURREBAT' NON VERBUM EST, SED
     CASUS VERBI; DIFFERT ENIM A VERBO QUOD VERBUM SIGNIFICAT PRAESENS
     TEMPUS, ILLA VERO QUOD COMPLECTITUR.

[64] Sicut a uerbo stricte accepto separauit uerba infinita, ita etiam
facit casualia. Casualia uero siue obliqua omnia dicimus quaecumque
sequuntur post praesens indicatiui modi, et casus dicuntur secundum
hoc, quod ex ipsis qui primae positionis sunt inflexa sunt ista et
diriuando ceciderunt. DIFFERT curret VEL currebat A VERBO, scilicet
praesenti primitiuo, QUOD HOC, scilicet primitiuum, SIGNIFICAT
PRAESENS TEMPUS, ILLA VERO alia significant illud tempus QUOD
COMPLECTITUR praesens tempus. [65] Istud ita legi potest, ut illud
QUOD nominatiuus sit et PRAESENS TEMPUS accusatiuus, uel e conuerso,
ut scilicet uel ita dicamus: QUOD, id est quae res, COMPLECTITUR, id
est includit, ipsum praesens intra se et aliud tempus, quia uidelicet
praesens tempus est medium inter praeteritum et futurum; uel: QUOD, id
est quam rem, COMPLECTITUR, id est copulat alteri tempori praesens
tempus, quia scilicet praesens tempus medius terminus est inter
praeteritum et futurum.

[66] Potest etiam sic dici quod praesens tempus quasi simplex est,
praeteritum uero et futurum complectuntur, id est complexa sunt
tempora. Qui enim dicit 'fuit' uel 'erit', infinitam multitudinem
praeteritorum uel futurorum denotat. Unde secundum diuersas partes
praeteriti uel futuri possumus dicere et 'fuit sedens' et 'fuit stans' et
'erit sedens' et 'erit stans' sed non ita in praesenti uere dici
contingit quod est stans et quod est sedens. [67] Nam licet Priscianus
uerbum praesens quoque uelit significare compositum ex praeterito et
instanti et futuro, quod etiam compositum appellat praesens, maxime
tamen profertur praesens uerbum propter praesens instans designandum.
Unde totum compositum praesens dicitur et uerbum praesens appellatur,
quia maxime in designatione illius instantis profertur, in quo uerbum
fuerit dictum. Si enim aeque uis fiat et in praeterito et in futuro
sicut in praesenti, cur non possit uere dici et:

     Socrates sedet

et:

     Socrates non sedet

eodem tempore composito permanente? Quippe in eadem die praesenti siue
in eadem hora contingit ipsum sedere statim et statim non sedere. Unde
recte praesens uerbum simplex praesens significare dicitur, quia
maxime in ui eius accipitur.

[68] Notandum quoque, quod uerba quae temporibus differunt semper in
principali significatione uniuntur, ut 'currit' et 'curret' et
'currebat' cursum significant, a quo sumpta sunt. Saepe etiam eandem
personam continent, quia uidelicet contingit eandem rem et currere
modo et cucurisse ante et cursuram esse postea. Multa etiam
personaliter continentur ab uno quae non continentur ab altero, ut
'curret' omnia continet quaecumque cursura sunt, siue currant iam uel
currerent siue non.

[69] Sed sciendum est quod cum 'curret' significet eos in quibus nondum
cursus est uel fuit, et cursum determinet tamquam in futuro adhaesurum
eis, imago tamen, siue cursus siue fundamenti, quam per 'curret'
accipimus, nondum similitudo est quae conueniat cursuris sed quae in
futuro conueniet. Sed nunc similitudo quae tenetur tantum ad
existentia pertinet, quae tamen pro nondum exsistentibus attenditur,
ut in ea futurum statum eorum speculemur.

     IPSA QUIDEM SECUNDUM SE DICTA VERBA NOMINA SUNT ET SIGNIFICANT
     ALIQUID -- CONSTITUIT ENIM QUI DICIT INTELLECTUM, ET QUI AUDIT
     QUIESCIT -- SED SI EST VEL NON EST NONDUM SIGNIFICAT.

[70] Dixit in definitione uerbi ipsa uerba consignificare tempus, in
supposita proprietate in ipsis consistere uim praedicationis et
copulationis inhaerentiae. Unde ne forte alicui aut non ipsa per se
dicta significare uiderentur, quia dicta sunt consignificare, aut, si
significarent, sensum propositionis habere per uim praedicationis quam
habent, ideo dicit et ea per se dicta significationem habere et tamen
sensum propositionis non implere. Nam licet praedicatio sine
subiectione non possit esse, uim tantum praedicandi uerbum habere
potest, non etiam subiciendi.

[71] Continuatio. Dictum est uerba consignificare et uim
praedicationis habere. Sed tamen IPSA SECUNDUM SE, id est per se,
etiam DICTA sine aliis uocibus NOMINA SUNT, id est significantia. Quod
statim exponit dicens: ET SIGNIFICANT ALIQUID, et quod significant
probat a descriptione significandi, quod scilicet constituunt
intellectum in auditore. Et hoc est: CONSTITUIT ENIM INTELLECTUM ille
QUI DICIT, id est qui profert uerbum. Quod ab effectu monstrat, quia
scilicet is QUI AUDIT uerbum, QUIESCIT, haerendo scilicet et figendo
animum in intellectu quem habet per uerbum. SED SI EST, hoc est licet
uerbum per se etiam prolatum significet et copulatiuum etiam sit,
tamen non implet sensum affirmationis uel negationis, quod uidebatur
habere finitum uerbum.

     NEQUE ENIM 'ESSE' SIGNUM EST REI VEL 'NON ESSE',

[72] Vere non significat sensum affirmationis uel negationis, quia NON EST
SIGNUM REI ESSE VEL NON ESSE. A descriptione significandi quod est
signum esse.

     NEC SI HOC IPSUM 'EST' PURUM DIXERIS; IPSUM QUIDEM NIHIL EST,
     CONSIGNIFICAT AUTEM QUANDAM COMPOSITIONEM QUAM SINE COMPOSITIS
     NON EST INTELLIGERE.

[73] Ostendit uerbum non implere sensum affirmationis uel negationis
per substantiuum, quod dignius caeteris uidetur, quod uim maximam
copulationis habet, quia non solum se, uerum etiam alias uoces copulat
tertium adiacens. <Secundum> uerba etiam, quae posuerat, esse,
scilicet rem, VEL non esse, magis illud pertinere uidebatur ad uerbum
substantiuum, cuius infinitum posuerat ante. [74] Quod autem ait est
per se NIL ESSE, tale est, quod per se dictum perfectum non habet
sensum, sicut omnis enuntiatio habet. Sed aliis coniunctum uocibus
reddit perfectam sententiam, quam sententiam NON EST INTELLIGERE per
ipsum. Hoc etiam oportet nos accipere per ipsum est SINE COMPOSITIS,
id est sine aliis uocibus simul cum eo positis. Et hoc est: SED tamen
CONSIGNIFICAT, id est cum aliis significat, QUANDAM COMPOSITIONEM, id
est quendam compositum intellectum siue affirmatiuum siue negatiuum,
et per COMPOSITIONEM tantum compositionem intellectus accipimus, sicut
supra cum ait: "circa compositionem enim et diuisionem."

[75] Si quis autem hoc non de intellectu propositionum accipiat sed
de dictis, poterit etiam sane dici. Sed tunc COMPOSITIO nomen erit
commune omnium dictorum affirmationum, sicut et, quando dicimus
unamquamque categoricam affirmatiuam dicere aliquid praedicari de
aliquo, istud 'aliquid praedicari de aliquo' quasi commune nomen omnium
dictorum affirmationum sumitur. Si enim ad sensum huius propositionis
tantum reduceremus: aliquid praedicatur de aliquo et diceremus quod
unaquaeque affirmatio dicit hoc quod aliquid praedicatur de aliquo,
profecto unaquaeque uerum diceret et ita:

     Socrates est asinus.

[76] Opponitur fortasse quod si de dictis propositionum id dicamus,
non ab omnibus uerbis remoueri uidetur. Nam uerba quaedam certarum
personarum sicut 'curro' et 'curris' et impersonalia ut 'curritur' sensum
propositionis implere uidentur, quia tantumdem ualet:

     Curro

quantum:

     Ego curro

et:

     Curris

quantum:

     Tu curris.

Unde Priscianus superflue addi pronomina nisi propter discretionem
dicit. Ipse etiam:

     Curritur

impersonale resoluit in:

     Cursus fit.

Unde tantumdem uerba quandoque proponere uidentur quantum
propositiones. [77] Sed quicquid de dictis propositionum dicamus,
compositum intellectum simplices uoces habere non possunt, quia simul
una actione per eas totum, quod significant, accipimus. [78] Aut
fortasse non de quibuslibet uerbis hoc negat Aristoteles sed de
quibusdam copulatiuis, quae sunt tertiae personae, quae confusa
est. [79] Nostra tamen sententia est in nullo uerbo uel intellectum
propositionis ex ui uocis includi uel dictum proponi, de quo in
expositione praedictorum satis egimus. [80] Porphyrius autem hoc loco
peruersam multum expositionem habere uidetur, quod teste Boethio est
substantiuum uerbum per se sine aliis uocibus prolatum uult omni
significatione carere et tantum cum aliis positum significare faciendo
quandam coniunctionem, de qua coniunctione et consignificatione eius
statim supponitur: CONSIGNIFICAT AUTEM QUANDAM COMPOSITIONEM et
rursus: QUAM SINE COMPOSITIS NON EST INTELLIGERE.  [81] Et est solutio
quod Porphyrius hoc loco uerbum accipit in ui copulationis tantum, in
qua quidem ui modum tantum concipiendi facit, non alicuius rei
intellectum habet. [82] Unde Boethius iuxta eius expositionem ait:

     Si dicam "Socrates philosophus est", id quod est Socrates
     philosophia participat. Rursus hic quoque Socratem
     philosophiamque coniungo. Ergo hoc quod dico est uim
     coniunctionis cuiusdam obtinet, non rei.

Ac si diceret: licet et ex ui copulationis ad propositionem faciendam
uerbum uim maximam habeat, non tamen ex ea significatiuum est.  [83]
Nunc diligenter intueri libet uim praedicationis quam habet uerbum in
propositione. [84] Sunt autem uerba, quae praedicari uidentur, quaedam
personalia ut 'sum / es / est' 'curro / curris / currit', quaedam
impersonalia ut 'curritur' 'taedet' 'contingit'. Cum enim dicitur:

     Curritur ab illo

id est "Ille currit", uel:

     Taedet illum uiuere

uel:

     Contingit

propositiones praedicatiuas facimus, non impraedicatiuas; unde eas
praedicatum oportet habere.  [85] 'Contingere' autem uel 'possibile'
in modalibus praedicari Aristoteles docet, 'esse' et 'non esse'
subici, ut:

     Contingit esse

et:

     Contingit non esse

     Possibile est esse

et:

     Possibile est non esse.

[86] Unde et Priscianus in Secundo Constructionum huiusmodi
impersonalia quae actiuam terminationem habent, non passiuam,
infinitiuo modo coniungi perhibet, ut:

     Placet discere

uel 'Licet' uel 'Oportet', uel 'Contingit' uel 'Euenit' uel 'Iuuat'.

[87] Sed primum de copulatione praedicationis personalium agamus. [88]
Et sciendum, quod personalia uerba quae praedicari possunt,
cuiuscumque significationis sint, omnia sese copulare possunt, ut, si
dicatur:

     Socrates est

     Socrates legit

'esse' et 'legere' per se ipsa praedicantur, et gemina ui funguntur,
quia et uim praedicati habent et copulantis, ut simul et praedicentur
et se ipsa copulent. Sic enim dicitur 'currit' quasi diceretur 'est
currens'. [89] Duo uero uerba esse dicuntur, quae sola possunt copulare
uoces diuersas a se, <substantiuum scilicet et nuncupatiuum>, ueluti
cum dicitur:

     Iste est Socrates

     Iste nuncupatur Socrates.

Si uero dicatur:

     Iste currit Socrates

et per 'currit' intendamus 'Socrates' hoc nomen copulare, nullus est
sensus. [90] Si quis uero dicat, dum dicitur:

     Iste fit bonus (uel: uidetur bonus)

quod similiter haec uerba praedicant alias uoces, respondetur, quia
'fieri' tantum et 'uideri' praedicantur, <id est> quasi proprietates
subiecto copulantur, 'bonus' uero in determinatione ponitur. Vel potius
tota oratio 'fit bonus' praedicata est, sicut 'uidere Socratem' cum
dicitur:

     Iste uidet Socratem

unde in conuersione propositionis totam orationem subicimus.

[91] Nunc ad substantiuum et nuncupatiuum redeamus.

[92] Haec autem duo eandem uim habere Priscianus uult, quando eisdem
terminis apponuntur, ut scilicet tantumdem ualeat:

     Ego nuncupor Petrus

quantum:

     Ego sum Petrus.

[93] Pluribus tamen substantiuum construitur quam nuncupatiuum, quia
'nuncupor' tantum coniungitur nominibus, substantiuum uero etiam
pronominibus uel participiis uel orationibus, ut si dicam:

     Sum ille, uester

uel:

     Sum currens (uel: homo currens).

Quippe cum nuncupatiuum uerbum ex nominatione tantum conueniat, quae,
scilicet nominatio, ad sola nomina pertinet, id ex causa propriae
inuentionis habet, ut solis nominibus coniungatur ipsum sequentibus.
Substantiuum uero quod non conuenit ex appellatione sed ex ipsa rei
essentia, omnibus praedictis coniungi potest, tam scilicet nominibus
quam pronominibus uel participiis siue etiam orationibus.

[94] Et cum in essentia quaelibet significet, numquam ei copulatio
essentiae deest, quia ubique per ipsum <proponitur> aliquid aliud
esse, etiam quando adiectiuis adiungitur, ueluti cum dicitur:

     Iste est albus.

Nam licet quantum ad intentionem facientis propositionem sola albedo
copuletur, unde ipsa sola praedicari dicitur, ex ui tamen substantiui
uerbi ipsum <subiectum> albedinis essentialiter Socrati coniungitur,
quia ipse Socrates esse proponitur ui substantiui uerbi, quod
significationem essentiae tenet. Duo itaque coniunguntur Socrati per
'album' praedicatum, albedo scilicet in adiacentia et album, id est
ipsum affectum albedine, in essentia. Sola tamen 'albedo' praedicatur,
quia sola coniungi intenditur. Non enim quicquid coniungitur,
praedicatur sed id solum, quod propositione coniungi intenditur. Qui
enim propositionem facit:

     Socrates est albus

solam albedinem inesse Socrati ostendit; et si haberet uerbum per quod
posset simpliciter albedinem copulare Socrati ita quod nil subiecti
attingeret, profecto sic faceret. Sed quia non est uerbum per quod id
fiat, uenit ad substantiuum, quod, quia essentiae tantum
significationem habet, non potest ipsum proferri sine coniunctione
essentiae. In essentia uero non potest uere albedo Socrati copulari,
ut scilicet dicatur:

     Socrates est albedo.

Unde, ut et albedo copuletur in adiacentia et secundum subiectum
albedinis coniunctio essentiae uere ponatur, adiectiuum quod est album
coniungitur uerbo, quod et formam quam significat adiacentem praedicet
et fundamentum quod nominat essentialiter coniungat; secundum
albedinem tamen tantum praedicetur, quia in ea tantum ui, ut dictum
est, poni intenditur. [95] Cum uero subicitur hoc modo:

     Album est Socrates

     Album currit

in ui substantiui tantum accipitur. Cum enim dicimus:

     Album currit

tale est: Album est affectum cursu, sicut:

     Album est Socrates.

[96] Nec est mirum si eandem significationem semper retinens 'album',
de albedine scilicet et de subiecto, modo in altera significatione
praedicetur, modo in altera subiciatur. [97] Unde recte dicitur
accidens praedicari sed non accidens subici, quia accidentale nomen in
ui accidentis, ut dictum est, praedicatur sed in ui fundamenti
subicitur.

[98] At uero si coniunctio essentiae numquam desit substantiuo uerbo,
quomodo uere coniungitur nominibus non existentium, ut dicatur:

     Chimaera est chimaera (uel: est non-homo)?

Nam quod omnino non est, quomodo uere esse aliquid dicitur? [99]
Praeterea intransitiue coniunguntur uerbo substantiuo ea quae
copulat. Unde oportet, si uera sit propositio, 'est' et 'chimaeram'
idem significare. At uero est tantum existentia continet.

[100] Dicimus itaque, si ueritatem propositionis uolumus seruare, 'est'
uerbum hoc loco in <sensum> nuncupatiuum transferri, ac si dicamus:

     Chimaera uocatur chimaera (uel: non-homo)

hoc est: Haec sunt eius nomina. Sicut enim figuratiue dicimus:

     Chimaera est opinabilis

uel:

     Chimaera excogitatur

non uidelicet aliquid <attribuentes> chimaerae sed magis
<intelligentes> aliquem opinari eam, ita nil impedit et non figuratiue
ad alium sensum transferri.

[101] Quaeritur etiam, cum dicitur:

     Verum est (uel: Possibile est) chimaeram non esse

quid cui copulemus essentialiter, ut uera sit coniunctio. [102] Et
fortasse soluetur sicut prius, ut uidelicet dicamus Socratem non esse,
quod scilicet negatio dicit, uocari hoc nomine 'uerum' uel
'possibile'. [103] Sed profecto conuenientius est impersonalvem accipi
sensum, sicut et, quando dicimus:

     Ventum est ad ecclesiam

non est dicendum aliquid uentum esse, quia iam impersonalitas non
esset, uel cum dicimus:

     Placet mihi (uel: Placitum est) uenire ad ecclesiam

(uel: non uenire), uel:

     Volo (uel: Studeo) componere uersus.

Sed de hac impersonalitate postmodum conuenientius agemus, cum
scilicet ostendemus ea, quae a propositionibus dicuntur, non esse
aliquid.

[104] Duobus autem modis uerbum substantiuum praedicari Aristoteles
dicit, uel dum est appositum subiecto, ut Homo est, uel interpositum
tertium, ut:

     Homo est animal

et tunc 'tertium adiacens' ipsum appellat.  Unde, uidelicet [ei] ad
copulandum principale praedicatum, id est 'animal', quod scilicet
coniungere intendimus, ei uerbum interpositum adicitur, ut ipsum
subiecto copulet; et cum tam uerbum quam 'animal' homini subiecto
coniungatur, alterum propter se, id est 'animal', alterum uero per
'animal' copulandum interponitur. Unde 'animal' principaliter, uerbum
uero quasi per accidens, id est secundo loco praedicatur, quod tantum
propter aliud inseritur, habens tantum hic officium copulandi; cum
uero per se ponitur et proprie praedicatur, tunc simul et copula est
et praedicatum, et hoc cum caeteris uerbis commune habet. Nam sicut:

     Homo est

ita et:

     Homo currit

dicitur. Quod autem tertium adiacet, solum habere dicitur ipsum et
nuncupatiuum.  Sicut enim dicimus:

     Ego sum Socrates

ita:

      Ego nuncupor Socrates.

[105] Sed nunc omnium rationes audiamus et primum, quare caetera uerba
non ualeant copulare praedicatum. Cum dicimus:

     Ego curro

si apponam 'Socrates', ut ipsum per 'curro' copulem, non licet, quia
'curro' propriam significationem habet, cursum uidelicet, quem
copulat, sine copulatione cuius proferri non potest; et maxime, cum
tribuatur cursus ut forma, ipso iam coniuncto nil super apponi
potest. Non enim materia formae superinducitur uel forma formae sicut
forma materiae; haec in intellectum uel in uerbum coniungitur.

[106] At uero 'est' uerbum, quod omnia in essentia continet, primo loco
praedicatum 'ens' coniungit, cum dicitur:

     Ego sum

ac si dicerem: Ego sum aliquid de exsistentibus. [107] Et secundo
praedicatum id ex propria inuentione tenet, ut tam exsistentia quam
non exsistentia copulet, 'copulet' inquam quod intelligitur tantum ex
supposita uoce. Si enim iam per 'est' aliquid sit copulatum, utique
aliud non copularet sicut nec caetera uerba, ut si ita dicerem:

     Socrates est aliquid exsistens

et postea <supponerem> 'homo', non melius dici uideretur quam si
dicerem:

     Socrates currit

id est 'est currens', et postea supponerem 'homo'. Si enim iam facta
sit una copulatio per substantiuum uerbum secundum substantiam, altera
substantiae in ipso minime fiet magis quam si dicerem:

     Ego sum res homo uel animal homo.

Unde interpositum tertium nil significationis in se tenet, quam in
intellectu copulet, sed tantum rem praedicati suppositi. Unde etiam

     Ego sum ens

<non> superflue dicitur, quia 'ens' suppositum significationem
essentiae tenet, quae coniungitur, 'est' uero tantum copulat.

[108] Eandem quandoque uim copulandi uel praedicandi quam habet
substantiuum uerbum attribuunt etiam nuncupatiuo, ut uidelicet dicatur
et:

     Iste nuncupatur Socrates.

Et sicut quando dicitur:

     Iste est Socrates

intransitiue coniungi uolunt 'iste' et 'Socrates', ita et quando
dicitur:

     Iste nuncupatur Socrates

ut uidelicet 'iste' et 'Socrates' in designatione eiusdem personae
accipiantur. [109] Et tunc concedunt nuncupatiuum uerbum in sensu
substantiui transferri, ut uidelicet tantumdem ualeat in sensu quantum
est Socrates. Unde Boethius in Primo Hypotheticorum:

     In praedicatiua (inquit) propositione id spectabimus, utrum ipse
     homo animal sit, id est in se suscipiat nomen animalis

ac si poneret 'uocetur animal' pro 'sit animal'. [110] Cum enim
nuncupatiuum uerbum sumptum esse uelint a nuncupatione, si ipsum in
significatione nuncupationis ponatur, cum dicitur:

     Iste nuncupatur Socrates

oportet per ipsum nuncupationem copulari, sicut et per 'currit'
cursum. Unde iam aliud copulare non poterit. [111] Praeterea si
nuncupationem ponat et 'Socrates' appositum ostendat, respectu cuius
nuncupatio isti conueniat, ac si dicatur:

     Iste nuncupatur hoc nomine Socrates

iam profecto 'Socrates' quod supponitur non in designatione rei est
sed nominis, quia non dicitur quod uocetur illa res sed illo
nomine. Unde intransitionem non seruaret. [112] Ideoque in
substantiuum uerbum secundum sensum nuncupatiuum quandoque
transfertur, sicut et Boethius in resolutione propositionis. [113]
Quod autem Priscianus ait nuncupatiuum uerbum in constructionibus
huiusmodi aequam uim habere substantiuo, non necesse est ideo in
sensum substantiuum ipsum transferri, quia etiam, dum nuncupationem
praedicans in ui nuncupatiui tenetur, sensum aequipollentem, non
eundem reddit. Tantundem enim ualet haec propositio:

     Iste nuncupatur hoc nomine Socrates

quantum:

     Iste est Socrates.

Is enim solus est Socrates, cuius nomen est 'Socrates' uel quilibet
obliquus eius.

			       LI 3.04

     ORATIO EST VOX SIGNIFICATIVA CUIUS PARTIUM ALIQUID SIGNIFICATIVUM
     EST SEPARATUM.

[1] Definitis et tractatis partibus orationis congruo ordine definit
et tractat orationem, quippe oratio ex eis tam constitutionem suam
quam significationem contrahit.

[2] 'Ad placitum' uero subintellige et in definitione orationis sicut
et partium, alioquin tota definitio conueniret latratui canis, qui in
pluribus partibus constat, quarum unaquaeque iram canis designat. [3]
Ipse uero in sequentibus separatim ponit "ad placitum", quia in eo
aliquantulum immorandum erat propter quorundam Platonicorum
sententiam, qui uolebant omnes quoque uoces significatiuas ad placitum
significare naturaliter, quia scilicet instrumenta erant intellectuum,
qui sunt naturales. Quam sententiam prius auferre uoluit quam 'ad
placitum' orationi tribueret. [4] Et nota aliud 'ad placitum' esse
partium, aliud esse totius orationis, quia sicut nomen et uerbum
habent per se suam institutionem, ita oratio propriam. Cum enim nomina
et uerba iam inuenta essent et instituta ad significandum, postea
secundum singulos constructionum modos coniuncta sunt in oratione et
ipsa oratio totaliter instituta est ad aliquem sensum. [5] Unde facta
est discretio casuum uel generum uel personarum, ut conuenienter genus
generi uel casus casui uel persona personae coniuncta sensum aliquem
exprimat, et cum

     Socrates est homo

sit instituta ad sensum

     Socrates est hominem

ad nullum. Licet enim hominem et homo eiusdem penitus sint
significationis, non eiusdem sunt constructionis, et haec
<constructionum> est inuenta, ut certum sensum ex ea habeamus, illa
uero ad nullum. [6] Unde non quaelibet dictionum collectio oratio dici
potest, nisi sit competens coniunctio, ut aliquem sensum exprimere
queat; ut, si dicam:

     Homo lapis

uel:

     Albus crispus

uel:

     Hominem uenit

multae quidem sunt dictiones sed non ad unum sensum institutae. [7]
Unde Priscianus in Primo Constructionum docet orationem non posse dici
nisi comprehensionem dictionum aptissime ordinatarum:

     Quemadmodum (inquit) litterae apte coeuntes... etc.

et rursus:

     Est enim (inquit) oratio comprehensio dictionum aptissime
     ordinatarum

ut uidelicet secundum regulas iuncturae aliquem sensum proferre
possit.

[8] Nota quod diligenter ait ALIQUID PARTIUM et non 'partes', quia 'de
homine' oratio est et unam tantum partem significatiuam habet, id est
aptam ex inuentione sua ad significandum per se.

[9] Sed cum SIGNIFICATIVUM, ut supra exposuimus, contineat 'per se',
quare supponit <SEPARATUM>? Ad explanationem quidem, non ad
determinationem. Vel fortasse sic dici poterit: Pars orationis est
significatiua separata, id est significationem habet extra, quam pars
orationis manens exercebat. At uero pars dictionis extra
significationem non habet, quam pars dictionis manens exercebat.

[10] Notandum tamen de figuratiuis orationibus, quod saepe nulla
dictio quae in ipsis posita est, in ea significatione accipitur, quam
habet extra ex propria inuentione, ueluti si pro aliquo potentissimo
minante dicam:

     Leo rugit

uel:

     Tonat Iupiter.

Sed licet per translationem uoces ex propria significatione ad aliam
accomodentur, tamen propria eorum significatio propter quam inuentae
sunt, siue dictiones siue orationes, hic pensanda est. Quippe
translatio accidentalis est et nullius proprietatis. Cum ergo dico:

     Leo rugit (uel: fremit)

pro 'Potens minatur', ad quemcumque sensum per translationem dictionum
oratio accomodetur, semper partes ex propria inuentione idem habent
significare extra quod intra, id est leonem et rugitum, licet ad alium
sensum per figuram accomodentur. Hic uero de propria significatione
<quae> est ad placitum, id est per propriam uocis institutionem, non
per translationis abusionem, agitur. Unde, cum dicitur oratio
figuratiua, in his uerbis et proprietas rectae significationis
exprimitur, cum dicitur oratio, et abusio figurae, cum dicitur
figuratiua, id est impropria secundum praesentem acceptionem.

[11] Illud etiam notandum quod quandoque contingit orationem totam ad
placitum esse, nec tamen omnes eius partes significatiuae ad placitum
significant, ut si dicam:

     Heu mihi!

nam licet 'heu' naturalis sit interiectio nec ad placitum significet, ex
placito tamen hominis factum est, ut coniungeretur 'mihi' ad dolorem
cuiuscumque proferentis designandum, ut uidelicet dicamus:

     Heu mihi!

non:

     Heu ei!

Quod ita quia coniunctum est tali uoci in oratione ad aliquid
significandum secundum hominis uoluntatem, totam orationis
compositionem ad placitum facit.

[12] Nunc autem quid orationes ad placitum significent, perquirendum
est.

[13] Sed cum constet omnium communem significationem esse
intellectuum, de qua supra satis docuimus, an sit alia significatio
orationum, praeter scilicet intellectuum, uidendum est tam
imperfectarum quam perfectarum. [14] Certum est autem de quibusdam
imperfectis, ut sunt definitiones uel descriptiones, eas rerum
significationem habere sicut et nomina habent, ut 'animal rationale
mortale' uel 'animal risibile' ipsum quoque hominem significant, per
quem et praedicari possunt et subici sicut nomen hominis.

[15] Perfectae uero orationes a quibusdam intellectum tantum
compositum significare dicuntur, a quibusdam etiam res ipsas omnes
simul quae significantur singillatim a partibus ipsarum, ueluti cum
dicitur:

     Homo est animal

uel:

     Homo non est animal

uel:

     Si est homo, est animal

haec propositio 'Homo est animal' non solum intellectum compositum
generat, uerum etiam totaliter hominem et animal simul significat in
hoc habitu quod hoc est illud, et negatio 'Homo non est animal' easdem
res significat in eo quod hoc non est illud, et 'Si est homo, est
animal' in eo quod <si> hoc est, illud est.

[16] Nos uero nolumus propositiones uel solos intellectus significare
uel res ipsas, sed cum significatione intellectuum quandam aliam
significationem habere, quae nil est omnino, ueluti Socratem esse
hominem uel non esse. Duo itaque uolumus significari a propositione,
intellectum scilicet quem generat de rebus, et id insuper quod
proponit et dicit, scilicet hominem esse animal uel non esse, quod,
uidelicet hominem esse animal uel non esse, nullae omnino sunt
essentiae neque una neque plures, quod postmodum ostendemus.

[17] Sed nunc prius monstremus non solos intellectus a propositionibus
designari, uerum etiam alia, siue res sint siue nil omnino, sicut
uolumus. [18] Cum aliquam consequentiam uel quamlibet propositionem
necessariam dicimus -- non in essentia sui quae transitoria est sed
secundum suam significationem --, oportet in significatione eius
haberi, quod necessarium possumus appellare. [19] At uero nec
intellectus propositionis in se necessitatem ullam habet, quod est
actio transitoria. Aliud ergo oportet significari a propositione, pro
quo necessaria dici possit, ueluti, cum istam consequentiam:

     Si est rosa, est flos

ueram semper etiam destructis rebus et necessariam concedamus, oportet
uideri, pro quo significato necessaria iudicetur.  At uero in rebus
nihil est necessitatis; quibus etiam omnino destructis non minus
necessarium est, quod a consequentia dicitur, id est si hoc est, illud
esse.

[20] Sed fortasse dicitur, quod res etiam destructae in necessitate
quadam consecutionis quam habent ad inuicem quodammodo sunt, secundum
quem quidem consecutionis habitum ipsa consequentia dicitur ipsas res
loqui. [21] Sed prius inquiremus, quid sit hic habitus, secundum quem
consequentia significat res et ipsae res necessariae dicuntur. Quod si
aliquid est, uel est ipsae res, id est rosa et flos, uel aliud. Quod
si est ipsae res, cum dicimus ipsas res in eo habitu necessarias, in
se ipsis eas necessarias appellamus, quod falsum est, cum sint
transitoriae. Quod si per hunc habitum aliquam proprietatem in rebus
accipimus, in ea, quoque necessaria, non permanent, quia cum omnino
non sunt, nec hanc proprietatem nec aliam habent. Cum itaque
propositionem ex significatione necessariam <iudicemus> nec haec
necessitas secundum intellectum siue secundum res accipi possit,
oportet aliud ab eis designari. Unde uniuscuiusque propositionis
dictum nullam omnino rem neque etiam plures concedimus esse.

[22] Et fortasse in consequentiis et in negatiuis propositionibus hoc
planum est, quod uerae sunt omnino rebus destructis, quia tunc quoque
uere dici potest quod uerum est uel necesse est hoc non esse illud,
sed non ita in affirmatiuis uidetur, qualis est:

     Socrates est homo

quae nullo modo nisi re permanente uera esse potest. Unde fortasse in
talibus res ipsae a propositione significari uidebuntur. [23] Sed iam
profecto:

     Socrates est Socrates

unum Socratem designabit, sicut et nomen ipsum quod est 'Socrates', et
eodem modo, quippe 'Socrates' ipsum significat in eo quod Socrates
est. Nec tamen dicit ipsum esse Socratem, sicut 'Socrates est
Socrates' dicit. Unde in dicto propositionis differentiam habet ipsa a
nomine, quod uidelicet propositio dicit 'Socrates est Socrates', quod
non est aliqua essentia, 'Socrates' uero id non dicit, licet Socratem
nominet secundum hoc quod est 'Socrates'.

[24] Praeterea si non esset alia significatio propositionum praeter
rerum et intellectuum significationes, nequaquam diuersae essent in
sensu:

     Socrates est currens

et:

     Socrates currit.

[25] Amplius cum necessitatem consequentiae assignantes dicimus non
posse esse id quod dicit antecedens sine eo quod dicit consequens,
neque secundum intellectum neque secundum res teneri potest, ueluti
cum dicimus:

     Si corpus non est <animal>, corpus non est homo

neque uerum <est> dicere hunc intellectum sine illo non posse haberi
neque res illius sine re huius. Sed non potest contingere ita ut prior
dicit, quin sit ita, ut dicit posterior.

[26] Sicut ergo nomina et uerba duplicem significationem habent, rerum
scilicet uel intellectuum, ita etiam concedimus duplicem esse
propositionum, intellectus scilicet compositos ex intellectibus
partium et dicta earum, quae sunt quasi res propositionum, cum tamen
nullae penitus essentiae sint. Secundum quae dicta ipsae maxime uerae
uel falsae iudicantur siue oppositae siue necessariae uel possibiles,
quia uidelicet dicta earum uera sunt uel falsa uel opposita inuicem
uel necessaria uel possibilia, ut:

     Verum est Socratem esse hominem (et: non esse lapidem)

et:

     Falsum est ipsum non esse hominem (et: esse lapidem)

hoc est: Ita est in re quod est homo et non est lapis, et non est ita
in re quod non sit homo et sit lapis.

[27] Quod enim ex dictis suis propositiones uerae uel falsae dicendae
sunt, plane Aristoteles ostendit, cum in Priori ait:

     In eo enim quod res est aut non est, uera oratio dicatur aut
     falsa necesse est.

Qui etiam dicta propositionum res earum appellat, cum dicit in eodem
rem esse causam ueritatis propositionum, ut quod Socrates est homo uel
quod non est lapis, causa est, cur uerae sunt propositiones, quae ita
proponunt. Qui etiam dicta propositionum iacentia sub affirmatione et
negatione uocauit et opposita inuicem, ut sedere Socratem teste
Boethio ad non sedere Socratem, secundum quae etiam dicta ipse
affirmationem et negationem semper uerum et falsum diuidere dicit,
siue scilicet res sint siue non, quia uidelicet semper eorum quae
dicuntur ab affirmatione et negatione diuidente alterum est in re et
alterum etiam non est. Unde et in Primo Peri ermenias ostendens
proprietatem contradictionis dicit, quoniam "necesse est semper
alteram contradictionis partem esse ueram et alteram falsam", quia
semper necesse est contingere in re alterum dictorum earum uel esse
scilicet uel non esse.

[28] Quod si ea quae dicuntur ab affirmatione et negatione res essent,
non esset uerum semper alterum esse et alterum non esse, quippe nulla
alia res in negatione continetur quam in affirmatione, quia de eisdem
penitus fieri debent.

[29] Amplius. Si res ipsae essent quae dicuntur a propositionibus, cum
dicimus:

     Si est homo, est animal

et assumendo constituimus negationem consequentis ita:

     Sed non est animal

quod rebus etiam destructis contingit, non res aliquas ponimus sed ita
esse concedimus, ut dicit negatio. Quod si negatio res ipsas diceret,
ut concederemus esse, ut dicit negatio, oporteret nos concedere res
ipsas esse. Unde nec uera posset esse negatio, id est dicere id quod
in re sit, nisi res essent, cum potius Aristoteles dicat destructis
rebus negationem esse ueram.

[30] Praeterea si res ipsas in necessitate iungeremus, cum dicimus:

     Si Socrates est Socrates, Socrates est homo

non uideo quis sit sensus magis quam si diceretur:

     Si Socrates est ens Socrates, Socrates est ens homo.

Et cum propositiones secundum sensum negaremus per destructionem
consequentis et antecedentis, profecto per totam propositionem, cum
negaremus Socratem esse <hominem> uel Socratem esse Socratem,
negaremus duas res uel unam. Sed quid haec uerba <portendent>:

     Nego Socratem et hominem (uel: ipsum Socratem)

non comperio.

[31] Praeterea si:

     Socrates est homo

Socratem et hominem significet, ut de eis agatur, cum dicitur:

     Verum est Socratem esse hominem (uel: esse asinum)

id est: in re est quod Socrates est homo uel asinus, per illud 'est
uerum' quod praedicatur rebus ipsis coniungimus, ut uidelicet
Socratem et hominem, res ipsas, uerum esse dicamus, id est in re esse.
Sed quid est in re esse, nisi res ipsae? Quod si ita est, profecto et
cum dicitur:

     Verum est Socratem esse asinum

id est: in re est, tale est, ac si dicatur Socratem et asinum res
esse, quod uerum est, et ita propositio quae id proponit uera est,
haec scilicet:

     Verum est Socratem esse asinum.

[32] Adeo autem uerum est ea quae dicuntur a propositionibus non esse
res aliquas, quod cum dicimus Socratem et Platonem conuenire in esse
hominem uel non esse in subiecto, si hoc in rebus accipimus, nulla res
assignari poterit, in qua conueniant, sicut <super> Porphyrium
docuimus.

[33] Amplius cum dicimus:

     Socrates in eo quod homo est rationalis est sed in eo quod animal
     est non est rationalis

si per esse hominem rem hominis accipiamus et per esse animal rem
animalis, profecto conuenit, ut si ex hoc 'homine' hoc habeat, ex
'animali' idem habeat, quia si natura hominis hoc ei confert, et natura
animalis, quia ipse homo animal est.

[34] Praeterea cum dicimus:

     Possibile est uiuum esse mortuum

falsum est.

[35] 'Esse' itaque uel 'non esse', istae uoces in orationibus positae,
eas ad talia dicta detorquent, quae nil omnino dici possunt.

[36] Sed opponitur: cum dicta propositionum nil sunt, quomodo propter
ea contingat propositiones esse ueras, quia haec quae nil omnino sunt
uel esse possunt, quomodo dici causa <possint>? [37] Sed propter
tractatum furtum homo suspenditur, quod tamen furtum iam nil est, et
moritur homo, quia non comedit, et damnatur, quia non bene agit. Non
comedere tamen uel non bene agere non sunt essentiae aliquae. Unde
Augustinus ad Paulum et Eutropium in Libro de Natura et gratia, cum
nullam essentiam peccatum esse diceret et tamen uitiare substantiam,
similitudinem hanc inducit de abstinere a cibo, quod non sit
substantia, id est de non comedere, quod non sit ulla essentia, et
tamen substantiam occidit uel debilitat, quia propter quod non comedit
aliquis elanguescit uel etiam moritur.

[38] Sed et illud dicitur quod dum praecipitur alicui, quod faciat
ignem uel non faciat, cum facere ignem uel non facere nil sit
profecto, id quod nil est ei iniungitur, hoc est datur ei mandatum de
eo quod non est aliquid. Quippe nec ignis accensio, propter quam
faciendam mandatum iniungitur, adhuc est, nec bona actio, de qua impio
mandatur, [n]umquam futura est, non tamen ideo mandatum cessat nec
iniustus est Deus qui punit uel damnat pro eo quod numquam est
aliquid. [39] Notandum uero quod cum dicitur:

     Iubeo te facere ignem

et de facere ignem praeceptum sit, quod, uidelicet facere ignem, nil
umquam esse uolumus, non tamen praecipitur, ut quis faciat facere
ignem sed tantum, ut faciat ignem. Si quis autem dicat, quod qui
praecipit facere ignem, cum facere ignem non sit aliquid, praecipit
nil, sensus quidem potest esse sanus, quod de eo iniungit praeceptum,
quod non est aliquid. Sed nulla est uis constructionis, quae dicit:

     Praecipit nihil

sicut nihil esset dicere:

     Praecipio ignem faciendum.

[40] Saepe etenim uoces etiam illae quae eiusdem penitus
significationis sunt, eandem constructionem non seruant, ut 'uescor'
et 'comedo', quae cum diuersis casibus construuntur intransitiue.
'Careo' etiam <et> 'non habeo' idem ualent, aliud tamen est dicere:

     Non habeo omnem cappam

et aliud:

     Careo omni

id est: Nullam habeo. Similiter, licet 'Socratem currere' et 'Socrates
currit' idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si
dicam:

     Possibile est (uel: Verum est) Socratem currere (uel: ambulare)

ualet constructio sed non ita:

     Possibile est Socrates currit

uel si dicam:

     Si Socrates currit, Socrates ambulat

ualet, si uero dicam:

     Si Socratem currere, Socratem ambulare

nil est.

[41] Praeterea 'nihil' affirmatiue dici non potest de dicto
propositionis, ut uidelicet dicam affirmatiue ipsum esse nihil sed
negatiue non esse aliquid. Quid ergo mirum? Cum dicam impersonaliter:

     Contingit Socratem currere

non possum dicere:

     Contingit nil.

Non enim sicut huiusmodi impersonalia uerba iunguntur cum infinitiuis
uerbis, ita cum nominibus.

[42] De hac uero impersonalitate enuntiationis, sicut supra
promisimus, hic dicendum est. [43] Ad quod illud praedicendum est,
quod cum propositiones dicta sua proponendo <significent>, non <tamen>
de eis intellectus constituunt. Nam nomina uel uerba uel orationes
intellectus suos significant, non tamen de intellectibus alios iterum
intellectus constituunt. Sic et propositiones dicta sua proponunt et
intellectus compositos ex intellectibus partium constituunt. Unde
oportet <per> propositiones non dicta intelligi sed res in intellectu
complecti. [44] Nomen uero ipsius dicti, ut si dicam 'hoc dictum',
quendam intellectum et simplicem de dicto <constituit>, sicut
quodlibet nomen de re sua. Unde nomen dicti personalem facere
enuntiationem potest, ueluti si dicam:

     Hoc dictum est aliquid (uel: non est aliquid).

[45] Si uero orationem subiciam, quae dictum continet, sed non de eo
intellectum constituat, ut si dicam:

     Verum est (uel: Possibile est) Socratem currere

impersonalis est sensus et possibile est hoc totum uel uerum est,
sicut 'Ventum est' uel 'Placitum est' impersonaliter ponitur et cum
oratione construitur, quae scilicet oratio nil personaliter continet,
cum nihil habeat subiectum, de quo intellectum constituat, ut
diximus. Sicut ergo, cum dicimus:

     Ventum est ad ecclesiam

impersonalis est enuntiatio, ita:

     Possibile est uenire ad ecclesiam.

[46] UT DICTIO, NON UT AFFIRMATIO.

Postquam dixit orationis partes extra quoque significare, quomodo
significent etiam ita, quod omni orationi hoc aptari possit,
determinat dicens UT DICTIO, et quia 'dictio' aliquando ponitur pro
simplici uocabulo, ut in hoc loco, aliquando pro affirmatione, unde in
sequentibus dicet: "Aut qui dicit, uerus est, aut qui negat", et
rursus: "Aut dictio uera est aut negatio", in qua significatione
dictionem accipiat, determinat, cum excludit affirmationem. [47]
Quandoque tamen oratio habet partem significatiuam ut affirmationem,
nec id excludit sed nec ponit, quia id solum ponere debuit quod omni
orationi aptari posset.

     DICO AUTEM UT 'HOMO' SIGNIFICAT ALIQUID, SED NON QUONIAM EST VEL
     NON EST; SED ERIT VEL AFFIRMATIO VEL NEGATIO, SI QUID ADDATUR.

[48] Quod dixit orationis partem significare ut dictionem, exemplo
corroborat dicens: Sic AUTEM DICO partem orationis significare ut
dictionem, UT 'HOMO' per se ALIQUID SIGNIFICAT ut simplex dictio, non
ita tamen, quod sit affirmatio uel negatio. Et hoc est quod ait: SED
NON significat QUONIAM EST, quod est affirmationis, AUT NON EST, quod
est negationis, SED ERIT AFFIRMATIO VEL NEGATIO, SI QUID ADDATUR
conueniens ad reddendam affirmationem uel negationem cum eo.

     SED NON UNA NOMINIS SYLLABA; NEC IN HOC QUIDEM QUOD EST 'SOREX'
     'REX' SIGNIFICAT, SED EST VOX NUNC SOLA.

[49] Ostendit per hoc quod dicit partem orationis significare ut
dictionem orationem differe a nomine.

[50] Continuatio. Pars orationis significat ut dictio sed pars nominis
non, quae est syllaba, ut in 'sorex', quod quidem nomen, licet non sit
compositum, cum uidelicet significatio partis eius nil ad suam <...>,
tamen quia syllabam habet, quae per se integra dictio inuenitur,
uideretur ideo significatiuam partem habere.

[51] Aliter. Dixit quod 'homo' "erit affirmatio uel negatio, si quid
addatur". Subintelligendum est: conueniens, quod ipse innuit per hanc
remotionem: SED NON UNA NOMINIS SYLLABA est addenda ad hoc, ut fiat
affirmatio uel negatio, quia non est significatiua, quod ostendit in
'sorex'. Si enim uox aliqua alii addatur et altera illarum nullam uel
in ipsa coniunctione significationem habeat, orationem non faciunt.
Unde merito dixit SYLLABA, quia tunc ut syllaba additur, cum etiam in
coniunctione pura est a significatione. Unde 'homo' oratio non est
sicut 'de homine', si dicamus syllabam nullam significationem habere.
Unde:
     Chimaera est

si chimaerae non sit significatiua saltem rei non existentis,
propositio non est. Oportet enim omnem orationem plures habere partes
significatiuas saltem in coniunctione. [52] Unde Boethius etiam dicit,
quod si aliquid non significatiuum dictioni simplici copuletur, inde
nulla oratio procreabitur. Qui etiam, ubi 'non-homo' non esse
orationem conuincit, ait orationem constare uel ex solis nominibus uel
ex solis uerbis uel ex his coniunctis. Unde aperte monstrat orationem
omnem plures habere partes significantes. Qui si uelit 'de homine'
esse orationem, profecto uel orationem strictius accipit quam nos, uel
'significatiuum' et 'nomen' ita dilatat, ut etiam praepositiones
includat.

     IN DUPLICIBUS VERO SIGNIFICAT QUIDEM, SED NON SECUNDUM SE, SED
     QUEMADMODUM DICTUM EST.

[53] Quia proxime dixerat partem nominis extra non significare, ne per
hoc uideretur contrarius illi qui supra dixerat, scilicet partes
compositorum habere imaginem significandi, ideo repetit eandem
sententiam sic: IN DUPLICIBUS VERO, id est in compositis, SIGNIFICAT
QUIDEM pars, id est habet imaginem significandi, SED tamen NIL
SECUNDUM SE significat, SED QUEMADMODUM DICTUM EST, scilicet iuncta
cum aliis.

     EST AUTEM ORATIO OMNIS QUIDEM SIGNIFICATIVA NON SICUT
     INSTRUMENTUM, SED, QUEMADMODUM DICTUM EST, SECUNDUM PLACITUM.

[54] Postquam orationem eiusque partes significatiuas esse posuit <et>
quomodo partes orationis extra significarent ostendit, quomodo sit
significatiua determinat, scilicet ad placitum. Quod ex hoc probari
potest, quia oratio scilicet ex nominibus et uerbis constat; sed haec
sunt ad placitum; quare oratio quoque ad placitum significat. Non
tamen, ut supra meminimus, omnes partes orationis significatiuas ad
placitum dicimus, uelut huius:

     Heu mihi!

[55] Plato uero dixit orationem esse instrumentum significandi
intellectus, qui naturales sunt, et res naturaliter intellectibus
conceptas; sed omne instrumentum naturalis rei naturale est secundum
eum. Quod ita probat: Oculus est instrumentum uidendi et auris
audiendi sed uidere et audire naturalia sunt, quare oculi et aures;
et per hoc uult sibi constare de omnibus instrumentis naturalium
rerum, et ita dicit orationem et nomina et uerba, cum instrumenta sint
naturalium rerum, naturalia esse et naturaliter agere significando.
[56] Quod Aristoteles remouet dicens NON significare SICUT
INSTRUMENTUM, id est non naturaliter, SED SECUNDUM PLACITUM,
QUEMADMODUM supra DICTUM EST in nomine et uerbo. Quod uero
INSTRUMENTUM pro 'naturaliter' posuit, ideo fecit, quia Platonis
consuetudo erat instrumenta uocare ea tantum quae naturaliter ad
intellectum prodeant, sicut eas corporis partes quas ad exercitium
sensus natura instituit, ut sunt oculi et aures etc.; atque ideo bene
Aristoteles eisdem uerbis sententiam remouet quibus ille construit. Et
tantundem ualet NON SICUT INSTRUMENTUM quantum 'non naturaliter',
secundum quam acceptionem instrumenti Alexander negat uoces
instrumenta esse intellectus. [57] Et notandum quod ait Boethius
homines naturaliter esse potentes uocabula rebus imponere, non tamen
uoces naturaliter significantes esse sed impositione:

     Sicut enim omnium artium naturaliter sumus susceptibiles, eas
     tamen non naturaliter habemus sed doctrina accipimus, ita uox
     quidem naturaliter est

sed non naturaliter significat sed impositione, et sicut moueri homini
naturale est, saltare uero quorundam artificium est, ita quoque
possibilitas significandi et ipsa uox naturaliter est, significatio
uero per impositionem est.

			       LI 3.05

     ENUNTIATIVA VERO NON OMNIS, SED IN QUA VERUM VEL FALSUM EST; NON
     AUTEM IN OMNIBUS, UT DEPRECATIO ORATIO QUIDEM EST, SED NEQUE VERA
     NEQUE FALSA. ET CAETERAE QUIDEM RELINQUANTUR; RHETORICAE ENIM VEL
     POETICAE CONVENIENTIOR CONSIDERATIO EST; ENUNTIATIVA VERO
     PRAESENTIS SPECULATIONIS EST. EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO
     ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO.

[1] Definita oratione generaliter et tractata, eam speciem sibi
assumit de qua hic intendebat, scilicet enuntiationem, id est
propositionem, et ubi dicit non omnem orationem esse enuntiatiuam,
diuisionem innuit, quod scilicet alia enuntiatiua sit, alia non, et
statim enuntiatiuam a caeteris separat, de quibus non intendit.

[2] Et attende quod praetermissa illa diuisione orationis, quod alia
perfecta, alia imperfecta, quae prior est naturaliter, et rursus quod
perfectae alia enuntiatiua, alia imperatiua etc., statim sicut
breuiloquus ad enuntiatiuam descendit, quasi diuisionem faciens per
affirmationem et negationem, inter quas medium esse non potest.

[3] Sed primum differentiam perfectarum orationum et imperfectarum
consideremus, demum species perfectarum, quarum una est enuntiatio.
[4] Nos autem perfectionem orationis non iuxta perfectionem
significationis pensamus, quod uidelicet significatiuum huius
perfectum est, illius imperfectum. Nam:

     Socratem legere

quae imperfecta est idem penitus significat quod:

     Socrates legit

et:

     Socrates currens

eundem habet intellectum quem:

     Socrates currit

et per se etiam dicta eandem animi conceptionem facit quam Socrates
currit; non tamen perfecta dicitur, sicut illa, quippe suspensum
reddit auditorem, ut aliquid amplius audire desideret. [5] Sed et
similiter dicetur quod:

     Socrates currit

suspendit auditorem, et:

     Socrates legit

ut uidelicet adhuc audire desideret, quid legat uel quo currat uel
qualiter; similiter:

     Homo currit

ut uidelicet ambigamus, quis homo currat uel utrum omnis uel quidam.
[6] Si quis autem dicat quod dum dicitur:

     Socrates currit

non suspenditur animus auditoris de eo quod ad demonstrationem
orationis pertinet, similiter dico, cum dicitur:

     Socrates currens

non suspendi auditorem de eo quod ad intellectum orationis pertinet,
quia totum ostendit quod debet. [7] Accipimus itaque perfectionem
orationis secundum uim et institutionem ipsius, quia, cum omnes uoces
[etiam] impositae ad significandum sint institutae, et quaedam ex eis
per se etiam prolatae significationem habent, sicut nomina et uerba
nec non etiam orationes imperfectae, licet ita sint inuentae, ut per
se quoque significent, non tamen propter hoc sed magis, ut appositae
aliis constructionem implerent.  Aliud est autem ita inuentas esse
uoces, ut in se hoc habeant, aliud propter hoc inuentas esse. Quantum
ergo ad causam inuentionis imperfecta est oratio:

     Socrates currens

quia, licet et intellectum constituat per se etiam prolata, non
propter hoc, ut per se hoc faceret, instituta fuit sed cum aliis
uocibus iuncta. [8] Unde et ille qui audit eam proferri et scit eam
non esse inuentam propter hoc, ut simpliciter proferretur, aliam
exspectat uocem, cum qua ex causa inuentionis suae habeat poni, ut
'ambulat' uel 'est' et similia. Unde perfectam orationem dicimus, quae
integram constitutionem habet secundum causam institutionis orationum,
sicut ista:

     Socrates currit.

Haec enim instituta fuit non solum ut intellectum generaret sed
propter hoc etiam, ut per se dicta id faceret; aliae uero non,
quaecumque imperfectae dicuntur.

[9] Sunt autem sex species perfectarum orationum, quas Boethius
distinguit: enuntiatiua scilicet, imperatiua, uocatiua, deprecatiua,
desideratiua, interrogatiua. Ipse tamen sub uno membro in unam speciem
duas coniungit in Categoricis, optatiuam, id est desideratiuam, et
deprecatiuam, et ita quinque dicit, cum tamen singulae ab inuicem
differant.

[10] Et notandum quod eodem uerbo et deprecatiuam facimus et
imperatiuam secundum diuersos affectus animi. Cum enim dico:

     Socrates adesto!

si imperando uerbum proferre intendo, imperatiuam facio, quod si
deprecando, deprecatiuam.

[11] De uocatiua autem oratione quaeritur, utrum sine uerbo sit
perfecta, ueluti cum dicitur:

     O Petre

Quod nos uerum esse concedimus; pro nihilo enim 'audi' propter
uocationem <apponerem>, quia ipsum aduerbium uocandi eam designat; sed
si imperare uocato uellem, ut audiret, possem supponere 'audi' sed ad
uocationem apponere necessarium non est. Unde 'O Petre' una est oratio
uocatiua, quae omnibus caeteris speciebus adiungi potest, enuntiatiuae
sic:

     O Petre, Socrates currit

imperatiuae sic:

     O Petre, curre illuc

et similiter aliis. [12] Si quis autem dicat perfectionem orationis
sine uerbo Priscianum nolle, intelligendum est: uel uerbum uel positum
aliquid in significatione eius. Nam et pronomina posita loco nominum
perfectam orationem reddunt. 'O' uero in significatione uocationis,
quae est significatio uerbi, accipitur. Ipse etiam <Vergilius> sine
uerbo uocatiuam orationem profert dicens:

     O pater, o hominum rerumque aeterna potestas.

Et 'o' aduerbium uocandi, ipsum uocatiuum regit, sicut caetera
aduerbia casus suos, ut 'extra' 'supra' 'pridie' et similia.

[13] Attende etiam huiusmodi species perfectarum orationum
intellectibus non differre. Cum enim dico:

     Utinam rex ueniret

idem intelligitur ac si diceretur:

     Opto ut rex ueniat

et in utraque innuo uoluntatem inesse mihi de aduentu regis. Non tamen
haec propositio est sicut illa, quia licet et eundem intellectum
generet non habet enuntiationis modum, ut uidelicet esse uel non esse
proponat.  Similiter cum dico imperando uel deprecando:

     Veni Socrates!

imperium esse mihi uel deprecationem intellectu capitur. Unde secundum
modum enuntiandi magis enuntiationes, id est propositiones, conuenit
dici quam secundum intellectum.

[14] Nota autem maxime ad uim enuntiationis optatiua uerba accedere,
ut si dicam:

     Mallem habere tunicam quam paenulam

uel:

     Libentius uescerer carne quam piscibus

uel:

     Utinam rex ueniret

et <respondeat> is qui audit uerum esse quod dico uel falsum. Unde
etiam de optatiuis orationibus sicut de propositionibus consequentias
componere solemus hoc modo:

     Si fuisses hic, frater meus non fuisset mortuus

uel:

     Si idem esset caecitas et caecum esse, utraque de eodem
     praedicarentur.

Unde et cum Aristoteles per destructionem partium assumit dicens: "Sed
non praedicantur de eodem", ut scilicet concludat: "Quare non sunt
idem", de optatiuis orationibus ad enuntiatiuas transit. Ex quo
apparet optatiuas orationes pro enuntiatiuis positas fuisse in
consequentiis, ac si ita dicatur: Si sunt idem, praedicantur de eodem;
et cum dicitur:

     Mallem comedere quam ieiunare

'mallem' idem ualet quod 'malo'.

[15] Attende etiam quod optatiua uerba sine demonstratione optationis
prolata perfectionem orationis habere non uidentur. Non enim ita per
se dicitur:

     Rex ueniret

sicut:

     Utinam rex ueniret

     Vellem ut rex ueniret

uel:

     Libenter ego uenirem.

Nam quia 'utinam' et 'libenter' et uellem uoluntatis quae mihi
coniungitur, designatiua sunt, perfectam orationem reddunt. Si quis
autem optatiuum uerbum per se etiam dictum dicat designare optationem
sicut imperatiuum imperationem, negamus, sed potius ideo dici
optatiuum, quia ad eam constructionem inuentum est proprie, ubi
uoluntas exprimenda est uoluntatiuo aduerbio ei adiuncto, ut:

     Utinam currerem.

Si uero dicamus:

     Vellem currere

pro 'Volo currere', perfecta est oratio. Si uero in ui illa ponam
uellem <in> qua inuentum est, optatiuum apponendum est utinam, ut
perfecta sit oratio et dicamus:

     Utinam uellem currere.

Adeo autem liquet sine utinam optatiuum uerbum non facere perfectionem
orationis, quia nec sine eo declinatur.

[16] Videntur autem plures esse species perfectarum orationum praeter
sex supra dictas, licet eas Boethius non ponat. Est enim oratio
admiratiua sicut:

     O mirum ineffabilem

uel oratiua ut:

     Eia pugnemus

uel dehortatiua siue prohibitiua ut:

     Ne pugnemus.

Sicut enim hortamur uel imperamus, ita dehortamur uel prohibemus, et
pleraeque fortasse aliae esse possunt orationes perfectae praeter
suprapositas, unde Apuleius in Peri hermeneias suis multas perfectarum
orationum species computat.  Conpropriatiuam etiam orationem omnem
dicimus in qua aliquid ex alio compropriatur. Cum ergo Boethius plures
species perfectarum orationum consideraret esse praeter eas quinque
quas ponit, bene dixit in Categoricis syllogismis species orationis
esse quinque in angustissima diuisione, quia plures intellexit
relinqui quam assumi. Quod autem ait in Commento, quod:

     Peripatetici quinque partibus omnes species orationis perfectae
     ac membra distribuunt

negatiue est intelligendum, quod scilicet ipsi nullas distinxerunt,
licet aliae sint.

[17] Sic continua: "Omnis oratio est significatiua non ut
instrumentum", id est non naturaliter sed ad placitum. Sed NON OMNIS
oratio est ENUNTIATIVA, SED illa tantum IN QUA VERUM VEL FALSUM EST,
hoc est quae uerum uel falsum enuntiando proponit. Nam quantum ad
intellectum siue ad dictum saepe non differunt perfecta oratio et
imperfecta, ut:

     Socratem currere

et:

     Socrates currit

sed magis in eo quod haec enuntiat, id est affirmat uel negat, illa
non.

[18] Et nota quod simul et definitionem enuntiationis ponit et
diuisionem per uerum et falsum innuit.

[19] NON AUTEM IN OMNIBUS, scilicet orationibus, est ueritas uel
falsitas, id est proprietas enuntiandi uerum uel falsum, UT
DEPRECATIO, id est deprecatiua oratio, EST QUIDEM ORATIO, SED <NEQUE>
VERA NEQUE FALSA est; ideoque RELINQUANTUR a nobis ET CAETERAE etiam
species orationum quae neque uerae sunt neque falsae. Praetereantur in
praesenti tractatu, et quare praetereantur, supponit causam, quia
potius oratores uel poetae his orationibus utuntur quam dialectici,
quos instruit. Interrogatiua tamen quaedam est propria disputationis,
quam dialecticam in sequentibus appellat, de qua in Topicis se
tractasse commemorat. Hic uero introductionem Analyticorum conscribens
materiam syllogismorum praeparat in ipsis propositionibus, quoniam
solae, ut dictum est, uerum uel falsum continent. Dialectici uero
circa inquisitionem ueri uel falsi insistunt, qui argumentando
uestigant et argumentationes ipsas ex propositionibus conficiunt.

[20] Recte propositiones solas et non alias orationes ad tractandum
assumit, unde enuntiatiuam quam sibi assumit statim subdiuidit dicens
aliam esse affirmationem, aliam negationem. Nec simpliciter dicit
enuntiationem aliam esse affirmationem, aliam negationem sed cum
'enuntiationem unam' apponit, dicens scilicet enuntiationem unam
quandam esse affirmationem, quandam negationem, [qui dum apponit unam]
aliam diuisionem enuntiationis innuit, hanc scilicet quod enuntiatio
alia <est> una, alia non, id est multiplex. Sed sicut breuiloquus duas
simul diuisiones enuntiationis ponit per unum uidelicet et multiplex
et per affirmationem et negationem. Cum quibus etiam tertiam annectit,
quae est subdiuisio unius, cum uidelicet subdit unarum alias, id est
quasdam, esse coniunctione unas. Qui etiam inferius <subdiuisionem>
multiplicis annectit dicens "uel inconiunctae."

[21] Continuatio. ENUNTIATIVA EST PRAESENTIS SPECULATIONIS, hoc est
speculari naturas eius praesentialiter debemus sed ENUNTIATIVA
ORATIO, UNA scilicet, quaedam EST PRIMA, id est AFFIRMATIO, quaedam
DEINDE, id est secunda, quae est NEGATIO.

[22] Affirmationem autem priorem negatione multis de causis Alexander
esse confirmat. Affirmatio namque negatione destruitur sed omne quod
destruitur, prius est eo quod destruit. Prior igitur est affirmatio
negatione. [23] Item omnis affirmatio est compositio praedicati cum
subiecto, negatio uero est eorum diuisio; prior autem est compositio
diuisione, unde affirmatio negatione. [24] Iterum omnis affirmatio
simplicior est negatione sua, utpote pars eius constitutiua. Quippe
negatio ex affirmatione et negatiuo aduerbio componitur, ueluti ista:

     Non omnis homo est animal.

Prius autem est quod simplicius est ipso composito et sic affirmatio
prior est negatione. [25] Item omnis affirmatio quodammodo est
habitus, negatio uero priuatio sed prior est habitus priuatione, ergo
affirmatio prior est negatione. [26] Multis itaque modis ostendit
Alexander affirmationem esse priorem negatione. Ex qua quidem
proprietate in falsam opinionem inciderat, ut scilicet negaret
affirmationem et negationem <ullo> modo species, id est inferiora,
enuntiationis posse dici sed potius 'enuntiationis' uocabulum uolebat
de affirmatione et negatione aequiuoce praedicari.  Dicebat enim
Aristoteles in Tractatu Simul species generis diuisiuas esse simul in
genere. At uero, inquiebat, affirmatio et negatio non sunt simul in
enuntiatione, cum nec omnino simul esse queant, cum affirmatio
<negatione> prior sit praedictis modis, et insuper illo modo quo
ibidem Aristoteles dicit genera esse priora speciebus siue
differentiis, secundum scilicet non-conuersionem consequentiae. Quippe
negatio sine affirmatione non potest esse, quae est eius pars
constitutiua sed affirmatio sine negatione. [28] At uero Porphyrius
non consentit, quod scilicet propter huiusmodi proprietatem enuntiatio
aequiuoce praedicetur de affirmatione et negatione. Dicit enim non
esse uerum nulla eidem superiori uniuoce supponi quorum alterum
quoquomodo prius est altero. [29] Quippe 'homo' et 'animal' et
'Socrates' et 'Plato' haec nomina substantiae, nomini uocum, uniuoce
supponuntur, et tamen 'Socrates' et 'Plato' magis substantiae dicuntur
ex eo quod familiarius et determinatius et melius ipsas indicant. Unde
primae dicuntur substantiae secundum dignitatem significandi, quia
uidelicet certius rem suam appellant quam communia uocabula, quae
secundae dicuntur substantiae ex modo ipso nominandi. Secunda itaque
substantia et prima, haec scilicet nomina, secundum proprietatem
significatorum hoc habent ad inuicem, quod prima substantia dignior
est secundum significationem quam secunda, nec tamen ideo substantia,
nomen uocis, minus uniuoce praedicatur de prima et de secunda
substantia. [30] Similiter nec enuntiatio de affirmatione et negatione
minus uniuoce praedicatur, licet 'affirmatio' et 'negatio' haec nomina
quantum ad significationem quodammodo sese praecedant, quia uidelicet
<nominatum> ab affirmatione prius est nominato a negatione, sicut et
nominatum a Deo prius est dignitate quam nominatum ab homine, nec
tamen ideo Deus et homo minus in diuisione rationalis simul ponuntur.
[31] At uero si ita unum prius esset altero, quo Aristoteles in eodem
Tractatu Simul statim dicit genera esse priora speciebus, secundum
scilicet non-conuersionem consequentiae circa tertium, nequaquam in
eadem diuisione tamquam species contra se <ponerentur>.  [32] Cum
autem pluribus modis affirmatio prior negatione secundum Alexandrum
dicatur, hic autem priorem eam dicere existimo tam secundum
constitutionem quam secundum cognitionem sensus, quia uidelicet, ut
ait Boethius in Libro Diuisionum, prius oportet cognosci <sensum>
affirmationis ac statim certi erimus de sensu negationis.

[33] Attende uero hanc diuisionem propositionis per unam et
multiplicem esse uocis in modos, ac si ita dicamus propositionem alio
modo acceptam esse unam, alio modo intellectam esse multiplicem. Et
maxime secundum intentionem et acceptionem eius qui propositionem
profert, una uel multiplex est iudicanda, sicut et quaestionis
proprietas secundum intentionem facientis distinguitur, alioquin
indiscrete una uel multiplex propositio diceretur. Fortasse enim
quaecumque una est multiplex est et e conuerso, ueluti ista:

     Homo est animal

secundum significationem pictorum et uerorum hominum, uel etiam, si ad
uoces respiciamus, ut dicamus 'hominem' hanc uocem esse animal,
uidetur tertiam multiplicitatem habere. Sed si est translatio, quae
est nullius proprietatis, fortasse non facit multiplicem, quia ex
propria inuentione id non habet, quia nec orationem nec aliquam
dictionem ex translatione significatiuam iudicamus sed ex propria
inuentione, id est institutione.

[34] Sic lege: ORATIO ENUNTIATIVA UNA quaedam EST PRIMA, scilicet
AFFIRMATIO, quaedam est DEINDE, id est secunda, scilicet NEGATIO.

     ALIAE VERO CONIUNCTIONE UNAE.

[35] Sed unarum ALIAE sunt CONIUNCTIONE UNAE; aliae, subaudis,
naturaliter unae, id est sine coniunctione.

[36] Coniunctionem autem hoc loco uocare possumus continuam
prolationem plurium dictionum in praedicato uel in subiecto
constitutarum, ueluti cum dicimus:

     Socrates est animal rationale mortale

plures sunt in praedicato dictiones, quae dum continue proferuntur
unam substantialem definitionem reddentes unam faciunt propositionem.
Si uero cum interuallis proferantur, multiplicem propositionem
reddunt, ac si dicatur:

     Socrates est animal... est rationale... est mortale.

[37] Quaedam itaque propositio una est adiuuante continua prolatione
plurium dictionum in quodam termino eius positarum, quaedam non, sicut
illae quae unae sunt et non habent plures dictiones in terminis siue
in praedicato siue in subiecto, ut:

    Socrates loquitur

quae nullas orationes in terminis habet.

[38] Possumus etiam coniunctionem accipere aduerbium siue
coniunctionem tam copulatiuam quam disiunctiuam, quae diuersas ad
inuicem orationes coniungunt in unam enuntiationem hoc modo:

     Quando homo est, animal est

uel ut:

     Si est homo, est animal

     Quia est homo, est animal

     Aut homo est aut non homo est

et tunc dicemus quasdam propositiones esse unas per coniunctionem
diuersas ad inuicem propositiones coniungentem, quasdam minime, sicut
illae quae sola uerbali coniunctione contentae sunt ut:

     Homo est animal rationale mortale.

[39] Sicut autem unarum propositionum aliae sunt unae coniunctione,
aliae non, ita multiplicium aliae sunt multiplices per
inconiunctionem, aliae naturaliter. Nam:

     Homo est animal rationale

multiplex erit, si animal et rationale incontinue, id est cum
interuallo, proferantur, haec uero:

     Socrates est albus crispus

semper, quocumque modo proferantur praedicata, multiplex est
naturaliter. Et ita aliae per incontinuam prolationem multiplices
efficiuntur, aliae naturaliter semper sunt multiplices.

[40] Boethius uero multiplicem propositionem largius sumens aliter
quaslibet propositiones diuersorum sensuum nulla coniunctione
copulatas multiplicem propositionem appellat ueluti istas:

     Iuno regina est

     Minerua est dea sapientiae

nec non etiam propositionem multiplicem dicit eam, quae multas
propositiones uel multos terminos 'et' coniunctione ad inuicem ita
copulat ut singula constituat et ponat, propositiones quidem hoc modo:

     Et Apollo uates est et Iupiter tonat

terminos uero sic:

     Et Iupiter et Apollo dii sunt.

Itaque secundum hanc sententiam concedit multiplices propositiones
quasdam esse multiplices sine coniunctione prolatas, quasdam
coniunctione prolatas. Et hic "coniunctionem" non "continuam
prolationem" accipimus sicut prius sed "coniunctionem partem orationis
quae copulat". [41] Sed hoc magis Boethium, qui etiam in sequentibus
super illum locum: "At uero unum de pluribus" etc. dicit nihil
differre ad multitudinem propositionum dictiones proferre quiescendo,
id est cum interuallis, et interponendo coniunctiones, ut si dicatur:

     Homo est animal rationale mortale

et dicatur:

     Homo est animal, homo est rationale, homo est mortale

dixisse arbitror secundum opinionem aliorum quam secundum propriam
sententiam, sicut et illud ad opinionem pertinet quod in sequentibus
dicit:

     Omnis homo est albus

et:

     Nullus homo est albus

de Rutenis et Aethiopibus acceptas ueras esse, cum tamen ad hos sensus
rationabiliter reduci non possint nec uerae uel falsae iudicandae
propter ea quae non ponunt, sicut ista opinio est. [42] Cum enim
concedat unam esse propositionem:

     Si dies est, lux est

in qua diuersae propositiones ad unum sensum reducuntur per
coniunctionem praepositam, non uideo, quare una propositio dici non
possit:

     Et Apollo uates est et Iupiter tonat

sicut:

     Quando Apollo uates est, Iupiter tonat.

Unde et utraque unam potest habere diuidentem, ut sicut dicimus:

     Non si dies est, lux est

ita etiam dicamus:

     Non et Apollo uates est et Iupiter tonat.

[43] Sed nec illud quod multiplicem propositionem uocat diuersas
propositionum materias, sicut istas:

     Iuno regina est, Minerua est dea sapientiae

Aristotelem consentire credimus, qui nec propositionem dicit, quae
unam propositionis materiam non habet, de qua postmodum ostendetur,
cum ad definitiones unius et multiplicis ueniemus.

[44] Possumus etiam dicere quod 'et' sicut caeterae coniunctiones
saepe expletiue ponitur, ut tantum ad unitatem uocis, non ad sensum
operetur, et tunc quidem, quando expletiue ponitur, multiplex est
propositio. Unde iuxta Porphyrium in sequentibus Aristoteles
multiplicem facit, cum ait, ut homo est fortasse et animal et
mansuetum et bipes. Expletiue autem in Ezechiele ponitur, cum dicitur:

     In uicesimo et quinto anno transmigrationis

non enim ille annus et uicesimus transmigrationis erat et quintus sed
uicesimus quintus, ut etiam sic 'uicesimus quintus' loco unius nominis
acceptum est. Similiter cum propositiones praecedentes in syllogismo
'et' coniunctionem suscipiunt, expletiua est, alioquin enthymema esset
syllogismi, si uidelicet propositiones praemissae per 'et' iungerentur
in sensu. In consequentiis uero saepe expletiue ponitur 'et' etiam hoc
modo:

     Sed quia est homo, est animal, et quia est homo, est substantia.

Hic enim et nihil coniungit.

     NECESSE EST AUTEM OMNEM ORATIONEM ENUNTIATIVAM VEL EX VERBO ESSE
     VEL EX CASU VERBI.

[45] Quia de una enuntiatiua incipit, constitutionem eius disserit
dicens enuntiatiuam orationem unam constare ex uerbo uel ex casu
uerbi. Hoc autem ideo apponit quia dixerat quasdam esse unas
coniunctione, quasdam sine coniunctione, per quod uideretur a
quibusdam omnimodam coniunctionem remouisse et uerbalem copulam, et
ita sine uerbo quaedam essent. Sed huic obiectioni obuiat dicens:
NECESSE EST etc., id est non potest esse enuntiatiua sine uerbo uel
casu uerbi. Et hoc quidem omni enuntiationi conuenit sed hic tantum
unis attribuitur, ut ad sequentem litteram conuenientius
accedatur. Quod autem ait EX VERBO VEL EX CASU VERBI, hoc est ex
altero, non est repugnans ad hoc, ut utrumque aliquando habeatur, ut:

     Haec quae parit, concubuit.

[46] Continuatio. Enuntiatiua una uel est affirmatio uel negatio sed
NECESSE EST OMNEM ENUNTIATIVAM unam, quod subauditur, CONSTARE EX
finito VERBO VEL EX CASU VERBI, id est ex altero etiam, si utrumque
habeat.

     ET ENIM RATIONI HOMINIS SI NON 'EST' AUT 'ERIT' AUT 'FUIT' AUT
     ALIQUID HUIUSMODI ADDATUR, NONDUM EST ORATIO ENUNTIATIVA.

[47] Vere omnis enuntiatiua una constat ex uerbo uel ex casu uerbi,
quia quaecumque non constat ex uerbo uel ex casu uerbi non est
enuntiatiua una. A pari per contrapositionem. Quod ostendit in ea uoce
quae simplex dictio non est sed oratio, de qua magis uideretur,
dicens: ETENIM RATIONI, id est definitioni, HOMINIS, quae est animal
gressibile bipes, SI NON ADDATUR ALIQUID etc.

     QUARE AUTEM UNUM QUIDDAM ET NON MULTA 'ANIMAL GRESSIBILE BIPES'
     EST -- NEQUE ENIM IN EO QUOD PROPINQUE DICUNTUR UNUM ERIT -- EST
     AUTEM ALTERIUS HOC TRACTARE NEGOTII.

[48] Dixerat quod definitio hominis non est una enuntiatiua, si non
addatur aliquid uerbale, unde relinquitur intelligere, quod ipsa
definitio per se una est oratio; additio enim uerbi non confert ei
esse unam. Unde quaereret aliquis, quare sit una. Et ideo hanc
quaestionem mouet ipse, nec tamen dissoluit, quia alibi tractandam
conuenientius reseruabat.

[49] Continuatio. Dixi, quod definitio hominis non est una
enuntiatiua, nisi addatur uerbum. In quo datur intelligi, quod ipsa
definitio per se est una oratio sed quare sit una, HOC TRACTARE EST
ALTERIUS NEGOTII, ubi uidelicet de unitate definitionum uel
descriptionum agendum est. [50] Cur autem quaestio de hoc sit
facienda, causam inserit dicens, quia uidelicet illud non sufficit ad
unitatem illius, quod quidam putant, quod scilicet partes eius
continue, id est sine interuallo, proferuntur; iuuat tamen sed non
sufficit, alioquin quaelibet multitudo uocum unam propositionem
faceret, quia continue proferri posset. At uero cum prolatio continua
dictionum positarum in terminis propositionis non sufficiat ad
unitatem, incontinua tamen prolatio earum exigit multiplicitatem.

[51] EST AUTEM UNA ORATIO ENUNTIATIVA QUAE UNUM DE UNO SIGNIFICAT VEL
CONIUNCTIONE EST UNA, PLURES AUTEM QUAE PLURA ET NON UNUM VEL
INCONIUNCTAE.

Superius enuntiationis diuisionem unam innuit, quam praemisit, per
unam scilicet et multiplicem, et alteram simul posuit, per
affirmationem scilicet et negationem. Unde prius unam et multiplicem
describit dicens eam enuntiationem esse unam, QUAE DE UNO UNUM
SIGNIFICAT, hoc est per unam materiam uocis unum enuntiationis dictum
proponit uel unum enuntiationis intellectum constituit. [52] PLURES
AUTEM, id est multiplex, est propositio, QUAE similiter de uno, id est
per unam materiam enuntiationis, PLURA significat, siue quantum ad
dicta propositionum siue quantum ad intellectum. Non enim
PROPOSITIONIS nomine includit nisi quae unam enuntiationis materiam
habent. Unde:

     Tunica est alba

propositionem dicit et multiplicem, et:

     Homo est albus et equus est albus

propositiones appellat, non propositionem, quibus tamen aequipollet in
sensu. Multiplicem illam ostendit similiter nec:

     Tullius currit et Cicero currit

has duas propositiones, propositionem unam appellat, quia diuersas
enuntiationis materias habent. [53] Boethius uero ad sensum tantum
respiciens unam propositionem siue multiplicem appellat etiam
diuersarum materiarum enuntiationes, dum eundem uel diuersum sensum
habeant.

