Dialectica


Liber primus

De praedicamentis Aristotelis

De substantia

De divisione substantiarum
[. . .] Unde non uniuersaliter in generibus substantiarum accipiendum est, quod ait generalissima substantiarum nomina qualitatem circa significare, id est rem suam ut discretam ab omnibus aliis demonstrare, de omnibus est maxime propter qualitates quibus species efficiuntur determinandas inuenta sint, propria maxime propter discretionem sunt reperta.

De communitatibus substantiae
Commune est autem omni substantiae in subiecto non esse.  Nulla enim est substantia, siue sit prima siue secunda, fudamento sustenatur.  Non neque enim differentia subiectae speciei tamquam in fundamento per accidens inest, sed in substantiam ipsius uenit eique substantialiter conuenit, sicut Secundus Antepraedicamentorum de differentia continet.  Quod etiam ex eo ostenditur quod, quemadmodum secundae substantiae de primis uniuoce praedicantur, id est nomine et definitione substantiae, ita et differentiae.  Sicut enim Socrates et homo est et animal rationale mortale, ita idem et animal rationale et potens uti ratione dicitur.  Accidentia uero, quae in substantiam rei nihil efficiunt, sed extrinsecus adhaerent, in definitione substantiae praedicari nequent, quippe nullum substantiale esse accidentis nomen demonstrat.

Inest quoque substantiis nihil esse contrarium.  Siue enim primae sint siue secundae, a contrarietate [cum] omnino sunt alienae, nisi forte per accidens [secundum] susceptionem rerum contrarium contrariae et ipsae dicantur, ut homo albus et homo niger secundum albedinem et nigredinem, quas contrarias recipiunt.  Nam si est 'magnum' 'paruo' contrarium, ipsum autem idem simul est magnum et paruum, ipsum sibi erit contrarium, in susceptione scilicet eorum quae contraria dicuntur, magni scilicet et parui.  Nulla itaque substantia in se contraria dicitur alteri, sed, si forte, per alteram.  Sed nec istud proprium est substantiae, sed etiam quantitatibus seu relationibus multisque aliis conuenit.  Quae autem sint contraria aperiemus, ubi oppositionis species tractabimus.

Sed nec etiam comparari possunt substantiae, quippe comparatio secundum adiacentiam, non secundum substantium, accipitur, quod etiam ex nominibus substantiuis eorum quoque accidentium quae ad comparationem ueniunt, ostenditur.  Neque magis albedo sicut magis album dicimus.  Unde et multo magis substantiae, quae nullum habent adiacentiam, a comparatione sunt immunes, nec earum nomina substantiua, quae substantias uocamus, cum 'magis' et 'minus' praedicantur.  Non enim magis uel minus homo dicitur, sicut magis uel minus album.  Sed nec istud substantiae proprium esse potest, cum etiam quantitatibus multisque aliis coueniat.  De comparatione autem quae secundum augmentum ac detrimentum consistit, uberius tractabimus, cum motus species exsequemur.

Maxime autem proprium substantiae uidetur esse quod cum sit unum et idem numero, contrariorum susceptibile est;  hoc enim inde proprie substantiis competit.  Quae quidem sententia in eo pendet quod sustentamentum:  'suscipere' enim in sustentatione tantum accepit, non in [in]formatione;  alioquin et multis aliis conueniret:  albedo enim claritate et obscuritate, quae contraria uidentur, informatur.  Quod arbitror quod in susceptione istorum omnium quoque aliorum susceptio intelligatur;  quae enim contraria sunt, maxime sunt aduersa.  Quodsi ea quoque accidentia quae maxime sunt aduersa, suscipere possit substantia, multo magis et aliorum susceptio ipsi est adiuncta.  Ideo quoque contraria apponi ostendere curauit quod substantias ipsas contrarias esse negauerat.  Unde fortasse alicui uideretur quod contraria non possent suscipere, et ita non omnium accidentium susceptibiles essent nec omnia accidentia in subiecto essent;  quod quidem remouit, cum ait contrariorum quoque ipsas esse susceptibiles, cum ipsa in [se] contraria secundum diuersa tempora suscipere queant et sustentare.  Qui enim albus est, nigrum suscipere potest, et qui frigidus, calescere.  Ac superflue 'secundum sui mutationem' ad determinandum adiecit, ut scilicet a praemissa proprietate orationem et intellectum excluderet, quae secundum uerum et falsum contraria uidebantur suscipere.  Neque enim, cum substantiae non esse[n]t, accidentia aliqua sustentare poterant, falsa autem eadem, postquam surrexerit.  Quod itaque Aristoteles 'secundum' uel 'secundum sui mutationem' apposuit, non fuit necessitatis, sed magis sati[s] factionis.  Adeo enim importunus erat aduersarius qui de istis oppositionem mouebat, ut haec a substantiis in sustentatione non diuideret nisi in modo suscipiendi, cum uidelicet substantiae per se et per propriam mutationem contraria possint suscipere, ista uero secundum statum alt[er]ius.  De eo enim quod Socrates in sessione moratur uel ab ipsa mouetur, ueri fiunt uel falsi intellectus seu propositiones.  Cui quidem importunitati coactus satisfacere curauit, cum ait:  "sed et si quis hoc recipiat, sed tamen modo differt" etc., licet tamen nec rationabilem uideret obiectionem nec multum ualere iudicaret solutionem.  Ut enim de intellectu taceamus, de oratione prorsus irrationabiliter opponi uidetur, si rei ueritatem subtilius intueamur.

Sed prius de qua agendum sit oratione perquiramus;  pro eo scilicet quod sicut 'uocis' nomen ad aerem et ad mensuram tenoris eius aequiuoca[n]t, ita etiam 'orationis' uocabulum, sicut in tractatu quantitatis apparebit, cum de oratione disputabitur;  at uero si de substantiali, non de quantitatiua, oratione agatur, male de ipsa opponitur uel male ipsa, cum substantia sit, excluditur.  Si autem de quantitatiua dicatur, opponunt uerum et falsum male ipsi attribui, qui mensuras ipsas nec audiri nec significare dicunt, de quo alias disputabitur.  Siue autem quantitatiuam siue substantialem accipimus orationem, ueri et falsi significatio quae ipsi conuenit, contraria non uidetur, cum simul eidem inesse contingat.  Si quis enim dixerit:  'Petrus currit,' in eadem prolatione secundum uocis aequiuocationem in diuersis ueros et falsos intellectus generabit.  Amplius:  si de quantitatiua oratione agatur, cuius patres simul nullo modo consistunt, frustra de ipsa opponitur, quippe per 'unum et idem numero' iam est exclusa;  neque ea quae profertur Socrate sedente eadem est cum ea quae dicitur postquam Socrates surrexerit;  'sed dictum est, inquit Aristoteles, et non potest amplius sumi.'  Sed nec ea quae simul dicitur tota, simul res una dici recte poterit, quippe id quod non est cum eo quod est unam non facit essentiam.  Quae uero partes prolatae sunt, omnino iam perierunt.  Sic itaque quod de oratione opponitur, non satis couenienter adducitur nisi forte secundum hominum consuetam acceptionem, qui secundum similem formam prolationis diuersas prolationes eamdem in essentia quoque uocant;  quorum et iste unus erat aduersarius.  Cum itaque Aristoteles adeo obstinatum aduersarium haberet cuius importunitas nec admitteretur, magis eum aliqua satisfac[t]ione mitigare uoluit atque aliqua diuersitate suscipiendi aliquo quoque modo determinationis placare quam ratione inhiantem contundere.  Unde et ipse ['secundum se'] siue 'secundum sui mutationem' apposuit, non tam pro necessitate quam pro satisfactione, ut hac saltem determinatione differentiam substantiarum ad alia aduersarius intelligeret, [quam] minus certam capiebat, cum tamen nec huiusmodi differentia multum uigeat, nisi fortasse ad apposita contraria.  Nam et fortasse multa praeter substantias contraria per se, sicut et substantiae, recipere possunt, ut calor et frigus calefacere et frigidum facere, quae sunt Aristotele teste actiones contrariae, et albedo clarum et obscurum.  Ipsae quoque substantiae quaedam fortasse significare dicunt, ipse aer uerus et falsus, sicut oratio, dici potest et contraria suscipere secundum motum de quo agitur.  Unde nec rationabilis solutio sicut nec oppositio uidetur.

Sunt tamen qui substantias per se mutari circa contraria dicant, et nulla alia [ratiione quam] quod ex subiectionis suae natura, eo sicilicet quod omnibus possint esse subiectum, mobiles sutn et circa formas instabiles.  Formae autem earum, quas, ut per substantias subsistant, ipsis adhaerere disiderant, numquam circa substantias ex se, sed ex mobilitate substantiarum mouentur, quarum scilicet natura diuersis formis aeque est subiecta nec perit propter susceptionem uel mutationem formarum.  Si qua uero contraria formae quandoque recipiant, hoc totum ex mobilitate substantiae subiectae contingit.  Ut cum haec albedo modo claritatem modo etiam obscuritatem suscipit, ex natura subiectae contingit, quae aeque omnibus est subiecta.

Potest et aliud in mutatione per se intellegi.  Ipsae enim substantiae ita per se circa contraria possunt permutari, ut nihil aliud necesse sit permutari;  formae uero non possunt.  Nam et cum formae contraria aliqua recipiunt, subiecta quoque substantia quae et ipsa sustentat, per ipsa quoque uariatur.

Haec quidem de substantia Aristotelem plurimum sequentes conscripsimus.

Liber secundus

De quantitate

Introductio
Quantitatis autem [tractatus] tractatum substantiae continuauit;  cuius quidem ordinis causas, etsi non multum utilitatis afferant, auctoritas considerauit.  Ita enim quantitas substantiae inserta est, ut dum concipiamus, dum uel unum uel multa ipsam fi[n]gamus.  Ipsam autem materiam saepe praeter qualitates suas attendimus, ex qua quidem ratione quantitas praeposita est qualitati.  De [qua quidem] qualitate maxime dubitari poterat, eoquod multae qualitatum ipsis substantiis ita adiunctae sint ut omni[no ei]s substantialiter insint atque ab ipsis nec ratione ualeant separari, quas nos differentias appellamus.  Omne insuper corpus, ut Boethio placuit, tribus dimensionibus constat, longitudine scilicet, altitudine, latitudine;  quae, licet non esse quantitates appareat, ex comparatione tamen nonnisi per quantitates accidere possunt, ut in sequentibus liquebit.  Ex eo quoque uicinior substantiae recte quantitas ponitur quod ei similior esse conuincitur, in eo scilicet quod nec contrarietatem nec comparationem suscipit;  de uno autem simili ad alterum facilior transitus erat.  Inde etiam bene substantiam statim quantitas sequitur quod de ea in substantia saepe mentionem fecerat;  unde quae ipsa esset, statim ostendere debuerat.

Est autem quantitas ea res secundum quam subiectum mensuratur, quam quidem notiori uocabulo mensuram possumus appellare.  Harum autem aliae sunt simplices, unitatem, instans quod est indiuisibile temporis momentum, elementum quod est uxor indiuidua, simplicem locum.  Compositas autem septem Aristoteles ponit, lineam uidelicet, superficiem, corpus, [tempus], locum compositum, orationem et numerum.  Quas quidem tantum compositas ipse ad tractandum suscepit, eoquod eas solas ac tempus ad mensurandum homines sumunt.  Neque enim indiuisibiles ad mensurandum quantitates accipimus, cum nec ipsas nec earum subiecta sensu aliquo percipiamus.  De his autem duas posuit diuisiones, cum alias continuas, alias discretas appellauit, ac rursus alias constare ex partibus positionem ad se inuicem habentibus, alias ex non habentibus positionem.

At uero de simiplicibus, quae priores sunt naturaliter, deinde de compositis, disputemus.  Has autem tantum quae simplices sunt, Magistri nostri sententia speciales appellabat naturas, eo uidelicet quod sint unae naturaliter quae partibus carent;  quae uero ex his sunt compositae, composita indiuidua dicebat, nec una naturaliter esse, sicut hunc gregem uel hunc populum;  magisque earum nomina, 'lineam', 'superficiem', etc., sumpta esse a collectionibus quibusdam seu compositionibus ex simplicibus ostendemus, conuenientius disseremus earum que diuisiones quas Aristoteles protulit, aperiemus.  Nunc uero ad simplices reuertamus.

De puncto et quae ex eo nascuntur quantitatibus, linea, superficie, corpore, insuper de loco
Punctum autem, sicut in se indiuisibile est nec pro paruitate sui in partes aliquas diuidi potest seu diuiduari, ita et indiuisibili subiecto adiacet, singulis scilicet corporis partibus indiuiduis.  Ex punctis autem linea, superficies, corpus quantitatiuum originem ducunt.  Puncta namque in [longum] disposita lineam reddunt, in latum uero superficiem componunt, in spissum uero corpus efficiunt.  Sicut ergo linea abundat a puncto in longitudine, ita superficies a linea in latitudine et a superficie corpus in spissitudine.  Ac sicut linea minus quam duo puncta in sui constitutione habere non potest, ita superficies minus quam duas lineas uel corpus minus quam duas superficies nequit continere.  Lineam itaque definimus:  puncta in longum sibi adhaerentia;  superficiem uero:  lineas in latum sibi connexas;  corpus uero:  superficies in altum sibi cohaerentes.  Tres itaque compositarum quantitatum ex puncto originem ducunt, secundum quidem diuersas dimensiones:  aliae quidem secundum dispositionem longitudinis, [aliae secundum adhaerentiam latitudinis], aliae secundum superpositionem altitutdinis.  Quoniam ergo [corpus] superficies [et] lineas continet, longitudinem quoque et latitudinem ex ipsis recipit, ut scilicet non solum spissum, uerum etiam longum et latum sit;  unde solidum ipsum Aristoteles appellat cum ait:  'sed et soliditatis similiter et loci.'  Inde autem continuationem corporis Boethius ostendit, quod una parte mota caeterae omnes moueantur.  Sunt autem quidem qui uerbis auctoritatis nimis adhaerentes eamque fortasse nimium simpliciter accipientes, qui neque lineam ex punctis neque superficiem ex lineis aut corpus ex punctis, aut superficies [ex lineis, aut solidum corpus ex superficiebus, sed quod uel lineae [termini] puncta [sunt] uel superficie[i] lineae uel solidi corporis superficies] [nullaque res suis terminis constat.  Quocirca punctum lineae non erit pars, sed communis terminus partium.  Superficiei linea et superficies solidi corporis] non erunt partes, sed partium termini communes.  Ipse etiam in eodem supra docuerat lineam ex lineis coniungi, cum praemisit:  'si quis, ait, diuiderat lineam, quae est longitudo sine latitudine, duas in utraque diuisione lineas facit.'  At uero si omnem lineam ex aliis lineis constitui dicant, in infinitum ratio procedit, ita quidem ut nec finem cuiuslibet corporis longitudo agnoscat.  Non est itaque haec constitutio ad omnem lineam referenda, sed ad maiores quas sensu quoque ipso concipimus et per quas homines mensurare consueuerunt.  Quae enim ex duobus uel tribus punctis coniungitur, etsi aliquam habeat longitudinem, non est talis, ut arbitror, quam sensu aliquo cum ipso subiecto percipere ualeamus.  Quod autem ait se non dicere pu[nc]ta lineae partes sed terminos communes, non essentiam constitutionibus, sed dictum denegauit.  Sicut enim Aristoteles ea partes non dicebat--nec tamen negabat--sed terminos, sic nec ipsum dicere necesse fuit qui Aristotelem exponebat, sed tantum communitatem copulationis, quam ad argumentum continuationis Aristoteles afferebat, cum uidelibet punctum aliquod duabus lineis aut duobus aliis punctis medium interpositum ea quae extrema sunt, sui communitate continuet;  nec quiddam extremorum est, sed terminus et meta quo illa fixantur, totius tamen compositi pars erit.  Unde praesens, quod praeteritum et futurum connecti dicuntur, cum tamen totius compositi pars esse non dubitetur.  Illus etiam quod Aristoteles ait:  'et ad quam particulam caeterae copulantur', punctum lineae partem constitutiram ostendit, respectu cuius caeteras dixit lineas lineae partes.

Afferunt quoque aduersus hanc constitutionem lineae quod de punctis est, quod in Arithmetica Boethius ponit, cum scilicet ait:  'si punctum puncto superponas, nihil efficies, tamquam si nihilum nihilo iungas.'  Cuius quidem obiectionis, etsi multas ab arithmeticis solutiones audierim, nullam tamen a me proferendam iudico, quem eius artis ignarum omnino recognosco.  Talem autem, memini, rationem Magistri nostri sententia praetendebat, ut es punctis lineam constare conuinceret:  'cum, inquit, linea ubique possit incidi atque separatis partibus in capite uniuscuiusque puncta appareant, ut dicit Boethius, quae prius erant coniuncta, oportet per totam lineam puncta esse;  quodsi puncta per totam lineam sint disposita, uel ita quidem sunt de essentia lineae uel non;  at uero si de essentia lineae non sint, [non] magis partes lineae continuare possunt quam albedo superposita uel pars aliqua loci indiuidua.'

Sed ad haec fortasse opponitur quod Aristoteles partes loci et corporis ad eumdem terminum continuari dicit, cum tamen easdem non habeant partes;  unde illud 'idem' non secundum essentiam, sed magis secundum similitudinem accipiunt aut quantitatem;  ut quantus scilicet fuerit terminus partium corporis, tantus erit et loci.  Quanta enim media superficies erit qua duae extremae continuantur, tantus locus adiacens erit quo alii loci copulantur.  Sed mirum quomodo inter partes corporis partibus loci uel inter partes loci partibus corporis insertas ad se inuicem uel partes corporis uel partes loci copulantur, cum iam scilicet tale sit interpositum quod non sit de essentia compositi, sicut nec per albedinem, cum non esset de essentia lineae, partes lineae copulari dicebamus.  Unde fortasse expeditior uidetur sententia secundum communitatem eiusdem termini, ut locum easdem partes cum corpore habere concederemus, si forte aliquan dimensionem dix ersam in loco ipso reperiremus quae differret a corpore;  sed hanc nullam cogitamus.