[54] Videntur et sic definitiones exponi posse: UNA EST ea propositio,
QUAE SIGNIFICAT, id est enuntiat, UNUM in significatione terminum DE
UNO in significatione termino, uelut ista:

     Socrates est homo (uel: homo albus, uel: chimaera, uel: lapis
     rationalis).

Etsi enim lapis rationalis nil sit, unitas tamen orationis in
intellectu consistit, qui in una coniunctione permanet. [55] PLURES
AUTEM, id est multiplex, est propositio, QUAE significat, id est
enuntiat, PLURA, id est terminum in significatione multiplicem, de
quocumque enuntiet, siue scilicet de uno termino siue de
multiplici. [56] Sed si hoc definitio est, non comprehendit illam
multiplicem, quae unum terminum de multiplici enuntiat, sicut illa
quam ponit:

     Tunica est alba

nisi forte 'enuntiare' ad utrumque terminum referamus, ac si dicamus:
Quae uel subicit uel praedicat multiplicem terminum. Nec fortasse
impedit, si non sit definitio propositionis multiplicis sed exemplum,
ex quo tamen exemplo potest omnium doctrina fieri, quia ubi dicit de
illa quae plura praedicat, innuit et de illa quae plura subicit.

[57] Nunc autem sufficienter de una et multiplici propositione
disseramus.

[58] Multiplicitas autem propositionis aliquando ex parte multiplici
contingit, aliquando ex ancipiti constructione. [59] Si enim dicam:

     Verum est Socratem genuisse Sophroniscum

duos habet sensus, singulis tamen uocibus in una tantum significatione
retentis, quod uidelicet Socrates Sophroniscum genuerit uel
Sophroniscus Socratem, et huiusmodi propositiones maxime ambiguas
uocant, quae uocibus in eadem significatione retentis ancipitem habent
constructionem. [60] Cum uero multiplicitas propositionis ex parte
aliqua eius multiplici pendet, aliquando ipsa pars dictio est,
aliquando oratio uel plures dictiones.  [61] Si enim dicam:

     Canis currit

uel:

     Hoc animal est canis

uel:

     Video canem

uel:

     Hic homo est pomum

multiplex pars multiplicem enuntiationem facit ('est' enim et pro
'esse' et pro 'comedere' ponitur). [62] Cum autem multiplex oratio
pars est propositionis et multiplicem eam reddit, aliquando ipsa
oratio, quae pars est propositionis, multiplicem propositionem facit
per incontinuam sui prolationem, aliquando naturaliter. [63] Si enim
dicam:

     Socrates est animal rationale (uel: homo albus)

et 'animal rationale' incontinue proferam, id est <cum interuallo>,
multiplex est propositio, ac si diceretur:

     Socrates est animal... Socrates est rationalis.

Continue uero prolatum animal rationale unam facit propositionem,
similiter homo albus. [64] At uero si dicam:

     Socrates est corpus animal (uel: albus crispus, uel: homo albus
     crispus)

quocumque modo proferam, siue continue siue non, multiplex est
propositio. Duo namque substantiua, sicut 'corpus' et 'animal', uel
duo adiectiua, sicut 'albus' <et> 'crispus', conuenienter ad unum
sensum orationis non sociantur nec, si uerius inspiciamus, una est
oratio 'corpus animal', quae conuenientem coniunctionem non habent sed
duae dictiones sunt, et similiter 'albus crispus'.

[65] Illud autem quaerendum restat quare 'homo albus crispus' unam
propositionem facere Aristoteles neget in sequentibus et concedat
'animal bipes mansuetum', id est rationale, unam propositionem
reddere.  Sicut enim haec oratio 'animal bipes mansuetum' una in sensu
uidetur, sic etiam illa 'homo albus crispus'.

[66] Ad quod respondemus quod 'animal bipes mansuetum' et multiplex et
una esse potest. [67] Si enim 'animal bipes' in ui unius nominis
specialis <ponamus> et 'rationale' ei copulemus, unam coniunctionem
rationalitatis ad substantiam speciei facimus, et tunc recte in ui
definitionis orationem accipimus, quia, sicut in Diuisionibus Boethius
docet, cum speciei definitionem ex pluribus differentiis colligimus,
praemissae differentiae cum genere in ui unius specialis nominis
accipiuntur, ueluti si pro 'animali rationali' ponamus a definientes
hominem et cum diceremus animal 'rationale mortale' dicamus 'a
mortale'. Animal itaque rationale in ui unius speciei animalis et
generis hominis ponitur et simplicem intellectum facit unius
dictionis, qui scilicet intellectus coniungens non est sed
coniunctorum. Cum itaque 'mortale' apponimus ut dictionem per se unam,
tantum coniunctionem facimus formae ad substantiam speciei. [68] Si
uero 'animal rationale' non in ui nominis sed orationis accipimus,
multas coniunctiones multarum formarum faciemus, prius quidem
'rationale' ad 'animal' coniungentes, postea 'mortale' ad ipsum
'animal' simpliciter referentes, ac si ita <dicamus> 'animal
rationale' 'animal mortale'. Adiectiuum namque eadem parte orationis
cum substantiuo positum ad ipsum semper referri conuenit, et, cum
dicitur:

     Socrates est animal rationale mortale

et singulae differentiae ad animal referuntur, tale est: Socrates est
animal rationale, Socrates est animal mortale -- et est necessario
multiplex propositio.

[69] Similiter cum dicitur:

     Socrates est homo albus crispus

'crispus' et 'albus' ad 'hominem' relata multiplicem propositionem
reddunt. Quod si quis dicat 'hominem album' in ui unius dictionis
accipi quae substantiae et accidentis significationem teneat, sicut
facit 'equiferus' uel 'homuncio', id est equus ferus uel homo paruus,
et tunc 'crispus' appositum unam tantum coniunctionem facere, ut unam
reddat propositionem, uidetur 'homo albus ambulans' similiter unam
propositionem reddere sicut 'animal bipes mansuetum', cum tamen hoc
Aristoteles recipiat et illud neget.

[70] Ad quod fortasse dicetur, quod Aristoteles non dixit "ambulans"
sed "ambulare", in quo non participium sed uerbum intellexit, quod est
'ambulat'. Quod necessario multiplex facit praedicatum, cum dicitur:

     Socrates est homo albus, ambulat

ac si diceretur 'Socrates est homo albus' et rursus 'Socrates
ambulat'. [71] Possumus etiam dicere quod nec 'homo albus ambulans'
ullo modo propositionem unam faciat, etiamsi 'homo albus' in ui unius
dictionis sumatur, cui quasi substantiuo accidentale apponatur. Quippe
ut substantiale recte non sumitur nisi quod in substantia rem
subiectam continet, quod 'homo albus' non habet, cum -- causa
impositionis eius perempta -- subiecta res in substantia non
corrumpatur. [72] At uero generalia uel specialia nomina, quae sumpta
non sunt et recte dicuntur substantiae, accidentalibus uocibus
subiecta unam reddunt propositionem, ut 'homo albus' uel 'animal
rationale'; sed non 'equiferus albus', quia 'equiferus' substantiale
non est, ad quod accidentale uocabulum reduci conueniat. Unde, si
dicatur:

     Iste [equus] est equiferus albus

et 'albus' et 'equiferus' singula per se ad subiecti praedicationem
referuntur, ac si dicatur: Iste est equiferus, iste est albus. [73]
Similiter si dicamus:

     Haec est uirgo sapiens

'uirgo' et 'sapiens' singulatim praedicantur, ac si dicatur: Haec est
uirgo, haec est sapiens; et multiplex est propositio. Quippe 'uirgo'
uel quodlibet sumptum, cum in praedicato ponitur, solam formam copulat
nec ad fundamenti significationem ponitur sed accidentis. Unde aliud
accidens quod subditur, ad idem subiectum referri conuenit, sicut
ostendimus, praesertim cum, in quacumque ui suae significationis
sumptum uocabulum ponatur, pro substantiali non possit constitui. [74]
Unde et ipse Aristoteles in sequentibus unum praedicatum negat esse
'citharoedus bonus', cum 'bonus' simpliciter accipitur, ut uidelicet
tale sit: Citharoedus affectus quacumque bonitate. [75] At uero 'res
alba' haec oratio uel 'istud album' unam facit propositionem, quippe
'res' uel 'istud' nullas determinant formas sed ipsam simpliciter
essentiam designant, cui in intellectu additur forma. [76] Sed cum
simpliciter dicitur 'uirgo sapiens', quia 'uirgo' in ui proprietatis
tantum accipitur nec 'sapientia' ei uel in essentia uel in adiacentia
copulatur, oportet, ut ad ipsum propositionis subiectum reducatur, ac
si dicatur: Haec est uirgo, haec est sapiens. [77] Sed non ita
fortasse si in subiecto 'uirgo sapiens' ponatur, multiplex erit
subiectum, quia sumpta maxime in ui formati non formae subiciuntur, ut
supra meminimus, et tunc ipsi fundamento uirginitatis poterit
sapientia ut adiacens copulari, nisi forte in hoc impediatur haec
unitas, quod non sit coniunctio rei in substantia acceptae, ut et
supra determinauimus. [78] Nota tamen quod 'uirgo' et 'sapiens' licet
ad unum sensum non iungantur, iuncturam tamen constructionis bonam
habent substantiuum et adiectiuum, ex qua continue dicta
constructionem propositionis reddere possunt. Sed non ita duo
substantiua, ut si dicam:

     Iste est miles consul.

[79] Est autem aliud substantiuum apud grammaticos quam substantiale
apud nos et aliud adiectiuum quam accidentale. Illi enim substantiua
uocant omnia fixa, etiam illa quae sumpta sunt ab accidentibus, ut
'femina' 'uir' 'miles' nos uero substantialia nulla sumpta ab
accidentibus dicimus; et illi adiectiua dicunt tantum ea quae aliis,
id est substantiuis, per se adiunguntur, ut 'homo albus' 'animal
rationale', nos uero 'rationale' magis substantiale dicimus quam
accidentale. Accidentalia uero omnia sumpta ab accidentibus dicimus,
etiam ea quae substantiua sunt, ut 'uir' 'mulier'.

[80] Bene ergo dicitur secundum constructionem:

     Haec est uirgo sapiens

et non:

     Haec <est> femina uirgo

quia ibi substantiuo adiectiuum bene in oratione adiungitur, duo uero
substantiua uel duo adiectiua sibi recte non adiunguntur nec ullam
reddunt orationem sed duae tantum dictiones permanent. At uero 'uirgo
sapiens' una est oratio constructione, licet praedicata multiplicem
propositionem reddant.  [81] At uero dicitur, quod si plura adiectiua
sibi apposita orationem non reddant, quomodo descriptionem ex solis
differentiis uel accidentalibus adiectiuis orationem dicamus? Sed
profecto numquam huiusmodi descriptiones proprie orationes dicuntur,
nisi quis forte orationem large sumat pro qualibet dictionum
multitudine.  Patet autem ex suprapositis 'homo albus crispus musicus
filius Sophronisci', etiam si sit descriptio Socratis, multiplicem
semper propositionem reddere.

[82] Quaeritur autem cum dicitur:

     Socrates est albus et musicus

uel:

     Socrates est sanus uel aeger

si sint huiusmodi propositiones unae.  [83] Quod uerum esse uidetur,
cum ad unum sensum <accomodatae> singulae unam diuidentem habeant
secundum unum dictum quod habent, quod uidelicet dictum unum tantum
dicimus. Sicut enim:

     Socrates est homo et asinus

uel:

     Socrates est equus uel asinus

unum falsum singula uocamus, ita singula illa unum uerum.

[84] Nam 'et' coniunctio et 'uel' ad unum sensum ea quibus apponuntur
reducunt, unam scilicet coniunctionem facientes uel disiunctionem. Cum
enim dicitur:

     Socrates est <albus> et musicus

possumus per 'et' siue propositiones coniungere et unam hypotheticam
facere hoc modo

     Et Socrates est albus et Socrates est musicus

uel possumus etiam ipsa praedicata coniungere et categoricam facere
unam sic:

     Socrates est albus et musicus

et tunc 'albus et musicus' oratio erit continens omnia quae utraque
habent. Sicut enim docet tam Priscianus quam Boethius, coniunctiones
modo ad orationes referuntur modo ad dictiones et diuersos faciunt
sensus. Si enim dicam:

     Quoddam animal est rationale et irrationale

et ad propositiones referam coniunctionem, ut eas coniungam in
ueritate, uerum est ac si dicatur: Et quoddam animal est rationale et
quoddam animal est irrationale. Si uero ad praedicata tantum, falsum
est, quia talis est sensus: Quoddam animal est utrumque. [85]
Similiter cum dicimus:

     Omne animal est rationale uel irrationale

illud 'uel', si ad propositiones reducatur inter eas totas disiungens
hoc modo:

     Aut omne animal est rationale aut omne animal est irrationale

falsam disiunctam facit. Si uero ad praedicata, ueram categoricam
facit, cum uidelicet unumquodque animal sit alterum illorum. [86] E
contrario: Cum dicitur:

     Omne rationale et mortale est homo

si illud 'et' propositiones coniungat, falsum est, ac si diceretur: Et
omne rationale est homo et omne mortale est homo. Si uero dictiones in
subiecto constringat ac si dicatur: Omne quod est utrumque, est homo,
uerum est.

[87] Similiter cum dicitur:

     Socrates est albus et musicus

siue:

     Socrates est sanus uel aeger

coniunctiones tam ad propositiones quam ad terminos reduci possunt et
uel unam hypotheticam uel unam facere categoricam, et unitas orationis
in una coniunctione uel disiunctione consistet. [88] Nam 'albus et
musicus' haec oratio praedicata, siue 'sanus uel aeger' haec oratio,
unum habent intellectum secundum unam coniunctionem. Unde etiam, sicut
'animal rationale' haec oratio quasi uniuersale uocabulum plura
personaliter singillatim continet, ita etiam facit 'albus et musicus'
siue 'sanus uel aeger', unde etiam de pluribus habent praedicari. Signa
etiam quantitatis sicut uniuersales uoces recipiunt. Sicut enim
dicimus:

     Omne rationale et mortale est homo

ita:

     Omne sanum uel <aegrum> est animal

quia et omne quod est utrumque est homo, et omne quod est uel hoc uel
illud, id est alterum, est animal. Et hic quidem illud 'omne' ad totas
orationes subiectas reducitur, non ad partes singulas earum, ut sit
oratio subiecta 'rationale et mortale' siue 'sanum uel <aegrum>'. [89]
Similiter cum dicitur:

     Anima et corpus sunt homo compositus

'anima et corpus' unam orationem faciunt sicut 'rationale et mortale',
et haec oratio quasi in unam personam animam et corpus coniungit sicut
illa 'rationale et mortale'; diuerso tamen modo. Ibi enim 'anima et
corpus' in una persona constituuntur quasi simul, non singillatim
conuenientes, quia ut constitutiuae partes coniunguntur. Hic uero
'rationale et mortale' ut singillatim conuenientia permiscentur. Ibi
enim tale est ac si dicatur: Id quod est corpus et anima simul, hic
uero tale est: Id quod est utrumque singillatim.

[90] Et ubi una fit propositio ui unius coniunctionis interpositae,
poterit fortasse multis coniunctionibus interpositis una esse
propositio, ueluti si dicamus:

     Socrates est <albus> et crispus et musicus

uel:

     Socrates est albus uel niger uel medio colore coloratus.

Cum enim dicitur '<albus et crispus et musicus>', una ostendi potest
coniunctio inter primam dictionem et orationem sequentem uel ultimam
dictionem et orationem praecedentem, ac si ita dicamus: Est albus et
utrumque quod sequitur -- uel: Est utrumque quod praecedit et musicus.

Similiter ubi disiunctiones ponuntur, cum uidelicet dicitur:

     Socrates est albus uel niger uel medio colore coloratus

possumus disiungere inter albus et sequentem orationem hoc modo: Est
albus uel alterum sequentium, siue etiam possumus disiungere inter
praecedentem orationem et ultimum membrum, ac si diceremus: Socrates
est alterum praecedentium uel medio colore coloratus.

[91] Similiter et, si hypotheticas intelligamus, possumus ui unius
disiunctionis uel coniunctionis ad diuersa deflectere, ueluti cum
dicitur:

     Aut Socrates est albus aut Socrates est niger aut Socrates est
     medio colore

possumus disiungere inter categoricam primam et sequentem disiunctam,
ac si ita disiungamus: Aut uera est 'Socrates est albus' aut uera est
disiuncta sequens quae ait 'Socrates est niger uel medio colore
coloratus'. Potest enim unum aut ad disiungendum sufficere, quia ex
ipso alterum innuitur. Possumus etiam disiungere inter disiunctam
praecedentem et categoricam sequentem, ac si dicamus: Aut uera est
haec disiuncta 'Socrates est albus aut Socrates est niger', aut uera
est haec categorica 'Socrates est medio colore coloratus'. Sic quoque,
quando non disiuncta hypothetica ponitur sed coniuncta, hoc modo:

     Et Socrates est albus et Socrates est crispus et Socrates est
     musicus

unam coniunctionem accipere possumus inter hypotheticam praecedentem
et categoricam sequentem, ac si dicatur: Et uera est haec hypothetica
'Et Socrates est albus et Socrates est crispus', et illa categorica
'Socrates est musicus', modo inter praecedentem categoricam et
hypotheticam sequentem, ac si dicatur: Vera est haec categorica
'Socrates est albus' et haec hypothetica '<Et> Socrates est <crispus>
et Socrates est <musicus>'.  Multis itaque coniunctionibus
interpositis una potest esse propositio tam categorica quam
hypothetica.

[92] Si quis autem opponat quod diximus neque plura substantiua sibi
coniuncta neque plura adiectiua unam propositionem reddere, sciat nos
eam coniunctionem accepisse quam ipse Aristoteles in sequentibus
accipit, quando scilicet ipsae dictiones per se sine coniunctione
apponuntur hoc modo: 'homo' 'equus' 'albus' 'crispus', cum uidelicet
dictiones tantum permanent nec orationem componunt. At uero, cum
dicitur 'homo et equus' siue 'albus et crispus', coniunctio
interposita in oratione dictiones constringit.

[93] VEL CONIUNCTIONE UNA. Hic subdiuisionem unius repetit, ac si
diceret: siue sit una coniunctione, sicut superius dupliciter
exposuimus, siue non. Similiter etiam subdiuisionem multiplicis
supponit dicens: VEL INCONIUNCTAE, ac si dicat: Siue sit multiplex
inconiuncte, id est <per> incontinuam prolationem, siue non, ut supra
quoque exposuimus. Nos autem Aristotelem maxime arbitramur
coniunctionem accipere secundum tantum continuam prolationem, de qua
in proximo mentionem fecerat dicens: "Neque enim in eo quod propinque
dicuntur" etc.

[94] Notandum uero quod non sonat idem unum quod simplex nec multiplex
quod compositum; una namque uel multiplex secundum sensum propositio
dicitur, simplex autem uel composita secundum constitutionem. Si enim
nullam orationem terminum habet, simplex dicitur siue in una
significatione siue in multiplici sumatur, quod si orationem habet,
composita dicitur, siue in una significatione siue in multiplici
sumatur.

     Socrates enim est homo albus

una est et composita;

     Socrates est homo, albus, crispus

multiplex est et composita.

     NOMEN ERGO ET VERBUM DICTIO SIT SOLA, QUONIAM NON EST DICERE SIC
     ALIQUID SIGNIFICANTEM VOCE ENUNTIARE, VEL ALIQUO INTERROGANTE VEL
     NON, SED IPSO PROFERENTE.

[95] Dixi orationem enuntiatiuam constare ex uerbo uel ex casu uerbi,
sed quia quorundam sententia erat solum nomen uel uerbum ad
interrogationem responsum esse enuntiatiuam orationem et ita non omnis
constaret ex uerbo uel ex casu uerbi, remouet errorem illorum sic
inferens: Quandoquidem omnis enuntiatiua constat ex uerbo uel ex casu
uerbi, ergo nomen et uerbum per se non sunt enuntiatiua oratio. Ab
oppositis, et hoc ponit aequipollenter: NOMEN ERGO ET VERBUM DICTIO
SIT SOLA, id est sine enuntiatione, et quare hoc, reddit causam, quia
scilicet aliquem hominem SIGNIFICANTEM ALIQUID non signo reali sed
VOCE SIC, id est tali uoce, nomine scilicet uel uerbo, NON EST DICERE
ENUNTIARE, id est non conuenit nos dicere eum facere enuntiationem.
[96] Vel aliter construitur, ita scilicet: aliquem SIGNIFICANTEM
ALIQUID SIC, id est tali uoce, non conuenit dicere ENUNTIARE VOCE, id
est facere enuntiationem perfectam uoce. [97] Quod quidem ideo
determinat, quia uerbum uel nomen ad interrogationem responsum per
subintellectum praecedentium dictionum sensum enuntiationis implet.
Unde Priscianus 'honestas' hoc nomen responsum ad interrogationem
orationem appellat, quia sensum enuntiationis implet non ex propria ui
sed per subintellectum praecedentium. 'Lego' etiam uel 'legis' siue
'legitur' sensum enuntiationis implere uolunt. [98] VEL ALIQUO, id est
siue aliquis interrogationem praemittat siue non. SED si ipse
proferat, sine interrogatione scilicet, non perficit enuntiationem in
uno nomine per se uel in uno uerbo. [99] Nomen respondetur sic:

     Quis legit? --Trypho.

uerbum ita:

     Quid agit Trypho? --Legit.

     HARUM AUTEM HAEC QUIDEM SIMPLEX ENUNTIATIO EST, UT ALIQUID DE
     ALIQUO VEL ALIQUID AB ALIQUO, HAEC AUTEM EX HIS CONIUNCTA, VELUT
     ORATIO QUAEDAM IAM COMPOSITA EST.

[100] Enuntiationes, quas superius diuisit tam per affirmationem et
negationem quam per unam et multiplicem, rursus diuidit per simplicem
propositionem et compositam, id est per categoricam et hypotheticam,
ut postmodum categoricas assumat, de quibus intendit.

[101] Et attende quod omnes non-categoricae propositiones melius
compositae dicuntur quam hypotheticae, si uidelicet iuste etymologiam
huius nominis quod est 'hypotheticum' in significatione eius
accipiamus. 'Hypotheticum' namque sonat conditionale, quod non
proprie temporalibus et pluribus aliis conuenit. At uero 'compositum'
de omnibus aeque praedicatur, quia hic compositum uocat omnes illas
propositiones quarum termini coniunctione tam copulatiua quam
disiunctiua siue aduerbio coniunguntur in unam constructionem, uelut
istae:

     Si est homo, est animal

     Aut est homo aut non est homo

     Quando est homo, est animal

     Ubi est homo, est animal

     Et est homo et est animal

de quibus in Hypotheticis disseremus.

[102] Continuatio. Enuntiationum aliae affirmatiuae, aliae negatiuae,
sed rursus HARUM, affirmationum scilicet uel negationum tam unarum
quam multiplicium, HAEC, scilicet quaedam, EST SIMPLEX, quaedam
COMPOSITA EX HIS, id est ex simplicibus. SIMPLEX, inquit, UT ALIQUID
DE ALIQUO, id est ut ea quae praedicando copulat aliquem terminum
alicui uel remouet. COMPOSITA, inquit, VELUT ORATIO QUAEDAM, id est
reuera una in sensu oratio, licet sit ex pluribus CONIUNCTA
propositionibus, et hoc est: IAM COMPOSITA, hoc est: Etiam post ipsam
compositionem una manet propositio. Nam hoc loco 'simplex' uel
'compositum' accipitur eo modo quo supra categoricis propositionibus
utrumque aptabamus, quia tantundem ualet hic 'simplex' quantum
'categorica' et 'compositum' quantum 'hypothetica'.

     EST AUTEM SIMPLEX ENUNTIATIO VOX SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST
     ALIQUID VEL NON EST, QUEMADMODUM TEMPORA DIVISIVA SUNT.

[103] Simplicem categoricam, de qua sola intendit, solam describit,
relicta composita, de qua se innuit non intendere. [104] Sic lege: VOX
SIGNIFICATIVA etc., hoc est uox proponens aliquid esse aliquid uel non
esse. Et, ne esse uel non esse tantum in praesenti tempore
acciperemus, addit: QUEMADMODUM TEMPORA DIVISIVA SUNT, hoc est ita
quod habent uerbum cuiuscumque temporis secundum hoc quod tempora
diuersa sunt, [hoc] modo scilicet uerbum praesentis temporis, modo
praeteriti uel perfecti uel plusquamperfecti, modo futuri. Nec
impedit, si non semper in enuntiatione posita uerba uim temporis
exerceant, dummodo tempus ex inuentione significare habeant.

			       LI 3.06

     AFFIRMATIO VERO EST ENUNTIATIO ALICUIUS DE ALIQUO, NEGATIO VERO
     EST ENUNTIATIO ALICUIUS AB ALIQUO.

[1] Definitis quattuor aliis propositis, nomine scilicet, uerbo,
oratione, enuntiatione, duo quae restant, definit, affirmationem
scilicet et negationem. [2] Sic iunge: Illa praedicta ita erant
definienda sed ista sic: ENUNTIATIO ALICUIUS DE ALIQUO, id est
enuntians affirmando aliquem terminum de aliquo, siue categorice
praedicatum subiecto copulet, siue hypothetice consequens antecedenti.
ALICUIUS AB ALIQUO, id est quae enuntiat remouendo aliquem terminum ab
aliquo, siue scilicet separando siue exstinguendo.

[3] Notanda est causa ordinis quam habuit in definiendo. Nomina et
uerba, quia priora sunt oratione tam institutione quam significatione,
prius definit, nomen quoque ante uerbum, quia prius est tam inuentione
quam proprietate constructionis. Prius enim nomina inuenta fuerant, ad
quae uerba in constructione reducta copularentur, et prius nomine rem
designare oportuit quam uerbo apposito ostendere rem nominis aliquid
facere uel pati uel esse uel non esse. Unde in nomine constructio
incipit et in uerbo perficitur. [4] Orationem uero, quia genus est
enuntiationis, id est superius, prius enuntiatione definit, tum quia
prius est significatione sicut omne superius, cum significatio in
<inferiore> <claudatur>, tum quia ipsam in definitione enuntiationis
positurus erat, ne uidelicet ignotum per ignotum definiret. Eadem
causa enuntiationem ante affirmationem et negationem definit.
Affirmatio quoque multis de causis prior esse negatione ostensa est.

[5] Non est hoc loco praetereundum quaerere, utrum hae definitiones
affirmationis et negationis omnem affirmationem et negationem
includant. Quod si ponamus, quaerendum restat in impersonalibus
enuntiationibus, quid cui copulemus uel quid a quo remoueamus, ueluti
cum dicitur:

     Ventum est ad ecclesiam

uel:

     Contingit hoc esse (uel: non esse).

[6] Sed fortasse dicitur quod:

     Ventum est ad ecclesiam

nisi adiciam a quibus, non est propositio; si autem dicam:

     Ventum est ab aliquibus (uel: ab illis) ad ecclesiam (uel:
     uenitur)

hoc est illi ueniunt ad ecclesiam uel uenerunt, tunc primum
propositionem facio, et 'uenitur' et 'uentum est' praedicatur, 'ab
illis' uero siue 'ab aliquibus' subiectum est. Similiter cum dicitur:

     Taedet me

     Paenitet me

accusatiui subiciuntur, uerba uero praedicantur. Et tunc profecto cum
personae apponuntur uerbis impersonalibus, non est dubium ea
propositionem facere. Non enim dicuntur haec impersonalia nisi quia in
constructione generaliter omnibus personis associari possunt nec sunt
ad unam personam restricta sed aeque omnibus tam personis quam numeris
coniunguntur, ut:

     Taedet me, te, illum, nos, uos, illos

     Curritur a me, a te, ab illo, a nobis, a uobis, ab illis.

[7] Si quis etiam 'curritur' iuxta Priscianum resoluat in 'cursus
fit', cum dicitur:

     Curritur ad ecclesiam

uidetur 'curritur' tam praedicati quam subiecti locum obtinere, ac si
dicatur: Cursus est ad ecclesiam, secundum id scilicet quod ad
ecclesiam dirigitur. Vim namque substantiui uerbi omnia uerba
continere uidentur, ut 'ambulat': est ambulans, sic 'curritur': cursus
est. Unde etiam in resolutione:

     Curritur ab illis

dicimus, quoniam illi sunt currentes.

[8] Sed fortasse illud quod oportet obicietur quod 'curritur', cum
simplex sit dictio, compositum non habet intellectum unum, sine quo
praedicatio fieri non potest. Quem etiam Aristoteles sine compositis
significari superius negauit atque omnino confirmauit nomine <siue>
uerbo simpliciter prolatis enuntiationis intellectum non <compleri>.
Praeterea quod uerbum proprietatem significatam non in essentia sed in
adiacentia significare debet, quod in resolutione etiam 'curritur'
inueniemus. At uero 'cursus est' ad adiacentiam cursus non pertinet
sicut nec 'homo est' ad adiacentiam hominis, nec ullus esset sensus,
quem uolumus, cum diceretur:

     Curritur ab illis

id est: Cursus est ab illis. [9] Unde nullo modo 'curritur'
propositionem reddit, nisi supponatur a quibus, nec 'cursum <est>' nec
'uenitur' nec 'uentum est' nec caetera similiter impersonalia, quae ad
casus uelut ad personas coniunguntur, si casus non <apponantur> uel
saltem subintelligantur.  [10] At uero quid in caeteris dicemus, quae
omnino impersonaliter ponuntur nec ad casus construuntur sed ad
<infinitiua> tantum, quae similiter impersonalia sunt, ut cum dico
'Euenit' 'Accidit' uel 'Contingit currere hominem' uel 'non currere'?
Plura etiam nomina huiusmodi structuram habent, ad <infinitiua>
scilicet uerba, ut 'possibile' 'impossibile' 'necessarium' 'uerum'
'falsum' et quandoque 'bonum' uel 'malum' uel 'utile' uel 'honestum',
ut:

     Bonum est currere (uel: non currere)

et plura alia nomina, quae sicut ista tria tam personaliter quam
impersonaliter construi possunt. Sicut enim dicitur:

     Bonus est cursus hominis (uel: Non est bonus)

ita etiam dicitur:

     Bonum est currere (uel: non currere).

Si quid uero in huiusmodi enuntiationibus praedicetur, de quo
praedicetur perquirendum est et quid cui coniungatur in sensu. [11]
Priscianus autem in Secundo Constructionum, ubi docet ex omnibus modis
uerborum solum infinitiuum coniungi uerbo substantiuo, dicit tam
infinitiuum uerbum accipi pro nomine ipso rei quam uerbum significare.

     Cum enim (inquit) dico 'Bonum est legere', nil aliud significo
     nisi 'Bona est lectio'.

Sed tunc quidem dubium non est, quid praedicetur uel subiciatur, quia
tunc 'legere' pro nomine positum personaliter accipitur. [12] Sed quid
erit si impersonaliter in ui uerbi sumatur, cum enim dicimus:

     Bonum est Socratem legere dialecticam

cum iam 'legere' in ui nominis substantiui sumi non potest, ubi <ut>
accidens coniungitur et lectionem ut adiacentem continet?  Similiter
cum dicimus:

     Bonum est non legere (<uel>: hominem esse; uel: non esse)

quaerendum iudico quid cui copulemus. Nam cum bonum sit sumptum a
bonitate, cui bonitatem tribuamus et <quid> bonum esse dicamus
quaerendum est.

[13] Quod si dicamus bonum esse Socratem legere dialecticam, profecto
'Socratem legere dialecticam' personaliter ponitur, cui per est uerbum
tertiae personae bonum copulatur, ac si dicatur:

     Istud est bonum quod est: Socratem legere dialecticam.

Praeterea cum Socratem legere dialecticam non sit aliquid, falsa est
propositio, quae ei bonitatem copulat. [14] Ut igitur et
impersonalitatem constructionis seruemus et ueritatem, cum dicitur:

     Bonum est Socratem legere dialecticam

hic est sensus: Euenit aliquid boni propter hoc quod Socrates legit
dialecticam. Sed et hic 'euenit' impersonale est sed nil accidentis
continet significationem, sicut nec uerbum substantiuum quando
impersonaliter ponitur, uelut ibi in Prisciano:

     Est quando Aeoles pro nihilo digamma accipiunt.

Unde si quis quaerat:

     Quid euenit?

cum dicitur:

     Euenit aliquid boni propter etc.

nullam constructionem facit, quia male <quid> sicut nominatiuum
coniungit impersonali, cui sine infinitiuo non potest sociari; et tunc
erit accidens. Ut ita dicatur:

     Quid esse <euenit>?

Similiter si dicatur:

     Taedet me legere

non est quaerendum:

     Quid taedet me?

sed:

     Quid facere taedet me?

ut impersonalis sit constructio, quippe 'me legere' uel 'me facere'
personalem non habet significationem magis quam perfectae orationes.
Nullus enim modus uerbi orationem facit quae personalem
significationem habeat. Unde sicut:

     Socrates legit [uel: Socratem legere]

haec tota oratio non habet personalem significationem, ita nec
'Socratem legere' nec 'Socratem esse legentem', sicut habet 'Socrates
legens' uel 'Socrates ens legens', quae personalibus coniunguntur
uerbis. Cum ergo dicitur impersonaliter:

     Euenit me legere

si quaeratur:

     Quid euenit?

uel dicatur:

     Aliquid euenit (uel: Nil euenit)

nullius est proprietatis constructio, quia personalia impersonalibus
iunguntur. Sicut et cum dicitur:

     Curritur ab illo

si quaeratur:

     Quid curritur?

uel, <cum dicitur>:

     Cursum est ab illo

<si> quaeratur:

     Quid cursum est?

et dicatur:

     Aliquid curritur (uel: Nil)

nulla potest esse constructio neque quicquam dicere. Cum itaque
resoluens:

     Bonum est me legere

dico:

     Euenit esse aliquod bonum ex hoc quod lego,

     Quid euenit?

uel:

     Ex quo euenit aliquod bonum?

non potest quaeri, quippe quid nominatiuus cum euenit iungi non potest
nec similiter aliquod bonum, quia haec personalia sunt, illud
impersonale. [15] Similiter si dicatur:

     Me legere est aliquid (uel: non est aliquid)

et legere in ui infinitiui modi ponatur, male cum 'est' uel 'aliquid',
quae personalia sunt, copulatur. Sed si ita accipiam:

     Mea lectio est aliquid (uel: Me legere)

faciam nomen dicti propositionis -- ac si dicatur hoc dictum
propositionis --, potest constructio ualere, siue uera sit siue non,
quia tunc personalia sunt subiecta et praedicata et uerbum
interpositum. [16] Similiter cum dico:

     Possibile est Socratem legere

et impersonalem facio sensum, si quaeratur:

     Quid sit possibile?

non ualet constructio, uel si dicatur:

     Aliquid est possibile (uel: Nil).

Quod 'possibile est' impersonaliter ponitur sicut 'uentum est', et
talis est sensus: Potest contingere ut Socrates legat; quod enim
dicitur 'ut Socrates legat' personalis oratio non potest esse. Potest
etiam pro 'Possibile est' impersonaliter ponitur nec ullam determinat
formam, de quo in Modalibus disseremus.

[17] At uero huiusmodi impersonalitas proprietatem enuntiationis
orationibus non aufert, quae eis praedicatum relinquit et
subiectum. Unde Aristoteles in Modalibus 'possibile' et caeteros modos
praedicari dicit, 'esse' uero et 'non esse' subici, quantum inquam ad
constructionem, sicut et quantum ad constructionem, non quantum ad
sensum praedicata uocat modos. Cum ergo Aristoteles affirmationem et
negationem definit dicens:

     Quae enuntiat aliquid de aliquo uel aliquid ab aliquo

ad terminos constructionis respicit, qui quandoque personales sunt,
quandoque impersonales, et est talis sensus: affirmatio est enuntiatio
quae unum terminum de alio copulando, id est affirmando, enuntiat;
negatio quae remouendo, id est negando, enuntiat -- siue personaliter
siue impersonaliter copulatio uel remotio fiat.  Personaliter uero
fit, si una res alicui essentialiter copuletur, ut si dicamus hoc esse
illud, uel essentialiter remoueatur, ut si dicamus hoc non esse
illud. [18] Est autem, quando <infinitiua> uerba personalibus quoque
uerbis copulantur, et tunc subiecti locum in constructione non
<obtinent>, sed determinationis, ut si dicam:

     Ego uolo legere librum (uel: possum legere librum).

Unde si inferam:

     Volo aliquid

uel:

     Possum aliquid (uel: Non)

nulla est constructionis proprietas, quia sine infinitiuo uerbo haec
uerba perfectionem non habent. Sunt itaque uerborum <determinationes>
sicut et subiecta quaedam personales, ut:

     Video parietem

quaedam impersonales, ut:

     Volo uidere parietem

quippe parietem rem nominando continet, respectu cuius uisionem mihi
inesse dico sed uidere parietem rem aliquam non continet, ex qua
ostendam mihi inesse uisionem. Unde si quaeratur cum dicitur:

     Volo uidere parietem

respectu cuius uoluntas mihi conuenire dicatur, non possum assignare,
quia impersonalis subicitur determinatio sed tamen possum assignare
determinationem sic: Quia habeo uoluntatem uidendi parietem, id est ut
uideam parietem. [19] Omnes itaque perfectae orationes ipsae per se
totae nullam rem personaliter subiectam habent; imperfectae <autem>
aliae habent, ut 'homo albus' 'homo currens' 'res quae est homo' aliae
non habent, ut 'Socratem currere' 'hominem esse album'. Nulla itaque
propositio rem aliquam personaliter habet subiectam; et quaedam
propositio ex impersonalibus terminis iungitur, ut:

     Contingit Socratem currere (uel: Possibile est) etc.

quaedam ex personalibus, sicut:

     Homo est animal (uel: non est animal)

     Homo albus currit (uel: Non).

Unde illae tam secundum se quam secundum terminos impersonales dici
possunt, hae uero personales secundum terminos.

     QUONIAM AUTEM EST ENUNTIARE ET QUOD EST ESSE ET QUOD NON EST ESSE
     ET QUOD EST NON ESSE ET QUOD NON EST> NON ESSE ET CIRCA EA QUAE
     SUNT EXTRA PRAESENS TEMPUS SIMILITER CONTINGIT OMNE QUOD QUIS
     AFFIRMAVERIT NEGARE ET QUOD QUIS NEGAVERIT AFFIRMARE: QUARE
     MANIFESTUM EST QUONIAM OMNI AFFIRMATIONI EST NEGATIO OPPOSITA ET
     OMNI NEGATIONI AFFIRMATIO.

[20] Definitis sex illis quae se definire proposuit, et insuper una et
multiplici propositione et simplici propositione, id est categorica,
de qua intendit, definita, ut eam a composita separet, diligenter
simplicium propositionum id est categoricarum naturas prosequitur, et
primum in his quae utroque termino ad eundem ordinem participant,
quarum alias contradictorias esse, alias contrarias assignat, alias
neutras, et singularum proprietates circa uerum et falsum diligenter
distinguit. [21] Sunt autem propositiones aliae participantes in
aliquo termino, quae uidelicet aliquem terminum communem habent, siue
scilicet praedicatum, siue scilicet subiectum, siue utrumque, aliae in
nullo participantes. Participantium autem aliae altero tantum termino
participant, aliae utroque. [22] Quae autem altero participant, tribus
modis participant secundum tres figuras syllogismorum, quas in
Analyticis Posterioribus ponit, cum uidelicet id quod subicitur in una
propositione praedicatur in alia sic:

     Omne animal est animatum,
     Sed omnis homo est animal

et haec est prima figura, uel cum idem praedicatur in utraque
propositione sic:

     Omnis homo est animal,
     Sed nullus lapis est animal

quae est secunda figura, uel cum idem subicitur in utraque sic:

     Omnis homo est mortalis,
     Sed omnis homo est rationalis

quae est tertia figura. [23] Participantium uero in utroque termino
duo sunt modi, quia uel ad eundem ordinem participant, de quibus hic
agit, uel ad ordinis commutationem, quae fit secundum transpositionem
conuersionis, de quibus in Prioribus Analyticis tractat et in secundo
libro huius operis. In Prioribus enim Analyticis simplicem
conuersionem ostendit, quae ad syllogismorum modos necessaria erat, in
secundo uero libro, ubi aequipollentias propositionum assignat
secundum finiti et infiniti praedicationem, dat principium
conuersionis per contrapositionem, sicut ostendemus.

[24] Hic itaque tractare incipiens naturas propositionum
participantium utroque termino ad eundem ordinem prius assignat, quid
sit contradictio, id est quae sint inuicem affirmatio et negatio
diuidentes. Et ut hanc contradictionem ostendat naturaliter esse in
omni genere categoricarum propositionum, praemittit duas categoricarum
propositionum diuisiones, quibus genera, id est manerias,
propositionum distinguit, dicens contingere aliquando nos enuntiare
per categoricam propositionem id est proponere aliquid esse id quod
est, per <quod> ueras affirmatiuas habemus, ut cum dicimus hominem
esse animal, et, cum ipse sit animal, dicimus ipsum tale quid esse
quod ipse est. Aliquando etiam contingit nos enuntiare aliquid esse id
quod ipsum non est, per quod habemus falsas affirmatiuas, ueluti cum
dicimus:

     Homo est lapis

dicimus hominem esse lapidem, quod ipse tamen homo non est. Aliquando
uero aliquid non esse id quod ipsum est, per quod habemus falsas
negatiuas primarum affirmationum, ueluti cum dicitur quod:

     Homo non est animal

dicimus hominem non esse animal, quod tamen ipse est. Aliquando autem
enuntiamus aliquid non esse id quod non est, per quod habemus ueras
negatiuas secundarum affirmationum, ueluti cum dicitur:

     Homo non est lapis

quia hic dicitur hominem non esse lapidem quod, scilicet lapis, ipse
homo non est. [25] Et ne 'esse' et 'non esse' praesentis tantum
temporis designatiua intelligantur et tantum in praesenti tempore
contradictio fieri uideatur, subdiuidit has affirmationes et
negationes per singula tempora, ut aliae de praesenti, aliae de
praeterito, aliae de futuro intelligantur. Et primum naturas
propositionum prosequitur in propositionibus de praesenti, postea
generaliter in omnibus maxime propter quorundam opinionem qui in
futuro contingenti, ubi neutra diuidentium est uera uel falsa
determinate, contradictionis proprietatem esse negabant, quod inferius
tractare incipit: "In his ergo quae sunt et quae facta sunt" etc.

[26] Continuatio. Affirmatio et negatio sunt enuntiationes sed hae
enuntiationes, simplices scilicet, de quibus intendo, uariae sunt et
singulae oppositas habent.  Et hoc est: EST, id est contingit, <nos>
ENUNTIARE esse aliquid quod ipsum est etc. Et non solum circa praesens
tempus contingit nos enuntiare sed etiam ipsa quae non sunt praesens
ut est praeteritum et futurum. Et hoc est: ET CIRCA EA tempora QUAE
SUNT EXTRA PRAESENS TEMPUS SIMILITER etc. Et quoniam ita CONTINGIT
unamquamque affirmationem NEGARE et unamquamque negationem AFFIRMARE,
id est destruere per affirmationem primam, QUARE MANIFESTUM EST
QUONIAM etc.  Istud QUARE et illud QUONIAM quod praemissum est pro
una ponuntur coniunctione, ueluti si dicatur:

     Quoniam est homo, ergo est animal.

Illatio uero a partibus praemissis potest esse uel a causa sic:
Quoniam scilicet contingit nos huiusmodi facere enuntiationes.

[27] Nota quod ait OMNI NEGATIONI, OMNI ita esse intelligendum, ut
huiusmodi oppositio singulis tam affirmationibus quam negationibus
attribuatur, quippe nec de hypotheticis id hoc loco ostendit. Sed nec
de omnibus categoricis; non enim omnes negatiuae categoricae
affirmationem contradictoriam habent, id est diuidentem, ut sunt
negatiuae separatiuae:

     Omnis homo currens non est homo

     Quidam homo currens non est homo

     Socrates currens non est homo

quod in sequentibus ostendemus. Praeterea ipse in priore diuisione per
esse et non esse tantum comprehendere uidetur propositiones quae
personales habent terminos, cum uidelicet ait nos enuntiare aliquid
esse quod est etc. Sed fortasse in secunda diuisione quae fit per
tempora omnes comprehendit categoricas. [28] Sed <siue> omnes
categoricas includat in praemissis diuisionibus siue non, quod ait
OMNI AFFIRMATIONI EST NEGATIVA OPPOSITA, tale est: negatio
uniuscuiusque generis suprapositi, scilicet et de eo, quod est, et de
eo, quod non est, et de omni tempore, habet affirmationem oppositam.
[29] Possumus etiam aliter exponere, si omnem categoricam comprehendi
supra dicamus sed tunc negationem proprie accipiemus quae uidelicet
est propositionis, non terminorum. Duobus enim modis negatio sumi
uidetur, large scilicet quando tam separatiuas quam exstinctiuas
comprehendit, et stricte quando solas exstinctiuas includit, quae
solae proprie negationes dicuntur, quia non terminos separant sed
totam affirmationem negant.  Et tunc quidem uerum est, quod omnis
negatio, scilicet negans, id est perimens affirmationem, habet
affirmationem oppositam, et tunc quidem in diuisionibus praemissis
tantum de rectis negationibus agendum fuit, postmodum, si de non
rectis negationibus agat, ad discretionem rectarum proficit, ueluti
cum ait:

     Homo est probus

et:

     Homo non est probus

simul esse ueras, quando scilicet negatiuum aduerbium est
interpositum. Qui etiam postea diuidentes dicit:

     Homo est albus

et:

     Non est homo albus

quando scilicet negatio est praeposita.

[30] Quaeritur cum dicitur de omnibus ueris affirmatiuis, quod dicunt
aliquid esse aliquid quod ipsum est, utrum aliquid esse aliquid quod
ipsum est sit in ui nominis uel orationis. [31] Et fortasse dicitur
quod in ui nominis omnium dictorum uerarum affirmationum
categoricarum.  Quod si est, iam non erit impersonaliter positum quod
ut nomen accipitur, nec ulla significatio partium attendetur nec illud
tempus habebit ad quod referatur, nec ullam coniunctionem attendemus
affirmationis in uerbis huiusmodi, per quod doctrina sensus
affirmationis fiat, quia non est omnino in ui orationis accepta. [32]
Unde potius concedendum est aliquid esse aliquid quod ipsum est in ui
orationis accipi; et 'aliquid', ubicumque ponitur, nomen est omnium
tam existentium quam non existentium, sicut et quando dicitur aliquid
esse id quod non est, ut:

     Chimaera est homo

uel:

     Chimaera est chimaera.

Vel, cum aliquid nomen commune sit omnium rerum, potest haec
impersonalis oratio aliquid esse aliquid quod ipsum est generaliter se
habere ad omnes sensus categoricarum uerarum affirmationum, quae
personalibus terminis constant, ut huius quoque sensus propositionis
contineat:

     Aliquid est aliquid

sicut et istarum:

     Homo est animal

uel:

     Margarita est lapis.

Ex quo apparet quod et:

     Homo est animal

et:

     Socrates est animal

utraque dicit hominem esse animal, cum tamen altera simpliciter dicat
hominem esse animal, altera determinate proponat hominem hunc esse
animal. Propositio itaque dicens hominem esse animal alia simpliciter
id dicit quod homo est animal, alia quod Socrates est animal uel
Plato, et sic de aliis.

[33] Attende etiam quod cum 'Socrates est animal' dicat Socratem esse
illud quod ipse est, illud quod est neutraliter ponitur, ac si
dicatur: Quae res ipse est, <et> ad animal simpliciter refertur. Ita
'quod' ex Socrate (quod subiectum est) nullam significationem
determinatam accipit, sicut et cum dicitur:

     Socrates est animal quod Plato est.

Sicut et, cum dicitur:

     Per mulierem intrauit mors, per eandem uita

uel:

     Mulier quae damnauit, ipsa saluauit

indifferenter pronomina referimus, non personaliter, ac si dicatur:
Mulier damnauit et eadem, id est res eiusdem sexus, saluauit, scilicet
mulier, ut uidelicet eadem secundum indifferentiam sexus, non secundum
identitatem personae dicatur. [34] Nec sola pronomina indifferentem
relationem habent, sicut et nomen appellatiuum, ad quod refertur,
habet confusam nominationem, uerum et demonstratiua pronomina, quae
nullo praemisso indigent, confusam, non personalem, significationem
habent, ueluti cum sacerdos aquam antepositam benedicens ait:

     Qui pedibus super te ambulauit, qui te in uinum conuertit

id est 'tui similem', ut non de identitate personae sed de natura
elementi dictum intelligatur. Non enim hanc aquam personaliter,
dicimus, calcauit uel mutauit sed elementum eiusdem speciei. [35]
Sicut ergo demonstratiuis pronominibus quandoque non personaliter et
discrete utimur sed generaliter et confuse, sic etiam <relatiuis>, cum
ad nomen confusae significationis refertur, ueluti cum dicimus, quod
'Socrates est animal' dicit Socratem esse aliquid quod ipse est, id est:
esse animal, quod, scilicet animal, ipse est, quod tantum ualet ac si
dicatur: Dicit eum esse animal et ipse est animal. [36] Et attende
quod illud suppositum quod ipse est ad sensum huius propositionis
Socrates est animal non pertinet sed quaedam est determinatio
praedicati, ueluti si dicatur, quod 'Socrates est animal' dicit eum
hominem esse animal, qui est philosophus, determinatio est subiecti
nec in sensum propositionis uenit, cum in propositione nil de
philosophis significetur.

     ET [SI] SIT HAEC CONTRADICTIO, AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPOSITAE.

[37] Quia contradictionem intendens demonstrare ostendit oppositionem
affirmationis et negationis, ne quis affirmationem et negationem
oppositas esse aliud quam contradictionem esse existimet, dicit has
esse contradictionem. [38] Et nota quod contradictio, hoc nomen,
aliquando collectiue accipitur, nomen scilicet simul affirmationis et
negationis, aliquando singillatim in designatione scilicet singularum
diuidentium et tantundem ualet quantum contradictoria. Cum enim ait in
Tractatu modalium:

     Non enim contradictoriae sibi sunt inuicem huiusmodi
     propositiones: 'Possibile est esse' et 'Possibile est
     non esse'

contradictiones singulas contradictorias appellat. Et rursus sit haec
contradictio: 

     Eius, quae est, necesse est non esse.

Et iterum:

     Sequuntur igitur et hae contradictiones secundum praedictum
     modum.

Et rursus:

     Nam si non, contradictio sequitur, et si quis dicat hanc non esse
     contradictionem, necesse est dicere: 'Possibile est non esse'.

Collectiue etiam Aristoteles contradictionem simul affirmationem et
negationem appellat, quandoque diuidentes tantum, sicut hoc loco,
quandoque etiam non diuidentes iuxta illud quod in sequentibus dicet:
"Et quando non omnis uera uel falsa contradictio".

     DICO AUTEM OPPONI EIUSDEM DE EODEM, NON AUTEM AEQUIVOCE ET
     QUAECUMQUE CAETERA TALIUM DETERMINAMUS CONTRA SOPHISTICAS
     ARGUMENTORUM IMPORTUNITATES.

[39] Quoniam multae sunt affirmationes et negationes oppositae, quae
diuidentes non sunt, ueluti:

     Socrates est homo

et:

     Socrates non est animal

uel:

     Socrates est albus

et:

     Nullus homo est <albus>

determinare incipit, quae faciant contradictionem, illae scilicet
affirmatiuae et negatiuae quae sunt EIUSDEM termini DE EODEM enuntiati
affirmando uel negando, illae scilicet tantum quae participant utroque
termino ad eundem ordinem, non tamen omnes. Unde in sequentibus
contrarias uel subcontrarias a contradictoriis separabit ostendens
singularum naturas circa uerum et falsum.

[40] Sed quaeritur, quomodo EUNDEM terminum uocet, siue scilicet
quantum ad significationem, siue quantum ad materiam uocis. [41]
<Quod> si secundum significationem eosdem terminos iudicet, quid est
quod statim determinat: NON AUTEM AEQUIVOCE etc.? Quippe ubi identitas
significationis seruatur, aequiuocatio locum non habet. [42] Sed si
eosdem terminos dicat secundum uocis materiam, ut postea
determinationes sequentes locum habeant, non uidetur omni
contradictioni conuenire. Cum enim dico alicui:

     Tu irasceris

et ille negat dicens:

     Ego non irascor

non sunt iidem termini materialiter uel in praedicato uel in subiecto
et tamen affirmatio sunt et negatio diuidentes, quae a diuersis in
diuersa materia uocis proferuntur. [43] Sed fortasse nil impedit, si
hoc loco non omnes diuidentes nomine contradictionis <includat> sed
eas tantum quae in eadem materia uocis consistunt. Unde nec
contradictionem dicimus:

     Mucro est albus

et:

     Non est ensis candidus

quia licet habeant sensum diuidentium, materiam non habent. Vocat
itaque contradictionem eas tantum affirmationes et negationes quae ex
eisdem terminis quantum ad materiam uocis constituuntur. [44] Sed quia
uis contradictionis non solum in materia uocis consistit, uerum
<etiam> in proprietate ueri uel falsi, secundum sensum determinat,
qualiter termini contradictionem reddant, ita scilicet ut in eadem
penitus significatione retineantur. Ad quam identitatem assignandam
remouet ea quae hanc identitatem impediunt, id est aequiuocationem
etc., quae diuersam terminorum acceptionem faciunt, quae ipse teste
Boethio in Sophisticis elenchis determinauit.  Haec sex esse Boethius
dicit, quibus retentis contradictionis proprietas non seruatur,
aequiuocationem scilicet, uniuocationem, diuersam partem, diuersam
relationem, diuersum modum, diuersum tempus.

[45] Fallit enim contradictionis oppositio sumptis terminis aequiuoce,
cum utraeque uerae sunt, ut:

     Cato se Uticae occidit

     Cato se Uticae non occidit

de diuersis uerae sunt. [46] Quandoque etiam terminis uniuoce retentis
fallere oppositionem ait Boethius:

     Ut si quis dicat: 'Homo ambulat' '<Homo non ambulat' affirmatio>
     de quodam homine (inquit) uera est

et rursus:

     Negatio de speciali uera est sed [et] specialis homo et
     particularis uniuoca sunt: Quocirca sumptis uniuocis contradictio
     non fit.

Haec autem Boethii uerba plena sunt quaestionis. Si enim rem
uniuersalem esse uelit, quae eadem de causa uocetur homo quam
particularis, nequaquam per hoc nomen 'homo' determinate agere potest
magis quam de hoc homine. Quod si etiam eadem res sit uniuersalis et
particularis, et hoc aequaliter de uniuersali dici potest quod de
particulari dicitur, quia quocumque modo Socrates ambulat uel in
quantum ambulat, ambulat etiam homo uniuersalis, si idem est
particulari. Praeterea uniuocatio non potest esse nisi ad diuersa,
particularis uero homo et uniuersalis homo non sunt diuersa.  Si uero
homo <modo> in designatione specialis uocis, modo in designatione rei
ponatur, uidetur aequiuocatio. Sed non est, quia potius translatio
dicenda est, quae nullius est proprietatis, id est non est
significatiua per impositionem, id est per inuentionem, neque per
naturam. Ideoque uniuoce dicitur accipi hoc nomen 'homo', cum in
designatione uocis et rei ponitur, quia licet diuersa significet non
diuersas habuit impositiones. Est ergo uocem uniuoce sumi, quotiens
nomen in diuersis significationibus accipitur, ad quas diuersas
impositiones non habet, quia hoc habet significare ex propria
inuentionis institutione, aliud ex accidentali usurpatione, ueluti si
dicatur:

     Auriga nauigat

     Auriga non nauigat.

Nam licet 'auriga' per translationem rectorem nauis significet, non
tamen aequiuoce, quia non habet ad eum diuersam impositionem sed
uniuoce secundum Boethium, quoniam diuersam inuentionem in eo non
habuit. Si quis autem dicat quod secundum translationem non sit oratio
iudicanda uera, quoniam ex inuentione idem non dicit, nos concedimus;
sed Aristoteles huiusmodi determinationes magis propter importunitates
sophistarum facit quam secundum rationem. [47] Qui, scilicet
sophistae, ut Aristoteles in Elenchis dicit, aliquando arguunt
secundum locutionem, aliquando extra locutionem. Tunc quidem secundum
locutionem, quando ad eum sensum constructionem accomodant, ad quem
uis constructionis ex propria inuentione sese habet, sicut est in
aequiuocatione uel in diuersitate temporis, ut:

     Cato legit.

Habet enim 'Cato' hoc nomen ex propria inuentione ad diuersos mittere
et 'legit' praesens et praeteritum tempus designare. Tunc uero extra
locutionem <aliquis> arguit, quando ad alium sensum locutionem
accomodat, in quo non fuit inuenta. Unde etiam recipiunt ueram:

     Oculus est albus

     Ouum est animal

     Hic filius non est filius

secundum hos sensus ad quos uis constructionis se non habet.  Unde
bene Aristoteles dicit CONTRA SOPHISTICAS IMPORTUNITATES.  Importunos
namque appellat, qui ratione postposita propter garrulitatem suam
propositiones ueras iudicant, scilicet eos sensus, ad quos uis
constructionis ex propria inuentione se non habet, sicut in
supraposita inuentione per translationem fit.

[48] Similiter et diuersa pars extra locutionem est, cum dicitur:

     Oculus est albus

     [Ouum non est animal]

quod enim uera recipitur: 'Oculus est albus' propter partem, extra
primam inuentionem locutionis est. [49] Similiter et quod iste qui
pater est <huius> dicitur non esse pater secundum id quod non est
pater illius, extra locutionem uis relationis accipitur. Non enim,
quod non est pater illius, id designat quod non sit pater. [50]
Modique intelligentia extra locutionem est, cum uidelicet in:

     Catulus uidet

id intelligimus quod possibiliter uidet, id est quod potest
uidere. [51] Temporis autem diuersitas secundum locutionem accipi
potest, si de Socrate dicatur:

     Socrates legit

et:

     Socrates non legit

iuxta praesens et praeteritum tempus; et licet 'legit' diuersis
descriptionibus Socrati conueniat, non tamen aequiuocum dicitur ad
ipsum, quia aequiuocum non dicitur, nisi commune sit. Commune autem
non potest esse nisi ad diuersas personas. [52] Sex itaque Boethius
computat, quae diuidentiam propositionum impedire uidentur quaeque
Aristoteles contra importunitates sophistarum determinat. Memini tamen
quendam me libellum uidisse et diligenter relegisse, qui sub nomine
Aristotelis "De sophisticis elenchis" intitulatus erat, et cum inter
caetera sophismatum genera de uniuocatione requirerem, nil de ea
scriptum inueni. Unde saepe miratus sum, quare Boethius hoc
sophismatum genus ab Aristotele dicit ibi appositum esse.

[53] Continuatio. Affirmatio et negatio opposita sunt contradictio,
non tamen quaelibet sed DICO OPPONI <EIUSDEM DE EODEM>, hoc est fieri
enuntiationem oppositam alii eiusdem termini <praedicati> de eodem
termino quos habet alia propositio. EIUSDEM ET DE EODEM dico non
aequiuoce illis terminis acceptis, et caetera etiam remoueo a
contradictione, quaecumque determinare solemus contra importunos
argumentatores.

			       LI 3.07

     QUONIAM AUTEM SUNT HAEC QUIDEM RERUM UNIVERSALIA, ILLA VERO
     SINGULARIA (DICO AUTEM UNIVERSALE QUOD IN PLURIBUS NATUM EST
     PRAEDICARI, SINGULARE VERO QUOD NON, UT 'HOMO' QUIDEM UNIVERSALE,
     'PLATO' VERO EORUM EST QUAE SUNT SINGULARIA) NECESSE EST
     ENUNTIARE QUONIAM INEST ALIQUID AUT NON, ALIQUOTIENS QUIDEM EORUM
     ALICUI QUAE SUNT UNIVERSALIA, ALIQUOTIENS VERO EORUM QUAE SUNT
     SINGULARIA. SI ERGO UNIVERSALITER ENUNTIET IN UNIVERSALI QUONIAM
     EST AUT NON, ERUNT CONTRARIAE ENUNTIATIONES.

[1] Postquam dixit affirmationem et negationem contradictorias fieri
de eisdem terminis, quia hoc adhuc multae habent quae non sunt
contradictio, sicut contrariae uel subcontrariae, expressius
proprietatem contradictionis satagit aperire. Et maxime ideo facit
propter eas propositiones quae uniuersales habent terminos, qui quidem
termini modo cum signis quantitatis prolati, modo sine signis diuersas
affirmationes et negationes faciunt, unde in eis maxime dubium erat,
quae cuius esset contradictoria.

[2] Continuatio. Affirmatio et negatio oppositae de eodem praedicato
et de eodem subiecto sunt contradictio sed ipsum subiectum aliquando
est uniuersale aliquando singulare, et ideo aliquando fit enuntiatio
de uniuersali subiecto, aliquando de singulari. Et hoc est: HAEC
RERUM, 'nomina' subaudis, etc. Sic[ut] enim Boethius superius, cum ait
Aristoteles: "Sunt ergo ea quae sunt in uoce" etc., 'nomina' et
'uerba' subaudiebat. Vel RERUM indifferenter ponitur tam nomen rerum
quam uocum, iuxta illud: faciens fidem rei dubiae, id est quaestioni
quaerenti:

     Quae est propositio?

et illud quod ait in sequentibus super illum locum: "Sin uero duobus
unum nomen est positum" etc. dicens hoc modo:

     Sensus huiusmodi est: Si una res plura significet, ex quibus
     multis unum effici non possit... etc.

Et tantundem ualet HAEC RERUM quam si diceretur neutraliter 'quaedam'.
Vel ita dicamus quod HAEC RERUM sunt <res> uniuersales, id est: res
quandoque uniuersalibus nominibus appellantur, quandoque singularibus.

[3] Et QUONIAM hoc est, NECESSE EST, hoc est determinatum est, etc.
nos ENUNTIARE ALIQUOTIENS, QUONIAM INEST ALIQUID VEL NON inest ALICUI
uniuersali, ALIQUOTIENS, quoniam inest aliquid aut non inest alicui
singulari, id est contingit nos <proponere> per enuntiationem, quod
aliquid uniuersale, id est res alicuius uniuersalis nominis, est
aliquid, et per haec omnia intelligimus quae dicuntur ab affirmatiuis,
in quibus uniuersalis terminus subicitur, ac si dicat: 'Contingit nos
facere enuntiationem, in qua uniuersalis terminus uel singularis
subicitur alicui siue affirmando siue negando'. Illatio QUONIAM a
causa infert.

[4] DICO AUTEM UNIVERSALE. Uniuersalem uocem describit dicens eam esse
quae nata est, <id est> secundum inuentionem suam apta, ad
praedicandum de pluribus, id est ad uere enuntiandum de nominibus
acceptis tantum in diuersis rebus, ut <super> Porphyrium docuimus. [5]
Nota hoc loco Boethium in commento astruere Platonis nomen, quod
aequiuoce pluribus conuenit et non ex eadem causa datum est, nullo
modo ideo uniuersale dici. Unde ait:

     <Quod uero> dicimus <Plato> numquam esse poterit uniuersale. Nam
     etsi quando hoc nomen pluribus <imponatur>, non tamen idcirco
     erit uinuersale... etc.

[6] SINGULARE VERO. Hoc ad differentiam inducit inter singulare et
uniuersale, non ad descriptionem singularis. Multa enim sunt quae non
praedicantur de pluribus, quae tamen singularia non sunt, cum nec de
uno praedicentur, sicut obliqui casus uel quaedam uerba siue aduerbia
uel orationes perfectae. Sin autem uelimus praemittere QUOD NATUM EST
PRAEDICARI et postea subicere 'non de pluribus', poterit esse
descriptio singularis.

[7] Nota subiectum propositionis non praedicatum per uniuersale et
singulare diuidi, quia maxime subiectis, non praedicatis signa
apponuntur, secundum quae uariaturus est propositiones. Nec
uniuersales uel particulares uel <indefinitae> uel singulares propter
praedicata dici solent propositiones sicut propter subiecta. Ipse
autem propositiones per uniuersales, particulares, indefinitas,
singulares statim uariabit, ut singulis diuidentes assignet: 'omnis'
'non omnis' 'quidam' 'non quidam', id est 'nullus':

     Homo est albus

     Non est homo albus

     Socrates est albus

     Non est Socrates albus.

Ac primum agit de propositionibus habentibus uniuersale subiectum, de
quibus multae fiunt tam affirmationes quam negationes, et docet harum
alias contrarias esse inuicem, alias contradictorias, alias neutras,
et singularum naturas ostendit circa uerum et falsum. Deinde ad
singulares peruenit.

[8] Continuatio. Subiectum aliquando est uniuersale, aliquando
singulare sed SI quis ENUNTIET DE UNIVERSALI subiecto UNIVERSALITER,
QUONIAM EST AUT NON EST, id est affirmando aut negando, ERGO ERUNT
CONTRARIAE ENUNTIATIONES. A descriptione contrariarum. Vel illud ERGO
inceptiuum <est>.

     DICO AUTEM IN UNIVERSALI ENUNTIATIONEM UNIVERSALEM UT 'OMNIS HOMO
     ALBUS EST', 'NULLUS HOMO ALBUS EST' --

[9] Hic exemplificat.

     QUANDO AUTEM IN UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER, NON SUNT
     CONTRARIAE.

[10] Hic innuit subcontraria uel indefinita dicens: QUANDO IN UNIVERSALIBUS
terminis NON UNIVERSALITER enuntiatur, id est fit enuntiatio sed uel
particulariter uel indefinite, NON SUNT CONTRARIAE enuntiationes.

     QUAE AUTEM SIGNIFICANTUR EST ESSE CONTRARIA --

[11] Haec ita ait Alexander: Indefinitae propositiones, sicut ad
particulares, eodem modo ad uniuersales reduci possunt. Quare per
indefinitas propositiones aliquando uniuersales significat. Quocirca
quia Aristoteles dixerat indefinitas propositiones non esse
contrarias, ne inde uideatur ipsas uniuersales, quae per eas
significantur, non esse contrarias, subdit: QUAE AUTEM SIGNIFICANTUR
ab indefinitis propositionibus, id est uniuersales, EST, id est
contingit, ESSE CONTRARIA. Porphyrius sic exponit: Cum dico

     Homo est sanus

     Homo non est sanus

in his indefinitis sanitas et aegritudo, quae sunt contraria,
significantur. Remotio enim unius immediati significat positionem sui
immediati circa sua subiecta. Herminus sic: Indefinita una aliquando
significat uerum uel falsum, ut in naturali et in remota materia;
uerum autem et falsum contraria sunt, quare contraria aliquando ab
indefinitis significantur. Possumus et sic exponere, ut dicamus semper
intellectus cuiuslibet affirmationis et negationis esse contrarios
secundum contrarium conceptionis modum, in eo scilicet quod iste
coniunctionem, ille diuisionem in eisdem rerum imaginibus facit.
Contrarios itaque intellectus coniungentes et diuidentes hic dicit ex
contrario modo concipiendi. In fine uero secundi libri strictius
contrarias oppositiones appellabit, quae uidelicet simul uerae esse
non possunt.

     DICO AUTEM NON UNIVERSALITER ENUNTIARE IN HIS QUAE SUNT
     UNIVERSALIA, UT 'EST ALBUS HOMO', 'NON EST ALBUS HOMO';

[12] Exemplificat de indefinitis.

     CUM ENIM UNIVERSALE SIT HOMO, NON UNIVERSALITER UTITUR
     ENUNTIATIONE

[13] Commendatio exemplorum de propositionibus habentibus subiectum
uniuersale non uniuersaliter enuntiatum. A causa. NON UTITUR
UNIVERSALITER ENUNTIATIONE, hoc est non utitur uniuersali signo.

     'OMNIS' NAMQUE NON UNIVERSALE EST SED QUONIAM UNIVERSALITER
     CONSIGNIFICAT --.

[14] Bene dictum est:

     Homo est albus

habere uniuersale subiectum, licet non habeat 'omnis', quia 'OMNIS',
quod solum quidam putant uniuersale, NON EST UNIVERSALE. A causa. Et
hoc est: 'OMNIS' NON EST uniuersalis uox, cum scilicet non praedicetur
de pluribus, SED ideo apponitur termino scilicet uniuersali, QUONIAM
significat idem quod significat hoc aduerbium UNIVERSALITER. Unde
tantundem ualet:

     Homo uniuersaliter est albus

quantum:

     Omnis homo est albus

quia sicut per uniuersaliter attendimus singula, quae continentur in
uoce <cui apponitur>, ita etiam per omnis. [15] Et nota quod non ait
'significat' sed CONSIGNIFICAT, quia sic inuentum est omnis, ut signum
sit nec per se prolatum aliquid ostendat sed semper uniuersalibus
apponatur uocibus.  Unde si quandoque omnia neutraliter per se
proferimus, contra inuentionem fieri credo. Similiter nullus uel
quidam consignificare habent sed de huiusmodi signis quantitatis in
secundo libro plenius disputabimus.

     IN EO VERO QUOD UNIVERSALE UNIVERSALITER PRAEDICATUR ID QUOD EST
     UNIVERSALE PRAEDICARE UNIVERSALITER NON EST VERUM;

[16] Apposui 'omnis' subiecto, ut uniuersalem propositionem facerem,
et non sine causa sed ideo, quia propter subiectum enuntiatum
uniuersaliter, non propter praedicatum propositio iudicanda est
uniuersalis. Et hoc est: IN EO termino, qui <praedicatur uniuersalis
manens>, NON EST VERUM ipsum uniuersalem terminum praedicatum
PRAEDICARI UNIVERSALITER, enuntiatum subaudis ad hoc, ut inde
propositio iudicetur uniuersalis.  Vel ita: NON EST VERUM id quod est
uniuersalis terminus, praedicari uniuersaliter enuntiatum IN EO, id
est ideo, QUOD uniuersale PRAEDICETUR propter hoc -- subaudis de
propositione, id est ut propositio inde dicatur uniuersalis. Vel ita
secundum Boethium, quod per hoc quod NON EST VERUM praedicatum
enuntiatum UNIVERSALITER conuenire alicui, ostendit signum
uniuersalitatis non esse apponendum praedicato. Et hoc est: de
uniuersali termino NON EST VERUM ipsum uniuersalem terminum PRAEDICARI
uere, id est conuenire alicui UNIVERSALITER enuntiatum, quod magis
littera sequens desiderat.

     NULLA ENIM AFFIRMATIO ERIT, IN QUA DE UNIVERSALI PRAEDICATO
     UNIVERSALITER PRAEDICETUR, UT 'OMNIS HOMO OMNE ANIMAL EST'.

[17] Sic continua: Ad duas priores expositiones non est praedicatum
enuntiandum uniuersaliter ad hoc, ut inde propositio iudicetur
uniuersalis, quia amplius nulla affirmatio uera esset. A causa. Et hoc
est: NULLA ENIM AFFIRMATIO ERIT -- uera scilicet, quod scilicet
"uerum" statim praemiserat, -- IN QUA PRAEDICETUR -- impersonaliter,
id est fiat praedicatio -- DE UNIVERSALI PRAEDICATO UNIVERSALITER
enuntiato -- iuxta illud: "A prima substantia nulla est praedicatio",
quia de nullo praedicatur. Secundum uero tertiam expositionem probatio
fit ab effectu sic: uere non est uerum uniuersalem terminum
uniuersaliter conuenire alicui, quia nulla est affirmatio uera, in qua
talis praedicatio fiat.

     OPPONI AUTEM AFFIRMATIONEM NEGATIONI DICO CONTRADICTORIE QUAE
     UNIVERSALITER CONSIGNIFICAT EI QUAE NON UNIVERSALITER, UT 'OMNIS
     HOMO ALBUS EST', 'NON OMNIS HOMO ALBUS EST', 'QUIDAM HOMO ALBUS
     EST', 'NULLUS HOMO ALBUS EST';

[18] Ostenso quae opponantur ut contrariae et quae non, ostendit quae
ut contradictoriae, id est diuidentes. QUAE UNIVERSALITER SIGNIFICAT,
id est quae generalem sensum habet, qui non potest uerus esse nisi
propter omnes, EI QUAE NON UNIVERSALITER, id est quae non continet
generalem sensum ad omnes res subiecti pertinentem.

     CONTRARIE VERO UNIVERSALEM AFFIRMATIONEM ET UNIVERSALEM
     NEGATIONEM, UT 'OMNIS HOMO IUSTUS EST', 'NULLUS HOMO IUSTUS EST';
     QUOCIRCA HAS QUIDEM IMPOSSIBILE EST SIMUL VERAS ESSE, HIS VERO
     OPPOSITAS CONTINGIT IN EODEM, 'NON OMNIS HOMO ALBUS EST', ET
     'QUIDAM HOMO ALBUS EST'.

[19] Haec ideo repetit, quia iam proprietatem ueri uel falsi circa eas
singulas distinguere uult et primum circa contrarias dicens: QUOCIRCA,
quia scilicet sunt contrariae, non possunt simul esse uerae. Ab
oppositis.  Nota quod non ait: Impossibile est esse falsas, sed tantum
dixit quod impossibile est esse ueras. Quippe in contingenti materia
contingit utrasque falsas esse. Quod statim innuit, cum ait OPPOSITAS,
id est contradictorias contrariarum, IN EODEM tempore ueras esse. Ubi
enim istae sunt simul uerae, illas simul esse falsas necesse est.
Attende quod bene ait CONTINGIT, quia aliquando diuidunt uerum uel
falsum, sicut in naturali et in remota materia, aliquando simul sunt
uerae, sicut in contingenti. Est autem contingens materia
categoricarum propositionum, quando praedicatum partim subiecto
conuenit, partim non conuenit, ut:

     Omnis homo est albus

uel:

     Omne corpus est album.

     QUAECUMQUE IGITUR CONTRADICTIONES UNIVERSALIUM SUNT
     UNIVERSALITER, NECESSE EST ALTERAM ESSE VERAM VEL FALSAM, ET
     QUAECUMQUE IN SINGULARIBUS SUNT, UT EST 'SOCRATES ALBUS EST',
     'SOCRATES ALBUS NON EST';

[20] Ostensa proprietate contrariarum circa uerum et falsum uel
subcontrariarum ostendit etiam contradictoriarum dicens: QUAECUMQUE
CONTRADICTIONES, id est contradictoriae, SUNT UNIVERSALIUM subiectorum
UNIVERSALITER enuntiatorum, IGITUR hoc habent: NECESSE EST ALTERAM
ESSE VERAM et alteram FALSAM. Hoc enim loco VEL pro 'et' ponit, quippe
nisi VEL pro 'et' poneret, non bene naturam contradictoriarum
assignaret, quia et hoc quaelibet propositiones habent, quod scilicet
necesse est alteram illarum esse ueram uel falsam. Quippe necesse est
omnem propositionem esse ueram uel falsam. Illud IGITUR ex
subsequentibus ueniens quasi a parte infert. Nam illae propositiones
quarum necesse est alteram esse ueram et alteram falsam, aliae sunt
contradictoriae de subiecto uniuersaliter enuntiato, aliae non, ut
singulares, quas statim supponit, nec non indefinitae uel hypotheticae
propositiones. ET <QUAECUMQUE> IN SINGULARIBUS, id est non tantum hanc
diuidentiam ueri uel falsi habent propositiones uniuersalium
subiectorum, uerum etiam singularium, quae similiter contradictoriae,
id est diuidentes, dicuntur. Sicut enim superius dixit aliquando
enuntiationem fieri de uniuersali subiecto, aliquando de singulari,
ita <proprietates> propositionum utrorumque subiectorum exsequitur,
propter quas scilicet proprietates demonstrandas illud praemittit.
[21] Nota quod Theophrastus teste Boethio tam particulares
propositiones, quae scilicet subiectum habent <uniuersale
particulariter> enuntiatum, quam singulares appellat communiter
particulares, illas quidem dicens particulares indefinitas quae
uidelicet definite ad aliquam personam non mittunt nos, istas uero,
scilicet singulares, e contrario particulares definitas appellat.

     QUAECUMQUE AUTEM IN UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER, NON SEMPER
     HAEC VERA EST, ILLA VERO FALSA --

[22] Sicut proprietatem contrariarum remouit a particularibus uel
indefinitis, ita etiam facit <proprietatem> contradictoriarum, ut
uidelicet innuat eas neque esse contrarias neque contradictorias. Sic
lege: Earum propositionum QUAECUMQUE ponuntur IN UNIVERSALIBUS
terminis NON UNIVERSALITER enuntiatis, NON SEMPER altera VERA EST et
altera FALSA (NON SEMPER dicit, quia in naturali materia uel in remota
materia altera uera est et altera falsa). Apparet autem ex his uerbis
quod proprietas contradictoriarum supraposita sic intelligenda fuerit,
ut diximus, quod scilicet "uel" pro 'et' acciperetur, quia quod ibi
dixit, hic intelligimus remoueri.

     SIMUL ENIM VERUM EST DICERE QUONIAM EST HOMO ALBUS, NON EST HOMO
     ALBUS, ET EST HOMO PROBUS ET NON EST HOMO PROBUS;

[23] Vere non semper in istis una est uera et altera falsa, quia
aliquando simul uerae sunt. Ab oppositis. Et hoc est: SIMUL ENIM
possumus DICERE QUOD EST HOMO PROBUS ET NON EST HOMO PROBUS. Hanc
negatiuam intellige separatiuam, non exstinctiuam.

     SI ENIM TURPIS, NON PROBUS; ET EST HOMO PULCHER ET NON EST HOMO
     PULCHER; SI ENIM FOEDUS NON PULCHER;

[24] Negatiuam probat, de qua minus uidebatur, quod uera esset, quia
quibusdam uidebatur, quod semper exstinctiua acciperetur. Unde in
sequentibus dicet:

     Quoniam uidetur significare 'Non est homo <albus>', quoniam 'Nemo
     est <albus>'.

Probatio fit ab oppositis sic: Quia homo est TURPIS in moribus, NON
est PROBUS. Similiter probat aliam, cum ait: Quia est FOEDUS, NON est
PULCHER.

     ET SI FIT ALIQUID, NON EST --.

[25] Alio modo praedictas negatiuas probat, in eo scilicet quod SI quid
<FIT> ALIQUID, NON EST illud. Unde relinquitur, quod si quis fit
pulcher uel probus, id est praeparatur ad hoc, ut sit pulcher uel
probus, nondum est illud. Ab oppositis similiter.

     VIDEBITUR AUTEM SUBITO INCONVENIENS ESSE, IDCIRCO QUONIAM VIDETUR
     'NON EST HOMO ALBUS' SIGNIFICARE QUONIAM NEMO ALBUS EST; HOC
     AUTEM NEQUE IDEM SIGNIFICAT NEQUE SIMUL NECESSARIO.

[26] Dixit indefinitam affirmationem et negationem simul esse ueras.
Quorundam uero opinio erat indefinitam negatiuam semper accipi
exstinctiue, sicut ipse in sequentibus accipiet, ibi scilicet:

     Illi uero quae est 'Est homo albus' illa quae est 'Non est homo
     albus'.

Quod si uerum esset, quod scilicet indefinitam negatiuam semper
acciperetur exstinctiue, semper uniuersali negatiuae aequipolleret, et
ita, ubi superius concesserat indefinitam affirmationem et negationem
simul esse ueras, oporteret ipsum concedere duas contradictorias simul
esse ueras, quod iam ante negauit. Quippe:

     Non est homo albus

tantundem ualet quantum:

     Nemo est albus

et ex:

     Homo est albus

     Quidam homo est albus

ueram esse constat. Unde ne sibi contrarius inueniatur, dicit:

     Homo non est albus

sicut accepit eam separatiuam neque eandem esse in sensu cum ista:

     Nemo est albus

NEQUE SIMUL NECESSARIO, hoc est nec ei aequipollens.

[27] Sic continua: Dixi simul esse ueras:

     Homo est albus

et:

     Homo non est albus

sed hoc alicui SUBITO VIDEBITUR INCONVENIENS.  Bene dicit SUBITO, id
est non praemeditate, quia si quis diligenter sensum Aristotelis
praemeditaretur, qui scilicet negatiuam separatiuam, non exstinctiuam
accepit, non uideretur inconueniens.

[28] Quoniam uero quasdam negatiuas separatiuas esse diximus, quasdam
exstinctiuas, quae sint utraeque distinguamus, ut diligentius naturas
suprapositarum propositionum discernere possimus tam uidelicet earum
propositionum, quae ex uniuersalibus terminis constant, quam earum,
quae fiunt ex singularibus. Sunt itaque negationum aliae separatiuae,
aliae exstinctiuae non solum in categoricis propositionibus, uerum
etiam in hypotheticis. [29] Separatiuae autem sunt, quae negatiuo
aduerbio interposito terminis ipsos ab inuicem terminos <separant>,
ueluti cum dicitur:

     Quidam homo non est <albus>

     Cum est homo, non est animal

     Si est homo, non est animal.

Unde Boethius in primo Hypotheticorum de huiusmodi negatiuis agens ad
consequens remouendum negationem apponendam esse dicit. [30]
Exstinctiuae autem sunt quae negatiuo aduerbio alicui toti
propositioni praeposito eam totam <destruunt>, ut si dicatur:

     Non quidam homo est animal

id est: Nullus -- idem est nullus quod non ullus -- (uel: Non cum) est
homo, est animal; uel: Non si est homo, est animal. [31] Nec solum
negatiuae exstinctiuae ex affirmatiuis, uerum etiam ex negatiuis fieri
possunt, quia quamlibet enuntiationem destruere totam possumus
praemisso non, ac si falsum proponeremus. Unde Aristoteles in
sequentibus:

     At uero nec quoniam neutrum uerum est, contingit dicere, ut
     quoniam neque erit neque non erit

et rursus:

     Quod contingit in his quae non semper sunt et non semper non
     sunt.

Cum enim ait "neque non erit" et "non semper non sunt", totam destruit
negatiuam, et ita negationem negationi quantumlibet superinducere
licet. [32] Et hae quidem negatiuae quae sunt negationum diuidentes,
non habent affirmationes sed alias negatiuas, quas destruunt. Et omnes
separatiuas negatiuas sicut omnes affirmationes necesse est negationes
habere diuidentes, ut:

     Quidam homo est albus

     Quidam homo non est albus

     <Non quidam homo est albus>

     Non quidam homo non est albus

sicut et hypotheticae:

     Cum est homo, est animal

     Si est homo, est animal

habent has:

     Non cum est homo, est animal

     Non si est homo, est animal.

[33] Negatiuae autem exstinctiuae <tum> affirmatiuas diuidentes habent
<quas> negant, <tum> alias negatiuas per quas ipsae negantur, ueluti
ista:

     Non quidam homo est albus

id est: Nullus, et istam affirmatiuam habet diuidentem quam negat:

     Quidam homo est <albus>

et istam <negatiuam> per quam negatur:

     Non nullus homo est <albus>.

[34] Nunc autem affirmatiuas de uniuersali subiecto ponamus tam
uniuersales quam particulares, quia satis in particularibus <natura>
indefinitarum patebit, quae eis aequipollent, deinde negationes omnes
quae hinc fieri possunt tam separatiuas quam <exstinctiuas>
consideremus. [35] Sunt itaque affirmatiuae:

     Omnis homo est albus

     Quidam homo est albus

negatiuae autem earum sunt separatiuae:

     Omnis homo non est albus

     Quidam homo non est albus

exstinctiuae uero earundem affirmationum negationes et proprie
diuidentes hae sunt:

     Non omnis homo est albus

     Non quidam homo est albus

id est: Nullus.  Exstinctiuae etiam separatiuarum negatiuarum, quae
scilicet separatiuae diuidentes affirmationes non habent, hae sunt:

     Non omnis homo non est albus

     Non quidam homo non est albus

quod in subiecta descriptione ostenditur:

     Omnis homo est albus

     Quidam homo est albus
     Omnis homo non est albus

     Quidam homo non est albus
     Non omnis homo est albus

     Non quidam homo est albus
     Non omnis homo non est albus

     Non quidam homo non est albus

Est autem tertius ordo diuidens prioris, quartus secundi.

[36] Sed sunt nonnulli qui secundum ordinem et <quartum> omnino
superfluos iudicant nec in sensu distare ab aliis. Aiunt enim:

     Omnis homo non est <albus>

quae est secundi ordinis, eandem esse in sensu cum tertio ordine. Si
enim uniuersaliter intelligatur, eandem esse iudicant cum:

     Nullus homo est albus

quod si non accipiatur uniuersaliter, eandem dicunt cum:

     Non omnis homo est <albus>.

Similiter:

     Quidam homo non est albus

quae est secundi ordinis, eandem iudicant cum ea quae dicit:

     Non omnis homo est albus.

Unde Boethius in Categoricis syllogismis:

     Quidam homo non est animal

assignat diuidentem ad:

     Omnis homo est animal

sicut Aristoteles 'Non omnis'. Ex quo patet idem ualere:

     Quidam homo non est animal

quod ualet:

     Non omnis homo est animal.

[37] Nobis autem diligentius uidetur Aristoteles assignasse 'Non
omnis', quia haec, siue res sit siue non sit, semper est diuidens
illius, quodcumque subiectum ponatur sed non ita illa, si uim uerborum
proprie attendamus. Si enim dicam:

     Omnis homo qui lapis est, est lapis

et:

     Quidam homo qui lapis est, non est lapis

utraeque falsae sunt. Si enim uera est:

     Omnis homo qui lapis est, est lapis

et eius conuersa per accidens uera est:

     Quidam lapis est homo qui est lapis.

Sed nullus lapis est homo qui est lapis, quia neque hic neque ille
etc. Sed et illam:

     Quidam homo qui est lapis, non est lapis

falsam esse necesse est, cum impossibile ponat. Quippe in subiecta
oratione quaedam fit positio lapidis in homine, dum dicitur:

     Quidam homo qui est lapis

et hac positione retenta postea 'lapis' separatur ab homine, qui lapis
esse iam positus est. Unde omnino impossibile est quod dicitur, ac si
dicatur:

     Quidam qui currit, non currit.

Si enim ita contingeret, oporteret quendam sic currere, ut non
curreretur, ueluti et si diceretur:

     Cum quis currit, non currit

cuius propositionis exemplum contingere natura non permittit. Nullo
itaque currente falsum est et quod omnis qui currit currit et quod
quidam qui currit non currit.  Similiter falsae sunt et:

     Omnis homo qui est lapis, est lapis

et:

     Quidam homo qui est lapis, non est lapis.

Unde diuidentes esse non possunt.  [38] At uero 'non omnis' ad 'omnis'
diuidentem semper facit, ut:

     Omnis homo qui est lapis, est lapis

et:

     Non omnis... etc.

Negatiua namque particula praeposita totam affirmationem exstinguit,
et cum nil extra se relinquit, nulli propositioni possumus adhaerere.
Sicut ergo 'quidam' 'non quidam', id est nullus recte diuidunt, ita
'omnis' 'non omnis', ut sit uniuscuiusque affirmationis diuidens
exstinctiua negatio. [39] Boethius uero diuidentes assignans rebus
tantum permanentibus eas diuidere intelligitur, sicut et
aequipollentias conuersionis per contrapositionem rebus existentibus
creditur annotasse. Et fortasse nil impedit si uerbis abusus idem
intellexit in separatiua particulari, quod in exstinctiua uniuersalis
affirmationis.

[40] Nos autem uim uerborum iuxta Aristotelem expressius attendentes
diuersas semper exstinctiuam et separatiuam iudicamus esse in sensu,
ut:

     Quidam homo non est albus

et:

     Non omnis homo est albus

et quia in subiecto separatiuae quaedam positio fit, cum dicitur:
'quidam homo' ac si dicatur: Quoddam animal affectum rationalitate et
mortale, nunquam ueram concedimus separatiuam nisi permanente re
subiecti, exstinctiua uero re quoque destructa uera permanere
potest. Eadem ratione <quidem>:

     Omnis homo qui est lapis, non est lapis

uniuersalem separatiuam diuersam facimus ab uniuersali exstinctiua,
hac scilicet:

     Nullus homo qui est lapis, est lapis.

In illa namque negatio interposita terminis in <subiecta oratione
quandam facit positionem>, ac si dicatur: Unusquisque homo qui est
lapis, ipse non est lapis. Unde haec, cum res subiecti nulla sit, uera
esse non potest, sicut illa potest:

     Nullus homo, qui est lapis, est lapis.

Haec quippe separatiua est, illa exstinctiua. Non est itaque
uniuersalis negatio separatiua eadem cum uniuersali negatiua
exstinctiua, ut:

     Omnis homo non est albus

cum:

     Nullus homo est albus.

[41] Sed multo minus eadem est cum:

     Non omnis homo est albus

quia illa ab omnibus generaliter separat, haec tantum dicit quod non
omnis sit albus, et haec uera esse potest, si uel unus albedine
careat, illa uero non, nisi unusquisque sit sine albedine.  Unde
generalis est sensus, cum dicitur: 

     Omnis qui credit <in eum>, non confundetur

sed non ita, si diceretur: 'Non omnis qui credit' etc.,
iuxta illud:

     Non omnis qui dicit: "Domine, Domine"...  etc.

Recte igitur:

     Omnis homo non est albus

et:

     Quidam homo non est albus

separatiuas a caeteris diuidimus et eis proprias diuidentes
assignauimus alias negatiuas, quae eas totas exstinguerent. [42] Cum
autem separatiua negatiua uera non sit nisi re subiecti permanente, ut
dictum est, negatiua uero exstinctiua uera sit, constat <quod>,
quotiens uera est separatiua, uera est exstinctiua eiusdem
quantitatis, ut si uera est uniuersalis separatiua, uera est
uniuersalis exstinctiua sed non conuertitur, ut, si:

     Omnis homo non est <albus>

<et>

     Nullus homo est albus

-- sed non conuertitur. Similiter et de particularibus: Si enim:

     Quidam homo non est albus

et:

     Non omnis homo est albus

-- sed non conuertitur.  Unde nec illud concedimus, quod si:

     Nullus homo est albus

     Quidam homo non est albus

sed:

     Non omnis homo est albus

quippe:

     Nullus homo est albus

uniuersalis exstinctiua particularem habet subalternam:

     Non omnis homo est albus

et uniuersalis separatiua quae est:

     Omnis homo non est albus

habet suam subalternam particularem separatiuam, hanc scilicet:

     Quidam homo non est albus.

[43] Et attende quod sicut:

     Non quidam homo est albus

id est: Nullus homo est albus uniuersalem iudicamus, quia uera nequit
esse nisi generaliter singulis insit albedo, ita:

     Non omnis homo est albus

particularem, quia propter unum, si ipse non sit albus, erit
uera. [44] Sunt itaque duae particulares negatiuae, separatiua
scilicet et exstinctiua:

     Quidam homo non est albus

et:

     Non omnis <homo est albus>

et similiter duae uniuersales:

     Omnis homo non est albus

et:

     Nullus homo est albus

et utraque contraria uidetur uniuersali affirmatiuae. Non enim duas
contrarias negationes eiusdem affirmationis negat esse Aristoteles
sicut <duas contradictorias> negationes.

[45] Illud quoque notandum quod, cum tam contrariae propositiones
quam contradictoriae oppositae sint non ex natura terminorum sed ex
ui ipsa enuntiationis (quam oppositionem ipse tantum exsequitur),
maiorem oppositionem habent contrariae inter se quam contradictoriae.
Unde merito contrariae sunt appellatae ad similitudinem contrariarum
formarum, quae magis sibi aduersantur quam aliae formae oppositae, ut
albedo et nigredo magis quam rubedo et albedo. Unde prima fronte
repugnare sibi contraria dicuntur, id est maxime aduersari sibi. [46]
Si quis autem dicat contradictorias magis sibi aduersari quam
contrarias, cum nec in ueritate nec in falsitate sese patiantur,
fallitur. Quod enim falsae simul esse non possunt, nil ad oppositionem
pertinet sed illud solum quod uerae esse non possunt, alioquin
subcontrariae:

     Non omnis homo est albus

et:

     Quidam homo est albus

oppositae essent, cum falsae simul esse non possint, sicut nec earum
diuidentes uerae, quae contrariae sunt. Quod itaque propositiones
aliquando falsae simul esse non possunt, nil ad oppositionem attinet,
sed fortasse ad immeditationem, quia uidelicet simul abesse non
possunt ea quae ab eis dicuntur. [47] At uero immediatio oppositionem
tantam non exigit quantam contrarietas, quia 'albus' et 'non albus'
licet opposita sint et immediata, non tamen adeo opposita sunt sicut
'albus' et 'niger'. Saepe etiam medio carent, quae opposita non sunt,
sicut 'non-homo' et 'animal'. Immediatio itaque oppositionem non
exigit sicut contrarietas. Unde licet contradictoriae propositiones et
oppositionis et immediationis naturam habeant, quia scilicet neque
simul contingere possunt ea quae dicuntur ab eis, neque simul deesse,
non tamen adeo sunt oppositae ut contrariae, quia minus in ueritate
sibi consentiunt contrariae quam contradictoriae. Quippe existente
ita, ut dicit uniuersalis propositio, facilius contingeret ita, ut
dicit contradictoria, quam ut dicit contraria, ut si modo contingeret
omnes homines esse albos, sicut dicit:

     Omnis homo est albus

facilius contingeret quod dicit:

     Non omnis homo est albus

quam quod dicit:

     Nullus <homo est albus>.

Si enim unus solus desineret esse albus, uera esset contradictoria sed
non ita contraria, nisi omnibus abesset albedo, quippe sicut illa
omnibus coniungit albedinem, ita haec omnibus aufert. In hoc ei est
maxime aduersa.

[48] Sicut autem in uniuersali subiecto negationes tam separatiuas
quam exstinctiuas assignauimus, ita etiam in singulari intelligendum
est, ut sint inter se diuidentes:

     Socrates est albus

et:

     Non Socrates est albus

exstinctiua et rursus:

     Socrates non est albus

separatiua et:

     Non Socrates non est albus

exstinctiua totius separatiuae.

[49] Notandum praeterea quod sicut contingit fieri propositiones
contrarias, subalternas, subcontrarias, contradictorias uariato
subiecto per signa quantitatis, ita et uariato praedicato siue
utroque, ut scilicet modo simpliciter fiant secundum uariationem
alterius termini, modo dupliciter secundum utriusque uariationem, ut
in subiectis caracteribus continetur.

 FIGURAE ****

Simplices uariato subiecto

<negatio> exstinctiua<negatio> separatiua

Omnis homo est albus.  contrariae Non quidam i.e. Nullus homo est
albus.  Omnis homo non est albus.  contrariae

Non quidam i.e. Nullus homo non est albus.  subalternae subalternae
subalternae subalternae Quidam homo est albus.  subcontrariae Non
omnis homo est albus.  Quidam homo non est albus.  subcontrariae Non
omnis homo non est albus.

Simplices uariato praedicato <negatio> exstinctiua <negatio>
separatiua

Socrates est omnis homo.  contrariae Non est Socrates quidam homo.

Socrates non est omnis homo.  contrariae Non Socrates non est quidam
homo.  subalternae subalternae subalternae subalternae Socrates est
quidam homo.  subcontrariae Non est Socrates omnis homo.  Socrates non
est quidam homo.  subcontrariae Non Socrates non est omnis homo.

Duplices uariato utroque termino <negatio exstinctiua>
<negatio separatiua> Omnis homo est omne animal.  contrariae Nullus
homo est aliquod animal.  Omnis homo non est <omne> animal.
contrariae Non quidam homo non est aliquod animal.  subalternae
subalternae subalternae subalternae Quidam homo est quoddam animal.
subcontrariae Non omnis homo est omne animal.  Quidam homo non est
aliquod animal.  subcontra-riae Non omnis homo non est <omne> animal.

 ****

[50] Nota quod in simplici uariatione terminorum superiores
propositiones subalternas inferiores simpliciter, id est ex ui
enuntiationis unius termini, continent, ut:

     Omnis homo est albus

     Quidam homo est albus

secundum uim signi subiecto appositi; in duplici uero dupliciter, ut:

     Omnis homo est omne animal

     Quidam homo est aliquod animal

quippe 'omne' bis positum continet 'quoddam' bis positum. Idem autem
'quoddam' ualet quod 'aliquod'. Similiter:

     Nullus homo est aliquod <animal>

dupliciter continet:

     Non omnis homo est omne <animal>

nam quoddam negatum generalem facit negationem. Nam quia singulos
comprehendit quoddam, quippe unumquodque est quoddam, negatum singulos
tollit quos singillatim continebat. Cum enim unumquodque sit quoddam,
sicut unumquodque est animal, si quid non est quoddam uel animal,
nullum prorsus est eorum.

[51] Illud quoque notandum est, quod octo propositiones in singulis
caracteribus esse contingit ex uariatione signorum et uariatione
negationum per separatiuas et exstinctiuas tam uniuersales quam
particulares. Si enim desit altera uariatio, quatuor tantum sunt
propositiones, si utraque, duae. Quatuor ponit Boethius ex uariatione
tantum signorum subiecto appositorum. Ipse enim negatiuas separatiuas
non accipit nec earum diuidentes ponit. Nam et cum ponit:

     Quidam homo non est animal

exstinctiuam eam intelligit, ut diximus, pro:

     Non omnis homo est animal

si proprie ei diuidentem assignet:

     Omnis homo est animal

ut iam supra meminimus. [52] Sicut autem uariato subiecto tantum
quattuor facit Boethius, ita uariatis tantum negationibus per
separatiuas et exstinctiuas quatuor fiunt, hae scilicet:

     Socrates est <albus>

     Socrates non est <albus>

<separatiua, quae> est quasi contraria prioris et simul falsa est
Socrate destructo sed nunquam simul uera; et rursus negationes
exstinctiuae praemissarum propositionum, hae scilicet:

     Non Socrates est <albus>

     Non Socrates non est <albus>.

Et ita sunt quatuor, duae uero tantum, si uel separatiuam tantum
negationem uel exstinctiuam cum affirmatione sua ponamus.

[53] Sciendum quoque quod quales faciunt propositiones 'omnis' et
'nullus' et 'aliquis' circa quemlibet terminum, faciunt 'utrumque' et
'neutrum' et 'alterum' circa duas, tam scilicet contrarias quam
subcontrarias siue subalternas uel contradictorias, ut et sic
disponamus: 

 FIGURA ***

     Uterque istorum est albus.  contrariae Neuter i.e. nullus
istorum est albus.  subalternae subalternae Alter istorum est albus.
subcontrariae Non uterque istorum est albus.

 ****

Tot etiam fiunt, si separatiuas admisceamus negatiuas earumque
diuidentes. [54] Easdem etiam propositionum proprietates reddunt
coniunctiones copulatiuae uel disiunctiuae siue praedicatis siue
subiectis appositae. Praedicatis sic apponuntur:

     Socrates est homo et lapis

id est utrumque per se;

     Socrates neque est homo neque lapis

id est neutrum;

     Socrates est homo uel lapis

id est alterum. Subiectis uero sic:

     Et homo et lapis est Socrates

     Neque homo neque lapis est Socrates

     Homo uel lapis est Socrates.

Sunt itaque contrariae:

     Socrates est homo et lapis

     Socrates neque est homo neque lapis

id est est utrumque et non est alterum, id est neutrum est, et
<utraeque> falsae sunt, contradictoriae uero sunt:

     Socrates est homo et lapis

et:

     Non est homo et lapis

hoc est, <est> utrumque et non est utrumque; et rursus:

     Socrates neque est homo neque lapis

et:

     Socrates est homo uel lapis

id est neutrum est et est alterum. Eodem modo subiectis apponi
poterunt coniunctiones.

     MANIFESTUM EST AUTEM QUONIAM UNA NEGATIO UNIUS AFFIRMATIONIS
     EST;

[55] In eisdem terminis plures fecit affirmationes et negationes, quarum
aliae contrariae, aliae contradictoriae sunt, aliae neutrae. Ne ideo
uideretur, quod una affirmatio plures proprias negationes haberet,
quae eam simpliciter destruerent, [ideo] hanc opinionem remouet.

[56] Continuatio. Assignaui superius in eisdem terminis plures
affirmationes et plures negationes. Sed MANIFESTUM EST bene
intelligentibus, quod UNIUS AFFIRMATIONIS UNA tantum EST NEGATIO. Non
enim recte negatio alicuius propositionis dicitur nisi ea quae eam
totam simpliciter destruit, ut 'omnis' -- 'non omnis'; 'aliquis' --
'non aliquis', id est nullus. Aliud est itaque esse negationem
propositionis, aliud esse negationem in eisdem terminis constitutam.

     HOC ENIM IDEM OPORTET NEGARE NEGATIONEM QUOD AFFIRMATIO
     AFFIRMAVIT, ET DE EODEM,

[57] Bene dico, quod "unius affirmationis una" tantum "est negatio",
quia OPORTET NEGATIONEM NEGARE IDEM DE EODEM, id est simpliciter
copulationem praedicati ad subiectum destruere. Quam copulationem
notauit, cum ait: <DE EODEM>. A causa. 

     VEL DE ALIQUO SINGULARIUM VEL DE ALIQUO UNIVERSALIUM, VEL
     UNIVERSALITER VEL NON UNIVERSALITER;

[58] Determinat, quid possit esse subiectum uel quomodo <enuntietur>, id
est SIVE UNIVERSALITER SIVE NON.

     DICO AUTEM UT 'SOCRATES ALBUS EST', 'SOCRATES ALBUS NON EST' --

[59] Exemplum est de contradictione singularis subiecti.

     SI AUTEM ALIUD ALIQUID VEL DE ALIO IDEM, NON EST OPPOSITA, SED
     ERIT AB EO DIVERSA --

[60] Dixit "negationem idem de eodem negare", quod SI ALIUD negat VEL
DE ALIO subiecto, NON ERIT OPPOSITA negatio, quam in contradictione
intelligit, SED potius ERIT DIVERSA AB EA quae opposita debet esse.

     HUIC VERO QUAE EST 'OMNIS HOMO ALBUS EST' ILLA QUAE EST 'NON
     OMNIS HOMO ALBUS EST', ILLI VERO QUAE EST 'ALIQUIS HOMO ALBUS
     EST' ILLA QUAE EST 'NULLUS HOMO ALBUS EST', ILLI QUAE EST 'HOMO
     ALBUS EST' ILLA QUAE EST 'NON ALBUS EST HOMO'.

[61] Persequitur exempla et post contradictionem singularis subiecti
ponit contradictionem uniuersalis subiecti tam uniuersaliter enuntiati
quam non, uelut in indefinitis, <quas> supponit, in quibus negatiua
particula praeposita exstinctiuam facit et rectam diuidentem
praemissae affirmationis.

[62] Potest etiam hoc capitulum praemissum totum legi aliter, ut
uidelicet ostendat affirmationem unam in sensu non posse habere
negationem multiplicem, quia in eadem penitus significatione debent
accipi termini in negatione, in qua ponuntur in affirmatione. Et hoc
est: "Hoc enim idem" etc. Hoc autem fortasse ideo dicit, quia quibusdam
uidebatur, quod uniuersalis semper sit multiplex, particularis uero
una, quasi illa de omnibus agat, haec de uno, eo scilicet quod illa
non possit esse uera nisi propter omnes, haec uero possit propter
unum, quae omnino falsa est sententia. Nam et:

     Socrates est homo

uera esse non potest, nisi ipse sit et substantia et corpus et
animatum et sensibile, nec tamen singula haec proponit, ut ex eis sit
multiplex. Similiter:

     Omnis homo est <albus>

non proponit et Socratem esse album et Platonem esse <album>, quia
licet dicat singulos esse albos, non distinguit, qui sint illi sed,
quicumque sint, indiscrete dicit quod omnes sunt albi. Unde idem
semper proponit siue istis hominibus permanentibus, siue aliis.

     MANIFESTUM EST ERGO QUONIAM UNI NEGATIONI UNA AFFIRMATIO OPPOSITA
     EST, QUONIAM ALIAE SUNT CONTRARIAE ALIAE CONTRADICTORIAE, ET QUAE
     SUNT HAEC DICTUM EST, VEL QUANDO NON OMNIS VERA VEL FALSA
     CONTRADICTIO, ET QUARE, ET QUANDO VERA VEL FALSA SIT.

[63] Reuersus ad proprietatem contradictionis suprapositam, quod
scilicet alteram propositionum necesse est esse ueram et alteram
falsam, quia diu immoraturus erat in ea proprietate expedienda et quia
appositurus erat argumenta quae contra proprietatem illam uidebantur
esse et soluturus, breuiter recapitulat supradicta sic inferens a
partibus: Quandoquidem in praemissis exemplis manifestum est, quod uni
negationi est opposita una affirmatio, ERGO MANIFESTUM EST ETC. Et
etiam manifestum est, QUONIAM ALIAE CONTRARIAE, ALIAE CONTRADICTORIAE,
ET QUAE SUNT HAE, DICTUM EST, ET quod NON OMNIS CONTRADICTIO, id est
non omnis affirmatio et negatio, hoc habet quod altera sit VERA et
altera FALSA ET QUARE, ideo scilicet, quia aliquando utraque uera
est. Et etiam dictum est <QUANDO> CONTRADICTIO VERA VEL FALSA <SIT>,
id est ex diuidentibus constet. Et nota quod hic 'contradictionem'
large accipit pro qualibet affirmatione et negatione de eisdem
terminis.

			       LI 3.08

     UNA AUTEM AFFIRMATIO ET NEGATIO EST QUAE UNUM DE UNO SIGNIFICAT,
     VEL CUM SIT UNIVERSALE UNIVERSALITER VEL NON SIMILITER, UT 'OMNIS
     HOMO ALBUS EST', 'NON EST OMNIS HOMO ALBUS', 'NULLUS HOMO ALBUS
     EST' ET 'QUIDAM HOMO ALBUS EST',

[1] Hoc etiam de epilogo est in quo aperte remouet errorem quem supra
tetigimus, eorum scilicet qui uniuersales propositiones nunquam unas
esse iudicabant, dicens: VEL CUM SIT UNIVERSALE subiectum
UNIVERSALITER, scilicet enuntiatum, VEL NON uniuersaliter SIMILITER,
id est non uniuersaliter sed magis particulariter uel indefinite.

[2] Solet autem quaeri, cum:

     Omnis substantia est corpus

aequipolleat istis duabus propositionibus:

     Omne corpus est corpus

et:

     Omnis spiritus est corpus

utrum illae duae falsae dici debeant, cum aequipolleant falsae
propositioni. [3] Sed si aequipollentiam recte pensamus, non est
accipienda nisi tam in ueritate quam in falsitate consistat. [4]
Praeterea quaerendum est, si aequipollentiam quantum ad inferentiam
siue quantum ad comitationem accipiamus aut non. [5] Quod si quantum
ad inferentiam, non aequipollet illa illis duabus, <immo isti
hypotheticae>:

     Omne corpus est corpus et omnis spiritus est corpus

quae quidem hypothetica falsa est sicut categorica illa. Nunquam enim
diuersae propositiones simul ad aliquid disponi possunt ut antecedens
uel <aliquid> ad eas, quia, dum et coniunctio interponitur, statim in
unam hypotheticam diuersas propositiones redigit. [6] Quod si quis de
aequipollentia comitationis agat, nulla est illa, quia <falsitates>,
non ueritates propositionum, quae nunquam sunt, sese comitantur.

     SI 'ALBUM' UNUM SIGNIFICAT.

[7] Ita inquam has esse propositiones unas, SI ALBUM praedicatum UNUM
SIGNIFICAT, id est una est uox in significatione, cum uidelicet
constet de subiecto, quod in una significatione, unius scilicet
intellectus, accipiatur. De albo autem ideo determinat, quia album
sumptum semper multiplicem sensum habere uidebatur, secundum id
scilicet quod ipse Aristoteles in Praedicamentis aequiuoce ipsum
praedicari astruit, id est non cum ratione substantiae. [8] Sed licet
rationem substantiae non habeat, descriptionem unam habet secundum
unam inuentionis eius uim, si quem unum habet intellectum, ex quo unam
reddit propositionem. Alioquin ipse Aristoteles per:

     Homo est albus

male unam propositionem fieri diceret.

     SIN VERO DUOBUS UNUM NOMEN EST POSITUM EX QUIBUS NON EST UNUM,
     NON EST UNA AFFIRMATIO NEC UNA NEGATIO; UT, SI QUIS PONAT HOC
     NOMEN 'TUNICA' HOMINI ET EQUO ET DICAT 'TUNICA ALBA', NON EST UNA
     AFFIRMATIO NEC UNA NEGATIO EST;>

[9] Dixit album unam propositionem facere, si unum sit in
significatione, non in materia una nominis. Modo contrariam ponit
sententiam, quod si tantum unum sit nomen aliud in materia uocis et
non in significatione, unam propositionem non reddit. [10] Et hoc est:
SI NOMEN UNUM in materia uocis SIT POSITUM DUOBUS, id est pro duobus
nominibus, ut scilicet eorum significationem contineat, EX QUIBUS,
scilicet nominibus, NON fit unus intellectus, NON FIT per illud nomen
sic acceptum UNA AFFIRMATIO. Ideo autem determinat EX QUIBUS NON EST
UNUM, quia 'homo' multorum significationem nominum tenet, generis
scilicet et differentiarum, quae omnia in oratione posita unum
intellectum habent, sicut 'animal rationale mortale', ideoque 'homo'
[quasi] habere potest unum intellectum. At uero, si <poneretur> pro
'animal' et 'rationalitas' sicut est positum pro 'animal' et
'rationale', sicut nec ista unum intellectum faciunt, ita nec 'homo'
facere posset.

[11] Aliter: SI NOMEN aliquod EST POSITUM, id est impositum, duabus
rebus, EX QUIBUS rebus, id est propter significationem quarum rerum,
ipsum nomen UNUM in significatione esse non possit, NON EST per ipsum
UNA AFFIRMATIO. Ideo autem determinat EX QUIBUS NON EST UNUM, quia
uniuersalia nomina pluribus rebus imposita sunt singillatim, ueluti
hoc nomen 'Socrates' pluribus membris simul, nec tamen propter hanc
pluralitatem rerum unitas sensus perimitur. Si autem sic impositum
esset pluribus rebus, ut ad singulas mitteret determinate sicut
aequiuocum, unam non faceret propositionem.

[12] Et hoc est quod ait: UT SI QUIS PONAT HOC NOMEN 'TUNICA' HOMINI
ET EQUO tanquam certa nomina singulorum, ut scilicet tantundem ualeat
quantum haec duo nomina 'homo' et 'equus', ET DICAT etc. [13] NEC
NEGATIO, scilicet huius affirmationis EST UNA.

     NIL ENIM HOC DIFFERT DICERE 'EST EQUUS ALBUS' ET 'HOMO EST
     ALBUS'.

[14] Vere non est una, quia eadem est in sensu cum istis duabus. Ab
oppositis. Et hoc est: NIL DIFFERT DICERE:

     Tunica est alba

secundum sensum QUAM DICERE has duas propositiones 'EQUUS EST ALBUS'
ET 'HOMO EST <ALBUS>'. Et hoc loco:

     Equus est albus

et:

     <Homo est albus>

quasi nomina sunt ipsarum propositionum, quod ideo determino, ne quis
forte hoc totum pro una hypothetica accipiat coniuncta per et, cuius
sensus, cum unus sit, non potest habere:

     Tunica est alba.

Quippe 'Tunica' aequiuocum tantundem ualet quantum duo nomina absoluta
sine omni coniunctione prolata, iuxta quod recte ait Priscianus plura
nomina in unam uocem concidere. [15] Ex quo et illorum sententia
frustratur qui aequiuocum de aliquo praedicantes unum enuntiationis
sensum habere propositionem uolunt et etiam ueram esse. Veluti cum
dicitur:

     Latrabile animal est canis

ita accipiunt sub disiunctione -- Latrabile animal est canis, hoc est:
Vel latrabile animal uel marina belua uel caeleste sidus. [16] Sed hoc
nequaquam ex ui ipsius uocis habet, quippe 'canis' aequiuocum sub
disiunctione non est impositum, quia iam ex eadem causa singulis datum
esset, ex eo scilicet quod sunt aliquid illorum trium, sicut et
propositionem dicimus ex eo quod est oratio uera uel falsa, uel
affirmatiua uel negatiua. uerum enim uel falsum, haec oratio, quasi
uniuersalis est de multis singillatim praedicabilis, unde et signa
quantitatis recipit, ut scilicet dicamus:

     Omne uerum uel falsum est propositio.

Quod si 'canis' et caetera aequiuoca similem acceptionem sub
disiunctione haberent, ex una causa singulis conuenirent nec ad
aliquam per se significationem reduci possent magis quam propositio
uel ad ueras tantum uel ad falsas uel haec oratio uerum uel falsum ad
alteram. Unde falsa semper esset propositio:

     Omne animal (uel: Omnis homo) uiuit

quippe non omne quod est uel uerum animal uel pictum uiuit. [17] Unde
Aristotelem sequentes in aequiuoco plures significationes singillatim,
non disiunctim, sicut in pluribus nominibus accipientes plures per
ipsum aequiuoce acceptum propositiones semper intelligimus, ut sint in
sensu multae propositiones:

     Latrabile animal est canis

quotiens canis aequiuoce sumetur. Quarum sicut haec uera est et illae
falsae, ita multiplex propositio secundum alium sensum uera, secundum
alios falsa dicetur; nec iam tamen multipliciter accepta, cum ad unum
sensum reducitur.

     SI ERGO HAE MULTA SIGNIFICANT ET SUNT PLURES, MANIFESTUM EST
     QUONIAM ET PRIMA MULTA VEL NIHIL SIGNIFICANT --

[18] Quia scilicet:

     Tunica est alba

eadem est in sensu cum duabus illis propositionibus, ergo MANIFESTUM
EST QUONIAM est multiplex. A causa uel a parte, secundum hoc quod
multiplex alia habet sensus illarum, sicut haec alia alios. Unde etiam
causam repetit dicens: SI, id est quia, HAE duae MULTA SIGNIFICANT, ET
ideo SUNT PLURES in significatione. [19] VEL NIL. Multa, inquam
significabit:

     Tunica est <alba>

multipliciter accepta VEL ex tota NIL, cum scilicet constet, quod unum
non significat. Ideo autem apposui VEL NIL, quia fortasse quorundam
sententia erat, quod propositio, ubi termini multipliciter
accipientur, omnis significationis uacua esset ex confusione
ambiguitatis.

     NEQUE ENIM EST ALIQUID HOMO EQUUS --;

[20] Quod plures <sunt> in significatione:

     Homo est albus

et:

     Equus est <albus>

per quas ostendit multiplicem esse:

     Tunica est alba

probat per subiecta nomina, quae non sunt eiusdem significationis, ut
sunt multiuoca. [21] Sic iunge: Bene dictum est has duas propositiones
esse plures in significatione, quia subiecta earum nomina, 'homo'
scilicet et 'equus', non sunt unum aliquid in significatione. A
causa. Quod autem in significatione unum esse non possunt, ostendit
per hoc quod oratio res oppositas nominat, ut etiam de rebus hoc legi
possit, quod scilicet nunquam ALIQUID EST HOMO et EQUUS, id est
utraque substantia.

[22] QUARE NEC IN HIS NECESSE EST HANC QUIDEM CONTRADICTIONEM VERAM
ESSE, ILLAM VERO FALSAM.> Quia scilicet huiusmodi propositiones, quae
multiplices sunt, plures in sensu propositiones continent, contingit
aliquando affirmationes et negationes earum non esse diuidentes. A
causa. Et hoc est: NON EST NECESSE IN HIS, id est in talibus
propositionibus, scilicet multiplicibus, alteram partem
contradictionis etc. [23] Quod autem ait: NON EST NECESSE, innuit
quandoque hoc contingere, quandoque non. Si enim dicam:

     Canis est substantia

et:

     Non est canis substantia

hic diuidunt, quia omnes affirmationes hic uerae sunt et omnes
negationes non. Si uero dicam:

     Canis est caeleste sidus

non diuidunt, quia tam affirmatio partim uera est, partim falsa, et
negatio similiter. [24] Quod autem ait: NEC IN HIS, ad hoc respicit,
quod superius etiam in unis propositionibus diuidentiam ueri uel falsi
fallere monstrauit sicut in indefinitis uel particularibus. Hoc etiam
idem innuit in contrariis propositionibus euenire. Ubi enim istae
simul uerae sunt, necesse est illas quae istarum diuidentes sunt,
simul esse falsas. Tale est ergo NEC IN HIS, ac si diceret: non solum
in quibusdam suprapositis unis fallit diuidentia sed etiam in
multiplicibus.

			       LI 3.09

     IN HIS ERGO QUAE SUNT ET QUAE FACTA SUNT NECESSE EST
     AFFIRMATIONEM VEL NEGATIONEM VERAM VEL FALSAM ESSE;

[1] Finito epilogo et dilucidata unitate uel multiplicitate
propositionum, ad proprietatem contradictionis redit, quam supra
posuerat, ut eam diligenter perquirendo expediat et determinet,
qualiter uere aptari possit etiam propositionibus de futuro
contingenti, quibus conuenire non uidebatur. [2] Bene autem circa
proprietatem contradictionis immoratur tum, quia de contradictione
specialiter intendit, ut supra meminimus, ubi expeditis definitionibus
promissis naturas propositionum distinguere coepit dicens: "quoniam
autem est enuntiare" etc., tum quia uerba, quibus proprietatem illam
assignauerat, magis ad falsum sensum quam ad uerum sese uidebantur
habere. [3] Ait enim sic: "alteram" partem contradictionis "necesse
est esse ueram et alteram falsam", hoc est alterum quod dicitur
contradictione necesse est euenire, alterum necesse est non euenire,
uerbi gratia:

     Socratem sedere uel Socratem non sedere necesse est

hoc est: Alterum eorum necesse est contingere. Quod magis falsum
uidetur, cum potius possit ostendi neutrum necessarium [est] esse per
hoc quod neque hoc necessarium est neque illud. Veluti si dicatur de
duobus:

     Alter istorum est albus

id est: hic uel ille, si ostenderetur per partes neutrum <esse album>,
falsa propositio prima conuinceretur.  Similiter et hic uidetur posse
probari, cum uidelicet neque Socratem necesse sit sedere neque necesse
sit non sedere. Unde necessarium fuit, ut diligenter determinaret
uerba praedictae proprietatis, quae maxime ad falsum sensum se habere
uidentur. [4] Ait itaque in sequentibus, quod si quis diuisim dicat,
referens scilicet 'necesse' ad singulas propositiones hoc modo:

     Vel necesse est Socratem sedere uel necesse est Socratem non
     sedere

falsum est; et tunc quidem disiuncta ex duabus categoricis falsis
constat, in quibus singulis praedicatur necesse. Unde <falsa esse
conuincitur>. Si quis uero non diuisim dicat sed semel acceptum
'necesse' ad totum disiunctionis sensum accomodet hoc modo: Socratem
sedere uel non sedere, hoc totum, est necesse, uerum est. Et hic totum
disiunctionis sensum subiciens et 'necesse' praedicans categoricam
ipsam facit, non hypotheticam disiunctam; et uera est categorica,
falsa uero erat disiuncta. Unde in hoc sensu, non in illo,
proprietatem intelligendam esse Aristoteles in sequentibus aperte
determinat dicens: "esse quidem uel non esse omne necesse est et
futurum esse uel non" etc.

[5] Sed quare determinanda sit proprietas, prius ostendit, quia nisi
determinetur, maximam inconuenientiam <et> angustiam incurrimus, quod
postmodum diligenter ostendit, cum, quasi media quadam hypothetica
praemissa non determinata proprietate, assumpto antecedenti ponendo et
rursus consequenti destruendo ex affirmationibus et conclusionibus
duas hinc et duas illinc contradictorias ueras ostendit. [6] Et prior
quidem syllogismus talis est: Si omnis contradictionis alteram partem
necesse est esse ueram et alteram falsam, tunc omne necesse est esse
uel non esse. Quod si ita est, perit utrumlibet et consilium et
negotium. [7] Assumit postea antecedens prioris consequentiae (dicens:
"Si omnis contradictionis" etc.), ut scilicet ostendat per hoc, quod
illa pereunt, et illam affirmationem probat secundum hoc quod est
proprietas bene intellecta. [8] Et rursus ex eadem hypothetica media
per destructionem consequentis (ut per hoc quassare uideatur
proprietatem) sed illa non pereunt, et hanc quidem affirmationem
probat. [9] Denique, cum in maxima anxietate posuerit aduersarium,
proprietatem diligenter determinat et remedium solutionis adhibet.

[10] Quoniam autem propositiones de praesenti et praeterito,
quaecumque uerae sunt uel falsae, determinate uerae sunt uel falsae,
nulla autem ueritas uel falsitas contingentis futuri determinata erat,
plerique propositiones de contingenti futuro ueras uel falsas omnino
esse denegabant, eo uidelicet quod ea, quam habent, ueritas uel
falsitas eis nondum aperiri posset. Unde non ita <proprietatem>
contradictionis recipiebant in propositionibus de futuro huiusmodi
sicut in praesenti et praeterito. [11] Iuxta quorum opinionem
Aristoteles hoc loco proprietatem contradictionis his assignat
propositionibus, quae de praesenti uel de praeterito fiunt, et ab his,
quae de futuro sunt, remouet. [12] Quorum errorem postea corriget
ueritatem uel falsitatem omnibus aequaliter assignans, licet non sit
in omnibus determinata.

[13] Sic continua: Dictum est superius fieri affirmationes et
negationes circa ea quoque tempora quae sunt extra praesens, hoc est
alias esse de praesenti, alias de praeterito, alias de futuro. Sed in
his quae fiunt de praesenti uel praeterito indubitanter proprietas
contradictionis recipitur, quia scilicet euentus earum propositionum
praesentiam, ex qua cognosci possunt, uel adhuc habent uel iam
habuerunt. Et hoc est: IN HIS QUAE SUNT ET QUAE FACTA SUNT, hoc est in
affirmationibus et negationibus de praesenti et praeterito, quae
scilicet enuntiant aliquid praesentialiter uel esse uel non esse uel
fuisse, IGITUR, quia scilicet sunt affirmationes et negationes de
praesenti uel praeterito, NECESSE EST etc. [14] A causa iuxta
opinionem recipientium tantum diuidentiam propositionum secundum
definitionem ueri uel falsi ex praesentia uel exsistente uel
praeterita. [15] Vel a parte secundum rei ueritatem, quia omnium
temporum contradictiones fiunt, quibus ista proprietas bene intellecta
conuenit aequaliter.

[16] Et attende quod iam manifeste uerba proprietatis commutat, ut
omnino ad falsum sensum sese habeant, quia iam diuisim hanc et illam
ponit, cum prius dixisset "alteram", quod aliquantulum magis ad uerum
sensum accedebat. Ideo autem commutat uerba, ut facilius ex eis et
probabilius arguere possit et descendere ad interitum utrumlibet et
caetera, in quae intendit.

     IN UNIVERSALIBUS QUIDEM UNIVERSALITER SEMPER HANC QUIDEM VERAM,
     ILLAM VERO FALSAM, ET IN HIS QUAE SINGULARIA, QUEMADMODUM DICTUM
     EST; IN HIS VERO QUAE IN> UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER
     DICUNTUR, NON EST NECESSE (DICTUM EST AUTEM ET DE HIS).

[17] Determinat contradictionem, in quibus scilicet propositionibus
consistat, IN UNIVERSALIBUS scilicet subiectis uniuersaliter
enuntiatis, QUEMADMODUM DICTUM EST, et hoc ideo determinat, ne
uniuersalem uniuersali diuidentem daremus. Aliud autem est
uniuersaliter enuntiare subiectum, id est apponi ei signum
uniuersalitatis, aliud propositionem uniuersalem facere. Qui enim
dicit:

     Non omnis homo est albus

subiecto apponit signum sed non facit uniuersalem propositionem, et
qui dicit:

     Non quidam homo est albus

id est nullus <particularitatis> signo apposito subiecto uniuersalem
facit enuntiationem. Affirmationes itaque et negationes uniuersaliter
fiunt, quando quod una propositionum uniuersaliter <affirmat>, altera
negat esse uniuersaliter, ut 'omnis' 'non omnis'.  Similiter
particulariter: 'quidam' 'non quidam' (id est nullus) uel indefinite
uel singulariter.

[18] IN HIS VERO, sicut <in> indefinitis uel particularibus, quando
scilicet negatio separatiua accipitur. Quod determinat cum subdit:
DICTUM EST ET DE HIS, quia superius in talibus propositionibus et
diuidentes assignauit negatione praeposita et non diuidentes
interposita.

     IN SINGULARIBUS VERO ET FUTURIS NON SIMILITER;

[19] In affirmationibus et negationibus de praesenti uel praeterito
constat ita esse sed NON SIMILITER est IN FUTURIS, id est in
propositionibus de contingenti futuro, etiamsi singulares illae
propositiones sint, de quibus magis uideretur, quod ab illis magis
dici possent uerae uel falsae, qui tantum ueras uel falsas dicunt eas
quae determinate sunt uerae uel falsae, pro eo scilicet quod subiectum
singulare est determinatius in significatione quam uniuersale
subiectum; unde determinatiorem enuntiationem reddit. Et si qua de
futuro determinate uera uel falsa dicenda esset, magis de istis
uideretur quae determinatiores terminos habent. [20] Et attende quod,
sicut a propositionibus de futuro contingenti remouet proprietatem
contradictionis male intellectam, ita etiam posset facere ab omnibus
de praesenti uel praeterito. Quippe nec me sedere (nec me sedisse)
necesse est nec non sedere (nec non sedisse) necesse est. Sed ideo
maxime propositionibus de futuro contingenti adhaeret, quia nulla
illarum quibusdam uidebatur uera. Ad huiusmodi futura quae
contingentia sunt, tria illa pertinent quae interire ostendet ex
proprietate male intellecta in omnibus propositionibus huiusmodi
futuri.

[21] Sed nunc diligenter naturas propositionum cuiuslibet temporis
distinguamus secundum ipsam rerum naturam, ex qua ueritatem uel
falsitatem <suam contrahunt>, et quae ad utrumlibet pertinent
diligenter consideremus, ut omnia perspicua sint, quae in sequenti
ratiocinatione dicuntur.

[22] De praesenti autem tempore propositiones fiunt, quaecumque dicunt
aliquid esse uel non esse aliquid, siue praesentes res sint, siue
praeteritae, siue futurae, siue omnino numquam sint, ueluti istae:

     Crastina dies est

uel:

     Chimaera est (uel: non est).

[23] De praeterito etiam tempore siue futuro de eisdem fieri possunt,
quotiens scilicet aliquid, siue sit siue non, dicimus fuisse uel fore
uel negamus idem.

[24] Propositiones autem futuri temporis aliae fiunt de euentu
indeterminato, id est omnino incerto, quantum in ipso est, aliae de
euentu determinato cognitione aliqua naturae. [25] Ut si dicatur:

     Socrates morietur

uel:

     Albedo (uel: chimaera) non comedet

uel:

     Chimaera non erit hircoceruus

singula quae dicuntur certificari nobis possunt ex natura aliqua rerum
iam cognita. Nam coniunctionis actum in quibusdam cognoui et chimaeram
uel hircoceruum amplius, ut esse possint, seminaria in rerum natura
non habere ex illa Dei creatione, quae die septimo specierum omnium
formas compleuit, in quibus seminaria futurorum posuit, ut iam amplius
nullam nouam speciem crearet. [26] Si quis autem dicat:

     Socrates comedet (uel: morietur cras)

indeterminatum euentum proponit, de quo scilicet nulla natura rei
cuiusquam nos certificare potest.

[27] Si uero sub disiunctione dicam:

     Socrates comedet uel non comedet

omnino certum est, cum scilicet certum sit inter comedere et non
comedere nihil medium interuenire posse. [28] Quicquid ergo suggeri
potest rationi ex aliqua naturae rerum perceptione, determinatum est.

[29] Propositiones itaque de futuro aliae incerta omnino enuntiant
atque indefinita, aliae <determinata>. Unde aliae uerae uel falsae
sunt indeterminate, aliae determinate. [30] Propositiones uero de
praesenti uel praeterito, quaecumque uerae sunt uel falsae, <uera uel
falsa> determinate iudicant, quia etsi nobis actualiter cognita non
sit ueritas earum uel falsitas, in natura tamen definita est, quia iam
in rerum praesentia uel est uel fuit. Unde notitiam de se conferre
possunt et, quantum in ipsis est, cognosci. Nam cum astra paria sint
uel imparia alterumque in rerum praesentia definitum sit, licet etiam
sit actualiter homini incognitum, tamen est in natura determinatum,
quia iam id rei euentus habet, unde de se notitiam praestare possit,
et quantum in se est, iam est definitus, cum nondum pro infirmitate
nostra a nobis [non] teneatur.

[31] De quibusdam tamen praesentibus siue praeteritis restat quaestio,
utrum definita sint, <scilicet> in natura, <cum> <non>nisi per futura
indeterminata sciri queant. [32] Veluti cum dicitur:

     Socrates comedet

haec propositio iam profecto praesentialiter est uera uel falsa, et
haec propositio quae dicit:

     'Socrates comedet' uera est

de praesenti est et ideo iam uel determinate uera est uel determinate
falsa saltem in natura praesentis inhaerentiae ueritatis uel
falsitatis quam habet.  [33] At uero si 'Socrates comedet' est uera
determinate, oportet et determinatum esse, quod Socrates comedet, quia
sicut ueritas propositionum ex euentu rerum pendet, ita et cognitionem
ueritatis uel falsitatis ex cognitione euentuum necesse est
haberi. Impossibile enim est cognosci ueram esse propositionem ita, ut
nesciatur, quod ita sit, ut ipsa dicit, cum uidelicet certum sit eam
non aliunde ueram esse nisi ex eo quod ita dicit enuntiando, sicut in
re est. [34] Sed nec istae de praesenti:

     Socrates est nomen hominis comesturi in crastino

uel:

     Homo comesturus in crastino est Socrates

uel:

     Video hominem comesturum in crastino

determinari possunt nisi per futurum. Similiter si dicamus de eo qui
hodie dixit, quod Socrates cras comedet:

     Iste mentitus est

haec enuntiatio de praeterito, utrum uera sit uel falsa, nonnisi ex
futuro cognosci potest. [35] Non itaque omnes de praesenti uel
praeterito propositiones uerae uel falsae determinate esse uidentur,
quando uidelicet ueritatis uel falsitatis earum discretio ex futuro
pendet. [36] Nam et iustitia uniuscuiusque hominis, etsi modo sit, nec
ipsi, qui eam habet, adhuc certa est nec esse ualet nisi per examen
extremi iudicii. Et quod mulier concipit, ex aliquo futuro euentu
notitiam exspectat nostram. [37] Si quis autem dicat quod mulierem
concipere, si non sit nobis cognitum, saltem deo patet, idem etiam de
quolibet futuro dici potest, quia omnia determinata dici possunt
quantum ad ipsum. Quantum ad nos uero multae sunt occultae naturae
praesentes, quae a nobis nullatenus comprehendi adhuc ualent.  [38] Si
autem ad humanam scientiam respiciamus, cum hic Aristoteles iuxta
humanam opinionem disputet, non omnes propositiones de praesenti uel
praeterito definitae uidentur. [39] Sunt autem qui dicunt quod
'Socrates comedet', quae fortassis praesentialiter uera est,
determinate uera est quantum ad ueritatem ipsam, scilicet proprietatem
quam praesentialiter habet, quippe determinatus est euentus
proprietatis praesentialiter ei inhaerentis, et ipsam iam determinate
ueritatem habet. [40] Sed licet determinate uera dicatur propositio
quantum ad praesentem et determinatam inhaerentiam ueritatis, quantum
tamen ad euentum, quem loquitur indeterminatum, indeterminate uera
est. Et hoc loco Aristoteles determinate uel indeterminate ueras uel
falsas propositiones dicit quantum ad euentus, scilicet determinatos
uel indeterminatos, quos proponunt.

[41] Aliud etiam 'determinatum' sonare uidetur quam 'certum', quia
determinatus dicitur euentus, qui ex se cognoscibilis est nobis, ut
paritas uel imparitas astrorum ex ipsa praesentia, quam habent, de se
cognitionem dare potest; certa uero sunt, quae quoquomodo actualiter
cognita sunt. Ut si quid de futuro contingenti testimonio angeli ad
discretionem <ueniret>, certum quidem illud esset mihi non ex se sed
ex auctoritate angeli. Sed determinatum non esset, quia ex se ipso
cognoscibile non esset. Non omne itaque determinatum certum est uel e
conuerso, quia 'certum' actualiter accipimus, quod iam scilicet
actualiter alicui constat, 'determinatum' autem possibiliter sumimus,
quod uidelicet aptum est ex se ipso sciri. [42] Unde et si talis
consequentia recipiatur:

     Si 'Socrates comedet' est uera, Socrates comedet

et certum sit antecedens, certum erit et consequens. Sed non fortasse,
si determinatum sit antecedens, et consequens, quia praesens euentus
ex se cognoscibilis est sed non ita futurus contingens.

[43] Sed ad hanc profecto positionem sententiae, quae scilicet omnes
propositiones de praesenti uel praeterito determinatas iudicat ex
euentu determinato et non illas de futuro contingenti, quaestio
occurit, quid euentum rei accipiant. [44] Si enim res ipsas, quae
eueniunt, euentus appellent, profecto:

     Chimaera est hircoceruus (uel: non est)

non habet euentum, id est res aliquo modo euenientes, quia nil omnino
unquam sunt, nec ex se notitiam dare potest magis quam futurum bellum,
quam ex se ipso non habet, cum nil omnino sit. Itaque:

     Chimaera est hircoceruus (uel: non est)

uel:

     Prima dies mundi fuit

ex euentibus suis, cum omnino non sint, cognosci a nobis non ualent,
et ita nec omnes propositiones de praesenti uel praeterito ex
euentibus suis determinatae dici possunt, quia nec euentus, cum omnino
non sint, determinati sunt in se. [45] Si quis autem id totum quod
propositio dicit, euentum uocet, id utique nil est, nec magis hic
euentus quam ille praesens est uel praeteritus uel futurus dici
poterit, cum omnino nil unquam sit. [46] Et similiter: Sicut euentus
propositionis de praesenti praesens dici potest, ita etiam euentus
aliarum, quia sicut praesentialiter modo uerum est quod Socrates
sedet, ita etiam quod sedit et quod sedebit. Omnis enim propositio
uera dicitur, quia ita est in re, ut proponit. Ita autem nunc
praesentialiter est, quod Socrates sedit uel sedebit, sicut et quod
Socrates sedet. Pro sessione namque, quae heri praesens erat et modo
praeterita est, modo praesentialiter ita est in re, quod Socrates
sedit; cum uero sedebat Socrates, magis 'Socrates sedet' quam
'Socrates sedit' tunc dicendum erat.  [47] Siue ergo euentus res ipsas
appellemus, de quibus agunt propositiones, siue dicta propositionum,
non sunt omnes propositiones de praesenti uel praeterito ex euentibus
determinatae.

[48] Unde quid tenendum sit, definiamus, <de> determinatione uel
indeterminatione propositionum. Quasdam itaque de praesenti uel
praeterito determinatas dicimus, quasdam non, et idem uolumus esse
determinatum quod cognitum nobis. Unde sicut non omnia praesentia et
praeterita nobis sunt cognita, ita non omnia determinata. Quis enim
Deum ueraciter et perfecte, ut in se est, comprehendere possit aut
multa etiam de occultis rerum naturis, quae suae Deus tantum reseruat
scientiae? Cum autem quorundam praesentium uel praeteritorum notitiam
habemus, aut <praesentiam> rei alicuius ratio percipit aut recordatio
est eius quod percepit, et saepe de occultis ex manifestis
certificamur. Futuri uero <contingentis> propositiones, ex nulla rei
praesentia uel recordatione cognoscibiles, omnino sunt indeterminatae.
[49] Hoc autem tantum futurum, quod contingens dicitur, Aristotelem
futurum uocare arbitramur, quia ea futura, quae naturaliter
contingunt, non tanquam futura sed tanquam praesentia reputat, quia
sic iam certa sunt quasi praesentia.

[50] Et nota quod eadem res et praesens in aliquo dicitur et
praeterita uel futura in alio, ut iste et praesens est secundum
praesentem comestionem et praeteritus uel futurus dicitur secundum
praeteritam uel futuram, et circa praesentem uel praeteritam iam notus
est sed non circa futuram. [51] Sunt autem 'praeteritum' et 'futurum'
non-existentium quoque nomina, ut belli praeteriti uel futuri.

[52] Contingentia quoque futura dici possunt tam ea quae aliquo modo
praesentia sunt, quam ea quae adhuc nullo modo sunt, ut bellum
futurum. [53] Quae inde contingentia, id est utrumlibet, dicuntur,
quod aequaliter ad fieri et non fieri se habent, id est: Cum possint
in futuro euenire et non euenire, aeque secundum nostram cognitionem
ad utrumque se habent, quia ex nulla natura magis certi esse possumus,
quod eueniant, quam quod non eueniant. Quantum uero ad euentum, ad
alterum se habent sicut praesentia; quae scilicet futura sunt,
eueniunt. [54] Omnia itaque contingentia futura utrumlibet dicuntur,
non autem omnia utrumlibet futura uidentur, quia multa aequaliter ad
fieri et non fieri se habent quae nunquam erunt sicut et illa quae
erunt. Est itaque 'utrumlibet' nomen quorumlibet tam exsistentium quam
non-exsistentium, secundum hoc quod se ad fieri et non fieri
aequaliter habent, ut uidelicet utrumque de eis possit contingere nec
quid contingat, ulla ratione a nobis praesciri possit. [55] Et hoc est
nomen 'utrumlibet', non ex proprietate aliqua datum sed ex causa
communi inuentum, ex eo scilicet quod res quibus conuenit, aeque ad
fieri et non fieri se habent, id est aeque, ut dictum est, possibile
est eas euenire et non.

[56] Haec uero, cum eueniunt, quaedam ex natura tantum contingere
uidentur, quaedam ex nobis, quaedam ex utroque; ex natura tantum, cum
uel frigus aquam in glaciem solidat uel calor solis liquefacit; ex
nobis tantum, cum nomen, quod uolumus, cui uolumus aptamus, et
quotiens auctorem naturae peccato aliquo offendimus; ex nobis simul et
natura, quando ex nostra actione et facilitate naturae aliquid
contingit, ueluti si frangam baculum; nisi enim ex naturali
compositione baculus in se haberet, ut frangibilis esset, nequaquam a
me <frangeretur>; quodsi etiam frangibilis esset sed ego frangere
nollem, nequaquam modo frangeretur. [57] Quae uero ex nobis contingunt
siue solis siue cooperante ui naturae, modo ex deliberatione nostra,
modo fortuitu, id est casu, praeter spem et <praemeditationem> nostram
accidunt. [58] Quando autem ex deliberatione contingunt, per liberum
arbitrium fiunt. Est autem liberum arbitrium ipsa animi diiudicatio de
aliquo, utrum faciendum a nobis sit an non, libera quidem quoniam de
eo habetur, ad quod libere nos habemus, ut scilicet in manu nostra sit
et in potestate illud facere uel dimittere. Si enim aliquid diiudicem
apud me de capiendo rege, utrum capi eum a me oporteat uel non, haec
diiudicatio libera non est, quia pro uoluntate mea quod uellem non
contingeret. [59] Casu uero, id est fortuitu, contingunt ea utrumlibet
quae inopinate et repente praeter spem et praemeditationem nostram
eueniunt, ueluti cum aliquid fecerimus propter aliquid <et> per hoc
quod fecerimus, aliud contingit, quam intendebamus. Ut si quis agrum
fodiens per agri culturam thesaurum inueniat, inuentio illa fortuita
est et inopinata et contingit ex fossione quae propter aliud incepta
erat, quia non hac intentione uel hac de causa rusticus fodiebat, ut
censum inueniret sed propter messem tantum. [60] Casum autem in
Physicis <Aristoteles> teste philosophia definit dicens, quod quotiens
aliquid cuiuspiam rei gratia geritur aliudque quibusdam de causis quam
quod intendebatur obtingit, casus uocatur. Quem et ipse Boethius
rursus ex sua parte definit dicens:

     Licet igitur definire casum esse inopinatum ex confluentibus
     causis in his quae ob aliquid geruntur, euentum.

     Nisi enim (inquit) cultor agri humum foderet, nisi eo loco
     pecuniam suam depositor <obruisset>, aurum non esset inuentum.

Duae itaque causae confluunt, ut <inueniatur> thesaurus, positio
scilicet auri et fossio agri, cum tamen neutrum ideo fieret, ut fossor
inueniret thesaurum. [61] Sed cum 'liberum arbitrium' nomen sit ipsius
diiudicationis <rationalis animi>, casus, cum definitur, cuius nomen
sit et quando, perquiramus. Videtur ipse effectus, qui ex causis
contingit, casus dici, sicut inuentio, quae in re inuenta est siue in
<inuentore>. Nam sicut inuenitur thesaurus ita et nos casu inuenimus,
et utraque inuentio, tam actio quam passio, casus siue casualis dici
uidetur, quia utraque inopinate quantum ad nos contingit. [62] Et tunc
tantum dum praesens est inuentio, casus esse potest, id est casualis
et fortuitu, ex ea scilicet proprietate casus appellata, quod
inopinate euenit. Quae tamen inuentio postquam praesens est, non
dicitur utrumlibet sed priusquam esset, utrumlibet dicebatur. Unde
cum supra diximus quaedam utrumlibet contingere, ea 'utrumlibet'
uocauimus secundum quod ante euentum sese habebant.

[63] Et attende quod, cum res ipsas quae secundum nos inopinate
contingunt, casus nominemus, cum tamen dicimus aliquid fieri casu,
'casu' aduerbialiter uti uidemur, ac si diceremus: inopinate, et non
necessario. [64] Sed siue 'casus' nomen sit siue aduerbialiter
<positum>, semper ignorantiam denotat sicut 'inopinatum' et
'inopinate' uel 'repentinum' et 'repente'. [65] Videntur etiam dicta
propositionum magis appellari casus quam res aliqua. Sicut enim
dicimus, quia casus fuit, quod inueni hominem, ita quod non inueni;
'non inuenire' tamen nil est omnino et ad hoc quidem uerba se habent,
cum euentum inopinatum appellamus casum. Euentus enim proprie dicimus
dicta propositionum, quando propositiones ex suis euentibus ueras
iudicamus. [66] Et cum dicimus casum esse uenire me ad ecclesiam uel
non uenire, impersonaliter 'casus' praedicatur, sicut et si diceremus:

     Determinatum est (uel: Prouisum est) (uel: Necessarium <est>) me
     uenire uel non uenire.

Et cum dicimus:

    Casus est me uenire

tale est: Contingit fortuitu me uenire. [67] Et cum dicimus:

     Casus est inopinatus euentus

est non essentialiter sed nuncupatiue ponimus, ac si diceremus: Id
quod esse uel non esse inopinate contingit, 'casus' appellamus. Unde
in uerbis <Aristotelis> diligenter ponitur non "casus est" sed "casus
uocatur". Qui etiam uocationem illam non ad personam aliquam
accommodat sed impersonaliter dicit, quia "quotiens aliquid etc.".

[68] Aeque autem ea casu contingere quandoque uidentur, quae ex natura
sola proueniunt, sicut et ea quae per nos accidunt, secundum hoc quod
utrumque ignorabamus. Per liberum autem arbitrium ea sola accidunt
quae ex nobis proueniunt.

[69] Sunt autem nonnulli qui nil utrumlibet appellent nec aliqua
futura contingentia dicant sed omnia quae eueniunt ita ut eueniunt ex
necessitate euenire. Quod ex Dei prouidentia siue praedestinatione
conantur ostendere. Aiunt enim, quod Deus qui in sua prouidentia falli
non potest, omnia ab aeterno prouidit et praedestinauit ita euenire,
ut eueniunt, et tunc euenire quando eueniunt; quare secundum eius
prouidentiam, quae falli non potest, et <institutionem>
praedestinationis, quae mutari non potest, necesse est singula ita et
tunc euenire, ut eueniunt et quando. Et ita omnia sub necessitate
constringunt, ut nullatenus uitari possit, quin eueniant, sicut
eueniunt et quando. [70] Sed hi nimirum, cum omnia a Deo et prouisa et
praedestinata dicerent, omnium bonorum laudem uel malorum culpam in
auctorem omnium refundebant, quia Dei prouidentiae et praedestinationi
tam bene facta nostra quam male facta imputabant. Quae <pessima>
omnium haeresum non solum christianorum religioni, uerum etiam
philosophorum naturali rationi abominatio est, et maxime (teste
Boethio) Peripateticorum. [71] Sed antequam aduersus huiusmodi
cauillatorias rationes respondeamus, uis prouidentiae Dei et
praedestinationis est distinguenda. [72] Est autem prouidentia ipsa
eius praescientia futurorum, quae simul singula praesciuit, antequam
euenirent, et est prouidentia non solum praescientia bonorum, quae ex
eo procedunt, uerum etiam malorum, quae a nobis fiunt. [73] Sicut
autem prouidentia dei idem est quod praescientia ipsius,
praedestinatio uero idem <esse> quod fatum, id est fatatio, uidetur,
quando uidelicet bonum quod prouidet, stabiliendo mente disposuit, ut
eueniat, quando ipse uoluerit. Et est tantum praedestinatio de
beneficiis dei, non de malis, quae operamur. [74] Unde Augustinus, De
bono perseuerantiae:

     Praedestinatio (inquit) est praeparatio beneficiorum dei.

Qui etiam in libro De praedestinatione sanctorum differentiam inter
praedestinationem et gratiam assignat dicens:

     Inter gratiam et praedestinationem hoc interest quod
     praedestinatio est gratiae praeparatio, gratia uero ipsa donatio
     <...> praedestinatio sine praescientia esse non potest; potest
     autem esse praescientia sine praedestinatione. Quippe deus ea
     praesciuit, quae fuerat facturus <...> praescire potens est etiam
     quae ipse non facit, sicut quaecumque peccata <...> Quocirca
     praedestinatio est praeparatio gratiae, gratia uero
     praedestinationis effectus.

[75] Inter fatum quoque, id est praedestinationem, et prouidentiam in
Boethii De consolatione differentiam habemus his uerbis:

     Nam prouidentia est ipsa illa diuina ratio in summo omnium
     principe constituta quae cuncta disponit, fatum uero inhaerens
     rebus mobilibus dispositio, per quam prouidentia suis quaeque
     nectit ordinibus. Prouidentia namque cuncta pariter quamuis
     diuersa, quamuis infinita complectitur, fatum uero singula
     digerit in motum locis, formis ac temporibus distributa, ut haec
     temporalis ordinis explicatio in diuinae mentis adunata
     prospectum prouidentia sit, eadem uero adunatio digesta atque
     explicata temporibus fatum <uocetur>. Quae licet diuersa sint,
     alterum tamen pendet ex altero.  Ordo namque fatalis ex
     prouidentiae simplicitate procedit.

Et iterum:

     <Illud> certe manifestum est immobilem simplicemque gerendarum
     formam rerum esse prouidentiam, fatum uero eorum quae diuina
     simplicitas gerenda disposuit mobilem esse nexum atque ordinem
     temporalem. Quo fit, ut omnia quae fato subsunt, prouidentiae
     quoque subiecta sint, cui ipsum etiam subiacet fatum, quaedam
     uero quae sub prouidentia locata sunt, fati seriem superent. Ea
     uero sunt, quae primae propinqua diuinitati stabiliter fixa
     fatalis ordinem mobilitatis excedunt.

[76] Quae quidem uerba aliquid habent ambiguitatis, cum scilicet modo
idem fatum et prouidentiam uocat, modo diuersa. [77] Sed cum in Deo
nil sit aliud ab ipso nec aliud sit sapientia eius uel prouidentia uel
praedestinatio (id est fatalis stabilitio) eius, quam ipse, recte idem
essentialiter dixit; quia uero homines <imponentes> nomina tam
creatori quam creaturis aliunde prouidentem, aliunde fatalem dixerunt,
recte secundum diuersas uocabulorum causas diuersa fatum et
prouidentiam dixit, sicut aliud risibile esse, aliud nauigabile esse
dicimus, cum tamen idem sit penitus nauigabile et risibile, ac est
tale, ac si dicatur quod aliud sonat 'risibile', aliud 'nauigabile'
secundum diuersas impositionis causas. Sic et deus et prouidentia
dicitur ex eo quod prouidet et praescit, et fatum ex eo quod stabilit
et disponit in creaturis. Nec ullae sunt proprietates, quas in Deo
intelligamus, dum eum prouidentem uel fatalem dicimus uel scientem uel
intelligentem uel bene agentem sed more humano loquentes simplicem
eius essentiam et in se omnino inuariabilem pro his, quae per eum
inuariabilem uarie fieri contingunt et uarie a nobis excogitantur,
uariis <designamus> nominibus, ut sapientia dicatur secundum hoc quod
recte per eum omnia sunt disposita, prouidentia secundum hoc quod
omnia, quae futura erant ipso faciente uel permittente, ipsum nec
tunc, quando non erant, latebant. [78] Similiter cum modo me sedente,
modo non sedente dicitur scire uel intelligere me sedentem et non
intelligere uel scire me sedentem, nulla est in ipso uariatio sed in
me; quocumque modo me habeam, ipsum latere non possum. Cum itaque
omnino deus in se inuariabilis subsistat, secundum uarietatem
creaturarum uel uarios effectus ipsius quasi uariabilis ostenditur,
ueluti cum diuinum spiritum septiformem uel septem spiritus esse
dicimus non secundum se sed secundum dona quae ab ipso fideles
habent. [79] Unde et Gregorius super Ezechielem <sic> inquit:

     Spiritus qui omnia loca per maiestatem replet et continet, nec in
     se mobilis dicitur <sed> secundum operationem. Quasi mobilis
     discurrit, quia ubique nescientibus occurrit et praesentem se
     omnibus exhibet.  Mobilis appellatur, qui tenens omnia stabilis
     permanet.

     Unde cum laus sapientiae describeretur, adiunctum est: 'Est enim
     in illa spiritus intellectus, sanctus, unicus, multiplex,
     subtilis, mobilis.'  Et paulo post: 'humanus stabilis'.

[80] Videtur tamen in Boethii De Consolatione, cum dicitur "fatum
adhaerens rebus", non fatatio deus accipi, per quem scilicet fatatur,
id est incommutandum statuitur sed fatatio passiue quasi unum fatatum
est. Sed si hoc esset, male prouidentiam idem cum fato diceret, nisi
prouisum passiue acciperetur sicut et fatatum. [81] Sed ut et
prouidentiam deum et fatum appellemus, ipsum in se prouidentiam
dicimus secundum aeternam praescientiam, quae semper est; fatum uero
et adhaerens rebus bonis tantum ipsemet dicitur secundum id, quod
tanquam iam prouisum stabilit apud se et sic faciendum ordinat et
ponit, ut sic fiat.

[82] At uero, cum prouideat uel praedestinet futura, neque prouidentia
eius neque praedestinatio necessitatem rebus infert. Prouidet enim
futurum fieri sed non ex necessitate fieri; stabilit futurum, ut
fiat sed non ut ex necessitate fiat. Sic enim prouidet et stabilit
futura, sicut sunt euentura, ut scilicet sic eueniant ut <possint>
etiam non euenire. Quippe sic euentura sunt ut possint etiam non
euenire. Cum ergo prouidet ea uel praedestinat, uti sunt euentura,
ipsa autem sic euentura sunt, ut queant etiam non euenire, utrumque in
prouidentia dei est uel praedestinatione, ut, cum nullo modo
impediatur, quin fiant, sic tamen eueniant, ut et non euenire possint.
[83] Sicut enim, si quis ante me ambulet, <quem> uideam et sciam
ambulare, uisus meus et scientia non confert ei, ut ex necessitate
ambulet, nec tamen ambulantem uidere uel scire possum, nisi ipse
ambulet, ita dei prouidentia me ita ambulaturum prouidit uel
peccaturum, ut mihi necessitatem in altero non inferret; alioquin ipse
me compelleret peccare, nec reus essem, qui coactus peccarem sed ipse
per quem peccare cogerer. [84] Si ergo integre prouidentiam eius
consideremus, quae omnia simul praesciuit, quae ad meum actum siue
possibilitatem pertinebant, et ita me ambulare modo et simul modo
posse non ambulare prouidit, secundum eius prouidentiam et me ambulare
contingit et posse non ambulare, quia utrumque in Eius prouidentia
aequaliter perstitit. [85] Et nota quod cum uera sit haec propositio
modalis cum determinatione:

     Impossibile est rem non ita euenire, cum deus prouiderit euenire

non tamen uera est simplex, quae ait:

     Impossibile est non ita euenire.

Nam et ista uera est:

     Impossibile est hunc hominem habere duos pedes, postquam amiserit

uel:

     Impossibile est hunc hominem sedere, dum stat

nec tamen ideo uerum est simpliciter, quod impossibile est uel hunc
habere duos pedes uel hunc sedere.

[86] Nunc autem illam callidam sed cauillatoriam ponamus et soluamus
argumentationem, qua plerique conantur ostendere ex eo, quod res
aliter euenire possunt quam eueniunt, posse deum falli. [87] Quam et
ipse Tullius teste Augustino in Ciuitate Dei disponit, cuius haec est
summa: Si possibile est rem aliter euenire, quam euenit, possibile est
rem aliter euenire, quam deus euenturam esse prouidit. A pari. Et ita
possibile est deum rem aliter prouidere, quam euenit, et ita possibile
est deum falli. Si enim aliter euenit res, quam deus prouidit, uel
aliter prouidit deus quam euenit, deus fallitur. Unde si possibile est
aliter euenire, quam deus prouidit, uel aliter prouidisse, quam
euenit, possibile est deum falli. [88] Cuiuscumque enim antecedens est
possibile, possibile est et consequens, ut si uera est haec
consequentia:

     Si est homo, est animal

uera est et ista:

     Si possibile est esse hominem, et animal.

[89] Cum itaque haec consequentia uera sit:

     Si res aliter euenit, quam deus prouidit, uel aliter prouidit,
     quam euenit, deus fallitur

uera est et haec:

     Si possibile est aliter prouidisse uel <euenire>, possibile est
     deum falli.

Itaque per medium probata est proposita consequentia, haec scilicet:

     Si possibile est rem aliter euenire quam euenit, possibile est
     Deum falli.

[90] Sed quia ex uero falsum arguitur, cauillatoria est argumentatio,
id est sophistica, quae sic soluenda est: [91] Cum dicitur:

     Possibile est rem aliter euenire quam euenit

duo sunt sensus, sicut duo, cum dicitur:

     Possibile est stantem sedere.

Si enim ita dicimus quod rem illam quae stat, natura permittit
sedere, uerum est; si uero ita quod natura permittit ita esse ut
dicit haec propositio:

     Stans sedet

falsa est.  [92] Similiter si dicamus quod possibile est rem euenire
aliter modo, quam euenit uel quam Deus adhuc in sua prouidentia
habuerit, qui tantum eam euenire prouidit, uerum est. [93] Si uero ita
dicamus quod possibile sit ita contingere, ut haec propositio dicit:

     Res euenit aliter, quam euenit uel aliter, quam deus prouidit

falsum est, et ex hoc falso et impossibili satis concedendum est sequi
illud falsum et impossibile, id est quod possibile est deum
falli. Tunc enim regula praedicta locum habet:

     Cuiuscumque antecedens possibile est, et consequens

quia tunc possibile est ad totas propositiones, non ad res
applicatur. [94] Si autem ex uero procedimus secundum priorem
expositionem, non sequitur, ut possibile sit deum falli magis, quam si
diceremus:

     Si is qui stans est potest sedere, possibile est stationem et
     sessionem eidem inhaerere simul.