Ipse etiam Aristoteles partium diuersitatem ostendit, cum continuationem partium loci ex copulatione partium corporis quibus semper adhaerent quasque semper comitantur, comprobauit:  'locum enim, inquit, quemdam particulae corporis obtinent', ut uidelicet sibi adhaerentes semper et adiacentes;  'quae' quidem, particulae scilicet corporis, 'ad quemdam communem terminum copulantur;  ergo et loci, inquit, particulae quae obtinent singulas corporis particulas', quas quidem circumscribant, 'ad eumdem terminum copulant[ur] ad quem et corporis particulae;  quapropter continuus erit locus:  ad unum enim communem terminum suas particulas continuant'.

3
 LIBER TERTIUS

		      DE DICTIONIBUS DEFINITIS

			     DE DEFINITIS

Quae quidem sola ex significationis priuilegio inter partes orationis
dialectici recipiunt, sine quibus ueritatis aut falsitatis
demonstratio fieri non potest, in quorum, ut dicimus, inquisitione
dialectica maxime desudat.

In 'nomine' autem tam> nomina quam pronomina cum aduerbiis et
quibusdam interiectionibus incluserunt, his uidelicet quas non natura
docuit, sed inuentio nostra composuit. Sunt enim quaedam
interiectionum naturales ut>, 'uah', 'ah', 'heu', quae nec dictiones
nec proprie partes orationis dicuntur, quippe impositae non sunt;
quaedam uero compositae et ad placitum designatiuae, ut: 'papae',
'attat', 'proh', quae et nomini sicut aduerbia supponuntur. Sunt
namque definitae significationis, ut 'papae' ad>mirationem, 'attat'
uero metum proferentis designat, ac sunt sine tempore. Quoniam autem
interiectio dictioni omnino supponi non poterat, cum uidelicet quaedam
sint, ut dictum est, naturales, nullam, ut arbitror, mentionem de
interiectionibus dialectici fecerunt; qui etiam in 'uerbi' uocabulo
non solum uerba grammaticorum, uerum etiam participia comprehendunt,
quae etiam temporis designatiua sunt.

Caeteras autem, ut dictum est, orationis partes, quas in perfectae
significationis diximus, praepositiones scilicet ac coniunctiones,
quaedam partium orationis colligamenta ac supplementa dicebant:
coniunctiones quidem in coniungendo, praepositiones uero in
praeponendo; quarum consideratio grammaticae potius est disciplinae;
definitarum autem, ut dictum est, dictionum aliae nomina sunt, aliae
uerba.

			      DE NOMINE

Est autem nomen, auctore .Aristotele, uox significatiua ad placitum
sine tempore cuius partium nihil extra designat, hoc est dictio
definita sine tempore. Quod enim locem significatiuam ad placitum,
cuius nulla pars significatiua est dixit, dictionem esse monstrauit.
Ac fortasse definitam significationem in 'significatiuo', ut dictum
est, accepit; alioquin coniunctiones uel praepositiones excludi
nequeunt, si eas quoque per se significare uoluerit. Non itaque ea
significatiua dicere consueuit quorum, ut ostensum est, imperfecta est
significatio, sicut nec ea /122/ solet uocare nomina quae uel infinita
sunt, ut 'non-homo', uel obliqua, ut 'hominis', sed ea tantum quae
propriae et primae sunt impositionis, ut quae scilicet recta sunt ac
finita, ut 'homo', 'album', 'Socrates'. Qui enim prius nomen ipsum rei
aptauit, non obliquo sed recto casu usus est, ac si de homine diceret:
dicatur haec res homo. Caeteri uero casus a nominatiuo defluxerunt
propter diuersas positiones constructionum; qui etiam in eo
significatiui ad placitum, sicut et uerba uel orationes, dicuntur,
quod et ipsi quoque ab hominibus inuenti sunt, ut per eos quoque de
subiectis rebus agatur. Infinita quoque nomina posteriora sunt finitis
tam secundum inuentionem quam secundum constructionis proprietatem;
quoniam composita sunt, naturaliter posteriora sunt simplicibus. Sed
de his quidem uberius in sequentibus disseremus.

Quod autem sine tempore nomen esse monstrauit, a proprietate uerbi
ipsum distinxit. Verba enim principalem suam significationem, siue
actio sit siue passio, subiectis rebus eas secundum tempora dimetiendo
distribuunt, ut 'curro' cursum circa personam tamquam ei
praesentialiter> inhaerentem demonstrat. Si qua autem reperiantur
nomina quae etiam temporis quodammodo sint designatiua, ut 'annus' uel
'annuus', siue etiam aduerbia temporalia, non tamen sicut uerba tempus
consignificant, ut scilicet, quemadmodum dictum est, primam
significationem subiectis personis secundum tempus distribuere
dicantur. Sed cur non? Sicut enim 'curro' uel 'currens' cursum circa
personam tamquam ei praesentialiter inhaerentem demonstrat, ita
'album' circa substantiam albedinem tamquam> praesentialiter
inhaerentem determinat; non enim album nisi ex praesenti albedine
dicitur. Unde et tantum 'albi' nomen dicere uidetur, quantum quidem
praesentialiter albedine est informatum, sicut et 'currens' in quodam
praesentialiter cursum participat. Sicut enim substantiui uerbi
significatio, cui quoque tempus adiunctum est, uerbis adiungitur, sic
et nominibus uidetur. Sicut enim 'currit' quantum 'est currens' dicit,
ita 'homo' tantumdem quantum 'animal rationale mortale'. Nec diuersa
quidem secundum tempus 'uiui' nominis et 'uiuentis' significatio
uidetur participii. Non enim ex uita quocumque tempore adhaerentem
uiuum dicitur, sed tantum ex adiacente praesentialiter. Non enim quia
fuerit uel inerit, uiuum dicitur, sed quia iam praesentialiter inest,
sicut et uiuens. Sic quoque eiusdem temporis designatiuum uidetur
'amans', quando pro nomine aut participio ponitur; pro nomine enim
sicut 'amator' ipsum quoque saepe accipimus ab eadem quoque actione a
qua et participium sumptum est, quando /123/ scilicet comparationem
nominis tenet, secundum quam 'amantissimus' dicitur, ac non regit
accusatiuum sicut uerbum a quo nascitur. Male ergo per 'sine tempore'
nomina, quae etiam temporis designatiua monstrantur, Aristoteles
uerbis disiunxisse uidetur; eiusdem, inquam, temporis consignificatiua
cuius et uerba, idest praesentis. Ipse enim Aristoteles non alia
uocare uerba consueuit nisi quae praesentis sunt temporis et primae
inuentionis ac finita, sicut et de nomine dictum est. Caetera uero
casus uerborum dixit, ut 'curret' uel 'currebat', uel infinita uerba,
ut 'non currit' uel 'non currens'. Quod itaque tempus uerbis accidit,
hoc etiam nominibus congruit, praesens scilicet, siue ea sint
substantiae siue adiacentiae uocabula. Sicut enim 'album' ex praesenti
albedine datum est, ita etiam 'homo' ex praesenti substantia animalis
rationalis mortalis, et quem hominem dicis, iam animal rationale
mortale ipsum ostendis et tantumdem 'hominis' uocabulum sonat, quantum
quidem praesentialiter 'est animal rationale mortale'. Non tam igitur
in significatione temporis nomen a uerbo recedere uidetur quam in modo
significandi. Verbum enim, quod solum inhaerentiam facit, in eo tempus
quoque designat quod inhaerentiam rei suae ad subiectam personam in
tempore denotat. Nomen autem inhaerendi significationem non tenet nec
aliquid quemadmodum uerbum inhaerere proponit, etsi rem aliquando ut
inhaerentem determinet, ut 'album' albedinem tamquam adiacentem atque
inhaerentem significat, non tamen uel adiacere uel inhaerere proponit,
sicut uerbum facit, quod etiam substantiui uerbi copulationem
adiunctam propriae significationi continet; tantumdem enim 'currit'
uerbum proponit quantum 'est currens' dicit. Unde in Secundo
Periermenias Aristoteles: "nihil, inquit, differt, homimem, ambulare
et hominem ambulantem esse," ac si aperte diceret: idem dicit 'homo
ambulat' quantum proponit 'homo est ambulans'.

Sed ad haec, memini Magister noster V. opponere solet: "si, inquit,
uerbum propriam significationem inhaerere dicat, uerum autem sit eam
inhaerere, profecto ipsum serum dicit ac sensum propositionis
perficit." Verum ipse uerbis deceptus erat ac praue id ceperat uerbum
dicere rem suam inhaerere, ut 'currit' cursum, quod dicebamus. Neque
enim sensum propositionis accipiebamus tamquam cursum in subiecto
ponentes atque inhaerere in praedicato; hunc enim sensum 'currit' non
habere ex serie ipsa orationis manifestum est sed tantumdem /124/
intelligimus in 'currit' quantum in 'est currens'; non quidem pro
pro> positione accepto, ut 'currens' subiectum, 'est' uero
praedicatum ponatur, sed tamquam pro parte propositionis, ut huius
quae ait: 'homo est currens' subiunctum copulatur. Cum autem cui
copuletur in 'est currens' subiectum deest ad perfectionem sensus
enuntiationis, nihil itaque aliud accipimus, cum dicimus 'currit'
demonstrare cursum inhaerere, quam proponere esse currentem, sicut
nihil aliud dicimus 'animal homini inhaerere' quam 'hominem animal
esse'. Alioquin diuersi sensus essent, si uidelicet 'animal' unum de
inhaerentibus 'homini' diceremus, ipsumque 'animal' in subiecto,
'inhaerere' uero in praedicato, atque 'homini' in /124.l0/
determinatione utere>mur. Subiectarum uero rerum diuersitas secundum
decem praedicamentorum discretionem superius est ostensa, quae
principales ac quasi substantiales nominum significationes>
dicuntur. Caeterae uero significationes, quae secundum modos
significandi accipiuntur, tam posteriores atque accidentales dicuntur;
quae etiam breuiter sunt nobis perstringendae.

Ac prius de significatione numeri circa rem subiectam disputemus.
Fortasse autem quaeritur, cum nomina quoque quamdam significationem
habent, quare grammatici et hanc inter accidentia nominis non
connumerant, sicut accidentia uerbi siue participii. Sed eadem, ut
arbitror, ratio temporis fuit in nomine quae personae exstitit. Quia
enim omnium nominum aut participiorum in positio tertiae personae
facta est eaque omnia tertiae esse personae certum erat, nulla fit de
persona uel in nomine uel in participio mentio. Sic etiam de tempore
facere eum opinor in nomine, eo scilicet quod omnia eiusdem temporis
esse nomina, hoc est praesentis, constaret.

Sunt autem quaedam nominum proprietates iuxta significationem
pensandae, quaedam uero secundum positionem constructionis
attendendae, quaedam etiam secundum uocis compositionem accipiendae.

Quod enim alia propria, idest singularia, ut Socrates, alia
appellatiua a>ut uniuersalia, dicuntur, ut 'homo', 'album', aut alia
in comparationem dicuntur, alia non; quod haec quidem singularis
numeri sunt, illa uero pluralis, ut 'homines'; insuper quod haec
essentiae sunt, quae substantiua dicimus, alia uero adiacentia, quae
sumpta nominamus, ut 'album', 'uir', --pleraque omnia ad
significationem pertinent.

Quod uero alia recti casus dicuntur, alia obliqui. alia masculini
/125/ generis, alia alterius dicuntur, ad positionem constructionis
refertur. Cum enim et rectus et obliqui casus eiusdem sint
significationis, cum alio tamen obliquus cum alio rectus construitur,
aut cum eamdem habeant significationem 'albus', 'alba', 'altum',
diuersis tamen generibus iunguntur: non enim uel 'mulier albus' uel
'uir alba' dicimus. Patet autem hinc generis diuersitatem
significationem non mutare quod in eadem significatione diuersa genera
saepe habemus, ut lapis petra saxum, fluuius aqua flumen. Quod autem
'alius' et 'aliud' diuersae sunt significationis, (cum id personae sit
discretiuum, illud naturae), generis diuersitas non fecit, sed noua et
consueta neutri acceptio quae in aequiuocationem ducitur; casuum
quoque differentia significationem non uariat, quod ex eo quoque
manifestum est quod apud diuersos diuersus est numerus casuum,
significatione tamen eadem permanente. Sex enim casibus Latini
utuntur, Graeci uero quinque, qui pro ablatiuo quoque genitiuo
utuntur; barbari uero unius casus prolatione contenti sunt.

Quod autem alia primitiua, idest primae inuentionis, alia deriuatiua
dicuntur, atque alia simplicia, alia composita uocantur, ad uocis
inuentionen et compositionem attinet.

Dignum tamen est inquisitione, utrum earum enuntiatione quarum uitiosa
est compositio ut 'mulier albus' perfecta et uera possit esse
sententia. Videtur quidem et perfecta esse, sicut et 'mulier est
alba', cum scilicet eadem sit illa cum ista; cum enim et idem sit
constructionis ordo et eadem uocum significatio, uidetur quoque
constructionis sententia esse eadem. Amplius: 'albus' siue 'alba' idem
dicunt quod 'habens albedinem'; qui ergo dicit 'mulier est albus' id
proponit: 'mulier est habens albedinem', quae perfecta est ac uera
fortasse sententia; cur non igitur et illa? Sed profecto non solum
uocum significatio attendenda est ad demonstrationem perfectae
sententiae, sed etiam competens dictionum coniunctio, sine qua nec
oratio dici potest, sed multae fortasse dictiones, ut, cum> de
oratione tractabitur, apparebit.

Non est autem competens substantiui et adiectiui constructio, cum ad
diuersum genus sit uel casum; non autem significationis identitas
eamdem exigit constructionem uel in nominibus uel in uerbis. Cum enim
'comedere' et 'uesci' eiusdem sint significationis, alterum tamen
accusatiuum, alterum regit ablatiuum. Prima autem nominum causa fuit
significationis impositio, secuta est autem postea constructionis
diiudicatio; et ad rei quoque demonstrationem discretio> generum uel
casuum necessaria non uidetur, sed magis ad constructionis
constitutionem.

/126/ Casus autem nomine tam rectos, qui nominatiui dicuntur, quam
obliquos grammatici uocant; dialectici uero solos obliquos, qui
secundum sensum inuentionis et a nominatiuo per uariarum terminationum
inflexiones cadunt, casus appellant. Solos autem rectos nomina
simpliciter appellant ex prima, ut dictum est, et propria impositione.
Unde Aristoteles in tractatu nominis in Primo Periermeniarum: "Catonis
uel Catoni et quaecumque talia sunt, non sunt nomina, sed casus
nominis." Quae etiam in eo cum nomine conuenire monstrauit quod sunt:
uox significatiua ad placitum sine tempore, cuius nulla pars
significatiua est separata, et in eo diferre quod cum 'est' uel 'fuit'
uel 'erit' ei adiuncta neque falsum neque uerum demonstrant,
quemadmodum nomina faciunt. Sed si in 'nomine' pluralis quoque numeri
nominatiuos includamus, oportet quoque pluralis numeri uerba
intelligi. Sed et hos fortasse casus uocat at, quod primam non teneant
impositionem, solaque ea nomina dicebat quae singularis sunt numeri.
Sed nec his omnibus aptari poterit dicta proprietas; 'quis' enim
interrogatiuum et ab eo 'siquis' compositum, siue etiam 'qui', aut
'idem' relatiua--cum dicimus 'idem loquitur', imperfectum uidemur
exprimere sensum atque suspensum reddere animum audientis, ut,
quemadmodum illud 'idem' referatur, requirat--tertiae quoque et
secundae personae pronomen, (quae etiam, sicut dictum est, inter
nomina dialectici recipiunt), praepositis uerbis copulari non possunt.
Unde potius cum appositis uerbis cuiuslibet personae uerba
intelligenda sunt, hoc non habent aut potius ad differentiam
nominatiui appositorum casuum dictum sit, de quo etiam subiunxit:
"nomen uero semper," cum his scilicet uerum aut falsum significans
enuntiationem reddit, cum uidelicet dicitur: 'Cato est uel fuit uel
erit'. Atque haec quidem differentiae expositio de casibus 'Catonis'
ad ipsum illud quod de 'quis' et 'siquis' opponitur, potest
exstinguere.

Sunt autem qui Aristotelem uolunt 'quis' et 'siquis', quae
inde>finitae sunt significationis, nec inter nomina recipere, sicut
nec ea quae infinita nomina dixit, ut 'non-homo', 'non-album'. Non
autem Aristoteles /127/ omnino denegauit casus uerbis adiunctos
enuntiationem facere. Nam 'paenitet me' uerum esse poterit siue
falsum, in cuius sensu paenitentia mihi attribuitur. Verum si quidem
omnes casus accipiamus, non omnia uerba oportet accipere, sed tantum
personalia, aut si omnia uerba, non omnes casus, sed tales tantum
quales sunt genitiuus praeter nominatiuum et datiuus quos posuit; qui
nullorum adiectione uerborum enuntiationem efficiunt.

Sicut autem casus a nomine dialectici diuidunt, ita etiam infinita
nomina, ut 'non-homo', 'non-album'. Unde in eodem Periermenias
dicitur: "'non-homo, uero non est nomen, at uero nec positum est nomen
quo illud oporteat appellari. Neque enim oratio aut negatio est; sed
sit nomen infinitum. "Finita enim sola, ut dictum est, sicut et recta
in 'nomine' inclusit; de impositione autem nominis infiniti talem idem
in tractatu uerbi causam subiunxit: "sed sit, inquit, infinitum,
quoniam similiter in quolibet est, uel quod est, uel quod non est," ut
'non-homo, non solum de his quae sunt dicitur, uerum etiam de his quae
non sunt. Sicut enim equus non-homo dicitur, ita et chimaera uel
hircoceruus, quae nulla sunt existentium, non-homo dici possunt, et
quaecumque homines non sunt.