[95] Posset enim aliter euenire <res> quam deus habuit in prouidentia
sua, quam habuit. Nec tamen falleretur deus, quia sicut res aliter
posset euenire, ita et ipse aliter posset prouidisse, ut, sicut hoc
modo tantum prouidit, ita et alio tantum prouidisset, qui similiter
cum euentu alio rei concordasset sicut iste modus prouidentiae cum
isto euentu. Et sic sana tunc esset prouidentia sicut et nunc. [96]
Nam cum ipsius prouidentia uel praedestinatio, quae ipse est, dici non
possit diuersa nisi secundum diuersitatem eorum quae prouidet uel quae
inmutabilis facit mutabilia, alia prouidentia uel praedestinatio esse
posset, quia aliud praescire uel praedestinare posset. [97] Unde non
est necesse ut, si etiam oppositum eius quod prouidit, prouidisset et
illud contingeret et non istud, [quod] ideo ipse falleretur, quippe
nihil contingeret contra prouidentiam, quam <habuisset>, quia sic
oppositum contingeret nec istud numquam, quod contingit, prouidisset
nec istud <contingeret> sed et prouidentia et euentus ita essent
<opposito modo>, sicut sunt in isto modo <quo> <accidunt>. [98]
Amplius. Si: Quia aliter euenit, quam deus iam prouidit, deus
fallitur, et: Quia aliter euenit, quam deus prouidit, et aliter ipse
prouidit quam prouidit, ipse fallitur. Quod omnino falsum est. [99]
Praeterea cum dicimus:

     Possibile est rem aliter euenire, quam euenit uel quam deus
     prouidit

id est: opposito modo, aliter non relatiue sed negatiue accipimus ac si
diceretur:

     Possibile est ut non eueniat eo modo quo euenit uel Deus prouidit

euentum simpliciter negantes, non aliquam diuersitatem modi ponentes
in his, quae nunquam simul esse contingit uel quae aliquid esse non
possunt, dictis scilicet propositionum. At uero cum negatiue
accipiamus:

     Possibile est rem aliter euenire, quam deus prouidit

id est: non eo modo quo prouidit, non sequitur quod uel ipse alio modo
posset prouidere uel deceptus esse. Cum enim possibile sit rem euenire
non eo modo quo lapis prouidit, non tamen uel aliter lapis prouidisse
potuit uel decipi, quia omnino prouidere lapis nihil potest nec
decipi. Sed nec eadem ratione illud sequitur, quod si euenit non eo
modo quo deus prouidit, deus aliter prouidit uel deceptus est, quia
idem similiter in lapide fallat.

[100] Nunc ad litteram redeamus.

     NAM SI OMNIS <AFFIRMATIO VEL NEGATIO VERA VEL FALSA EST, ET OMNE
     NECESSE EST VEL ESSE VEL NON ESSE;

Quia in eo quod proprietatem contradictionis remouit a futuro
contingenti, quidam consentiebant, qui scilicet male proprietatem
intelligebant, quidam uero non, qui uidelicet bene attendentes
proprietatem eam contradictioni cuiuslibet temporis accomodabant, ideo
Aristoteles utrosque impugnat, ut utrosque certificet. [101] Et contra
recte intelligentes sophistice disputat, ut ab huiusmodi sophistica
argumentatione eos sibi cauere doceat, si quis eam eis fecerit. [102]
Contra autem male sentientes non sophistice agit sed recte, ut
errorem eorum destruat et doceat bene intellectam proprie omnibus
conuenire.

[103] Et secundum hoc duos orditur syllogismos, ut utrorumque oppugnet
sententiam; [104] bene intelligentium, qui scilicet hoc in omni
contradictione recipiunt, tali syllogismo: Si singularium
affirmationum et negationum inter se necesse est alteram esse ueram et
alteram falsam, pereunt illa tria; sed non pereunt, ergo non
singularium est istud. [105] Ipsam uero consequentiam primam ex duabus
consequentiis ostendit per medium sic: Si singularium ita est, necesse
est omne esse uel non esse, et hanc consequentiam praemittit hic: NAM
SI OMNIS AFFIRMATIO etc. Secundam uero consequentiam, hanc scilicet:
Si necesse est omne esse uel non esse, pereunt illa tria, habemus
dispersam per partes. Nam hanc partem: Si necesse est esse uel non
esse, perit utrumlibet, innuit ibi: "Nil igitur neque est neque fit"
etc. Aliam uero partem, hanc scilicet: Si necesse est omne esse uel
non esse, perit consilium et negotium, habemus ibi: "Quare non
oportebit". [106] Probata itaque prima consequentia syllogismi et
positis <pro ea> duabus consequentiis, per quas probatur, assumit
consequens destruendo, ita scilicet: Sed illa non pereunt, quod est
ibi: "Quod si haec non sunt possibilia". Conclusionem uero principalem
supponet ibi: "Quare manifestum est quoniam non est necesse omnes
affirmationes et negationes oppositarum" etc.

[107] Eos uero qui male sentiunt, arguit recte retenta eadem prima
consequentia. Et statim, quasi assumpsisset antecedens ponendo, ibi:
"Si omnis uera uel falsa est", adhibet probationem eius dicens:
"Utraque enim non erunt" et rursus: "At uero nec quoniam neutrum uerum
est" etc. Conclusionem uero, hanc scilicet: Quare pereunt illa,
dispersam per partes habemus, ut diximus.

[108] Tota itaque littera deinceps usque ad secundum librum circa hos
duos syllogismos consistit, quia omnia quae inducuntur uel partes sunt
syllogismorum uel probationes partium uel propositiones <probationum>
conuenienter inductae.

[109] Sic autem ingredere et iunge litteram NAM SI: In futuris, id est
in propositionibus de futuro, scilicet contingenti, non similiter est
proprietas contradictionis. Immo dicit aduersarius qui bene sentit:
Ita est in omni contradictione. Contra autem cauillatorie agens: Non
est ita in omni, quod sic statim probat, ac si <diceret>: Si ita est
ubique, quod scilicet omnium diuidentium necesse sit alteram esse
ueram et alteram falsam, pereunt illa. Et antequam assumat uel
concludat destruendo, probat propositam consequentiam, ac si dicat:
Vere uera est haec proposita consequentia, quia uerae sunt istae duae
quae per medium probant illam: Si ita est in omni contradictione, omne
necesse est esse uel non esse, et si omne necesse est esse uel non
esse, pereunt illa. Et hoc est: NAM SI. Illud quidem NAM coniungit
duas consequentias, quae unam mediam hypotheticam faciunt compositam,
quae ex eis per medium probatur. Illud uero SI de prima consequentia
est ipsius mediae. [110] Sic iunge: SI OMNIS AFFIRMATIO VEL omnis
NEGATIO EST VERA VEL FALSA, 'necessario' subaudis -- aliter enim non
sequeretur necessitas euentuum, nisi scilicet 'necessario' cum
propositionum ueritate uel falsitate intelligeremus. <Quam
necessitatem quod> subintelligendum sit, tam praecedentia quam
sequentia indicant. Quippe in proprietate contradictionis, de qua <ad
inconueniens> ducit, superius "necesse" posuerat, quam dum remouet,
oportet 'necesse' intelligi. Sed proxime proprietatem repetierat ibi:
"In his ergo quae sunt" etc. Quam scilicet proprietatem <cum>
constabat remoueri, 'necessario' quasi certum tacuit. Ex
subsequentibus quoque, quod sit subintelligendum 'necessario',
manifestum est. Statim namque supponit: "Necesse est uerum dicere
alterum ipsorum." Qui etiam, ubi in sequentibus assignat, unde
inconuenientia procedunt, 'necesse' apposuit dicens: "Quae ergo
contingunt inconuenientia haec sunt et huiusmodi alia, si omnis
affirmationis et negationis" etc. In fine etiam, ubi destructo iam
consequenti concludit antecedens destruendo, in destructione
antecedentis 'necesse' apposuit dicens: "Quare manifestum est, quoniam
non est necesse" etc. Unde, cum in negatione ponatur, in affirmatione
quoque erat intelligendum.

[111] Et attende quod sicut callidus sophista proprietatis uerba
commutat, secundum quae facilius consequentia uideatur uera, dicens
scilicet: OMNIS AFFIRMATIO VERA VEL FALSA EST necessario et omnis
NEGATIO, quae uerba maxime ad falsum sensum se habent, ut facilius
inde recipiatur sequi aliud quod falsum intelligit, scilicet OMNE
NECESSE EST ESSE, ut uidelicet dicit propositio VERA necessario, VEL
NON ESSE, ut dicit FALSA <necessario>. Et accipe ESSE et NON ESSE
omnis temporis. [112] Consequentia autem inter effectum et causam
uidetur secundum hoc quod ueritas uel falsitas propositionum est
effectus euentuum. Idem tamen in sensu ualet, quod de propositionibus
uidetur dici et de sensu earum.

[113] Nota hanc consequentiam determinandam esse; et similiter aliam
quam aggregabit in hypothetica media. Sed nos earum determinationes
inferius ponemus, cum ipse Aristoteles determinare coeperit nodum
sophisticum absoluens.

     SI HIC QUIDEM DICAT FUTURUM ALIQUID, ILLE VERO NON DICAT HOC IDEM
     IPSUM, MANIFESTUM EST QUONIAM NECESSE EST VERUM DICERE ALTERUM
     IPSORUM,

[114] Exemplum supponit de contradictione in futuro, quod est contra
alios, qui nolebant unquam ibi diuidentes fieri. Maxime etiam de
futuro propositiones in hac proprietate ponit, quia per futurum ad
inconueniens et interitum trium propositorum peruenit, quippe in
futuro tantum illa tria consistunt. ILLE VERO NON DICAT, id est: ille
uero neget esse futurum.

     SI OMNIS AFFIRMATIO VERA VEL FALSA EST (UTRAQUE ENIM NON ERUNT
     SIMUL IN TALIBUS).

[115] 'Falsum est', diceret aduersarius male proprietatem intelligens,
'alterum uerum dicere in futuro', id est alteram ueram esse
propositionum de futuro. Immo 'uerum' dicit Aristoteles, SI, id est
cum, OMNIS AFFIRMATIO VERA VEL FALSA sit, ac si diceret: 'Verum
generaliter ex proprietate affirmationis et negationis'. [116] Et quia
illi neutra uera uel falsa uidebatur propositionum de futuro scilicet
contingenti ideoque non recipiebat hoc ubique, statim Aristoteles
probationem adhibet, ostendens scilicet huiusmodi diuidentiam esse in
omni affirmatione uel negatione propria dicens: UTRAQUE ENIM NON ERUNT
SIMUL> IN TALIBUS.

[117] Et attende quod, cum deberet ostendere, quod altera uera est
altera falsa, ponit quod tantundem ualet, quod scilicet necessario
affirmatio est uera uel falsa. Non enim dubitabant, quin si altera
propositionum esset uera, altera esset falsa uel e conuerso, et ita
non poterat altera propositio habere <alterum>, quin altera haberet
<alterum>.

[118] Attende etiam quod, cum deberet apponere 'necessario', ut
uidelicet diceret:

     Omnis est uera uel falsa necessario

non fuit opus, quia ipsi necessitatem non contradicebant, nisi ideo
tantum quod nullam esse ueram uel falsam putabant. Unde nisi hoc
poterit Aristoteles ostendere, quod diuidant uerum uel falsum, illud
non contradicent.

[119] Quod autem diuidentes sint ubique, sic monstratur: Vere ubique
affirmatio et negatio diuidunt, id est: est una uera et altera falsa,
quia neque utraque est uera neque neutra est uera. Ab immediatis. Quod
autem utraque non sit uera, habemus hic: UTRAQUE ENIM etc., id est
utraque quae ERUNT SIMUL IN TALIBUS propositionibus, id est
continentur in eis ut earum dicta, nunquam simul contingent euenire.
Quod autem non est uerum, quod neutra sit uera propositionum, inferius
ibi: "At uero nec quoniam neutrum uerum est" etc.

     NAM SI VERUM EST DICERE QUONIAM ALBUM VEL NON ALBUM EST, NECESSE
     EST ALBUM ESSE VEL NON ALBUM,

[120] Posita priore consequentia et assignato exemplo contradictionis
in futuro et propter confirmandam contradictionem de futuro probato
antecedenti ipsius consequentiae, totam ipsam consequentiam probat a
partibus, ac si diceret: Vere si omnis affirmatio uel negatio uera
est, scilicet necessario, necesse est ita esse ut dicit. Et similiter
si falsa est, necesse est non esse <ut dicit>, quia ita est in istis.
A partibus. Et hoc est: SI VERUM EST DICERE, id est uera est haec
propositio 'ALBUM EST', contingit ESSE ALBUM etc. Siue necessario
apponamus siue non, nil refert, quia, ut iam dictum est, ubi in
propositionibus uel in euentibus ueritas uel falsitas simpliciter
recipitur, de necessitate sub disiunctione non dubitatur.

     ET SI EST ALBUM VEL NON ALBUM, VERUM EST VEL AFFIRMARE VEL
     NEGARE;

[121] Quia ostenderat ex ueritate propositionum sequi existentiam
rerum, ne uideretur ibi conuersio non esse, ad maiorem rerum
uicinitatem et propositionum ostendendam dicit, quod ex esse rei
sequitur ueritas propositionis. Et hoc est: ET SI aliquid EST ALBUM
VEL NON est ALBUM, VERUM EST AFFIRMARE VEL NEGARE.

     ET SI NON EST, MENTITUR, ET SI MENTITUR NON EST;

[122] Probat a destructione consequentis quod dicit:

     Si uerum est dicere: 'Est album' uel 'Non est album', necesse est
     ita esse

quia SI NON EST ita in re, MENTITUR, id est non est uera propositio.
Iterum probat quod, "si est album <uel non album>", uera est
propositio, quia SI MENTITUR, id est non est uera, NON EST ita ut ipsa
dicit.

[123] Vel sic legatur NAM SI VERUM EST, ut probet, quod in
diuidentibus utraque non est uera, quia non est uerum, quod res sit et
non sit. Et hoc extra. Quod sic probat: Quia si utraque est uera, et
res est et non est. caetera non mutantur.

     QUARE NECESSE EST AFFIRMATIONEM AUT NEGATIONEM VERAM ESSE.  NIHIL
     IGITUR NEQUE EST NEQUE FIT NEQUE CASU NEC UTRUMLIBET, NEC ERIT
     NEC NON ERIT, SED EX NECESSITATE OMNIA ET NON UTRUMLIBET.

[124] Dixit quia "utraque non <erunt> in talibus", id est diuidentibus
propositionibus, et rursus subintelligendum est, quia nec contingit
dicere:

     Neutrum est

quod postea ponit separatim, ut probet. Unde ab immediatis concludit,
quod NECESSE EST VERAM ESSE etc., id est diuidentes sunt, quod
scilicet probare proposuerat quasi <assumptionem> antecedentis
praemissae consequentiae.

[125] Proposita autem priore consequentia et probato antecedenti
praetermissaque conclusione consequentis, quod scilicet "omne necesse
est esse uel non esse", quia patens erat conclusio, sicut breuiloquus
concludit id quod ex conclusione conficitur, quod scilicet nil
contingit casu. Et unde hoc? Supponit illud quod tacuit: SED EX
NECESSITATE OMNIA -ET ideo NON UTRUMLIBET. Ab oppositis. [126] Quod
ait NIL NEQUE, tantundem ualet quantum NIL et secundum usum locutionis
dictum est. Ait etiam, quod NIL EST praesentialiter CASU NEQUE <fuit>,
id est factum est in praeterito, NEC ERIT NEC NON ERIT in futuro. Quae
enim sunt uel fuerunt casu contingere <possunt uel> potuerunt sicut et
illa poterunt quae erunt uel non erunt. Bene post "<CASU>" UTRUMLIBET
remouet sed non post UTRUMLIBET casum, quia superfluum esset.

     AUT ENIM QUI DICIT VERUS EST AUT QUI NEGAT.

[127] Assignat unde ostendit omnia ex necessitate contingere, ex eo
scilicet quod omnium affirmationum uel negationum altera uera est et
altera falsa. Ab effectu. Et hoc est: AUT QUI DICIT, id est affirmat,
VERUS EST, id est uerum dicit, AUT QUI NEGAT.

     SIMILITER ENIM VEL FIERET VEL NON FIERET; UTRUMLIBET ENIM NIHIL
     MAGIS SIC VEL NON SIC SE HABET AUT HABEBIT.

[128] Probat iterum quod nil ulterius est utrumlibet hoc modo: Si nil
habet se aequaliter ad fieri et non fieri, nil est utrumlibet. Quod
per destructionem consequentis ostendit sic: Et SIMILITER FIERET VEL
NON FIERET, hoc est aequaliter haberet se ad fieri et ad non fieri, si
uidelicet utrumlibet esset. Et unde haec consequentia uidetur,
supponit quasi a descriptione utrumlibet dicens quod id quod
utrumlibet dicitur, non MAGIS SIC SE HABET VEL NON SIC, hoc est: non
magis se habet ad fieri uel ad non fieri sed scilicet aequaliter ad
utrumque, AUT HABEBIT, quamdiu utrumlibet fuerit.

     AMPLIUS, SI ALBUM EST NUNC, VERUM ERAT DICERE PRIMO QUONIAM ERIT
     ALBUM, QUARE SEMPER VERUM FUIT DICERE QUODLIBET EORUM QUAE FACTA
     SUNT QUONIAM ERIT; QUOD SI SEMPER EST VERUM DICERE QUONIAM EST
     VEL ERIT, NON POTEST HOC NON ESSE VEL NON FUTURUM ESSE. QUOD
     AUTEM NON POTEST NON FIERI, IMPOSSIBILE EST NON FIERI; ET QUOD
     IMPOSSIBILE EST NON FIERI NECESSE EST FIERI; OMNIA ERGO QUAE
     FUTURA SUNT NECESSE EST FIERI. NIHIL IGITUR UTRUMLIBET NEQUE CASU
     ERIT;

[129] Rursus ad propositiones de futuro redit et per se eas sine aliis
tractat. Et ostendit ueras posse esse, ut diuidentes earum esse
insinuet, hac scilicet <ratione> inductus, quod, praesentia et
praeterita cum iam determinatos euentus uidemus, non est dubium ueras
uel falsas fuisse propositiones, quae euentus illos futuros esse uel
non esse denuntiabant, quia uidelicet ita contingendum erat uel non
erat. Unde et a simili ostendendum, quod ea quae futura sunt, quia
<euenient>, uere praedici possunt.

[130] Et hoc est quod ait: AMPLIUS, id est: Adhuc ago de eodem, id
est de contradictione de futuro maxime, et dico, QUOD, quia EST ALBUM,
uera fuit ante ea propositio quae illud futurum esse proponebat.

[131] QUARE, id est: Quia ita est in praesenti, quod scilicet, quia
contingenda erant, uere potuerunt inde propositiones fieri, quare
similiter fuit in quibuslibet praeteritis. A simili. Et hoc est: QUARE
SEMPER etc.

[132] Infert extra de futuro similiter, quod ipse intelligens quasi a
simili ostendens aggregat cum praesenti. Et ad inconueniens
suprapositum redit dicens: QUOD SI VERUM EST etc. Ab effectu.

[133] Consequens est: OMNIA ERGO. Per medium infert, ac si dicat:
Quandoquidem omnia futura, quae uera potuerunt praedici, non possunt
non fieri, et QUAE NON POSSUNT NON FIERI, IMPOSSIBILE EST NON FIERI,
ET QUAE IMPOSSIBILE EST <NON> FIERI NECESSE EST FIERI, ERGO OMNIA QUAE
FUTURA SUNT NECESSE <EST> FIERI. Et est syllogismus ex pluribus
assertionibus.

[134] NIL IGITUR, quia scilicet fiunt ex necessitate. Ab oppositis.
Quod supponit: NEQUE CASU, ne superfluat, illatiue lege sic: Atque
ideo nec casu. Vel UTRUMLIBET retorque ad alia, quae uidelicet
contingunt libero arbitrio. Cum enim speciale nomen generali
aggregatur, innuit ipsum generale pro aliis speciebus poni iuxta illud
in sequentibus: "Utrum autem contraria est affirmatio negationi an
oratio orationi", id est affirmationi, et rursus <Boethius> in Primo
Hypotheticorum:

     Ut uel propositionem conditio sequatur uel conditionem propositio

id est hypothetica categoricam uel e conuerso.

     NAM SI A CASU, NON EX NECESSITATE.

[135] Vere si ex necessitate contingunt, non casu, quia SI CASU, NON EX
NECESSITATE. A pari per destructionem consequentis et antecedentis.

     AT VERO NEC QUONIAM NEUTRUM VERUM EST CONTINGIT DICERE, UT
     QUONIAM NEQUE ERIT NEQUE NON ERIT.

[136] Cum superius probaret omnium diuidentium alteram esse ueram et alteram
esse falsam, induxit probationem, quoniam utraque non est uera,
<subintelligendo> alteram partem, quoniam nec neutra est uera. Quod
modo ponit separatim, ut eam per se probet, ne forte ad hanc partem
aduersarius posset confugere. [137] Sic iunge: Non tantum non
CONTINGIT DICERE, id est non possumus uere dicere, quoniam utraque non
est uera sed NEC illud QUONIAM NEUTRA EST VERA. UT [quoniam], id est
sicut, non contingit dicere, QUONIAM res NEQUE ERIT NEQUE NON ERIT,
quod ex eo sequeretur. Si enim nec affirmatio nec negatio est uera,
nec res erit, ut dicit affirmatio, neque non erit, ut dicit negatio.

     PRIMO ENIM, CUM SIT AFFIRMATIO FALSA, ERIT NEGATIO NON VERA, ET
     CUM SIT HAEC FALSA, CONTINGIT AFFIRMATIONEM ESSE NON VERAM. AD
     HAEC, SI VERUM EST DICERE QUONIAM ALBUM EST ET MAGNUM, OPORTET
     UTRA[M]QUE ESSE, SIN VERO ERIT CRAS, OPORTET ESSE CRAS.

[138] Probat ab oppositis quod non potest dici: neutra est uera in
diuidentibus, quia si hoc esset, inconueniens inde sequeretur. In
PRIMO ostendit hoc: Inconuenit, quod affirmatio et negatio non est
uera, quod in diuidentibus impossibile est.

[139] AD HAEC, id est ad haec probanda, quod, sicut non contingit rem
esse et non esse, non contingit neutram propositionum esse ueram, hoc
induco, quod oportet quod propositionis ueritatem comitatur euentus
rei, ut si aliquam contingeret propositionem esse ueram, aliquem
euentum esse contingeret, et ita si neutrum de euentibus contingeret
esse, neutram propositionum contingeret esse ueram. Et hoc est: SI
VERUM EST DICERE etc. OPORTET, id est constans est, UTRAQUE contingere
quae dicuntur a propositionibus. Et non tantum in propositionibus de
praesenti ita est, uerum etiam <de> futuro <contingenti>. Et hoc est:
SI VERO 'ERIT CRAS', hoc scilicet subaudis esse uerum, OPORTET ita
esse, ut dicitur.

     SI AUTEM NEQUE ERIT NEQUE NON ERIT CRAS, NON ERIT UTRUMLIBET, UT
     NAVALE BELLUM; OPORTET ENIM NEQUE FIERI NAVALE BELLUM NEQUE NON
     FIERI NAVALE BELLUM.

[140] Ex eo quod aliquis concederet quod neutra est uera uel quod res neque
erit neque non erit, primum hoc ostendit, quod, "cum sit affirmatio
falsa" etc. Aliud inconueniens inde ostendit, solitum scilicet
inconueniens, quod uidelicet SI res NEQUE ERIT NEQUE NON ERIT, perit
UTRUMLIBET, UT EST NAVALE BELLUM, quod scilicet secundum hanc
sententiam neque erit neque non erit. Quam sententiam statim supponit
in commendatione exempli dati per nauale bellum futurum de eo quod
neque erit neque non erit, quia scilicet secundum hanc sententiam
OPORTET NEQUE FIERI etc. Et est commendatio exempli a causa secundum
positionem aduersarii.

     QUAE ERGO CONTINGUNT INCONVENIENTIA SUNT HAEC ET HUIUSMODI ALIA,
     SI OMNIS AFFIRMATIONIS ET NEGATIONIS VEL IN HIS QUAE IN
     UNIVERSALIBUS DICUNTUR UNIVERSALITER VEL IN HIS QUAE SUNT
     SINGULARIA, NECESSE EST OPPOSITARUM> HANC ESSE VERAM, ILLAM VERO
     FALSAM, NICHIL AUTEM UTRUMLIBET ESSE IN HIS QUAE SUNT SED OMNIA
     ESSE VEL FIERI EX NECESSITATE. QUARE NON OPORTEBIT NEQUE
     CONSILIARI NEQUE NEGOTIARI

[141] Ostendit ex eo quod omnium diuidentium necesse est alteram esse
ueram et alteram falsam omnia ex necessitate contingere ac per hoc
perire utrumlibet. Sed quia multa incidentia interposuerat, hic cum
repraesentatione antecedentis breuiter repetit eadem inconuenientia et
addit quaedam alia, scilicet perire consilium et negotium, ut scilicet
syllogismum totum per positionem antecedentis, quod scilicet
antecedens quasi assumptum superius probauit, sub oculis ponat et
memoriae commendet, quia statim alium per destructionem consequentis
positurus erat. Illatio uero sic fit a partibus: Quandoquidem ex eo,
quod omnium diuidentium necesse est alteram esse ueram et alteram esse
falsam, sequuntur inconuenientia supradicta, ergo contingunt
inconuenientia.

[142] QUAE autem INCONVENIENTIA inde CONTINGUNT, HAEC SUNT, quae
statim repetam, ET ALIA HUIUSMODI quae superaddam. Unde autem ea
inconuenientia proueniant, ostendit, cum subdit: SI NECESSE EST
OPPOSITARUM AFFIRMATIONIS ET NEGATIONIS HANC ESSE VERAM, ILLAM VERO
FALSAM. AFFIRMATIONIS ET NEGATIONIS dico factarum VEL IN HIS scilicet
UNIVERSALIBUS QUAE UNIVERSALITER enuntiantur etc. Et quae sint
inconuenientia, supponit, NIL scilicet ESSE UTRUMLIBET IN omnibus HIS
rebus QUAE contingunt fieri, SED OMNIA ESSE in praesenti EX
NECESSITATE ET FIERI uel in praeterito uel in futuro. Et ALIA
contingunt cum istis INCONVENIENTIA, quae sunt HUIUSMODI, id est
inconuenientia sicut ista, scilicet quod perit consilium et negotium.
Et hoc est: QUARE NON. Ab oppositis infert ex proximo, quod uidelicet
quia omnia ex necessitate uel esse contingit uel non esse, NON OPORTET
amplius etc. Quippe ubi ex necessitate omnia sunt, quaecumque scilicet
quandoque eueniunt, de quibus possunt diuidentes fieri, oportet omnia
aeterna esse. [143] Hic enim 'necesse' pro 'ineuitabili' accipimus,
sicut in praemissa proprietate contradictionis, non pro 'determinato',
sicut quidam putant. Quod enim pro 'determinato' non accipiat, tam
praecedentia quam praesentia quam sequentia ostendunt. Cum enim
superius non-possibilis et impossibilis et necessarii aequipollentiam
disposuit dicens: "Quod autem non potest non fieri" etc., necessarium
pro ineuitabili se intellexisse ostendit, quippe necessarium pro
determinato ad ea aequipollentiam non habet. Id etiam quod in
praesenti dicit, quod uidelicet si omnia contingerent ex necessitate,
nihil contingeret per negotium, nihil probabilitatis haberet, si
'necesse' pro 'determinato' acciperemus. Quippe multa praesentialiter
sunt et omnino determinata, quorum alterum contingit per alterum, quia
calorem me calefaciendo habeo, cum praesens actio calefaciendi,
praesens iam et determinata, in me praesentem calorem conseruat et
causa est permanentiae eius. <Ex sequentibus> etiam patet non accipi
necessarium pro determinato, cum scilicet ait, quod "omne quod est,
necesse est esse, quando est sed non ideo necesse est esse
simpliciter." Si enim necesse pro determinato acciperet, utique falsum
esset. Quippe quod determinatum est, dum est, potest simpliciter
determinatum esse. Non itaque necessarium pro determinato est sumendum
sed pro ineuitabili, et tunc omnia salua sunt.

[144] Sed et nobis opponitur quod, si ponamus omnia quaecumque
quandoque eueniunt sempiterna esse, similiter non necesse est perire
uel consilium uel negotium, immo necesse est ea esse, cum ipsa,
quandoque <sunt>, de his sint quae aliquando contingunt.

[145] Ad quod respondemus quod non negat ea perire in eo quod esse non
habent sed in eo quod causae non sunt et efficacia aliquorum. Unde
postea dicit: "Videmus enim esse principium futurorum" etc. Si enim
omnia aeterna essent, alterum ex altero principium non traheret. [146]
Amplius si omnia quae eueniunt aeterna essent, nihil per non-aeternum
eueniret et ita nil contingeret per consilium uel negotium nostrum,
quae constat esse non-aeterna. Et ita bonum est argumentum secundum
actum. [147] At uero si determinatum acciperemus, nec ullo modo
probabile esset argumentum, sicut ostendemus.

[148] Sed et id diceretur, quod postquam possibile est omnia
contingere ex necessitate et ita ea quoque, quae eueniunt per
negotium, euenire per ipsum ex necessitate, non uidetur similiter
procedere quod illo modo pereat negotium: Quia sicut ponitur, quod
necesse est ipsum esse, ita et illud ponitur, quod ipsum necessario
est causa et efficax eius quod per ipsum contingit.

[149] Ad quod respondemus quod hoc nullius sententia fuit, quod omnia
essent aeterna sed Aristoteles cauillatorie hoc inferebat ex
proprietate contradictionis nondum expedita et determinata et, licet
auditor nesciret se expedire ab inconuenienti, non tamen ideo, quod
omnino uidebat falsum, in sententia constituebat. Unde Aristoteles
partim ex eo in quo cogit, partim ex aperte uero recte arguit. Sic
enim bene aliquis constringitur ex eo quod nescit refellere, sicut ex
eo quod ponit in sententia.

     QUONIAM, SI HOC FACIMUS, ERIT HOC, SI VERO HOC, NON ERIT.

[150] Assignat, quomodo consilium accipiatur, proponendo scilicet et
deliberando quae contingenda sint ex pluribus collatis in consilium,
dum scilicet deliberamus apud nos, quod SI HOC FACIMUS, hic effectus
consequitur etc. [151] Vel potest haec propositio esse quod non
oporteat amplius nos consiliari uel negotiari, quoniam scilicet nil
amplius per consilium uel negotium nostrum contingeret. Ab oppositis.
Et hoc est: quod SI HOC FACIMUS, id est si ad hoc nitamur, ut quiddam
non proueniat, tamen ERIT HOC quod cogit esse necessitas. SI VERO HOC
non facimus, id est si non ad hoc nitamur, ut aliquid proueniat, tunc
NON ERIT illud quod necessitas arguit non esse. Nil enim consilio uel
negotio administrari potest, ubi necessitas omnia coercet.

     NIHIL ENIM PROHIBET IN MILLESIMUM ANNUM HUNC QUIDEM DICERE HOC
     FUTURUM ESSE, HUNC VERO NON DICERE, QUARE [NON] EX NECESSITATE
     ERIT QUODLIBET EORUM VERUM ERAT DICERE TUNC.

[152] Probat ab effectu, quod necessario contingunt futura, ad quae
ualent consilium uel negotium, per hoc uidelicet quod diuidentes de
his quoque fiunt et ita, cum necesse est alteram esse ueram uel
falsam, necesse est alteram <rem> esse et similiter alteram non
esse. Quod autem de futuro fiant diuidentes, ostendit per MILLESIMUM
ANNUM, de quo, quia magis remotum est ideoque minus certum, et minus
[de eo] uidentur diuidentes fieri. Et hoc est: NIL PROHIBET etc., id
est possibile est, ut hic homo affirmationem, ille negationem
diuidentem faciat, dicentes aliquid ESSE FUTURUM IN MILLESIMUM ANNUM
et non dicentes, id est negantes illud idem. QUARE scilicet altera de
huiusmodi futuro uera est, quae scilicet dicit ita ut futurum est.
Ergo EX NECESSITATE continget QUODLIBET, id est quodcumque EORUM
futurorum VERUM ERAT TUNC DICERE, antequam etiam sint.

     AT VERO NEC HOC DIFFERT SI ALIQUI[D] DIXERUNT NEGATIONEM VEL NON
     DIXERUNT; MANIFESTUM EST ENIM QUOD SIC SE HABEAT RES VEL SI HIC
     QUIDEM AFFIRMAVERIT, ILLE VERO NEGAVERIT;

[153] Cum uideat aduersarius ex eo, quod necesse est alteram
diuidentium esse ueram, omnia ex necessitate contingere, uellet ad hoc
diffugere, quod non concederet ea simpliciter esse ex necessitate sed
<tantum dum> propositiones fierent, quia scilicet ueritas
propositionum esset causa euentuum. Ideoque Aristoteles id remouet
quod, licet ex ueritate propositionum ueritas euentuum uel necessitas
ostendatur, nil tamen ad esse rei uel non esse prolatio propositionum
operatur. Et hoc est: Nil refert ad necessitatem euentuum, siue fiant
propositiones siue non.  Quod probat ab oppositis, quia scilicet
MANIFESTUM EST QUOD <SIC> RES SE HABET, <ut> contingit eam <se>
habere, VEL, id est etiam, SI HIC etc.

     NON ENIM PROPTER NEGARE VEL AFFIRMARE ERIT VEL NON ERIT, NEC IN
     MILLESIMUM ANNUM MAGIS QUAM IN QUANTOLIBET TEMPORE.

[154] Vere eodem modo se habet, dum affirmatur et dum negatur, quia
non mutatur PROPTER AFFIRMARE etc. Ab immediatis.

[155] NEC IN, hoc est: Non MAGIS IN MILLESIMUM ANNUM continget rem
esse uel non esse, PROPTER AFFIRMARE scilicet VEL NEGARE, QUAM IN
QUOLIBET ALIO TEMPORE. Nam quia millesimus annus magis est remotus et
magis incertus, magis uideretur posse commutari propter affirmare uel
negare.

     QUARE SI IN OMNI TEMPORE SIC SE HABEBAT UT ET UNUM VERUM
     DICERETUR, NECESSE ESSET HOC FIERI ET UNUMQUODQUE EORUM QUAE
     FIUNT SIC SE HABERE UT NECESSITATE FIERET.

[156] Posita [in] consequentia in capite totius argumentationis quasi
assumpsisset antecedens ipsius, probauit ipsum multis modis, quod
uidelicet omnium diuidentium de quocumque tempore necesse alteram esse
ueram uel falsam. Nunc ex eo quasi constituto infert consequens,
scilicet omnia fieri necessario, per quod sequebatur perire illa. Et
hoc ideo repetit, quia alium syllogismum per destructionem
consequentis orditurus est. Sic infert a partibus suprapositis:
Quandoquidem de futuro in millesimum annum possunt fieri diuidentes,
quia scilicet necesse est alteram ueram esse uel falsam, et similiter
de aliis temporibus de quibus magis uideretur. Supple extra: Vel etiam
potest ibi probari uel "nec magis in millesimum annum". Ergo in omni
tempore sic se habet res, UT UNUM VERE DICATUR; et SI OMNI TEMPORE SIC
SE HABET res, UT UNUM, scilicet affirmatio uel negatio, VERE DICATUR,
NECESSE HOC FIERI. Ab effectu.

     QUANDO ENIM VERE DICIT QUIS QUONIAM ERIT, NON POTEST NON FIERI;
     ET QUOD FACTUM EST, VERUM ERAT DICERE SEMPER QUONIAM ERIT.

[157] Probat a pari, quod necesse sit fieri, quia scilicet NON POTEST
NON FIERI, cum scilicet iam in omni tempore necesse sit alteram esse
ueram. Et hoc adiungit dicens: QUANDO, id est quandoquidem. Illud non
potest negari, quin uerae sint etiam propositiones de futuro semper,
quotiens est aliquid futurum; nec <tantum de> futuro modo fiunt uerae,
sed etiam de futuro ut de praeterito uerae erant, antequam fieret,
quod etiam iam superius ostendit de futuro quod iam acciderit, dicens:
"Amplius, si est album nunc" etc.

     QUOD SI HAEC NON SUNT POSSIBILIA -- VIDEMUR ENIM ESSE PRINCIPIUM
     FUTURORUM ET AB EO QUOD CONSILIAMUR ATQUE AGIMUS ALIQUID,

[158] Illato medio termino hypotheticae mediae supra dispositae, qui
est huiusmodi quod omnia contingunt ex necessitate, ex quo consequens
apparet quod ei subiunxit, scilicet quod pereunt illa, assumit
destruendo ipsum consequens, ut praemissa destruat, dicens: Sed HAEC
NON SUNT POSSIBILIA, ut scilicet pereat utrumlibet <et> consilium et
negotium, quare non omnia sunt ex necessitate, qui erat medius
terminus, ex quo et primum tandem inferet in fine, quod scilicet non
omnium diuidentium necesse est alteram etc. [159] Sed antequam
retrograditer uel proximum uel primum concludat destructione
consequentis, quam assumit, competenter probat ab oppositis, quod illa
non pereunt, quia scilicet VIDEMUR ESSE PRINCIPIUM, id est causa,
quorundam FUTURORUM ET AB EO QUOD CONSILIAMUR ATQUE ab eo quod AGIMUS,
id est per consilia et negotia nostra. Quaedam enim futura a nostris
actibus et a nostris consiliis descendunt et ita non perit consilium
et negotium. [160] Addit etiam, quod quaedam sunt secundum utrumlibet,
quia habent se ad fieri et ad non fieri. Possibilia enim sunt esse,
cum non sint, et non esse, cum sint, et ita in utramque partem
facilitate naturae uerti possunt. Unde fit, ut necessitas rebus
omnibus non dominetur, quam sententiam sic explicat Aristoteles quasi
diceret: ideo etiam utrumlibet non perit.

     ET QUONIAM EST OMNINO IN HIS QUAE NON SEMPER ACTU SUNT ESSE
     POSSIBILE ET NON> IN QUIBUS UTRUMQUE CONTINGIT ET ESSE ET NON
     ESSE, QUARE ET FIERI ET NON FIERI; ET MULTA NOBIS MANIFESTA SUNT
     SIC SE HABENTIA, UT QUONIAM HANC VESTEM POSSIBILE EST INCIDI ET
     NON INCIDITUR, SED PRIUS EXTERITUR; SIMILITER AUTEM ET NON INCIDI
     POSSIBILE EST; NON ENIM ESSET EAM PRIUS EXTERI NISI ESSET
     POSSIBILE NON INCIDI; QUARE ET IN ALIIS FUTURIS QUAECUMQUE
     SECUNDUM POTENTIAM DICUNTUR HUIUSMODI -- MANIFESTUM EST QUONIAM
     NON OMNIA EX NECESSITATE VEL SUNT VEL FIUNT, SED ALIA QUIDEM
     UTRUMLIBET ET NON MAGIS AFFIRMATIO VEL NEGATIO, ALIA VERO MAGIS
     QUIDEM IN PLURIBUS ALTERUM, SED CONTINGIT FIERI ET ALTERUM,
     ALTERUM VERO MINIME.

[161] Sicut ostendit, quod non perit consilium uel negotium, ostendit
de utrumlibet, ac si diceret: et ideo non sunt possibilia perire,
QUONIAM utrumlibet permanet IN HIS etc., id est, hae sunt
utrumlibet. Cum autem deberet ponere utrumlibet, ponit aequipollens,
cum ait quod OMNINO, id est uniuersaliter, ea QUAE NON SEMPER SUNT
ACTU POSSIBILE EST ESSE ET etiam NON esse. Quod tamen non ponit, quia
ex eo quod dicit ea non semper esse, constans erat. Ac ne accipiamus
ea quae nec semper sint nec esse possint, determinat in quibus
permaneat utrumlibet, ueluti in his rebus IN QUIBUS <UTRUMQUE>
CONTINGIT ET ESSE ET NON ESSE.

[162] QUARE ET FIERI. A pari. Quandoquidem in rebus contingit et esse
et non esse, ergo FIERI ET NON FIERI. Hanc illationem ideo facit, ut
per haec uerba magis accedat ad definitionem utrumlibet; idem enim
est, ac si inferret: Ergo quaedam habent se ad utrumlibet.

[163] Ne autem uideretur huius rei exemplum non inueniri posse, ideo
subdit: ET MULTA NOBIS MANIFESTA SUNT SIC SE HABENTIA, scilicet quod
circa eosdem actus et esse et non esse possit, UT QUONIAM HANC VESTEM
POSSIBILE EST INCIDI ET tamen NON INCIDITUR, SED PRIUS EXTERITUR per
usum, SIMILITER ET NON INCIDI POSSIBILE EST. Quod probat a parte sic:
Si prius exteritur, tunc possibile est eam non incidi, et hoc probat a
destructione consequentis sic: Quia NISI ESSET POSSIBILE NON INCIDI,
NON ESSET possibile EAM PRIUS EXTERI, id est non esset hoc, ut prius
extereretur. Ex praemisso exemplo infert a simili propter eandem
causam sic: Quandoquidem haec uestis, quae futura dicitur non in suo
esse sed quantum ad incisionem dicitur eam possibile esse et non
esse, quia potest esse et non esse circa aliquem actum, ergo eodem
modo est IN ALIIS FUTURIS QUAE DICUNTUR SECUNDUM POTENTIAM HUIUSMODI,
id est quod possunt esse et non esse circa aliquem actum; secundum
quod ea dicuntur possibilia esse et non esse, quia circa eosdem actus
et esse et non esse possunt. [164] Vel sic: Ergo eodem modo
<++++++++++++> hanc litteram concedit Boethius. Dicit enim Aristotelem
hic uocare futuras eas res in quibus possunt euenire generatio et
corruptio, id est esse et non esse, ita scilicet, quod cum sint
possunt non esse et cum non sint possunt esse.

[165] Ostensis argumentis quod supradicta non sunt possibilia, ut
pereant, inde concludit a causa dicens, quod si haec non sunt
possibilia, ut pereant, ergo MANIFESTUM EST, QUOD NON OMNIA SUNT VEL
FIUNT EX NECESSITATE, SED ALIA, id est quaedam, sunt UTRUMLIBET, id
est in pluribus eorum NON MAGIS uera est AFFIRMATIO negatione VEL
NEGATIO affirmatione, ut:

     Hodie comesturus sum.

Sed rursus ALIA plura sunt utrumlibet, et IN eis PLURIBUS MAGIS ualet
ALTERUM, scilicet affirmatio uel negatio, ut hominem in senectute
canescere, SED tamen CONTINGIT FIERI ALTERUM, scilicet, quod minus
uidetur, non canescere, ALTERUM VERO MINIME contingit, scilicet, quod
magis uidetur, ut canescat.

     IGITUR ESSE QUOD EST QUANDO EST, ET NON ESSE QUOD NON EST QUANDO
     NON EST, NECESSE EST; SED NON QUOD EST OMNE NECESSE EST ESSE, NEC
     QUOD NON EST NECESSE EST NON ESSE.

[166] <Assumpto> ultimo consequenti destruendo conclusit medium
destruendo, quod scilicet non omnia sunt ex necessitate; nunc autem,
antequam concludat principalem conclusionem, id est primum antecedens
destruendo, hic conuenienti loco determinat, quomodo circa
necessitatem res sese habeant, ut ex rebus appareat, qualiter
necessitas circa contradictionem se habeat. Et dicit, quod omnem rem
necesse est esse, dum est, et non esse, dum non est, et similiter
futurum esse, dum est, et futurum non esse, dum non est. Sed omnino ex
determinata necessitate non sequitur simplex. [167] Et tamen simplicem
necessitatem sub disiunctione singulis rebus assignat, quod scilicet
omnem rem necesse est esse uel non esse et futurum esse uel non. Et
idem postea attribuit contradictioni, quia uidelicet sicut rem necesse
est esse, dum est, uel non esse, dum non est, ita propositionem
necesse est esse ueram, dum est uera, uel falsam, dum est falsa, et
ita determinatam necessitatem habemus in propositionibus sicut in
rebus. [168] Rursus sicut sub disiunctione uerum est dicere omne esse
uel non esse est necesse, ita necesse est omnem propositionem esse
ueram uel falsam, et ita habemus <absolutam necessitatem> in
propositionibus sicut in rebus, gratia tamen rerum, quia uidelicet
eundem sensum hic habemus quem ibi.

[169] Continuatio: Dictum est non omnia contingere ex necessitate
absolute, igitur determinemus, qualiter de necessitate sentiendum sit.
A causa, et hoc est: Omne QUOD EST, NECESSE EST ESSE, DUM EST etc. SED
NON ideo simpliciter NECESSE EST ESSE, quod fortasse alicui quasi a
parte uidetur et ideo iam id quod remouerat contingeret, scilicet
omnia esse ex necessitate uel non esse ex necessitate.

     NON ENIM IDEM EST OMNE QUOD EST ESSE NECESSARIO QUANDO EST, ET
     SIMPLICITER ESSE EX NECESSITATE. SIMILITER AUTEM ET IN EO QUOD
     NON EST.

[170] Reddit causam, quare retento determinato necessario ubique non
concedat absolutum, quia scilicet NON EST IDEM dicere: 'Necesse est
ESSE, QUANDO EST', ET 'necesse est esse simpliciter', nec idem ualet:
'Necesse est non esse, dum non est', et 'Necesse est non esse'.

     ET IN CONTRADICTIONE EADEM RATIO EST;

[171] Quia scilicet sicut necesse est rem esse dum est sed non ideo
necesse est rem esse, ita necesse est propositionem esse ueram, dum
est uera sed non ideo necesse est esse ueram. Et similiter non esse
sentiendum est de falsitate propositionis.

     ESSE QUIDEM VEL NON ESSE OMNE NECESSE EST

[172] Sicut dixit gratia rerum determinatam necessitatem conuenire
propositionibus diuisim, ita ostendere uult absolutam necessitatem
conuenire sub disiunctione. Et prius ipsam applicat rebus dicens: ESSE
QUIDEM etc.

     ET FUTURUM ESSE VEL NON;

[173] Prouide addit de futuro, ut per hoc proprietatem contradictionis
propositionibus quoque de futuro applicet.

     NON TAMEN DIVIDENTEM DICERE ALTERUM NECESSARIO.

[174] Hoc est: Licet 'necesse' toti disiunctioni <simul> possit
applicari hoc modo: esse futurum uel non esse futurum, hoc totum,
necesse est, non tamen disiunctim, id est singillatim, in disiunctione
potest singulis applicari, ac si ita dicamus: Vel necesse est esse
futurum uel necesse est non esse futurum. Et hoc est: NON est DICERE
DIVIDENTEM, id est non conuenit aliquem disiungentem propositionem
<dicere>, ALTERUM euenire NECESSARIO. Quod tamen esset, si ita
diceret: Vel necesse est esse futurum uel necesse est non esse
futurum. Haec enim disiuncta est hypothetica falsa, tantundem ualens
ac si diceretur alterum necessario euenire, et tunc 'necesse est' bis
positum in utroque membro disiunctionis continetur et facit
hypotheticam disiunctam constantem ex duabus modalibus de
necessario. Cum uero semel ponitur 'necesse' et ita dicitur: futurum
esse uel non esse, hoc totum scilicet, est necesse, categorica est
uera, in qua 'necesse est' praedicatur et haec oratio 'esse futurum
uel non esse futurum' subicitur. Quod itaque uera sit categorica,
falsa autem hypothetica disiuncta, liquide Aristoteles determinat, ut
ex hoc appareat eum superius categoricam accepisse in proprietate
contradictionis, non hypotheticam disiunctam, cum uidelicet dixit:
Hanc uel illam de diuidentibus necesse est esse ueram. Si enim
disiunctam faciamus hoc modo: Vel hanc necesse est esse ueram uel
illam necesse est esse ueram, omnino falsa esset. Si uero categoricam
proponamus sic: Hanc uel illam esse ueram, hoc totum scilicet, est
necesse, uerum est quidem gratia sensus, ac si ita diceremus: Hoc uel
illud contingere necesse est.

     DICO AUTEM, NECESSE EST QUIDEM FUTURUM ESSE BELLUM NAVALE CRAS
     VEL NON ESSE FUTURUM, SED NON FUTURUM ESSE CRAS BELLUM NAVALE
     NECESSE EST VEL NON FUTURUM, FUTURUM AUTEM ESSE VEL NON ESSE
     NECESSE EST.

[175] Assignat in exemplo de nauali bello, quod generaliter et
indifferenter dixerat, et manifeste disiunctam destruens confirmat
categoricam.

     QUARE, QUONIAM SIMILITER ORATIONES SUNT VERAE QUEMADMODUM ET RES,
     MANIFESTUM EST

[176] Dixit superius, quod "eadem est ratio in contradictione", id est
in propositionibus diuidentibus, quae est in rebus subiectis, id est
in dictis propositionum, quae sunt quasi res propositionum, et quia id
propositiones gratia rerum habent, prius ostendendum erat, qualiter
esset in rebus tenendum, quod ipse diligenter facit. Sic infert:
Quandoquidem ostendimus de diuidentia ueri uel falsi, qualiter in
rebus consistat, ergo ex his MANIFESTUM EST, QUONIAM ORATIONES etc. A
causa. Propositiones ueras esse dicit, quemadmodum res subiectae sunt,
quia hoc nomen uerum eisdem modis applicatur propositionibus gratia
sensus, quibus applicatur dictis earum. Sicut enim necesse est hoc uel
illud esse uerum, id est contingere in re, ita hanc diuidentium
propositionum uel illam esse ueram necesse est, gratia tamen sensus,
et sicut disiuncta fallit in dictis propositionum, ita et in
propositionibus.

     QUONIAM QUAECUMQUE SIC SE HABENT UT UTRUMLIBET SINT ET CONTRARIA
     IPSORUM CONTINGERE QUEANT, NECESSE EST SIMILITER SE HABERE ET
     CONTRADICTIONEM;

[177] Prouide assignat in propositionibus de rebus mutabilibus
proprietatem contradictionis, quae omnino in contingenti futuro
negabatur esse, quod scilicet futurum ad res tantum mutabiles
pertinet, ac si dicat: "manifestum est", QUONIAM QUAECUNQUE SIC SE
HABENT etc. ET CONTRARIA IPSORUM, hoc est: Et quaecumque sic se
habent, ut CONTRARIA IPSORUM QUEANT CONTINGERE, ueluti me sedere, quia
sicut praesentialiter in re est, ita se habet, ut oppositum illius, id
est non sedere, possit contingere. NECESSE EST, id est constans est,
ad modum eorum SE HABERE CONTRADICTIONEM.

     QUOD CONTINGIT IN HIS QUAE NON SEMPER SUNT ET NON SEMPER NON
     SUNT;

[178] Exemplificat, in quibus contraria, id est opposita, possunt
contingere: IN HIS, id est rebus, QUAE NEQUE SEMPER SUNT NEQUE SEMPER
NON SUNT.

     HORUM ENIM NECESSE EST QUIDEM ALTERAM PARTEM VERAM
     CONTRADICTIONIS VEL FALSAM,

[179] Vere eodem modo se habent propositiones contradictionis,
quemadmodum res se habent, de quibus agitur, quia propositiones
contradictionis horum subiectorum, quae sunt utrumlibet, sic se habent
diuidue ad uerum et falsum, sicut res earum ad esse et non esse, quia
scilicet sicut hoc uel illud necesse est euenire et rursus necesse est
non euenire, ita ALTERAM PARTEM CONTRADICTIONIS HORUM subiectorum,
quae sunt utrumlibet, NECESSE EST ESSE VERAM et rursus alteram necesse
est esse FALSAM. Et hic quoque VEL ponitur pro et. Locus a partibus.

     NON TAMEN HOC VEL ILLUD, SED UTRUMLIBET, ET MAGIS QUIDEM ALTERAM
     VERAM, NON TAMEN IAM VERAM VEL FALSAM.

[180] Postquam categoricam concessit, remouet disiunctam hypotheticam
dicens: NON TAMEN HOC per se necesse est esse uerum VEL ILLUD necesse
est esse uerum uel similiter falsum, SED UTRUMLIBET, ac si diceret:
Hoc uel illud, hoc totum, necesse est esse uerum et rursus hoc uel
illud necesse est esse falsum. ET MAGIS QUIDEM ALTERAM, scilicet ubi
sunt, contingit esse VERAM, ut:

     Socrates hodie comedet

uel etiam falsam; NON TAMEN ideo, quia magis uidetur uera uel magis
uidetur falsa, necesse sit IAM esse [ideo] VERAM VEL esse FALSAM,
quippe frequenter id quod minus uidetur contingere solet.

     QUARE MANIFESTUM EST QUONIAM NON EST NECESSE OMNES AFFIRMATIONES
     ET NEGATIONES OPPOSITARUM HANC QUIDEM VERAM, ILLAM AUTEM FALSAM;

[181] Haec est conclusio principalis, in qua a destructione
consequentis destruit antecedens. Assumpto enim et ostenso quod non
omnium quae a disiunctis propositionibus dicuntur aut hoc necesse est
esse uerum aut illud necesse est esse uerum, ut scilicet disiunctas
denegari intelligamus, destruit principale antecedens, quod scilicet
in prima parte mediae hypotheticae praemissae ponebatur, hoc scilicet:
NON omnium diuidentium aut HANC NECESSE EST esse VERAM aut ILLAM
necesse est esse FALSAM, ut similiter disiunctas negari intelligamus
non categoricas habentes subiectum sub disiunctione dispositum, ac si
ita dicat: Non omnium diuidentium aut haec est uera necessario aut
illa est uera necessario et similiter falsa. Locus uero illationis a
destructione consequentis secundum eos qui in syllogismo locos
recipiunt. Nos uero, ubi est perfecta complexio syllogismi, locum non
recipimus. Et attende quod ipsa uerba posita liquide sensum auctoris
ostendunt, cum ait separatim: NON NECESSE EST HANC esse VERAM, ILLAM
AUTEM FALSAM ESSE.

     NEQUE ENIM QUEMADMODUM IN HIS QUAE SUNT SIC SE HABET ETIAM IN HIS
     QUAE NON SUNT, POSSIBILIUM TAMEN ESSE AUT NON ESSE, SED
     QUEMADMODUM DICTUM EST.

[182] Vere non omnium diuidentium necesse est hanc esse ueram et illam
necesse est esse falsam, quia non est ita in his diuidentibus quae
fiunt de his rebus quae non sunt, et tamen possunt esse et non esse. A
parte. Hoc est: NON ENIM "affirmationes" scilicet "et negationes
oppositorum", id est de numero diuidentium, SIC SE habent IN HIS rebus
QUAE NON SUNT, POSSIBILIBUS TAMEN ESSE ET NON ESSE, SIC, inquam, ut
haec sit necessario uera et illa necessario falsa, QUEMADMODUM sese
habent quandoque IN HIS rebus QUAE SUNT praesentes. Veluti si dicatur:

     Deus est immortalis

     Deus non est immortalis

haec necessario est uera et illa necessario est falsa. At uero neutra
earum propositionum quae fiunt de his quae non sunt, possibilibus
<tamen> esse et non esse, est necessario uera uel necessario
falsa. SED QUEMADMODUM, hoc est: generaliter in omnibus possumus
concedere hanc uel illam necessario esse ueram uel falsam, sicut supra
DICTUM EST, ut scilicet in singulis contradictionibus categoricam, non
hypotheticam disiunctam accipiamus.

[183] Nunc autem breuiter summam suprapositae argumentationis una
consideratione ipsius recolligamus. Dederat hanc proprietatem
contradictoriis, id est diuidentibus, propositionibus, quod scilicet
necesse est alteram esse ueram et alteram esse falsam. Quae et bene et
male, ut iam supra determinauimus, poterat intelligi cum
determinatione, antequam ipse supponat et aperiat, in quo sensu uerba
illa posuerit. Quasi illa uerba modo calumnians, modo confirmans in
anxietatem ineuitabilem prius lectorem ponit ac demum facta diligenter
solutione ab omni eum anxietate liberat. Et, quasi denegasset
proprietatem praemissam dicens non omnium diuidentium alteram esse
ueram et alteram falsam, talem disposuit syllogismum ducens ex ea
proprietate quasi concessa ad inconuenientia, ut postea destructis
inconuenientibus <destrueret> proprietatem sic arguens: Si omnium
diuidentium alteram necesse est esse ueram et alteram necesse est esse
falsam, tunc omne quod ab aliqua illarum dicitur necesse est esse uel
necesse est non esse. Quod si est, pereunt illa; sed illa non pereunt,
quare non omne necesse est etc. Et rursus destruendo medio termino
principalem facit conclusionem, quam posuerat, destruendo scilicet
primum antecedens sic: "Quare non <omne necesse>" etc. Quod si ueras
assumptiones et conclusiones non habet, cum destruit partes mediae
hypotheticae, oportuit eum in ipsa media partes ipsas falsas accipere,
ut ex eis ad inconueniens primum duceret ac postmodum qualiter
intelligenda erant determinaret. [184] Quod uero alterum syllogismum
per positionem antecedentis disponit, nil ad propositum sed magis ad
hoc, ut in anxietate ineuitabili posito <lectori> appareat, quanta
necessitate determinandum sit, cum in duobus syllogismis
propositiones, quae oppositae uidentur, concedamus. [185] Ipse autem
diligenter determinationem supponit, ut supra docuimus, ponens
categoricam quasi disiunctiuum subiectum habentem, non hypotheticam
disiunctam. Ex categorica autem quae uera est nulla procedunt
inconuenientia sed ex hypothetica disiuncta, quae falsa est, quod ipse
manifeste innuit, cum hanc, scilicet categoricam, ueram esse astruit,
illam, scilicet disiunctam, quasi falsam destruit. [186] Si quis autem
requirat, utrum consequentiae illae uerae sint per quas argumentatur
mediam hypotheticam componens, negamus esse ueras, cum in secunda
hypothetica antecedens sensum consequentis non includat. Sed nil
refert ad arguendum ueritas propositionum, dummodo ipsae concedantur.
[187] Ipse insuper fortasse rationes aliorum affert, non suas, quibus,
cum in multis posset resistere, ibi maxime curauit obuiare
determinando, ubi uis sophismatis erat. Praeterea ipse in secunda
parte syllogismi uerba consequentiae non ponit sed uerba
argumentationis.  Non enim ait: Si omne necesse est esse uel non esse,
pereunt illa sed cum posuisset et probasset, quod omne necesse est
esse uel non esse, intulit dicens: Quare pereunt illa, non uidelicet
consequentiam faciens sed magis necessariam comitationem ponens, ac si
ita diceret: Ut uidelicet non possit hoc contingere, nisi illa
pereant. Veluti si ita diceremus: Si est homo, est animal sed non
potest esse animal, alioquin non sit lapis; et haec secunda propositio
praecedenti consequentiae aggregata tantundem ualet ad syllogismum
constituendum licet irregularem, ac si esset consequentia.

[188] Notandum uero quod Boethius ponens in Commento pro 'necessario
definite' non uidetur nostrae expositioni assentire, nisi forte iam
intelligat per 'definite' quod nos per 'necessario', id est
'ineuitabiliter', subintelligendum esse supra confirmauimus ex uerbis
ipsius auctoris.

[189] Quaeritur autem utrum haec proprietas contradictionis, quod
scilicet necesse est hanc uel illam partem esse ueram et hanc uel
illam esse falsam, sicut omni contradictioni conuenit, ita et soli
conueniat quasi proprie proprium. Sed si magis ad uim enuntiationis
quam ad naturam rerum aspiciamus, soli etiam conuenire uidetur, non
etiam caeteris, siue scilicet contrariis, siue subcontrariis. Hoc enim
uis enuntiationis contradictoriarum tantum affirmationum et negationum
exigit, ut necesse sit alteram esse ueram et alteram falsam,
contrariarum uero uel subcontrariarum uis enuntiationis id non
obtinet, quia iam ubique idem esset.

			       LI 3.10

     QUONIAM AUTEM EST DE ALIQUO AFFIRMATIO SIGNIFICANS ALIQUID, HOC
     AUTEM EST VEL NOMEN VEL INNOMINABILE, UNUM AUTEM OPORTET ESSE ET
     DE UNO HOC QUOD EST IN AFFIRMATIONE (NOMEN AUTEM DICTUM EST ET
     INNOMINABILE PRIUS; 'NON HOMO' ENIM NOMEN QUIDEM NON DICO SED
     INFINITUM NOMEN -- UNUM ENIM SIGNIFICAT QUODAMMODO INFINITUM --
     QUEMADMODUM ET 'NON CURRIT' NON VERBUM SED VERBUM INFINITUM EST),
     ERIT OMNIS AFFIRMATIO VEL EX NOMINE ET VERBO VEL EX INFINITO
     NOMINE ET VERBO.

[1] Postquam affirmationes et negationes in omni genere exsecutus est,
tam in contrario scilicet quam in contradictorio siue subcontrario,
numerum quoque affirmationum et negationum assignat, quantum extendi
possit secundum uariationem terminorum per finitum et infinitum. Et
docet quod ubi uerbum primo loco praedicatur, duo sunt genera
oppositionum secundum uariationem finiti et infiniti, una scilicet
oppositio de finito subiecto, altera de infinito. Ubi autem uerbum
secundo loco praedicatur, dupliciter fiunt oppositiones, quia tunc
praedicatum sicut et subiectum per finitum et infinitum uariari
potest.

[2] Et nota quod hoc loco numerum istum oppositionum non uariat
secundum quantitatem propositionum, quod uidelicet aliae sint
uniuersales, aliae non sed tantum secundum uariationem finiti et
infiniti, secundum quam etiam propositionum ipsarum aequipollentiam
assignat.

[3] Nunc autem, antequam ad hanc uariationem propositionum ostendendam
accedat, prius ostendit materiam constructionis categoricarum
propositionum, simplicium scilicet quae constant EX NOMINE ET VERBO
VEL INFINITO NOMINE ET VERBO. 'Nomen' autem hoc loco accipit quamlibet
dictionem quae subici potest, non solum nomen uel pronomen, uerum
etiam participium et etiam uerba quando pro nominibus ponuntur, ut
hic: Legere est agere. [4] Unde Boethius:

     Omnis (inquit) propositio ex nominis subiectione consistit, est
     autem categorica propositio quae aliquid de aliquo praedicat uel
     negat, et de quo praedicat quidem nomen est, quoniam quandoquidem
     in nomine infinitum nomen dicitur, necesse est semper categoricam
     propositionem aut nomen habere subiectum aut illud quod dicitur
     infinitum. Infinitum uero nomen est quod ipse <nunc innominatum>
     uocat.

[5] Et nota quod, cum nomen per finitum et infinitum uarietur, uerbum
ubique finitum retinet, quippe uerbum copulatiuum, quod hic accipit,
in propositione positum infinitum non permanet sed statim teste
Boethio in duas transit partes.

[6] Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc
uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum
uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant. [7]
'Finitum' namque et 'infinitum' dictionum tantum nomina sunt, oratio
autem neque finita neque infinita uocatur. [8] Praeterea si orationem
infinitam dicam 'non animal rationale', oportet illud 'non' apponi
orationi, non componi, ut scilicet 'non' una dictio per se maneat
sicut et aliae quibus apponitur. Nam si in unam dictionem transiret,
cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum <dicitur>:

     Lignum est non albus homo

et 'non-albus' unum nomen est infinitum additum 'homini' -- iuxta quod
Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat:

     Si non est iustus homo, est non-iustus homo

--; similiter cum dicimus 'non animal rationale', si 'non-animal' unum
sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et
tale est:

     Equus est non animal rationale

ac si diceretur:

     Equus est non-animal quod (scilicet non-animal) est rationale

et est falsa propositio. Sed iam profecto oratio non infinitatur sed
solum nomen. [9] Quodsi orationi adiunctum 'non' una manet dictio,
quomodo infinitum facit magis, quam si uerbo apponatur uel toti
propositioni, cum quibus in unam dictionem non transit? [10] Amplius
cum dicitur:

     Equus est non animal rationale

si 'non' una per se sit dictio sicut aliae duae, non uideo, quis sit
enuntiationis sensus. Quippe 'non' aduerbium, cum una est dictio,
locum in constructione non habet nisi negationem reddat. Nominibus
uero adiunctum sine uerbis negationem reddere non potest, quia nec
nomina quibus apponitur, affirmationem faciunt, sine affirmatione uero
negatio esse non potest. Unde [nec], si dicam:

     Lapis est non animal

et 'non animal' duae sint dictiones, nullus est sensus nec praedicatum
oratio esse potest cuius non sit congrua coniunctio, sicut ex
proprietate aduerbii negatiui conuincimus. Praeterea aduerbium tunc
proprie nominis sui etymologiam seruat, cum ad uerbum apponitur, quia
aduerbium quasi adiectiuum uerbi interpretatur. [11] Nullo itaque modo
orationem infinitari concedimus.

[12] Si quis tamen, cum dicitur:

     Equus est non animal rationale

hunc sensum habeat: Equus est id quod non est animal rationale, nos
quidem sensum eius calumniari non possumus sed proprietatem
constructionis, secundum quam magis orationis natura pensanda est quam
secundum sensum. [13] Si quis autem quaerat utrum huiusmodi
propositiones quae habent orationes in terminis per contrapositionem
conuertantur ueluti ista: Omnis homo est animal rationale, concedimus
et hanc conuerti secundum sensum hoc modo: Omne non animal rationale
est non-homo. Sic enim secundum sensum et illas propositiones
conuertimus, in quibus uerba -- quae infinitari in propositione non
possunt -- primo loco ponuntur, ueluti istas:

     Omnis homo est

uel:

     Omnis homo uiuit

hoc modo: Omne quod non est uel non uiuit est non-homo. Quippe
Boethius in Categoricis, cum demonstraret conuersionem per
contrapositionem, eam fieri dixit, quotiens termini qui prius sine
negatiua particula ponebantur ad negatiuam particulam ponuntur, siue
infinitentur siue non. Non itaque omnem conuersionem per
contrapositionem secundum finitum et infinitum fieri necessarium est,
et cum orationes infinitari non possint sicut nec uerba posita in
propositione, non tamen ideo a conuersione per contrapositionem
separantur sicut nec uerba.

[14] Continuatio. Non solum ea scienda sunt, quae superius de
propositionibus dicta sunt sed etiam illud sciendum est quod OMNIS
AFFIRMATIO etc. Ad finem uersus dirigenda est constructio: OMNIS
AFFIRMATIO, simplex subaudiendum est, et negatio similiter, quod satis
ex affirmatione ostenditur, ERIT, id est constabit, AUT EX NOMINE ET
VERBO VEL INFINITO NOMINE ET VERBO.

[15] Quare autem affirmatio constet ex nomine uel ex infinito nomine,
praemittit causam, dicens scilicet: QUONIAM AFFIRMATIO EST
SIGNIFICANS, id est enuntians, aliquod praedicatum DE ALIQUO subiecto.
Licet autem de praedicato intentionem faciat, tamen diuisio per
finitum et infinitum maxime de subiecto intendit, quippe subiectum
simplicis propositionis semper est uel nomen uel infinitum nomen,
praedicatum uero quandoque est uerbum tantum. Unde cum supponit: HOC
AUTEM EST etc., de subiecto intellige, ac si diceret: HOC, scilicet de
quo enuntiat aliquid, EST VEL NOMEN, scilicet finitum, VEL
INNOMINABILE, id est nomen infinitum. Ideo infinitum dicitur
innominabile, quia sine nomine fuit, donec Aristoteles hoc uocabulum
quod est 'infinitum nomen', ei imposuit.

[16] UNUM AUTEM. Quia dixerat: AFFIRMATIO EST SIGNIFICANS ALIQUID DE
ALIQUO, ne quis intelligeret orationem praedicari, determinat
praedicatum et subiectum sic dicens: UNUM AUTEM OPORTET ESSE ET DE
UNO, scilicet subiecto, QUOD EST IN AFFIRMATIONE, id est unum
simplicem terminum de uno simplici termino, ut uidelicet solae
dictiones sint termini, non orationes. [17] Vel sic: Ne uideretur quod
in huiusmodi propositionibus, de quibus hic tractat, aequiuoce
terminos acciperet, remouet hoc, dicens scilicet quod in huiusmodi
OPORTET UNUM quantum ad sensum enuntiari DE UNO. Quod magis sequens
littera exigere uidetur, cum dicitur: UNUM ENIM SIGNIFICAT INFINITUM.

[18] NOMEN AUTEM. Quia dixerat: "Hoc autem est nomen uel
innominabile", ne dubitet quis, quid sit nomen, ideo illud se dixisse
commemorat dicens: NOMEN AUTEM ET <INNOMINABILE> DICTUM EST, scilicet
quid sit, PRIUS, id est superius in definitione nominis. Et uere est
dictum, quid innominabile sit, quia his uerbis: NON-HOMO ENIM etc. A
parte.

[19] UNUM ENIM. Secundum priorem sententiam, secundum quam diximus
terminos unos esse secundum simplicitatem uocis, non sensus, ita
potest legi, quod 'INFINITUM', hoc nomen, SIGNIFICAT nominando UNUM,
id est simplicem dictionem, non orationem. Sed quia omne infinitum
composita dictio est, addit UNUM QUODAMMODO, quia cum sit simplex
dictio in eo quod non habet partes per se significantes, tamen et non
simplex dicitur quodammodo, in eo scilicet quod ex integris
dictionibus componitur. [20] Continuatio. Dixi huiusmodi affirmationes
ex simplicibus terminis quandoque ex infinitis constare, nec
incongrue, quia etiam ipsa infinita quodammodo simplices sunt
dictiones, ut expositum est. A causa. Cum autem deberet dicere
infinita esse una, id est simplices dictiones, dicit aequipollens, cum
uidelicet ait hoc nomen INFINITUM nominare unam tantum, id est
simplicem, dictionem.

[21] Secundum uero aliam sententiam qua unitatem terminorum secundum
sensum accipimus, dicimus infinitum nomen sicut 'non-homo' unum
significare, id est unum sensum et unum intellectum habere, sicut et
suum finitum habet. Sed quia sensus infiniti ex sensu finiti pendet,
quia quod illud positiue significat istud significat remotiue, hominem
scilicet perimendo, addit QUODAMMODO, quia, cum infinitum nomen unum
habeat intellectum, ex unitate finiti sui id contrahit sicut et sensum
suum ex sensu ipsius habet. [22] Continuatio. Cum dicerem unum in
significatione de uno in significatione enuntiari, apposui
'infinitum', nec immerito, quia 'infinitum', licet inde uocetur
'infinitum' quod infinita continet siue infinite, id est remotiue,
tamen unum significat, id est ad unum intellectum accomodari potest. A
causa similiter.

[23] QUEMADMODUM ET 'NON CURRIT'. Confirmat non-homo non esse nomen,
sed infinitum nomen. Per similitudinem non-currit, quod NON EST
VERBUM, SED INFINITUM VERBUM.

[24] QUONIAM AUTEM EST DE ALIQUO AFFIRMATIO SIGNIFICANS ALIQUID, HOC
AUTEM EST VEL NOMEN VEL INNOMINABILE, UNUM AUTEM OPORTET ESSE ET DE
UNO HOC QUOD EST IN AFFIRMATIONE>, ergo huiusmodi AFFIRMATIO ERIT VEL
EX NOMINE ET VERBO VEL EX INFINITO NOMINE ET VERBO. A causa.

[25] PRAETER VERBUM AUTEM NULLA EST AFFIRMATIO ET NEGATIO;> Hoc non
superfluit sed ad remotionem illius oppositionis quod infinitum nomen
putatur negatio et finitum affirmatio; sed nemo hoc arbitretur, quia
PRAETER VERBUM NULLA AFFIRMATIO VEL NEGATIO EST.

[26] 'EST' ENIM VEL 'FUIT' VEL 'ERIT' VEL QUAECUMQUE ALIA HUIUSMODI,
VERBA EX HIS SUNT QUAE SUNT POSITA (CONSIGNIFICANT ENIM TEMPUS).> Vere
nulla affirmatio est praeter uerbum, quia nulla est praeter 'EST' VEL
'FUIT' VEL 'ERIT' VEL aliquid HUIUSMODI. A partibus. Et unde hoc? Quia
si non est praeter haec, non est praeter uerbum, quia ista sunt uerba.
Et hoc assignatum est in libro sic: 'EST' ENIM VEL 'FUIT' VEL 'ERIT'
VEL aliquid HUIUSMODI VERBA SUNT, quod constat EX HIS QUAE SUNT POSITA
superius in definitione uerbi. Et quod ex supradictis constet ea esse
uerba, probat a parte supradictorum sic dicens: CONSIGNIFICANT ENIM
TEMPUS, ut supradictum est. [27] Et attende ex hoc quod ait esse
manifestum ex superioribus 'fuit' et 'erit' esse uerba, non aliter
ualere nisi superius uerbum ita definiret, quod etiam obliqua uerba
includeret, quae tamen postea a uerbo strictius accepto separat.

     QUARE PRIMA EST AFFIRMATIO ET NEGATIO 'EST HOMO -- NON EST HOMO',
     DEINDE 'EST NON HOMO -- NON EST NON HOMO', RURSUS 'EST OMNIS HOMO
     -- NON EST OMNIS HOMO', 'EST OMNIS NON HOMO -- NON EST OMNIS NON
     HOMO'; ET IN EXTRINSECUS> TEMPORIBUS EADEM RATIO EST. QUANDO
     AUTEM 'EST' TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR, DUPLICITER DICUNTUR
     OPPOSITIONES.

[28] Ostensa constitutione categoricae propositionis simplicis,
antequam ueniat ad oppositiones illarum, scilicet propositionum, ubi
'est' tertium adiacens praedicatur, praeostendit oppositiones
simpliciores et naturaliter priores, illarum scilicet propositionum,
in quibus 'est' principaliter praedicatur, inferendo sic a causa uel a
partibus: Quandoquidem affirmatio et negatio quaedam constant ex
finito nomine, ergo quaedam sunt primae, et quandoquidem quaedam
affirmationes constant ex infinito nomine, ergo sunt secundae, quia
propositiones quae sunt primae aliae sunt primae, quia constant ex
prioribus terminis naturaliter, ut sunt finita nomina, aliae dicuntur
primae aliis de causis. Item secundae aliae, quia constant ex infinito
nomine, aliae propter alias indignitates. Ideo uero propositiones de
finito nomine uocat primas et eas de infinito secundas, quia finita
sunt priora infinitis, quod sic dicit: RURSUS. Oppositiones secundum
uariationem finiti et infiniti, quas ostendit de subiecto indefinite
enuntiato, ostendit etiam, ubi subiectum signa quantitatis recipit
dicens: RURSUS: 'OMNIS HOMO EST', 'NON OMNIS HOMO EST' etc.

[29] ET IN EXTRINSECUS, hoc est: Non solum huiusmodi oppositiones
fiunt de uerbo praesentis temporis, uerum etiam de TEMPORIBUS quae
sunt EXTRINSECUS, id est extra praesens, hoc est quae non sunt
praesens tempus, sicut est praeteritum et futurum, cum scilicet
dicitur:

     Omnis homo fuit

     Non omnis homo fuit

uel:

     Omnis non homo fuit

     Non omnis non homo fuit.

[30] Nota autem quod in istis propositionibus, ubi uerbum
principaliter praedicatur, duae tantum oppositiones fieri possunt, pro
eo scilicet quod tantum subiectum per finitum et infinitum uariatur,
et est una oppositio de finito subiecto, haec scilicet:

     Homo est

     Homo non est

alia de infinito, uelut ista:

     Non homo est

     Non homo non est

quattuor uero propositiones sunt in duabus oppositionibus. [31] Ubi
autem 'est' uerbum est tertium adiacens, quia ibi praedicatum quoque
per finitum et infinitum uariatur, duplicantur oppositiones et sunt
quattuor oppositiones, octo uero propositiones. Duae quidem
oppositiones fiunt, quando 'iustum' de 'homine' et 'non-homine'
praedicatur, et rursus duae, quando 'non-iustum' de eisdem
praedicatur. Et hoc est quod ait: QUANDO AUTEM 'EST' TERTIUM. [32] Sic
iunge: Duas ostendi oppositiones, quando uerbum principaliter
praedicatur, id est quando ita praedicatur, quod non praedicatur
secundario sed ipsum solum praedicatur. Sed QUANDO uerbum PRAEDICATUR
ita quod est TERTIUM ADIACENS, id est tertia uox adiacens aliis, id
est adiuncta eis tantum, ut copulet eas, DUPLICANTUR OPPOSITIONES,
quantum scilicet ad suprapositas, ubi uidelicet uerbum primo loco
praedicatur. Ibi enim de uno subiecto una est tantum oppositio, hic
duae. Et de duobus subiectis <ibi> duae, hic quattuor.

     DICO AUTEM UT 'EST IUSTUS HOMO', 'EST' TERTIUM ADIACERE; 'EST'
     DICO> NOMEN VEL VERBUM IN AFFIRMATIONE.>

[33] Exemplificat, quomodo est praedicatur tertium adiacens dicens:
DICO AUTEM 'EST' TERTIUM ADIACERE, UT in hac propositione: 'HOMO EST
IUSTUS'. Et quia dixerat est adiacere, ne per hoc uideretur
significatiuum non esse, addit: 'EST' DICO NOMEN VEL, si placet, etiam
dicas VERBUM ex significatione quidem temporis et ui copulationis quam
habet IN ipsa AFFIRMATIONE. [34] Hoc autem fortasse ideo dicit, quia,
ubi uerbum est tertium adiacens, nec significatiuum accipi uidebatur
sicut quando praedicatur primo loco et imaginem omnium exsistentium
intellectui praesentat. Cum uero tertium adiacet, id est interiacet,
quia imaginem exsistentium tunc non tenet sed ad solam copulationem
ponitur, significatiuum non uidebatur eo quod intellectus sine
imaginatione esse non uidetur. Sed profecto si non habet exsistentium
imaginem, temporis imagine non caret, per quod saltem conferre
intellectum potest. Si uero temporis significationem imagine in eo non
attendimus, nec in ui nominis, id est significatiui, tunc recte
accipitur sed magis est consignificatiuum sicut 'si', quod partes
consequentiae copulat. At uero siue significet siue tantum copulet, in
ui quae uerbi propria est semper in propositione ponitur, dum in
copulatione praedicati accipitur. Ideoque cum praemisisset NOMEN, id
est significans, quia hoc quandoque non exercet, ubi scilicet nec
tempus in eo attenditur, addit VEL VERBUM, quia semper in officio
uerbi sumitur quantum ad copulationem, siue intellectum alicuius det
siue modum concipiendi mittat in animo.