Est autem supraposita causa uocabuli non tam ad significationem
reducenda, cum scilicet nec solis nec omnibus infinitis uideatur
conuenire, quam ad quamdam imponentis intentionem. Eadem causa
huiusmodi uocibus 'infiniti' nomen attribuit, quod infinita in ipsis
uidit contineri , tam scilicet ea quae sunt quam ea quae non sunt;
licet tamen non in eis solis nec omnibus infinitis. Nam 'res' quoque
et 'aliquid' significatiuum, quae infinita non sunt, ea quoque quae
non sunt continere dicuntur, cum negatiua particula careant, qua
finiti significationem perimant. Unde in Primo Periemenias dicitur:
"hircoceruus enim significat aliquid;" hic enim 'aliquid', ut Boethius
ostendit, nomen est rei non-existentis, ex quo etiam innuitur
hircoceruum quoque significatiuum uocari. Sed nec omnibus infinitis
supraposita causa conueniet; nulla enim existentia nominant haec, cum
omnia sua finita contineant. Licet autem nec solis nec omnibus
infinitis conueniat supraposita causa nominis, maxima tamen de parte
dicta causam magis inuentionis quam proprietatem significationis
ostendit, cum ipse scilicet Aristoteles, huius nominis in hac
significatione inuentor, ab infinitis infinita monstrauit contineri.

/128/ Sunt autem multae compositionis uel inuentionis nominum causae,
quae nec solis nec omnibus subiectis rebus possunt applicari, ut
'homo' ab 'humo' nominatus est -- quod quidem ex humo factus sit non
solus --; 'uox' quoque a 'uocando', idest significando, dici
perhibetur, licet multae sint non-significatiuae ac nec solae fortasse
significatiuae. Si quis autem 'hominis' nomen secundum significationem
ac uocis sententiam aperire uoluerit, eius definitionem proferat. Sic
quoque et si quis iuxta siglificationem infinitum dicere uoluerit,
dicat infinitum esse uocabulum ex negatione ac finito compositum.
Cuius potius modus significationis infinitus atque incertus dici
potest, quantum quidem> ad remotionem /128.l0/ finiti, quam
significatio infinita per multitudinem. Qui enim dicit 'non-homo',
nihil definite constituit 'hominem' remouendo. In eo enim quod
'hominem' remouet, quid non sit quidem demonstrat, quid uero sit non
designat. Atque ideo incerta dici potest eius significatio, in eo quod
infinitum dicitur, hoc est secundum remotionem finiti. In qua tantum
remotione, dum attenditur praedicatum, negationem dicitur facere; cum
uero rem aliquam de his quibus impositum est attribuit, affirmationem
reddit; ueluti cum dicimus: 'Socrates est non-homo', hanc, ut aiunt,
enuntiationem et in sensu affirmationis uertere possumus, si scilicet
ita intelligamus: 'est aliquid ex his quae non sunt homo'; et in sensu
negationis, si 'hominem' remoueamus, ac si 'non est homo' diceremus.

Patet itaque ex suprapositis infiniti definitionem non esse quod
infinita continet, sed causam potius esse nouae transpositionis et
impositionis nominis. Cum enim infinita ea dici Aristoteles sciret
quorum infinita est multitudo, ab his idem uocabulum transtulit et
huiusmodi nominibus imposuit, ex ea quidem affinitate quod in ipsis
saepissime infinitas res includi uideret, Ut sit potius impositionis
nominis causa quam definitionis proprietas; quales quidem causae saepe
in etymologiis redduntur, ut 'Brito' dictus est 'quasi-brutus' . Licet
enim non omnes uel soli sint stolidi, hic tamen qui nomen 'Britonis'
composuit secundum affinitatem nominis 'bruti', in intentione habuit
quod maxima pars Britonum fatua esset, atque hinc hoc nomen illi
affine in sono protulit. Sunt autem qui omne infinitum et in his quae
sunt et in his quae non sunt esse concedunt, secundum id scilicet quod
tam ea quae sunt quam ea quae non sunt quoquomodo significant, ut
ipsum quoque non ens et quod ea quae sunt remouendo significat, et
quae non sunt simul nominat, utriusque esse dicitur. Sed profecto non
in aliis uocabulum esse dicimus nisi in his quibus est impositum ac de
quibus potest praedicari. Cum autem /129/ Aristoteles a 'nomine', ut
dictum est, tam obliqua quam infinita separauerit, suprapositae quidem
definitioni quae ea quoque, ut ipse docuit, comprehendit innuit
apponendum esse ad horum exclusionem, 'rectum finitum'; ut sit nominis
integra definitio: uox significatiua ad placitum sine tempore, cius
nulla pars significatiua est separata, recta finita.

			       DE VERBO

Sicut autem Aristoteles a nomine nomina> infinita et obliqua diuisit,
ita quoque a uerbo infinita uerba et quae praesentis temporis
designatiua non sunt, separauit. Ait enim: "non currit uero et non
laborat non uerbum dico; similiter autem uel curret uel currebat non
uerbum est, sed casus uerbi." Unde et uerbum recte definimus: uox
significatiua ad placitum, cuius nulla pars significatiua est
separatiua finita praesentis temporis significatiua, ut 'curro', quod
quidem tempus in copulatione principalis significationis, sicut in
nomine superius dictum est, consignificat. Unde etiam ipse Aristoteles
statim postquam uerbum consignificare tempus ostendit, adiecit: "et
est semper eorum quae de altero praedicantur nota, ut eorum quae de
subiecto dicuntur uel in subiecto sunt." In quo quidem ipse monstrauit
omne uerbum cum officio copulandi uel ea quae tantum dicuntur de
subiecto -- nec scilicet sunt in subiecto -- ut 'homo' et 'rationale',
uel ea etiam quae sunt in subiecto, temporis quoque significationem
continere. Quod itaque dixit uerbum semper esse notam eorum quae de
altero praedicantur, omne uerbum monstrauit habere officium copulandi
praedicatum subiecto nec illud semper ad temporum, immo ad uerborum
comprehensionem referendum est. Potest enim uerbum per se proferri nec
aliquid copulare; semper tamen secundum inuentionem suam copulatiuum
est. Quod autem ea quae non dicuntur de subiecto, tacuit, (hoc est
indiuidua, quae etiam saepe praedicantur, ueluti cum dicitur' 'homo
est Socrates' uel 'hoc album'), ideo factum esse arbitror, quod [eum]
huiusmodi praedicationem omnino irregularem esse uoluerit. Unde ipse
in Substantia: "et a prima, inquit, substantia nulla est praedicatio."

/130/ Alii autem in eo quod ait uerbum notam esse eorum quae de altero
praedicantur, aliud uolunt intelligi, id scilicet quod principalem
eorum significationem in eo esse docuerit , quod accidentia
significant, non quidem in essentia sua, sed magis secundum id quod
alteri adhaerent, idest adhaerentia suo fundamento, ut 'amo' actionem,
'amor' uero passionem secundum hoc quod mihi insunt. Omnia enim uerba
uel actionem uel passionem principaliter significare uolunt, nec
quidem particulares, sed quae communia sunt accidentia. Unde etiam
supposuit: "ut eorum quae de subiecto dicuntur," in quo uniuersalia
esse monstrauit, "et sunt in subiecto," in quo accidentia esse docuit,
licet tamen quaedam /130.l0/ uideantur propria uerba, sicut et nomina,
ut 'creare', 'fulminare', 'adorari', quae soli Deo congruunt.

Boethius autem in prima> editione Periermenias plures alias
expositiones protulit in eo quod ait 'ut eorum quae de subiecto uel in
subiecto'; prima quidem huiusmodi est, ut postquam a uerbis ea quae de
altero praedicantur, significari dixit, quae esset illa determinauit,
cum scilicet subiunxit: ut eorum quae in subiecto sunt, hoc est
fundamento, ac de ipso etiam fundamento praedicantur. Aliter
diuisionem accidentium quae a uerbis significantur, in eo supposuit,
quod ait uel esse tantum in subiecto et non dici uel etiam dici de
subiecto. Sunt enim quaedam generalia accidentia, quae de diuersis
speciebus tamquam de subiectis praedicantur, ut moueri de cursu ac
saltu ac multis aliis, quod per 'dici de subiecto' signauit. Sunt et
alia quae species non continent de quibus subiectis dicuntur, sed ipsa
tantum sunt species quae per 'esse tantum in subiecto' accepit, ut
cursus et multa alia.

Prima autem expositio, quae maximam facit uerborum a nominibus
differentiam, expeditior uidetur atque ipsius sententia dictis magis
esse affinis. Neque enim omnia uerba actionis aut passionis
designatiua uidentur aut etiam accidentium adiacentium. 'lacere' autem
et 'sedere' positionum significatiua esse Aristoteles dixit, 'habere'
etiam a generalissimo Habendi sumptum est et 'uiuere' a uita qualitate
sumptum uidetur. Nec quidem irrationabiliter. Utquid enim, sicut in
actionibus aut passionibus uerba inuenta sunt, quae eas modo ut
praesentes,

modo ut praeteritas, modo ut futuras significant, sic non> quoque et
in caeteris inuenietur? Sicut enim 'esse currentem uel fuisse uel fore'
dicimus, sic 'esse album aut fuisse aut fore' enuntiamus. Sed nec
formis etiam nomina sumpta dici conuenit, ut 'est', quod substantiuum
uerbum dicitur, eo uidelicet quod omnibus secundum essentiam suam sit
impositum, non secundum alicuius adiacentiam. Unde etiam quaslibet
rerum essentias aeque secundum inhaerentiam copulare potest, quod
etiam de nuncupatiuo concedunt; sicut enim 'sum Petrus' dicimus, ita
etiam 'ego nuncupor Petrus' proferimus. Alia uero quae rerum personas
in essentia sua non significant, immo ex adiacentiae actione uel
passione, ut 'curro', 'amo' uel 'amor', solas proprietates quas
determinant, copulant. Non enim sicut dicimus 'ego sum Petrus', ita
'ego curro Petrus' enuntiamus, per 'curro' 'Petrum', sicut per 'sum',
copulantes. Sed potius eum dicimus 'ego curro Petrus', non aliter
'Petrus' construi potest, nisi in subiecto ipsum quoque intelligatur
ac si ita diceretur: 'ego Petrus curro'. Etsi enim 'Petrus' tertiae
sit personae, sicut omnes nominum casus praeter uocatiuum grammatici
esse concedunt, per adiunctionem tamen 'ego' pronominis, quod primae
personae est, a uerbo primae personae regitur, idest 'curro'; aut
fortasse ab 'ens' participio, quod subaudiunt, tamquam hoc modo
diceretur: 'ego, ens Petrus, curro'. 'Curro' itaque uel alia uerba
quaecumque ex adiacentibus actionibus aut passionibus sumpta sunt,
quas circa subiectas personas determinant, non alia copulare
dicuntur praeter proprias actiones aut passiones. At uero substantiuum
uerbum, quod aeque omnia secundum essentiam suam significat, quaslibet
potest essentias copulare.

Sed dico quod cum huiusmodi uerbum rebus ipsis secundum essentiam
tantum, non secundum alicuius adiacentiam, imponi concedant, quare
aliquando eius copulationem ad praedicationem adiacentiae tantum
reducant. Adiacentiae uocabula ponuntur hoc modo: 'Petrus est albus',
'Petrus est rationalis'. Hi enim solam albedinem aut rationalitatem,
mihi ut adiacentem attribui dicunt, in> eo quod qui me album esse
proponit, me albedine informari dicit atque ipsam mihi adiacere
ostendit. Sed profecto magis ad sensum propositionis atque ad officium
substantiui uerbi illam praedicationem pertinere iudico, quae est de
subiecto albedinis, quod ab 'albo' nominatur, quam eam quae est de
adiacentia ipsius, quae per 'album' determinatur. Cum enim aliquem
dicimus esse album, hoc est proponimus ipsum esse aliquem ex his quae
albedine informantur, secundum copulationem essentiae illud quod esse
dicitur, proprie per 'est' uerbum praedicatur, hoc est res albedine
informata. Sed /132/ quoniam per '"albi" nomen ipsum attribuitur'
designatur quod ei ex adiacente albedine impositum est, ex ipsa quoque
propositione inhaerentia adiacentis albedinis innuitur. Illa itaque
praedicatio essentiae quae in eo est quod hoc illud esse dicitur,
proprie ex uerbis propositionis exprimitur; illa uero quae est
adiacentiae attributio, quodammodo innuitur. Sic quoque et in caeteris
uerbis quae etiam substantiui uerbi copulationem continent --qui enim
dicit 'Petrus currit', id quod Petrus sit unus de currentibus
proponit--, proprie in ipsa propositionis sententia essentiae
praedicatio monstratur, essentiae ,scilicet alicuius eorum quae cursum
suscipiunt. Sed quoniam non secundum id quod est ipsa, per 'currit'
significatur, sed magis secundum id quod cursum habet, ex
praedicatione quoque essentiae subiecti albedinis adhaerentia formae
innuitur. Potest ergo per 'currit' uerbum uel persona cursum
suscipiens secundum id quod cursum habet, praedicari, uel ipse cursus
adiacentiam> innuendo attribui, quae utraque in uerbi significatione
tenentur; per 'est' uero substantiuum, ut dictum est, uerbum, quod
omnibus secundum> essentiam suam impositum est, quaelibet res
copulari potest. Unde ipsum a nulla proprietate sumptum esse
manifestum est, sicut 'sedet', 'currit' etc., quae numquam solius
copulae officium tenent, sed simul praedicatae rei positionem faciunt.
Non itaque omne uerbum accidentis adiacentiae designatiuum uidetur.
Sed ratio quoque exigere uidetur, ut etiam secundum singulas
substantias diuersa uerba consisterent, ut scilicet substantiam uel
qualitatem uel hominem, sicut 'esse currentem', uerbo aliquo secundum
diuersa tempora distribuerent, in eo scilicet quod aliud
praesentialiter est homo, aliud fuit, aliud erit. Utquid enim, sicut
in aequiuocatione sua ens acceptum uerbum dicitur multiplex, ipsum
quoque ad quamlibet significationem restrictum uerbum non dicatur
simplex, sicut 'amplector' et quae sunt aequiuoca? Sicut enim
aequiuocum nomen multa nomina secundum significationem multiplicem
dicitur, ita aequiuocum uerbum multa uerba secundum multas
significationes dicendum est atque in singulis acceptum simplex
uerbum, ut etiam secundum> singulas rerum essentias uerba queant,
sicut et nomina, substantiua esse. Nec id quidem ratio impedit, ut
scilicet secundum singulas substantias diuersa uerba consistant, sed
haec inuentio linguae nostrae non habuit, sicut nec articulorum
impositionem cognouit. Ideoque 'uerbi' nomen in his tantum dictionibus
uolunt uti quae adiacentem actionem uel passionem subiectis personis
secundum tempora distribuunt. Unde talem de uerbo definitionem
Priscianus protulit: /133/ pars orationis cum temporibus et modis sine
casu agendi uel patiendi significatiua, a qua nullum grammatici uerbum
excludunt. Ipsi enim 'iacere' quoque et 'uiuere' et 'habere', quando
uerba sunt, sumpta esse dicunt ab actionibus, quando uero ad aliam
significationem detorquentur, nomina esse concedunt. 'Est' quoque,
memini, quando in ui uerbi ponitur, secundum adiacentiam quarumlibet
actionum aut passionum aequiuocum dicunt. Nec tunc quidem substantiui
significationem tenere sed adiectiui, actum quidem, cum dicimus
'Socrates est' atque in ui uerbi 'est' utimur, actionem aliquam ut
adiacentem uel cursum uel aliam oportet intelligi atque attribui. Cum
autem substantiuum in essentia rerum sumitur, quasi nomine ipso utimur
nec quicquam a uerbo nisi temporis discretionem ac copulationem
officium habere concedunt, qui 'uerbi' uocabulum in supradictis tantum
custodiunt, his scilicet quae actionem aut passionem determinant. Sed
iam profecto si> grammaticum uerbum ponitur 'est', male ipsum
substantiuum appellant. Nec si omnium, ut arbitror, philosophorum
auctoritates percurr>ant, hanc significationem de actione aut
passione in 'est' uerbo percipient, ut uidelicet cum dicitur:
'Socrates est', ipsum amare uel amari uel aliquam aliam actionem aut
passionem habere intelligant; nec ratio eorum, ut aestimo, poterit
monstrare, quae actiones in 'iacendo' uel 'uiuendo' intelligantur aut
qualiter actio iacendi a positione diuersa sit aut uita actio a uita
qualitate contraria morti, quae animatio intelligitur, an potius
animationi; idem enim duo contraria habere non poterit. De 'habere'
autem, quod actionem quamcumque aliquando significet, ex eo fortasse
uidebitur quod 'haberi' a passiuum facit quodque accusatiuum regat
casum secundum significationem actionis passionem in alium inferentis.
Oportet itaque uel 'haberi' significatione non esse passiuum aut non
omnem passionem ex actione inferri.

Nunc autem ad substantiuum et nuncupatiuum uerbum reuertentes pauca de
differentia eorum inspiciamus. Videntur autem in eo maxime differre,
quod illud substantiuum, ut dictum est, istud sumptum uidetur, a
nuncupatione scilicet, ex qua etiam nuncupatum dicitur. Sed si sit
nuncupatio forma aliqua rel actionis uel passionis, non uidetur
'nuncupor' praeter primam significationem rem aliam copulare, sicut et
de aliis dictum est. Unde cum dicitur: 'ego nuncupor Petrus' non inde
esse nomen rei quod queat in ablatiuum resolui, ac si ita
intelligeretur: 'ego nuncupor hoc nomine quod est Petrus'. Si enim
nomen rei esset, tantumdem proponeret ac si diceret: 'ego nuncupor
ista res', quod uehementer abhorremus, /134/ cum non a re suae
essentiae construatur cum apposito nomine quod praedicari per ipsum
uolunt ac sic[ut] et per substantiuum copulari.