     QUARE QUATTUOR ISTAE SUNT, QUARUM DUAE QUIDEM AD AFFIRMATIONEM ET
     NEGATIONEM SESE HABENT SECUNDUM CONSEQUENTIAM UT PRIVATIONES,
     DUAE VERO MINIME:

            HOMO IUSTUS EST	HOMO IUSTUS NON EST
        HOMO NON-IUSTUS EST	HOMO NON-IUSTUS NON EST
        NON-HOMO IUSTUS EST	NON-HOMO IUSTUS NON EST
    NON-HOMO NON-IUSTUS EST	NON-HOMO NON-IUSTUS NON EST
          HOMO INIUSTUS EST	HOMO INIUSTUS NON EST
      HOMO NON-INIUSTUS EST	HOMO NON-INIUSTUS NON EST
      NON-HOMO INIUSTUS EST	NON-HOMO INIUSTUS NON EST
  NON-HOMO NON-INIUSTUS EST	NON-HOMO NON-INIUSTUS NON EST
      OMNIS HOMO IUSTUS EST	NON OMNIS HOMO IUSTUS EST
  OMNIS HOMO NON-IUSTUS EST	NON OMNIS HOMO NON-IUSTUS EST
    OMNIS HOMO INIUSTUS EST	NON OMNIS HOMO INIUSTUS EST
OMNIS HOMO NON-INIUSTUS EST	NON OMNIS HOMO NON-INIUSTUS EST

[35] Quandoquidem in istis, ubi 'est' <est> tertium adiacens,
dupliciter fiunt oppositiones quantum ad illas quae fiunt per simplex
esse, ergo sunt quattuor oppositiones. Ab effectu. Siue a pari: Paria
namque sunt dupliciter quantum ad illas <esse> et esse quattuor.
ISTAE, id est oppositiones propositionum istarum ubi est tertium
adiacens est. Quare hic quattuor oppositionum proprietates diligenter
aperire incipit dicens ex his quattuor oppositionibus DUAS SESE HABERE
AD AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM SECUNDUM CONSEQUENTIAM UT PRIVATIONES,
DUAS VERO MINIME. Quod quidem tripliciter exponi potest. [36] Sed
prius notandum est, quod priuationes, quas inducit propter
similitudinem earum propositionum quae habent infinitum praedicatum,
appellat propositiones illas, quae habent priuatorium nomen in
praedicato, ut est 'iniustus', quod habet in priuatoriam particulam, cum
dicitur:

      Homo est iniustus

      Homo non est iniustus.

[37] Hoc autem iuxta Alexandrum exponitur primum hoc modo: DUAE ex his
quattuor oppositionibus, illae scilicet quae sunt de infinito
praedicato, quodcumque sit subiectum, SESE HABENT AD AFFIRMATIONEM ET
NEGATIONEM SECUNDUM CONSEQUENTIAM UT PRIVATIONES, hoc est secundum
comitationem, id est similitudinem priuatoriarum propositionum, quae
scilicet habent priuatorium praedicatum. Sicut enim:

     Homo est iniustus

et affirmatio est, proprie iniustitiam homini copulando, et negatio
quodammodo, secundum id scilicet quod ex priuatoria particula
quodammodo iustitiae remotionem innuit, ita:

     Homo est non-iustus

et affirmatiua est proprie et quodammodo negatiua, ex negatiua
particula sicut ex priuatoria innuens remotionem iustitiae. Similiter
negatiuae istarum quodam etiam modo affirmationes quasi ex duabus
negationibus unam affirmationem innuentes, cum uidelicet dicitur:

     Homo non est non-iustus (uel: non est iniustus).

Aliae VERO DUAE oppositiones, quae sunt scilicet de finito praedicato,
quodcumque sit subiectum, non ita ad sensum affirmationis et
negationis se habent, ex ui scilicet suae institutionis. Cum enim
dicitur:

     Homo est iustus

nulla est particula in praedicato, ex qua innuatur remotio oppositi.

[38] Poterit autem fortasse et aliter conuenientius exponi secundum
uim uerborum atque ipsam seriem litterae sequentis. Si enim has
quattuor oppositiones duabus diuisionibus partiamur et in singulis
diuisionibus in una parte duas oppositiones ponamus et in alia duas,
possumus ita facere diuisiones, quod duae oppositiones, quae sunt in
una parte, aequipolleant aliis duabus, quae sunt in alia, uel etiam
ita quod non aequipolleant. [39] Si enim ex utraque parte ponam duas
oppositiones ita ut una sit de finito subiecto, altera de infinito,
duae quae in una parte fuerint, duabus quae in alia parte fuerint,
aequipollebunt, ueluti istae duae oppositiones:

     Omnis homo est iustus
     Non omnis homo est iustus

et rursus:

     Omnis non-homo est iustus
     Non omnis non-homo est iustus

aequipollent istis aliis duabus:

     Nullus [non-] homo est non-iustus

et:

     Quidam <homo> est non-iustus

et rursus:

     Nullus non-homo est <non>-iustus

et:

     Quidam non-homo est non-iustus

ita quidem ut singula singulis referantur, prima quidem aequipolleat
tertiae, secunda quartae. [40] Si uero ita partiamur easdem quattuor
oppositiones, ut in una parte constituamus duas oppositiones de uno
tantum subiecto, in alia parte alias duas de altero subiecto, duae
illae duabus istis non aequipollebunt, ueluti istae duae:

     Omnis homo est iustus (et: Non omnis)

et rursus:

     Nullus homo est non-iustus

et:

     Quidam homo est noniustus

his quae de alio subiecto sunt non aequipollent:

     Omnis non-homo est iustus (et: Non omnis)

et rursus:

     Nullus non-homo est noniustus

et:

     Quidam non-homo est non-iustus.

Sed magis illae duae priores oppositiones quae de eodem subiecto sunt
inter se aequipollent et istae iterum duae aliae inter se, non illis
duabus.  Quod ipse aperte in sequentibus monstrat dicens: "Hae autem
extra illas ipsae secundum se erunt." [41] Quia ergo de illis quattuor
oppositionibus duae tales in una parte accipi possunt, quae duabus
aliis aequipolleant, et iterum duae aliae quae duabus quae remanent
non aequipolleant, ideo ait quod illarum quattuor oppositionum DUAE AD
alias duas SE HABENT SECUNDUM CONSEQUENTIAM, id est mutuam
comitationem aequipollentiae, DUAE VERO MINIME aliis duabus
aequipollent, hoc est: <Sic> <illae> quattuor diuidi possunt, ut bene
inuicem aequipolleant, quae scilicet de eodem subiecto sunt, binae
uero minime, quae scilicet fiunt de diuerso subiecto. Quod autem addit
AD AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM, tale est, quod, cum propositiones de
eodem subiecto aequipolleant, AD, id est iuxta, AFFIRMATIONEM ET
NEGATIONEM id contingit, ut uidelicet affirmatiua semper negatiuae
aequipolleat et e conuerso, non affirmatiua affirmatiuae uel negatiua
negatiuae. Quod uero adiungit: UT PRIVATIONES, id est priuatoriae
propositiones, tale est, quod, sicut priuationes ad simplices
propositiones, quae sunt quasi habitus, per quandam aequipollentiam
<applicantur> iuxta affirmationem et negationem, ut:

     Socrates est iustus

et:

     Socrates non est <iniustus>

pro eo quod iustum et iniustum circa se sunt immediata, ita
suprapositae oppositiones aequipollentiam habent ad inuicem.

[42] Iuxta Porphyrium uero aliter exponitur, et quod ait QUATTUOR, non
de oppositionibus accipitur sed de propositionibus quae fiunt de
eodem subiecto et praedicato uariato per finitum et infinitum, sicut
sunt illae quattuor propositiones quas supponit, scilicet:

     Homo est iustus

     Homo non est iustus

     Homo est non-iustus

     Homo non est non-iustus.

Et est talis sententia, quod istarum quattuor propositionum DUAE SE
HABENT ad duas alias SECUNDUM CONSEQUENTIAM, ita scilicet quod
necessario ueritas earum comitatur ueritatem illarum.  Quippe
affirmatiuae uerae esse non possunt de aliquo, nisi et negatiuae sint
uerae sed non conuertitur. Si qua enim substantia iusta est, profecto
ipsa non est non iusta, sicut nec est iniusta sed non conuertitur,
quia negatiua non trahit secum affirmatiuam necessario. Similiter si
est non-iustus uel iniustus, necesse est, ut non sit iustus sed non
conuertitur necessario. Itaque illarum quattuor propositionum de
finito subiecto et praedicato uariato per finitum et infinitum duae
tantum quasi consequentes sunt necessario [non] inferentes, duae aliae
inferentes tantum. Quod autem supponitur AD AFFIRMATIONEM ET
NEGATIONEM UT PRIVATIONES, accipe hic quoque sicut prius in secunda
expositione. [43] Boethius uero uidetur iustum et non-iustum, quae
praedicantur, circa hominem tantum restringere, ut non possit
conuersio seruari. Sed non est necesse propter hoc ea restringi, quia,
ut dictum est, negatio affirmationem secum necessario non
trahit. Praeterea si hominem in praedicato intelligeremus, non ubique
re subiecta permanente aequipollentiae comitationis in sequentibus
seruarentur, quippe cum equus non sit homo non-iustus, non ideo est
homo iustus. [44] Sic autem iuxta Porphyrium illud QUARE QUATTUOR
ISTAE ERUNT legitur de propositionibus, non de oppositionibus:
Quandoquidem dupliciter fiunt oppositiones, ubi '<est>' est tertium
adiacens, ergo dupliciter fiunt propositiones. Ab effectu.  Et ita
QUATTUOR SUNT propositiones de finito subiecto in istis, quia in illis
erant duae, QUARUM, scilicet quattuor propositionum, etc., ut
expositum est.

     DICO AUTEM QUONIAM 'EST' 'IUSTO' ADIACEBIT AUT 'NON-IUSTO';

[45] Exemplificat de praedicatis, quibus est et non est apponitur ad
ea copulanda uel remouenda.

     QUARE ETIAM NEGATIONES.

[46] Quia scilicet est apponitur iusto et non-iusto ad affirmationem
faciendam, ergo NEGATIO, id est: negatiuum aduerbium ad eadem est
apponendum ad faciendam negationem. A pari. [47] Et nota quod siue
separatiuam negatiuam faciamus siue exstinctiuam, ad praedicatum
maxime negatio pertinet, ut praedicationis enuntiationem destruat,
quae maxime circa praedicatum consistit, in copulatione cuius uis
affirmationis efficitur.

     QUATTUOR ENIM SUNT.

[48] Probat ab effectu quod 'est' et 'non est' adiacet 'iusto' et
'non-iusto', quia QUATTUOR SUNT propositiones, quae aliter non essent
quattuor de eodem subiecto.

     INTELLIGIMUS VERO QUOD DICITUR EX HIS QUAE SUBSCRIPTA SUNT: 'EST
     IUSTUS HOMO' -- HUIUS NEGATIO EST: 'NON EST IUSTUS HOMO'; 'EST
     NON-IUSTUS HOMO -- HUIUS NEGATIO EST: 'NON EST NON>-IUSTUS HOMO;

[49] Exemplificat in duabus oppositionibus de finito subiecto, quomodo
est et non est adiacet iusto et non-iusto.

     'EST' ENIM HOC LOCO ET 'NON EST' 'IUSTO' ET 'NON-IUSTO' ADIACET.

[50] Commendatio exemplorum.

     HAEC IGITUR , QUEMADMODUM IN RESOLUTORIIS DICTUM EST, SIC SUNT
     DISPOSITA.

[51] Infert a pari. Quandoquidem in hoc libro sic sunt disposita, quod
est et non est iusto et non-iusto adiacent, ERGO sic sunt disposita,
quemadmodum dictum est in Resolutoriis.

     SIMILITER AUTEM SE HABET ET SI UNIVERSALIS NOMINIS SIT
     AFFIRMATIO, UT 'EST OMNIS HOMO IUSTUS', 'EST OMNIS HOMO
     NON-IUSTUS'.

[52] Ostenderat duas oppositiones in quattuor propositionibus
indefinitis de finito subiecto et praedicato uariato per finitum et
infinitum. Ne uideretur alius modus oppositionis esse in uniuersalibus
ad suas oppositas et alius esse numerus propositionum, ostendit idem
esse in eis quod in indefinitis sic: AFFIRMATIO SI SIT UNIVERSALIS
NOMINIS, ac si diceret: Si sit huius nominis, quod est uniuersale, ut
uidelicet uniuersalis dicatur, HABET SE ad suam oppositam particularem
negatiuam sicut et indefinitae, quia idem genus oppositionis est in
quattuor propositionibus, UT 'OMNIS HOMO EST IUSTUS' habet se ad:

     Non omnis homo est iustus

et 'OMNIS HOMO EST NON-IUSTUS' habet se ad:

     Non omnis homo est non-iustus.

Haec enim oppositionum discretio tantum attenditur secundum terminorum
uariationem per finitum et infinitum, unde signa quantitatis subiectis
apposita uel diuersus negationis modus, quod uidelicet modo est
negatio separatiua, modo exstinctiua, genera ista oppositionum non
commutant nec augent.

     SED NON SIMILITER ANGULARES CONTINGIT VERAS ESSE, CONTINGIT AUTEM
     ALIQUANDO.

[53] Propositiones uniuersalium subiectorum uniuersaliter enuntiatorum
ualent similiter in faciendis modis oppositionum sicut indefinitae
propositiones sed non similiter se habent in ueritate. Et hoc est: SED
NON SIMILITER CONTINGIT omnes ANGULARES VERAS ESSE, ubi subiecta
uniuersaliter enuntiantur, sicut indefinitae. [54] 'Angulares' autem
hic arbitror eum accipere secundum dispositionem harum quattuor
oppositionum, quam fecit in Resolutoriis, id est Analeticis suis, hoc
modo:

                Homo est iustus      Homo non est iustus

        Homo non est non-iustus      Homo est non-iustus

Cum autem indefinitae sint omnes istae propositiones, si negatiuae
accipiantur separatiue, non extinctiue, omnes angulares uerae
sunt. Sed non ita, si uniuersales affirmationes de eisdem terminis
fiant signo uniuersalitatis apposito et eadem maneat dispositio hoc
modo:

           Omnis homo est iustus.    Non omnis homo est iustus.

   Non omnis homo est non-iustus.    Omnis homo est non-iustus.

Hic enim uniuersales duae affirmatiuae, quae angulares sunt, uerae
simul esse non possunt, aliae uero, 'Non omnis' et 'Non omnis' duae
particulares, uerae sunt. Et hoc est quod ait: CONTINGIT AUTEM
ANGULARES ALIQUANDO VERAS ESSE, id est aliquas, sicut particulares,
uel aliquando, quando scilicet fiunt in contingenti materia utraeque;
sicut enim 'homo' et 'iustus', ita 'homo' et 'non-iustus' excedentia
sunt et excessa.

     HAE ERGO DUAE OPPOSITAE SUNT,

[55] Expediuit de duabus oppositionibus de finito subiecto et
praedicato uariato per finitum et infinitum modo uolens facere
transitum ad alias de infinito subiecto et item praedicato uariato per
finitum et infinitum. Breuem repetitionem supradictorum faciens sic
concludit a parte: Quandoquidem praedictae propositiones sunt de
finito subiecto et praedicato uariato per finitum et infinitum, ERGO
SUNT DUAE OPPOSITAE, scilicet oppositiones.

     ALIAE AUTEM AD> 'NON-HOMO' QUASI SUBIECTUM ALIQUOD ADDITUM
     HABENT, UT 'EST IUSTUS NON-HOMO' -- 'NON EST IUSTUS NON-HOMO';
     'EST NON-IUSTUS NON-HOMO' -- 'NON EST NON-IUSTUS NON-HOMO'.

[56] Supradictae oppositiones habent finitum subiectum sed aliae duae
oppositiones <infinitum habent>. <Et> HABENT ALIQUOD, scilicet uerbum
<et> aliquod praedicatum additum ad uerbum, <ADDITUM AD SUBIECTUM>. Et
per 'non-homo' accipit quodlibet infinitum subiectum. NON-HOMO dico
ibi tunc positum QUASI SUBIECTUM, id est re uera subiectum. [57] Nota
quod, cum superius dixisset uerbum adiacere praedicato ad copulandum
ipsum, hic dicit ipsum uerbum additum esse subiecto, secundum id
scilicet quod secundum uim constructionis maxime subiectum mutat cui
semper ad eandem personam et eundem numerum copulatur. Oportet enim
semper, ut uerbum eiusdem personae et numeri sit cuius est subiectum,
sed non cuius praedicatum. Cum enim dico:

     Ego sum ille qui laborat

     Ego sum omnia uestra bona

quia 'ego' quod subicitur primae personae est singularis, oportet sum
idem habere. Si uero conuertatur et praedicatum fiat subiectum,
oportet statim commutari secundum personam et numerum subiecti hoc
modo:

     Ille qui laborat est ego

uel:

     Omnia uestra bona <sunt> ego.

     MAGIS AUTEM PLURES HIS NON ERUNT OPPOSITIONES;

[58] Postquam enumerauit duas de finito subiecto et duas de infinito
oppositiones, determinat quod in simplicibus propositionibus, ubi est
tertium adiacens praedicatur, NON possunt fieri PLURES OPPOSITIONES.
Et hoc est: MAGIS PLURES etc. Illud MAGIS nil operatur ibi sed fidus
interpres, cum in Graeco esset et fortasse necessario positum, noluit
praetermittere.

[59] Notandum uero quod, sicut superius aliquando <accepit>
contradictionem large, pro qualibet scilicet affirmatione et
negatione, siue oppositae essent siue non, sicuti cum ait: "Et quando
non omnis contradictio uera uel falsa", ita etiam hic oppositionem
dicit quamlibet affirmationem et negationem, alioquin non bene
superius in indefinitis oppositionibus omnes angulares ueras simul
esse dixisset.

     HAE AUTEM EXTRA ILLAS IPSAE SECUNDUM SE ERUNT, UTENTES EO NOMINE
     QUOD EST 'NON-HOMO'.

[60] Naturam duarum oppositionum de infinito subiecto de quibus
inceperat prosequitur docens quod illae de infinito subiecto nullam
inferentiam habent ad illas de finito, inter se tamen bene faciunt
consequentiam, et hoc est: HAE AUTEM oppositiones de infinito subiecto
sunt EXTRA ILLAS de finito quantum ad inferentiam, IPSAE tamen ERUNT
SECUNDUM SE, id est inter se <habebunt> inferentiam, IPSAE, dico,
UTENTES EO QUOD EST 'NON-HOMO', hoc infinito, UT NOMINE, id est ac si
esset nomen, id est tam bene infinitum implet in istis officium
subiecti ac si esset nomen finitum.

[61] Vel sic: IPSAE ERUNT SECUNDUM SE UTENTES EO QUOD EST 'NON-HOMO',
id est: quae habent 'non-homo' subiectum inter se habent inferentiam
UT UTENTES NOMINE, id est sicut illae quae habent nomen in subiecto se
inuicem inferunt.

     IN HIS VERO IN QUIBUS 'EST' NON CONTINGIT, UT IN EO QUOD EST
     'CURRERE' VEL 'AMBULARE', IDEM FACIUNT HAEC SIC POSITA AC SI
     ADDERETUR 'EST', UT EST: 'CURRIT OMNIS HOMO' -- 'NON CURRIT OMNIS
     HOMO'; 'CURRIT OMNIS NON-HOMO' -- 'NON CURRIT OMNIS NON-HOMO';

[62] In supradictis oppositionibus semper apposuit Aristoteles hoc
uerbum 'est'; unde uideretur quod, si alia uerba apponerentur, aliae
fierent oppositiones et ita essent plures <quam quas determinauerat>.
Ad quod remouendum dicit quod illae propositiones quae non habent
'est' sed alia uerba praedicata, aequiualent in sensu illis quae
habent 'est' cum participiis illorum uerborum. Si enim resoluantur, in
'est' et in sua participia debent resolui, ut:

     Homo ambulat

id est: Homo est ambulans.  Itaque de istis non plures sed eaedem quae
superius fiunt oppositiones.

[63] Continuatio. In illis de quibus superius egi est tantum ponitur,
sed IN HIS propositionibus IN QUIBUS 'EST' NON CONTINGIT, id est non
apponitur, UT IN EO QUOD EST 'CURRERE' VEL 'AMBULARE', hoc est ut in
ea propositione in qua praedicatur 'currit' uel 'ambulat', IDEM
<FACIUNT> HAEC uerba SIC POSITA, id est praedicata, AC SI ADDERETUR
'EST' simplex cum participio illorum uerborum, quia eundem sensum
generat illud uerbum principaliter praedicatum quem generaret est cum
participio illius uerbi. Unde fit ut eaedem fiant oppositiones in
propositionibus in quibus praedicantur alia uerba, quae fiunt et in
istis ubi 'est' principaliter praedicatur uel est tertium adiacens.
Per se quoque illa uerba praedicata reddunt duas oppositiones,
scilicet sicut quando 'est' principaliter praedicatur; si uero
resoluantur in 'est' et sua participia, reddunt quattuor oppositiones,
scilicet sicut quando 'est' tertium adiacens praedicatur.  Quamuis
enim uerba infinita non faciant affirmationem, tamen, ut ait Boethius,
participia infinita ut nomina reddunt affirmationem, quippe loco
nominis in propositione ponuntur. [64] Subicit autem Aristoteles
exempla de propositionibus, ubi alia uerba praedicantur, sicUT EST
'CURRIT OMNIS HOMO' etc., quod aequiualet:

     Omnis homo est currens.

Sed ut ostendat istas propositiones ita posse uariari sicut in his ubi
'est' principaliter uel secundario praedicatur, ponit duas
oppositiones de finito et infinito subiecto.

     'CURRIT OMNIS NON-HOMO' <etc.>

[65] Alii sic exponunt, tanquam si est adderetur nil supplendo extra:
In propositionibus istis, ubi est principaliter praedicatur, fiunt
duae oppositiones, IN illis VERO, ubi 'EST' NON CONTINGIT, IDEM alia
uerba FACIUNT, id est easdem oppositiones et eundem numerum
propositionum reddunt, tanquam SI 'EST' ADDERETUR principaliter
praedicatum.

     NON ENIM DICENDUM EST 'NON OMNIS HOMO' SED 'NON' NEGATIO> AD ID
     QUOD EST 'HOMO' ADDENDA EST;

[66] Quia dederat huic propositioni:

     Omnis non-homo currit

hanc negatiuam:

     Omnis non-homo non currit

"poterat quis", ut dicit Boethius, "putare non recte fecisse
negationem illius affirmationis" et apponendam negatiuam particulam ad
omnis, quae coniuncta est cum homo, ut ita diceretur: <Non> currit non
omnis homo. Quod remouet Aristoteles dicens non ita esse faciendam
negationem. Quotienscumque enim fit affirmatio de infinito subiecto,
facienda est negatio similiter de infinito subiecto. Itaque non ad
'omnis' sed ad 'homo' ad hoc ut subiectum infinitetur negatiua
particula ponenda est. [67] Propositio sic fit ab immediatis: Vere
'non' ad 'homo' addendum est in negatiua propositione ad infinitandum
subiectum, quia aut addendum est ad 'homo' aut ad 'omnis'; sed ad
'omnis' non. Et hanc affirmationem habemus, ubi dicit: NON ENIM
DICENDUM EST 'NON OMNIS HOMO', conclusionem postea ibi: SED 'NON'
NEGATIO AD ID QUOD EST 'HOMO' ADDENDA EST. Nec ideo prohibet, quod si
aliquis uult facere contradictoriam, quin non ad omnis bene possit
adiungi.

     'OMNIS' ENIM NON UNIVERSALE SIGNIFICAT SED QUONIAM
     UNIVERSALITER;

[68] Hic reddit causam, quare non ad 'omnis' sit apponendum, ut
subiectum infinitetur, hanc scilicet, quia 'omnis' non est uniuersale
subiectum.  Quod ostendit, cum ait 'omnis' nullo modo esse uniuersale
his uerbis: 'UNIVERSALE', hoc nomen NON SIGNIFICAT, id est non
nominat, hanc uocem 'OMNIS', hoc est 'omnis' non uocatur uniuersale,
quod tantundem ualet ac si diceret: Non est uniuersale. [69] Vel ita:
'OMNIS', haec uox, NON SIGNIFICAT aliquam uocem 'UNIVERSALE', id est
non tenet significationem alicuius uocis 'uniuersale' (per quod
apparet ipsum non esse uniuersale), sicut comparatiuus dicitur
positiuum significare et 'magis' aduerbium, secundum hoc scilicet non
quod uoces illas significent sed earum significationem impleant. Et
hoc magis uult littera sequens.

[70] SED QUONIAM, id est: SED ideo apponitur, QUONIAM significat
UNIVERSALITER, hoc est idem ualet quod 'uniuersaliter' hoc aduerbium
si subiecto apponeretur. Tantundem enim ualet:

     Homo uniuersaliter currit

ac si diceretur: Omnis homo currit, iuxta illud quod ait Boethius in
Categoricis, quod uniuersalis affirmatio non conuertitur generaliter,
id est non omnis, et iuxta illud Aristotelis: "simpliciter", id est
uniuersaliter, "quae sunt singularia, de nullo subiecto praedicantur",
id est nulla singularia de subiecto dicuntur.

     MANIFESTUM EST AUTEM EX EO QUOD EST 'CURRIT HOMO -- NON CURRIT
     HOMO; CURRIT NON-HOMO -- NON CURRIT NON-HOMO;

[71] Hic ostendit per indefinitas propositiones, quod 'omnis' in
uniuersalibus propositionibus non est terminus, quia in indefinitis
propositionibus terminus non est. Quidquid enim in uniuersalibus
terminus est, etiam est terminus in indefinitis. In hoc enim tantum
differunt indefinitae ab uniuersalibus, quod uniuersales uniuersaliter
affirmant uel negant, indefinitae uero non uniuersaliter.

[72] Continuatio. Dictum est superius quod 'omnis' in indefinitis
propositionibus non est terminus sed hoc MANIFESTUM EST EX EO QUOD
<EST> 'CURRIT HOMO', id est ex istis indefinitis:

     Homo currit

     Homo non currit.

     HAE ENIM AB ILLIS DIFFERUNT EO QUOD NON UNIVERSALITER SUNT;

[73] Causa est quare per indefinitas est manifestum quod 'omnis' in
uniuersalibus non est terminus, quia HAE, id est indefinitae
propositiones, DIFFERUNT tantum AB ILLIS, id est ab uniuersalibus, in
EO QUOD NON UNIVERSALITER SUNT, id est non uniuersaliter <enuntiant>
praedicatum de subiecto, et ita quicquid non est terminus in
indefinitis, non est terminus in uniuersalibus.

     QUARE 'OMNIS' VEL 'NULLUS' NIHIL ALIUD CONSIGNIFICAT NISI QUONIAM
     UNIVERSALITER DE NOMINE VEL AFFIRMAT VEL NEGAT

[74] Quandoquidem 'omnis' non est terminus, ergo est signum
uniuersalitatis, id est collectiuum omnium. Ab immediatis, cum alterum
constet. Et similiter 'nullus'. Et hoc est: QUARE 'OMNIS' VEL 'NULLUS'
NIL ALIUD SIGNIFICANT, id est ad nil aliud notandum in propositionibus
ponuntur, NISI QUOD etc., hoc est nisi ad hoc ut propositionem reddant
uniuersalem. Et quod dicitur: AFFIRMANT VEL NEGANT UNIVERSALITER, tale
est: affirmationem ipsam uel negationem de homine faciunt
uniuersaliter.  Nam cum audio 'omnis' uel 'nullus' apposita subiectis,
ex ui eorum uniuersalitas enuntiationis innuitur, quod uidelicet
omnibus attribui uel auferri attendo.

     ERGO ET CAETERA EADEM OPORTET [OPPONI VEL] APPONI

[75] Quandoquidem indefinitae tantum differunt in signo quantitatis ab
uniuersalibus, ERGO omnia CAETERA quae ponuntur in uniuersalibus
OPORTET EADEM APPONI in indefinitis praeter signa. Ab effectu.

[76] Vel ita: Quandoquidem 'omnis' uel 'nullus', signa
uniuersalitatis, ideo ponuntur in propositionibus, ut eas reddant
uniuersales, ERGO uniuersalitatis signa sunt <apposita> et apponenda,
sicut 'quisque' uel 'quicquid' uel 'nil' uel 'nemo'. A simili propter
eandem causam.

[77] Nunc autem de huiusmodi particulis, quae terminis propositionis
appositae signa quantitatis dicuntur et propositiones ipsas
uniuersales uel particulares reddunt, sicut est 'omnis' 'nullus'
'aliquis' diligentius disseramus, et quam significationem habeant et
unde signa quantitatis dicantur et quomodo determinationes earum uocum
quibus apponantur Boethius dicat in Diuisionibus, perquiramus.

[78] Ac primum de 'omnis' disputemus, et quomodo ipsum Priscianus
diuiduum nomen esse dicat uel uelit, sicut dicit esse 'uterque' et
'quisque', perquiramus. [79] Sed nec bene iuxta Priscianum nomen esse
uidetur, cum nec proprium sit nec appellatiuum, quando scilicet in ui
signi ponitur. [80] Nam fortasse si quis accipiat 'omne' in collectione
simul omnium rerum, ut quidam uolunt, ut tantundem ualeat quantum tota
collectio simul omnium rerum, proprium nomen dici poterit sicut 'mundus'
et de se tantum praedicabile est, ut dicatur:

      Omne est omne

id est: Haec tota collectio est haec tota collectio. [81] Cum autem in
ui signi ponitur et diuidue, non collectim, circa singula accipitur,
de nullo uere praedicari potest, sicut nec 'uterque': Si enim uterque
istorum sit uterque, profecto iam iste est uterque. Similiter si dicam
diuidue, id est singillatim, omnia colligens:

     Omne est omne

ac si dicatur: Unaquaeque res est unaquaeque, falsum est omnino, quia
iam et Socrates esset unaquaeque res. Unde constat 'omne' non esse
uniuersale nomen, quod et Aristoteles negat, nec '<aliquis>'
particulare, cum de nullo praedicabile sit, quando scilicet in ui
signi diuidue sumitur.  [82] Sed nec appellatiuum uidetur esse nec
proprium. Proprium <namque> non esse constat, quia nullam rem discrete
continet; appellatiuum <autem> non est nisi quod pluribus singillatim
conuenit ex communi causa institutionis, ut 'homo' et isti per se et
illi conuenit ex esse hominem, id est ex esse animal rationale
mortale, uel 'non-homo' ex non esse hominem. Quare nomen esse non
uidetur 'omnis', dum in ui signi diuidue accipitur. [83] Sed <cum nec>
alia sit dictio nec oratio, non est uox significatiua ad placitum. Sed
nec naturaliter, cum inuenta sit ad locutiones constituendas. Unde
significatiua nullo modo uidetur, cum tamen Priscianus eam nomen
appellet.

[84] Dicimus itaque non esse necessarium, ut omne nomen aut proprium
sit aut appellatiuum, sed illa tantum quae propriam uocis impositionem
habent, ut si impositor diceret:

     Huiusmodi res uocetur 'homo' (uel: 'non-homo')(uel: 'alba')!

At uero nullus unquam dixit:

     Ista res uocetur 'omnis'! (uel: 'uterque' uocetur!) (uel:
     'nihil') (uel: 'nullus') (uel: 'nemo')

Et tamen haec omnia nomina sunt, non ita quidem quod propriam
inuentionem habeant, ut possimus dicere:

     Ista res uocetur 'omnis' (uel: 'nemo')!

sed ita quod res subiectas personaliter <habeant> sine discretione
personae uel significatione temporis. [85] Nam 'omnis' uel 'nullus'
res singulas colligunt singillatim, propter quas 'nomina' appellantur,
et singula quae colligunt significare habent. Et sicut 'omnis' <omnia>
significat quasi positiue quae positiue colligit, ita 'nullus' eadem
quasi remotiue significat, omnia inquam quaecumque clauduntur in uoce
cui apponuntur.  Nam si uerissime inspiciamus, non sunt ita inuenta,
ut per se dicta significationem aliquam impleant sed aliis dictionibus
uel orationibus adiuncta, ex quibus sua certificatur comprehensio et
extenditur uel remittitur iuxta numerum rerum contentarum in uoce cui
apponuntur. Si enim 'omnis' uel 'nullus' apponam 'animali' uel
'homini' uel etiam huic orationi quae est 'homo albus', eorum
collectio certificatur ex his quibus apponuntur, quia ibi intelligo
colligi omnia animalia, hic homines solos uel solos homines albos; et
cum 'homo' singulos homines nominet secundum hoc quod sunt animal
rationale mortale et intellectum confusum de substantia et
qualitatibus teneat, 'omnis' uel 'nullus' similiter collectiua sunt,
non secundum aliquam substantiae naturam uel proprietatem inuenta sed
simpliciter iuxta discretionem imposita, sicut est aliquis infinitum,
quod signum est particulare.  Cum ergo dicimus:

     Omnis homo currit

illa quae 'homo' nominat secundum substantiam et qualitates sed non
colligit, nominat etiam 'omnis' simpliciter ut discreta et colligit.

[86] Si uero uno solo homine exsistente uel etiam penitus destructo
'homo' non significet plura uel nil, penitus nec 'omnis' aliqua
colligere potest nec uera est propositio qua dicitur:

     Omnis homo est aliquid

constructionis tamen proprietas non perit. Cum enim Aristoteles dicat,
quod, siue re permanente siue non, semper uel affirmatio uera est uel
negatio, profecto:

     Omnis homo est

et:

     Non omnis homo est

uel:

     Aliquis homo est

et:

     Nullus homo est

sicut rebus permanentibus ita et non permanentibus adhaeret. Et, cum
falsa esset affirmatio:

     Omnis homo est

uel uera:

     Nullus homo est

constructionis proprietatem procul dubio haberet, quia, licet 'omnis'
uel 'nullus' ad colligendum inuenta sint ea quae clauduntur in uocibus
quibus apponuntur, non tamen ad hoc sunt instituta, ut semper aliqua
colligant sed ut collectiue ponantur etiam tunc, quando nullae res
sunt quas possint colligere, ueluti si dicam:

     Omnis lapis rationalis currit

cum tamen lapis rationalis nil unquam esse queat. Non enim ex
institutione sua tantum habent colligere sed collectiue poni, id est
sic accipi, ac si colligant.

[87] Unde et 'omnis phoenix' et 'omnis grammatica Socratis' dicere uis
constructionis permittit. Sicut enim nullo homine exsistente bene
dicitur 'omnis homo' uel 'nullus', sic uno solo phoenice exsistente
uel una sola grammatica Socratis permanente dici potest 'omnis' uel
'nullus'; quippe nec 'phoenix' nec 'grammatica Socratis', cum in ui
orationis accipitur, non in ui proprii nominis (sicut dicit Priscianus
'grammatica Aristarchi'), ex ui uocis singularem significationem habet
et discretam, alioquin et 'capillus Socratis' haec oratio discretam
significationem haberet. [88] At uero si dicam 'omnis Socrates' et
'Socrates' proprium nomen accipiam, siue in una tantum significatione
siue in designatione duorum aequiuoce, non ualet constructio. Quippe
'Socrates' hoc nomen ex propria ui discretae significationis
continentiae multorum repugnat, quae 'omnis' uel 'nullus' colligant.
[89] Sed nec, ut accipiatur 'Socrates' aequiuoce, in designatione
scilicet duorum, ualet constructio, cum singula discrete significet
tanquam duo propria nomina. Cum enim 'Socrates' tantundem ualeat
quantum duo propria nomina, tantundem ualet addere 'omnis' ad
'Socrates' quantum si adderetur duobus nominibus singularibus. [90] At
uero si 'Socrates' in communi naturaliter significatione acceptum
naturaliter commune sit, poterit ei addi 'omnis', ut dicatur 'omnis
Socrates', id est omnis qui uocatur hoc nomine 'Socrates', secundum
quod et Priscianus plures 'Aiaces' dicit, id est plures qui Aiacis
nomine appellantur. Et hic 'Aiax' tanquam commune est et sumptum ex
uocatione huius nominis 'Aiax', qua conuenit diuersis.  [91] Similiter
nec 'quidam Socrates' bene dicitur, cum 'Socrates' in ui proprii
nominis ponitur, quippe cum 'Socrates' ex ui uocis definitam
personaliter significationem habeat, non eget ut 'quidam' ei apponatur
ad determinandum ipsum, sicut nec 'omnis' uel 'nullus'.

[92] Haec enim signa quantitatis uocem cui apponuntur determinant
teste Boethio in Diuisionibus. Cum enim dicitur:

     Homo currit

quia scio quod 'homo' omnes nominat et ita quod unumquemque
singillatim, scio hanc propositionem:

     Homo currit

et ad hoc se habere quod omnis homo currit et ad hoc quod quidam, non
ut uel hoc uel illud dicat sed quia propter hoc et propter illud uera
esse potest; ideoque audito quod homo currit, haesitare incipio utrum
quidam uel omnis currat uel etiam quis currat siue etiam quo. Cum uero
apponitur 'quidam' uel 'omnis' uel 'Socrates', determinatur 'homo' et
remouetur dubitatio, quam prius habebam per hoc nomen 'homo', et cum
apponitur 'ad ecclesiam' ut dicatur:

     Homo currit ad ecclesiam

determinatur 'currit' et remouetur dubitatio quae proueniebat ex
'currit', dum considerarem, quod currere ad multa loca se habet, et
ideo dubitarem propter quem locum ad quem currere ei conueniret.
Similiter, cum dico 'homo albus', 'albus' determinat hominem, quia
dubitationem remouet quam habebam per 'homo' simpliciter prolatum.  [93]
Et attende quod aliter uox multiplex dubitationem facit, aliter una;
et aliter illa, aliter determinatur ista. Vox enim multiplex
dubitationem facit propter hoc, quod diuersa ponit, secundum quae
diuersos intellectus habet, ut:

     Canis currit

et quaecumque ambiguae sunt orationes. At uero uox una in
significatione non ponit dubitationem ex diuersis quae dicat sed ex
diuersis ad quae se habet, ut 'homo', cum se habeat et ad 'omnis homo'
et ad 'quidam', nec non etiam ad Socratem et ad multos homines,
dubitationem facit propter ea ad quae se habet, licet ea non ponat. Et
cum uocem multiplicem determinamus ex diuersis significationibus quae
ostendit, ad unam significationem tantum eam reducimus, ac si
diceremus: In hac oratione:

     Canis currit

id intelligo quod latrabile animal currit. Cum uero uocem uniuocam
adiectione aliqua determino, ueluti 'homo', cum dico 'omnis homo' uel
'homo albus', non id dicere possum, quod in 'homo' intelligendum sit,
quia omnis homo uel homo albus est etc. sed adiectione apposita
dubietatem auditoris remoueo, qui uidelicet audita hac propositione:

     Homo currit

ex propositione ipsa in hanc dubitationem incidere posset, uel quod
omnis homo curreret uel quod quidam, non ita quod propositio haec
diceret sed quia huic et illi propositio assentit, ita scilicet quod,
siue quendam hominem currere contingat siue omnem, ueram necesse est
esse propositionem. [94] Determinare itaque uocem est dubitationem
auferre, in quam ex uoce incidimus, siue quod illa de quibus dubitamus
a propositione dicantur siue non. Quia ergo:

     Homo currit

ex ipso subiecto quod est 'homo' [et] ad hoc se habet quod omnis homo
currat uel quidam, bene 'omnis' uel 'quidam' quasi determinationes
apponuntur ad 'homo'. Sed non ad 'Socrates', quod est definitae
significationis personae, quippe ex propria significatione 'Socrates'
proprium nomen acceptum omni caret ambiguitate.

[95] Quod autem signa quantitatis haec dicimus, id est uniuersalitatis
et particularitatis, sicut 'est' et 'non est' signa qualitatis, id est
affirmationis uel negationis, tale est quod ex istis maxime dinoscitur
et apparet uniuersalitas et particularitas propositionum, sicut ex
istis affirmationis uel negationis proprietas, quippe haec signa
propositionem faciunt uniuersalem uel particularem et illa
affirmatiuam et negatiuam, quia in istis uis est harum proprietatum et
in illis illarum. Uniuersalis enim uel particularis est propositio,
quia omnes colligit uel unum indeterminate, hoc est quia proponit quod
'omnis' uel quod 'quidam'. Vis <uniuersalis> autem colligendi est in
'omnis' uel 'nullus' uel uis particularis in 'quidam'. Et per 'est'
uel 'non est' coniunctio uel remotio fit terminorum, in quo uis
affirmationis uel negationis consistit.

[96] Sed dicitur quod si 'omnis' singula colligit quae continentur in
uoce cui apponitur, multiplicem propositionem facit, ueluti si homini
appositum colligat Socratem et caeteros qui continentur in homine. Tale
est, cum dicitur:

     Omnis homo currit

ac si dicatur: Socrates currit, Plato currit et sic de caeteris.

[97] Sed ad hoc dico quod non est uerum, si colligit singulos
homines, quod multiplicem propositionem faciat, quippe indiscrete et
indifferenter sic singulos colligit, ut non <distinguat>, qui sint,
quia sicut 'homo' indiscrete eos nominat non distinguendo qui sint, ita
'omnis' appositum homini indiscrete eos colligit et hoc solum dicitur,
quod quicquid est homo, est animal sed qui sint homines, non
distinguitur. Unde quicumque uel quotcumque sint homines, siue modo
plures siue modo pauciores, idem semper est sensus in:

     Omnis homo currit

quantum ad uim uocis pertinet, nec <mutatur propositionis>
intellectus, licet res mutentur. Sed de hoc satis superius dictum est,
cum de unitate propositionum et multiplicitate tractauimus.

[98] Et attende quod cum 'omnis' et 'homo' omnino sibi per
praedicationem opposita sint, inde tamen sibi sociantur, quod 'homo'
singulos nominat et 'omnis' singillatim et diuidue omnes colligit. Si
quis autem requirat, si 'omnis' in intellectu aliquas rerum imagines
inserat, possumus dicere, quia plures immittit non acceptas secundum
aliquam naturam uel proprietatem sed secundum solam discretionem,
'homo' uero appositum circa singulos naturam hominis definit. Sic
autem per 'omnis' plures imagines capimus, ut in illis attendamus
certum numerum rerum contentarum sub uoce cui apponitur 'omnis'.
[99] Idem de 'nullus' dicendum est. 'Quidam' autem, cum signum est
particulare, non est ab unitate sumptum sed pro 'aliquis', infinito
nomine, ponitur. Quippe sicut 'quidam homo', ita quaedam unitas dicimus,
id est 'aliqua'. Si uero:

     Quidam est affectus unitate

diceremus, indefinita propositio esset, sicut si diceretur:

     Homo est albus

id est affectus albedine. Et est uniuersale nomen 'quoddam', cum de
singulis praedicetur, quippe et Socrates est quidam et Plato et
singuli, et 'omne quoddam' uel 'omne aliquid' dicere possumus sed
'quoddam quoddam' non est necesse dicere, quia 'quoddam' semel dictum
et subiecti et signi uim habere potest, sicut 'nemo', hoc est: nullus
homo.

[100] Illud etiam notandum est quod sicut 'omnis' uel 'quidam' apposita
huic nomini quod est 'homo' uniuersalem uel particularem enuntiationem
faciunt, ita '<omnes>' uel 'quidam', dum adiunguntur ad plurale, quod est
'homines'. Quippe sicut 'homo' singularis numeri unumquemque hominem
singillatim nominat, ita 'homines' plurale singulas collectiones hominum
appellat et sicut hic homo et hic homo sunt indiuidua ad 'homo', ita hi
homines et hi homines ad 'homines'. Unde cum dicitur:

     Omnia generalissima sunt decem

si 'omnia' in ui signi positum uniuersalem propositionem reddit, falsa
est propositio, et tale est ac si <diceretur>: Unaquaeque multitudo
generalissimorum est decem, et ita haec duo sunt decem uel haec
tria. Si uero quasi singularis sit propositio hoc modo:

     Collectio omnium simul est decem

non procedit, quod haec duo sint decem.

[101] Attende etiam quod sicut 'omnis' singula colligit, quae
continentur singillatim in uoce uniuersali, ita 'totum' singulas
colligit partes integrales, cum dicitur:

     Tota domus est alba.

Et sicut 'omnis' comprehendit singula indiuidua, ita 'totum' singulas
partes generaliter, cum dicitur:

     Haec tota domus est alba

unde inferri potest quod paries sit albus.

     QUONIAM VERO CONTRARIA EST NEGATIO EI QUAE EST 'OMNE EST ANIMAL
     IUSTUM' ILLA QUAE SIGNIFICAT QUONIAM 'NULLUM EST ANIMAL IUSTUM',
     HAE QUIDEM MANIFESTUM EST QUONIAM NUMQUAM ERUNT NEQUE VERAE SIMUL
     NEQUE IN EODEM IPSO,

[102] Dixit superius Aristoteles, quod non contingit omnes angulares
simul esse ueras, ut:

     Omnis homo est iustus

     Omnis homo <est non-iustus>.

Modo uero quod hoc prohibebat ostendit, quod duae scilicet contrariae
non possunt esse uerae simul, quod sequeretur, si illae angulares
uerae pariter essent. Si enim uera est:

     Omnis homo est iustus

et:

     Omnis homo est non-iustus

cum 'Omnis homo est non-iustus' aequipolleat ad 'Nullus homo est
iustus', erunt uerae simul:

     Omnis homo est iustus

et:

     Nullus homo est iustus

quae sunt contrariae, et ideo, ut ostendat, quare angulares
uniuersales non possunt esse simul uerae, repetit de contrariis, quod
non sunt simul uerae. [103] Vel sic: Quia ostensurus est, quae se
inferant, prius ostendit, quae se non inferant.

[104] Continuatio. Non solum manifestum est, quod dictum est de
propositionibus sed etiam hoc manifestum est, quod 'NULLUM ANIMAL EST
IUSTUM' EST CONTRARIA EI QUAE EST 'OMNE ANIMAL EST IUSTUM', et quoniam
hoc est, scilicet quod sunt contrariae, MANIFESTUM EST, QUONIAM
NUNQUAM ERUNT VERAE etc. Quod ait: NEQUE SIMUL NEQUE IN EODEM IPSO
unam remotionem facit, non duas, ac si dicat: nunquam sunt uerae simul
in eodem ipso, hoc est nunquam sunt uerae in eodem tempore terminis in
eadem significatione retentis; quippe illas quae contrariae sunt in
diuersis temporibus ueras esse contingit et etiam in eodem tempore
terminis aequiuoce acceptis, ut:

     Omnis homo uiuit

et:

     Nullus homo uiuit

si ad uerum et ad pictum respiciamus.

[105] Boethius uero hoc loco:

     Omnis homo est albus

et:

     Nullus homo est albus

de Rutenis et Aethiopibus intellectas simul ueras esse dicit, sed hoc
non secundum sententiam suam dixit sed secundum opinionem aliorum,
quia non sunt uerae propositiones iudicandae nisi secundum ea quae
proponunt, de quo et supra meminimus.

     HIS VERO <OPPOSITAE ERUNT ALIQUANDO UT 'ALIQUOD ANIMAL IUSTUM
     EST', 'NON OMNE ANIMAL IUSTUM EST'.

[106] Uniuersales non sunt simul uerae, SED OPPOSITAE HIS particulares
ERUNT ALIQUANDO uerae.

     SEQUITUR VERO EAM QUIDEM QUAE EST 'NULLUS EST HOMO IUSTUS' ILLA
     QUAE EST 'OMNIS EST HOMO NON-IUSTUS', ILLAM VERO QUAE EST 'EST
     ALIQUIS IUSTUS HOMO' OPPOSITA QUONIAM 'NON OMNIS HOMO EST
     NON-IUSTUS';

[107] Aequipollentiam propositionum de finito et infinito praedicato,
quam superius tetigit, hic distinguere incipit, assignando scilicet,
quae quibus aequipolleant. Et hic primum ostendit aequipollentiam
earum quattuor quae de finito subiecto fiunt uariato praedicato per
finitum et infinitum; in sequentibus uero ubi postea dicet:
"Significat autem '<Est> omnis non-homo iustus', nulli illarum idem"
etc., aequipollentiam aliarum assignat quae scilicet fiunt de infinito
subiecto. [108] Est autem communis regula huiusmodi aequipollentiae,
quod uidelicet propositiones de eodem subiecto et praedicato per
finitum et infinitum uariato aequipollent ad eandem quantitatem et
diuersam qualitatem.  Eadem est quantitas, si utraque est uniuersalis
uel particularis uel indefinita uel singularis, diuersa est qualitas,
si altera est affirmatiua, altera negatiua. Unde Boethius secundum
illam differentiam quantitatis assignat in propositionibus, secundum
hanc uero qualitatis.

[109] Continuatio. Suprapositae quae contrariae sunt <inuicem>,
scilicet:

     Omnis homo est iustus

et:

     Nullus homo est iustus

non possunt mutuo sese sequi, id est non aequipollent sibi sed
istae. Et hoc est: SED EAM QUAE EST etc.

     NECESSE EST ENIM <ESSE ALIQUEM.

[110] Vere 'Non omnis homo est <non>-iustus' sequitur, id est
comitatur in ueritate, 'Aliquis homo est iustus', hoc est: Semper
homine permanente cum uera est 'Non omnis homo est non-iustus', uera
est 'Aliquis homo est iustus', quia, cum 'Non omnis homo est
non-iustus', NECESSE EST, id est constans est, ESSE ALIQUEM iustum. A
causa. Et hoc est: NECESSE EST ESSE ALIQUEM iustum, cum scilicet non
omnis homo sit non-iustus.

     MANIFESTUM EST AUTEM <QUONIAM IN SINGULARIBUS ETIAM, SI EST VERUM
     INTERROGATUM NEGARE, QUONIAM ET AFFIRMARE VERUM EST,

[111] Quoniam Aristoteles de aequipollentia coeperat agere et iam
aequipollentiam uniuersalium inter se ostenderat et item particularium
inter se, adiungit etiam, quod singulares habent similem
aequipollentiam inter se, scilicet quod singularis negatiua de finito
praedicato aequipollet singulari affirmatiuae de praedicato infinito
illius finiti manente eodem subiecto. [112] Hoc autem ostendendo
resecat quorundam errorem de responsionibus ad uniuersales
interrogationes. Dicebant enim aliqui quod, sicut, si de singulari
affirmatione fiat interrogatio <et> respondeatur negatio eius, ex
negatiua responsa potest inferri affirmatio aequipollens quae sit
eiusdem quantitatis cum affirmatione responsae negationis, hoc est
singularis sicut illa, eodem modo uidebatur, si de uniuersali
affirmatione fieret interrogatio. Verbi gratia si quaeratur utrum
Socrates sit sapiens, et respondeatur:

     Socrates non est sapiens

potest inferri:

     Ergo Socrates est non-sapiens

quae est eiusdem quantitatis cum priore affirmatione, id est
singularis sicut illa. Sed si quaeratur utrum omnis homo sit sapiens,
et respondeatur uere:

     Non omnis homo est sapiens

non potest inferri uera:

     Omnis homo est non-sapiens

quae esset eiusdem quantitatis cum prima, hoc est uniuersalis
affirmatio sicut illa.

[113] Continuatio. Non solum recte intelligentibus manifesta sunt ea
quae praedicta sunt de propositionibus sed ETIAM hoc, QUOD IN
SINGULARIBUS, scilicet propositionibus, CUM <aliquid> INTERROGATUM
VERUM EST NEGARE, id est ueram negationem respondere, QUONIAM ET
AFFIRMARE VERUM EST in ipsis singularibus, id est uera fieri potest
affirmatio <singularis> sicut erat prior affirmatio.

     UT 'PUTASNE <SOCRATES EST SAPIENS?', 'NON EST',

[114] Exemplum dat de singulari.

     'SOCRATES IGITUR <NON SAPIENS'. IN UNIVERSALIBUS VERO NON VERA
     EST QUAE SIMILITER DICITUR, VERA AUTEM NEGATIO, UT 'PUTASNE OMNIS
     HOMO SAPIENS EST?' 'NON', 'IGITUR OMNIS HOMO NON EST SAPIENS';

[115] A pari secundum aequipollentiam superius assignatam.

[116] IN UNIVERSALIBUS VERO propositionibus ea affirmatio QUAE
SIMILITER DICITUR, id est inferri uidetur ex negatione responsa, NON
EST VERA, SED tamen VERA est NEGATIO.

     HOC AUTEM FALSUM EST,

[117] Postquam intulit secundum alios ex:

     Non omnis homo est sapiens

     Omnis homo est non-sapiens

ostendit esse malam illationem, dum ostendit propositionem, quae ex
uera propositione est illata, falsam esse, dicens: Sed HAEC
propositio, scilicet:

     Omnis homo est non sapiens

FALSA EST.

     SED NON 'IGITUR <OMNIS HOMO SAPIENS EST' VERA EST; HAEC OPPOSITA
     EST, ILLA VERO CONTRARIA.

[118] Diceret aliquis: Quandoquidem 'Omnis homo est non-sapiens'
affirmatio illata ex negatione prioris affirmationis, est falsa, ergo
uera est prior affirmatio sic, sicut in singularibus contingit. Ad
quod respondet dicens: SED NON IGITUR, id est non ideo, oportet ueram
concedi priorem affirmationem in uniuersalibus sicut in singularibus.
Et statim causam supponit, quia scilicet aliter in singularibus
affirmatio illata se habet ad priorem affirmationem, aliter in
uniuersalibus, quia ibi quasi oppositae sunt, id est diuidentes, hic
tamquam contrariae, quia 'Socrates est non-sapiens' per hoc quod
aequipollet ad 'Socrates non est sapiens', quae est diuidens prioris
affirmationis, sub eadem tenetur oppositione quantum ad affirmationem
negationis cui aequipollet ita, ut in eodem sensu etiam accipiatur.
Unde hac affirmatione falsa illam ueram esse conuenit. At uero istae
aliae duae uniuersales quasi contrariae sunt, scilicet 'Omnis homo est
sapiens' et 'Omnis homo est non-sapiens', ideoque non est necesse
alteram falsam, alteram esse ueram. Et hoc est quod ait: HAEC,
scilicet affirmatio singularis illata superius, EST OPPOSITA priori
affirmationi, secundum hoc quod negationi eius aequipollet, ILLA VERO,
scilicet affirmatio uniuersalis, quasi CONTRARIA priori affirmationi.

     ILLAE VERO SECUNDUM INFINITA CONTRAIACENTES SUNT NOMINA VEL
     VERBA, UT IN EO QUOD EST 'NON-HOMO' VEL 'NON-IUSTUS', QUASI
     NEGATIONES SINE NOMINE VEL VERBO ESSE VIDEBUNTUR, SED NON SUNT;
     SEMPER ENIM VEL VERAM VEL FALSAM ESSE NEGATIONEM NECESSE EST, QUI
     VERO DIXIT 'NON-HOMO' NIHIL MAGIS DE HOMINE, SED ETIAM MINUS
     VERUS FUIT VEL FALSUS, SI NON ALIQUID ADDATUR.

[119] Quia de propositionibus factis de infinitis nominibus
tractauerat, quandam dubitationem de infinitis nominibus et uerbis
uult remouere.  Dicebatur enim a quibusdam, quod infinita nomina atque
uerba quantum ad sua finita quaedam essent negationes, quod scilicet
uidebatur esse contrarium uniuersali sententiae quam superius
posuerat, quod scilicet omnis affirmatio uel negatio constet ex nomine
et uerbo. Hoc ergo remouet Aristoteles ostendens omnem negationem esse
ueram uel falsam sed ipsa infinita neque uera neque falsa
esse. Itaque necesse est non esse negationes.

[120] Continuatio. Tractauit superius de propositionibus factis de
infinitis prolationibus, SED ILLAE infinitae prolationes uel uoces
quae SUNT CONTRAIACENTES suis finitis SECUNDUM hoc quod <dicuntur>
INFINITA NOMINA VEL VERBA etc. Et de infinitis nominibus exemplificat:
UT IN EO QUOD EST NON-HOMO VEL NON-IUSTUS. ILLAE, inquam, prolationes
VIDEBUNTUR ESSE QUASI, id est re uera, NEGATIONES SINE NOMINE ET
VERBO, SED NON SUNT. Et hoc probat hoc modo: Omnis negatio est uera
uel falsa, SED infinita nomina neque uera neque falsa sunt, quare NON
SUNT negationes. Propositio est ibi: SEMPER ENIM etc. Quod autem
infinita neque uera neque falsa sunt, ostendit in parte dicens: QUI
VERO DICIT 'NON-HOMO', NIL MAGIS FUIT VERUS VEL FALSUS DE HOMINE, id
est quam pronuntiando 'homo' -- <quasi dicens>: Non maior ueritas uel
falsitas efficitur pronuntiando 'homo' quam pronuntiando 'non-homo'
--, SED ETIAM immo est MINUS VERUS VEL FALSUS ille qui protulit
'non-homo' quam ille qui protulit 'homo' -- secundum uisum. Quippe cum
'homo' tantum ueras res significet quae scilicet uere sunt, 'non-homo'
uero nomen <sit> etiam non exsistentium, magis dicit uerum, id est
magis uidetur ad ueritatem sensus accedere, 'homo' quam 'non-homo'.
Possumus etiam MINUS accipere pro 'non', ut, quoniam praemiserat quod
is qui dicit non-homo NON MAGIS DICIT uerum uel falsum quam qui dicit
homo, ne per hoc uideretur, quod aliquo modo diceret uerum uel falsum,
<addat> SED MINUS, ac si dicat: Dixi: NON MAGIS uerum <uidetur>, quod
aliquo modo id haberet, SED ETIAM possumus dicere: MINUS VERUS est VEL
FALSUS, id est: Ex toto non est uerus uel falsus.

     SIGNIFICAT AUTEM 'EST OMNIS NON-HOMO IUSTUS' NULLI ILLARUM IDEM,
     NEC NEGATIO HUIC OPPOSITA QUAE EST 'NON EST OMNIS NON-HOMO
     IUSTUS'; ILLA VERO QUAE EST 'OMNIS NON-IUSTUS NON-HOMO' ILLI QUAE
     EST 'NULLUS IUSTUS NON-HOMO' IDEM SIGNIFICAT.

[121] Assignata superius aequipollentia propositionum de finito
subiecto et interposito de infinitis uocibus, quod non sint
negationes, assignat illarum propositionum aequipollentiam, quae
scilicet habent infinitum subiectum. Sed prius remouet, sicut et
superius fecit, quod non habent aequipollentiam ad suprapositas quae
sunt de finito subiecto.

[122] Continuatio. Suprapositae propositiones, quae scilicet sunt de
finito subiecto, significant idem, id est aequipollent sibi sed non
significant idem cum istis; quod <non> aequipollent, dicit ubi ait
istas non significare idem cum illis. ILLA VERO, ac si <dicat>: Sed
cum:

     Omnis non-homo est iustus

et caeterae de <infinito> subiecto non aequipollent suprapositis,
alias habent aequipollentes. [123] Nota quod cum superius
aequipollentiam tam in uniuersalibus quam in particularibus
assignaret, hic tantum uniuersales ponit, quia per hoc, quod superius
ostendit particulares aequipollere sicut uniuersales, innuitur hic
satis <ex> aequipollentia uniuersalium <aequipollentia> particularium,
quia semper diuidentes aequipollentium necesse est aequipollere et ita
per aequipollentiam uniuersalium constat de aequipollentia
particularium quae earum sunt diuidentes.

[124] <Quaeritur> in quo propositiones huiusmodi aequipollentes
iudicentur, et dicitur in eo quod, cum sint in materia diuersae,
eaedem penitus in sensu sunt. Unde bene ait, quod significant idem,
quia, cum aequipollentes accipiuntur, in eodem sensu intelliguntur, ut
saepe eaedem, cum sint affirmatiuae uoce, sint negatiuae sensu uel e
conuerso, ut sit:

     Omnis homo est non-iustus

affirmatiua uoce et negatiua sensu pro:

     Nullus homo est iustus

cui aequipollet. Et:

     Nullus homo est non-iustus

e contrario. Et tunc quidem, cum in eodem sensu accipiuntur, proprie
dici possunt idem significare et ad inuicem mutuo sequi. [125] Si uero
non in eodem sensu accipiuntur, tunc quoque fortasse aequipollentes
inuicem quodammodo dici poterunt, quod uidelicet re subiecti
permanente semper in ueritate uel falsitate sese comitantur
proprietate terminorum id <requirente>, finiti scilicet et infiniti
quae praedicantur, quae opposita sunt necessario et per omne esse
immediata.

[126] Sed opponitur quod similiter homine et margarita exsistentibus,

     Homo est animal

et:

     Margarita est lapis

secundum comitationem aequipollentes dici possunt et similiter:

     Quidam homo est homo

et:

     Quidam non-homo est non-homo

quae tamen Aristoteles, cum fiant de finito et infinito subiecto,
aequipollere denegat.

[127] Ad quod respondemus quod aequipollere propositiones non
dicuntur nisi comitationem quam habent uel ex ui totius enuntiationis
habeant uel ex ui terminorum. Ex ui quidem enuntiationis sicut:

     Nullus homo est iustus

et:

     Nullum iustum est homo

quippe ubi hoc prorsus remouetur ab illo, ibidem ex ui totius
remotionis unius termini ab altero aperte innuitur illud ab isto
remoueri. Ex ui autem terminorum haec aequipollentia per finitum et
infinitum consistit, secundum hoc scilicet quod ipsa opposita esse
necesse est et immediata per omne esse. At uero:

     Homo est animal

et:

     Margarita est lapis

neque ex ui enuntiationis neque ex natura terminorum sibi accedunt.
Similiter Aristoteles superius, cum proprietatem contradictionis
assignaret dicens alteram necessario ueram esse, alteram falsam, ad
uim enuntiationis respexit, ut diximus.

     TRANSPOSITA VERO NOMINA VEL VERBA IDEM SIGNIFICANT, UT 'EST
     ALBUS HOMO' ET 'EST HOMO ALBUS';

[128] Quia superius Aristoteles in exemplis propositionum nomina et
uerba transposuerat, quae transposita non eandem affirmationem reddere
uidebantur quam reddunt recte disposita, ideo supponit constructionem
transpositam eundem sensum habere, quem haberent recte disposita. Idem
enim dicit:

     Est homo
     Non est homo

uel:

     Est iustus homo
     Non est iustus homo

quando transpositae accipiuntur, quod diceret:

     Homo est
     Homo non est

     Homo est iustus
     Homo non est iustus

quae habent rectam dispositionem.

[129] Est autem aliud transpositio terminorum, aliud conuersio
propositionis. Quando enim facimus conuersionem, de praedicato facimus
subiectum et de subiecto praedicatum; quando uero facimus
transpositionem, idem remanet praedicatum et subiectum, ut:

     Homo est animal

si conuertatur, fiet 'homo' praedicatum, 'animal' uero subiectum.  Sed
si solam transpositionem intendo facere dicendo:

     Animal est homo

'animal' manet praedicatum et 'homo' subiectum; totum enim est
referendum ad intentionem facientis. Haec autem transpositio gratia
ornatus fit, cum uulgarem, id est communem, dispositionem uitantes,
quae nimis certa erat, pro curialitate dictionis transponimus, ut si
pro 'de domo Socratis' dicamus 'de Socratis domo' et pro 'Itys
ueniebat ad matrem' Ouidius dicat 'Ad matrem ueniebat Itys' omnibus
dictionibus transpositis, et constructio eundem sensum quem haberet
recte disposita habet etiam transposita.

[130] Continuatio. Transposui superius in exemplis propositionum
nomina et uerba quae transposita aliqui putant non idem significare,
SED ego dico, quia ipsa NOMINA ATQUE VERBA TRANSPOSITA IDEM
SIGNIFICANT, eandemque reddunt affirmationem et negationem, ac si
recte disponerentur.

     NAM SI HOC NON EST, EIUSDEM MULTAE ERUNT NEGATIONES, SED
     OSTENSUM EST QUONIAM UNA UNIUS EST.

[131] Probat quod transposita nomina et uerba idem significant tali
syllogismo per destructionem consequentis: Si non significant idem
transposita nomina et uerba, MULTAE in sensu NEGATIONES SUNT EIUSDEM
affirmationis. Sed non sunt multae eiusdem, ergo transposita idem
significant. Propositionem autem praemittit hic: NAM SI.
<Assumptionem> autem cum deberet ponere, ponit illud, unde ea
<perpenditur>, ibi: SED OSTENSUM EST superius, in primo scilicet
libro, QUONIAM UNA UNIUS EST. Conclusionem uero supponit in fine huius
capituli dicens: "Quoniam igitur transposito" etc. Illud <NAM> quod
praemittitur coniungit totum syllogismum, id est primam propositionem
quae est hypothetica et assumptionem cum conclusione, ac si diceret:
Vere "transposita nomina et uerba idem significant", quia uera est
haec consequentia et illa <assumptio>. Locus uero dandus non est, ubi
est perfecta complexio syllogismi, in praemissa uero consequentia uis
inferentiae assignatur ab immediatis. SED OSTENSUM EST, haec est
<assumptio>; sed antequam eam ponamus probanda est consequentia
praemissa ex sequenti littera.

     EIUS ENIM <QUAE EST 'EST ALBUS HOMO' NEGATIO EST 'NON EST ALBUS
     HOMO';

[132] Vere praemissa consequentia uera est, quia uera est ista alia:
Si transposita non significant idem, istae multae:

     Non est albus homo

et:

     Non est homo albus

<negationes> sunt istius affirmationis:

     Est albus homo.

Ab antecedenti. Qualiter uero istae multae in sensu sint <negationes>
istius, ostendit partim secundum sententiam aduersarii, partim
secundum rei ueritatem et insuper ad exaggerationem inconuenientis
addit quandam affirmationem esse sine negatione, hanc scilicet:

     Homo est albus.

[133] Et sciendum quod aduersarius et Aristoteles in hoc consentiunt,
quod transposita propositio et recta idem habent praedicatum et
subiectum, in hoc uero dissentiunt, quod aduersarius pro sola
transpositione locali diuersos sensus uult esse in illis, Aristoteles
uero secundum hoc quod:

     Non est homo albus

idem concedit habere praedicatum et subiectum cum hac affirmatione:

     Est albus homo

et secundum rei ueritatem ostendit hanc esse negationem illius, quia
scilicet idem remouet et de eodem. Et cum aduersarius id uellet, quod
transpositio sensum mutaret et ita sint diuersae in sensu:

     Non est albus homo

et:

     Non est homo albus

oportet hanc affirmationem:

     Est albus homo

cum hac negatione:

     Non est albus homo

de qua non dubitabat aduersarius, etiam hanc habere:

     Non est homo albus

et ita duas habere negationes diuersas in sensu et insuper istam
affirmationem:

     Est homo albus

quae est transposita prioris affirmationis ideoque diuersa est in
sensu secundum aduersarium, esse sine negatione. Hoc autem totum
ostendit dicens: EIUS affirmationis QUAE EST 'EST ALBUS HOMO' NEGATIO
EST haec, de qua non dubitatur, 'NON EST ALBUS HOMO'.

     EIUS VERO QUAE EST 'EST HOMO ALBUS', SI NON EADEM EST <EI> QUAE
     EST 'EST ALBUS HOMO', ERIT NEGATIO VEL EA QUAE EST 'NON EST NON
     HOMO ALBUS' VEL EA QUAE EST 'NON EST HOMO ALBUS'. SED ALTERA
     QUIDEM EST NEGATIO EIUS QUAE EST 'EST NON HOMO [EIUS] ALBUS',
     ALIA VERO EIUS QUAE EST 'EST HOMO ALBUS', QUARE ERUNT DUAE
     UNIUS. QUONIAM IGITUR TRANSPOSITO NOMINE VEL VERBO EADEM FIT
     AFFIRMATIO ET NEGATIO MANIFESTUM EST.

[134] Hic incipit ostendere hanc affirmationem 'EST HOMO ALBUS' esse
sine negatione secundum aduersarium. Cum enim in sensu diuersa
recipiatur ab illa 'EST ALBUS HOMO', non habet negationem:

     Non est albus homo.

Quare uel istam habet 'NON EST HOMO ALBUS' uel illam 'NON EST NON HOMO
ALBUS'. Sed neutram potest habere, ut ipse ostendit, quia utraque
aliam habet affirmationem. Et hoc est: EIUS VERO etc. SI NON EST
EADEM, id est cum non sit eadem secundum aduersarium, pro sola
scilicet transpositione, ERIT NEGATIO VEL ista VEL illa sed neutra
esse potest. Et hoc est: SED ALTERA istarum duarum negationum, haec
scilicet 'NON EST NON HOMO ALBUS' etc.; ALIA VERO, id est 'NON EST
HOMO ALBUS' secundum rei ueritatem est negatio prioris affirmationis
'EST <HOMO ALBUS>'. QUARE, quia scilicet istae DUAE istius UNIUS. A
partibus.

[135] Nunc ad assumptionem intermissam praemissae consequentiae
conuenienter reuertere, pro qua positum est, ut diximus, "Sed ostensum
est quoniam una unius est", et statim suppone conclusionem quae ait:
QUONIAM IGITUR. [136] Et nota quod assumptionem ideo praemisit, quia
ad illud necessarium erat, quod ostensurus erat, quod:

     Non est homo albus

uel:

     Non est non homo albus

non possunt esse negationes huius:

     Est homo albus

cum iam sint aliarum negationes.

			       LI 3.11

     AT VERO UNUM DE PLURIBUS VEL PLURA DE UNO AFFIRMARE VEL NEGARE,
     SI NON EST UNUM EX PLURIBUS, NON EST AFFIRMATIO UNA NEQUE NEGATIO
     UNA.

[1] In hoc capitulo redit ad unitatem et multiplicitatem propositionum
determinandam maxime in his propositionibus quarum unitas uel
multiplicitas magis dubia erat, quando uidelicet plures dictiones
simul in terminis ponuntur. Superius uero de unis et multiplicibus
propositionibus nihil aliud definiuit nisi quia una est quae unum de
uno significat, plures uero, id est multiplex, est quae plura
significat. Hic autem distinguit, quae dictiones simul in uno termino
collectae unam propositionem reddant et quae non. Quod maxime dubium
erat, pro eo scilicet quod dictiones ipsae, siue unam propositionem
faciant, siue multiplicem, singulae eundem sensum suum retinent. [2]
At uero dictio multiplex non in eodem sensu retenta diuersum
propositionis sensum facit. At uero, siue cum dico:

     Socrates est homo albus

una sit propositio, siue multiplex cum dico:

     Socrates est albus ambulans

'albus' eundem sensum ubique retinet. Unde uel semper unam
propositionem uel semper multiplicem facere uidetur, ut uidelicet,
sicut idem est in sensu, ita eundem propositionis sensum semper
redderet. Quod ostendit uerum non esse et satis per exempla
determinat, quae plura in praedicato uel subiecto collecta unam
propositionem faciant, quae non, de quibus satis supra docuimus de
unis et multiplicibus propositionibus disputantes.

[3] Continuatio. Non solum determinanda erant quae supra determinata
sunt sed hoc etiam determinandum est, quid AFFIRMARE VEL NEGARE unum,
id est praedicare PLURA uocabula DE UNO, VEL UNUM DE PLURIBUS, hoc est
affirmatio uel negatio factae de uno praedicato uocabulo ad plura quae
subiciuntur uel e conuerso. 'NON EST AFFIRMATIO UNA in sensu VEL
NEGATIO' ita dico, SI EX illis PLURIBUS, quoquomodo proferantur, NON
EST UNUM, id est unus intellectus constitutus sicut est 'homo albus
ambulans'. [4] Attende autem quod 'lapis rationalis', licet nullam rem
contineat, unum habet intellectum, et 'rosa rubens' destructa etiam
rosa. [5] Nota etiam quod non dicit plura de pluribus, quia, cum
dicit huiusmodi plura uel in praedicato uel in subiecto constituta
multiplicem reddere propositionem, non est dubium, quin in utroque
posita magis id faciant.

[6] Possumus etiam UNUM accipere secundum sensum, non secundum
simplicitatem uocabuli, cum ait: UNUM DE PLURIBUS VEL PLURA DE UNO
iuxta illud quod ait in sequentibus: "Quare nec si unum aliquid de his
affirmet" etc. Fortasse enim uidetur alicui, quod, sicut multiplex
propositio dicitur propter alteram partem, ita et una esset propter
alteram, quod plane remouet dicens: AT VERO etc.

     DICO AUTEM "UNUM" NON, SI UNUM NOMEN SIT POSITUM, NON FIT AUTEM
     UNUM EX ILLIS, UT HOMO EST FORTASSE ET ANIMAL ET BIPES ET
     MANSUETUM, SED EX HIS UNUM FIT;

[7] Ne ex hoc quod ait, quod nunquam plures uoces praedicatae uel
subiectae, ex quibus non generatur unus intellectus, faciunt unam
propositionem, uideretur alicui, quod quaecumque uoces unum habent
intellectum, semper unam facerent propositionem, quoquomodo
proferentur, ideo id remouet dicens 'animal' et 'mansuetum', id est
'rationale', et 'bipes', licet unum habeant intellectum, utpote hominis
definitio, non tamen semper, ueluti quando proferuntur coniunctionibus
interpositis expletiue quidem acceptis. Et hoc est: DICO UNUM,
scilicet intellectum, ex pluribus dictionibus esse NON, id est non
quotiens talia plura ponuntur, pro quibus NOMEN in una significatione
etiam retentum EST POSITUM, ad idem scilicet denotandum, et tamen NON
FIT UNUM EX ILLIS, id est non accipiantur secundum unum intellectum,
UT FORTASSE cum dicitur HOMO EST ANIMAL ET MANSUETUM ET BIPES. Quippe
teste Boethio tale est ac si dicatur:

     Homo est animal

     Homo est mansuetus

     Homo est bipes.

SED tamen, licet ita prolata propositionem unam non faciant, EX HIS
tribus UNUM FIT, ueluti si continue <proferantur>, quippe haec est
definitio substantialis hominis. Et 'bipes' deos et planetas excludit,
quos scilicet Plato rationalia animalia uocat. FORTASSE dicit propter
MANSUETUM, quod non uidebatur differentia substantialis nec pro
'rationali' accipi.

     EX ALBO AUTEM ET HOMINE ET AMBULARE NON UNUM.

[8] Post exemplum uocum ex quibus modo multiplex intellectus fit, modo
unus, exemplificat de his, ex quibus nunquam fit unus, quoquomodo
proferantur. Et hoc quidem exemplum pertinet ad praemissam regulam.

[9] Sic continua: Ex animali et mansueto et bipede quandoque generatur
unus intellectus, quandoque non; sed ex istis nunquam.

     QUARE <NEC> SI UNUM ALIQUID DE HIS AFFIRMET ALIQUIS, ERIT
     AFFIRMATIO UNA,

[10] Quandoquidem non sunt unum istae tres uoces intellectu, QUARE non
reddunt unam propositionem, etiam si uox una in significatione de eis
praedicetur. A causa.

     SED VOX QUIDEM UNA, AFFIRMATIONES VERO MULTAE, NEC SI DE UNO
     ISTA, SED SIMILITER PLURES.

[11] Ne uideretur quod una affirmatio non posset dici quantum ad
materiam uocis, determinat, qualiter unam affirmationem remoueat,
quantum ad sensum scilicet affirmationis, non ad materiam
uocis. Rursus NEC, SI aliquis enuntiet ISTA DE UNO, erit una
affirmatio secundum sensum, SED SIMILITER PLURES.

     SI ERGO DIALECTICA INTERROGATIO RESPONSIONIS EST PETITIO, VEL
     PROPOSITIONIS VEL ALTERIUS PARTIS CONTRADICTIONIS, PROPOSITIO
     VERO UNIUS CONTRADICTIONIS EST, HUIUSMODI INTERROGATIONI NON ERIT
     UNA RESPONSIO AD HAEC NEC UNA INTERROGATIO,

[12] Postquam unitatem et multiplicitatem propositionum determinauit
hic, quando uel in praedicato uel in subiecto propositionis plures
conueniunt dictiones, quia uidelicet de istis maxime dubium erat,
quales qualiter prolatae unam propositionem redderent uel multiplicem,
gratia multiplicis propositionis quam nouissime posuit agit de
interrogatione ipsius et dicit quod, cum huiusmodi interrogatio fit ex
huiusmodi propositione descendens, non necesse est illum qui
interrogat, una propositione responsa certificari. Velut, si
quaeratur utrum Socrates est crispus, albus, musicus uel non est
albus, crispus, musicus, si respondeatur:

     Est albus

uel respondeatur:

     Non est albus

non est certificatus interrogans de his omnibus quae petebat, quia cum
respondeatur:

     Est (uel: Non est) <albus>

potest iterum dubitari utrum sit crispus uel non uel musicus uel
non. At uero ubi una est in sensu tam affirmatio quam negatio,
quaelibet responsa de utraque certificatur, quia cum quis constituit
affirmatiuam tamquam ueram, constat alteram haberi pro falsa uel e
conuerso. Quippe quae diuidentes accipiuntur et oppositionis habent
uim et immediationis. At uero non quaelibet responsa propositio de
multiplici quaestione caeteris uel opposita est uel immediationis habet
uim.

[13] Continuatio. Multiplices sunt huiusmodi propositiones, in quibus
talia plura simul colliguntur. Et HUIUSMODI INTERROGATIONI, scilicet
descendenti ex tali propositione, multiplici scilicet, NON ERIT UNA
tantum RESPONSIO danda, propter certificandum scilicet auditorem, id
est una tantum propositio respondenda. Et quare hoc eueniat,
praemittit: Quia omnis DIALECTICA INTERROGATIO, sub qua continetur
illa quae descendit ex multiplici propositione, EST PETITIO
RESPONSIONIS, id est petit responsionem, VEL PROPOSITIONIS, id est
affirmationis, VEL ALTERIUS PARTIS CONTRADICTIONIS, id est negationis,
quae est altera pars contradictionis. Contradictio enim est nomen
utriusque, id est affirmationis et negationis. Unde adiungit
determinans quod hic accipitur propositio pro affirmatione: PROPOSITIO
VERO EST <UNIUS, scilicet> partis, CONTRADICTIONIS -- intransitiue, id
est una pars est contradictionis, scilicet affirmatio. Et attende quod
hoc loco contradictionem appellat affirmationem et negationem
multiplices, quae proprie diuidentes dici non possunt.