Solet itaque>, memini, grammaticorum sententia nullam secundum
significationem differentiam in nuncupatiuo et substantiuo uerbo
accipere, sed eamdem in utroque sententiam proferri uolunt, ut nihil
aliud 'ego nuncupor Petrus' quam 'ego sum Petrus' intelligatur; hoc
tamen 'secundum institutionem inuentionis' ad differentiam dicunt,
quod nuncupatiuum, licet substantiui significationem habeat, non tamen
constructionem ipsius ubique seruat. Illud enim omnibus uel nominibus
uel pronominibus uel participiis uel definitionibus praedicatis potest
/134.l0/ copulari, hoc autem solis propriis nominibus concedunt
coniungi. Neque enim uel 'ego nuncupor ego uel currens uel homo albus'
dicunt, sed solum proprio nomini huiusmodi uerbum apponunt hoc modo:
'ego nuncupor Petrus', ex qua quidem est constructione cum proprio
nomine, quod definitam et propriam impositionem habet, magis
nuncupatiuum dictum est quam ex significatione. Quamuis igitur eius
propositionis quae ait: 'ego nuncupor ego' sana possit esse ac uera
sententia, series tamen constructionis secundum institutionem
nuncupatiui quam in constructione tenet, uitiosa conceditur, quae, ut
dictum est, in eo fuit ut tantum propria copularet nomina. Apparet
autem ex significatione, quam communem habet cum substantiuo uerbo, --
sicut et copulationem alterius significationis, quam proprie non
habet> huiusmodi uerbum -- nuncupatiuum non illud esse quod a
'nuncupo, nuncupas' fit passiuum, quod tantum de me uere dici potest,
dum aliquis nomen meum proferens me uocat. Etsi enim nullus me uocet,
non minus tamen 'ego nuncupor Petrus' dici potest secundum supradictam
substantiui uerbi significationem ac talem ipsius resolutionem: 'ego
sum Petrus'.

Non est autem illud praetermittendum quod uerba in enuntiationibus
posita modo proprie, modo per accidens praedicari dicuntur; proprie
autem praedicantur hoc modo: 'Petrus est', 'Petrus currit'; hic enim
gemina ui funguntur, cum non solum copulandi officium tenent, sed
etiam rei praedicatae significationem habent. Per accidens autem et
non proprie praedicari dicitur, cum ipsum praedicato ad eius tantum
copulationem apponitur, ita: 'Petrus est homo'. Neque enim hic
interpositum quoque rem praedicatam continet, quippe iam 'homo'
superflue supponeretur, sed tantum quod subiungitur praedicatum
copulat; nec si iam aliquid praeter hominem in ipso esset attributum,
in /135/ eodem loeo 'hominem' copularet subiunctum. De hac autem
praedicatione per accidens in Secundo Periermenias dicitur. Quando
autem 'est' tertium adiacens praedicatur, dupliciter fiunt
appositiones; adiacens enim in eo dicitur uerbum quod praedicato
apponitur ad ipsum tantum copulandum, nec pro subiecta re praedicanda
ponitur, sed ut tantum copulet id quod praedicatur. Cum autem proprie
dicitur, rem etiam praedicatam continet atque aliquam rerum
existentium indeterminate attribuit, ueluti eum dicitur: 'Petrus est',
hoc est 'Petrus est aliqua de existentibus rebus'. Quando quidem
praedicationem ex accidentali necesse est consequi, pro eo quod saepe
rerum non existentium uocabula copulat, ueluti cum dicitur: 'chimaera
est opinabilis uel non existens'. Nec mirum, cum interpositum
significationem essentiae non habeat, sed tantum copulationis
officium, ut dictum est, teneat. Unde etiam in Secundo Periermenias
dicitur: "Homerus est aliquid, ut poeta, ergo etiam est, an> non?,"
ac rursus: "quod autem non est, quoniam opinabile est, non est uerum
dicere esse aliquid: opinio enim eius non est quoniam est, sed quoniam
non est."

At uero quaeritur, cum 'est' uerbum superius dictum sit inter
quaslibet essentias copulare, quod omnes in essentia significat,
quomodo illa potest copulare quorum significationem non continet,
ueluti non> ens aut opinabile, quod proprie acceptum sola
non-existentia, ut nobis placuit, nominat, aut quomodo constructionis
proprietas seruari poterit, nisi intransitiue ipsum quoque his quae
copulat coniungatur? Unde quidem cum dicitur Homero quoque defuncto:
'Homerus est poeta', hoc est: 'memorialis fama Homeri adhuc manet per
poema quod composuit', uel 'chimaera est opinabilis', 'esse' quoque
quod interponitur, in designatione non-existentium uolunt accipi. Sed
quid ergo esse ea negat, si idem esse quod non-existentia demonstrat,
accipiat? Nostri uero sententia Magistri non secundum uerbum
accidentalem dicebat praedicationem, sed secundum totius
constructionis figuratiuam atque impropriam locutionem, quae tota ad
alium sensum explicandum composita est quam uerba uideantur habere.
Cum enim dicimus Homero defuncto: 'Homerus est poeta', si
significatarum significationem dictionum pensemus atque Homeri nomen
hominis ut 'poeta' sumamus, uerum est et simpliciter Homerum esse, ex
eo scilicet quod poetae proprietatem habere dicitur, atque propria
fuit locutio. Si autem nullam constructionis proprietatem, sed
significationem dictionum attendamus, sed magis /136/ alterius
orationis sententiam quam in ea tota exprimere uolumus, ut eius quae
ait: 'fama Homeri per poesim ipsius manet', figuratiuam atque
impropriam locutionem componimus. Veluti si aliquo tyranno defuncto
filiis eius superstitibus ac tyranniam patris exercentibus dicamus:
'ille defunctus tyrannus adhuc uiuit infiliis', non quidem uitam
tyranno attribuentes, immo illis quos genuit tyrannidem eius
exercentibus, ac si aperte diceremus: 'illi quos ipse genuit, adhuc
uiuunt tyrannidem eius exercentes'. Unde quia 'uiuere perfilios'
tantum 'tyranni' nomini coniunximus, quando 'filii' nomen subtrahitur,
non possumus simpliciter dicere quod uiuat. Idem etiam de ea
enuntiatione quae est: 'Homerus est poeta', dicunt, ut scilicet cum
'poetae' nomen, quod ad 'poema' quodammodo se habet, subtrahitur, per
quod 'Homeri' nomen nomini copulabatur, 'Homerus est' simpliciter non
dicatur.

Sed quaero in illa figuratiua locutione: 'Homerus est poeta', cuius
nomen 'Homerus' ut 'poeta' accipiatur. At uero si hominis, falsa est
enuntiatio eo defuncto; si uero poematis de quo agitur, cur esse et
ipsum denegetur aut quid figuratiua locutio dicitur?; non iam
impropria est locutio, sed noua uocis aequiuocatio.

Sed ad hoc, memini, ut Magistri nostri sententiam defenderem,
respondere solebam 'Homeri' et 'poetae' nomen, si per se
intelligantur, Homerum designare; unde et bene denegatur simpliciter
Homerum esse, qui iam defunctus est. At uero cum totius constructionis
sententia pensatur ac simul uerba in sensu alterius enuntiationis
confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda
est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo
impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex
significatione partium non uenit.

Nec ullum poematis nomen de quo agimus, in enuntiatione continetur.
Aut fortasse in eo quoque impropria dici potest constructio quod
'Homerus', qui recti casus uocem habet, in significatione obliqui
utimur, cum poema Homeri existere dicimus, ac poetae nomen ad poematis
nominationem secundum resolutionem sensus non conuenienter reducitur.
Sic quoque et 'chimaera est opinabilis' in eo figuratiua atque
impropria locutio dicitur, quod aliud uerba quam uideatur in uoce,
proponant in sensu; non enim chimaerae, quae non est, aliqua
proprietas per 'opinabile' datur sed magis animae alicuius opinio de
ipsa attribuitur, ac si ita dicere>mus: 'anima alicuius opinionem
habet de chimaera'.

At uero mihi omnis illa uerbi praedicatio per accidens atque impropria
uidetur, quando ipsum, ut dictum est, tertium adiacens /137/
interponitur, cum non rem, ut dictum est, praedicatam contineat, sed
solius copulae officium habeat, ut in ea quoque qua dicitur: 'Petrus
est homo uel albus'. Nec quidem quantum ad eius interpretationem
pertinet, ex eo quod dicitur: 'Petrus est homo' , inferri potest
'Petrus est', sed fortasse quantum ad praedicationem 'hominis', quod
existentis rei tantum nomen est. Si enim, quia uerbum copula
interponitur, simpliciter praedicare>tur, et ex eo quod dicitur:
'chimaera est opinabilis uel non existens', chimaera esse
concederetur. Poterunt fortasse et propriae esse suppositarum
enuntiationum de Homero at chimaera constructiones, et accidentales
tamen esse praedicationes nec simplicem uerbi praedicationem inferri
ei tota etiam enuntiatione, in qua tertium inseritur. Cum enim de
Homero adhuc ipso fortasse uiuo enuntiationem protulit, non ita ait:
'Homerus est poeta', sed potius proposuit: 'Homerus est aliquid', ac
postea subiunxit 'ut poeta'; cum 'aliquid' posuit, ipsum tam
existentium nomen quam non-existentium accepit secundum quod dictum
est 'hircoceruus' aliquid significare. Unde non potuit inferri
praedicatio partis, quod scilicet Homerus sit; quod autem 'ut poeta'
subiunxit, exemplum subdidit quod aliquorum esset, aut magis fortasse
probationem> posuit de parte ad totum, qui de toto ad partem
inferentiam negabat, hoc est de 'aliquo' ad> 'existens'. Ac quoniam
non erat inconueniens illud quod intulit, licet falsa esset
inferentia, illud 'ut' quod subiunxit, potius ad inferentiam
denegandam> referendum est quam ad illatae propositionis negationem,
quae quidem de Homero uiuo uera est. Ad maiorem itaque inconuenientis
augerationem de chimaera supposuit, in quo et inferentia falsa est
(qua dicitur quoniam est opinabilis, ipsa esse) et illata simul
propositio quae ex uera infertur, quod uidelicet chimaera sit.
Proprias autem locutiones eas quoque enuntiationes cur non dicamus in
quibus non-existentium nomina ponimus? Sicut enim chimaera proprie
non-homo dicitur, hoc est unum ex his quae non sunt homines, cur non
etiam opinabilis diceretur, idest unum ex his de quibus opinio
habetur, quippe eadem exstitit ad non-existentia nominum suorum
impositio quae ad existentia suorum. Sicut enim dictum est in
impositione 'hominis' 'dicatur ista res homo', sic etiam dictum est in
huiusmodi re non existente: 'dicatur ista res opinabilis', ut sic
etiam non-existentium nomina inuenta sint ad agendum de ipsis secundum
hoc quod in> impositionem ueniunt, sicut existentium ad agendum de
ipsis, ueluti cum dicitur: 'chimaera est /138/ chimaera' uel
'opponitur ut homini uel alicui alii'. Sed quid talis consequentia
proponitur:

     si est chimaera, non est homo?

opposita enim ea> dicimus quaecumque non sunt idem.

At uero quomodo locutio propria dicetur, ubi praedicatio uerbi
impropria fuerit nec eam in qua inuentum est significationem tenuerit?
Neque enim inuentum fuit in officio solius copulationis, uerum simul,
ut dictum est, in significati>one existentium quod etiam, ut dictum
est, inde quaelibet quibuslibet copulare potest, quod nominibus
secundum essentiam suam impositum est. Sed cur ad eorum quoque
inhaerentiam /139.1O/ ponitur quae non sunt atque in ipso non
continentur? Unde mihi, si profiteri audeam, illud rationabilius
uidetur ut rationi sufficere ualeamus, ut scilicet, quemadmodum
oppositionem in adiecto secundum oppositionem magis quam secundum
appositionem sumimus, ita accidentalem praedicationem accipiamus, ac
cum dicitur: 'est homo' uel 'est opinabile' uel 'est album' pro uno
uerbo 'esse hominem' uel 'esse album' uel 'esse opinabile'
intelligamus. Quod uero Aristoteles, cum dicitur: 'Homerus est poeta',
dicit per accidens 'esse' praedicari hoc modo: "secundum accidens enim
praedicatur 'esse' de Homero, quoniam inest ei poema, sed non secundum
se praedicatur de Homero quoniam est," cum non sit 'esse poeta>', ut
dictum est, una dictio, praedicari per accidens non est praedicari,
immo pars est 'esse' praedicati. Sic et praedicari tertium adiacens
non est praedicari per se, sed in eo quod adiacet alteri in
compositione. Unde et bene dicitur ipsum 'esse' non secundum se
praedicari, sed cum 'poeta' simul unum facere praedicatum , iuxta
illud: "sed quoniam inest ei ut poeta." Nec quidem aliter de
praeterito et futuro enuntiationes uerae possunt proponi. Cum enim
'iste erit sedens' de eo qui nondum sedet, dicimus (aut 'fuit sedens'
proponimus), falsae omnino enuntiationes uidentur, si integrae
dictiones 'erit' et 'sedens' permaneant propriamque inuentionem
custodiant. Cum enim 'sedens' praesentis sit temporis atque ex
sessione iam praesente impositum, quicumque dicit 'erit sedens', id
proponit: 'erit unum de his quae praesentialiter sessionem habent';
quod quidem falsum est de eo, qui nondum sedens sessurus est. Si enim
omnes praesentialiter sedentes conspicias, profecto inter eos qui
sedentium futurus sit, inuenies aut cuius sessionem sit suscepturus,
immo propriam quae nondum est habebit. Cum itaque /139/ 'leget' per
'erit legens' exponitur, non aliter 'erit legens' accipiendum est quam
pro una uerbi dictione; alioquin ueram non faceret enuntiationem de
futuro. Aut cum ita quoque exponitur: 'Socrates erit legens', idest
'habebit lectionem', cum et lectionis nomen ex praesentia datum sit,
tantumdem proponitur quantum si dicatur: 'habebit id quod iam
praesentialiter lectionis essentiam habet', hoc est 'quod
praesentialiter est lectio'; quod profecto falsum est de lecturo ac
nondum legente. Sic quoque et de sene iam Socrate falsum erit dicere
quod puer fuit, si 'puer' per se nomen sumatur secundum propriam
impositionem quam habet ex prasente pueritia; tandumdem enim
proponitur ac si diceretur: 'fuit unus de habentibus praesentialiter
pueritiam', quod aperte falsum est.

Oportet etiam, ut conuersionis naturam aut formas syllogismorum in
enuntiationibus praeteriti aut futuri seruemus, uerborum compositionem
suprapositam accipere. Veluti cum dicitur de sene iam Socrate:
'Socrates fuit puer', non ita conuertendum est: 'quidam puer fuit
Socrates', quod falsum est, immo ita: 'quoddam quod fuit puer, est
Socrates'. Sicut et cum dicitur: 'Socrates ambulat' uel 'est
ambulans', ita conuertitur: 'quoddam quod ambulat uel est ambulans,
est Socrates', quippe sicut 'esse ambulans' pro uno uerbo atque uno
praedicato ponitur, ita 'esse puerum'. Quare et totum ipsum in
conuersione in subiecto ponendum est, hoc modo: 'quoddam quod fuit
puer, est Socrates', ueluti cum 'Socrates leget, hoc modo conuertitur:
'quoddam quod leget est Socrates,. Sicut quoque et cum dicitur:
'quidam puer senex erit', ita conuertes: 'quoddam quod erit senex, est
puer,; aut cum dicitur: 'omnis senex fuit puer', non haec erit per
accidens conuersio: 'quidam puer fuit senex', immo ista: 'quoddam quod
fuit puer, est senex'. Illae quoque propositiones quae aiunt: 'nullus
puer fuit senex' aut 'nullus senex erit puer' ita conuertendae sunt:
'nullum quod fuit senex, est puer' uel 'nullum quod erit puer, est
senex'.

Hac etiam compositorum uerborum acceptione seruata in modis
syllogismorum futuri quoque propositiones aut praeteriti uenire
poterunt, ut si ita dicamus:

	omne quod erit sedens, corpus est
	sed quidam homo erit sedens
	quare est corpus

uel ita:

	omne quod erit sedens, fuit corpus
	sed quidam homo erit sedens
	quare fuit corpus

Si autem sic dicamus:

	omne sedens est unum de his quae praesentialiter habent
	sessionem
	sed Socrates sessurus ac nondum sedens erit sedens
	quare erit unum ex his quae praesentialiter habent sessionem

falsum uidetur, cum medius terminus idem non sit. Nam in prima
'sedens' subiciebatur, in secunda autem 'erit sedens>', quod unum est
uerbum, praedicatur. Unde cum medius terminus idem est, non potest
syllogismus fallere hoc modo:

	nullum animal erit lapis
	sed Socrates est animal
	quare non erit lapis

uel ita:

	omnis homo morietur
	sed Socrates est homo
	quare morietur.

Quod autem grammaticorum regulis contrarii uidemur, quod multa
componimus uerba uel substantiua, ut 'esse hominem', uel ab aliis quam
ab actionibus uel passionibus sumpta, ut 'esse album,' propter rectam
enuntiationum sententiam aperiendam, non abhorreas. I11i enim qui
primum disciplinae gradum tenent, pro capacitate tenerorum multa
prouectis inquirere aut corrigenda reliquerunt in quibus dialecticae
subtilitatem oportet laborare.

Si quis autem eius pro>positionis: 'Socrates erit sedens'
conuersionem ipsi aequipollere negauerit, hanc scilicet: 'quoddam quod
erit sedens, est Socrates', eo scilicet quod prima, antequam Socrates
esset, uera poterat esse falsa menente secunda, ipse scilicet
'Socrates' significationem tenuerit sedens, se deceptum esse
recognoscet. Cum enim 'Socrates' ex praesenti ac singulari substantia
hominis impositum sit, cum dicitur: 'Socrates erit sedens', tale est:
'illa res quae iam est hic homo, erit sedens' quod omnino falsum est,
sicut et conuersio. At uero si 'Socrates' futuri temporis accipiemus,
cum dicitur: 'Socrates erit sedens' ipso Socrate /141/ nondum
existente atque ita intelligeremus: 'illud quod erit Socrates, erit
sedens', uera fortasse enuntiatio esset ac uera quoque ipsius
conuersio, haec scilicet: 'quod erit sedens, erit Socrates'.