[14] AD HAEC, id est ad reddendam rationem huiusmodi dicti, illud
assero, quia NEC UNA fit INTERROGATIO, id est non fuit iuncta ex
affirmatione et negatione unius.

     NEC SI SIT VERA.

[15] Dixi, quia non est una tantum respondenda propter certificandum
intellectum NEC etiam, SI ipsa responsio SIT VERA, quia nec etiam tunc
sufficit ad certificandum.

[16] Potest etiam hoc ad aliud continuari et aliter exponi hoc modo:
Fecit superius duas interrogationes, has scilicet, utrum Socrates est
sanus uel non uel utrum omnis homo est sanus uel non, et ad utramque
respondet negationem. Unde fortasse uideretur alicui, quod uis
interrogationis id exigeret, ut semper negatio responderetur. Et hoc
remouet, cum ostendit interrogationem aequaliter petere de
affirmatione sicut de negatione. [17] Continuatio. In suprapositis
interrogantibus una tantum responsio est facta, id est negatio
responsa. Unde fortasse uideretur, quod uis petitionis hoc exigeret,
ut uidelicet interrogatio tantum de negatione peteret. Quod remouet
dicens, quod cum dialectica interrogatio aeque petat de affirmatione
sicut de negatione, ex ui interrogationis non una tantum est
respondenda propositio, NEC etiam SI ipsa responsio SIT VERA. Et quare
hoc, praemittit, quia eius petitio aeque ad utramque partem
contradictionis se habet. Caeterae litterae non mutantur.

     DICTUM EST AUTEM DE HIS IN TOPICIS.

[18] Ad rationes nos inuitat, quas DE HIS praedictis IN TOPICIS suis
reddit.

     SIMILITER AUTEM MANIFESTUM EST QUONIAM NEC HOC IPSUM 'QUID EST?'
     DIALECTICA EST INTERROGATIO, SI QUIS INTERROGAT 'QUID EST
     ANIMAL?'

[19] Quia Aristoteles fecerat mentionem de dialectica quaestione, uult
amplius determinare, quod in qualibet dialectica quaestione duo
quaeruntur et duo responderi possunt. Sed antequam hoc determinet
dicens quod multi in dialectica quaestione errabant, reputantes hanc
esse dialecticam quaestionem quae fit per 'quid est' ut:

     Quid est homo?

et alias quaestiones huiusmodi quibus frequenter utuntur, ostendit
quod unae non sunt dialecticae quaestiones. Quod ibi, sicut, quod
supra dictum est, manifestum est in Topicis, SIMILITER in eisdem
MANIFESTUM EST, QUONIAM NEC HOC IPSUM 'QUID EST' EST DIALECTICA
INTERROGATIO.

     OPORTET ENIM DATA EX INTERROGATIONE UTRAM> VELIT CONTRADICTIONIS
     PARTEM ELIGERE, QUIA OPORTET INTERROGANTEM DETERMINARE UTRUM HOC
     ANIMAL SIT HOMO VEL NON HOMO.

[20] Hoc probat ab oppositis uel a descriptione dialecticae
quaestionis, quod 'QUID EST ANIMAL' non est dialectica, sic: Quia ex
dialectica interrogatione data secundum determinationem proferentis,
id est secundum hoc quod proferens ponit interrogatione utrumque,
scilicet affirmationem et negationem, auditor quamlibet partem potest
sibi eligere ad respondendum, scilicet uel affirmatiuam uel
negatiuam. Quod non facit illa supradicta quaestio et ideo non est
dialectica. In hac ipsa probatione ostensio est, quod in dialectica
quaestione duo quaeruntur et duo responderi possunt, quod sic dicit:
OPORTET ENIM EX DATA dialectica INTERROGATIONE ipsum auditorem ELIGERE
UTRAM VELIT PARTEM CONTRADICTIONIS, scilicet uel affirmationem uel
negationem, ENUNTIARE ad respondendum, scilicet uel affirmationem uel
negationem.  OPORTET INTERROGANTEM ipsum DETERMINARE, id est
determinate proferre, interrogatione utramque partem
contradictionis. [21] Nota quod dialecticam interrogationem non uocat
omnem quae petit argumentum, nisi tantum quae ex diuidentibus
constituitur. Unde si unius tantum propositionis argumentum petat, non
hic dialectica appellatur.

     QUONIAM VERO HAEC QUIDEM PRAEDICANTUR COMPOSITA, UT UNUM SIT OMNE
     PRAEDICAMENTUM EORUM QUAE EXTRA PRAEDICANTUR, ALIA VERO NON, QUAE
     DIFFERENTIA EST?

[22] Postquam determinauit quae plura aggregata unam reddant
propositionem, quae multiplicem, siue illa esset uera, siue non,
determinat, quae plura praedicata singillatim ueraciter possint
coniunctim ueraciter praedicari et ut unum et sine uitio, et quae non
id totum habeant.  Postea uero determinabit, quae coniunctim ueraciter
praedicata singillatim uere praedicentur et quae non, quod ibi incipit
facere: "Verum autem de aliquo et simpliciter."

[23] Continuatio. Non solum distinguendum erat, quae coniunctim
uocabula praedicata unam facerent propositionem uel non sed etiam
quae disiunctim, id est singillatim, praedicata possent praedicari
coniunctim ueraciter ut unum et sine uitio et quae non. Et ad hoc
distinguendum ipse quaestionem proponit, ut per exempla supposita eam
soluat dicens: QUONIAM HAEC, id est quaedam uocabula, PRAEDICANTUR
COMPOSITA, id est coniunctim praedicata sunt, uere scilicet et sine
uitio, ita <UT> OMNE PRAEDICATUM EORUM SIT UNUM, id est tota collectio
illarum praedicabilium uocum reddant unum praedicatum in sensu, ALIA
VERO NON, QUAE DIFFERENTIA EST inter illa, hoc est quae discretio
earum est habenda?

     DE HOMINE ENIM VERUM EST DICERE ET EXTRA ANIMAL ET BIPES ET UT
     UNUM, ET HOMINEM ET ALBUM ET HAEC UT UNUM;

[24] Ostendit in partibus, quod quaedam praedicabilia EXTRA, id est
diuisim, praedicantur coniunctim UT UNUM, quia ista, ANIMAL scilicet
ET BIPES; et rursus homo et albus.

     SED NON, SI CITHAROEDUS EST ET BONUS, ETIAM CITHAROEDUS BONUS.

[25] Postquam innuit ex appositis exemplis omne genus uel species cum
uno adiectiuo quod in ipsis non intelligitur praedicata uere
simpliciter praedicanda esse coniunctim ut unum, assignat alia
uocabula, quae id non habent. Et tria ponit exempla, quae id diuersis
de causis amittunt. [26] 'Citharoedus' enim et 'bonus' uere praedicari
non habent coniunctim de quocumque uere dicuntur singillatim, quando
scilicet 'citharoedus bonus' idem est quod 'sciens citharizare
bene'. Potest enim quis citharoedus esse et bonus esse in aliquo, non
tamen ideo sciens citharizare bene. [27] 'Homo' uero et 'bipes' uel
'homo homo' geminata propter superfluitatem praedicanda coniunctim non
sunt. [28] Diuersa autem adiectiua sicut 'album' 'musicum' ut unum
praedicari non possunt, sicut nec diuersa substantiua. [29]
Substantiua autem et adiectiua hoc loco sicut et grammatici accipimus,
secundum scilicet positionem constructionis magis quam secundum
significationem. Illa enim substantiua dicimus quibus alia in eadem
parte orationis adduntur, illa uero adiectiua quae adiciuntur. Ut, cum
dicimus 'homo bonus' 'res alba' 'uir <prudens>' 'citharoedus pulcher',
'homo' 'res' 'uir' et 'citharista' quae quasi fundamenta in
constructione subsistunt substantiua sunt, alia uero quasi superaddita
adiectiua ponuntur. Licet enim 'uir' et 'citharista' sumpta sint ab
accidentibus sicut adiectiua, non minus ideo substantiua sunt in
constructione, cum sint fixa in una terminatione per singulos casus,
non mobilia, sicut 'sutor' et 'lector' et 'pugillator', quae scilicet
ab officiis uel scientiis siue potentiis sumpta sunt.

[30] Continuatio. Illa, de quocumque praedicantur singillatim uere,
praedicantur coniunctim uere et ut unum. Sed non ita 'citharoedus' et
'bonus', et hoc est: SED NON SI aliquis CITHAROEDUS ET BONUS etc., ac
si dicatur: Non, quisquis est citharoedus et bonus, est citharoedus
bonus, ita scilicet quod 'citharoedus bonus' praedicetur ut unum. Si
enim multiplex sit praedicatum, ut dicatur 'citharoedus bonus'
simpliciter, id est affectus quacumque bonitate, ueritas
praedicationis permanet, non unitas, quia, quisquis est citharoedus et
bonus, est citharoedus affectus quacumque bonitate. Cum uero
'citharoedus bonus' haec oratio quasi in ui unius nominis transfertur,
ac si nomen unum omnium scientium bene citharizare poneretur, fallit
praedicatio talis; est enim sciens citharizare bene, tunc enim sola
scientia citharizandi bene copulatur sicut potentia ridendi, cum
dicitur 'risibile', id est scientia talis actus. Cum enim dicimus 'sciens
citharizare bene', '<bene>' non ita 'citharizare' determinat, quod
copulationem inhaerentiae aliquam faciat uel ad substantiam uel ad
scientiam. Sicut nec cum dicitur:

     Laudo legentem sapienter.

     SI ENIM, QUONIAM ALTERUTRUM> DICITUR, ET UTRUMQUE DICETUR, MULTA
     INCONVENIENTIA ERUNT.

[31] Diceret aduersarius: Falsum est quod 'bonus' et 'citharoedus',
cum praedicentur per se, non praedicentur coniunctim, quia omnia quae
praedicantur per se coniunctim praedicantur. Ex qua concessione quidem
ostendit INCONVENIENTIA, scilicet absurditatem superfluitatis siue <in
repetitione> eiusdem uocis, ut si dicatur 'homo homo', siue in
appositione diuersae uocis, cuius sententia inclusa sit in praecedenti
uoce, ut si dicatur 'homo bipes'.

[32] Continuatio. Bene negaui 'citharoedus' et 'bonus', licet praedicentur
per se, praedicari coniunctim. Quippe non est uerum quod quidam
putant, quod uidelicet quaecumque ponuntur per se praedicanda sint
coniunctim, quia scilicet inuconuenientem praedicationem iam hic
haberemus. A causa. Et hoc est: NAM SI ideo quod ALTERUTRUM DICITUR,
id est unum quidem per se praedicatur, UTRUMQUE coniunctim
praedicabitur etc.

     DE HOMINE ENIM ET 'HOMINEM' VERUM EST DICERE ET 'ALBUM', QUARE ET
     'HOMINEM'; RURSUS 'ALBUM', SI ET ALBUM ET HOMINEM; QUARE ERIT
     HOMO ALBUS HOMO ALBUS, ET HOC IN> INFINITUM; ET RURSUS MUSICUS
     ALBUS AMBULANS, ET HAEC EADEM FREQUENTER IMPLICITA. AMPLIUS SI
     [ENIM] SOCRATES EST ET HOMO, ET BIPES, ET HOMO BIPES.

[33] Vere <est> inconueniens, quia ista inconuenientia superfluitatis
in repetitione eiusdem uocis uel in appositione diuersae
<consistunt>. A partibus. Et hoc est: DE HOMINE. Quare? Quia scilicet
praedicantur extra -- ergo et coniunctim praedicanda sunt a subiecto
secundum regulam praemissam, quod scilicet quaecumque praedicantur per
se praedicanda sunt coniunctim. SI ET ALBUM <ET HOMINEM> repetit
inferens, ut uidelicet appareat, unde intulisset. Extrahe similiter
'homo albus' iterum, ut conuenienter concludat, quod supponit: QUARE
ERIT HOMO ALBUS HOMO ALBUS, quia scilicet duae orationes diuisim
<praedicatae coniunctim> praedicantur secundum praedictam regulam a
subiecto. Et hoc INFINITUM non quantum ad naturam accipit, quia haec
infinitas ex locutione non potest procedere sed infinitatem accipit
quantum ad definitionem humanam, ac si dicatur: Quia totiens haec
poterunt geminari quod nullus sufficit ad excogitandum uel
computandum. ET RURSUS, hoc est: Similiter HAEC tria uocabula sicut
illa duo EADEM de causa FREQUENTER IMPLICITA, id est repetita,
praedicabantur.

[34] Nota quod cum a superfluitate, non ex ueritate hanc
praedicationem calumnietur, VERUM tamen apponit, quasi ueritatem
determinet. Cum enim praemisisset VERUM ubi ait DE HOMINE ENIM etc.,
cum statim intulit: QUARE ET HOMINEM etc., ipsa constructio exigit, ut
repetamus VERUM. Et possumus quidem VERUM repetere, non tamen ideo
necesse est praedicationem damnare pro ueritate sed pro
superfluitate.

[35] Unum autem maxime quaerendum esse reor: Cum Aristoteles supra
ostendisset plura uocabula quaedam praedicari disiunctim et eadem
praedicari coniunctim ut unum, sicut 'homo' et 'album', uel non
praedicari, sicut 'citharoedus' et 'bonus', qualiter eadem uel plura
dicit esse uocabula quae praedicantur disiunctim et coniunctim, siue
scilicet in essentia penitus eadem esse dicit, siue secundum
consimilem formam soni et eandem significationem. [36] Sed eadem
essentialiter esse non potest. Quod si eandem accipit uocem quantum ad
similitudinem soni et eandem significationem, similiter et plura debet
accipere non secundum essentiam sed magis secundum diuersitatem soni
et significationis intellectus, ut sunt 'homo' et 'albus'. Sed si
plura accipit hoc modo, nihil facit aduersario concedenti quaelibet
plura praedicata singillatim praedicari coniunctim, quando uidelicet
Aristoteles ex eo quod istud est homo albus et rursus est homo albus,
ostendit hanc superfluitatem, quod istud est homo albus homo albus.
Quippe hoc nil ad concessionem aduersarii, cum uidelicet 'homo albus'
quod prius praedicatur et 'homo albus' quod postea dicitur non sint
plura uel quantum ad formam uocis uel quantum ad significationem. Unde
quia illam superfluitatem non satis congrue ostendi ex regula
aduersarii iudicat, aliam statim conuenientem regulae supponit
oppositionem dicens: AMPLIUS SI SOCRATES. Quippe 'homo' et 'bipes'
diuersa sunt nomina tam sono quam significatione. [37] Sed et si quis
in hoc ponat aduersarium, ut plures esse uoces secundum discretionem
quoque essentiae iudicet, quocumque modo 'eadem' accipiat, fortassis
recte et supra Aristoteles arguit.

     QUONIAM IGITUR, SI QUIS SIMPLICITER PONAT COMPLEXIONES FIERI,
     PLURIMA INCONVENIENTIA CONTINGERE MANIFESTUM EST, QUEMADMODUM
     PONENDUM EST, NUNC DICEMUS.

[38] Quandoquidem haec duo genera superfluitatis proueniunt ex ea
concessione, quod omnia <quae praedicantur disiunctim et praedicantur
coniunctim>, ERGO PLURA INCONVENIENTIA inde proueniunt. A parte
inconuenientium. Et praemittit regulam, unde contingit, dicens: SI
QUIS omnium SIMPLICITER, id est singillatim, <praedicatorum> subaudis,
PONAT, id est concedat, FIERI <COMPLEXIONES>, id est uere ut unum et
conuenienter praedicari coniunctim. Et QUONIAM INCONVENIENTIA
contingunt, NUNC determinabimus, QUEMADMODUM SIT PONENDUM, id est de
quibus concedendum sit et de quibus non. A causa.

     EORUM IGITUR QUAE PRAEDICANTUR ET DE QUIBUS PRAEDICANTUR,
     QUAECUMQUE SECUNDUM ACCIDENS DICUNTUR VEL DE EODEM VEL
     ALTER[UTR]UM DE ALTERO, HAEC NON ERUNT UNUM;

[39] Istud IGITUR inceptiuum est, ac si dicat: dicendum nunc est, ergo
dicamus. Et hoc est: QUAECUMQUE EORUM QUAE PRAEDICANTUR, id est de
numero praedicabilium uocum, DICUNTUR SECUNDUM ACCIDENS, id est ita
quod sint uoces praedicabiles accidentia, a quibus <sumptae> sunt,
copulantes -- PRAEDICANTUR, inquit, DE EODEM subiecto, VEL etiam quasi
ad maiorem affinitatem unitatis ALTERUM praedicatur DE ALTERO -- HAEC
NON ERUNT UNUM, id est unum in significatione terminum non faciunt. ET
DE QUIBUS, quod est dicere: Et similiter QUAECUMQUE EORUM, DE QUIBUS
ista PRAEDICANTUR, SECUNDUM ACCIDENS DICUNTUR, ut expositum est, HAEC,
scilicet subiecta, NON ERUNT UNUM. Ac si diceret: Siue sint in
praedicato siue in subiecto, diuersa accidentalia nomina non faciunt
unum in significatione terminum. Praedicabilia determinat propter
'legere bene' 'legere librum' quae unum sunt sed et 'bene' et 'librum'
praedicabiliter non ponuntur. [40] Nota etiam quod bene determinat
multiplicitatem, cum dicit: DICUNTUR SECUNDUM ACCIDENS, id est
subiciuntur uel praedicantur secundum uim formae, non formati, quia,
ut supra meminimus tractantes de unis et multiplicibus
propositionibus, fortasse 'citharoedus albus' subiectum unum est,
quando 'citharoedus' in ui fundamenti ponitur.

     UT HOMO ALBUS EST ET MUSICUS, SED NON EST IDEM MUSICUS ET ALBUS;
     ACCIDENTIA ENIM SUNT UTRAQUE EIDEM.

[41] Ostendit praedicata de uno, quae tamen ideo unum praedicatum non
faciunt. NON EST IDEM, id est non est unum 'musicum album'. Et quare
non sint unum, supponit, quia scilicet UTRAQUE SUNT ACCIDENTIA, id est
adiectiua uocabula.

     NEC SI ALBUM MUSICUM VERUM EST DICERE, TAMEN NON> ERIT ALBUM
     MUSICUM UNUM ALIQUID; SECUNDUM ACCIDENS ENIM MUSICUM ALBUM, QUARE
     NON ERIT MUSICUM ALBUM.

[42] Dixit superius quod adiectiua, siue de eodem subiecto
praedicarentur siue etiam alterum eorum praedicaretur de altero, non
ideo erant unum.  De primo iam ostendit, de secundo modo ponit dicens:
NEC SI, id est quamuis adeo affinia sint, quod alterum praedicatur de
altero, id est quod <album> sit musicum etc. Et eandem supponit causam
quam prius: SECUNDUM ENIM, id est proferuntur in constructione ita
quod utrumque est SECUNDUM ACCIDENS, id est adiectiuum uocabulum,
sicut si dicam 'homo albus' 'homo musicus'. QUARE, scilicet quia sunt
adiectiua. A causa uel ab oppositis.

     QUOCIRCA NEC CITHAROEDUS BONUS SIMPLICITER,

[43] Quandoquidem musicum et album non praedicantur ut unum, quia sunt
accidentalia nomina, quare NEC CITHAROEDUS et bonus, in hoc scilicet
sensu: Citharoedus habens quamcumque bonitatem, non tantum bonus in
citharizando sed quocumque modo bonus. Et hoc est quod determinat
BONUS SIMPLICITER. Si enim 'bonus in citharizando' dicatur, una est
positio in hoc sensu: Sciens citharizare bene, et tunc quidem 'bonus'
non in ui praedicabilis uocis ponitur sed in ui aduerbii pro 'bene'
accipitur, sicut superius ostendimus. Locus a simili.

     SED ANIMAL BIPES; NON ENIM SECUNDUM ACCIDENS.

[44] Ostensis uocibus quae coniunctae unum non sunt assignat quae unum
sunt, et causam supponit, quare unum sint, remouens ab eis illud quod
impediebat unitatem in praemissis, quod uidelicet SECUNDUM ACCIDENS,
ut expositum est, accipiebantur.

     AMPLIUS NEC QUAECUMQUE INSUNT IN ALIO,

[45] Ostendit per 'album musicum' et per 'citharoedus bonus'
simpliciter quaedam praedicata per se non praedicari coniunctim ut
unum; ostendit et alia non esse praedicanda coniunctim maxime propter
superfluitatem. [46] Continuatio. Illa praedicata in uno praedicato
iungenda non sunt, quia unum non possunt esse sed NEC ista sunt
iungenda aliis, in uno scilicet termino, QUAECUNQUE INSUNT IN illis,
id est quorum sensus includuntur in illis, ut hoc nomen 'bipes'
secundum sententiam suam continetur in hoc nomine quod est 'homo'.

     QUARE NEQUE ALBUM FREQUENTER NEQUE HOMO HOMO ANIMAL BIPES;

[47] Quandoquidem 'bipes' in eodem termino non est supponendum homini,
quia intelligitur in ipso, QUARE NEQUE 'ALBUM' est geminandum post
'album'. A simili uel a maiori, quia melius in se ipso idem uocabulum
continetur quam in alio, quippe a se nec significatione ulla differt
nec uoce. Et hic plane pro superfluitate indicat repetitionem quoque
eiusdem uocis, quando uidelicet sit in eadem parte orationis, ut
scilicet utraque sint in praedicato uel utraque in subiecto. Si uero
interposito uerbo diuidantur in praedicatum et subiectum, nil est
superfluum.

     INSUNT ENIM IN HOMINE ANIMAL ET BIPES.

[48] Causam superfluitatis assignat, cum post 'hominem', 'animal' uel
'bipes' ponuntur, quia uidelicet quantum ad sensum ipsa sunt in hoc
nomine quod est 'homo'.

[49] Nota autem quod si dicatur 'coruus niger' uel 'homo risibilis',
non est huiusmodi superfluitas quantum ad uim uocum, cum uidelicet
praemissum non contineat sententiam sequentis. Sed quantum ad
determinationem non ualet, cum uel omnis coruus sit niger uel omnis
homo risibilis.

[50] Nota hic Aristotelem non dare certam regulam, quae per se uere
praedicata coniunctim ut unum uere et congrue praedicantur et quae non
sed fortasse ex appositis exemplis certas regulas colligere possumus,
ut uidelicet unum nomen substantiuum non sumptum et unum adiectiuum
nomen uere praedicabilia singillatim coniunctim quoque continue uere
praedicentur ut unum et sine uitio, sicut 'res alba' 'homo pulcher'
'animal rationale'; alia uero nomina quaecumque talia non sunt illud
non habent, ueluti si duo sumpta in ui formae praedicantur uel duo
substantiua uel unum substantiuum cum multis adiectiuis uel unum
adiectiuum cum uno substantiuo, in quo intelligitur, uel quaecumque
non continue proferuntur.

     VERUM EST AUTEM DICERE DE ALIQUO ET SIMPLICITER, UT QUENDAM
     HOMINEM HOMINEM AUT QUENDAM ALBUM HOMINEM ALBUM;

[51] Determinato quae per se uere praedicata coniunctim uere et
congrue ut unum praedicentur et quae non, e conuerso determinat, quae
uoces praedicabiles coniunctim uere praedicatae praedicentur
singillatim et quae non. Et hic mentionem tantum facit de ueritate
propositionis, non de unitate uel multiplicitate praedicationis, et de
his quidem uocibus praedicabilibus, quae coniunctim praedicatae uere
et singillatim praedicantur, certam dat regulam dicens omnia illa hoc
habere, in quibus non est oppositio in adiecto uel accidentalis
praedicatio; ubi uero est oppositio in adiecto, dicit nulla coniunctim
praedicata singillatim praedicari, ubi uero est accidentalis
praedicatio, generaliter id non negat.

[52] Nunc autem quid oppositio in adiecto sit, deinde quid
accidentalis praedicatio persequamur.

[53] Oppositio quidem in adiecto dicitur esse, quotiens oratione
constante ex oppositis nominibus intransitiue iunctis tanquam nomine
utimur, ut si pro uocabulo humani cadaueris dicamus 'homo mortuus'.
[54] Quippe in hoc nomine 'mortuum', quod <adicitur> illi nomini quod
est 'homo', oppositio est respectu illius, quia 'homo' <secundum>
propriam inuentionem tamdiu tantum rebus concessum est, quamdiu
uiuerent, 'mortuum' uero ea tantum continet quae uixerunt et iam non
uiuunt. [55] Sed cum 'homo' secundum propriam inuentionem sit
oppositum 'mortuo', hic tamen per 'mortuum', cui adiungitur, ad
significationem cadaueris transfertur et 'cadauer' significat per
translationem secundum hoc quod fuit homo, ut sit talis 'homo mortuus'
ac si diceretur: Mortuum quod fuit homo. Et 'homo' ex 'mortuum', cui
adiungitur, ad significationem aliam quam ex propria inuentione non
habet transfertur, ut et cadauer contineat et <tempus> praeteritum
determinet, sicut et, cum dicimus:

     Homo nascetur

'homo' ex adiunctione 'nascetur' ad nascituros significandos
transfertur, ac si dicatur: Is qui homo futurus est. [56] Et cum
dicitur:

     Prata rident

'ridere', quod secundum propriam inuentionem oppositum est 'pratis',
ad significationem pratorum transfertur et per adiunctionem
'pratorum', quibus certum est nunquam risum conuenire, in
significationem 'florere' transfertur. Quia tamen translatio est, quae
nullius est proprietatis, non minus 'ridere' oppositum est ad 'prata',
licet per translationem quandoque prata significet. Nulla enim
oppositio uocis nisi secundum propriam inuentionem est accipienda.
[57] Unde et 'homo' ex propria inuentione semper iudicamus 'mortuo'
oppositum etiam ibi, ubi ex adiunctione 'mortui' cadauer significat
non nominando sed per translationem secundum id quod homo fuit. Non
enim significatio ad tempus ex adiuncto oppositionem impedit, si
propria uocis inuentio eam exigit.

[58] Sunt autem qui 'homo mortuus' non solum in ui nominis accipi
uolunt, cum de cadauere praedicatur, uerum etiam unum nomen esse
compositum, non orationem. [59] Nos uero et orationem esse uolumus et
quod utrumque uocabulum significationem ibi quoque retineat: 'mortuum'
quod omnino propriam inuentionem retinet. 'Homo' uero quodammodo
abusiue ponitur ex adiunctione 'mortui' uel in eo scilicet quod
cadauer quasi personaliter significat et tempus praeteritum
determinat, quodammodo etiam propriae inuentionis intellectum tenet,
quia ipsum 'cadauer', quod per mortuum accipimus ut iam defunctum, per
'homo' attendimus in praeterito tanquam uiuum et tanquam animal
rationale mortale. [60] Si quis autem dicat figuratiue 'homo' reduci
ad significandum cadauer ex adiunctione 'mortui', cum ex propria
inuentione id non habeat, uerum uidetur, ut sit 'homo mortuus' magis
oratio figuratiua quam nomen compositum. Si enim propria esset
orationis coniunctio ex substantiuo et adiectiuo, cum dicitur 'homo
mortuus' sicut cum dicitur:

     Corpus mortuum est homo albus

semper falsam redderet praedicationem, cum hic esset sensus in 'homo
mortuus' ac si dicatur: Animal rationale mortale quod defunctum est,
quia tunc simul et hominis naturam et mortui proprietatem in eodem
retineremus. [61] Quod si unum nomen sit compositum et totaliter, non
per partes significet, non uidetur regula posse saluari quae ait:
Quaecumque praedicantur coniunctim et praedicantur disiunctim, nisi
sit oppositio in adiecto uel accidentalis praedicatio. Tunc enim
'coniunctim' oportet nos accipere large siue per compositionem siue
per appositionem. Quod si est, fallit regula in multis nominibus. Ut
cum sit proprium 'turpis infans' cuiusdam iuuenis, qui <in> infantia
<penitus> turpis, postea pulcher factus est, sic hoc nomen compositum
tunc de eo uere dicitur, ut non solum utrumque sed neutrum de eo dici
non ualeat. Nec tamen 'turpis infans' nomen ex oppositis constat nec
accidentalem reddit praedicationem, id est figuratiuam enuntiationem,
quia nulla est figura locutionis, cum dicitur:

     Iste est turpis infans

si 'turpis infans' unum sit proprium nomen, magis quam si diceretur:

     Iste est Socrates.

[62] Unde 'coniunctim' per appositionem tantum, non per compositionem
accipimus, ut sit magis oratio, licet <figuratiua>, 'homo mortuus'
quam dictio composita.

[63] Nunc accidentalem praedicationem inspiciamus. Accidentaliter
autem illud praedicari dicimus, quod figuratiue praedicatur et ex
adiuncto sibi in eodem praedicato, quod scilicet adiunctum ei est
accidens, id est adiunctum per cohaerentiam, non oppositum, ueram
praedicationem reddit. [64] Duobus enim modis uoces appositae aliis in
eodem praedicato figuratiue praedicantur, cum uidelicet ad ueritatem
praedicationis ducuntur ex adiuncto sibi uel ita quod adiunctum eis
sit ipsis prorsus oppositum, sicut in oppositione est in adiecto, uel
<ita quod> sit accidens, id est cohaerens in aliquo, ueluti cum
dicimus:

     Homerus est poeta

et de poemate ipsius id intelligimus figuratiue, ac si diceremus:
Poema eius existit, est et poeta -- quae in eadem parte orationis,
scilicet in praedicato, sibi sociantur. Ex propria inuentione nullam
ad inuicem oppositionem habent, quippe poeta non potest esse, nisi sit
<poema>. Veram autem praedicationem per figuram reddit 'est' ex
'poeta' sibi adiuncto, ueluti si defuncto aliquo tyranno et filiis
eius exercentibus eandem tyrannidem patris diceretur:

     Ille tyrannus uiuit in filiis

per determinationem istam in filiis quae supponitur figura orationis
ad uerum sensum accomodatur, hunc scilicet: Hi, quos ille genuit,
malitiam, quam ex illo extraxerunt, exercent. Quibus in uerbis non
uita tyranno copulatur sed imitatio malitiae haeredibus eius. Unde si
determinato illa 'in filiis' subtrahatur et dicatur:

     Ille tyrannus uiuit

falsus est solummodo sensus, quia cum non sit nomen positum, quod
filios significet, figura perit, quae ad sensum de filiis habitum
accomodabatur. Similiter cum dicitur:

     Homerus est poeta

figuratiue -- in hoc sensu: Poema Homeri exsistit -- 'poeta'
quodammodo ad significationem poematis habet se, quia poetas uocamus
ex poematibus quae significantur. Unde dum 'poeta' retinetur, quod ad
significationem poematis habet se, in uero sensu de poemate potest
seruari figura orationis. Si uero subtrahatur 'poeta' et dicatur:

     Homerus est

figura perit et falsus est solummodo sensus.  Itaque 'est' uerbum
gratia 'poeta' quod ei supponitur, ueram praedicationem per figuram
reddit.  [65] Ne quis autem sensum figuratiuae locutionis per singulas
partes scrutari uelit et ex eis colligere, sciat id non esse
faciendum, alioquin non figuratiua, id est impropria, locutio esset
sed recta. Possumus tamen hic et per 'Homerus' resoluendum in genetiuum
eum qui mortuus est per translationem uel aequiuocationem significare
et per 'poema' dictamen, quippe hic est sensus: Poema ipsius
exsistit. Magis tamen tota figuratiua oratio quasi ad unum sensum
totaliter sit instituta pensanda est, tamen ut partes aliquid
significent, de quo in Oratione supra tractauimus.

[66] Sunt autem qui uelint omnem figuratiuam praedicationem
accidentalem dicere, id est impropriam et extraneam a propria
inuentione orationis, ut iam omnis oppositio in adiecto accidentalem
faciat praedicationem. Nec esset fortasse incongruum, si 'omnis'
remota parte totum remoueret, id est remota oppositione in adiecto
remoueret accidentalem praedicationem.

[67] Continuatio. Non solum quaedam quae praedicantur disiunctim uere
praedicantur et coniunctim, quaedam non, sed etiam e conuerso. Et hoc
est: SED VERUM EST DICERE, id est enuntiare, DE ALIQUO ETIAM
SIMPLICITER, illa scilicet quae coniunctim praedicantur, UT QUENDAM
HOMINEM uerum est dicere per se HOMINEM esse et QUENDAM HOMINEM
<ALBUM> uerum est dicere ALBUM per se, quae, uidelicet duo 'hominem'
et 'album', uerum erat coniunctim praedicari. Cum autem deberet ponere:

     Quendam hominem uerum est dicere album esse

assignat hoc in parte, cum dicit QUENDAM HOMINEM ALBUM esse ALBUM.
Bene etiam cum subiecto coniunxit 'hominem album', ut ex coniuncta
subiectione et coniunctam praedicationem repraesentaret, quam supra
posuerat.

     NON AUTEM SEMPER, SED QUANDO IN ADIECTO QUIDEM ALIQUID
     OPPOSITORUM INEST QUAE CONSEQUITUR CONTRADICTIO, NON VERUM SED
     FALSUM EST (UT HOMINEM MORTUUM DICERE 'HOMINEM').

[68] Ostensis quae coniunctim praedicata per se praedicentur ostendit,
quae non, dicens: NON SEMPER uerum esse quae coniunctim praedicantur
praedicari per se, quod statim aperit: SED QUANDO etc., id est quando
uox adiuncta alteri uoci in praedicato est aliquid de oppositis eius,
secundum propriam inuentionem NON EST VERUM, SED FALSUM, scilicet ea
quae praedicantur coniunctim praedicari per se. [69] QUAE CONSEQUITUR:
Assignat, qualiter ipsa opposita uocis adiunctae cognoscimus, dicens:
QUAE, scilicet opposita illius uocis, SEQUITUR CONTRADICTIO ipsius
uocis, id est comitatur infinitum uocis, quod secundum negationem est
uoci illi oppositum, ueluti 'non-homo', quod est infinitum 'hominis',
sequitur, id est comitatur, ubique 'mortuum' et omnia 'hominis'
opposita, quia cuicumque conuenit 'mortuum' conuenit et 'non-homo'.
[70] Bene autem hoc modo determinat opposita, quia non omnia opposita
sequitur contradictio sed ea quae in praedicatione sunt opposita. Nam
et relatiua opposita sunt in respectu quidem, non in praedicatione, de
qua hic agitur et quae coniunctim praedicata per se praedicari
impedit. [71] UT FALSUM EST DICERE HOMINEM MORTUUM esse HOMINEM, cum
tamen uerum sit dicere hominem mortuum esse hominem mortuum. Et est
exemplum de oppositione in adiecto, quae impedit alterum praedicari.

     QUANDO VERO NON INEST, VERUM.

[72] Continuatio. Ubi est oppositio, non est uerum utrumque praedicari
sed ubi NON EST, VERUM est.

     VEL ETIAM QUANDO INEST SEMPER FALSUM, QUANDO VERO NON INEST, NON
     SEMPER VERUM EST; UT 'HOMERUS EST ALIQUID' UT 'POETA'; ERGO ETIAM
     'EST'? NON; SECUNDUM ACCIDENS ENIM PRAEDICATUR 'ESSE' DE HOMERO;
     QUONIAM INEST EI POETA, SED NON SECUNDUM SE, PRAEDICATUR DE
     HOMERO QUONIAM EST.

[73] Duo dixit, quod scilicet, ubi est oppositio in adiecto, non
praedicantur per se, et ubi non est, praedicantur, et utrumque dixit
indefinite. Unde ne uel utrumque dictum uideretur intelligendum esse
uniuersaliter uel neutrum, determinat primum intelligendum esse
uniuersaliter, secundum indefinite, quia scilicet uerum est ubicumque
oppositio est in adiecto non praedicari <utrumque> per se sed non est
uerum ubicumque ipsa non est praedicari per se, quia quandoque et ex
accidentali praedicatione id fallit.

[74] Continuatio. Dixi indefinite, quod ubi est oppositio falsum est
praedicari per se. VEL ETIAM possumus dicere uniuersaliter, quod
QUANDO INEST, oppositio scilicet, SEMPER FALSUM est utrumque
praedicari. Et statim aliam partem ostendit non esse uniuersaliter
accipiendam dicens: QUANDO VERO NON INEST, oppositio uidelicet, NON
SEMPER VERUM EST, scilicet praedicari per se, UT hic: 'HOMERUS EST
ALIQUID' UT 'POETA', hoc est:

     Homerus est poeta

ERGO Homerus est NON consequitur, <ut> non possit inferri uera:

     Homerus est.

Causam assignat dicens, est uerbum praedicari de hoc nomine 'Homerus'
SECUNDUM ACCIDENS, id est ueram praedicationem de ipso facere non
potest nisi per aliud; ideo aliud cohaerens ei supponit, quod est
'poeta'. Et hoc est: QUONIAM INEST POETA EI, id est quia 'poeta' hoc
nomen subiungitur ipsi uerbo est. SED NON ideo 'est' PRAEDICATUR
SECUNDUM SE, id est per se, DE hoc nomine 'HOMERUS', QUONIAM, scilicet
Homerus, EST.

     QUARE IN QUANTISCUMQUE PRAEDICAMENTIS NEQUE CONTRARIETAS ALIQUA
     AUT ULLA OPPOSITIO INEST, SI DEFINITIONES PRO NOMINIBUS REDDANTUR
     ET SECUNDUM SE PRAEDICANTUR ET NON SECUNDUM ACCIDENS, IN HIS ET
     SIMPLICITER VERUM ERIT DICERE.

[75] Infert a contrariis sic: Quia ibi, tantum subaudis, ubi est
oppositio in adiecto uel accidentalis praedicatio, praedicata
coniunctim non praedicantur per se, ergo ubicumque neutrum horum est,
praedicantur per se. Et hoc est: QUARE IN QUANTISCUMQUE PRAEDICATIS,
hoc est in quacumque collectione praedicabilium uocum, non est
CONTRARIETAS ALIQUA AUT <ULLA> ex toto OPPOSITIO nec est accidentalis
praedicatio, quod est dicere: ET SECUNDUM SE PRAEDICANTUR ET NON
SECUNDUM ACCIDENS, id est neutrum per alterum sed etiam per se
praedicabile est. IN HIS, id est in talibus praedicatis, VERUM est
DICERE ET SIMPLICITER, id est uere praedicantur non tantum coniunctim,
sed etiam singillatim. Quod interponit: SI DEFINITIONES PRO NOMINIBUS
REDDANTUR, parenthesis est et ostensio, qualiter oppositiones nominum
possimus discernere, si uidelicet pro aperienda significatione nominum
definitiones ipsorum inducamus.

     QUOD AUTEM NON EST, QUONIAM OPINABILE EST, NON EST VERUM DICERE
     ESSE ALIQUID; OPINATIO ENIM EIUS NON EST QUONIAM EST, SED QUONIAM
     NON EST.

[76] Si 'opinabile' nomen sit non exsistentium, tantum exemplum est
aliud de oppositione in adiecto; quod si 'opinabile' large sumatur, ut
sit nomen omnium quae excogitantur, tam exsistentium scilicet quam non
exsistentium, accidentalis est praedicatio. [77] Et nota quod cum
dicitur:

     Id quod non est est opinabile

duobus modis figuratiue potest accipi, ut uidelicet 'est' in
nuncupatiuum resoluatur uerbum, ac si dicatur: Vocatur opinabile, id
est, 'opinabile' est nomen ipsius, uel ita, ut intelligamus quod
opinio de eo quod non est, haberi potest.  [78] Quod magis litera
uidetur uelle, cum supponit: OPINIO ENIM EIUS EST, NON QUONIAM EST,
SED QUONIAM NON EST, causam uidelicet reddens, quare NON SIT VERUM id
QUOD NON EST DICERE ESSE, cum sit uerum dicere OPINABILE, quia
uidelicet opinio de eo habetur non ita quod sit sed ita quod non sit.

[79] Quare de quibusdam coniunctim praedicatis et non per se
singillatim <quaeritur>, utrum sit in eis oppositio in adiecto uel
accidentalis praedicatio, quod oportet esse secundum praemissam
regulam, ueluti cum dicitur:

     Iste fit pulcher uel uidetur pulcher (uel: est uisus pulcher)

cum tamen non sit, uel:

     Domus est paries, tectum, fundamentum

uel:

     Solus homo est risibilis

cum non sit uerum quod solus sit.

Sed dicendum uidetur quod in hac oratione praedicatum 'fit pulcher'
accidentalis est praedicatio, quia 'pulcher' gratia fieri praedicatur,
similiter in 'uidetur pulcher' uel 'est uisus pulcher'. Ubi uero
dicitur:

     Domus est paries, tectum, fundamentum

oppositio est in adiecto, licet talia sint, quod nullum per se
praedicetur de domo. Ubi uero dicitur:

     Solus homo est risibils

hoc nomen 'homo' tantum subicitur, non hoc totum 'solus homo', et de
homine utrumque per se praedicatur sed non cum ipsa determinatione.
Quod autem 'homo' tantum subicitur et non etiam 'solus' cum eo, ex ipso
sensu dinoscitur in quo 'solus' non ad subiectum refertur, ut dicatur:

     Homo solus permanens est risibilis.

Tunc enim singula possent praedicari. Sed magis 'solus' apponitur ad
praedicationem 'risibilis' remouendam ab omnibus non-hominibus, ac si
dicatur: Homo est risibilis ita quod nil aliud est risibile.

[80] Sunt autem qui uelint cum dicitur:

     Iste fit pulcher

quod 'fit' tantum praedicetur et 'pulcher' ipsum determinet, sicut et,
cum dicitur:

     Iste uidet hominem

'uidet' tantum praedicari et 'hominem esse' determinationem -- in quo
nec Boethius nec ratio consentit.  Cum enim dicitur:

     Socrates cum Platone et discipulo de philosophiae ratione
     pertractat

oratio de oratione praedicatur, sicut Boethius in Topicis
docet. Praeterea cum dicimus:

     Iste fit pulcher, ergo non est pulcher

inter opposita praedicata locus est assignandus, <quare> scilicet
opposita sunt 'fieri pulcher' et 'pulcher', quippe 'fieri' simpliciter
et 'pulcher' opposita non sunt.

			       LI 3.12E

     HIS VERO DETERMINATIS.

[1] Post simplices enuntiationes, quae scilicet fiunt de puro inesse,
agit de modalibus; pro eo uidelicet quod in quibusdam modalibus
maxima erat dubitatio de assignandis negationibus et inferentiis
earum, quam uult auctor remouere. [2] Propositionum autem
categoricarum aliae sunt de puro inesse et sine modo aliquid
enuntiant, ut:

     Socrates disputat

aliae sunt quae non simpliciter sed cum modo aliquid enuntiant, ut:

     Socrates bene disputat (uel: necessario.)

[3] Modi autem, unde modales dicuntur propositiones, proprie aduerbia
sunt quaecumque in quomodo? responderi possunt. Ut, si quaeratur:

     Quomodo legit?

licet responderi, quantum ad uim interrogationis pertinet:

     Bene

     Male

     Celeriter

haec itaque aduerbia, quae uerbi inhaerentiam modificando determinant,
proprie modi sunt. Non autem, sicut omnes modi determinationes sunt,
ita e conuerso quaelibet determinationes sunt modi; cum enim dico:

     Legi heri (uel: Lucanum) (uel: homo albus)

suppositae uoces determinationes sunt praecedentium sed non sunt modi,
cum in:

     Quomodo?

non possint reddi, quae uidelicet interrogatio generalis est ad omnes
dictiones quae proprie modi sunt, sicut 'Bene' 'Male' 'Celeriter'
'Necessario'. [4] Haec autem, 'possibiliter' uel 'falso', cum dicimus
Socrate sedente:

     Socrates currit possibiliter (uel: falso)

modi in sensu non sunt; si enim modi in sensu essent, oporteret ut
inhaerentiam uerbi quasi prius propositam et constitutam modificarent;
si enim non proponetur prius inhaerentia, quomodo ipsa modificabitur?
Ut si quis ostendat aliquem currere celeriter uel aliquo modo,
profecto oportet ut eum currere proponat.  Unde etiam Boethius in
Topicis, cum est modus in sensu, uult ex aliquo modificato ipsum
simpliciter inferri, ut, si anima mouetur irascibiliter uel aliquo
alio modo, utique et simpliciter mouetur, quippe modus appositus --
qui uerbum determinat -- quasi partem in modo facit, ut sit
irascibiliter moueri quasi pars moueri, quae uidelicet ipsum ponat sed
ab ipso non ponatur; quod et caeteros modos habere conuenit si in
sensu modificent inhaerentiam praemissam. At uero 'possibiliter' uel
'falso' id non habent; cum enim dicimus:

     Socrates currit possibiliter

id est: Potest currere, non in eo cursum ullo modo constituimus ut
quomodo insit ostendamus sed id solum monstrare intendimus quod possit
currere; sed et cum dicimus:

     Socrates currit falso

'falso' pro 'non' accipimus ac si diceremus: Non currit. Unde
inhaerentiam cursus -- quoniam omnino destruimus -- nullo modo
modificamus; unde nec procedit quod, si quis possibiliter uel falso
currit, quod currat. At uero si sensum acciperem in ui modorum, ut
scilicet inhaerentiam prius positam modificarent, ac si ita diceretur:

     Iste currit, et ita currit quod potest currere

uel:

     <Iste> currit, et ita currit quod falsum est eum currere

profecto, qualiscumque esset determinatio, sequeretur eum currere,
quia, sicut in Topicis dicitur:

     Si quid aliquo modo conuenit, et simpliciter conuenit.

At uero, cum inhaerentiam cursus prius non constituamus ut ipsam
modificemus, non procedit ut currat; unde nec 'possibiliter' nec
'falso' proprie modos quantum ad sensum appellamus.

[5] Nec fortasse 'uere' aduerbium proprie modus est in sensu, licet in
Primo Hypotheticorum Boethius dicat in hac propositione:

     Socrates uere philosophus est

'uere' modum esse propositionis; non enim 'uere' inhaerentiam
philosophi uel alicuius determinare uel modificare uidetur, cum
quicquid inhaeret uere inhaereat et e conuerso. Nisi forte 'uere' per
quandam expressionem et excellentiam accipiatur, ac si dicatur:

     Philosophus est uere

id est: Indubitanter uel multum in philosophia habundans; si autem
apponatur 'uere' simpliciter pro rei ueritate, nulla est in sensu
modificatio uel determinatio, quia idem est esse philosophum quod est
in ueritate esse philosophum.

[6] Cum autem nec 'uere' nec 'possibiliter' quantum ad sensum modi sint,
secundum tamen positionem constructionis Aristoteles modos ea appellat
quia eundem locum in constructione possident, uerbo adiecta, quem
obtinent proprii modi. Quia, sicut dicimus:

     Currit celeriter (uel: necessario)

ita etiam dicimus:

     Currit possibiliter (uel: uere)

nil tamen in sensu modificantes, ut ostendimus.

[7] Sicut autem Aristoteles aduerbia modos appellat quaedam secundum
sensum, ut 'celeriter' 'necessario', quaedam secundum positionem
constructionis, sicut 'possibiliter' uel 'uere', ita etiam nomina quae
in sensum aduerbii resoluuntur modos appellat, 'necesse' scilicet,
'possibile' 'uerum' cum dicitur:

     Necesse est currere (uel: Possibile est) (uel: Verum est)

id est:

     Necessario currit (uel: Possibiliter) (uel: Vere).

Et ita habemus quosdam modos aduerbiales, quosdam casuales; et de
utrisque quosdam proprie modos secundum sensum, quosdam quantum ad
constructionem solam; nam 'necesse' uel 'necessario' proprie modi
sunt, 'possibile' uel 'uerum' siue eorum aduerbia non ita.

[8] Cum autem multi tam aduerbiales quam casuales modi sint, hic
Aristoteles circa duos tantum, 'possibile' scilicet et 'necesse' qui
ad se aequipollentiam habent, maxime uersatur. Cum enim 'contingens'
et 'impossibile' ponat, utrique modi ad sensum 'possibilis'
reducuntur, quippe 'contingens' idem est quod 'possibile', quia
'contingens' hoc loco accipitur non quod actualiter contingit sed quod
potest contingere; 'impossibile' uero 'possibilis' est abnegatiuum,
tantundem ualens quantum 'possibile remotum', id est: Non possibile.

[9] Attende etiam quod cum et aduerbiales sint et casuales modi, hic
tantum propositiones de casualibus modis, non de aduerbialibus
prosequitur; tum quia de casualibus modis plures propositiones fiunt,
tum quia natura propositionum ubi sunt casuales modi magis est incerta
quam ubi sunt aduerbiales; quorum utrumque ostendamus.

[10] Cum aduerbialem modum ponimus dicentes:

     Socrates currit necessario

una tantum fit affirmatio et negatio sicut in simplicibus; sicut enim
dicimus:

     Socrates currit (uel: non currit)

ita:

     <Socrates> currit necessario (uel: non currit necessario).

At uero ubi casualem ponimus modum de unoquoque modo sunt quatuor
propositiones, duae, scilicet affirmatio et eius negatio, de 'esse', et
rursus duae de 'non esse', ueluti istae:

     Necesse est Socratem currere

     Non necesse est Socratem currere

et rursus:

     Necesse est Socratem non currere

     Non necesse est Socratem non currere.

Et hae quidem de non esse non habent propositiones de aduerbialibus
modis in quas congrue resoluantur; si enim pro:

     Necesse est Socratem non currere

dicam:

     Socrates necessario non currit

non est satis congrua constructio ad sensum affirmationis; quippe cum
'necessario' modus sit uerbi, post uerbum oportet ipsum poni ut ipsum
determinet; unde et ipsum cum uerbo remoueri conuenit ut tantundem
ualeat 'necessario non currit' quantum 'non currit necessario', et
tantum negationi de 'esse' aequipolleat, non affirmationi de 'non
esse'. Bene itaque elegit casuales modos quia et plures enuntiationes
faciunt quam aduerbiales.

[11] Necnon etiam ideo bene casuales elegit, non aduerbiales, quia
maxime dubitabatur de negationibus casualium modorum et eorum
constructionibus, in quibus alii sunt termini secundum constructionem,
alii secundum sensum. Quippe, cum dicitur:

     Necesse est Socratem currere

haec, quae proprie modalis est in sensu, idem in sensu praedicatum
habet et subiectum quae habet illa de puro inesse a qua descendit:

     Socrates currit

quia 'Socrates' subicitur et 'currit' praedicatur et 'necesse' in
sensu determinatio est praedicati, sicut in eius aequipollente de
aduerbiali modo quae ait:

     Socrates currit necessario

aliud uero praedicatum et subiectum secundum constructionem habet quia
infinitiuus modus, 'currere' scilicet, subicitur et 'Socrates' quasi
determinatio subiecti ponitur, modus uero ipse, id est 'necesse',
praedicatur. 'Est' enim uerbum 'Socratem' qui obliquus est regere non
potest, ideoque 'currere' secundum constructionem subiectum loco
nominatiui ponitur cui 'est' uerbum societur, ut sit in talibus, quae
casuales habent modos, duplex praedicatum et duplex subiectum, unum
quidem secundum constructionem, aliud secundum sensum; ex quo magis
differunt a propositionibus de puro inesse. Quod et ipse Boethius in
Primo Hypotheticorum aperit dicens:

     Socrates uere philosophus est; hic enim 'uere' modus est
     propositionis sed maximas syllogismorum faciunt differentias hae
     propositiones cum modo enuntiatae, quibus necessitatis aut
     possibilitatis nomen adiungitur

id est hoc nomen 'necessarium' uel 'possibile', non ipsa aduerbia
'necessario' uel 'possibiliter'; si enim dicam:

     Nullum corpus necesse est esse album,
     Sed omnis cygnus est corpus;
     Ergo nullum cygnum necesse est esse album

non est seruata figura secundum terminos constructionis, sicut fieret
si aduerbialis poneretur modus hoc modo:

     Nullum corpus est necessario album,
     Sed omnis cygnus est corpus,
     Quia nullus cygnus est necessario albus.

[12] Modales itaque propositiones casualium modorum magis a
propositionibus de puro inesse differre uidentur quam modales
aduerbialium modorum, quarum numerum tam secundum terminos quam
enuntiationes excedunt, cum in eis enuntiationes et termini
duplicentur: enuntiationes quidem, quia affirmationes tam de esse quam
de non esse fiunt, et similiter negationes; termini quoque
duplicantur, quia alii secundum sensum alii secundum constructionem
considerantur, ut, cum dicimus:

     Possibile est <Socratem> currere (uel: Necesse)

'currere' subiectum est et 'necesse' uel 'possibile' praedicantur
secundum constructionem, 'Socrates' uero in sensu subicitur et 'currit
necessario' uel 'potest currere' secundum sensum praedicantur.
Subiectum uero uel praedicatum constructionis Aristoteles assignat cum
dicit 'esse' et 'non esse' subici, modos uero praedicari, id est
'possibile' uel 'necessarium'.

[13] Si quis autem ad subiectum constructionis respiciat, secundum
ipsum nec uniuersales nec particulares nec indefinitas nec singulares
huiusmodi enuntiationes iudicabit, quippe subiectum constructionis
nec uniuersaliter nec particulariter enuntiatur. Sed nec indefinitam
facit propositionem quae particularem non habet aequipollentem, nec
singularem facit cum ipsum subiectum uox singularis non sit. [14] Si
quis autem ad subiectum sensus respiciat, poterit has quoque per
uniuersales et particulares et indefinitas et singulares uariare hoc
modo:

     Omnem hominem possibile est currere (uel: Quendam hominem)
     (uel: Hominem) (uel: Socratem).

Unde Boethius in Primo Hypotheticorum Syllogismorum, cum de huiusmodi
modalibus ageret, eas quoque per uniuersales et particulares et
indefinitas et singulares statim sicut simplices propositiones
uariauit dicens:

     Sed quoniam omnis propositio aut uniuersalis est aut
     particularis... etc.

     Si haec eadem ratio ad contingentes et necessarias referatur,
     idem in necessariis et contingentibus inuenitur, ut si quis dicat
     omnem A terminum esse est necesse... etc.

et rursus:

     Longe (inquit) multiplex propositionum numerus existeret si
     inesse significantes et necessarias et contingentes affirmatiuas
     negatiuasque propositiones per uniuersales et particulares uel
     oppositas uel subalternas uariaremus.

[15] Ipse etiam Aristoteles in Analyticis syllogismos de modalibus
huiusmodi et de simplicibus propositionibus conponit, quos incisos
uocat propter diuersa genera propositionum, modalium scilicet et
simplicium: per primam figuram, si sic dicatur:

     Omne animal possibile est moueri,
     Sed omnis homo est animal;
     Quare omnem hominem possibile est moueri

per secundam figuram ita:

     Nullum lapidem possibile est uiuere,
     Sed omnem hominem possibile est uiuere;
     Quare nullus homo est lapis

per tertiam sic:

     Omne animal possibile est uiuere,
     Sed omne animal est corpus;
     Quare quoddam corpus possibile est uiuere.

Cum itaque Aristoteles figuras in his quoque syllogismis seruet et
ipse primam figuram diffiniat in qua medius terminus subicitur et
praedicatur, secundam in qua tantum praedicatur, tertiam in qua tantum
subicitur, oportet nos ad subiectum sensus respicere, non
constructionis, alioquin nulla esset figura.

[16] Secundum quod etiam subiectum ipsae modales simplicium
propositionum naturas in conuersionibus quoque custodiunt, tam in
simplicibus conuersionibus quam per contrapositionem. Sicut enim:

     Omnis homo uiuit

per contrapositionem conuertitur hoc modo:

     Omne quod non uiuit est non homo

ita:

     Omnem hominem possibile est uiuere

hoc modo:

     Omne quod non est possibile uiuere est non homo.

Conuersa tamen modalis non est sicut erat recta; nam si dicatur:

     Quidam homo currit celeriter

modalis est quia praedicatum modificatur, si uero conuertatur:

     Quoddam currens celeriter est homo

non est modalis quia simplex est praedicatio. At uero si modus in
subiecto ponetur sicut in praedicato, modalem quoque praedicationem
haberet conuersa hoc modo:

     Qui cito currit celeriter mouetur
     Quod celeriter mouetur cito currit

     Quod necesse est esse, possibile est esse
     Quod possibile est esse, necesse est esse

nec minus:

     Omnem hominem possibile est currere

per accidens conuertitur sic:

     Quoddam quod possibile est currere est homo

uniuersalis quoque negatiua:

     Nullum corpus necesse est esse hominem

hanc habet propriam conuersam:

     Nihil quod necesse est esse hominem est corpus

uel istam per accidens:

     Non omne quod necesse est esse hominem est corpus

quippe tantundem ualet:

     Omnem hominem possibile est currere

quantum:

     Omnis homo potest currere

et:

     Nullum corpus necesse est esse hominem

quantum:

     Nullum corpus est necessario homo.

Unde istae quoque sicut illae conuerti possunt et, cum in praedicatis
sint secundum sensum 'posse uiuere' uel 'esse hominem necessario',
haec tota in subiectis secundum conuersionem poni conuenit. [17] Sunt
autem qui male conuertentes dicant in huiusmodi modalibus conuersionem
deficere tam per contrapositionem quam simplicem. Dicunt enim uerum
esse quod:

     Possibile est omnem non-lapidem esse non-hominem

quod ostenditur per partes, quia scilicet et omnem [non-] hominem
possibile est esse non-hominem et omnem hominem possibile est mori; et
ita omnem non-lapidem possibile est esse non-hominem; nec tamen
conuersio per contrapositionem uera est:

     Omnem hominem possibile est esse lapidem.

Sed profecto non recte conuertitur, immo ita dicendum fuit:

     Omne quod non possibile est esse non-hominem est lapis

quam et si quis dicat falsam esse, uerum dicit; sed haec fallacia
conuersionis eadem de causa contingit in propositionibus simplicibus
qua contingit in istis modalibus, quia scilicet termini admiscentur
qui omnia continent. Ut si dicam destructa rosa:

     Omnis non-homo est non-rosa

'non-rosa' omnia continet nec potest ideo seruari conuersio;
similiter, cum dicitur:

     Omnem non-lapidem possibile est esse non-hominem

ac si diceretur:

     Omnis non-lapis potest esse non-homo, posse esse non-homo

quod in sensu praedicatur, singulas res continet, ideoque perit
conuersio. Ex quo apparet conuersionem in modalibus non minus teneri
quam in simplicibus, si quis diligenter sensus earum diiudicet.

[18] Videntur autem duobus modis exponi posse, ueluti si dicam:

     Possibile est stantem sedere.

Ut enim docet Aristoteles in Sophisticis Elenchis, alius est sensus
per diuisionem alius per compositionem: per compositionem uero est si
stare et sedere simul in eodem subiecto coniungat, ac si dicamus:

     Possibile est stantem sedere manentem stantem

id est: sedere simul et stare, ac si dicamus:

     Possibile est ita contingere ut haec propositio dicit 'Stans
     sedet'

quod est omnino falsum quia iam duo opposita simul inesse eidem
possent; et tunc quidem possibile quasi ad integrum sensum
propositionis applicatur, ac si dicatur:

     Possibile est euenire ut haec propositio dicit 'Stans sedet'.

Si uero ita accipiatur quod is qui stat possit sedere quandoque, non
coniungimus tunc opposita, et ad rem ipsam, non ad propositionem,
possibile referimus dicentes rem quae stat posse quandoque sedere, non
posse contingere ut dicit propositio 'Stans sedet'. [19] Similiter, si
dicam:

     Quandam rem impossibile est currere

diuersos habet sensus de sensu et de re. Si enim de sensu exponatur,
sic:

     Impossibile est quod quaedam res currat falsa est

si uero de re hoc modo:

     Quaedam res non potest currere uera est.

Sed et si dicam:

     Necesse est non sedere stantem

de sensu uerum est quia necesse est ut non sit ita quod stans sedet;
si uero de re ita accipiam quod:

     Is qui stat ex necessitate caret sessione

falsum est. Et ita de re et de sensu expositae huiusmodi modales
diuersos habent sensus.

[20] At uero, cum de sensu propositionis exponuntur, proprie modales
non sunt, nec uniuersales uel particulares uel indefinitae uel
singulares, nec ideo simplicium conuersiones retinent; tunc enim quasi
totius propositionis sensus subiectum est et modus simpliciter
praedicatur; nec est personalis enuntiatio ullo modo sed
impersonalis, ideoque conuersione caret proprietas constructionis.
Sicut, si dicatur:

     Euenit currere Socratem (uel: non currere Socratem)

impersonalitas huiusmodi conuersionem omnino non patitur etiam
secundum sensum, quia nullo modo haec impersonalitas de sensu
propositionis in enuntiationem personalem resolui potest, sicut potest
impersonalitas enuntiationis de rebus acceptae, ueluti ista:

     Necesse est Socratem sedere

id est: Sedet necessario; uel:

     Curritur a Socrate

id est: Socrates currit; uel:

     Taedet Socratem uiuere

id est: Socrates fert taedium uitae. [21] Huiusmodi quippe omnes
conuersionem habent in sensu quia, etsi impersonalia uerba habeant,
personales sunt in sensu, et uerba ista impersonalia aliunde
impersonalia non dicuntur nisi quia aeque omnibus personis sociantur
ideoque nullius sunt propria, quod est ea impersonalia esse. Sicut
ergo:

     Socrates currit

quae ex personali uerbo personalis est enuntiatio, secundum sensum
conuertitur sic:

     Quoddam quod currit est Socrates

ita etiam:

     Curritur a Socrate

hoc modo:

     Quoddam a quo curritur est Socrates

licet conuersa non habeat impersonale praedicatum sicut habet
recta. Nec mirum conuersionem seruari, cum 'curritur' loco personalis
uerbi fungatur in sensu et ipsi Socrati cursum copulet, sicut et
'currit' faceret. [22] At uero cum ad personam uim enuntiationis non
referimus sed quasi ad propositionis dictum, conuersionem constructio
non patitur; ut cum dicimus:

     Necesse est chimaeram non esse qualitatem

uel:

     Necesse est chimaeram esse (uel: non esse)

uel:

     Oportet Socratem legere.

Sed si quis personaliter accipiat hoc, ac si diceretur:

     Socrates est oportunus ad legendum

poterit esse conuersio, talis scilicet:

     Quoddam oportunum ad legendum est Socrates

et similiter:

     Bonum est hos hic esse (uel: Utile) (uel: Honestum) (uel: Iustum)

si qui personaliter resoluunt sic:

     Boni sunt hi ad manendum hic (uel: Utiles) (uel: Honesti)
     (uel: Iusti)

possunt conuersiones seruare. Sed profecto has personales resolutiones
constructio non requirit, quia nec ullus est sensus si dicatur

     Iusti sumus ad manendum hic

quia iusti, sicut nec albi, ad aliquid non dicuntur. [23] Praeterea,
cum de aliquo quod non est dicimus quia oportet ipsum non esse, in
affirmatione personalem ueram dicere non possumus, sicut nec cum
dicimus quod:

     Necesse est chimaeram non esse qualitatem

siue 'esse uel non esse'. [24] Hae itaque impersonales quae nullam
personalem resolutionem habent conuersione carent omnino quia, cum et
praedicatum et subiectum omnino impersonaliter ponantur non rem
aliquam personaliter continentia, huius insuper naturae est modus
praedicatus ut numquam subici possit si impersonaliter ponatur. Nam
fortasse, secundum hoc quod Priscianus resoluit:

     Bonum est legere

per

     Lectio est bona

potest seruari conuersio, quia tunc et 'legere' personaliter accipitur
pro hoc nomine 'lectio' et 'bonum' nomen est omnium bonorum, ut sit
conuersa:

     Quoddam bonum est legere

id est: Est lectio; sed non si impersonaliter ponantur hoc modo:

     Bonum est me legere (uel: non legere) (uel: legisse) (uel: non)

id est: Bonum est ut legam uel quod lego uel quod legi uel non.

[25] Notandum tamen quod si huiusmodi impersonales enuntiationes de
sensu, non de rebus, ut dictum est, accipiuntur, secundum
aequipollentiam conuersionis simplicium propositionum quae tamquam
subiectae sunt potest aequipollentia quoque earum custodiri, ut
uidelicet idem modus ad praedicationem utriusque propositionis
applicetur. Quippe sicut possibile est omnem hominem esse album, id
est euenire ut haec propositio dicit

     Omnis homo est albus

ita possibile est omne non album esse non hominem. Cum enim
aequipollentes esse concedantur propositiones aliquae, quotiens
possibile est esse uel necesse uel impossibile ut una dicit, ita etiam
[non] dicit alia.  Sed haec aequipollentia ad conuersionem non fit
totius modalis propositionis sed secundum terminos subiectae
orationis; idem enim praedicatum ad diuersa subiecta ponitur, modus
scilicet qui ad pares per conuersionem enuntiationes applicatur.

[26] Non absurde autem quaeritur qualiter categoricae propositiones
esse queant quae in sensu sint impersonales; omnis namque categorica
inhaerentiam intendit quia et omnis praedicatiua quaestio teste
Boethio de inhaerentia quaerit. At uero, cum inhaerentia ponitur,
oportet quandam in animo rerum cohaerentiam fieri, ut componens sit
intellectus qui est affirmationis. [27] Praeterea 'utile' 'bonum' et
similia sumpta sunt, et ideo formam ut adiacentem determinant; sed,
cum dicimus:

     Bonum est nos hic esse (uel: non esse)

circa quid formae illae intelligantur non apparet. [28] Nec non
Aristoteles, cum ait "est enuntiare et quod est esse et quod est non
esse" etc., omnes simplices enuntiationes includere uidetur, cum tamen
impersonalibus nil esse aliud dicatur, unde nec sub diffinitionem
affirmationis uel negationis, quam praemisit, uidentur cadere.

[29] Sed nunc singulis obiectis respondeamus. Quod dicitur:

     Omnis categorica propositio de inhaerentia <est>

uerum est fortasse; sed tunc inhaerentia non solum personalis
enuntiationis est, uerum etiam impersonalis; tantundem enim est
inhaerentiam proponere quantum categoricae propositionis sensum
habere, etsi nil proponatur esse aliquid uel non esse, hoc est etiam
si nulla sit essentialiter coniunctio aliquorum uel disiunctio, ueluti
si dicamus:

     Possibile est id quod non est esse (uel: non esse)

hic enim nullorum essentialiter coniunctionem facimus ita ut uera
possit esse propositio. [30] Quod si quis dicat 'possibile' sumptum
esse a proprietate quando impersonalem facit enuntiationem, fallitur;
immo 'possibile' et 'necessarium' et 'uerum' et 'falsum', quando
impersonaliter cum infinitiuo construuntur, nullam uim nominationis
habent; nec similiter 'bonum' uel 'utile' si, inquam, sensum
impersonalem obtinent quem quandoque non habent. Unde Priscianus in
Secundo Constructionum:

     Cum dico (inquit) 'Bonum est legere' nil est aliud significatio
     nisi 'Bona est lectio'; itaque apud Grecos etiam articulis
     adiungitur infinitum more nominum.

Ex quo aperte Priscianus ostendit 'legere' in uim nominis transire et
sic personalem enuntiationem reddere, sicut si ponatur 'lectio', quod
quidem necesse est fieri, cum infinitiuus modus siue actio ponitur
loco nominis acceptum; si uero actio iungatur sic:

     Bonum est Socratem legere

ad impersonalem sensum maxime uergit, quia praedicatum, quod est
'bonum', subiecto, quod est 'legere Socratem', per 'est' uerbum
personaliter non copulatur; cum scilicet subiecti termini res
praedicati esse non proponatur, sicut neque cum dicitur:

     Verum est (uel: Falsum) (uel: Possibile) Socratem legere
     (uel: non legere).

[31] Itaque nec 'est' uerbum personaliter sumitur ut transitiue
terminos coniungat sed impersonaliter quoque ponitur sicut et termini
et figuratiuam praedicationem reddere uidetur, cum per se praedicari
non ualeat sicut coniunctum praedicatur, ut, cum aliquam rem possibile
sit legere uel impossibile, non dicatur ideo quoniam 'est ipsam
legere'. [32] Sed nec etiam huiusmodi praedicatio impersonalis in
sensu uniuersalem uocem proprie facit sed ea tantum quae personalis
est in sensu et conuersionem saltem in sensu suscipit; quod et in
quibusdam accidit, ubi uerba impersonalia praedicantur quorum
praedicatio in enuntiationem personalem resoluitur, uelut istae:

     Paenitet Socratem

id est: Socrates est paenitens; uel:

     Curritur a Socrate

id est: Socrates currit.

At uero ubi impersonalia nomina praedicantur impersonaliter, nulla,
ut dictum est, conuersio fit, nec ipsa, cum aliquid personaliter non
contineant, uniuersalia proprie dici possunt nec uniuersaliter nec
particulariter proferri possunt sed semper ad infinitiuum modum
construuntur. Unde si quis dicat:

     Quoddam uerum est uerum

uel:

     Quoddam falsum est falsum

nullam facit constructionem nisi 'uerum' et 'falsum' personaliter
sumat, tamquam uidelicet nominantia propositiones uel intellectus uel
dicta earum. Unde nec procedit quasi a parte, ut quidam putant, quod,
si uerum est lapidem currere, quoddam falsum est uerum, quippe
'uerum', quod impersonaliter prius dicebatur, personaliter cum falso
construi non potest.

[33] Quod autem quaeritur de significatione nominum impersonaliter
praedicatorum et maxime eorum quae sumpta sunt, non est
praetermittendum; et prius de sumptis soluamus. [34] Sed quia
personaliter non sumuntur, formas nullo modo praedicant, significant
tamen eas. Cum enim dicitur:

     Bonum est (uel: Utile est) nos hic esse (uel: non esse)

quocumque modo resoluamus hanc praedicationem figuratiuam,
significationes qualitatum seruabimus; siue enim dicamus:

     Bene (uel: Utiliter) hic sumus

uel:

     Bonum aliquod (uel: Utile) eueniet per hoc quod sumus hic
     (uel: non sumus)

bonitatis uel utilitatis significatio non euanescit. [35] At uero cum
'possibile' uel 'necessarium' sumpta non sint nec res aliquas nominando
contineant nec formas determinent, quid significent quaerendum est;
non enim, cum dicitur:

     Id quod non est possibile est esse

uel:

     Deum necesse est esse

uel:

     Chimaeram necessarium est non esse

quasi formas aliquas in rebus accipimus. Dicimus itaque 'necessarium'
siue 'possibile' in huiusmodi enuntiationibus magis consignificare
quam per se significationem habere; nil quippe in eis est
intelligendum nisi subiectae orationi applicentur, et tunc modum
concipiendi faciunt circa res subiectae orationis sicut facit uerbum
interpositum uel coniunctio, si quae ad necessitatem copulat; ac,
sicut in istis nulla imagine nititur intellectus sed quendam
concipiendi modum anima capit per uerbum uel per coniunctionem circa
res earum uocum quibus adiunguntur, ita per 'possibile' et
'necessarium'.  Et est hoc loco 'necessarium' pro 'ineuitabili',
'possibile' quasi 'non repugnans naturae'.

[36] Solet etiam quaeri de natura subiectae orationis cum dicitur:

     Possibile est Socratem esse (uel: sedere)

a quo uidelicet accusatiuus ille regatur. Nullus quippe modus casum
regit nisi quem regit indicatiuus a quo nascitur; 'sedeo' uero uel
'sum' accusatiuum non regit, quare nec 'sedere' uel 'esse'. Sed
profecto sciendum est illam regulam esse de casibus transitiue
iunctis, non intransitiue; ut, si dicamus:

     Do tibi librum

'do' transitiue subiunctis casibus coniungitur ideoque caeteri omnes
modi iisdem copulantur; at uero 'esse' uel 'sedere' cum 'Socrate'
intransitiue iunguntur ideoque nil ad regulam. Haec de impersonalitate
enuntiationis dicta sufficiant.

[37] Cum autem multi sint modi tam aduerbiales quam casuales, hic
tantum Aristoteles quatuor modorum propositiones diligenter
exsequitur, contingentis scilicet, possibilis, impossibilis,
necessarii, quae ad inuicem maxime sunt affines et per omnes modos
aequipollentes, siue de sensu siue de rebus expositae.

[38] Et notandum quod si de sensu propositiones fiant, ut uidelicet
modus applicetur ad totam propositionem, non habemus de uno subiecto
per singulos modos nisi duas propositiones, affirmationem scilicet et
negationem, ut, si dicamus:

     Possibile est Socratem currere

id est ita euenire ut haec propositio dicit; <et> 'Non est
possibile...' idem; si uero apponam 'non currere', subiectum uario
apponens aliam propositionem. Ubi autem de uno subiecto duae tantum
sunt propositiones, et duo sunt ordines, cum uidelicet ad totam
propositionem applicatur modus. Et sunt tales aequipollentiae regulae,
quod si possibile est quod una diuidentium dicit, non est necesse quod
altera proponit, et si non est possibile, est necesse, ut sic
disponantur duo ordines:

     Possibile est Socratem currere

id est ita euenire ut dicit <haec propositio> 'Socrates currit' -- 'Non
impossibile est' idem;

     Non est possibile Socratem currere

id est ita euenire ut dicit haec propositio 'Socrates currit' --
'Impossibile est' idem;

     Non est necesse non currere Socratem

id est ita euenire ut dicit haec negatio 'Non currit Socrates';

     Necesse est Socratem non currere

id est ita euenire ut dicit haec propositio 'Socrates non currit'.

[39] Si uero de rebus exponantur modales ut idem subiectum habeant in
sensu cum simplicibus, quatuor sunt enuntiationes de singulis modis
subiecto per signa non uariato: duae scilicet de 'esse', affirmatio et
negatio, et duae similiter de 'non esse', hoc modo:

     Possibile est Socratem currere

     Non est possibile Socratem currere

     Possibile est Socratem non currere

     Non est possibile Socratem non currere.

Et de singulis modis similiter quatuor secundum quod quatuor ordines
modalium propositionum Aristoteles ponit hoc modo:

     Possibile est esse - Contingit esse - Non impossibile est esse -
     Non necesse est non esse

     Possibile est non esse - Contingit non esse - Non impossibile est
     non esse - Non necesse est esse

     Non possibile est esse - Non contingit esse - Impossibile est
     esse - Necesse est non esse

     Non possibile est non esse - Non contingit non esse - Inpossibile
     est non esse - Necesse est esse.

De quibus quidem ordinibus considerandum est qualiter propositiones
cuiuslibet ordinis <ad> inuicem se habeant, et rursus qualiter unius
ordinis propositiones ad propositiones alterius ordinis se
habeant. [40] Omnes itaque propositiones cuiuslibet ordinis
aequipollentes sunt inuicem ita quod quaecumque propositio infert unam
earum infert omnes, et a quacumque infertur una inferuntur omnes. [41]
Quarum aequipollentia tales habet regulas: propositiones de possibili
et impossibili aequipollent ad eandem quantitatem et ad idem subiectum
et diuersam qualitatem. Quantitatem uero in eo accipimus quod uel
utraque est uniuersalis uel utraque particularis uel indefinita uel
singularis, quae, uidelicet quantitas, semper seruanda est in
aequipollentibus; subiectum uero est uel 'esse' uel 'non esse', quod
tunc idem est quando in utraque 'esse' subicitur uel in utraque 'non
esse', tunc uero diuersum quando in altera est 'esse', in altera 'non
esse'; qualitatem uero secundum affirmationem et negationem iudicamus.
'Possibile' uero et 'necesse' aequipollent ad eandem quantitatem et
diuersum subiectum et diuersam qualitatem; impossibile uero et necesse
ad eandem quantitatem et diuersum subiectum et eandem qualitatem, quod
in singulis ordinibus inuenies; contingens uero idem penitus est quod
possibile. [42] Diuersi uero ordines ita ad inuicem se habent, quod
propositiones primi ordinis diuidentes cum propositionibus tertii et
propositiones secundi cum propositionibus quarti, propositiones uero
tertii et quarti quasi contrariae sunt inuicem, quia simul falsae esse
possunt sed numquam uerae; primi uero et secundi quasi subcontrariae,
quia simul uerae esse possunt sed numquam falsae. Et rursus quam
inferentiam habent contrariae propositiones ad suppositas sibi, id est
subcontrarias, habent duo posteriores ordines ad duos priores, quippe
unaquaeque propositio quarti ordinis infert unamquamque primi sed non
conuertitur; et unaquaeque tertii unamquamque secundi sed non
conuertitur. [43] Inferentiam autem ubique accipimus in naturali
comitatione, quia scilicet ita adiunctae sunt propositiones ut non
possit euenire ita ut una dicit quin etiam contingat ita ut alia
proponit. Si enim secundum consequentiam inferentias pensaremus,
fortassis falleretur, cum uidelicet una propositio alterius in se
sententiam non contineat, ut:

     Necesse est esse

cum inferat:

     Possibile est esse

sensum eius non uidetur continere. Praeterea negatiuae saepe
affirmatiuis aequipollent, ex negatiuis autem minime affirmatiuae
sequi concedi solent, nisi forte altera in sensu alterius accipiatur,
quod et quidam uolunt in aequipollentia modalium custodire ut mutuam
inferentiam consequentiae ualeant custodire; et dicunt quod:

     Possibile est esse

et:

     Non necesse est non esse

in eodem penitus sensu accipiendae sunt, similiter earum diuidentes.
Nos uero alios sensus existimamus esse tam ex ui modorum praedicatorum
quam ex ui subiectorum, ideoque inferentiam naturalis comitationis,
non consequentiae accipimus.

[44] Si quis autem modales per signa quantitatis uariet, duplicantur
tam propositiones quam ordines, et de unoquoque modo octo fiunt
propositiones: duae uniuersales, affirmatiua scilicet et negatiua, de
'esse' et duae de 'non esse', et rursus duae particulares, affirmatiua
scilicet et negatiua, de 'esse' et duae de 'non esse', hoc modo:

     Omnem hominem possibile est currere
     Nullum possibile est currere

     Omnem hominem possibile est non currere
     Nullum possibile est non currere

     Quendam possibile est currere
     Quendam non est possibile currere

     Quendam possibile est non currere
     Quendam non est possibile non currere.

Similiter et de singulis modis octo fiunt propositiones uariatae per
signa, de quibus octo disponamus ordines secundum suprapositas
aequipollentiae regulas.

     Omnem hominem possibile est currere - Nullum impossibile est
     currere - Nullum necesse est non currere

     Omnem hominem possibile est non currere - Nullum impossibile est
     non currere - Nullum necesse est currere;

     Nullum hominem possibile est currere - Omnem impossibile est
     currere - Omnem necesse est non currere;

     Nullum possibile est non currere - Omnem impossibile est non
     currere - Omnem necesse est currere;

     Quendam hominem possibile est currere - Quendam non impossibile
     est currere - Quendam non necesse est non currere;

     Quendam hominem possibile est non currere - Quendam non
     impossibile est non currere - Quendam non necesse est currere ;

     Quendam hominem non possibile est currere - Quendam impossibile
     est currere - Quendam necesse est non currere;

     Quendam hominem non possibile est non currere - Quendam
     impossibile est non currere - Quendam necesse est currere.

[45] In his autem octo ordinibus ex signis appositis, sicut in
simplicibus propositionibus, facile est dinoscere contrarias,
subcontrarias, contradictorias. [46] Et nota quod quattuor primi
ordines, qui sunt de propositionibus uniuersalibus, sic se habent ad
inuicem sicut quatuor quos supra posuimus, et rursus quatuor
posteriores inter se, qui sunt de particularibus propositionibus,
quantum uidelicet ad inferentias suas.

[47] Nota quoque in huiusmodi modalibus, ubi signa ponuntur, multa
sophismatum genera incidere nisi diligenter earum sensus
determinentur, quando scilicet de rebus, quando de sensu subiectae
propositionis accipiuntur, ut supra meminimus. At uero secundum hoc
quod de rebus accipiuntur nusquam inferentia superius assignata
fallit, neque loci a toto uel a parte uel a caeteris habitudinibus in
his fallunt magis quam in simplicibus propositionibus, [48] cum tamen
quidam soleant calumniari locos simplicium in istis, sicut et
conuersiones. Aiunt enim quod impossibile est omnem rem esse hominem,
nec tamen impossibile est omnem hominem esse hominem, et ita fallit
locus a toto; rursus, cum impossibile sit albedinem esse hominem, non
tamen impossibile est quandam rem esse hominem, immo possibile est cum
quaedam res sit homo, et ita etiam locum a parte fallere dicunt. [49]
Nec non etiam uniuersales affirmatiuas nolunt in talibus habere
contradictorias nisi eas solas quae signum uniuersalitatis retinent
extinctum; ut ista:

     Omnem rem possibile est esse hominem

istam habet:

     Non omnem rem possibile est esse hominem

non istam:

     Quandam rem non est possibile esse hominem.

Haec enim secundum eos falsa est sicut et illa, quia haec est eorum
expositio de sensu, non de rebus, quod:

     Non est possibile quod quaedam res sit homo.

[50] At uero si diligenter sensum de rebus attenderent, sicut oportet,
possent de istis quoque sicut de simplicibus iudicare et inferentias
et contradictorias in qualibet materia; nam:

     Quandam rem non est possibile esse hominem

de rebus accepta particularis est uera, in hoc scilicet sensu quod
quaedam res non potest esse homo, et secundum hoc contradictoria
uniuersali est. [52] Sed nec inferentiae fallunt, si de rebus
exponantur; cum enim dicitur:

     Impossibile est omnem rem esse hominem

si de rebus exponatur, falsum est in hoc sensu: Unamquamque rem
impossibile est esse hominem, id est: Uniuscuiusque rei natura
repugnat homini; quippe 'impossibile' in hoc sensu abnegatiuum est
'possibilis' et talis est ac si dicatur:

     Nullius rei natura patitur ut homo sit

et tunc bene procedit quia omnem hominem impossibile est esse hominem
(a toto); si uero 'impossibile' ad totam propositionem subiectam
referam, ac si dicam impossibile esse ita euenire ut haec propositio
dicit:

     Omnis res est homo

nil procedit secundum uim totius uel aliam.  Similiter, si dicam:

     Unamquamque rem falsum est esse hominem

et de rebus accipiam, procedit quod omnem hominenn falsum est esse
hominem (a toto); talis est enim quod unaquaeque res caret homine, id
est nulla est homo; si uero 'falsum' ad totam propositionem subiectam
referam, nil procedit. Sed cum dicitur:

     Quandam rem impossibile est esse hominem

uera est propositio de re accepta, quia scilicet cuiusdam rei natura
repugnat homini, et tunc particularis est; et recte infertur ex ista
propositione:

     Albedinem impossibile est esse hominem

secundum uim partis. Si uero 'impossibile' ad totam propositionem
particularem reducam, ac si dicam impossibile esse euenire ut dicit
haec propositio:

     Quaedam res est homo

non procedit; quippe haec quasi uniuersalis est, sicut et si diceretur
falsum esse quod quaedam res sit homo.

[53] Diligenter itaque sensus talium propositionum distingui conuenit,
quando uidelicet de rebus uel de sensu accipiantur, et si recte de
rebus exponantur, nusquam inferentia suprapositorum ordinum uacillat.
Sic autem de rebus in singulis modis exponantur omnes:

     Omnem rem possibile est esse hominem

id est: Unaquaeque res potest esse homo uel potest non esse, id est:
Unicuique permittit natura sua esse hominem uel non esse, uel:

     Nulla potest esse (uel: potest non esse)

uel:

     Quaedam potest esse (uel: potest non esse)

uel:

     Quaedam non potest esse (uel: non potest non esse).

'Impossibile' uero abnegatiuum est 'possibilis' et tantundem ualet 'omnem
rem impossibile est esse' quantum:

     Nulla potest esse

et:

     Quandam impossibile est esse

quantum:

     Quaedam non potest esse.

Cum autem dicitur:

     Omnem rem necesse est esse hominem (uel: necesse est non esse)

talis est: Unaquaeque res est homo necessario, id est ita quod non
potest non esse homo, uel: Unaquaeque res caret homine necessario.
Similiter in particularibus expone 'necessarium'.

[54] Notandum est quoque quod cum propositiones de sensu dicimus
accipi, non ita tamen quod de sensu propositionis habeamus intellectum
sed de rebus tantum, sicut et in illa quae de rebus est. Et in utraque
'est' et modus praedicatus impersonaliter coniunguntur infinitiuo modo
qui subicitur, ut cum dicitur:

     Possibile est stantem sedere

sed est aliqua secundum compositionem et diuisionem, ut
determinauimus, differentia, ut uidelicet dicamus stantem posse sedere
ita ut simul stet et simpliciter posse sedere.

[55] Solet quaeri qualiter expositae de rebus ad expositas de sensu
secundum inferentiam sese habeant. Et uidetur semper affirmatio
'possibilis' de sensu inferre affirmatiuam de rebus; sed non
conuertitur. Non enim possunt esse uerae de sensu istae:

     Omnem stantem possibile est sedere (uel: non sedere)

quin sint eaedem uerae de rebus. Talis est: Stans potest sedere manens
stans; unde oportet simpliciter concedi posse sedere sed non
conuertitur. Similiter, si dicatur:

     Possibile est stantem non sedere

per coniunctionem, ita scilicet quod 'non sedere' et 'stare' coniungam
sub hoc sensu: Possibile est ipsum non sedere ita quod stet, uerum est
et simpliciter quia possibile est eum non sedere; sed non conuertitur.
[56] E contrario autem negationes 'possibilis' de rebus inferunt
negationes de sensu. Per 'possibile' autem de 'impossibili' constat,
quippe 'impossibile' tantum est abnegatiuum 'possibilis'.

[57] Sed opponitur quod si possibile est omnem substantiam esse
spiritum, id est possibile est ut haec propositio dicit:

     Omnis substantia est spiritus

quippe posset contingere ut soli spiritus essent et tunc uera esset
haec propositio:

     Omnis substantia est spiritus

nec tamen ideo uerum est de rebus quod unaquaeque substantia possit
esse spiritus. Sicut et, cum nullum filium habeam, propositio uera
uidetur de sensu quae ait:

     Possibile est filium meum uiuere

id est: Possibile est ita euenire ut haec propositio dicit 'Filius meus
uiuit', quia adhuc fortasse ita continget; nec tamen uera est de rebus
quae ait:

     Filius meus potest uiuere

quippe per subiectum quod est 'filius meus' positionem existentiae filii
mei facio et quasi ipsi existenti 'posse uiuere' copulo. Unde nec, cum
dico:

     Filius meus non uiuit

faciens negationem separatiuam, pro uera eam recipimus quia in
subiecta oratione, 'filii' scilicet, positio facta est et ab eo quasi
existente 'uiuere' separo; ideoque, cum non existat, falsa etiam est
negatio. Ex quo multo magis falsa uidetur affirmatio quae dicit filium
meum posse uiuere, cum de re ipsa accipitur. Ideoque nec affirmationes
'possibilis' de sensu uidentur inferre affirmationes de rebus, sicut nec
e conuerso. [58] Ac fortasse nil obest si nulla sit inferentia. Si
bene tamen attendamus qualiter de sensu eas esse dicamus, uidentur
semper illae de sensu inferre illas de rebus. Quod enim diximus, eas
modo accipi de sensu modo de rebus, idem est quod Aristoteles per
coniunctionem et diuisionem accipit; ut cum dicimus:

     Possibile est stantem sedere (uel: non sedere)

si de sensu accipimus, talis est ut dicamus:

     Stans potest sedere manens stans (uel: Potest non sedere manens
     stans)

ex quibus, si concedatur, potest inferri simpliciter quod et potest
sedere et potest non sedere. Quare, si quis de sensu ita accipiat:

     Possibile est omnem substantiam esse spiritum

uel:

     Filium meum uiuere

falsae sunt, et ex eis necessario illae de rebus sequuntur quae etiam
falsae sunt. Cum enim de sensu per coniunctionem accipiuntur, talis
est:

     Omnis substantia potest esse spiritus manens substantia

et:

     Filius meus potest uiuere manens filius meus

unde et possibile simpliciter sequitur.

[59] Videntur autem huiusmodi expositiones de sensu idem esse cum
modalibus determinationes temporales habentibus, quia:

     Possibile est stantem sedere manentem stantem

tantundem ualere uidetur quantum illa cum determinatione intrasumpta:

     Possibile est stantem sedere dum stat.

Sed si diligenter inspiciamus, non est idem sensus; non est enim idem:

     Possibile est hominem currere loquentem

id est ita quod simul currat et loquatur, et:

     Possibile est hominem currere dum loquitur

illa enim uera est etiam si nec currat homo nec loquatur, haec uera
non est nisi homo loquatur; et <uera est>:

     Hunc hominem qui non currit possibile est currere currentem

id est ita currere quod currat, nec tamen:

     Hunc hominem possibile est currere dum currit

cum uidelicet non currat, sicut determinatio ponit.

[60] Attende autem quod licet haec propositio possit esse uera:

     Omnis substantia est spiritus

nequaquam tamen id quod modo dicit potest contingere; quippe secundum
hoc quod 'substantia' diuersis temporibus diuersas res continet,
diuersa ponit propositio; nec tamen ideo multiplex est, quia nullo
tempore diceret. Nec ex ui uocis diuersitas dictorum appareret sed
magis ex discretione nostra, qui sciremus modo plures res modo
pauciores in nomine 'substantiae' contineri, unde intellectus semper
idem permanent non quantum ad proprietatem ueri uel falsi sed quantum
ad identitatem conceptionis ex ui enuntiationis.  Quod autem
uniuersalis propositio diuersa proponat diuersis temporibus, secundum
diuersum numerum rerum quae in subiecto diuersis temporibus
continentur, facit uis maxime signi appositi subiecto, quod scilicet
modo alias res modo alias colligit. [61] Praeterea, si de sensu
accipiatur:

     Possibile est omnem substantiam esse spiritum

talis est, ut diximus, ac si per coniunctionem dicatur quod omnis
substantia potest esse spiritus manens substantia -- quod omnino
falsum est, sicut et illa de rebus (simplex quae infertur).

[62] Quotiens ergo uera est affirmatio de 'possibili' de sensu
accepta, ut expositum est, hoc est per coniunctionem sumpta, uera est
de rebus, simpliciter scilicet intellecta; sed non conuertitur, ut
ostendimus.

[63] Si quis autem opponat quod:

     Diem crastinam possibile est esse

uel:

     Filium meum cum nondum sim pater

hae propositiones, de sensu uerae sunt sed non de rebus, fallitur; si
enim de sensu accipiatur:

     Dies crastina potest esse

talis est per coniunctionem quod possit esse manens dies crastina,
quod falsum est; tamen uerum est quod diem crastinam possibile est
esse; nam, licet non sit dies crastina, sub hoc tamen nomine iam manet
et si de ea non praedicetur. Ideoque iam uere dici potest et:

     Dies crastina erit

et:

     Possibile est ipsam esse.

At uero non ita:

     Filius meus erit

uel:

     Filium meum possibile est esse

uera est, quippe nondum cadit res sub oratione subiecta; ideoque neque
de rebus haec modalis uera est neque de sensu.

[64] Cum autem affirmatiuae de 'possibili' de sensu inferant
affirmatiuas de rebus sed non conuertitur, et negatiuae de rebus
negatiuas de sensu sed non conuertitur, in 'necesse' uidentur aequales
illae de rebus cum illis de sensu et sese mutuo comitantes. Veluti
ista:

     Necesse est Deum esse immortalem

non uidetur posse esse uera de sensu, per coniunctionem scilicet
accepta, nisi et sit de re uera simpliciter et e conuerso. Talis est
de sensu: Necesse est Deum esse immortalem ita quod Deus maneat, et
ita necesse est simpliciter et e conuerso. [65] Et nota quod, ut supra
meminimus, alius est sensus propositionis acceptae de sensu, alius
modalis cum determinatione intrasumpta de qua posterius agemus; ueluti
harum:

     Necesse est Socratem esse hominem ita quod maneat homo

et:

     Necesse est Socratem esse hominem dum est homo

illa enim prior falsa est et haec uera. [66] Sed et, cum falsa sit:

     Necesse est Socratem non esse album ita quod maneat Socrates

falsa est:

     Necesse est Socratem non esse album de re simpliciter

et e conuerso. Sed opponitur quod si falsa est:

     Necesse est Socratem non esse album

falsa est particularis:

     Impossibile est Socratem esse album

sed haec uera est. Sed uidentur nobis huiusmodi aequipollentiae
modalium propositionum tantum aequipollentiam custodire re subiecti
termini permanente, uelut tantum dum Socrates permanet, sicut et illae
quarum aequipollentiam superius ascripsit praedicato per finitum et
infinitum uariato. Quamdiu itaque Socrate permanente uera est:

     Non possibile est Socratem esse album (uel: Impossibile est)

uera est etiam quae ait:

     Necesse est Socratem non esse album

et e conuerso. Cum enim uelimus in ui affirmatiuae categoricae
accipere:

     Necesse est Socratem non esse album

oportet ad hoc ut uerum sit rem manere sub subiecto uocabulo, ut supra
meminimus. Si uero in sensu aliarum accipiamus, ut quidam uolunt, erit
negatiua in sensu:

     Necesse est Socratem non esse album sicut illae.

Et ita semper uera est cum illis; sunt enim quidam qui omnes
propositiones eiusdem ordinis in eodem sensu accipi uolunt ut mutuas
ad inuicem consequentias habeant, alioquin ex negatiua in sensu
sequeretur saepe affirmatiua, quippe in eodem ordine negatiuae
affirmatiuis adiunguntur. Nos uero in diuerso sensu eas quoque
concedimus aequipollere ita ut rebus permanentibus nulla possit esse
uera uel falsa sine aliis.

[67] Nunc autem eas consideremus modales quibus determinationes
apponuntur tam intrasumptae quam extrasumptae, hoc modo:

     Possibile est Socratem currere dum currit (uel: dum uiuit).

[68] Intrasumpta autem est determinatio quando uerbum in modali
subiectum repetitur in determinatione in eadem ui enuntiationis qua
fuit positum, hoc modo:

     Possibile est Socratem currere dum currit (uel: non currere dum
     non currit).

Et uidentur semper in determinatione huiusmodi, id est intrasumpta,
relatiua pronomina intelligi ac si diceretur:

     Possibile est quendam hominem currere dum ipse currit

alioquin non bene identitas rei in transumptione seruaretur. Si enim
diceremus:

     Possibile est quendam hominem currere dum quidam homo currit

et non diceremus 'dum ipse currit', non intrasumpta determinatio
uideretur cum ad idem non referretur; nam propter alium et alium
'quidam' posset accipi. Si enim possibile est Socratem currere dum
Plato currit, utique possibile est quendam currere dum quidam currit
sed non ideo dum ipse currit.  Alium utique sensum facit 'quidam',
alium pronomen relatiuum, quippe cum uera sit:

     Possibile est quendam hominem currere dum quidam non currit

falsa est, si dicatur 'dum ipse non currit'. Et cum uera sit:

     Necesse est quendam currere dum ipse currit

falsa uidetur:

     Necesse est quendam currere dum quidam currit

cum nec Socrates currit nec Plato nec aliquis aliorum. [69]
Extrasumpta uero est determinatio quotiens subiectum uerbum in ea ui
enuntiationis qua accipiebatur non repetitur, sicut:

     Possibile est Socratem currere dum non currit (uel: dum uiuit).

[70] Nunc autem diligenter perquiramus proprietates et sensus istarum
modalium cum huiusmodi determinationibus tam extra quam intrasumptis.
De his autem communis est opinio quod, quotiens uera est modalis cum
determinatione, si non remoueatur ipsa quoque determinatio, oportet
ueram esse propositionem in determinatione positam; ut, si uera est:

     Possibile est legere dum legit (uel: dum sedet) (uel: dum non
     sedet)

tunc legit uel sedet uel non sedet. Cum enim determinatio tempus ponat
in quo aliquid contingere dicitur, non potest ipsa uere copulari nisi
contingeret quod in ea contingere dicitur; quomodo enim uerum esset:

     Possibile est me legere dum lego (uel: ubi lego)

nisi tempus uel locus contingant in quibus legam? [71] At uero si
remoueo determinationem, intercipit non esse necesse ideo ueram esse
propositionem quae in determinatione est; ut si dicam:

     Possibile est me non legere dum lego

et illud non id totum remoueat 'legere dum lego', non oportet ideo
quod legam. Si uero determinatio relinquatur, et solum 'legere' sit
remotum, tunc inferri posse propositionem determinationis uolunt.
Quotiens itaque determinationem modalis negatio non intercipit, uolunt
propositionem ex modali inferri, siue sit determinatio intrasumpta
siue extra-, alioquin nullum pondus determinatio haberet. [72]
Boethius autem in Secundo Hypotheticorum modales cum determinationibus
intrasumptis aequipollere perhibet simplicibus propositionibus de puro
inesse, ut:

     Possibile est (uel: Necesse est) Socratem legere dum legit

eadem est semper in ueritate uel falsitate cum ista:

     Socrates legit.

Sed non ita eas aequipollere uult quae sunt cum determinationibus
extrasumptis; quod plane ostendit, cum illas cum determinationibus
intrasumptis propter aequipollentiam quam habent ad simplices cum illa
appositione, non uult ad numerum consequentiarum inquirendum, sicut
apponit illas quae habent determinationes extrasumptas; unde has
aequipollentes esse non uult sicut illas. Cum enim uera sit tam:

     Socrates sedet

quam:

     Socrates legit

falsa est omnino:

     Necesse est legere dum sedet.

[73] Sic autem determinatae modales ad simplices modales sese habent
quod affirmatiua 'possibilis' cum determinatione quacumque infert
simplicem de 'possibili'; ut, si possibile est Socratem legere dum
legit uel dum sedet, possibile est tam legere quam sedere; sed non
conuertitur.  At uero non ita est in 'necessario'; si enim necesse sit
me legere dum lego, non ideo necesse est me legere sed potius e
conuerso; unde Aristoteles in nono superius, cum diceret "omne quod
est, quando est, necesse est esse; uel, quando non est, necesse est
non esse", negauit tamen ex necessitate esse simpliciter.

[74] Nunc autem diligenter sensus harum modalium cum determinationibus
perquiramus, ut de ipsis cuncta supraposita et si qua restant ualeamus
cognoscere. Videntur autem omnes duobus modis exponi posse. [75] Ut,
cum dicitur:

     Possibile est stantem sedere dum stat

unus sensus est temporalis hypotheticae constantis ex simplici
categorica et modali, ac si diceretur: Existente tempore quo stans
stat uerum est quod possibile est eum sedere, et est uera temporalis
hypothetica ex ueris propositionibus coniuncta. E contrario, cum
dicitur:

     Necesse est hunc hominem stare dum stat

et temporalis est hypothetica, falsa est cum habeat falsum consequens,
quod scilicet est:

     Necesse est hunc stare.

Et in his quidem expositionibus illud dum, quod est temporale
aduerbium, in ui temporis tantum acceptum copulat. [76] Alius uero est
sensus cum dicitur

     Possibile est stantem sedere dum stat

ut illud 'dum' non solum ad existentiam temporis quo stat ponatur sed
magis ad coniunctionem accidentium circa idem subiectum, ac si
diceretur stantem posse sessionem habere cum statione quam habet. Si
autem sic exponeremus: Stantem posse simul habere stationem et
sessionem, minus diceremus quam constructio exigat, et non possemus
determinationem inferre quae ponitur; quippe cum uerum sit:

     Hunc album sedentem posse esse nigrum et stare

non potest inferri quod uel stet uel niger sit. At si ita dicatur:

     Possibile est ipsum nigredinem habere coniunctam stationi quam
     habet

potest inferri quod stat; et hic est sensus quem habet haec modalis:

     Possibile est hunc esse nigrum dum stat.

Cum itaque modales determinatas recte accipimus, <...... > talis est
ac si diceretur: Possibile est contingere ut haec propositio dicit
'Stat et non stat', ut uidelicet illud dum magis uim coniunctionis
habeat quam temporis.

[77] Quaeritur autem utrum uera sit haec propositio:

     Possibile est hunc stare et sedere nunc

quod nos concedimus si ueras modales per 'et' copulet hoc modo:

     Possibile est hunc stare nunc et possibile est hunc sedere nunc.

Si uero possibile semel accipiat atque illud et stare et sedere quasi
subiectum copulet, falsa est; talis est enim:

     Possibile est nunc iungi in eo stationem et sessionem.

Sicut autem, cum dicitur:

     Quidam est rationalis et irrationalis

si illud 'et' duas propositiones particulares copulat, uera est; si uero
praedicata tantum, falsa est, e contrario, cum dicitur:

     Omne rationale et mortale est homo

si illud 'et' duas uniuersales coniungat, falsa est, si uero subiecta
tantum, uera est.

[78] Quaeritur, cum possibile sit Socratem qui stat sedere uel iacere
omni tempore uitae suae, utrum possibile sit eum sedere dum sedet et
non sedet. Quod si uerum est, utique possibile est eum sedere dum
sedet <et ita sedet>, et rursus possibile est ipsum sedere dum non
sedet et ita non sedet; uel si etiam dum sedet et non sedet pro una
determinatione ponamus, oportet ut sedeat et non sedeat sicut in
determinatione astruitur. [79] Ad quod respondendum est quod si
'sedet' et 'non sedet' praesentis tantum sint designatiua cum de
Socrate stante agimus, non procedit, cum uidelicet tempus in quo
praesentialiter sedeat numquam contingat. Si uero 'sedere'
indifferenter utamur pro omni tempore et 'non sedere' pro praesenti et
de eo loquamur qui aliquando sedet et modo non sedet, satis
concedendum uidetur a toto, quo uidelicet, cum sit possibile eum
sedere omni tempore uitae suae, possibile sit sedere dum sedet et
rursus possibile sit sedere dum non sedet. Quod si inferatur:

     Ergo sedet et non sedet

non est inconueniens, cum 'sedere' indifferenter acceptum sit omnis
temporis, ac si diceretur: Sedet nunc uel sedit olim uel sedebit et non
sedet praesentis tantum sit temporis.

[80] Illud etiam notandum quod cum dicitur:

     Si possibile est eum sedere omni tempore uitae suae, possibile
     est eum sedere dum non sedet

aliter probabilis non est nisi illud 'dum' in ui temporis acceptum
coniungat, ac si diceretur: Possibile est ipsum sedere eo tempore
existente in quo non sedet sicut existente crastino tempore uel alio
in quo non sedet praesentialiter, cum tempus nondum sit; et tunc illud
'dum' ad existentiam temporis tantum applicatur. Si uero non solum uim
temporis habeat, uerum etiam coniunctionis, <talis est> ac si
diceretur: Possibile est sedere <et non sedere> dum non sedet, id est:
Permanente iam tempore in quo non sedet, possibile est ita contingere
ut dicitur in hac propositione 'Socrates sedet et non sedet'; si enim
uim determinationis modalis recte attendamus, ut propositio quae in ea
est inferri possit, oportet nos facere in ipsa determinatione quandam
positionem temporis quo non sedet.

[81] Si quidem praesens uerbum ponitur in determinatione, praesens
positio temporis fiat; si praeteritum uel futurum, praeterita uel
futura, hoc modo:

     Necesse est sedisse dum sedit (uel: non sedisse dum non sedit)
     (uel: sessurum esse dum sedebit) (uel: non sessurum esse dum non
     sedebit).

[82] Et nota quod licet positionem temporis in praeterito quoque et
in futuro facimus sicut in praesenti, propositionem tamen quae in
determinatione est, hic sicut ibi inferri nolumus. Quippe, cum necesse
sit Socratem non sedisse quando non sedit atque ex hoc oportet fuisse
tempus in quo non sedit, non tamen concedimus hanc ideo propositionem
ueram:

     Socrates non sedit.

[83] Nam et in temporalibus hypotheticis cum simul praeteriti
negationes adhibentibus non est necesse ex ueritate totius ueritatem
partium inferri. Cum enim uerum sit:

     Quando hic sedit non stetit

uel:

     Quando non sedit non stetit

non possunt inferri partes (similiter de futuro) --, sicut necesse
esset si de praesenti esset, [84] licet et in praesenti uideatur
illatio negationis fallere. Si enim dicam de hoc sedente:

     Iste sedebit dum non sedet

uerum uidetur in hoc sensu: Sedebit in eo tempore in quo
praesentialiter nondum sedet, utpote cras, sicut et illud uerum est:

     Sedebit ubi non sedet

non tamen ideo uera est negatiua quae ait 'non sedet'. [85] At si
diligenter inspiciamus, non eandem uim habet haec constructio 'sedebit
eo tempore quo non sedet' quam habet haec prolatio 'sedebit dum non
sedet'. Cum enim dicitur 'dum non sedet sedebit', in 'dum non sedet'
praesens positio fit temporis in quo non sedet, ac si poneretur iam
contingere illud tempus in quo non sedet, quod contingere non potest
nisi simul uera sit haec propositio

     Non sedet.

[86] Cum uero dicitur 'sedebit dum non sedebit' talis est ac si
diceretur: Sedebit dum contingit tempus in quo non sedebit; sed non
ideo uera haec est propositio:

     Non sedebit

quae omni tempore sedere remouet; cum enim multa sint futura, non est
uerum quod, si non sedebit in eo futuro, non sedebit. At uero, cum
unum sit praesens, oportet ut, quicquid non sedet in praesenti, non
sedeat. Cum scilicet 'sedet' nonnisi ad praesens unum se habeat,
quotiens in significatione praesentis tantum profertur, quotiens
itaque determinatio praesentis supponitur uerae modali et non
remouetur determinatio, oportet propositionem quae ad determinationem
pertinet ueram esse. ("Quae ad determinationem pertinet" dico, non
"quae in determinatione est", quia relatiua pronomina quae in
determinatione sunt ponenda propositionem reddere non uidentur; sed,
si mutetur pronomen et pro eo ponatur nomen, propositio erit quae non
est.) Si uero determinatio futuri uel praeteriti temporis ponatur, non
est necesse, ut scilicet uera sit propositio quae ad determinationem
pertinet sicut ostensum est ex natura etiam temporalium
hypotheticarum.

[87] Nunc ad illud unde processimus reuertamur, qualiter uidelicet
recipiamus quod, si possibile est Socratem sedere omni tempore quo
uiuit, possibile est sedere dum non sedet. Sed profecto hi qui omnes
argumentationes in consequentias ueras transferunt, poterunt fortasse
eam recipere, ut dictum est, si sola positio temporis fiat, non
coniunctio propositionum; ueluti, si dicatur de hoc stante:

     Si hunc stantem possibile est sedere omni tempore uitae suae,
     possibile est sedere dum stat

non ut utrumque, scilicet et sedere et stare, iungamus sed ut
concedamus posse eum sedere existente spatio temporis in quo
stat. [80] Quod si procedatur hoc modo:

     Si possibile est eum sedere dum permanet tempus in quo stat, ergo
     stat

et ita per medium inferatur quod, si possibile est hunc sedere omni
tempore uitae suae, ergo stat, concedunt fortassis hanc quoque
consequentiam gratia termini et per dissimile medii termini resistunt,
cum prior consequentia sit ex actu, secunda ex natura. Nos autem
huiusmodi consequentias actuales nullo modo recipimus etsi
argumentationes de his factas non reprobemus. [88] Nota quod
quemadmodum 'quando' uel 'quotiens' tam temporales hypotheticas quam
modales reddunt, ita etiam 'ante' et 'post', ueluti cum dicitur:

     Possibile est sedere ante quam sedeat (uel: uidere postquam
     caecus est)

quae et temporales uerae sunt et modales falsae.

[89] Nunc autem determinationes necessarii consideremus. Cum dicitur:

     Necesse est hunc stare dum stat

constat modalem ueram esse, non temporalem. Sed, si iuxta expositionem
possibilis hanc determinatam de necessario exposuerimus, non minus
falsa erit quam temporalis, ut scilicet ita dicamus: Necesse est ita
euenire ut dicit haec propositio 'Hic stat dum stat'. Si enim necesse
est, incommutabiliter uerum est; sed, cum iste non steterit, ex toto
falsum est dicere:

     Hic stat dum stat.

Restat itaque tertius sensus qui uerus est, quando ipse modus,
scilicet 'necesse', determinatur ac si ita diceretur: Iste stat
necessario dum stat -- hoc est: Stat ita quod non potest non stare
retinendo stationem quam habet; et in hac quidem expositione
determinatio quae est dum stat est modi praedicati qui est
necesse. [90] Cum uero dicitur:

     Possibile est stare dum stat

non est determinatio modi praedicati qui est possibile sed potius
subiecti quod est stare, quippe determinatio ei cohaerere debet quod
in sensu propositionis proximum sibi inuenit. [91] At uero cum
dicitur:

     Possibile est stare

et:

     Necesse est stare

talis est:

     Potest stare

et:

     Stat necessario

unde secundum sensum ibi 'possibile' quasi praedicatum praecedit
'stare', hic 'stare' quasi subiectum praecedit 'necessario' tamquam
proprium modum suum. Cum itaque ibi 'stare' hic 'necessario'
supponantur in sensu, determinatio quae supponitur ipsis adhaeret quae
proxima inuenit. Si uero 'possibilis' modus in sensu possemus facere
et supponere ad ipsum quoque, determinatio referretur quia tunc etiam
'stare' praedicaretur. Sed haec uerba non desiderant.

[92] Quaerendum est unde contingat quod, sicut ex:

     Possibile est stare dum stat

infertur:

     Possibile est stare

non ita ex:

     Necesse est stare dum stat

quando necesse determinatur, inferri potest:

     Necesse est stare

quod inde euenit quod 'necesse' est improprii sensus. Quandam etiam
negationem 'possibilis' in se gerit, quod uidelicet non queat
contingere oppositum praemisse enuntiationis; ueluti cum dicitur:

     Necesse est hunc stare

talis est ac si diceretur: Hic stat ita quod non potest non stare. Cum
ergo 'dum stat' tamquam determinatio subiungatur ad 'necesse', eam
quoque uis negationis intercipit, ut ideo non sit simplex negatio sed
determinata, ac si diceretur: Non potest non stare dum stat; ex qua
quidem determinata negatione simplex inferri non potest quae ait:

     Non potest non stare.

At uero 'possibile' nullam in sensu negationem continet, licet
resoluatur his uerbis "quod naturae non repugnat", quod idem est ac si
diceretur: Natura permittit et consentit. [93] Sed nec illud annuimus
quod si necesse est stare hunc dum stat, necesse est stare in aliquo
tempore, si scilicet antecedens modalis sit, non temporalis. Si enim
temporalis est, bene sequitur, ac si diceretur: Si, dum stat, uerum
est quod necesse est eum stare, tunc in aliquo tempore uerum est, et
falsum est consequens sicut antecedens. Cum autem praecedens
propositio accipitur modalis, uerum est antecedens et falsum
consequens. Talis est enim sensus antecedentis ac si diceretur: Stat
dum stat, ita scilicet quod impossibile est eum non stare ita quod
stans maneat uel ita etiam quod impossibile est eum non stare dum
contingat ut haec propositio dicit:

     Tempus est in quo stat

hoc enim quod propositio dicit euenire non potest nisi ipse stet. Haec
autem propositio:

     Necesse est eum stare modo uel aliquando

falsa est, cum hic aduerbia 'modo' et 'aliquando' simpliciter temporis
permanentiam denotent. Cum autem dicitur:

     Necesse est stare dum stat

et in determinatione temporis simul et stationis demonstratio fiat,
maxime ad ueritatem modalis significatio stationis operatur, non
temporis; unde, cum illud in consequenti subtrahitur quod maxime ad
ueritatem modalis determinatae operabatur et uox quae simplicem
existentiam temporis denotat retinetur, falsum est consequens. [94]
Eadem ratione et ex ista modali:

     Necesse est uiuere dum est homo

non procedit:

     Necesse est uiuere dum est corpus.

Hic quippe 'dum' uim habet in ueritate modalis, non temporis
existentia; in alia uero neque corporis natura neque temporis
existentia ad ueritatem propositionis prodest. Unde nullo modo modalis
modalem infert, sed temporalis temporalem iuxta hanc regulam: Quicquid
simul est cum antecedenti, simul est cum consequenti, uel: Cum
quocumque simul est antecedens, et consequens. [95] Nota etiam quod
cum dicitur 'necessarium' uel 'impossibile', aliud simplex aliud
determinatum uocis in modos diuersos est, ac si diceretur
'necessarium' uel 'impossibile' has uoces praedicatas aliquando
simpliciter aliquando cum determinatione enuntiatas ueram
propositionem reddere.

[96] Nunc et naturam et uim modalium de non esse determinatarum
consideremus. Hae quidem pluribus modis exponi possunt quam illae de
esse, ueluti cum dicitur:

     Possibile est non esse hominem dum est homo (uel: non sedere dum
     sedet).

Nam cum temporales hypotheticae, sicut et illae intelliguntur; et cum
modales, dupliciter; ut scilicet illud non praepositum uerbo modo
determinationem quoque intercipiat et simul remoueat, modo non sed
omnino eam relinquat. [97] Intercipit eam cum sic exponitur:

     Possibile est hunc lapidem non esse hominem dum est homo

ac si diceretur: Possibile est hoc totum contingere ut non sit hic
lapis homo dum est homo; et tunc uidetur 'possibile' applicari ad
totum sensum temporalis negatiuae, ac si diceretur quod permittit
natura, ita quod omnino uerum est. Si uero sic dicatur ut permittat
natura hunc lapidem non esse hominem, ita quod etiam hominem retineat,
hoc est: Non est homo quando est homo, falsum est omnino, et non est
determinatio in negatione inclusa; et tunc talis est ac si ipsum
'possibile' applicaretur huic temporali affirmationi constanti ex
affirmatiua et negatiua 'dum hic lapis est homo non est homo', ac si
diceretur posse contingere ut propositio haec temporalis <dicit>: 'Hic
lapis, dum est homo, non est homo'. [98] Idem de 'necessario' tenendum
est circa 'non esse'; de 'impossibili' autem, quoniam tantum est
abnegatiuum 'possibilis', ex 'possibili' satis apparet.

[99] Solet autem quaeri utrum aequipollentiae uel inferentiae modalium
superius assignatae seruari possint in modalibus determinatis sicut in
simplicibus; quod quidam omnino reprobant. Cum enim, inquiunt, uera
sit:

     Non est possibile Socratem esse lapidem dum est lapis

quippe falsa est diuidens cuius determinatio quae non remouetur falsa
continet, uera est quam secundum aequipollentiam assignamus, quae ait:

     Impossibile est Socratem esse lapidem dum est lapis

et:

     Necessarium est non esse lapidem dum est lapis

et ita uera esset propositio posita in determinatione:

     Socrates est lapis.

Sed si uerissime secundum distinctos modos expositiones modalium
determinatarum accipiamus, facile in his quoque aequipollentiam uel
inferentiam custodire poterimus. [100] Consideremus ergo utrum ista
negatiua:

     Non est possibile <Socratem> esse lapidem dum est lapis

sit affirmatiua temporalis uel negatiua temporalis hypothetica uel
negatiua categorica modalis; his enim tribus modis accipi potest.
[101] Quod si est affirmatiua temporalis, ac si diceretur: Dum est
lapis non possibile est esse lapidem, retento eodem consequenti,
seruatur aequipollentia secundum consequens quod est simplex modalis
hoc modo: Dum est lapis impossibile est esse lapidem et necesse est
non esse lapidem. [102] Si uero negatio fiat temporalis hypotheticae
hoc modo:

     Non, dum est lapis, possibile est esse lapidem

secundum consequens quoque, nisi est simplex modalis, seruetur
inferentia hoc modo: 

     Non, dum est lapis, non necesse est non esse lapidem.

[103] Si uero sit negatio modalis determinatae, poterit etiam cum
determinatione aequipollentia custodiri: Et cum dicitur:

     Non est possibile esse lapidem dum est lapis

id est non potest contingere id totum 'dum est lapis, est lapis',
similiter hoc totum impossibile dicimus, ut scilicet negatio quae
intelligitur in impossibili totum similiter auferat; et cum dicitur:

     Necesse est non esse lapidem dum est lapis

illud non praepositum ad 'esse' simul determinationem excludit, ac si
diceretur: Id totum 'Necesse est ut non sit lapis dum est lapis'. Atque
ideo quoniam determinationem quoque negatio intercipit non potest per
se inferri propositio posita in determinatione. Atque ita
aequipollentiam et inferentiam modalium custodiamus in his quoque,
quae huiusmodi determinationes temporales habent uel extra -- uel
intrasumptas.

[104] At forte non omnes determinationes huiusmodi inferentiis
consentiunt, ueluti 'solum' uel 'tantum'. Alioquin secundum
inferentiam huiusmodi multa falsa probaremus, uelut istam:

     Possibile est solum Socratem esse hominem dum est homo

ita scilicet quod nil aliud potest esse homo dum Socrates est homo;
quae hoc modo probatur: quia non impossibile est solum Socratem esse
hominem dum est homo, quia non necesse est ipsum solum non esse
hominem dum ipse est homo. Haec quoque propositio:

     Non necesse est solum Socratem esse animal

quae uera est secundum inferentiam modalium assignatam, falsa
conuincetur, quia falsa est:

     Possibile est solum Socratem non esse animal.

[105] Nec est fortassis incongruum si quaedam determinationes
inferentiam non custodiunt; et praecipue istae, 'solum' scilicet uel
'tantum'; quod ex simplicibus propositionibus apparet quibus appositae
inferentiam non seruant, ut:

     Si iste tantum est Socrates, iste tantum est homo

uel:

     Si non hoc solum est homo, hoc solum est non-homo.

[106] Fortasse autem quodammodo et seruari poterunt suprapositae
inferentiae modalium cum his quoque determinationibus, si uidelicet in
huiusmodi aduerbiis 'solum' uel 'tantum' appositis eandem remotionem
secundum sensum semper retinuerimus quibuscumque uocibus adiungatur,
et magis seipsum quam uerba attenderimus; ueluti, cum proponitur ad
probandum quod:

     Possibile est solum Socratem esse hominem dum est homo

et illud 'solum' ad hoc ponitur demonstrandum quod nil aliud possit
esse homo dum Socrates est homo, in eodem ubique retineatur sensu; ut,
cum dicitur:

     Non impossibile est solum Socratem esse hominem dum est homo

ita accipiatur solum quod nil aliud possit esse homo dum est homo, ut
retineatur illud 'solum' in eadem ui et in eodem sensu quem prius
habebat, et magis ad sensum praemisse propositionis aspiciamus quam ad
uerba aliarum propositionum. Et ita aequipollentia ubique seruabitur,
quippe propositiones ipse quibus apponitur 'solum' inuicem
aequipollent et ubique illud 'solum' in eadem ui et in eodem sensu
ponitur, licet et in caeteris propositionibus, sicut in prima
propositione, non uideatur proprie applicari propter commutationem
appositarum uocum ad eundem sensum quem prius habebat.

Haec de modalibus dicta sufficiant; nunc litteram prosequamur.

			       LI 3.12

     HIS VERO DETERMINATIS PERSPICIENDUM EST QUEMADMODUM SESE HABENT
     NEGATIONES ET AFFIRMATIONES AD SE INVICEM, HAE SCILICET QUAE SUNT
     DE POSSIBILE ESSE ET NON POSSIBILE ESSE ET CONTINGERE ET NON
     CONTINGERE ET DE IMPOSSIBLI ET NECESSARIO; HABENT ENIM HAE
     ALIQUAS DUBITATIONES.  NAM SI EORUM QUAE COMPLECTUNTUR ILLAE SIBI
     INVICEM OPPOSITAE SUNT CONTRADICTIONES, QUAECUMQUE SECUNDUM ESSE
     VEL NON ESSE DISPONUNTUR, UT EIUS QUAE EST ESSE [NON] HOMINEM
     NEGATIO EST EA QUAE EST NON ESSE HOMINEM, NON AUTEM EA QUAE EST
     ESSE NON-HOMINEM, ET EIUS QUAE EST ESSE [NON-HOMINEM ET EIUS
     QUAE EST ESSE] ALBUM HOMINEM NEGATIO EST EA QUAE EST NON ESSE
     ALBUM HOMINEM, SED NON EA QUAE EST ESSE NON-ALBUM HOMINEM --

[1] Determinata sunt et diligenter tractata ea quae praedicta sunt, et
maxime in propositionibus de puro inesse assignata. Et HIS praedictis
et DETERMINATIS PERSPICIENDUM EST et determinandum QUEMADMODUM etc. Et
quod sit perspiciendum, causam supponit: HABENT ENIM, id est quidam
dubitant de illis, scilicet propositionibus, quae scilicet apponantur
aliis tamquam negationes. [2] Quod ostendit in partibus, hoc scilicet
quod, ut quibusdam uidebatur, secundum praemissam regulam quae ait:
EORUM QUAE COMPLECTUNTUR etc. huius affirmationis:

     Possibile est esse

oportet negatio esse:

     Possibile est non esse.

Quod longe post subditur ubi dicitur quod "si hoc modo in omnibus"
etc.; unde non potest esse uera simul negatio et ea cuius est
negatio. Sed rursus uera uidetur, quod statim subiungit dicens:
"Videtur autem idem" etc.; et statim propositionem supponit quod haec
quoque uera sit:

     Possibile est non esse.

[3] Sed prius primam partem probat unde partim dubitatio descendit,
quod scilicet possibile <est> non esse sit negatio ad:

     Possibile est esse.

Ad cuius probationem praemittit regulam unde hoc uidebatur, dicens: SI
EORUM QUAE COMPLECTUNTUR etc., id est de numero uocum complexarum,
ILLAE SUNT CONTRADICTIONES OPPOSITAE, scilicet INVICEM, id est
diuidentes affirmationes et negationes, QUAECUMQUE DISPONUNTUR
SECUNDUM 'ESSE' ET 'NON ESSE', factae scilicet de eisdem terminis.

[4] Et nota quod praemissa regula et uera potest intelligi et falsa.
Si enim negatio referatur ad est uerbum quod praedicatum propositionis
subiecto copulat, semper negationem reddit tam in modalibus quam in
simplicibus; ueluti, cum dicitur:

     Possibile est esse

si apponatur 'non' ad 'est' quod copulat non ad 'esse' quod subicitur,
negationem faciet hoc modo:

     Non est possibile esse

bene autem dicitur negatio, id est negatiuum aduerbium non, apponi
secundum sensum uerbo copulanti, quia eam coniunctionem quae per uerbi
copulationem fit destruit non solum quando est interposita sed etiam
quando toti affirmationi praeposita intelligitur. Falsa autem eadem
regula intelligitur, si per ESSE accipiamus uerbum quocumque loco
propositionis positum, siue scilicet copulet siue subiciatur.

[5] Et hoc modo quo falsa est Aristoteles regulam accipit ut in
inconueniens ducere possit, quia et hoc modo quo falsa est a quibusdam
recipiebatur. Quod etiam ita tractat quasi eam approbet, ponendo quasi
per inductiones in quibus nullo modo regula fallat, sicut in
propositionibus de puro inesse tam simplicibus ut:

     Hoc lignum est homo

quam conpositis ut:

     Hoc lignum est albus homo (uel: non est).

[6] Et prius exemplum ponit de simplici, dicens: UT EIUS QUAE EST, id
est huius propositionis:

     Est homo

EST NEGATIO:

     Non est homo

NON EA propositio QUAE EST:

     Est non-homo

intellige subiectum uel 'lignum', quod postea apponit, uel quodlibet
aliud. [7] Deinde exemplificat de composita dicens: ET EIUS QUAE EST:

     Est homo albus.

Hoc exemplum de composito praedicato ideo maxime apponit quod aperte
monstrare poterat hic eam non esse diuidentem, quod negat esse
diuidentem, cum utraque sit aperte falsa, ueluti cum dicitur:

     Hoc lignum est albus homo

et:

     Hoc lignum est non-albus homo

utraeque falsae sunt, quippe per illud non excluditur tantum album et
homo relinquitur.

     SI ENIM DE OMNIBUS AUT DICTIO EST AUT NEGATIO VERA, CUM LIGNUM
     FALSUM SIT DICERE DE EODEM ESSE ALBUM HOMINEM, ERIT VERUM DICERE
     DE EODEM ESSE NON-ALBUM HOMINEM;

[8] Vere istae duae:

     Hoc lignum est albus homo

et:

     <Hoc lignum> est non-albus homo

non affirmatio et negatio diuidentes aut sunt aut non sunt hoc (ex
causa). Et, quasi ponat quis quod sint, ducit in inconueniens sic: Si
sunt diuidentes, tunc, si ista affirmatio non sit uera, illa erit
uera; hoc consequens habetis ibi aequipollenter, cum LIGNUM FALSUM SIT
etc., id est cum non sit uera haec affirmatio, erit illa quasi eius
negatio uera; quod aperte falsum est. Et ne quis quaerat unde hoc,
quod, si sunt diuidentes istae, cum non sit uera ista affirmatio, illa
est uera, assignat generaliter praemittens quod DE OMNIBUS
diuidentibus AUT DICTIO, id est affirmatio, VERA EST AUT NEGATIO.

     QUOD SI HOC MODO ET IN QUANTISCUMQUE 'ESSE' NON ADDITUR, IDEM
     FACIET QUOD PRO 'ESSE' DICITUR, UT EIUS QUAE EST 'AMBULAT HOMO'
     NEGATIO EST NON EA QUAE EST 'AMBULAT NON-HOMO', SED EA QUAE EST
     'NON AMBULAT HOMO';

[9] Postquam ostendit in propositionibus habentibus 'est' uerbum, tam
in simplicibus quam in compositis, negatiuum aduerbium esse apponendum
uerbo ad negationem faciendam, ostendit idem esse faciendum ubi sunt
alia uerba, ut scilicet nullum genus propositionis de puro inesse
praetermittat, ut facilius idem in modalibus recipiatur, dicens: ET,
id est similiter, IN QUISBUSCUMQUE propositionibus hoc uerbum
substantiuum est NON APPONITUR materialiter, IDEM FACIT aliud uerbum
QUOD ponitur loco 'est' substantiui uerbi, ad copulationem scilicet
faciendam; hoc uidelicet IDEM, quod hoc quoque uerbum praeposito
negatiuo aduerbio negationem reddet.

     NIHIL ENIM DIFFERT DICERE HOMINEM AMBULARE VEL HOMINEM AMBULANTEM
     ESSE. QUARE SI HOC MODO IN OMNIBUS, ET EIUS QUAE EST POSSIBILE
     ESSE NEGATIO EST POSSIBILE NON ESSE, NON EA QUAE EST
     NON-POSSIBILE ESSE.

[10] Bene dixi 'ambulat' obtinere uim 'est' uerbi in copulando, quia
NIL DIFFERT DICERE etc. (a causa).

[11] QUARE HOC MODO IN OMNIBUS, scilicet negationibus, est faciendum:
quasi ab enuntiatione partium, quia scilicet et in simplicibus et in
compositis, ut supra ostendit, et in his in quibus est uerbum ponitur
et caetera uerba. Deinde accipe illud SI dicens: Et SI HOC MODO EST IN
OMNIBUS, ut scilicet semper aduerbium negatiuum uerbo appositum
negationem facit, et in istis modalibus (a toto); et hoc est: ET EIUS
QUAE EST etc.

[12] Nota quod illud primum, scilicet "nam si eorum" etc., et illud
ultimum QUARE SI HOC MODO IN OMNIBUS idem sunt sed propter nimiam
interpositionem repetitum est.

     VIDETUR AUTEM IDEM POSSIBILE ET ESSE ET NON ESSE; OMNE ENIM QUOD
     EST POSSIBILE DIVIDI VEL AMBULARE ET NON AMBULARE ET NON DIVIDI
     POSSIBILE EST; RATIO AUTEM EST QUONIAM OMNE QUOD SIC POSSIBILE
     EST NON SEMPER IN ACTU EST,

[13] Postquam ex praemissa regula secundum hoc quod falsa erat recepta
ostendit:

     Possibile est non esse

negationem esse ad:

     Possibile est esse

destruit hoc, ostendens scilicet utrasque simul ueras esse, dicens:
SED eandem rem VIDETUR POSSIBILE ESSE in aliquo ET NON ESSE in eodem,
et circa diuisionem et ambulationem (a partibus); et hoc est: OMNE
ENIM etc. [14] Et quare etiam non ambulare possit uel non diuidi,
huiusmodi rationem addit, QUONIAM scilicet OMNE QUOD SIC EST
POSSIBILE, id est quod est ambulabile uel diuisibile, NON SEMPER EST
IN ACTU; et hoc est: RATIO AUTEM EST haec de eo quod dixi, QUONIAM
OMNE etc.

     QUARE INERIT ETIAM NEGATIO;

[15] Quandoquidem "non semper est in actu" ut diuidatur uel ambulet,
dum possibile est non diuidi et non ambulare; et hoc est: INERIT ETIAM
uera ea quae NEGATIO accipitur (locus ab effectu).

     POTEST IGITUR ET NON AMBULARE QUOD EST AMBULABILE ET NON VIDERI
     QUOD EST VISIBILE.

[16] Quandoquidem ea quae negatio ponitur uera est, IGITUR POTEST
ipsum AMBULABILE NON AMBULARE (ab effectu). Ambulabile est quod potest
ambulare, VISIBILE quod VIDERI.

     AT VERO IMPOSSIBILE EST DE EODEM OPPOSITAS VERAS ESSE DICTIONES;

[17] Quae supra diceret aduersarius: Si et negatio opposita, id est
diuidens, uera sit cum affirmatione, ad hoc Aristoteles: sed
IMPOSSIBILE EST etc. DICTIONES hic uocat quaslibet propositiones, qui
superius dictionem solam affirmationem uocabat dicens: "Si enim de
omnibus" etc.

     NON EST IGITUR ISTA NEGATIO;

[18] Quandoquidem impossibile est affirmationem et negationem simul
esse ueras, IGITUR ISTA NON EST NEGATIO illius, cum uidelicet sit
simul uera cum ea (ab oppositis).

     CONTINGIT ENIM UNUM EX HIS AUT IDEM IPSUM DICERE ET NEGARE SIMUL
     DE EODEM, AUT NON SECUNDUM ESSE VEL NON ESSE QUAE OPPONUNTUR
     FIERI NEGATIONES VEL AFFIRMATIONES. SI ERGO ILLUD IMPOSSIBILIUS
     EST, HOC ERIT MAGIS ELIGENDUM.

[19] Bene dixi quod ista non est negatio illius, quia NON QUAECUMQUE
DISPONUNTUR SECUNDUM 'ESSE' ET 'NON ESSE', quoquo loco posita, sunt
affirmatio et negatio (a causa, et hoc extra). Quod autem non omnes
propositiones QUAE DISPONUNTUR SECUNDUM 'ESSE' ET 'NON ESSE' sint
affirmationes et negationes, inuicem probat tali syllogismo: Aut
contingit simul esse ueras affirmationem et negatioem, aut NON
QUAECUMQUE DISPONUNTUR SECUNDUM 'ESSE' ET 'NON ESSE' sunt affirmatio
et negatio inter se; sed non contingit affirmationem et negationem
simul esse ueras; ergo NON QUAECUMQUE DISPONUNTUR SECUNDUM 'ESSE' ET
'NON ESSE' etc. Propositionem huius syllogismi praemittit ibi dicens:
CONTINGIT ENIM; assumptionem et conclusionem simul ibi coniungit: SI
VERO ILLUD IMPOSSIBILIUS EST etc., ac si diceret ita: Sed ILLUD EST
IMPOSSIBILIUS, id est non est possibile, quod scilicet affirmatio et
negatio sint simul uerae, ergo HOC EST ELIGENDUM, quod scilicet NON
QUAECUMQUE DISPONUNTUR SECUNDUM 'ESSE' ET 'NON ESSE' sunt affirmatio
et negatio. [20] Sic lege: CONTINGIT, id est euenit, alterum EX HIS
duobus: nos IDEM IPSUM praedicatum DICERE, id est affirmationem et
negationem, de eodem subiecto, id est contingit duas oppositas simul
esse ueras; AUT hoc aliud contingit NON FIERI AFFIRMATIONES ET
NEGATIONES inter se omnes eas propositiones QUAE SECUNDUM 'ESSE' ET
'NON ESSE DISPONUNTUR. Assume primum membrum disiuncte destruendo sic:
Sed non contingit duas esse ueras, quod est ibi: ILLUD EST
IMPOSSIBILIUS, id est impossibile; conclude statim sic per
repetitionem affirmationis: et SI, id est cum, ILLUD SIT IMPOSSIBILE,
HOC aliud ERIT POTIUS ELIGENDUM, quod uidelicet NON QUAECUMQUE
DISPONUNTUR etc. [21] Si quis autem uelit comparatiue accipere
IMPOSSIBILIUS, ad opinionem aduersarii respiciendum est, cui fortasse
utrumque impossibile uidebatur; sed iam profecto forma syllogismi
uacillabit.

     EST ERGO NEGATIO EIUS QUAE EST 'POSSIBILE ESSE' EA QUAE EST 'NON
     POSSIBILE' ESSE. EADEM QUOQUE RATIO EST ET IN EO QUOD EST
     'CONTINGIT ESSE'; ET ENIM NEGATIO EST 'NON CONTINGIT ESSE'. ET IN
     ALIIS QUIDEM SIMILI MODO UT DE NECESSARIO ET IN IMPOSSIBILI.

[22] Postquam ostendit ex inductione inconuenientis quod:

     Possibile est non esse

non est negatio:

     Possibile est esse

docet quae sit eius recta negatio, scilicet quae modum remouet. Et sic
infert ab immediatis: Quandoquidem 'Possibile est non esse' non est
negatio 'Possibile est esse', ergo EA QUAE EST non possibile est esse
EST NEGATIO EIUS, cum altera harum eius negatio debeat esse. [23]
Rursus EADEM RATIO affirmationum et negationum EST IN propositionibus
de contingenti, quia in hoc QUOQUE illa est negatio quae modum
remouet; ET IN ALIIS, de 'IMPOSSIBILI' scilicet ET 'NECESSARIO',
SIMILI MODO est.

     FIUNT ENIM IN ILLIS QUEMADMODUM ESSE ET NON ESSE APPOSITIONES,
     SUBIECTAE VERO RES HOC QUIDEM ALBUM ILLUD VERO HOMO, EODEM QUOQUE
     MODO HOC LOCO 'ESSE' QUIDEM ET 'NON ESSE' SUBIECTUM FIT,
     'CONTINGERE' VERO ET 'POSSE' APPOSITIONES DETERMINANTES,
     QUEMADMODUM IN ILLIS 'ESSE' ET 'NON ESSE', VERITATEM,

[24] Reddit causam quare in facienda negatione negatiuum aduerbium sit
apponendum ad modum, quia scilicet QUEMADMODUM IN ILLIS, id est in
propositionibus de puro inesse, FIUNT APPOSITIONES, id est adiuncta
subiectis ad complendam enuntiationem, 'ESSE' ET 'NON ESSE', SUBIECTAE
VERO RES, id est subiecta neutraliter ponuntur, HOC QUIDEM 'ALBUM'
ILLUD VERO 'HOMO', id est in quadam propositione 'album' hoc nomen est
subiectum, in alia 'homo', EODEM MODO HOC LOCO, id est in modalibus
propositionibus, 'ESSE' ET 'NON ESSE', istae uoces, secundum
constructionem subiecta sunt, 'CONTINGERE' VERO, id est 'contingens',
ET possibile et alii modi sunt APPOSITIONES, id est praedicata
subiectis apposita.

[25] APPOSITIONES dico DETERMINANTES VERITATEM propositionum istarum
in quibus ponuntur. Sicut circa praedicatum maxime propositionis
sensus consistit, ita et discretio ueritatis ex inhaerentia ipsius
pendet; maxime quia, si uerae coniungitur, ueram affirmationem reddit,
si uero non, falsam. Praeterea praedicatum quod apponitur subiecto
naturaliter extremo loco profertur; in fine uero orationis, quia
sensus eius perficitur, ueritatis quoque discretio perpenditur. [26]
Vel ita: DETERMINANTES VERITATEM, id est rectitudinem affirmationis et
negationis; praedicata enim affirmata et negata ostendunt ac
determinant quae sit recta, affirmatio uel negatio.

[27] Nota quod cum ait negatiuum aduerbium esse naturaliter
apponendum praedicato ad faciendam negationem, ubique tamen in sensu
totam propositionem perimit, sicut supra quoque meminimus. Sed quia
praedicatum copulatur et tota affirmationis copulatio negatione
destruitur, negatiuum aduerbium praedicato additum totius
affirmationis coniunctionem perimere potest, siue apponatur uerbo
secundo loco praedicato, siue ei quod primo loco praedicatur.

     EIUS VERO QUAE EST 'POSSIBILE EST NON ESSE' NEGATIO EST 'NON
     POSSIBILE EST NON ESSE.'

[28] Postquam ostendit ex natura diuidentium quod:

     Possibile non esse

non sit negatio ad:

     Possibile est esse

quia scilicet simul est uera, assignat ei negationem suam, ut ex hoc
magis appareat eam affirmationem esse quam negationem, hanc scilicet:

     Non possibile non esse.

[29] Continuatio: Huius affirmationis 'Possibile est esse' est negatio,
ut dictum est, 'Non possibile est esse'; SED EIUS QUAE EST etc.

     NON ENIM CONTRADICTIONES SIBI INVICEM SUNT HUIUSMODI 'POSSIBILE
     EST ESSE' ET 'POSSIBILE EST NON ESSE'; QUARE ET SEQUI SESE
     INVICEM VIDEBUNTUR; IDEM ENIM POSSIBILE EST ESSE ET NON ESSE. SED
     POSSIBILE ESSE ET NON POSSIBILE ESSE NUMQUAM SIMUL SUNT;

[30] Bene huic propositioni:

     Possibile est non esse

quasi affirmationi negationem propriam assigno, quia ipsa non est
diuidens negatio ad 'possibile est esse', ut quibusdam uidebatur (a
causa); et hoc est: QUARE ET SEQUI. Vere non sunt diuidentes, quia
sunt simul uerae (ab oppositis); et hoc est: QUARE, id est propter hoc
ostendendum, dico quod ipse VIDEBUNTUR SEQUI INVICEM, id est comitari
in ueritate. Quod statim probat a causa dicens: IDEM ENIM, id est
eandem rem, POSSIBILE est ESSE ET possibile est NON ESSE. [31] Aliter:
QUARE ET SEQUI potest illatio esse ex praemisso, non propositio
praemissi, hoc modo: quia non sunt diuidentes, uidebuntur simul uerae
(a causa); sed 'possibile' ueritatem, quam concessit non diuidentibus,
remouet a diuidentibus, ut per hoc e contrario appareat esse
diuidentes.

     OPPONUNTUR ENIM. AT VERO 'POSSIBILE NON ESSE' ET 'NON POSSIBILE
     NON ESSE' NUMQUAM SIMUL SUNT.

[32] Vere NON SUNT SIMUL uerae, quia sunt oppositae (ab oppositis).
Nec solum 'Possibile est esse' et 'Non possibile est esse' non SUNT
SIMUL, scilicet uerae.

     SIMILITER AUTEM ET EIUS QUAE EST 'NECESSARIUM ESSE' NEGATIO EST
     NON EA QUAE EST 'NECESSARIUM NON ESSE', SED 'NON NECESSARIUM
     ESSE'; EIUS VERO QUAE EST 'NECESSARIUM NON ESSE' EA QUAE EST 'NON
     NECESSARIUM NON ESSE'. ET EIUS QUAE EST 'IMPOSSIBILE ESSE' NON
     'IMPOSSIBILE NON ESSE', SED 'NON> IMPOSSIBILE ESSE'; EIUS VERO
     QUAE EST 'IMPOSSIBILE NON ESSE' EA QUAE EST 'NON IMPOSSIBILE NON
     ESSE'.

[33] Sicut negationes assignauit in propositionibus de possibili, ita
facit in caeteris modis.

     ET UNIVERSALITER , QUEMADMODUM DICTUM EST, 'ESSE' QUIDEM ET 'NON
     ESSE' OPORTET PONERE QUEMADMODUM> SUBIECTA, NEGATIONEM VERO ET
     AFFIRMATIONEM HAEC FACIENTEM AD UNUM IDEM TANTUMMODO AD MODUM
     APPONERE. ET HAS PUTARE OPORTET ESSE OPPOSITAS DICTIONES ET
     NEGATIONES, 'POSSIBILE' ET 'NON POSSIBILE', 'CONTINGENS' -- 'NON
     CONTINGENS', 'IMPOSSIBILE' -- 'NON IMPOSSIBILE', 'NECESSARIUM' --
     'NON NECESSARIUM', 'VERUM' -- 'NON VERUM'.

[34] Uniuersalem regulam tradit de faciendis negationibus per singulos
modos, ut uidelicet 'non' negatiuum aduerbium non apponatur subiectis
quae sunt 'esse' et 'non esse', et in istis intellige infinitos modos
omnium uerborum sed apponatur modis praedicatis, inter quos aggregat
uerum hoc nomen, cum dicitur:

     Verum est Socratem currere.

[35] Sic lege: ET UNIVERSALITER, id est ubique, in huiusmodi modalibus
'ESSE' ET 'NON ESSE' OPORTET PONERE QUASI SUBIECTA, SICUT SUPRA DICTUM
EST, SUPRA, id est reuera; NEGATIONEM VERO ET AFFIRMATIONEM FACIENTEM
HAEC, id est reddentem enuntiationem, OPORTET APPONI AD MODUM qui
praedicatur. [34] AFFIRMATIONEM hoc loco uocat est uerbum interpositum
ad copulandum modum, NEGATIONEM uero aduerbium negatiuum. Bene ait
QUASI SUBIECTA, quia secundum sensum idem subicit in modalibus quod in
simplicibus.  DICTIONES, id est affirmationes. 

			       LI 3.13

     CONSEQUENTIAE VERO SECUNDUM ORDINEM FIUNT ITA PONENTIBUS: ILLI
     ENIM QUAE EST 'POSSIBILE ESSE' ILLA QUAE EST 'CONTINGIT ESSE', ET
     HOC ILLI CONVERTITUR, ET 'NON IMPOSSIBILE ESSE' ET 'NON
     NECESSARIUM ESSE'; ILLI VERO QUAE EST 'POSSIBILE NON ESSE' ET
     'CONTINGENS NON ESSE' EA QUAE EST 'NON NECESSE NON ESSE' ET 'NON
     IMPOSSIBILE NON ESSE'; ILLI VERO QUAE EST 'NON POSSIBILE ESSE' ET
     'NON CONTINGENS [NON] ESSE' ILLA QUAE EST 'IMPOSSIBILE ESSE' ET
     'NECESSARIUM NON ESSE'; ILLI VERO QUAE EST 'NON POSSIBILE NON
     ESSE' ET 'NON CONTINGENS NON ESSE' ILLA QUAE EST 'IMPOSSIBILE NON
     ESSE' ET 'NECESSE EST ESSE'. CONSIDERETUR HOC EX SUBSCRIPTIONE
     QUEMADMODUM DIXIMUS:

     POSSIBILE ESSE.
     CONTINGIT ESSE.
     NON IMPOSSIBILE EST ESSE.
     NON NECESSE EST ESSE.

     POSSIBILE EST NON ESSE.
     CONTINGIT NON ESSE.
     NON IMPOSSIBILE EST NON ESSE.
     NON NECESSE EST NON ESSE.

     NON POSSIBILE EST ESSE.
     NON CONTINGIT ESSE.
     IMPOSSIBILE EST ESSE.
     NECESSE EST NON ESSE.

     NON POSSIBILE EST NON ESSE.
     NON CONTINGIT NON ESSE.
     IMPOSSIBILE EST NON ESSE.
     NECESSE EST ESSE.

[1] Errorem corrigit, quem uidelicet habebant in assignandis
aequipollentiis propositionum modalium secundum mutuam comitationem,
docens scilicet earum quae ad se inuicem mutuo consequuntur, id est
mutuo se comitantur, et quae non. Atque ideo secundum illos qui
errabant quatuor ordines disponit, ut postea duos primos ordines
emendet in quibus peccabant, male scilicet disponendo propositiones de
'necessario' quae ultime ponuntur, quippe illa quae in primo ponitur, in
secundo erat ponenda et e conuerso, quod ipse etiam docebit
transferens illam de primo in secundum et e conuerso. Sed prius ex
uitiosa dispositione in inconueniens perducit.

[2] Continuatio: Non solum negationes assignant uitiose in modalibus,
sed etiam ordines male disponunt ad ostendendam earum aequipollentiam;
et hoc est: CONSEQUENTIAE FIUNT, id est mutuae comitationes
assignantur, in eisdem partitionibus a quibusdam ITA disPONENTIBUS
ipsas consequentias ut in sequentibus ostendetur [3] Vel ita: ab
eisdem hominibus PONENTIBUS, id est construentibus, ITA affirmationem
et negationem, ut supra dictum est. Et uere CONSEQUENTIAE, quia istae
(a partibus); et hoc est: ILLI ENIM 'possibile est esse' ILLA
consequitur secundum eos, id est comitatur; ET HOC, id est e conuerso,
illa comitatur istam.

     ERGO 'IMPOSSIBILE' ET 'NON IMPOSSIBILE' ILLUD QUOD EST
     'CONTINGENS' ET [NON] 'POSSIBILE' ET 'NON CONTINGENS' ET 'NON
     POSSIBILE' SEQUUNTUR QUIDEM CONTRADICTORIE, SED CONVERSIM.

[4] Proposita mala ordinatione aequipollentiae harum modalium in
duobus primis ordinibus uult eam corrigere. Atque iam praemittit illud
unde uitium id contingit, quod scilicet propositiones de 'necessario'
aliter disponuntur post propositiones de 'possibili' uel 'contingenti'
quam illae de 'impossibili': quia illae de 'impossibili' supponuntur
illis contradictorie, illae de 'necessario' contrarie; quod si istae
supponerentur contradictoriae sicut illae, bene disponerentur, sicut
ipse ostendet. [5] Contradictorie autem sequi, id est supponi, est
quando aliqua propositio sequitur ad contradictionem inferentis, ut
negatio 'impossibilis' sequitur affirmationem 'possibilis', cuius,
scilicet negationis sequentis, affirmatio sequitur negationem
praecedentis affirmationis. [6] Contrarie autem sequi est quando
propositio sequitur propositionem cuius sequentis contraria sequitur
contradictionem praecedentis; ut, secundum malam dispositionem, 'non
necesse esse' sequitur ad 'possibile est esse', cuius, scilicet
sequentis, contraria est necesse est non esse, quae contraria in eadem
dispositione in tertio ordine sequitur ad contradictionem
'possibilis'; similiter in secundo ordine sequitur ad contradictionem.
[7] Contradictoriae autem dicuntur huiusmodi propositiones, quia
contrarias, id est oppositas, uoces habent, 'esse' scilicet et 'non
esse'.  [8] Illatio ab exemplis ita sit: Quandoquidem in praemissa
dispositione propositiones de impossibili ita sequuntur ad alias quod
diuidentes sequuntur ad diuidentes, ergo sequuntur contradictorie (a
descriptione 'contradictorie sequi'); et hoc est: 'IMPOSSIBILE' ET
'NON IMPOSSIBILE', id est affirmationes et negationes de impossibili,
ILLUD QUOD EST 'CONTINGENS' ET 'POSSIBILE' ET 'NON CONTINGENS' ET 'NON
POSSIBILE', id est affirmationes et negationes de 'possibili' et
'contingenti', SEQUUNTUR CONTRADICTORIE. [9] Et ne intelligeretur quod
affirmatio sequeretur affirmationem, addit: SED CONVERSIM, id est ita
quod in illa inferentia sit quaedam conuersio, id est quaedam
alternatio, scilicet quod propsitio non sequitur sui generis
propositionem sed affirmatio negationem et e conuerso. Vel CONVERSIM,
ut ostendat quod, conuersa uice, illata inferat inferentem.

     ILLUD ENIM QUOD EST 'POSSIBILE ESSE' NEGATIO 'IMPOSSIBILIS',
     NEGATIONEM VERO AFFIRMATIO

[10] Vere sequuntur contradictorie, quia ita quod affirmatio sequitur
negationem et negatio affirmationem. [11] Non autem et illae de
'contingenti' ad illas de 'possibili' contradictorie sequuntur sed
affirmatio ad affirmationem et negatio ad negationem.

     ILLUD ENIM QUOD EST 'NON POSSIBILE ESSE' ILLUD QUOD EST
     'IMPOSSIBILE ESSE'; AFFIRMATIO ENIM EST 'IMPOSSIBILE ESSE', 'NON
     [IM]POSSIBILE' VERO NEGATIO.

[12] Vere affirmatio sequitur negationem, quia haec istam (a
partibus); et unde hoc quod, si haec istam, ideo affirmatio
negationem, assignat, quia scilicet ista est affirmatio etc.; et hoc
est: AFFIRMATIO ENIM etc.

     'NECESSARIUM' VERO QUEMADMODUM SIT, CONSIDERANDUM EST.
     MANIFESTUM EST ENIM QUONIAM NON EODEM MODO, SED CONTRARIAE
     SEQUUNTUR, CONTRADICTORIAE AUTEM EXTRA.

[13] Postquam determinauit quomodo propositiones de 'impossibili'
sequuntur ad alias, scilicet contradictorie, dicit CONSIDERANDUM ESSE
qualiter ipsae illae de 'necessario' sequuntur. Et dicit eas non eodem
modo sequi secundum suprapositam dispositionem, id est contradictorie,
SED potius CONTRARIE, ut determinatum est superius. [14] EXTRA AUTEM
malam dispositionem, in bona scilicet dispositione, CONTRADICTORIAe
sequuntur sicut et aliae; et hoc est: CONTRADICTORIAE AUTEM EXTRA.

     NON ENIM EST NEGATIO EIUS QUOD EST 'NECESSE EST NON ESSE' 'NON
     NECESSE EST ESSE'; CONTINGIT ENIM VERAS ESSE IN EODEM UTRASQUE;

[15] Probat a causa quod sequuntur contradictorie, quia scilicet illae
de necessario quae sequuntur ad diuidentes de impossibili non sunt
inuicem affirmatio et negatio. Quod probat ab oppositis statim, QUIA
scilicet CONTINGIT EASDEM simul ESSE VERAS; et hoc est: CONTINGIT ENIM
IN EODEM, id est de eadem re uel in eodem tempore.

     QUOD ENIM EST NECESSARIUM NON ESSE, NON EST NECESSARIUM ESSE.

[16] Vere simul sunt uerae propositiones, quia idem quod 'NECESSE est
NON ESSE' NON EST 'NECESSE ESSE' (a causa).

     CAUSA ENIM EST CUR NON CONSEQUITUR SIMILITER CAETERIS, QUONIAM
     CONTRARIAE 'IMPOSSIBILE' 'NECESSARIO' REDDITUR IDEM VALENS;

[17] Dixit superius quod illae de 'necessario' non sequuntur ad illas
de 'impossibili', id est contradictorie; unde reddit causam, hanc
scilicet QUOD 'IMPOSSIBILE' REDDITUR IDEM VALENS quod necessarium
CONTRARIE, id est affirmationes de 'impossibili' et 'necessario'
aequipollent uariatae secundum 'esse' et 'non esse', quae sunt
contrariae uoces et opposite; et similiter negationes. [18] Hanc
causam ita adapta, quod, cum in rei ueritate propositiones de
'impossibili' et de 'necessario' sint, aequipolleant recte iuxta hanc
regulam: In tertio et quarto ordine, qui bene disponuntur, cum
'impossibile est esse' et 'impossibile est non esse' disponuntur
'necesse est non esse' et 'necesse est esse' tamquam [ad] consequentes
ad 'non possibile est esse' et 'non possibile est non esse'.  Sed
iterum constat secundum malam dispositionem duorum praecedentium
ordinum, quod 'possibile est esse' et 'possibile est non esse'
sequuntur 'non necesse est esse' et 'non necesse est non esse', quae
scilicet sequentes sunt contrariae ad duas alias sequentes, ut
determinatum est supra, atque ex his duabus ut contrarie sequuntur
propositiones de 'necessario'. [19] Aristoteles tamen non ponit nisi
unam partem cause, regulam scilicet aequipollentiae quae ad bonam
dispositionem pertinet quam solam ipse approbat, ne forte, si et aliam
partem poneret, eam quoque recipere uideretur, quam statim Aristoteles
destructurus erat.

     NAM SI IMPOSSIBILE EST ESSE, NECESSE EST HOC NON ESSE; SI VERO
     IMPOSSIBILE EST NON ESSE, HOC NECESSARIUM EST ESSE;

[20] Vere contrariae in ueritate sequuntur se, quia secundum 'esse' et
'non esse' dispositae (a descriptione). Et hoc ostendit in exemplis
per propositionem tertii ordinis et quarti qui bene disponuntur, cum
dicit: SI IMPOSSIBILE EST ESSE etc. Possumus etiam hoc categorice
accipere, ac si ita diceret: Quicquid impossibile est esse, necesse
est non esse et e conuerso; nam ipse statim categorice argumentabitur.

     AT CERTE IMPOSSIBILE EST SIC PONI 'NECESSARII' CONTRADICTIONES?

[21] Malam dispositionem duorum praemissorum ordinum corrigere uolens
dicit propositiones de 'necessario' male superius esse ordinatas.

[22] Continuatio: dispositae sunt propositiones de 'necessario' aliter
quam aliae, id est contrariae, non contradictorie AT CERTE
CONTRADICTIONES, id est affirmationes et negationes.

     NAM QUOD EST NECESSARIUM ESSE, POSSIBILE EST ESSE;

[23] Vere impossibile est sic eas recte disponi, quia impossibile inde
sequitur quod id quod necesse est esse non necesse est esse (ab
oppositis, uel a parte 'impossibilis'). [24] Sic autem Aristoteles
disponit: Quod necesse est esse, possibile est esse; sed omne quod
possibile est esse, non impossibile est esse. Et omne quod non
impossibile est esse non necesse est esse secundum malam dispositionem
primi ordinis; ex quibus infertur per medium quod omne quod necesse
est esse non necesse est esse. Propositio praemittitur ibi: QUOD
NECESSE EST ESSE POSSIBILE EST ESSE; cuius interposita probatione
addit postea primam assumptionem ibi: "At uero illud quod est"; deinde
aliam addit statim: "Hoc uero", id est 'non impossibile esse' sequitur
et comitatur secundum alios 'non necesse est esse'. Conclusionem
quoque per extremorum coniunctionem adiecit ibi: "Quare contingit", id
est euenit, quod id quod necesse est esse non est necesse esse.

     NAM, SI NON, NEGATIO CONSEQUITUR; NECESSE EST ENIM AUT DICERE
     AUT NEGARE; QUARE SI NON POSSIBILE EST, IMPOSSIBILE EST ESSE
     QUOD NECESSE EST ESSE, QUOD EST INCONVENIENS. AT VERO ILLUD QUOD
     EST 'POSSIBILE ESSE' 'NON IMPOSSIBILE ESSE' SEQUITUR, HOC VERO
     ILLUD QUOD EST 'NON NECESSARIUM ESSE'; QUARE CONTINGIT QUOD EST
     NECESSARIUM ESSE NON NECESSARIUM ESSE, QUOD EST INCONVENIENS.

[25] Quoniam Aristoteles primam propositionem ex parte sua apposuit,
quae scilicet ait "quod necesse est esse, possibile est esse", in
caeteris quoque secutus dispositionem malam primi ordinis quam illi
faciebant contra quos disputat, ideo illam quam ex se ponit approbat
per inductionem inconuenientis hoc modo: Vere quod necesse est esse,
possibile est esse: aut quod necesse est esse aut non quod necesse est
esse, possibile est esse. Loco autem huius disiunctae probationem eius
ponit, coniunctam scilicet ipsius, cum ait: NAM SI NON est uera haec
propositio:

     Quod necesse est esse, possibile est esse

uera est eius NEGATIO. Quod et rursus per regulam diuidentium
generaliter (quasi a toto) ostendit dicens: NECESSE EST ENIM, id est
determinatum est, semper AUT DICTIONEM, id est affirmationem, esse
ueram AUT NEGATIONEM. [26] Nunc autem de proposita disiuncta et
probata assume sic: Sed falsum est quod id quod necesse est esse non
est possibile esse; ergo uera est diuidens hanc conclusionem (extra).
[24a] Loco autem assumptionis eius probationem ponit ducendo ad
inconueniens: Si quis eam contradicat, hoc est si negationem recipiat,
quae ait:

     Quod necesse est esse non est possibile esse

et, quasi eam recipiat aduersarius, sic arguit enim: SI QUOD NECESSE
EST ESSE NON EST POSSIBILE ESSE, tunc QUOD NECESSE EST ESSE
IMPOSSIBILE EST ESSE; QUARE QUOD NECESSE EST ESSE, IMPOSSIBILE EST
ESSE, et hanc totam consequentiam praemittit ibi: QUARE SI. Sed falsum
est consequens, et hoc habemus ibi: QUOD EST INCONVENIENS: falsum est
antecedens (hoc extra).