Infinita autem uerba, sicut in remotione finiti significatio est, ita
etiam tempus ipsius significant. Qui enim dicit: 'non currit', non
solum de cursu in remotione mentionem facit, uerum etiam de tempore
praesenti, ac si diceret: 'non currit in praesenti', secundum quod et
haec quoque quae infinita sunt uerba tempus consignificare Aristoteles
uoluit. Quae quidem, quoniam et copulationem quae uerbum proponebat,
destruunt, cum in propositionibus ponuntur in negatione statim ac
uerbum diuiduntur, ut negationem faciant. Nec iam, ut aiunt,
infinitum, manet, sed potius uerbum et negatio. Unde cum ait
Aristoteles in Secundo Periermenias: "erit omnis affirmatio uel ex
nomine et uerbo uel infinito nomine et uerbo," infinitum uerbum recte
taceri Boethius dicit quod in enuntiatione positum infinitum non
remanet uerbum, sed statim, ut dictum est, in duas dictiones
separatur, propter interpositionem scilicet inhaerentiae copulationis:
qui enim dicit 'non currit', 'non est currens' proponit, sed non ita:
'non currens'. Sed etiam una dictio intra quoque enuntiationem, sicut
nomina infinita, consistit.

De orationibus inde infinitis quare hoc loco Aristoteles mentionem non
fecerit, solet quaeri, cum et ipsae saepe> quoque in enuntiationem
ueniunt, uelut ea quae dicit: 'non-albus-homo',
'non-animal-rationale-mortale'. Quae enim orationes impositionem>
nominum habent, infinitari quoque sicut nomina uidentur. Alii itaque
Aristotelem simplicis enuntiationis constitutionem demonstrasse hoc
loco uolunt, alii uero nullomodo orationem infinitari concedunt,
quibus, memini, magister V. assentiebat; nec quidem id tam secundum
sententiam negabat quam secundum constructionis naturam; cuius quidem
inualidam de coniunctione dictionum calumniam in Glossulis eius super
Periermenias inuenies. Si enim sensum exsequamur, infinitationis
quoque proprietas in o>ratione quoque inuenietur, et quaecumque sub
finita non continentur, sub infinita eadem possunt; ut, cum uerum sit
Socratem non esse album asinum, ueram quoque et eam concedimus:
'Socrates est non-albus-asinus', ita quidem ut non solum 'album'
infinitetur et 'asinus' remaneat, ac si ita dicatur: 'est asinus
non-albus', sed ut tota simul oratio 'albus asinus' negatione
excludatur. Alioquin magis una /142/ dictionum tantum infinitaretur
quam oratio; sicut in Secundo Periermenias ad 'albi' tantum
infinitationem Aristoteles negationem> posuit, cum pro falsa eam
propositionem induxit: 'lingum est non-albus-homo'. "Si enim inquit,
de omnibus aut dictio est aut negatio uera, cum lignum falsum sit
dicere esse album hominem, erit uerum de eo dicere esse
non-album-hominem;" quod ac si diceret inconueniens est in eo
scilicet, ut dictum est, quod 'albo' tantum remoto 'hominem'
relinquit. Cum autem 'album' tantum excluditur et 'homo' remanet, unum
est dicere 'omne non-album hominem esse' et 'non-album esse et
hominem'; tale est 'omne non-album-hominem' quod 'omnem> hominem qui
est non-albus'. Cum uero tota infinitatur oratio, non est necessarium
uel omne non> album hominem esse non album uel hominem esse, quippe
albus equus est non-albus-homo, sed neque non-albus simpliciter neque
homo dici potest.

Hactenus quidem, Dagoberte frater, de partibus orationis, quas
dictiones appellamus, sermonem texuimus; quarum tractatum tribus
uoluminibus comprehendimus: primam namque partem Libri Partium
Antepraedicamenta posuimus; dehinc autem Praedicamenta submisimus,
denique uero Postpraedicamenta nouissime adiecimus, in quibus Partium
textum compleuimus.

1

		  TRACTATUS SECUNDUS: DE CATEGORICIS

			  /145/ LIBER PRIMUS

		      DE PARTIBUS CATEGORICARUM

			    INTRODUCTIO>

Iusta et debita serie textus exigente post tractatum singularum
dictionum, occurrit compositio orationum. Oportuit enim materiam in
partibus praeparati ac deinde ex ea totius perfectionem coniungi.
Sicut ergo partes natura priores erant, ita quoque in tractatu
praecedere debuerant atque ad ipsas compositionem totius subsequi
decebat. Non autem quarumlibet orationum constructionem exsequemur,
sed in his tantum opera consumenda est quae ueritatem seu falsitatem
continent, in quarum inquisitione dialecticam maxime desudare
meminimus. Unde cum et inter propositiones quaedam earum simplices
sint et natura priores, ut categoricae, quaedam uero compositae ac
posteriores, ut quae ex categoricis iunguntur hypotheticae, has quidem
quae simplices sunt, prius esse tractandas ex supraposita causa unaque
earum syllogismos ex ipsis componendos esse apparet. Nec propter
aemulorum detractiones obliquasque inuidorum corrosiones nostro
decreuimus proposito cedendum nec a communi doctrinae usu desistendum.
Etsi enim inuidia nostrae tempore uitae scriptis nostris doctrinae
uiam obstruat studiique exercitium apud nos non permittat, tum saltem
eis habenas remitti non despero, cum inuidiam una cum uita nostra
supremus dies terminauerit, et in his quisque quod doctrinae
necessarium sit, inueniet. Nam etsi Peripateticorum Princeps
Aristoteles categoricorum syllogismorum formas et modos breuiter
quidem et obscure perstrinxerit, utpote qui prouectis scribere
consueuerat, Boethius uero hypotheticorum complexiones eloquentiae
latinae tradiderit, Graecorum quidem Theophrasti atque Eudemi operum
moderator, qui tum de his scripserant syllogismis, uterque quidem, ut
ipse ait, moderatae doctrinae terminos excedens ita ut hic lectorem
breuitate, ille uero prolixitate confunderet, -- post omnes tamen ad
perfectionem doctrinae locum studio nostro in utrisque reseruatum non
ignoro. Item quae ab eis summatim designata sunt uel penitus omissa,
labor noster in lucem proferat, interdum et quorumdam male dicta
corrigat, et schismaticas expositiones contemporaneorum /146/
nostrorum> uniat, et dissensiones modernorum, si tantum audeam
profiteri negotium, dissoluat. Confido autem in ea quae mihi largius
est ingenii abundantia, ipso cooperante scientiarum Dispensatore, non
pauciora uel minora me praestiturum eloquentiae peripateticae
munimenta quam illi praestiterunt quos latinorum celebrat studiosa
doctrina; si quis nostra eorum scriptis compenset, et quid ibi sit et
qualiter quidue nos ultra ponamus, aut qualiter eorum implicitas
sententias euoluamus, aeque diiudicet. Neque enim minorem aut fructum
aut laborem esse censeo in iusta expositione uerborum quam in>
inuentione sententiarum.

Sunt autem tres quorum septem codicibus omnis in hac arte eloquentia
latina armatur. Aristotelis enim duos tantum, Praedicamentorum
scilicet et Periermenias libros, usus adhuc Latinorum cognouit;
Porphyrii uero unum, qui uidelicet de quinque uocibus conscriptus,
(genere scilicet, specie, differentia, proprio et accidente),
introductionem ad ipsa praeparat Praedicamenta; Boethii autem quattuor
in consuetudinem duximus, Librum uidelicet Diuisionum et Topicorum cum
Syllogismis tam Categoricis quam Hypotheticis. Quorum omnium summam
nostrae Dialecticae textus plenissime concludet et in lucem usumque
legentium ponet, si nostrae Creator uitae tempora pauca concesserit et
nostris liuor operibus frena quandoque laxauerit.

At uero, cum uoluminis quantitatem mentis imaginatione collustro et
simul quae facta sunt respicio et quae facienda sunt penso, poenitet,
frater Dagoberte, petitionibus tuis assensum praestitisse ac tantum
agendi negotium praesumpsisse. Sed cum lasso mihi iam et scribendo
fatigato tuae memoria caritatis ac nepotum disciplinae desiderium
occurrit, uestri statim contemplatione mihi blandiente languor omnis
mentis discedit et animatur uirtus ex amore quae pigra fuerat ex
labore, ac quasi iam reiectum onus in humeros rursus caritas tollit et
corroboratur ex desiderio quae languebat ex fastidio.

Cum autem simplicium propositionum naturam ante earum syllogismos
tractari conueniat, propositionis uero proprietatem absque natura
generis eius quod est oratio, nec consistere nec cognosci contingat,
ab ipsa mihi texendum oratione uidetur.

			    DE ORATIONE>

Est igitur, ut Aristoteli uisum est, oratio uox significatiua ad
placitum, cuius partium aliquid significatiuum est separatum. Cuius
quidem /147/ definitionis sententia ex definitionibus partium in
superiori libro earum diligenter expeditis satis est manifesta, ubi
quid in singulis membris sit intelligendum, satis arbitror esse
demonstratum. Sed, ne multorum interpositio memoriam subtrahat
praemissis, singula breuiter annotemus. Quod ergo oratio dicta est uox
significatiua ad placitum, conuenientia eius ad partes, dictiones
scilicet, ostenditur. Quia enim partes ipsius ad placitum significant,
oportet ipsam orationem non naturaliter, sed per inuentionem, habere
significationem, ut istam: 'homo currit'. Haec enim composita fuit et
coniuncta, ut de rebus ipsis agendo intellectum quemdam in animo
audientis constitueret, ut uidelicet ipse ex ea cursum homini inesse
conciperet. Nec uacat interpositio 'ad placitum'; quod si>
subtrahatur, tota orationis definitio cuidam naturali uoci aptari
poterit, ueluti continuo et longo latratui canis, cum scilicet et ipse
totus et singulae eius partes, quae etiam latratus sunt, iram canis
manifestent. Quod autem oratio huiusmodi partes habere dicitur, quae
et extra coniunctionem ipsius significationem retineant, a partibus
suis, id est dictionibus, separatur, quarum quidem nulla pars per se
est significatiua; nec si etiam nomen sumas compositum, sicut in
tractatu nominis superior textus continet. Excludit itaque ultima
differentia dictionem cui praemissae omnes differentiae conueniebant,
ut et per eas adempta ultima differentia describi recte dictio
uideatur, hoc modo: dictio est uox significatiua ad placitum cuius
partium nihil extra designat. In hoc igitur tantum a dictionibus
oratio diuiditur quod non solum in toto, sicut dictiones, uerum etiam
in partibus significationem habe[n]t, ut ea quam supra posuimus: 'homo
currit'; nam et 'homo' in se et 'currit', ex quibus coniungitur,
significationem habent singula, sed non earum uel litterae uel
syllabae; potest autem et sic compendio>sius oratio definiri, ut
uidelicet dicatur competens dictionum coniunctio. Nisi enim
competenter iungantur dictiones secundum regulas constructionis,
orationem non reddunt, quippe nec aliquem intellectum constituunt, ut
si praepositionem praepositioni coniungas, aut uerbo siue aduerbio seu
coniunctioni uel alicui casui quem regere non queat, adiungas, aut
uerbum cum casu non conuenienti ponas, seu quolibet alio modo
structura sit inordinata, multae quidem dictiones possunt appellari,
sed non una debent oratio uocari; neque enim unam habent ad placitum
significationem nec ad unius intellectus demonstrationem contendunt.
Sicut enim in dictionibus transpositio litterarum uel syllabarum
significationem aufert, ut si /148/ 'cicero' transuersis syllabis
proferam 'roceci', ita et in omnibus orationibus significationis
ueritatem destruit inordinata dictionum coniunctio nec unam permittit
fieri orationem quorum non sinit esse unius intellectus
significationem. Nec mirum, cum etiam in his orationibus coniunctio ex
orationibus diuersis, quae per coniunctionem appositam ad unum
rediguntur intellectum et unius orationis proprietatem, sola
coniunctio remota ueritatem uel intellectuum uel orationis destruat,
ut si dicam:

     Si Socrates non est animal, Socrates non est homo

unum pronuntio uerum; si uero adimam praepositam condi[c]tionem , duo
falsa profero. Quodsi ad ueritatem orationis et in ipsis orationibus
competens ualet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus
congrua seruanda est constructio. Quis igitur pro oratione recipiat:
'ego uidet' uel 'ego uideo equus', quibus nullus potest sensus aptari?
Non itaque orationem pluralitas dictionum facit, si coniunctio sensui
competens defuerit.

		    DE PERFECTIS ET IMPERFECTIS>

Orationum autem hae quidem perfectae sunt, illae uero imperfectae.
Perfectas autem illas dico quas Priscianus constructiones appellat,
quarum uidelicet et partium recta est ordinatio et perfecta sensus
demonstratio, ut: 'homo currit'. Imperfecta autem est quae in
dispositione dictionum competenti imperfectum sensum demonstrat, ut:
'homo currens'. Competens enim est substantiui et adiectiui
constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum
copulantur. Sed nondum in eis completa est sensus perfectio. Adhuc
enim praemissa oratione prolata suspensus audientis animus aliquid
amplius audire desiderat, ut ad perfectionem sensus perueniat, ueluti
'est', aut aliquod aliud competens uerbum. Praeter uerbum namque nulla
est sensus perfectio. Unde et omnes fere species perfectarum orationum
ex uerbis suis nominantur, ut enuntiatiua, imperatiua et aliae, quas
in diuisione perfectae orationis apponemus.

Opponitur autem fortasse de quibusdam orationibus perfectis, quae
imperfectum habent> sensum, ut haec: 'homo dedit uel dabit'. Quis
enim homo, uel quid, uel cui, uel quando, uel ubi, uel quare dederit,
indeterminatum relinquitur atque id adhuc audientis animus requirit;
unde non aliter perfectus uidetur praemissae orationis intellectus
nisi his omnibus determinatis. Sed falso; qui enim dicit: 'homo /149/
dedit', etsi de homine indeterminate atque indefinite 'dare' enuntiet,
perfectum tamen secundum copulationem alterius ad alterum generat
intellectum. Nec, quantum ad perfectionem sensus pertinet, requirendum
ulterius est, quid uerbis illius orationis exprimitur. Sed et mihi
dicitur: similiter cum dicimus 'homo currens', 'homo albus', perfecta
est in se oratio et plene eum qui ad se pertinet intellectum
demonstrans, nec quicquam de eo quod ad ipsam pertinet, ulterius est
requirendum, et quaedam insuper inhaerentia cursus uel albedinis ad
hominem in ea exprimitur. Cum enim cursum uel albedinem circa hominem
per 'currens' uel 'album' determinamus, quamdam procul dubio
cohaerentiam accidentis ad fundamentum secundum adiacentiam innuimus.
Sed dico hoc ad perfectionem orationis non sufficere, ut quasi
adiacentem homini albedinem uel cursum determinemus, nisi etiam
adiacere dicamus, quod sine uerbo fieri non contingit. In hoc enim
uerbum a participio abundat quod non solum personam per impositionem
demonstrat aut ei cohaerentem actionem uel passionem significat, uerum
etiam cohaerere dicit; ex qua quidem demonstratione inhaerentiae modus
enuntiatiuus indicatiuus est nominatus, quod uidelicet per ipsum solum
aliquid alicui inhaerere siue inhaesisse seu inhaesurum esse
proponamus.

Perfectio itaque sensus maxime pendere dinoscitur in uerbis, quibus
solis alicuius ad aliquid inhaerentia[m] secundum uarios affectus
animi demonstratur; praeter quam quidem inhaerentiam orationis
perfectio non subsistit. Cum enim dico: 'ueni ad me' uel 'utinam
uenires ad me', quodammodo inhaerentiam ueniendi ad me propono
secundum iussum meum uel desiderium meum, in eo scilicet quod iubeo
illi ut uenire ei cohaereat, uel desidero, id est ut ipse ueniat. Unde
et saepe in consequentiis uerba optatiui modi uim enuntiatiui tenent,
ueluti cum ita propono:

     Si fuisses hic, uidisses eum

tam bene enim haec consequentia dici potest sicut ea quae ex
enuntiationibus iungitur hoc modo:

     Si fuisti hic, uidisti eum

Unde et cum quidam de illa assumunt ac concludunt, partes eius in
enuntiationes resoluunt, sic:

     Sed fuisti hic; quare uidisti eum

uel ita:

     Sed non uidisti; quare non fuisti

Infinitiuo quoque uerbo quodammodo /150/ inhaerentia exprimi uidetur;
ut cum ita dicimus: 'uerum est Socratem currere uel possibile'; tale
est enim ac si dicamus: 'uerum est uel possibile quod Socrates
currit', id est quod cursus Socrati adiacendo cohaereat. Nec tamen
haec perfecta est (sicut suprapositae) oratio 'Socratem currere';
sensum tamen propositionis in eo quod uerum uel falsum monstrat,
uidetur exprimere idemque enuntiare quod 'Socrates currit.' Sicut enim
haec proponit Socratem currere, quod uel falsum uel uerum
significat>, sic et illa. Nec tamen propositio dicitur, licet uerum
significet. Si Socratem currere uerum est, ipsa autem Socratem currere
significat, ipsa profecto uerum demonstrat. Unde et ex definitione
propositionis, quam in sequentibus dabimus, propositionem eam oportet
esse; unde et orationem perfectam, cum scilicet perfectum sensum
significat.

Sed si nos quidem subtilius rei ueritatem intueamur, nec iam orationem
eam dicemus, immo quasi nomen illius quod propositione exprimitur, cui
quidem per impositionem rectam applicetur, sicut 'homo' uel 'homo
albus' homini. Non enimaliter per 'est' uerbum aliquid ei uel ipsum
alicui coniungeretur, nisi per impositionem subiectae rei datum esset.
Sic quoque et cum dicimus: "'Socrates currit" uerum est' 'Socrates
currit', quod in subiecto proferimus, propositio non est, sed nomen
eius cui uerum attribuitur. Si autem 'Socratem currere' uerum per
impositionem habeat designare, non omnino propositionis
significationem tenet, quae scilicet significatio in dicendo est, non
in> nominando, ut in expositione definitionis propositionis
aperiemus. Sed licet, cum dicimus: 'Socratem currere uerum est',
'Socratem currere', quod in subiecto propositionis profertur, nomen
sit, cui scilicet 'uerum' coniungitur, illud tamen quod per se
proferimus, 'Socratem currere', oratio poterit esse, sed, ut dictum
est, imperfecta, cum uidelicet nullam personalis uerbi resolutionem
habeat. Sic quoque et 'animal rationale mortale', cum hominis
definitio perfecta dicatur, nullo tamen modo perfecta conceditur
oratio. Cum enim in definiendo perfectionem habeat, eo uidelicet quod
omni et soli ac specialiter homini conueniat, in dicendo aliquid
nullam perfectionem seruat, quae perfectio propria est orationum,
nihilque de proprietate orationis praeter constitutionem tenet; sed
potius nominis impositionem habet, ex qua etiam praedicari et subici
potest./151/

Atque haec quidem de perfecta uel imperfecta orationum sententia
dicta sufficiant. At quoniam solae quae [im]perfectae sunt orationes
doctrinae seruiunt, eo scilicet quod ipsae solae aliquid dicunt, earum
diuisionem ponamus in praesenti.

			 DIVISIO PERFECTARUM

Harum igitur orationum quae perfectae sunt, aliae sunt enuntiatiuae,
aliae interrogatiuae, aliae deprecatiuae, aliae imperatiuae, alia
desideratiuae. Enuntiatiuam autem eam Aristoteles definit quae
enuntiat aliquid de aliquo uel aliquid ab aliquo, ut sunt illae quae
affirmant praedicatum de subiecto uel negant, hoc modo: 'Socrates est
homo, uel non est homo'. Interrogatiua autem est per quam interrogamus
hoc modo: 'quis uel qualis uel quid est Socrates?' Deprecatiua autem,
per quam deprecamur, sic: 'adesto Deus'. Imperatiua, per quam
imperamus, ut 'accipe codicem'. Desideratiua, per> quam nostrum
exprimimus uotum, ueluti cum dicimus: 'osculetur me amica'.

Addunt autem quidam sextam speciem, uocatiuam scilicet orationem. Sed
mihi quidem uocatio non uidetur diuersam speciem a suprapositis
procreare, quae quidem uocatio omnibus aequaliter potest apponi. Modo
enim uocationem enuntiationi apponimus, ut cum dico: 'Petre, Socrates
uenit', modo etiam interrogationi hoc modo: 'Petre, quo pergit
Socrates?' similiterque caeteris speciebus uocationem apponimus. Unde
si sit aliqua orationis species uocatiua oratio, non oportet eam
diuersam a superioribus accipere nec ut oppositam illis una cum eis in
diuisione orationis apponere, cum uidelicet modo enuntiatiuam
orationem uocatiue, modo interrogatiuam, modo etiam imperatiuam ac
similiter alias proferamus. Ac si constructionen seriemque ipsam
collocutionis studiosius attendamus, nec de ipsa oratione uocationem
esse confitebimur; sed magis eam ita orationi praeponimus, quasi cum
ea ipsam numeramus, sed post ipsius responsionem orationem per se
supponamus. Ut cum dico: 'Petre, Socrates legit', hic est rectus
collocutionis ordo, ut dicto 'Petre' et ipso qui uocatur respondente
'audio', per se ita supponatur enuntiatio: 'Socratus legit'; nisi enim
ab ipso quem uocamus, nos audiri nouerimus, frustra ei loquimur. Tunc
autem nos exaudiri cognoscimus, cum ipse 'audio' respondens se ipsum
audire nos confitetur. Similiter et cum dicitur: 'Petre, lege', quasi
ille ad uocationem respondeat: 'audio', 'lege' supponitur, in quo
etiam persona /152/ secunda, quae 'tu' nominatiuo designanda est,
subintelligitur, cui 'legere' secundum imperationem adiungitur; quae
quidem copulatio semper indiget nominatiuo.

Sed fortasse opponitur uocatiuum casum non amplius recipiendum esse
inter partes orationis, cum uidelicet orationes non componat; sed
falso; nam etsi perfectam non constituat, saltem imperfectam componit,
ueluti istam: 'comita Socratem, o carissime comes'. Sicut enim
conquestiua oratio dici potest qua tantum querela nostra exprimitur,
ueluti istae: 'hei mihi infelici', 'me miserum', sic et uocatiua
merito oratio appellatur, quoniam ad uocationem pertinet.

Nota autem, quod superius tetigimus, omnes fere species perfectarum
orationum a uerbis quibus constituuntur, nominatas esse, ut scilicet
enuntiatiua a uerbo enuntiatiuo, propter quod scilicet enuntiat,
imperatiua a uerbo imperatiuo, in quo imperatio continetur,
interrogatiua, quae communem uerborum materiam cum enuntiatiua tenet,
non a uerbo nomen accepit, sed a modo proponendi qui interrogationem
constituit. Nec mireris idem uerbum secundum diuersos affectus animi
diuersas orationes reddere, modo scilicet imperatiuam, quando sola
imperatio attenditur, modo etiam deprecatiuam, quando deprecationem,
nunc quoque desideratiuam, quando desiderationem intelligimus, ut, cum
dico: 'festinet amica', hanc uel imperatiuam uel deprecatiuam uel
desideratiuam secundum uarios animi affectus, ut dictum est, proferre
possunt. Indicatiuo quoque uerbo saepe pro imperatiuo utimur; ueluti
cum in praeceptis Legis dicitur: "Non occides, Non maechaberis" etc.
Cum enim haec ad omnes dicta sint, si affirmatiue intelligeretur,
falsum saepe inueniretur.

Sola autem enuntiatio praesenti tractatui pertinet, quae sola uerum
uel falsum continet, quorum inquisitio dialecticae relinquitur.
Reliquae uero species quattuor, ut ait Peripateticorum Princeps,
poetis relinquendae sunt, qui in fabulis suis siue historiis modo
interrogantes modo imperantes nunc etiam deprecantes siue desiderantes
personas introducunt. Si quis autem aestimet interrogationem quoque ad
dialecticam attinere, propter eam scilicet quaestionem quae a
dialecticis saepe profertur eiusque proprietas ascribitur--quae quidem
ex diuidentibus propositionibus est constituta, de quarum ueritate
ipsa quaerit hoc modo: 'utrum omnis homo est animal uel non omnis homo
est animal'--, /153/ fallitur. Neque enim in eo quod dialecticus est
ac secundum artem proprietate complexionis instructus, de ueritate seu
falsitate constructionis ambigit; sed si quis ambigerit, dubitationem
argumentis suis auferre debet. Non itaque dialecticorum est
interrogare, sed comprobare potius. Unde etsi a dialecticis
quaestiones huiusmodi saepe proferri soleant, quia tamen eas non ex
arte sed ex inscientia proferunt, artis intentioni uel negotio non
sunt ascribendae, ut uidelicet eas in materiam et intentionem
dialecticae recipiamus. Qui>a enim dialectica scientia est, scientia
uero comprehensio ueritatis, unumquemque, in quantum dialecticus est,
scientem esse oportet et eorum quae ad dialecticam pertinent ueritatem
non ignorare. Qui autem quaerit, dubitationem suam exprimit, ut
certitudinem, quam nondum habet, consequatur.

Sed dicitur quod, cum interrogare ad inscientiam pertineat, scire
tamen interrogationem componere doctrinae ascribitur. Unde nec
incommode de quaestionibus quoque dialectici tractant, quarum
tractatus a scientia non est alienus. Unde si qui fuerint qui nec ab
intentione artis interrogationem diuidant, secundo saltem loco ac
gratia enuntiationum de quarum ueritate, ut dictum est, quaeritur>,
admixtam eam esse recognoscant. Nam et cum Aristoteles> de ipsa
quaestione dialectica in Libro Periermenias egerit, gratia
propositionum, cum ad ipsam responderet, factum esse cognoscimus;
gratia quarum uidelicet propositionum et ipsae fiunt de ueritate earum
quaerentes. Inde enim dialecticae huiusmodi quaestiones quae ex
diuidentibus propositionibus iunguntur, appellantur, quod de ueritate
propositarum quaestionum quaeritur, cuius inuestigatio dialecticorum
est propria. In hoc huius artis principale negotium existit quod> per
argumenta ipsius ueritatem aut falsitatem ueraciter conuincimus. Unde
ad eam solas orationes eas pertinere clarum est in quibus ueritas aut
falsitas continetur. Hae uero sunt propositiones quas supra diximus
enuntiationes, quarum definitionem in Topicis suis Boethius secundum
uerum aut falsum ita proponit:

		       DEFINITIO PROPOSITIONIS

"Propositio est oratio uerum falsumue significans;" quae quidem
definitio eadem omnia et sola continet cum ea quam superius secundum
Aristotelem protulimus; in hoc tamen ab illa diuersa, quod illa
secundum affirmationem et negationem, haec uero secundum uerum ac
falsum /154/ propositionem determinant. Nec quidem incommode; sicut
enim omnes propositiones uel affirmatiuae uel negatiuae ac solae, ita
etiam uerae uel falsae. Atque haec quidem propositionis definitio
dupliciter exponi potest. Cum enim 'uerum' uel 'falsum' triplicem
habeat significationem, duae ex eis aeque huic loco uidentur aptari;
sed prius omnes distinguamus significationes. Sunt igitur 'uerum' ac
'falsum' nomina intellectuum, ueluti cum dicimus 'intellectus uerus
uel falsus', hoc est 'habitus de eo quod in re est uel non est', quos
quidem intellectus in animo audientis prolata propositio generat; ut
cum dicitur: 'Socrates est homo uel non est homo', id audiens in animo
concipit quod homo Socrati inhaeret aut minime. Sunt etiam nomina
existentiae rei uel non-existentiae de quibus ipsa propositio ait ac
loquitur, ueluti cum dicimus: 'uerum est Socratem currere uel falsum',
id est: 'ita est in re quod Socrates currit, uel non est in re'. Neque
enim cum dicimus: 'uerum est Socratem currere', uel de ista uoce quae
est 'Socrates', 'currere' possumus dicere, quippe cum non sit uera,
sed imperfecta oratio, uel de intellectu ipsius, cum nec ipse sit
uerus, sed imperfectus sicut ipsa oratio. Sunt rursus 'uerum' ac
'falsum' nomina propositionum, ut cum dicimus 'propositio uera uel
falsa', id est 'uerum uel falsum intellectum generans', siue
'proponens id quod in re est uel quod in re non est'. Sicut enim
nominum et uerborum duplex ad rem et ad intellectum significatio, ita
etiam propositiones quae ex ipsis componuntur, duplicem ex ipsis
significationem contrahunt, unam quidem de intellectibus, aliam uero
de rebus. De rebus enim, sicut illa, propositiones quoque agunt ac de
ipsis quoque, sicut illa, quosdam intellectus generant. Cum enim
dicimus: 'homo currit', de homine ac cursu rebus ipsis agimus
cursumque homini coniungimus, non intellectus eorum ad inuicem
copulamus; nec quicquam de intellectibus dicimus, sed de rebus solis
agentes eos in animo audientis constituimus.

Patet insuper adeo per> propositiones de rebus ipsis, non de
intellectibus nos agere, quod aliter nulla fere consequentia
necessitatem teneret, nisi scilicet quae ex eisdem iungitur
propositionibus hoc modo:

     si est homo, est homo

cum enim dicimus:

     si est homo, est animal /154/

si ad intellectus propositionum consecutionem referamus, ut uidelicet
de ipsis intellectibus agamus, nulla est consequentiae ueritas, cum
scilicet alter intellectuu>m sine altero omnino subsistat. Neque enim
/155/ qui 'hominem' Socrati in animo suo coniungit, 'animal'
simpliciter in ipso intelligit, quem scilicet intellectum sequens
propositio designat. Qui enim 'hominem' intelligit, formas quoque
ipsius concipit; qui uero 'animal' simpliciter, formas hominis non
attendit; alioquin numquam unum tantum intellectum contingeret haberi.
Cum enim infinita sint singulorum consequentia, ut ex 'omnis homo est
animal' et 'omnis homo est animatus uel corpus uel substantia', uel
'quidam homo est animal', uel econuerso, uel fortasse 'quidam homo non
est lapis uel non est lignum uel color', et multa alia consequuntur,
necesse esset hos omnes intellectus haberi, cum omnem hominem animal
esse intelligeremus; quod aperta est falsitas. Quamuis enim non possit
esse ut aliquis sit animal quin inde sit uel corpus uel substantia
etc., potest tamen cohaerentia animalis ad hominem sine respectu
inhaerentiae corporis simpliciter accipi uel substantiae. Amplius: cum
necessaria saepe sit consequentia inter falsum et uerum ueluti ista:

     si Socrates est asinus, Socrates est animal uel quoddam animal
     est asinus

falsa omnino apparet consecutio, si de intellectibus accipiatur, ut
uidelicet intelligamus si ille existat intellectus et istum necesse
sit esse, cum uidelicet simul in anima eiusdem non possint existere.
Alioquin ueritatem ac falsitatem contraria, quae ipsis intellectibus
insunt, in eodem esse contingeret, in ipsa uidelicet anima, quae
indiuisibilis esse creditur. Ipse etiam ego, si uolo Socratem esse
asinum intelligere, quod falsum est, non tamen simul hunc intellectum
habeo quod sit animal, qui uerus est.

Ex his itaque manifestum est in consequentiis per propositiones de
earum intellectibus agendum non esse, sed magis de essentia rerum, hoc
modo scilicet ut, si ita est in re quod 'omnis homo est animal', ita
est in re quod 'omnis homo est corpus', et quaecumque eiusdem sunt
consequentia, necesse est in re esse, sed non intelligi. Et in hac
quidem significatione eorum quae propositiones loquuntur, uera tamen
exponitur regula quae ait:

     posito antecedenti poni quodlibet consequens eius ipsius

hoc est, existente aliqua antecedenti rerum essentia necesse est
existere quamibet rerum existentiam consequentem ad ipsam. Quae quidem
regula de intellectibus propositionum falsa manifeste ex praemissis
apparet.

/156/ Siquis autem in consequentiis ad ipsas propositiones confugiat
ex quibus ipsae coniunguntur, ut scilicet de ipsis propositionibus
annuntiet in consequentiis agi, ea utique nomina oportet poni per quae
de propositionibus agatur. Quodsi tota propositionis materia ipsi
propositioni sit imposita ad agendum de ea, ut scilicet per hanc
uocem: 'omnis homo est animal', de ipsa agamus propositione quae est:
'omnis homo est animal', ac rursus ista: 'omnis homo est substantia'
in officio nominis alterius proponendi utamur iam utique consequentia
ex duobus constituta nominibus, ac si ita diceremus: 'si homo animal
est', nec quicquam ueri uel falsi in ea existit. Amplius: si de
propositionibus ageremus, ut uidelicet una existente aliam existere
diceremus, falsa omnino consecutio esset, cum uidelicet quamlibet sine
alia existere ac proferri contingat ac ueram esse uel falsam alia
omnino tacita. Rursus: siue de intellectibus siue de propositionibus
agatur, imperfecta est omnino locutio, cum nihil illis uel attribuatur
uel ab eis remoueatur. Neque enim posita sunt uocabula per quae
aliquid de eis affirmetur uel negetur, sed nec etiam nomina quae ipsa
significent. Non enim propositiones ex quibus consequentia consistunt,
cum> perfectae sint orationes, in> impositionem nominis possunt
incidere, sicut definitiones possunt et quae praedicantur et
subiciuntur secundum suam impositionem ad res singulas.

Restat itaque ut de solis rebus, ut dictum est, propositiones agant;
siue id de rebus quod in re est enuntient, ut 'homo est animal', 'homo
non est lapis', siue id quod in re non est proponant, ut 'homo non est
animal', 'homo est lapis', ut etiam de significatione reali
propositionum, non tantum de intellectuali, supraposita propositionis
definitio possit exponi sic: significans uerum uel falsum, id est
dicens illud quod est in re uel quod non est in re, et in hac quidem
significatione 'uerum' et 'falsum' nomina sunt earum existentiarum
rerum quas ipsae propositiones loquuntur. Cum autem eamdem
definitionem et de intellectibus ipsis hoc modo exponimus: significans
uerum uel falsum, hoc est generans secundum inuentionem suam de rebus
de quibus agitur, uerum uel falsum intellectum, tunc quidem ipsos
nominant intellectus.

Nota autem, siue de intellectibus siue de rerum existentiis exponamus,
orationis praemissionem necessariam esse, ne scilicet impersonalia
uerba, ut 'diescit', 'uesperascit', 'pugnatur' in proprietate
propositionis claudantur, cuius habere significationem uidentur. Qui
enim dicit: 'diescit' uel 'pugnatur', idem> proponit ac si diceret:
'dies uel /157/ pugna fit'. Primae quoque et secundae personae uerba,
ut 'pugno' uel 'pugnas', quorum persona, quia certa est, quando ipsius
quoque significatio personae in ipsis attenditur, propositionis sensum
implere uidentur ac si ita resoluatur: 'ego pugno', 'tu pugnas'.
Videntur itaque dictiones istae propositionis habere sensum, non
constitutionem, quippe orationes non sunt. Ex earum quoque
negationibus 'non pugno', 'non pugnatur', earum sensus affirmatiuus
conuincitur. Atque ex eo propositionis esse sensus earum dinoscitur
quod consequentiam constituunt hoc modo:

     si pugnatur ab eo, tunc pugnatur>

Ob huiusmodi ergo dictiones a propositione separandas orationis>
praemissio necessaria fuit.