[27] Nota Aristotelem in priori sillogismo ideo categorice, non
hypothetice argumentari, quia fortasse consequentias inter huiusmodi
propositiones non recipit, uel ideo fortasse quia magis abhorretur
falsitas categoricae illatae quae ait QUOD NECESSE EST ESSE NON EST
NECESSE ESSE quam hypotheticae, si inferretur hoc modo:

     Si necesse est esse, non est necesse esse.

[28] Non irrationaliter est quaerendum in dispositione categorica
syllogismi praemissi, ubi per medium extrema coniunguntur, quis sit
medius terminus, ueluti cum dicitur:

     Quod necesse est esse, possibile est esse

et 'Omne QUOD POSSIBILE EST ESSE, NON IMPOSSIBILE EST ESSE' uel 'NON
NECESSE EST ESSE'. At uero, si modales facimus enuntiationes, modos
ubique oportet praedicari et 'esse' et 'non esse' subici. Sed cum
ubique modi praedicentur nec umquam subiciantur nec signa quantitatis
recipere queant, medius terminus non custoditur. Nam, etsi dicatur:

     Socratem possibile est currere,
     Sed omne quod possibile est currere possibile est moueri

nullo modo medius terminus custoditur, cum propositiones modales
disponimus. Si uero simplices facimus hoc modo:

     Socrates est id quod possibile est currere,
     Et omne id quod possibile est currere possibile est moueri

tunc recte medius terminus custoditur. At fortasse ita in primo quoque
syllogismo intellexit; aut etiam nil impedit si figura ex medio
termino non custodiatur sed sit penitus irregularis syllogismus.

     AT VERO NEQUE 'NECESSARIUM ESSE' SEQUITUR 'POSSIBILE ESSE' NEQUE
     'NECESSARIUM NON ESSE'; ILLI ENIM UTRAQUE CONTINGIT ACCIDERE,
     HORUM AUTEM UTRUMLIBET VERUM FUERIT NON ERUNT ILLA VERA;

[29] Postquam remouit quod ad 'possibile esse' [non] sequitur 'non
necesse est esse', remouet quod aliae duae ad idem sequuntur, istae
scilicet: 'necesse est non esse' et 'necesse est esse', ut quartam ei
post attribuat. Et quod neque illa sequatur ad 'possibile est esse'
probat ab oppositis dicens: ILLI ENIM, id est possibili, UTRAQUE, id
est 'esse' et 'non esse' ACCIDERE CONTINGIT, id est euenit quandoque
ut idem et possibile sit esse et non esse; ideoque non potest sequi ad
'POSSIBILE est ESSE' 'NECESSE est ESSE' uel 'NECESSE est NON ESSE'. Et
hoc est quod subdit: HORUM AUTEM, id est 'necesse est esse' uel
'necesse est non esse' UTRUMLIBET, id est quodcumque, FUERIT VERUM,
NON ERUNT ILLA VERA, id est non erit uerum quod 'possibile' se habeat
simul ad 'esse' et 'non esse'.

     SIMUL ENIM POSSIBILE ESSE ET NON ESSE; SIN VERO NECESSE EST ESSE
     VEL NON ESSE, NON ERIT POSSIBILE UTRUMQUE. RELINQUITUR ERGO 'NON
     NECESSARIUM NON ESSE' EI QUOD 'POSSIBILE EST ESSE'.

[30] Probat quod 'possibili' huic modo ueraciter coniungantur 'esse'
et 'non esse', quia simul eandem rem POSSIBILE est ESSE ET NON ESSE (a
causa).

[31] SI VERO 'NECESSE EST ESSE' VEL 'NON ESSE' NON ERIT POSSIBILE
UTRUMQUE, id est non habebit se ad 'esse' et 'non esse'; atque ita
conuincitur quod neque 'necesse est esse' neque 'necesse est non esse'
neque 'non necesse est esse' sequitur ad 'possibile est esse'. Et, cum
nulla harum sequatur, ERGO 'NON NECESSE est NON ESSE' RELINQUITUR
aequipollens ad 'POSSIBILE EST ESSE', cum uidelicet constans sit quod
aliqua de 'necessario' sequi debeat (ab immediatis).

     HOC ENIM VERUM EST ET DE 'NECESSE NON ESSE'. HAEC ENIM FIT
     CONTRADICTIO EIUS QUAE SEQUITUR 'NON POSSIBILE ESSE';

[32] Vere 'non necesse est non esse' sequitur per aequipollentiam ad
'possibile esse', quia CONTRADICTIO EIUS ad contradictionem illius,
secundum dispositionem tertii ordinis quae bona est, similiter
sequitur (a pari); si quae enim propositiones ad inuicem aequipollent,
earum quoque diuidentes necessarium est aequipollere inuicem. [33] Sic
lege: HOC, scilicet quod 'non necesse est non esse' aequipollet ad
'possibile est esse', VERUM EST, id est uerum esse potest probari, DE
'NECESSE NON ESSE', id est per hanc propositionem quae est 'necesse
est non esse'. Et quare per eam possit probari, statim assignat: quia
scilicet ista 'necesse est non esse' est contradictio illius, scilicet
ad 'non necesse est non esse', et ista quae est contradictio sequitur
ad 'non possibile est esse'. Et hoc est: QUAE, id est 'NECESSE NON
ESSE', SEQUITUR 'NON POSSIBILE est ESSE'.

     ILLUD ENIM SEQUITUR HOC QUOD EST 'IMPOSSIBILE ESSE' ET 'NECESSE
     NON ESSE', CUIUS NEGATIO EST 'NON NECESSE EST NON ESSE'. SEQUITUR
     IGITUR ET HAEC CONTRADICTIO SECUNDUM PRAEDICTUM MODUM, ET NIHIL
     IMPOSSIBILE CONTINGIT SIC POSITIS.

[34] Vere 'necesse est non esse' sequitur ad 'non possibile est esse',
quia 'impossibile est esse' sequitur ad eandem (a pari); et hoc est:
ILLUD ENIM, id est 'non possibile est esse', SEQUITUR haec propositio
'IMPOSSIBILE est ESSE', ET, ideo subaudis, 'NECESSE EST NON ESSE'
SEQUITUR ad eandem, CUIUS, scilicet 'necesse est non esse', NEGATIO
EST 'NON NECESSE EST NON ESSE'. Et ita debet sequi ad contradictionem
praecedentis contradictio sequentis, quippe aequipollentes diuidentium
necesse est aequipollere. [35] Nota quod sicuti illam de secundo
ordine transfert in primum ordinem, ita intelligit illam de primo
transferendam in secundum; et ita propositiones quoque de 'necessario'
sequuntur ad alias SECUNDUM PRAEDICTUM MODUM in aliis, id est
contradictorie. Et hoc est: SEQUUNTUR IGITUR (a pari), quia 'sequi
praedicto modo' et 'contradictorie' paria sunt; ET NIL inconuenientis
CONTINGIT SIC disPOSITIS propositionibus necessarii.

     DUBITABIT AUTEM ALIQUIS SI ILLUD QUOD EST 'NECESSARIUM ESSE'
     'POSSIBILE' SEQUITUR. NAM SI NON SEQUITUR, CONTRADICTIO SEQUITUR,
     'NON POSSIBILE ESSE'; ET SI QUIS NON HANC DICAT ESSE
     CONTRADICTIONEM, NECESSE EST DICERE 'POSSIBILE NON ESSE';

[36] In supra dicta argumentatione, cum ex mala dispositione primi
ordinis ad inconueniens duxit, et talem propositionem ex parte sua
praemisit:

     Quod necesse est esse, possibile est esse

et eam probauit; postea dixit quod 'possibile' se habet ad 'esse' et
'non esse', cum subdidit: ILLI ENIM UTRAQUE CONTINGIT ACCIDERE. Unde,
cum idem quod necesse est esse possibile <sit> esse et quod possibile
est esse se habeat etiam ad 'non esse', uidetur quod idem quod necesse
est esse se habeat etiam ad 'non esse', id est possit etiam non esse,
quod aperte falsum est. Atque ex his cogitur aliquis dubitare utrum
propositionem quam Aristoteles praemisit recipiat uel non. Et hoc est:
DUBITABIT etc.

[37] Continuatio: ostendit superius quod 'possibile' sequatur, id est
comitetur, 'necessarium'; sed DUBITABIT etc., an id quod necesse est
esse sit possibile esse.

[38] Et quare dubitet cause duae supponuntur: nam cum (id est ex una
parte) uidet quod oportet ut sequatur quia negatio 'possibilis' sequi
'non potest', tum (ex alia parte) inspicit quod 'possibile' se habet
ad 'esse' et 'non esse'. Et has duas causas supponit Aristoteles.
[39] Et primum probat quod sequitur sic: uere 'possibile esse'
sequitur 'necesse est esse', id est comitatur, ita scilicet quod id
quod necesse est esse possibile est esse. Aut 'possibile' sequitur aut
contradictio 'possibilis', id est negatio; sed contradictio non
sequitur, <ergo> 'possibile' sequitur. Cum autem deberet ponere
disiunctas, ponit coniunctam, ac si diceret: uere uera est disiuncta,
quia uera est coniuncta (a pari); et hoc est: NAM SI NON SEQUITUR,
subaudis possibile est esse ad necesse est esse, CONTRADICTIO
possibilis SEQUITUR, quae est scilicet 'NON POSSIBILE' est 'ESSE'. Sed
quia quorumdam opinio erat quod 'possibile est non esse', quae
uidebatur negatio, esset potius contradictio dicenda. Ponit etiam
illam ut utrumque remouendo omnibus satis faciat, dicens: ET SI QUIS
NON DICAT HANC propositionem 'non possibile est esse' ESSE
CONTRADICTIONEM ad 'possibile est esse', NECESSE EST, id est constans
est et determinatum, UT DICAT POSSIBILE NON ESSE, id est quicumque
hanc non recipiet negationem recipiet illam.

     SED UTRAEQUE DE 'NECESSE ESSE' FALSAE SUNT.

[40] Haec est assumptio, ubi diligenter ostendit quod, quaecumque
contradictio recipiatur, non potest contradictio sequi; et hoc est:
SED UTRAEQUE FALSAE SUNT DE 'NECESSE ESSE'. Neutra uere comitatur hanc
affirmationem 'necesse est esse', hoc est de ea re quam necesse est
esse, neque uerum est 'non possibile est esse' neque 'possibile est
non esse'. Conclusio est extra, haec scilicet: Quare 'possibile est
esse' sequitur ad 'necesse est esse', cum scilicet eius contradictio
non sequatur.

     AT VERO RURSUS VIDETUR IDEM ESSE POSSIBILE INCIDI ET NON INCIDI,
     ET ESSE ET NON ESSE,

[41] Aliam uero causam dubitationis ponit, quare iterum nec 'possibile
esse' uideatur sequi, quia scilicet 'possibile' habet se ad 'esse' et
'non esse', et ita 'necesse' uidetur se habere ad 'esse' et 'non
esse': quod aperte falsum est. Et hoc totum ponit: ET ita ESSE ET NON
ESSE, quia scilicet INCIDI ET NON INCIDI; quippe 'esse' et 'non esse' pro
quibuslibet accipiuntur quae ad affirmationem et negationem se habent.

     QUARE ERIT NECESSE ESSE CONTINGERE NON ESSE; HOC AUTEM FALSUM
     EST.

[42] Quia scilicet 'possibile esse' se habet ad 'esse' et 'non esse',
ergo 'necesse'. Si intelligamus 'omne possibile', quod falsum est, a
toto est illatio; si uero est probatio indefinitae, sicut est uerum:

     Non procedit ex uero falsum

non est curandum, quia haec non est ratio Aristotelis sed aliorum,
cuius perturbationis causam ostendit. Cum autem deberet ponere quod
'necesse' se habeat ad utrumque, tam ad 'esse' quam ad 'non esse',
ponit tantum de 'non esse', quia hoc sufficit ad perturbationem, quod
solum inconueniens esse apparet.

     MANIFESTUM EST AUTEM QUONIAM NON OMNE POSSIBILE VEL ESSE VEL
     AMBULARE ET OPPOSITA VALET, SED EST IN QUIBUS NON SIT VERUM;

[43] Ostensis duabus causis perturbationis dissoluit eam concedens
illam partem: ad 'necesse' sequitur 'possibile'; sed non ideo
'necesse' se habet ad 'utrumque', quia non omne 'possibile' se habet
ad utrumque.

[44] Continuatio: per hoc quod 'possibile' se habet ad utrumque uidetur
'necesse' se habere ad utrumque; sed irrationaliter uidetur, quia ex
rerum natura MANIFESTUM EST QUOD NON OMNE 'POSSIBILE' VALET AD
OPPOSITA, id est se habet non tantum ad 'esse' sed etiam ad oppositum
eius, id est ad 'non esse'.

[45] Quod autem praemisit VEL ESSE VEL AMBULARE exempla sunt de
'possibili' simpliciter, non de 'possibili' quod non ualeat ad
opposita; ut enim supra meminit, "omne quod est possibile diuidi uel
ambulare, et non ambulare et non diuidi potest." SED EST, id est:
Contingit esse quasdam res IN QUIBUS NON SIT VERUM utrumque, id est
quod se habeat ad esse et non esse.

     ET PRIMUM QUIDEM IN HIS QUAE NON SECUNDUM RATIONEM POSSUNT, UT
     IGNIS CALEFACTIBILIS EST ET HABET VIM IRRATIONABILEM.

[46] Innuit nobis talem diuisionem: possibilia alia sunt rationalia,
alia irrationalia.  Rationale possibile est illud cuius actus secundum
aliquam rationem et industriam ipsius potentis fit, ut in medico
potentia curandi.  Irrationale uero possibile est quod secundum
rationem et industriam ipsius potentis non perducitur ad actum, ut in
igne potentia calefaciendi. Quod autem non omne 'possibile' ualeat ad
opposita, id est 'esse' et 'non esse', ostendit primum irrationalibus
possibilibus, quod sic dicit: ET PRIMUM. Ostendit quod non est uerum
omne 'possibile' ualere ad opposita in quibusdam illorum QUAE NON
possibilia sunt SECUNDUM RATIONEM, id est in irrationalibus; UT IGNIS
CALEFACTIBILIS EST: Potest calere et ita quod non potest oppositum, id
est non calere. ET bonum exemplum dedi de igne ut de irrationali
possibili, quia ignis HABET VIM, id est potestatem, IRRATIONALEM;
supple extra: Qui, scilicet ignis, non ualeat ad opposita.

[47] Calefactibilem dicit, quia potest calere in se et non calere
facere aliud; hoc enim exemplum ponit de illo possibili quod non habet
se ad 'non esse'. Si uero diceremus ignem non posse non calefacere,
falsum esset; sic enim etiam ignis substantiam retinere potest ut nil
calefaciat sed ignis esse non potest nisi caleat, id est calorem
habeat, cum sit ei calor substantialis, calefactio uero accidentalis.

[48] Nota insuper quod cum in igne exemplum ponat de possibili quod
non possit opposita, quia, "quemadmodum" statim est dicturus, "ignem
non est possibile calefacere et non, uel quaecumque semper agunt", ut
celum, teste Boethio, quod semper uoluitur non est possibile non
uolui, uidetur plane Aristoteles mentiri, quippe et ignem ipsum etiam
non esse possibile est, ita etiam substantiales formas non retinere,
quod non habeat calorem; si enim non est possibile ignem non calere,
necesse est ignem calere, et ita ab eterno calet, ut nec principium
habuerit nec finem habere possit; quod omnino falsum est. Cum itaque
dicit Aristoteles ignem necessario calere uel non posse non calere, in
igne subiecto uim attendit quasi sit modalis cum determinatione hac:
'dum est ignis'. Cum autem ait "quaecumque talia semper agunt", nota
quod per illud "talia" illa tantum intellexit quae in proprietatibus
suis ita sunt substantialiter sicut est ignis in calore; unde oportet
concedi et motum substantialiter inesse celo, iuxta Boethium.

     ERGO SECUNDUM RATIONEM POTESTATES IPSAE EAEDEM PLURIMORUM ETIAM
     CONTRARIORUM SUNT; IRRATIONABILES VERO NON OMNES, SED,
     QUEMADMODUM DICTUM EST, IGNEM NON EST POSSIBILE NON CALEFACERE
     VEL QUAECUMQUE ALIA SEMPER AGUNT;

[49] Ostendit quoddam possibile irrationale non ualere ad opposita;
modo uero monstrat, quod omnia possibilia quae secundum rationem
possibilia sunt ualeant ad opposita. Et sic infert a causa:
Quandoquidem dictum est primum de illis possibilibus quae non secundum
rationem possunt, de quibus erat dicendum, ergo dicamus de illis quae
secundum rationem possunt, de quibus erat dicendum similiter, quod
notatur per illud "primum" quod praemissum fuit. [50] Sic lege:
POTESTATES SECUNDUM RATIONEM, id est res quae possunt aliquid secundum
rationem suam, IPSE EAEDEM, permanentes in tota substantia sua, SUNT
PLURIMORUM CONTRARIORUM, id est habent se ad plura opposita, ut
Socrates ad 'ambulare et 'non <ambulare' uel> ad 'sedere' et 'non
sedere', quia utrumque potest, in tota hominis substantia
remanens. Sed non ita ignis, manens ignis, potest calere et non. [51]
IRRATIONALES, id est quae possunt non secundum rationem, NON OMNES
ualent <ad> opposita, SED QUEMADMODUM ibi DICTUM EST satis, ubi ignem,
quem potentem calere dixit, attulit ad exemplum eius 'possibilis' quod
non potest opposita, id est cum possit calere, non potest non
calere. Per AGUNT non actionem intelligit, quia nec calor actio est
sed ad quemlibet perpetuum statum significandum ponitur.

     ALIA VERO POSSUNT ET SECUNDUM IRRATIONALES POTESTATES SIMUL
     QUAEDAM OPPOSITA;

[52] Ignis et caetera "talia" irrationalia possibilia, quae scilicet
"semper agunt", non ualent ad opposita; sed sunt ALIA quae per
IRRATIONALES POTESTATES POSSUNT QUAEDAM OPPOSITA, ut ferrum, teste
Boethio in Primo Commento, potest calere et non calere.

     SED HOC QUIDEM IDCIRCO DICTUM EST QUONIAM NON OMNIS POTESTAS
     OPPOSITORUM EST NEC QUAECUMQUE SECUNDUM EANDEM SPECIEM DICUNTUR.

[53] Postquam ostendit quod irrationalia possibilia quae sunt in
sempiterno actu non possunt esse et non esse sed omnia rationalia
possunt et quaedam etiam irrationalia utrumque, docet quare hoc totum
induxit: scilicet ut ostenderet quod non omne 'possibile' habet se ad
'esse' et 'non esse', ut quibusdam uidebatur, ac per hoc putabant
etiam 'necessarium' se habere ad utrumque.

[54] Continuatio: Non sine causa hoc induxi, SED HOC totum IDCIRCO
DICTUM EST, ut ostenderetur QUOD NON OMNIS POTESTAS EST OPPOSITORUM,
id est non omne cui aliqua potestas conuenit ualet ad opposita, id est
ad 'esse' et 'non esse'; et non solum dico de toto, quod non omne
'possibile' ualet ad 'esse' et 'non esse' sed etiam dico de quadam
parte; et hoc est: NEC QUAECUMQUE SUB EADEM SPECIE DICUNTUR
potestates, id est sub irrationali potestate, simul ualent <ad>
opposita, ut ignis non potest calere et non calere, ut dictum est.

     QUAEDAM VERO POTESTATES AEQUIVOCAE SUNT; 'POSSIBILE' ENIM NON
     SIMPLICITER DICITUR, SED HOC QUIDEM QUONIAM VERUM EST UT IN ACTU,
     UT 'POSSIBILE EST AMBULARE' QUONIAM AMBULAT, ET OMNINO POSSIBILE
     EST ESSE QUONIAM IAM EST ALIQUID ACTU QUOD DICITUR 'POSSIBILE',
     ILLUD VERO QUOD FORSITAN AGIT, UT 'POSSIBILE EST AMBULARE'
     QUONIAM AMBULABIT.

[55] Ostenso quod non omne 'possibile' potest esse et non esse,
ingreditur quandam diuisionem 'possibilis', insufficientem tamen ut
ipse eligat quod 'possibile' ad 'necessarium' sequi debeat dicens:
Possibile aliud QUIDEM EST VERUM, possibile scilicet quod est IN ACTU,
aliud QUOD FORSITAN AGET. Ut autem melius uideamus quid utrumque sit,
altius sic ordinamus 'possibile': aliud quod est in actu, aliud quod
non est in actu. Iterum illud quod est in actu aliud <quod> est in
sempiterno actu, aliud quod non est, quae utraque uocat 'uera
possibilia' quamdiu sunt in illo actu; rursus 'possibile' quod non est
in actu aliud quod est determinate futurum in actu, ut:

     Hominem possibile est mori

aliud quod est indeterminatum futurum, id est quod se habet ad
utrumlibet, ut:

     Possibile est me ambulare.

Et illud solum quod habet se ad utrumlibet est illud possibile quod
uocat Aristoteles possibile QUOD FORSITAN AGET. Et de isto dicet quod
non sequitur ad 'necessarium', reddendo inde causam.

[56] Volunt tamen quidam diuisionem factam in <hoc> libro, scilicet
'possibile' aliud uerum quod in actu est, aliud QUOD FORSITAN AGET,
esse sufficientem, dicentes illud 'possibile' quod non est in actu et
tamen futurum est in actu determinate, contineri sub 'uero possibili'.
Quod non uidetur littera uelle, dicens hoc quod uerum est possibile
quod iam est actu.

[57] Quod ait QUAEDAM esse possibilia AEQUIVOCE tale est ac si diceret
'diuersis modis' quos supponit, uel ita, scilicet "quod fuit in actu
uel non", ut sit uocis in modos diuisio potius quam aequiuocationis.
Possumus etiam AEQUIVOCE dicere secundum multiplicem significationem,
quia quandoque 'possibile' quantum ad actum accipitur, quandoque
simpliciter quantum ad naturam. Vel dicit 'possibile' hoc nomen
aequiuoce dici sicut album, non quod diuersos sensus habeat sed quia
rationem substantiae non habeat.

[58] Continuatio: Non solum <non> omnis potestas oppositorum, id est
non omne 'possibile', habet se ad utrumque sed quaedam sunt possibilia
aequiuoce, id est diuersis modis, quos statim supponit.

[59] 'POSSIBILE' ENIM, id est non conuenit uno tantum modo hoc nomen
'possibile' sed diuersis, uel ita: id est non uniuoce, immo aequiuoce.
SED HOC QUIDEM, id est quaedam res DICITUR uere posse aliquid, QUONIAM
iam est IN ACTU, UT 'POSSIBILE EST AMBULARE aliquem' ita <QUONIAM>
AMBULAT. OMNINO, id est uniuersaliter, POSSIBILE EST ALIQUID ESSE
QUONIAM IAM EST ACTU ipsum QUOD POSSIBILE esse DICITUR. ILLUD VERO, id
est alia res, est ita possibile QUOD FORSITAN AGET, id est quod nondum
est determinatum ex essentia actus eam agere, UT 'POSSIBILE EST
AMBULARE' aliquam nondum ambulantem, QUONIAM quandoque AMBULABIT.

     ET HAEC QUIDEM IN MOBILIBUS SOLIS EST POTESTAS, ILLA VERO ET IN
     IMMOBILIBUS;

[60] Ostendit diuersos modos 'possibilis' ut discerneretur quod
'possibile' sequeretur ad 'necessarium', cum aduersario, ut dictum est
superius, uideretur nullo modo posse sequi ad 'necessarium'. Nunc
autem per 'uerum possibile', quod fuit unus modus 'possibilis',
ostendit 'possibile' sequi ad 'necessarium'. Forsitaneum uero
'possibile' omnino a secutione 'necessarii' remouendum esse docet, cum
ait illud euenire IN SOLIS MOBILIBUS rebus, cum scilicet constet
necessarium immobile esse.

[61] Sic lege: HAEC POTESTAS, scilicet forsitanea, EST IN SOLIS
MOBILIBUS, id est circa solas res quae moueri possunt circa 'esse' et
'non esse', possibilis est indeterminate euenire, id est sic possunt
euenire ut incertum sit euenire; ideoque ad 'necessarium' sequi non
potest; ILLA VERO, id est uera et actualis potestas, contingit ETiam
rebus IMMOBILIBUS, non tantum scilicet mobilibus; ideoque sequi
poterit ad 'necessarium', ut scilicet quicquid necesse est sit actu
possibile, id est ita possibile sit eo quod iam sit.

     IN UTRISQUE VERO VERUM EST DICERE NON IMPOSSIBILE ESSE AMBULARE
     ET QUOD AMBULAT IAM ET AGIT, ET AMBULABILE.

[62] Vocauit 'possibile' tam uerum possibile quam forsitaneum, id est
dixit res posse esse et quae iam sunt determinatae et quae possunt
esse ita quod nondum eas esse sit determinatum. Modo utrumque probat
esse possibile, quia utrumque non impossibile est esse (a pari); et
hoc est: IN UTRISQUE, id est de utrisque rebus, VERUM EST DICERE 'NON
IMPOSSIBILE', quia is IAM AMBULAT ET iam AGIT, ET quia est
AMBULABILIS, id est ita potens ambulare quod nondum ambulat.

     HOC IGITUR 'POSSIBILE' NON EST VERUM DE 'NECESSARIO' SIMPLICITER
     DICERE, ALTERUM AUTEM VERUM EST.

[63] Quandoquidem HOC 'POSSIBILE', "quod scilicet forsitan aget", "est
in solis mobilibus", ERGO NON sequitur ad 'necessarium' uel 'necesse'
SIMPLICITER (ab oppositis). Ideo dicit quia ad 'necessarium
determinatum' potest applicari 'possibile' mobilium, quippe ea quae ex
necessitate sunt, dum sunt, moueri contingit circa illud esse. ALTERUM
AUTEM, id est 'uerum possibile', VERUM EST sequi ad 'necessarium'.

     QUARE, QUONIAM PARTEM UNIVERSALE SEQUITUR, ILLUD QUOD EX
     NECESSITATE EST CONSEQUITUR 'POSSE ESSE', SED NON OMNINO.

[64] 'Verum possibile' sequitur ad 'necesse', quare 'possibile'
simpliciter, id est hoc nomen 'possibile' quod est quasi generale ad
'uerum possibile' (a parte); et hoc est: QUARE ILLUD QUOD EX
NECESSITATE EST SEQUITUR POSSE ESSE.  Et 'uerum' <Aristoteles>
assignat a causa, quia omne UNIVERSALE SEQUITUR omnem PARTEM suam,
'possibile' autem simpliciter acceptum, hoc nomen, quasi uniuersale,
id est continentius, dicitur ad 'uerum possibile'; quia, sicut
praedicatio generis semper comitatur praedicationem speciei sed non
conuertitur, ita praedicatio 'possibilis' praedicationem 'ueri' sed
non conuertitur; quippe quicquid uerum est possibile est esse sed non
conuertitur. SED NON OMNINO, id est non omnis pars, sequitur
'necessarium', sicut 'possibile forsitaneum', ut supra dictum est.

[65] Nota cum ait possibile, hanc uocem, totum esse ad 'uerum
possibile', non ualere illam sententiam quod 'possibile' ad 'uerum' et
'forsitaneum possibile' multipliciter dicatur; quia 'canis' aequiuocum
sicut uniuersale uere non dicitur de 'cane' aequiuoce. Nos autem non
contradicimus quin 'possibile' quandoque accipiatur determinate pro
'uero' sed hoc 'possibile' quod supra posuit in modalibus uno tantum
modo secundum naturam accipitur. Ideoque uno modo retentum quo
utrumque continet 'possibile' totum ad utrumque ponitur, sicut et
'Christianus' commune nomen totum est ad 'Christianus' proprium nomen.

[66] Nota etiam quod ex uerbis Aristotelis, cum ait "potestates",
uidetur ipse in hoc nomine 'possibile', quod etiam nomen rerum facere
uidetur, potestatem siue possibilitatem, quandam formam, intelligere,
cum ipsum in modalibus propositionibus ponit; quod supra negauimus.
Nos tamen, cum dicit 'potestatem' uel 'necessitatem', nullas
intelligimus formas sed iuxta sensum modalium omnia exponimus.

     ET EST QUIDEM FORTASSE PRINCIPIUM QUOD NECESSARIUM EST ET QUOD
     NON NECESSARIUM EST OMNIUM VEL 'ESSE' VEL 'NON ESSE', ET ALIA
     QUEMADMODUM HORUM CONSEQUENTIA CONSIDERARE OPORTET.

[67] Disposuit superius ita ordines modalium quod propositiones de
'necessario' ultimas collocauit. Nunc autem ostendit eas naturaliter
debere praeponi caeteris propositionibus, quia scilicet res de quibus
uerae sunt propositiones 'necessarii', priores sunt tam natura quam
dignitate caeteris rebus; quippe res, quae necessariae sunt, sempiterne
sunt et principia aliarum rerum, ut Deus et mens ex ipso nata, quae
eterna sunt.

[68] Continuatio: Disposui propositiones de 'necessario' ultimas sed
FORTASSE QUOD NECESSARIUM EST ET QUOD NECESSARIUM NON EST, id est
affirmationes et negationes de 'necessario', sunt ponendae PRINCIPIUM
OMNIUM 'ESSE' VEL 'NON ESSE', id est omnium aliarum propositionum
eorumdem ordinum secundum 'esse' et 'non esse' dispositorum; id est
debent praeponi aliis propositionibus. ET ALIA, id est alias
propositiones, quasi CONSEQUENTIA HARUM propositionum OPORTET
CONSIDERARE. FORTASSE temporaliter.

     MANIFESTUM EST AUTEM EX HIS QUAE DICTA SUNT QUONIAM QUOD EX
     NECESSITATE EST SECUNDUM ACTUM EST, QUARE, SI PRIORA SUNT
     SEMPITERNA, ET QUAE ACTU SUNT POTESTATE PRIORA SUNT.

[69] Non sine causa uidentur praeponi hae propositiones de
'necessario' caeteris sed propter hanc causam, quod MANIFESTUM EST EX
supra dictis ueris. Dictum est 'uerum possibile' sequi ad
'necessarium', QUIA omne QUOD EX NECESSITATE EST ACTU EST, ET QUAE
ACTU SUNT, PRIORA SUNT, id est digniora, aliis quae sunt scilicet in
sola POTESTATE; quod est ibi: ET QUAE ACTU SUNT PRIORA SUNT, SI
SEMPITERNA SUNT PRIORA, sola scilicet POTESTATE; QUARE QUAE ACTU SUNT
<etc.> (a parte). Quam consequentiam totam ponit: QUARE etc.  [70] Vel
ita: SI SEMPITERNA SUNT PRIORA aliis quae, subaudis, actu sunt, QUARE
omnia QUAE ACTU SUNT <etc.> (a simili).

[71] Nota quod, cum ait ea quae sunt magis digna <esse> his quae non
sunt, electiue non comparatiue accipe, ut scilicet illa aliquod
dignitatis habeant, ista nihil.

     ET HAEC QUIDEM SINE POTESTATE ACTU SUNT, UT PRIMAE SUBSTANTIAE,
     ALIA VERO SUNT ACTU CUM POSSIBILITATE,

[72] Quia dixerat necessaria priora esse potestate, quia semper sunt
in actu, putaret aliquis nullum 'possibile' posse esse in actu. Ideo
dicit quaedam possibilia esse in actu, quaedam non, et eorum quae sunt
in actu subdiuisionem praemittit; quia scilicet alia SUNT in ACTU SINE
POTESTATE, subaudis praecedenti, scilicet quae numquam prius potuerunt
esse quam fuerunt, ALIA CUM POTESTATE praecedenti. [73] HAEC, id est
quaedam possibilia, PRIMAS SUBSTANTIAS uocat diuinas, ut Deum et noym,
siue etiam ylem quae secundum philosophos coeterna Deo fuit.

     QUAE NATURA PRIORA SUNT, TEMPORE VERO POSTERIORA,

[74] Natura ad possibilitatem pertinet, tempus ad actum; et hic est
sensus: quae prioritate naturae praecedunt actum temporis; quia natura
prius ea esse permisit quam temporaliter actu euenirent.

     ALIA VERO NUMQUAM SUNT ACTU SED POTESTATE SOLA.

[75] Postquam comprehendit actuale possibile duobus modis, supponit
inactuale.

			       LI 3.14

     UTRUM AUTEM CONTRARIA EST AFFIRMATIO NEGATIONI ET ORATIO ORATIONI
     QUAE DICIT QUONIAM 'OMNIS HOMO IUSTUS EST' EI QUAE EST 'NULLUS
     HOMO IUSTUS EST' AN EI QUAE EST 'OMNIS HOMO INIUSTUS EST',
     'CALLIAS IUSTUS EST', 'CALLIAS IUSTUS NON EST', 'CALLIAS INIUSTUS
     EST', QUAE HARUM CONTRARIA EST? NAM SI EA QUAE SUNT IN VOCE
     SEQUUNTUR> EA QUAE SUNT IN ANIMA, ILLIC AUTEM CONTRARIA EST
     OPINIO CONTRARII, UT 'OMNIS HOMO IUSTUS EST' EI QUAE EST 'OMNIS
     HOMO INIUSTUS EST', ETIAM IN HIS QUAE SUNT IN VOCE
     AFFIRMATIONIBUS NECESSE EST SIMILITER SESE HABERE. QUOD SI NEQUE
     ILLIC CONTRARII OPINATIO CONTRARIA EST, NEC AFFIRMATIO
     AFFIRMATIONI ERIT CONTRARIA, SED EA QUAE DICTA EST NEGATIO. QUARE
     CONSIDERANDUM EST CUI OPINATIO VERA FALSAE OPINIONI CONTRARIA
     EST, UTRUM NEGATIONI AN CERTE EI QUAE CONTRARIUM ESSE
     OPINATUR. DICO AUTEM HOC MODO: EST QUAEDAM OPINATIO VERA QUONIAM
     BONUM EST, ALIA VERO QUONIAM NON BONUM EST FALSA, ALIA VERO FALSA
     QUONIAM MALUM EST; QUAE HARUM CONTRARIA EST VERAE?

[1] Ostensis supra positis naturis propositionum ad ultimum
contrarietatem propositionum generaliter assignat, scilicet rectam
earum oppositionem quam habent ex opposito modo enuntiationis, siue
ipse sint contrariae propositiones siue diuidentes. Hoc autem facit
quia quorumdam erat sententia propositiones contrarias dici ex
contrarietate terminorum, ut:

     Omnis homo est iustus

et:

     Omnis homo est iniustus

uel:
     Callias est iustus

et:

     Callias est iniustus

quia contraria habent praedicata. Ipse autem magis concedit contrarias
propositiones dici debere ex contrario modo proponendi, quia haec
scilicet negando tollit quod ipsa affirmando constituit et ex proprio
sensu resistit.

[2] Nota tamen quod ipse in tractatu oppositorum, cum differentiam
affirmationis et negationis, id est a contrariis et priuatione et
habitu, ostendit, contraria complexa appellauit propositiones de
contrariis praedicatis et similiter priuationem et habitum complexa,
prius aliorum sententiam quam hic destruit uisus est secutus; unde sic
ait "quae secundum complexionem contraria dicuntur", "magis"
confirmans 'dici' quam 'esse'. Aut fortasse nihil impedit sed ipse
quoque contrarias propositiones ex qualitate terminorum ibi improprie
appellauerat, qui hic uult determinare in quo proprie dicendae sunt
contrariae.

[3] Nouum est hoc capitulum <et> per se non ad superiora continuatur,
in exordio cuius ponit ipse quaestionem de contrarietate
propositionum, ut eam dissoluat. Proponit autem sic: UTRUM AFFIRMATIO
EST CONTRARIA NEGATIONI AUT potius, ut quibusdam uidetur, ORATIO
ORATIONI, id est affirmatio affirmationi -- ponit enim generale
uocabulum pro speciali, ORATIO scilicet pro 'affirmatio'. Et statim
exempla subdit dicens: Ut ea affirmatio QUAE DICIT 'OMNIS HOMO IUSTUS
EST' EST contraria EI negationi QUAE EST 'NULLUS HOMO IUSTUS EST', AN
potius:

     Omnis homo iustus est

contraria est EI affirmationi QUAE EST 'OMNIS HOMO INIUSTUS EST'? Item
huic affirmationi de singulari subiecto 'CALLIAS IUSTUS EST' QUAE
HARUM duarum EST CONTRARIA, 'CALLIAS IUSTUS NON EST' uel 'CALLIAS
INIUSTUS EST'?

[4] Et quoniam propositiones contrariae dicendae sunt e contrario modo
proponendi sicut opiniones, id est intellectus, ex contrario modo
concipiendi, transfert se ad opiniones, id est ad intellectus, ipsarum
propositionum, ut scilicet considerato quae opinio cui opinioni sit
contraria secundum contrarietatem opinionum significatarum de
contrarietate propositionum significantium eas iudicemus, quia
scilicet propositiones sequuntur suos intellectus in contrarietate.

[5] Sic continua et dispone litteram: Considerandum est quae
propositio sit cui contraria; QUARE CONSIDERANDUM EST quae OPINATIO
VERA CUI FALSAE CONTRARIA, UTRUM NEGATIONI sit contraria, AN CERTE EI
opinioni QUAE OPINATUR CONTRARIUM, id est quae habetur ex propositione
continente contrarium praedicatum (locus a causa).

[6] Nota quod, licet dicatur uera falsae esse contraria, quandoque
tamen falsae sunt utraeque, ut:

     Omnis homo iustus est

et:

     Nullus homo iustus est

numquam autem uerae.

[7] Quare autem propter propositiones sit considerandum de opinionibus,
assignat dicens: NAM EA QUAE SUNT IN VOCE, id est propositiones quae
sunt uoces, SEQUUNTUR, id est imitantur in proprietate contrarietatis,
EA QUAE SUNT IN ANIMA, id est intellectus suos, et SI EA QUAE SUNT IN
VOCE SEQUUNTUR EA QUAE SUNT IN ANIMA et ILLIC, id est in his quae sunt
in anima, EST CONTRARIA OPINIO CONTRARII, id est quae opinatur
contrarium, UT 'OMNIS HOMO' etc., id est opinio huius propositionis
opinioni illius, NECESSE EST, id est constans est, SIMILITER SE HABERE
IN HIS AFFIRMATIONIBUS QUAE SUNT IN VOCE; quia sicut opiniones ita
affirmationes de contrariis erunt contrariae. AFFIRMATIONES QUAE SUNT
IN VOCE dicit ideo fortasse quia, sicut 'oratio' apud Grecos ad
'intellectum' aequiuocatur, ita etiam 'affirmatio'. QUOD, scilicet
sed, SI ILLIC, id est in opinionibus, NON CONTRARIA EST OPINIO
CONTRARII NEC AFFIRMATIO AFFIRMATIONI etc., SED potius NEGATIO
supraposita. Nota quod hic large 'opinionis' nomen accipit pro
quolibet intellectu, cum proprie 'opinio' casus tantum intellectus
nominet).

[8] Et postquam considerandum dixit esse in opinionibus, qualiter
considerandum sit docet dicens: DICO AUTEM HOC MODO considerandum
esse: EST QUAEDAM etc.

[9] Nota quod hic totus tractatus de opinionibus erit usque uersus
finem, ubi consideratis opinionibus ad propositiones redit dicens:
"Quare, si in opinione sic se habet, sunt autem quae sunt in uoce"
etc.

[10] QUAE HARUM duarum falsarum, uel:

     Bonum non est bonum

uel:

     Bonum est malum

EST CONTRARIA illi VERAE:

     Bonum est bonum?

     ET SI EST UNA, SECUNDUM QUOD CONTRARIA EST?

[11] Sicut propositiones de contrariis terminis facte modo de mediatis
contrariis modo de inmediatis contrariis fiunt, ita opiniones
propositionum constantium ex contrariis modo talium propositionum sunt
modo talium. Quando autem sunt de contrariis inmediatis, una est
aequipollens opinio affirmationis de contrario cum opinione negationis
de altero contrario, ut:

     Hoc animal est sanum

et:

     Hoc animal non est aegrum

cum uero non sunt de inmediatis contrariis sed de mediatis, ut:

     Hoc corpus est album

et:

     Hoc corpus est nigrum

sunt plures, id est non aequipollentes.

[12] Continuatio: Dixi considerandum de opinione affirmationis et
negationis, quae sit contraria opinioni affirmationis; ET SI, id est
etiam si, UNA sit aequipollens opinio affirmationis cum opinione
negationis, uidelicet sunt inmediata contraria, ut dictum est, tunc
quoque considerandum est SECUNDUM QUAM illarum prior opinio
affirmationis EST CONTRARIA.

     NAM ARBITRARI CONTRARIAS OPINIONES DEFINIRI IN EO QUOD
     CONTRARIORUM SUNT, FALSUM EST;

[13] Bene dicit esse considerandum de contrarietate opinionum; nam
illud non ualet, quod quidam putant, contrarias opiniones in eo
diffiniri quod de contrariis sunt (a causa); et hoc est: NAM FALSUM
EST ARBITRARI OPINIONES IN EO DIFFINIRI CONTRARIAS QUOD SUNT de
contrariis.

     BONI ENIM QUONIAM BONUM EST ET MALI QUONIAM MALUM EST EADEM
     OPINATIO EST FORTASSE ET VERA [ET MALA],

[14] Vere non bene diffiniuntur contrariae opiniones in eo quod de
contrariis sunt, quia haec opinio BONI QUONIAM Bonum EST BONUM ET MALI
QUONIAM Malum EST MALUM quae de contrariis sunt sunt simul uerae (ab
oppositis); si enim sunt simul uerae, non sunt contrariae, et ita non
omnes de contrariis sunt contrariae. Et ideo non bene diffiniuntur
contrariae opiniones in eo quod de contrariis sunt, cum et non
contrariis id conueniat. Quod ait quod haec OPINIO EST EADEM cum illa,
talis est ac si diceret: Vera est sicut illa. Quod statim determinat
cum subdit ET VERA, ac si diceret: Id est non ita simul quod simul
uera est uel eadem dici potest sed secundum similitudinem
affirmatiuitatis, quod utraque scilicet est affirmatiua.

     SIVE PLURES SINT SIVE UNA SIT;

[15] Hoc ad illud respicit quod superius posuit "quae harum contraria
est uere? Et si est una" etc.

[16] Continuatio: Considerandum est an negatiua opinio sit contraria
affirmatiuae an affirmatiua opinio de contrario, SIVE negatiua opinio
et affirmatiua de contrario SINT PLURES, id est non aequipollentes,
ueluti quando sunt de non inmediatis contrariis, ut supra dictum est,
SIVE SINT UNA, id est aequipollentes, ueluti quando sunt de
inmediatis.

     SUNT AUTEM ISTA CONTRARIA; SED NON IN EO, QUOD CONTRARIORUM SUNT,
     CONTRARIAE, SED MAGIS IN EO QUOD CONTRARIE DICUNTUR.

[17] Posuit exempla per:

     Bonum est bonum

et:

     Malum est malum

de opinionibus non contrariis, inter se scilicet. SED ne quis ideo
putet eas nec etiam ad alias opiniones esse contrarias, dicit eas esse
contrarias NON IDEO QUOD SUNT DE CONTRARIIS, SED potius QUOD CONTRARIE
opinantur quantum ad suas negatiuas, has scilicet:

     Non est bonum bonum

et:

     Non est malum malum.

'Contrarie opinari' accipit secundum oppositum concipiendi modum in
coniungendo et diuidendo.

     SI ERGO BONI QUONIAM BONUM EST OPINATIO EST, EST AUTEM QUONIAM
     NON BONUM, EST VERO QUONIAM ALIUD ALIQUID QUOD NON EST NEQUE
     POTEST ESSE (ALIARUM QUIDEM NULLA PONENDA EST, NEQUE QUAECUMQUE
     ESSE QUOD NON EST OPINATUR NEQUE QUAECUMQUE NON ESSE QUOD EST --

[18] Quandoquidem in eo contrariae sunt tantummodo dicendae opiniones
quod circa eadem contrariae opinantur, ergo huic opinioni:

     Bonum est bonum

nulla aliarum a:

     Bonum non est bonum

est contraria (ab oppositis); et hoc est: SI EST OPINIO, id est cum
sit opinio, BONI QUONIAM Bonum EST BONUM', aut, id est et, alia
QUONIAM Bonum NON est BONUM', et non tantum istae opiniones de bono
sunt sed etiam QUOD bonum est ALIUD QUOD NON EST NEC ESSE POTEST, ut:

     Bonum est malum (uel: inutile) (uel: inhonestum)

NULLA ALIARUM EST PONENDA contraria ad 'Bonum est bonum', ALIARUM,
inquam, ab illa opinione 'Bonum non est bonum'; sed ipsa sola ab aliis,
quod ipse statim determinabit dicens: "sed in quibus est fallacia". Et
ita NEQUE omnes illae sunt ponendae ut contrariae illi QUAE OPINANTUR
ESSE QUOD NON EST, ut:

     Bonum est malum (uel: inutile) (uel: inhonestum)

NEQUE omnes QUAE OPINANTUR ipsum NON ESSE QUOD ipsum EST, ut:

     Bonum non est utile (uel: expetibile) (uel: non est honestum).

     INFINITAE ENIM UTRAEQUE SUNT, ET QUAE OPINANTUR ESSE QUOD NON EST
     ET QUAE NON ESSE QUOD EST -- SED IN QUIBUS EST PRIMA FALLACIA;
     HAEC AUTEM EST EX HIS EX QUIBUS SUNT ET GENERATIONES; EX
     OPPOSITIS VERO GENERATIONES SUNT,

[19] Reddit causam quare uel non omnes QUAE OPINANTUR bonum ESSE QUOD
NON EST uel non omnes QUAE opinantur NON ESSE QUOD EST, sint
opponendae ut contrariae ad 'Bonum est bonum': Quia UTRAEQUE
opiniones, tam illae quam istae, SUNT INFINITAE, id est innumerabiles,
nulla autem propositio innumerabiles habet contrarias [uel] (ab
oppositis fit probatio).

[20] SED IN QUIBUS, id est: SED illae tantum opiiniones sunt
opponendae aliis tamquam contrariae earum IN QUIBUS EST FALLACIA
PRIMA, scilicet, ut ait Boethius, hoc "principium fallacie"; quod
statim determinat cum supponit: HAEC AUTEM, scilicet fallacia, EX HIS
EST EX QUIBUS fiunt GENERATIONES. quae etiam ex quibus fiant rursus
adiungit dicens: EX OPPOSITIS fiunt GENERATIONES quia, dum generatur,
res de non esse ad esse perducitur. [21] Generationem hoc loco non
solum motum in substantia appellat, uerum etiam quocumque res in se
diuersa fit ab eo quod prius erat. Generatio uero inde fit unde
incipit, id est ex non esse; unde Boethius hunc locum exponens ait:

     Omnis generatio ex permutatione eius quod fuit surgit; nisi id
     quod fuit prius esse deserit, non potest esse generatio, quia
     fieri aliter non potest ut sit malum, nisi prius non sit bonum.

     Omnis enim generatio ex detrimento surgit, ut quod fit dulce non
     fit ex albo sed ex non dulci, et quod fit album non fit ex duro
     sed ex non albo.

[22] His uerbis aperte docet Boethius PRIMAM FALLACIAM, id est priorem
naturaliter falsitatem, inesse negatiuis, quas apponit affirmatiuis ut
contrarias; quia, etsi negatiuam boni et affirmatiuam de contrario, id
est de malo, contingat de eodem ueras esse, ut scilicet aliquid quod
prius bonum erat, relicta proprietate boni, factum sit malum, prius
naturaliter uera erat negatio quam affirmatio, quia quod non est bonum
causa est quod sit malum, quia per illius remotionem ad istud
pertingitur. Et potest haec negatiua sine affirmatiua contingere,
affirmatio uero nequaquam sine negatione; unde negatio naturaliter,
non secundum conuersionem consequentie, prior est. [23] Iuxta quod
bene Aristoteles suprapositae affirmatiuae contrariam dicit eam
opinionem falsam quam in generatione rei prius naturaliter oportet
contingere iam negatiuam, scilicet quod ex non esse generatio surgit
ut perducatur ad esse. Et hoc est:

     Sed illae sole talibus affirmatiuis sunt opponendae ut contrarie,
     in quibus est ista falsitas, id est quae sic actualiter falsae
     sunt ut naturaliter, si uentum sit ad ueritatem, caeteras in
     ueritate praecedant: hae sunt negatiuae a quibus, ut determinatum
     est, generationes incipiant.

[24] Potest et aliter exponi, ut scilicet PRIMA FALLACIA sit maior
falsitas secundum quam omnes opiniones falsas secundum se magis falsas
dicturus est statim, sicut e contrario ueras secundum se magis ueras.
'Secundum se' autem opinio dicitur quae idem sibi ipsi copulat uel idem
a se ipso remouet, ut 'Bonum <est bonum' uel 'Bonum> non est bonum';
secundum accidens uero est quae alicui aliud copulat uel aliud ab ipso
remouet, ut:

     Bonum est utile

uel:

     Bonum non est malum

unde Boethius:

     Si quis de bono opinatur quoniam bonum est, hic secundum ipsam
     rem ueram opinionem habet; si uero arbitretur quoniam bonum est
     utile <...> ipsa ueritas de bono per accidens fit boni; accidit
     enim ut utile quoque sit.

[25] Ipse quoque Aristoteles in hac opinione:

     Bonum non est malum

dicit in sequentibus accidere bono non esse malum, ut sit omnis opinio
secundum accidens quae consistit in coniunctione uel remotione
diuersorum; secundum se autem fit quae sit in coniunctione uel
remotione eiusdem ad se ipsum. Omnis autem opinio quae secundum se est
uera magis uera dicitur ab Aristotele, et omnis quae secundum se est
falsa magis falsa dicitur. [26] Unde et huiusmodi propositiones
secundum se ueras ex aperta ueritate ridiculas appellamus, sicut et
syllogismos perridiculos Boethius uocat qui eandem propositionem et in
argumento praemittunt et in conclusione supponunt hoc modo:

     Si homo es, homo igitur es.

Sicut autem repetitio eiusdem propositionis ridiculosum syllogismum
facit, ita et repetitio eiusdem termini ridiculosam propositionem, ut
cum dicitur 'Bonum est bonum' quae secundum se uera magis uera dicitur
quia idem sibi expresse copulat.  Et e contrario 'Bonum non est bonum'
secundum se falsa magis falsa dicitur, quod est ei primam fallaciam
inesse, hoc est maiorem falsitatem habere quam caetere habeant, quae
aliud uel coniungunt uel disiungunt.

     QUARE ETIAM FALLACIA;

[27] Quandoquidem "fallacia, prima" scilicet, "ex eis" fit "ex quibus
generationes", generationes <autem> fiunt "ex oppositis", QUARE ETIAM
FALLACIA fit ex oppositis. Et hoc est quasi forma quaedam syllogismi;
et est a causa locus, quod scilicet, quia fallacia fit ex oppositis
eisdem ex quibus generationes, et generationes fiunt ex oppositis,
ideo et fallacia fit ex oppositis, id est propositio maxime falsa
illud propositum proponit ex quo generatio surgit, id est hoc non esse
illud.

     SI ERGO QUOD BONUM EST ET BONUM EST ET MALUM NON EST, ET HOC
     QUIDEM SECUNDUM SE, ILLUD VERO SECUNDUM ACCIDENS (ACCIDIT ENIM EI
     MALUM NON ESSE),

[28] Rursus id probat quod 'Bonum non <est> bonum' est contraria ad
'Bonum est bonum' sed alio argumento, per similitudinem scilicet
contrariarum formarum, ostendens quae opiniones sint dicendae
contrariae; ac si ita dicat: Contrarie formae sunt "quae plurimum
differunt circa idem", id est quas maxime impossibile est inesse eidem
subiecto, ut sunt albedo et nigredo, quippe inde contrariae dicuntur
quae maxime sibi aduersantur; et hanc propositionem supponit inferius
ibi: "contraria enim est eorum" etc. Sed 'Bonum est bonum' et 'Bonum
non est bonum' hae duae opiniones maxime inuicem differunt; quod in eo
ostendit quod haec magis est uera et illa magis falsa, ut est haec
habundans in uero sicut illa habundat in falso; quare hae inuicem
contrariae debent esse. Et hanc supponit conclusionem ibi: "Quod si
contraria est altera" etc. [29] Vis autem huius argumentationis est a
simili, ut scilicet, sicut formae "quae plurimum differunt" ideo
contrariae dicendae sunt, ita etiam opiniones istae quarum altera est
magis uera altera magis falsa. Quod enim haec magis uera et illa magis
falsa propositiones, praemittit huiusmodi syllogismos:

     'Bonum est bonum' haec opinio est secundum se et uera,
     Sed omnis quae est secundum se et uera est magis uera;
     Quare ista est magis uera.

Similiter:

     'Bonum non est bonum' est secundum se et falsa,
     Sed omnis secundum se et falsa est magis falsa;
     Quare ista est magis falsa.

Quid uero sit opinionem uel propositionem esse secundum se supra
docuimus, quando scilicet idem sibi ipsi copulatur uel a se ipso
remouetur. [30] Primi uero syllogismi propositionem, quod scilicet:

     'Bonum est bonum' sit secundum se et uera

praemittit; quod uera sit primum ponit, cum ait QUOD BONUM <EST> EST
BONUM, et statim quod sit secundum se annectit dicens: ET haec QUIDEM
opinio 'Bonum est bonum' SECUNDUM SE est.  Assumptio eiusdem syllogismi,
prioris scilicet, quod:

     Omnis uera secundum se sit magis uera

(scilicet his quae sunt secundum accidens, mox subditur ibi: "Magis
autem in unoquoque". Conclusio extra. [31] Secundi uero syllogismi
propositio, quod scilicet:

     'Bonum non est bonum' est secundum se et falsa

ibi est: "Ergo ea quae est" etc. Assumptio quoque, id est quod omnis
secundum se falsa sit magis falsa, praemissa est ibi: "etiam
falsa". Conclusio uero ibi est: "Quare magis erit" etc.

Nunc litteram prosequere.

[32] QUOD BONUM EST etc., id est fiunt uerae tales opiniones de bono,
quod scilicet 'Bonum EST BONUM' ET 'Bonum NON EST MALUM'. ET HOC, id
est haec opinio 'Bonum est bonum', sit secundum se, quod per
contrarium ostendit dicens: ILLUD VERO, id est illa alia opinio 'Bonum
non est malum', sit PER ACCIDENS, id est non secundum se. Quod scilicet
non sit de eodem addit, et quod dicat secundum accidens supponit
causam dicens: ACCIDIT ENIM EI, id est bono, NON ESSE MALUM, hoc est:
accidentaliter et extraneae remouetur malum ab eo, utpote diuersum ab
ipso.

     MAGIS AUTEM IN UNOQUOQUE EST> VERA QUAE SECUNDUM SESE EST,

[33] Postquam ex superioribus ostendit quod 'Bonum est bonum' secundum
se sit uera, assumit dicens: Sed omnis secundum se uera est magis
uera, et hoc est: IN UNOQUOQUE, id est unaquaque re, opinio habita
MAGIS EST VERA, subaudis quod satis habetur ex eo quod praemisit
"uera".

     ETIAM FALSA

[34] Non solum ea quae est secundum se uera est magis uera sed ETIAM
FALSA, id est similiter contingit in opinione falsa, quod scilicet
omnis secundum se falsa est magis falsa; quod est assumptio secundi
syllogismi.

     SIQUIDEM ET VERA.

[35] Vere falsa secundum se est magis falsa, quia uera secundum se est
magis uera (a simili per contrarium uel propter diuersas causas), quia
uidelicet, sicut uera secundum se est magis uera quia est uera
secundum se, ita falsa secundum se est magis falsa, quia est falsa
secundum se; et hoc est: SI QUIDEM VERA, id est quod uera est secundum
se est magis uera.

     ERGO EA QUAE EST 'QUONIAM NON EST BONUM QUOD BONUM EST' SECUNDUM
     SE CONSISTENS FALSA EST,

[36] Ostendit 'Bonum est bonum' ueram esse secundum se; inde infert:
ERGO 'BONUM NON EST BONUM' et eius propria negatio FALSA SECUNDUM SE
(a pari comitanti); et hoc est propositio secundi syllogismi, quamuis
secundum seriem litterae sit posita illatiue.

     ILLA VERO QUAE EST 'QUONIAM MALUM EST' EIUS QUOD> EST SECUNDUM
     ACCIDENS,

[37] Ad duo probanda quae supra dicta sunt potest hoc se habere: uel
ad hoc scilicet probandum quod 'Bonum non est malum' sit per accidens,
quae est eius negatio (et tum erit propositio a pari comitanti); uel
ad hoc probandum quod nouissime posuit, quod scilicet 'Bonum non est
bonum' sit secundum se, quae scilicet sit de eodem ad idem, quia
scilicet illa est secundum accidens quae fit inter diuersa (a simili
per contrarium uel propter diuersas causas).

[38] Continuatio: Haec est secundum se <quoniam> 'Bonum non est bonum',
SED ILLA SECUNDUM ACCIDENS QUONIAM 'Bonum est malum'.

     QUARE MAGIS ERIT FALSA DE BONO EA QUAE EST NEGATIONIS OPINIO
     QUAM EA QUAE EST CONTRARIA.

[39] Haec est conclusio secundi syllogismi, quae uenit ex praemissis
ita: Quandoquidem 'Bonum non est bonum' est falsa secundum se, est
magis falsa quam omnes illae quae sunt falsae secundum accidens; QUARE
'Bonum non est bonum' EST MAGIS FALSA QUAM EA opinio QUAE EST de
contrario, id est 'Bonum est malum', quae scilicet est secundum
accidens, sicut modo praemisit in proximo; ideo etiam ut ex eo
inferret hanc, quae secundum se est, magis esse ueram illa quae est
secundum accidens).

     FALSUS AUTEM MAGIS CIRCA SINGULA QUI> HABET CONTRARIAM OPINIONEM;
     CONTRARIUM ENIM EST HORUM QUAE PLURIMUM CIRCA IDEM DIFFERUNT.

[40] Postquam ostendit 'Bonum non est bonum' magis esse falsam
caeteris opinionibus falsis de bono et 'Bonum est bonum' magis esse
ueram, ostendit per hoc eas debere dici contrarias, quia inter singula
falsa magis est falsa opinio contraria, subaudis: magis uerae
opinioni, est MAGIS FALSUS in opinione CIRCA SINGULA falsa, id est
HABET MAGIS falsam OPINIONEM caeteris omnibus falsis opinionibus. Quod
autem magis falsa debeat esse opinio contraria magis uerae, quae
scilicet maxime ab inuicem differunt, ostendit per similitudinem
contrariarum formarum, dicens quod <quae> maxime DIFFERUNT CIRCA IDEM,
id est ex maxima differentia quam habent minus sese patiuntur inesse
eidem subiecto sicut albedo et nigredo, quae sunt contrariae formae
(locus a simili, de contrariis formis ad contrarias opiniones).

     QUOD SI HARUM CONTRARIA EST ALTERA, MAGIS VERO CONTRADICTIONIS
     CONTRARIA, MANIFESTUM EST QUONIAM HAEC ERIT CONTRARIA.

[41] Posset ex supradictis conuenienter concludere quod 'Bonum non est
bonum' est contraria ad 'Bonum est bonum', quia uidelicet istae
"plurimum differunt", cum haec sit magis uera, illa magis falsa, et
"contraria" sunt "quae plurimum differunt". Sed antequam concludat
aggregat aliud in argumento, dicens: et cum HARUM duarum opinionum
'Bonum non est bonum' et 'Bonum est malum', ALTERA SIT CONTRARIA ad
'Bonum est bonum', illa opinio quae est propositionis contradicentis
propositionis illius MANIFESTUM EST ex his omnibus praemissis QUOD
HAEC, scilicet quae est contradictionis, EST CONTRARIA, non ea quae
est de contrario, id est 'Bonum est malum'. CONTRADICTIONEM uocat
omnem propositionem oppositam ex modo proponendi, siue sit contraria
siue contradictio.

[42] Nota quod illud "si" et illud "ergo" quae in principio huius
magni uersus ponuntur suspensiua sunt usque ad hunc locum: MANIFESTUM
EST etc., ac si ita diceretur: "si" id "quod bonum est", id est cum
fiant tales opiniones de bono, "et hoc quidem secundum se" etc., ERGO
MANIFESTUM EST ex praemissis QUONIAM HAEC ERIT opponenda ut CONTRARIA
(a causa).

     ILLA VERO QUAE EST 'QUONIAM MALUM EST QUOD EST BONUM' IMPLICITA
     EST; ET ENIM QUONIAM NON BONUM EST NECESSE EST IDEM IPSUM
     OPINARI.

[43] Postquam ostendit quod <ad> 'Bonum est bonum' sese habet ut
contraria 'Bonum non est bonum', non ista 'Bonum est malum', licet
utraque ei repugnet, docet etiam qualiter istae duae 'Bonum est malum'
et 'Bonum non est bonum' sese habeant ad inuicem, dicens 'Bonum est
malum' ESSE IMPLICITAM quantum ad 'Bonum non est bonum', hoc est
implicans eam in se, et quodammodo continens; quia quicumque opinatur
'Bonum est malum' etiam quod 'Bonum non est bonum' opinatur; sed non
conuertitur.

[44] Nota tamen non ita esse accipiendum, quod qui hanc habet
opinionem habeat illam, [id est] quia diuersitas earum eas haberi
simul non permittit sed ita potius est intelligendum quod qui
attendit bonum esse malum attendit bonum eo modo quo se habere non
potest nisi non sit bonum; sed non conuertitur. Et hoc est quod ait:
ET ENIM eum qui opinatur hoc, scilicet bonum esse malum, NECESSE EST
OPINARI QUONIAM IDEM IPSUM NON EST BONUM; et est assignatio cause
quare haec opinio implicet illam.

     AMPLIUS , SI IN ALIIS SIMILITER OPORTET SE HABERE, ET HIC VIDETUR
     BENE ESSE DICTUM;

[45] Rursus idem, scilicet quod 'Bonum non est bonum' et est
contraria ad 'Bonum est bonum', alio probat argumento, sic dicens
quod, quia IN ALIIS opinionibus OPORTET SE SIMILITER HABERE, quod
uidelicet ulla sit opinio contraria quae est contradictionis, ET HIC
VIDETUR, quod scilicet 'Bonum non est bonum' sit contraria ad 'Bonum
est bonum' (a simili); et hoc est: SI IN ALIIS, id est quia in aliis,
etc.

     AUT ENIM UBIQUE EA QUAE EST CONTRADICTIONIS AUT NUSQUAM; QUIBUS
     VERO NON EST CONTRARIUM, DE HIS EST QUIDEM FALSA EA QUAE EST
     VERAE OPPOSITA, UT QUI HOMINEM NON PUTAT HOMINEM FALSUS EST.

[46] Commendatio argumenti a causa per assignationem similitudinis,
quod uidelicet in omnibus opinionibus aequaliter contingit negationes
esse contrarias affirmationibus. Quod ita probat: AUT UBIQUE contingit
AUT NUSQUAM, id est altera istarum propositionum est uera [id est]:
uel ista quae dicit 'ubique contingit' uel quae hoc proponit 'nusquam
contingit'; et hanc disiunctam: AUT ENIM etc. Sed non est uera haec
quae dicit nusquam contingit, quod statim ostendit, dum his
opinionibus quae de nullo contrario fiunt assignat negatiuas opiniones
contrarias, ueluti huic:

     Homo est homo

     Homo non est homo.

Et hoc loco assumptionis ponit dicens QUIBUS NON EST CONTRARIUM. Cum
autem deberet concludere quare aequaliter est in omnibus, ponit
aequipollens ibi: "si ergo", hoc est "sicut est in istis opinionibus
quae non fiunt de aliquo contrario, ita est in caeteris".

[47] Sic lege: AUT UBIQUE est contraria alteri opinioni EA opinio QUAE
EST CONTRADICTIONIS, AUT NUSQUAM; sed falsum est quod nusquam. Et hoc
ostendit sic: QUIBUS VERO, id est de his opinionibus in QUIBUS NON EST
aliud CONTRARIUM nisi quae non habentur de re contraria alicui rei,
ueluti de homine qui, cum sit substantia, nulli contrarium est, DE HIS
inquam opinionibus EA QUAE FALSA EST VERAE OPPOSITA>, UT QUI HOMINEM
PUTET NON esse HOMINEM FALSUS EST in opinione contraria quam habet; et
per hoc ostendit eam opinionem esse contrariam, quae tamen de re
contraria habetur. Atque ideo non ualet ea sententia quae in eo tantum
contrarias opiniones iudicabat quod de rebus contrariis habentur, ut
'Bonum est bonum' et 'Bonum est malum'.

[48] SI ERGO HAE CONTRARIAE SUNT, ET ALIAE CONTRADICTIONES.> Haec est
conclusio post assumptionem disiuncte ac si diceretur: Ergo ita est in
omnibus, quod scilicet ea est contraria quae est contradictio; et hoc
est: sicut HAE SUNT CONTRARIAE, ita omnes ALIAE CONTRADICTIONES
(affirmationes et negationes opposite).

     AMPLIUS SIMILITER SE HABET BONI QUONIAM BONUM EST ET NON BONI
     QUONIAM NON BONUM EST, ET SUPER HAS BONI QUONIAM NON BONUM EST ET
     NON BONI QUONIAM BONUM EST.

[49] Idem quod confirmauit superius omnibus argumentationibus rursus
confirmat per quandam proportionem opinionum. Proportio uero est
similitudo habitudinum, secundum quas scilicet habitudines res aliquae
ad se inuicem conferuntur; ut si propositae sint res quatuor et duae
illarum priores inter se conueniant et similiter aliae duae inter se,
probabile est ut, quemadmodum se habet secunda ad quartam, ita prima
ad tertiam, sicut patet in opinionibus oppositis:

     Bonum est bonum
     Non bonum non est bonum

     Bonum non est bonum
     Non bonum est bonum

duae quippe priores in ueritate conueniunt, duae posteriores in
falsitate. Unde, cum ostendit secundam quartae esse contrariam,
probabile erit et primam esse tertie contrariam. Atque ideo primum
diligenter inquirit quam contrariam de illis quatuor habeat secunda,
ut, cum ei reliquerit quartam, prime assignet tertiam secundum
proportionis ordinem.

[50] Sic lege: SIMILITER SE habent hae duae opiniones, id est in
ueritate sunt similes; ET SUPER HAS, id est praeter has, illae aliae
duae sunt similes inuicem, in falsitate scilicet opinionum.

     ILLI ERGO QUAE EST NON BONI QUONIAM NON BONUM VERAE OPINIONI QUAE
     EST CONTRARIA?

[51] Quandoquidem assignatae sunt similitudines binarum et binarum
inter se, ergo perquiramus quae sit contraria secundae, ut scilicet
inde appareat secundum rationem proportionis quae sit contraria prime
(a causa); et hoc est: ILLI VERAE OPINIONI QUAE EST de non bono, quod
scilicet ipsum NON est BONUM, QUAE EST CONTRARIA?

     NON ENIM EA QUAE DICIT QUONIAM MALUM EST;

[52] Reddit causam quare idem quaerendum sit, quia scilicet non
quaelibet illarum quatuor opinionum est ei contraria sed una tantum
quam assignat ei remotis caeteris duabus.

[53] Sic lege: Huic opinioni 'Non bonum non est bonum' NON est EA
contraria QUAE DICIT QUOD 'Non bonum EST MALUM'. Nota quod cum ad
propositionem pertineat "dicere", non ad opinionem, tale est, cum
dicitur "opinio dicit", ac si saepe transferantur.

     SIMUL ENIM ALIQUANDO ERIT VERA, NUMQUAM AUTEM VERA VERAE
     CONTRARIA EST;

[54] Probat quod haec opinio non est illi contraria tali syllogismo:
Haec opinio indefinita simul est uera cum illa; sed nulla uera est
contraria uerae; quare haec non est contraria illi.  Propositio huius
syllogismi praemittitur ibi: SIMUL ENIM haec opinio ERIT VERA cum illa
ALIQUANDO, quando eodem tempore habetur de aliquo homine quo illa ab
alio; assumptio uero ibi subditur: NUMQUAM AUTEM; conclusio extra.

     EST ENIM QUIDDAM NON BONUM MALUM,

[55] Probat a causa propositionem syllogismi, quod scilicet haec
opinio 'Non bonum est malum' est simul uera cum illa 'Non bonum non
est bonum', quia scilicet ita est in re quod QUODDAM NON BONUM etc.

     QUARE CONTINGIT SIMUL ESSE VERAS.

[56] Quandoquidem ista est uera sicut et illa, QUARE CONTINGIT (a
causa). Similiter malum.

     AT VERO NEC ILLA QUAE EST 'NON MALUM'; SIMUL ENIM ET HAEC ERUNT.

[57] Postquam remouit quod ista 'Non bonum est malum' non est
contraria ad 'Non bonum non est bonum', ostendit quod NEC ISTA est ei
contraria QUAE dicit 'Non bonum non est malum', ut scilicet remotis
duabus tertiam assignet contrariam, SIMUL ENIM etiam uerae ERUNT (ab
oppositis).

     RELINQUITUR ERGO EI QUAE EST NON BONI QUONIAM NON BONUM EST
     CONTRARIA EA QUAE EST NON BONI QUONIAM BONUM EST.

[58] Hic infert ab inmediatis sic: Quandoquidem 'Non bonum est malum'
non est contraria ad 'Non bonum non est bonum', nec ista 'Non bonum
non est malum', ERGO RELINQUITUR EI> QUAE EST 'Non bonum QUONIAM EST
BONUM'.

     QUARE ET EA QUAE EST BONI QUONIAM NON BONUM EI QUAE EST BONI
     QUONIAM BONUM.

[59] Concludit a portione: Quandoquidem similiter se habent 'Bonum est
bonum' [quoniam est bonum] et 'Non bonum non est bonum', quae utraque
est uera, et 'Bonum non est bonum' et 'Non bonum est bonum' quae
utraque est falsa, et 'Non bonum non est bonum' contraria ad 'Non
bonum est bonum', ergo ET EI QUAE EST 'Bonum est bonum' est contraria
EA QUAE EST 'Bonum non est bonum'.

     MANIFESTUM EST ERGO QUONIAM NIHIL INTEREST NEC SI UNIVERSALITER
     PONAMUS AFFIRMATIONEM; HUIC ENIM UNIVERSALIS NEGATIO ERIT
     CONTRARIA, UT OPINIONI QUAE OPINATUR QUONIAM OMNE QUOD EST BONUM
     BONUM EST, EA QUAE EST QUONIAM NIHIL EORUM QUAE BONA SUNT BONUM>
     EST. NAM EIUS QUAE EST BONI QUONIAM BONUM, SI UNIVERSALITER SIT
     BONUM, EADEM EST QUAE OPINATUR QUICQUID BONUM EST QUONIAM BONUM
     EST. SIMILITER AUTEM ET IN NON BONO.

[60] Postquam assignauit in indefinitis, contrarias assignat et in
uniuersalibus.

[61] Continuatio: Quandoquidem supra positae opiniones sunt contrariae
quia sunt contradictionis, ergo similiter uniuersales (a simili,
propter eandem causam); et hoc est: MANIFESTUM <est> ex praemissis
QUONIAM NIHIL distat ad contrarietatem opinionum NEC SI, id est etiam
si, UNIVERSALITER PONAMUS AFFIRMATIONEM, hoc est si affirmatiuam
uniuersalem opinionem habemus, id est similiter est ea contraria suae
negatiuae sicut istae sunt suis. Et uere habet contrariam uniuersalis
affirmatiua, quia uniuersalem negatiuam (a parte); et hoc est: HUIC,
id est uniuersali affirmatiuae, ERIT CONTRARIA UNIVERSALIS NEGATIO, ut
OPINIONI QUAE OPINATUR QUONIAM 'OMNE QUOD EST BONUM EST BONUM' EA EST
contraria uniuersalis negatio QUAE EST QUONIAM 'NIHIL EORUM QUAE BONA
SUNT BONUM EST', hoc est 'Nullum bonum est bonum'. Et uere 'Nullum
bonum est bonum' est contraria ad 'Omne bonum est bonum', quod
contraria ad 'Quoddam bonum est bonum' (ab eodem uel a descriptione).
Et unde hoc quod, quia est contraria isti, sit illi, assignat a causa
ostendens scilicet hanc eandem esse cum illa, dicens: NAM SI
UNIVERSALITER SIT acceptum BONUM, inquam EIUS opinionis indefinitae
QUAE EST BONI QUONIAM BONUM est, hoc est si pro indefinita accipiatur
haec uniuersalis 'Omne bonum est bonum', haec uniuersalis EST EADEM cum
ista QUAE OPINATUR 'QUICQUID BONUM EST BONUM EST'.

[62] SIMILITER, hoc est sicut in opinionibus est de bono, ita ET IN
opinionibus de NON BONO.

     QUARE SI IN OPINIONE SIC SE HABET, SUNT AUTEM HAEC QUAE SUNT IN
     VOCE AFFIRMATIONES ET NEGATIONES NOTAE EORUM QUAE SUNT IN ANIMA,
     MANIFESTUM EST QUONIAM ETIAM AFFIRMATIONI CONTRARIA QUIDEM
     NEGATIO EST CIRCA IDEM UNIVERSALIS, UT EI QUAE EST QUONIAM OMNE
     BONUM BONUM EST VEL QUONIAM OMNIS HOMO BONUS EST EA QUAE EST VEL
     QUONIAM NULLUM VEL NULLUS.

[63] Cum superius inuestigare cepisset contrarietatem propositionum
gratia [propositionum], transtulit se ad opiniones, ut secundum
contrarietatem significatorum diiudicaret contrarietatem
significantium.  Unde nunc inspecta contrarietate opinionum redit ad
propositiones ostendens ita esse in propositionibus sicut est in
opinionibus, ut scilicet negatiua sit affirmatiuae contraria. Et
infert a causa sic: SI, id est quia, IN OPINIONIBUS ita est, quod
scilicet negatiua est contraria affirmatiuae, QUARE EST MANIFESTUM
etc. Assignationem uero cause interserit cum ait: SUNT AUTEM QUAE SUNT
IN VOCE, ac si diceret: Ideo propositiones bene dico sequi opiniones
in contrarietate, quia scilicet ipse propositiones significant
opiniones; et hoc est: AFFIRMATIONES ET NEGATIONES QUAE SUNT IN VOCE,
id est quae sunt uoces, SUNT NOTAE, id est designatiuae, EORUM QUAE
SUNT IN ANIMA, id est opinionum.

[64] Ideo determinat IN VOCE quia apud Grecos 'affirmatio' et
'negatio', sicut 'oratio', nomina quoque sunt intellectuum uel
scripturarum. CIRCA IDEM determinat quae negatio cui affirmationi sit
contraria, illa scilicet quae de eadem materia terminorum fit; et quia
idem possunt habere subcontrariae, addit UNIVERSALIS, ut scilicet,
sicut affirmatiua est uniuersalis, ita etiam negatio.

     CONTRADICTORIAE AUTEM UT NON OMNIS AUT NON OMNE.

[65] Postquam exemplificauit de his quae tantum sunt contrariae,
exemplificat et de his quae etiam sunt contradictiones.

[66] Continuatio: Istae praemisse sunt proprie contrarie et tantum
contrariae, non contradictoriae sed illae aliae sunt contradictoriae.
AUT pro 'et'.

     MANIFESTUM AUTEM QUONIAM ET VERAM VERAE NON CONTINGIT ESSE
     CONTRARIAM NEC OPINIONEM NEC CONTRADICTIONEM; CONTRARIA ENIM SUNT
     QUAE CIRCA OPPOSITA SUNT, CIRCA EADEM AUTEM CONTINGIT VERUM
     DICERE EUNDEM; SIMILITER AUTEM EIDEM NON CONTINGIT INESSE
     CONTRARIA.

[67] Illud etiam quod opinionibus contrariis dederat, quod numquam
uerae sunt simul, retorquet ad propositiones; et statim propositionem
supponit de contrariis propositionibus, quod scilicet uerae
propositiones non sunt contrariae inuicem. Hoc autem per naturam
contrariarum rerum ostendit sic: Ad similitudinem quarum, scilicet
rerum, propositiones dicuntur contrariae; quia, sicut contrariae
formae maxime sibi aduersantur circa idem subiectum, ita contrarie
propositiones circa ueritatem.

[68] Sic dispone propositionem: Contrariae res non possunt conuenire
in eodem praedicato, quod habemus in ultimo uersu: SIMILITER AUTEM;
sed propositiones ueras contingit simul conuenire in ueritate; ideoque
non sunt contrariae (a causa). Quod autem contingat simul eas in
ueritate conuenire, monstrat in effectu sic dicens: CIRCA IDEM, id est
circa propositiones easdem, id est similes in ueritate, CONTINGIT
EUNDEM hominem, id est homines similes in uere dicendo, DICERE VERUM,
id est eodem tempore diuersas propositiones ueras proferunt uere, quod
esse non posset nisi in ueritate conuenirent. CONTRARIA ENIM: Probat
ab oppositis quod in ultimo uersu posuit, quod scilicet contrariae res
eidem subiecto non possunt inesse, quia scilicet omnes contrariae
expellunt se circa idem subiectum. 

	     [69] EXPLICIUNT GLOSSAE SUPER PERIHERMENEIAS

				 LI 4
			   [NON SUPERSUNT]

				 LI 5
			   [NON SUPERSUNT]

				 LI 6
			   [NON SUPERSUNT]