      UTRUM SINT ALIQUAE RES EA QUAE A PROPOSITIONIBUS DICUNTUR

Dignum autem inquisitione censemus utrum illae existentiae rerum quas
propositiones loquuntur, sint aliquae de rebus existentibus, siue una
siue multae res sint putandae; ut istud quod haec propositio dicit:
'homo est animal' uel 'homo non est lapis'. Ac fortasse dicetur quia
aliquando una res est quod propositio dicit, cum scilicet de una
tantum re in ea agitur, hoc modo: 'Socrates est Socrates'; aliquando
uero multae, quando uidelicet de multis, hoc modo: 'Socrates est homo
uel non est lapis'. Neque enim est ratio ut, cum in aliqua
propositione de diuersis rebus agatur, una magis res quam alia
propositionis significatio dicatur. At uero si ab hac propositione:
'Socrates est Socrates', solus Socrates designari dicatur, iam non
plus significat aut dicit ipsa propositio quam hoc nomen 'Socrates'.
Unde et hoc uocabulum 'Socrates' sensum propositionis habet atque
ipsum quoque uerum uel falsum dici oportet secundum propositionis
sententiam quam tenere dicitur; sed falso. Si enim idem> diceret
'Socrates' quod illa propositio: 'Socrates est Socrates', iam utique
prolato subiecto propositionis intellectus fieret perfectus ac iam
superflue uel 'est' apponeretur uel 'Socrates' in praedicato
repeteretur. At fortasse dicitur non solus Socrates significari a
propositione, uerum cum ipso inhaerentiam quoque ipsius, quam per
uerbum poni concedunt. Sed ad haec dico non per 'est' uerbum
inhaerentiam Socratis determinate poni; iam enim superflueret
'Socrates' quod post 'esse' adiungitur. Sed si fortasse aliqua
inhaerentiae proprietas in uerbo sit intelligenda, simpliciter
inhaerentia in ipso est accipienda, ne praedicati submissio, ut dictum
est, superfluat. Quodsi Socrates et inhaerentia simpliciter a
propositione tantum designari conceduntur, iam profecto /158/ haec
dico: nomina 'inhaerentia' et 'Socrates' idem dicunt; unde et
affirmationis sensum exprimunt qui numquam sine uerbo, ut Periermeniae
docent, generatur. Amplius: si ad ea de quibus in propositionibus
agitur, aspiciamus, cum ipsius propositionis significationem pensamus,
profecto cum dicitur: 'Socrates est lapis', oportet esse quod
propositio dicit, cum uidelicet illa tria existant, Socrates uidelicet
et inhaerere et lapis. Sed nec inhaerentia aliqua est proprietas quae
per uerbum designetur cum dicitur: 'Socrates est lapis', sicut nec
remotio cum: 'Socrates non est lapis'. Si enim et in uera
propositione, cum dicitur: 'Socrates est animal', secundum hanc
expositionem animal inhaeret homini per 'esse' uerbum, inhaerentiam
aliquam proprietatem animali uellent attribuere respectu hominis,
iam profecto 'animal' in subiecto et 'inhaerentia' in praedicato, et
'hominem' in determinatione oportet accipere; aut si in eadem
propositione et inhaerentia animali et animal homini attribueretur,
profecto multiplex propositio esset, quae et diuersa praedicata et
diuersa subiecta haberet. Rursus: cum in ea propositione: 'homo est
animal', 'homo' solus subici recte concedatur, si per 'esse' aliqua
attribuatur proprietas quae, ut uolunt, inhaerentia dicitur, profecto
homini qui subicitur eam oportet attribui; ut uidelicet 'homo' qui
subicitur, dicatur inhaerens, non 'animal', quod praedicatur, cum nos
potius praedicatum inhaerere subiecto quam subiectum praedicato
proponimus. Quodsi cum inhaerentia et animal simul homini attribuatur,
necesse est sic quoque propositionem esse multiplicem quae diuersa de
homine ipso enuntiat, nec solum genus de specie amplius enuntiari
contingit, cum ubicumque per 'esse' inhaerentiam praedicamus, quae
quoddam accidens esse creditur; numquam etiam contingit amplius solius
substantiae praedicationem fieri, sine accidentis scilicet
attributione, nec aliquam amplius unam esse propositionem. Quod aperte
falsum est; etsi enim Diuina Substantia simplex; sit et nullis
accidentibus informata, ueraciter tamen et proprie de Ea dicetur et
quod sit> simplex et quod sit Deus. Similiter et si hanc substantiam
contingeret spoliari ab omnibus suis accidentibus et in natura
substantiae, prout natura pateretur, remaneret, non minus de ea uere
diceretur quia substantia est. Amplius: si per 'esse' inhaerentiam
necesse sit attribui, et cum dicitur: 'inhaerentia est inhaerentia',
inhaerentiam quoque in inhaerentia per uerbum copulamus, in adiacentia
scilicet sicut in aliis propositionibus. Si[cut] enim in essentia
attribueretur per uerbum inhaerentia /159/ inhaerentiae, superflue
subderetur post uerbum nomen 'inhaerentiae'. Quodsi per 'est' uerbum
inhaerentia secundum adiacentiam at>tribuatur inhaerentiae et rursus
cum de illa quae attribuitur uere dicatur quia est inhaerentia, in
ipsa quoque rursus inhaerentiam oportet esse, ita ut in infinitum
ratio procedat. Amplius: si per 'esse' oportet inhaerentia dari,
necessaria est consequentia quae ait:

     si substantia est, inhaerentia est

aut

     si aliquid est, inhaerentia est

Sed neque substantia ex necessitate inhaerentiam exigit, quippe prior
est in natura tamquam fundamentum, neque aliquid, cum maius sit ea.

Patet itaque ex praemissis nullum per 'est' interpositum accidens
attribui. Non enim, si in 'est' uerbo aliquid accidens poneretur quod
per ipsum copularetur, posset per idem uerbum alia essentia copulari.
Quod ex aliis uerbis apparet. Non enim potest fieri ut, cum dicitur:
'Socrates currit homo', 'homo' per 'currit' copuletur 'Socrati', quod
'Socrati' 'cursum' iam copulauerit. Similiter nec cum dicimus:
'Socrates est homo', id est Socrati> inhaeret homo, posset 'esse'
'hominem>' copulare, quod iam inhaerentiam copulauerat, quippe nec
ullius constructionis esset proprietas; nullum enim praeter
substantiuum et nuncupatiuum uerbum aliquam significationem praeter
propriam actionem uel passionem copulare potest. Unde etsi dicatur:
'Socrates legit sedens uel currit homo', si proprietatem
constructionis attendamus, 'homo' uel 'sedens' cum ipso Socrate in
subiecto intelliguntur, ac si scilicet ita diceretur: 'Socrates ens
sedens legit' uel 'ens homo currit'. Substantiuum autem et
nuncupatiuum uerbum, ut quibusdam placet, etiam quaslibet essentias
copulare possunt, quia omnium in essentia acceptorum designatiua sunt.
Unde, quia tantum secundum essentiam ipsas copulant substantias,
nihil refert siue habeat siue non habeat accidentia, dummodo haec
essentia sit illa. Si enim etiam omnibus aliis rebus destructis, tam
scilicet substantiis quam accidentibus, solus existeret Socrates, non
minus de ipso dici posset quia est aut quia est Socrates. Non itaque
per uerbum interpositum inhaerentia copulatur, cum etiam illa sit
proprietas, sed sola hominis substantia attribuitur, cum dicitur:
'Socrates est homo' illisque duobus casibus 'Socrates' et 'homo'
uerbum intransitiue coniungitur, cum eorum ad se substantias copulat
interpositum. Nec aliud quidem intelligendum 'hominem Socrati
inhaerere' quam 'Socratem hominem esse', nec aliam per 'esse'
designari substantiam quam Socratem. Similiter /160/ et cum haec
propositio: 'Socrates non est lapis' sic exponatur: 'lapis remouetur a
Socrate', nulla per 'remoueri' proprietas attribuitur>, quippe iam
sequeretur quia si Socrates non est aliqua res, est; unde et

     si nulla res est, aliqua res est

infertur. Nihil ergo aliud dicit 'lapis remouetur a Socrate', quando
negationis expositoria est, quam 'Socratem non esse lapidem', ut
uidelicet non aliquid lapidi attribui, immo lapidem Socrati auferri
intelligamus. Et sunt quidem figuratiuae ac quodammodo impropriae
locutiones uel 'animal praedicari de Socrate' uel 'animal remoueri ab
ipso', quando superiorum sunt expositoriae, ut uidelicet aliud in
ipsis intelligamus quam uerba sonare uidentur; in illa quidem animal
homini inesse, non praedicationem animali, in ista autem lapidem
auferri, non remotionem lapidi conferri.

Clarum itaque ex suprapositis arbitror esse res aliquas non esse ea
quae a propositionibus dicuntur; quod quidem et ex sensu
hypotheticarum propositionum uel ex sensu modalium de possibili
apparet. Omnibus enim rebus destructis incommutabilem consecutionem
tenet huiusmodi consequentia:

     si est homo, est animal

et quaecumque uerae sunt consequentiae, uerae sunt ab aeterno ac
necessariae, ut in Hypotheticis nostris aperiemus. Rursus: antequam
omnino Socrates subsisteret, uere praedici poterat quia possibile est
eum esse. Patet insuper ea quae propositiones dicunt nullas res esse,
cum uidelicet nulli rei praedicatio eorum aptari possit; de quibus
enim dici potest quod ipsa sint 'Socrates est lapis' uel 'Socrates non
est lapis'? Iam enim profecto nomina oporteret esse, si res
designarent ipsas ac ponerent propositiones, quae quidem ab omnibus in
hoc dictionibus differunt quod aliquid esse uel non esse aliud
proponunt. Esse autem rem aliquam uel non esse nulla est omnino rerum
essentia. Non itaque propositiones res aliquas designant simpliciter,
quemadmodum nomina, immo qualiter sese ad inuicem habent, utrum
scilicet sibi conueniant annon, proponunt; ac tunc quidem uerae sunt,
cum ita est in re sicut enuntiant, tunc autem falsae, cum non est in
re ita. Et est profecto ita in re, sicut dicit uera propositio, sed
non est res aliqua quod dicit. Unde quasi quidam rerum modus habendi
se per propositiones exprimitur, non res aliquae designantur.

/161/ Nunc autem propositionum expedita definitione et quid per eas
designetur patefacto ipsas quoque secundum diuisionem tractemus.

		       DIVISIO PROPOSITIONUM>

Harum itaque aliae sunt categoricae, id est praedicatiuae, ut 'homo
est animal'; aliae hypotheticae, id est conditionales, ut 'si est
homo, est animal'. Sed hae quidem quae categoricae sunt, in praesenti
tractentur; illae uero quae hypotheticae, hypotheticorum syllogismorum
tractatui reseruentur. Est autem categoricarum natura secundum membra
siue species demonstranda. Sunt autem membra ex quibus coniunctae
sunt, praedicatum ac subiectum atque ipsorum copula, secundum hoc
scilicet quod uerbum a praedicato seorsum per se accipimus, ueluti in
ea propositione qua dicitur: 'homo est animal', 'animal' praedicatur,
'homo' uero subicitur, uerbum uero interpositum praedicatum subiecto
copulat; et in his quidem tribus categoricae propositionis sensus
perficitur.

		DE TERMINIS CATEGORICAE PROPOSITIONIS

Hos quoque terminos propositionis categoricae uocauit auctoritas, inde
scilicet quod diuisionem propositionis terminent; ne uidelicet ipsa
uel ad syllabas uel ad litteras porrigatur, quae non ut partes
propositionum accipiendae sunt, cum uidelicet significationem per se
non impleant, sed magis dictionum.

Sed fortasse dicitur Boethius non alios terminos categoricis
enuntiationibus assignare quam praedicatum et subiectum.

			DE VERBO PROPOSITIONIS

Et sunt nonnulli qui in praedicato ipsum quoque uerbum includi uelint,
cum etiam dictionem per se sumunt iusta illud Aristotelis: "quando
autem 'est' tertium adiacens praedicatur, dupliciter fiunt
oppositiones. Nam et quando uerbum simpliciter praedicatur, ueluti cum
dicitur: 'Socrates est uel currit', et quando ipsum tertia uox
interiacet, ut cum ita proponitur: 'Socrates est homo uel currens',
praedicari ipsum dicitur. Sed tunc quidem cum simpliciter praedicatur,
officio duplici fungitur, et praedicati scilicet et copulae. Cum autem
tertium tenet locum et interponitur, tantum copulat praedicatum
subiecto. Cum /162/ enim dicitur: 'Socrates ambulat', tale est ac si
dicatur: 'Socrates est ambulans'. Unde et ipse Aristoteles in Secundo
Periermenias "nihil, inquit, differt hominem ambulare et hominem
ambulantem esse>." Unde cum> in 'ambulat' et participii significatio
et substantiui uerbi intelligitur copulatio atque per 'ambulat'
secundum Aristotelem iam principalis significatio copulata est,
tertiam> non potest rem coniungere, ut uidelicet dicatur: 'homo
ambulat animal'. Non ergo huiusmodi uerba quae caeteras ponunt actiones
uel passiones, simpliciter eas copulant, uerum simul praedicatum. Unde
et quotiens ipsa in propositionibus ponuntur, duplici, ut dictum est,
officio funguntur. Sed non ita substantiuum uerbum. Cum enim medium
interiacet, tantum copulat quod subiungitur, non etiam rem in se
aliquam continet quam praedicet. Si enim per 'est' aliquid ac per
'animal' aliud praedicatur, cum dicitur: 'homo est animal', profecto
multiplex est pro>positio cuius multa sunt praedicata: per 'est'
aliquid existentium indeterminate praedicatur, per 'animal' uero certa
animalis essentia datur. Atque si hoc ubique 'est' uerbo deputetur ut
aliquid existentium praedicet, falsa est propositio quae proponit
'chimaera est opinabilis uel non-homo uel non-existens'. Id quoque et
es hac propositione: 'Socrates est ens' conuincitur. Si enim in 'est'
participii quoque sui significatio includatur, superfluit certe ipsius
suppositio; tale enim est ac si dicatur: 'Socrates est ens ens>'. --
Ea enim quae sibi uel in eodem praedicato uel in eodem subiecto ita
apponuntur, ut in praecedenti subsequens intelligatur, superfluere
dicimus, ueluti si dicas: 'Socrates est homo homo uel homo substantia,
uel ita: 'homo homo currit'.

Dicuntur autem a quibusdam et ea superflue post alia apponi quaecumque
praecedentia prorsus continent, eo scilicet quod ad determinationem
non ualeant. Sed non ita uel mihi uel, ut arbitror, Aristoteli uisum
est. Ea enim tantum supposita superfluere monstrauit quae in
praecedentibus intelliguntur, ut cum dicitur 'homo animal' uel 'homo
bipes', sed non ita: 'corpus coloratum'. Licet enim ad demonstrationem
essentiae> non ponatur 'coloratum', ad demonstrationem tamen
accidentis ualet, quod in praecedenti non notabatur. De subiecto autem
ad praedicatum praedicatio>, sicut nec de antecedenti ad consequens,
quamuis alterum possit in altero intelligi, non est superfluitas
iudicanda. Veluti cum dicimus: 'homo est animal', quamuis in specie
/163/ genus accipi possit, id est 'animal' in 'homine', non est tamen
eius superflua praedicatio ad 'hominem', quae adhuc nullomodo aut per
'hominem' aut per uerbum demonstrata fuerat.

Sed fortasse dicetur quia nec cum dicimus: 'homo animal currit', id
est 'homo ens animal currit', 'animal' quod post 'ens' appositum
intelligitur, superfluit, quippe cum 'homo' animal esse non>
enuntiet. Sed dico quia non est positum 'est' uerbum, quod esse dicat,
sed 'ens' participium, quod ut existentem designat; 'homo' autem rem
suam ut existentem animal nominat, sed non existere animal demonstrat.
Unde et post 'ens' subiunctum 'homini' 'animal' superfluere
conuincitur, cum uidelicet 'homo' rem suam ut existentem animal
designet, non autem simpliciter ut animal, sed ut differentiis
informatum. Sed quoniam ut informatum animali hominem monstrat, procul
dubio et ut animal ipsum significat. Inquantum enim tale est animal,
animal est.

Non autem solum in appositione dictionum superfluitas existit, sed
etiam in appositione propositionum, quando scilicet praemissa
propositio adiunctae sibi propositionis sensum continet, ut si ita
dicatur: 'Socrates est homo et ipse est animal'. Cum itaque uel in uno
antecedenti uel in uno consequenti duas huiusmodi propositiones
proponimus, quarum illa quae adiungitur, in praemissa contineatur,
ueluti cum hoc modo proponimus:

     si Socrates est homo et est animal, est corpus

uel

     si est homo, est animal et corpus

altera quidem in ipso antecedenti uel in ipso consequenti post alteram
superfluit, cum uidelicet id quod secunda enuntiat, prima quoque
contineat. Et est quidem haec in partibus consequentiae superfluitas,
sed non in consecutione; quae quidem consecutio perfecta [non] est,
donec totum subiungatur quod a propositione uoluimus consequens.

Non est autem praetereundum, quod, ut> supra diximus, 'est' tertium
interpositum praedicatum uocari, cum tamen nullam rem, ut dictum est,
praedicet, sed tantum quod suppositum praedicatum copulet. Sed aliud
est ipsum proprie et primo loco praedicari, aliud secundum accidens et
secundo loco praedica>tum dici. Primo loco et proprie tunc
praedicatur, cum simpliciter de aliquo dicitur hoc modo: 'Socrates
est'; tunc non solum habet copulare, sed etiam rem praedicatam ponere;
quando autem tertium adiacens est, secundum accidens et non proprie
praedicatur, sed gratia praedicati copulandi ponitur>. Cui quidem non
/164/ solum intransitiue, uerum etiam transitiue coniungitur, ut hic:
'chimaera est opinabilis uel non ens'; ex quo maxime liquet nullam rem
per 'esse' praedicari, sed tantum, cum tertium ponitur, praedicatum in
ipso copulari. Unde et bene praedicato adiacere dicitur, cui quidem,
ut tantum ipsam copulet, apponitur.

Partes terminos, id est metas, nominamus, quae extremae compositi sui
quantitatem terminant ac finiunt; uerbum autem medium inter ponitur.
Si igitur praedicatum proprie uelit Boethius accipere, quando in
praedicatum ac subiectum simplicem, id est categoricam, propositionem
diuisit in Categoricis Syllogismis dicens: "diuiditur autem simplex
propositio in duas partes, in subiectum et praedicatum, ut 'homo est
animal', 'homo' subiectum est, 'animal' praedicatur de homine," ad
principales partes respiciendum est, id est subiectum et proprium
praedicatum, quorum ad se inhaerentiam propositio monstrat; quae tamen
sine uerbo nullatenus exprimi potest. Unde et ipse Aristoteles: "erit,
inquit, omnis affirmatio uel nomine et uerbo uel infinito nomine et
uerbo; praeter uerbum namque nulla est affirmatio uel negatio." Quod
autem Boethius ad principales partes respexit, tam exemplis
perpenditur quam ex illis quae sequuntur. Subiunxit enim in proximo:

     Hae autem partes termini nominantur; quos definimus sic: termini
     sunt partes simplicis propositionis in quibus diuiditur
     principaliter propositio.

Ac rursus:

     Est enim simplicis propositionis uniuersalis secunda diuisio, ut
     in propositione 'omnis homo est animal', 'omnis homo' unus
     terminus est, alius terminus 'animal' est, sed hoc secundo loco,
     illud uero principaliter.

Patet itaque ex sequentibus Boethium in supradicta diuisione
principales tantum partes accepisse, de quarum scilicet inhaerentia
agitur, non etiam signa aut uerbum interpositum inclusisse, sicut in
sequenti diuisione. Sic etiam et quando hypotheticae propositionis
terminos computat, antecedens tantum et consequens nominat, quorum ad
se consecutionem ipsa ostendit, cum etiam praeposita conditio per quam
coniungitur, nihilominus de consequentia sit putanda.

Possumus quoque non incongrue uerbum interpositum partem
propositionis, non terminum, appellare. Illas tantum partes terminos,
id est metas, proprie nominamus quae extremae compositi sui
quantitatem /165/ terminant ac finiunt; uerbum autem medium
interpositum ut extrema coniungat. Quod autem de uerbo dictum est,
secundum communem sententiam diximus, quae ipsum a praedicato diuidit.
Nam in eo quod ex uerbo et nomine praedicatum componimus, sicut in
Tertio Postpraedicamentorum docuimus, nulla est rationis obiectio;
quae quidem etsi sit expeditior, aliam tamen, quae communis sit,
maxime tractari oportuit, ut, sicut plures eam recipiunt, ita plures
quibuscumque rationibus eam disserere sciant.

			    DE PRAEDICATO

Nunc autem, quia uerbi in propositione positi tam secundo loco quam
primo loco praedicati proprietatem ostendimus, aliarum quoque partium,
tam subiecti scilicet quam praedicati quodcumque ponatur, proprietates
exsequemur. Ac primum praedicati naturam inspiciamus. Ex cuius quidem
priuilegio praedicatiua nominata est huiusmodi propositio, siue etiam
ab ipso uerbo, quod ipsum praedicat atque copulat; sicut enim
propositio hypothetica et a consequenti consequentia et a conditione
conditionalis nominata est, ita praedicatiua propositio et a uerbo
quod praedicat et ab eo quod per uerbum praedicatur nomen suscipere
potest. Quod autem praedicatum inter terminos propositionis
priuilegium habeat et subiecto dignius dicatur, ex eo manifestum est
quod omne proprium et naturale praedicatum uel aequale subiecto , ut
risibile homini, uel maius subiecto esse oporteat; unde numquam minus
subiecto regulare ac proprium praedicatum inuenietur, sicut saepissime
subiectum praedicato. Oportet namque huiusmodi praedicatum totam
subiecti substantiam complecti, quod fieri non possit nisi aut maius
eo sit aut aequale. In his autem quae secundum accidens praedicantur
nec totam subiecti substantiam continent, sed in parte tantum
subiectum attingunt, ut 'rationale' 'mortale', siue econuerso, ut
'homo', 'animal', non est necesse praedicatum uel maius esse subiecto
uel aequale, ueluti cum dicitur: 'animal est homo', uel 'quoddam
animal est homo'.

Quamuis tamen et hic quidam concedunt 'animal' quod subicitur non esse
maius 'homine'; dicunt enim quia animal quod homo est, ibi subicitur,
quod non est maius homine. Sed dico quia, sicut ideo maius subici
negant cum dicitur: 'animal est homo', quia animal illud quod homo
est, (quod scilicet in re subicitur), non est maius homine, et quando
dicitur: 'homo est animal', oportet similiter confiteri quod animal
quod /166/ ipse homo est ac de homine realiter praedicatur atque ipsi
inhaeret, non est homine maius, immo adest> prorsus in essentia; ac
sicut falsam propositionem esse dicunt, si animal aliud quam homo
homini subiceretur, sic et falsa esset, si aliud praedicaretur. Si
quis itaque secundum rerum inhaerentiam realem acceperit
praedicationem ac subiectionem, secundum id scilicet quod unaquaeque
res in se recipit ac subsistit, sicut nihil esse eam uideret praeter
ipsam, ita eam nihil esse per se ipsam inuenerit. At uero magis
praedicationem secundum uerba propositionis quam secundum rei
existentiam nostrum est attendere qui logicae deseruimus, secundum
quod quidem de eodem diuersas facimus enuntiationes hoc modo:
'Socrates est Socrates uel homo uel corpus uel substantia'. Aliud enim
in nomine 'Socratis' quam in nomine 'hominis' uel caeteris
intelligitur; sed non est alia res unius nominis quod Socrati inhaeret
quam alterius. Quod itaque praedicatum subiecto maius uel aequale
dicitur, ad uocum enuntiationem, non ad essentiam rei reducitur.

Oportet autem praedicatum subiecto intransitiue copulari, ut uidelicet
in eadem re ipsius impositio in subiecto inueniatur; ueluti cum
dicitur: 'homo est animal uel albus', et 'homo' et 'animal' uel
'album' eiusdem nomina esse oportet. Quidam tamen transitiuam
grammaticam in quibusdam propositionibus esse uolunt; qui quidem
propositionum alias de consignificantibus uocibus, alias uero de
significante et significato fieri dicunt, ut sunt illae quae de ipsis
uocibus nomina sua enuntiant hoc modo: 'homo est nomen uel uox uel
disyllabum'. Sed hos profecto talis ratio confundit: cum dicitur:
'homo est nomen', quaero de quo per subiectum nomen agitur, ac dicitur
quia de se ipso; at si de se ipso per ipsum agitur, tunc in ipso ipsum
intelligitur atque ab ipso ipsum etiam significatur; quodsi uox
subiecta se ipsam nominat ac rursus praedicata ipsa nominetur,
profecto praedicata uox et subiecta in eadem re conueniunt atque hoc
modo consignificant. Sic etiam cum dicitur: 'diuini est genitiuus
casus', illud 'diuini' quod in subiecto profertur, nomen est diuini,
quod nomen est rei et rectus quidem casus, non obliquus; alioquin per
'est' uerbum non subiceretur.

Non est autem hoc loco reticendum quo de praedicatione disputatur,
quae coniunctim praedicata uere etiam singula per se praedicantur,
quae uero minime, aut quae simpliciter praedicata coniunctim quoque
debeant praedicari, aut quae non; quae quidem in Secundo Periermenias
Aristoteles strictim designauit. Omnia autem quae coniunctim /167/
praedicantur, uere etiam per se praedicari concessit, in quibus non
est oppositio in adiecto uel accidentalis praedicatio: coniunctionem
autem tam in appositione quam in compositione accepit. Nam 'homo
mortuus', in quo de oppositione in adiecto exemplum dedit, compositum
nomen est humani cadaueris, sicut in Primo Postpraedicamentorum
ostendimus. Accidentalis uero praedicationis coniunctio in appositione
tantum consistit secundum eos qui 'est' tertium adiacens praedicato
non componunt, sed dictionem per se sumunt, ut in eo quod dicitur:
'Homerus est aliquid, ut poeta' uel 'Homerus non est homo'.
Accidentaliter autem praedicari tunc uerbum uidetur, cum ipsum secundo
loco praedicatum ad eius tantum copulationem ponitur, cuius
significationi in quibusdam adest et in quibusdam abest, ut in
praemissis exemplis. Nam 'aliquid', quod existentium nomen ac
non-existentium inuenitur iuxta illud Aristotelis: "'hircoceruus'
significat aliquid," tale est ut 'est' uerbum per quod copulatur,
[quod] simul cum ipso contineat ut existentia quaedam, non ut
non-existentia. Quia 'est' uerbum ab eo quod subiungitur praedicato in
quibusdam excluditur, non necesse est, cum ipsi apponitur ad
praedicandum de aliquo, per se quoque ipsum de eodem subiecto
praedicari. Nam in quibusdam deficit, cum uidelicet tale apponitur
subiectum quod in uerbo non tenetur, hoc modo: 'chimaera est aliquid
uel non-homo'. Differre autem coniunctionem accidentalis
praedicationis a coniunctione oppositionis in adiecto in> eo uolunt,
quod hic inter coniuncta oppositio sit, quando per se sumuntur, ut
inter 'mortuum' et 'hominem', illic uero non. Cum enim 'est' uerbum
quaedam contineat simul cum 'aliquid' uel cum 'non-homo', non est
ipsis oppositum.

Sed iam profecto illud exemplum quod de opinabili subiungit, cum
scilicet dixit: "opinabile illud quod non est, ut chimaera," non erit
de accidentali praedicatione, quemadmodum uolunt, sed magis de
oppositione in adiecto, hoc est in adiuncto. Nam 'opinabili' opponitur
'est' secundum id quod 'opinabile' proprie accipitur in designatione
tantum non-existentium. Unde etiam subiunxit: "opinio enim eius non
est quoniam est, sed quoniam non est." Non itaque solum in
compositione oppositio in adiecto seruatur, ueluti, cum dicitur: 'hoc
cadauer est homo mortuus', inter partes huius compositionis 'homo
mortuus' quaedam oppositio consistit, si per se dictiones accipiantur,
atque ideo de eodem singula uere non praedicantur; uerum etiam in
appositione consistit /168/ huiusmodi oppositio, ueluti cum dicitur:
'chimaera est chimaera uel opinabilis uel non-existens'.

Omnia itaque quae coniunctim tam in appositione quam in compositione
praedicantur, uere singula praedicari possunt, in quibus non est
oppositio in adiecto uel accidentalis praedicatio; ueluti, cum
dicitur: 'Socrates est homo albus uel animal rationale', siue haec pro
una dictione siue pro oratione sumantur, per se quoque singula
praedicari uere poterunt; aut cum uere dicitur: 'Socrates est animal',
et 'est' per se et 'animal' de eodem praedicabuntur; quippe non inter
ea oppositio uel in altero eorum accidentalis praedicatio.

Magister autem noster V. accidentalem praedicationem secundum
figuratiuam atque impropriam locutionem totius enuntiationis
accipiebat; impropriam autem locutionem eam dicebat cuius uerba aliud
sententia proponunt quam in uoce uideantur> habere; ueluti cum Homero
iam mortuo dicitur: 'Homerus est poeta', ac si diceretur: 'Homeri opus
existit quod ex officio poetae composuit'. Operi itaque Homeri esse
attribuitur, quando Homero aliquid. Sic quoque et cum tyranno aliquo
defuncto filiis eius superstitibus patrisque tyrannidem exercentibus
solemus dicere quod tyrannus ille adhuc uiuat in filiis suis, non in
sensu tyranno aliquid attribuimus, sicut constructionis uerba habere
uidentur, sed magis illis quos genuit. Sic quoque et eam accidentalem
et impropriam locutionem dicebat> qua dicitur: 'chimaera est
opinabilis', in cuius sensu nulla proprietas per 'opinabilis'
chimaerae, quae non est, attribuitur, sed magis opinio datur animae
alicuius opinantis chimaeram, ac si aperte diceretur aliquis opinari
chimaeram. Sed profecto cum 'opinabile' non-existentium tantum proprie
nomen sumatur, secundum id quod de eo habeatur opinio, proprie eius
praedicatio ad chimaeram ponitur cum dicitur: 'chimaera est
opinabilis', hoc est 'unum eorum de quibus habetur opinio', sicut et
cum dicitur: 'chimaera est non-ens', id est 'aliquid eorum quae non
sunt'. De carmine autem Homeri potius quam de homine ipso, quem iam
defunctum esse uolebat, suprapositam enuntiationem Magister noster
intelligebat, eo scilicet quod ipsum esse simpliciter Aristoteles
negare uideretur, quod nequaquam faceret, si uiueret. Ait enim
Aristoteles: "ut 'Homerus est aliquid, ut poeta', ergo etiam est, an>
non?"

Sed ad haec dico, cum in sensu de dictamine agatur, quod eius nomen
apponitur, per quod de ipso agatur. Quodsi 'Homerus' nomen est
dictaminis, quid non et Homerus simpliciter esse concedatur, hoc est
/169/ dictamen Homeri, quod de ipso quoque defuncto remanet; aut si
'Homerus' nomen est dictaminis, quid in 'poeta' intelligitur? Si uero
et ipsum poema a nomine poetae nominetur, non est locutio figuratiua,
sed noua uocis acceptio secundum aequiuocationem. Ego autem, memini,
ut ad defensionem Magistri nostri aliquid praetenderem, dicebam
figuratiuas locutiones in eo a proprietate rectae constructionis
recedere quod earum sententia non ex significatione partium ueniat,
sicut earum quae propriae sunt enuntiationum; sed tota simul
enuntiatio coniuncta est et inuecta ad aliquem sensum demonstrandum
qui a significatione partium longe recedit secundum seriem
constructionis acceptarum. Nam cum 'Homerus' et 'poeta' hominem ipsum
nominent et rectae sint impositionis utpote casus nominatiui, non hoc
in resolutione sensus custodiunt nec 'est' interpositum secundo loco,
sed primo praedicatur. Hic est enim sensus: 'poema Homeri est poeta'.
Itaque quod de poeta, de> poemate quoque quidem innuebat -- ex eo
enim poeta dicitur, quod poema componit, -- in resolutione sensus
sensum poematis tenet atque ipsum dictamen nominat; in quo est figura,
cum potius 'Homeri' impositum sit, 'Homerus' uero oblique pro 'Homeri'
utimur. Unde, quia in sensu 'Homerus' ad determinationem carminis
ponitur, 'poeta' uero ad eius nominationem, non potest per se dici:
'Homerus est', cum id scilicet subtrahitur quod eius quod est, esse
propositum nomen in sensu accipitur, hoc est 'poeta'. Sic quoque et
cum dicitur: 'ille tyrannus uiuit in filiis' ac 'uiuere' 'tyranni'
nomini gratia filiorum coniungitur, qui potius in sensu uiuere
proponitur, 'filiorum' nomine subtracto non dicitur simpliciter:
'tyrannus uiuit'.

Haec autem ego ad defensionem sententiae Magistri praetendebam. Sed
omni quidem ambage remota saluisque regulis constructionis
accidentalem praedicationem seruemus in enuntiatione supraposita de
Homero ipso quoque uiuente, sicut supra disseruimus.

Quod autem illud 'an non'> subiunxit, non ad negationem illatae
propositionis dixit, sed ad destructionem inferentiae posuit, eius
uidelicet quod ex eo quod Homerus esse aliquid conceditur, tam
uidelicet existens quam non-existens, esse simpliciter ostendit. Non
enim 'esse poetam', ut quidam putant, praemisit, sed 'esse aliquid, ut
poeta' dixit. Quod itaque 'ut poeta' subiunxit, non ad praedicationem
accidentalem uel ad inferentiam pertinet, sed quasi quaedam
determinatio subditur praecedenti propositioni, ostendens quod
aliquorum ipse sit; /170/ aut fortasse tamquam probationem supposuit
de parte ad totum, qui de toto ad partem inferentiam negat, hoc est de
'aliquid' ad 'existens'.

Licet autem omnia praedicata coniunctim praedicentur disiunctim in
quibus non est oppositio in adiecto uel accidentalis praedicatio,
saepe contingit ut in accidentali praedicatione singula per se
praedicari ualeant, cum scilicet tale subiectum ponitur quod in uerbo
quoque contineatur, ut hic: 'Socrates est non-equus' uel 'Homerus est
aliquid'. Potest autem et ea differentia inter coniunctionem
oppositionis in adiecto et accidentalis praedicationis dari>, quod
haec per coniunctionem fit, illa uero per appositionem, ut fit etiam
exemplum de accidentali praedicatione /170.l0/ 'chimaera est
opinabilis'. Quamuis enim 'opinabile' oppositum sit ad 'esse', non est
tamen oppositio in adiecto, quia non fit per compositionem coniunctio.
Bene autem hoc exemplum post primum posuit, in quo alterum ad
subiectum ueram praedicationem non habet, hoc est 'esse' ad
'chimaeram'; in quo non solum inferentia falsa fit, rerum etiam>
illata propositio. Possumus quoque dicere 'esse' per accidens ubique
praedicari ubicumque secundo loco praedicatur, ut hic etiam: 'Petrus
est homo', licet singula per se quoque ualeant praedicari atque ex
homine inferri. Sed quia ex accidentali praedicatione non contingit,
eoquod aliquando deficiat, merito accidentalem quoque praedicationem
remouit.

Si uero eam sententiam et hic quoque uelimus tenere quam in Tertio
Postpraedicamentorum posuimus, quando scilicet uerbum cum adiuncto
praedicato unum componere uerbum diximus, oportet accidentalis quoque
praedicationis coniunctionem secundum compositionem accipere; et tunc
quidem haec erit differentia, quod hic oppositionem inter coniuncta,
ibi non, et ibi copula quoque uerbi continetur, unde praedicatio
dicitur, hic uero minime. Et fit quidem oppositio in adiecto in 'est
opinabile', nisi forte in eo quod adiectiuum non adiungitur per
compositionem substantiuo ad eumdem casum et numerum, sicut etiam> in
oratione.

Manifestum est ergo ex suprapositis omnia disiunctim uere quoque
praedicari quae coniunctim praedicantur in quibus aut accidentalis
praedicatio non est aut oppositio in adiecto; coniunctionem autem
secundum dictionis compositionem secundum nouissimam sententiam
oportet accipi; quemadmodum, cum econuerso ostenditur, quae disiunctim
praedicata coniuncta quoque et composita debeant praedicari ut 'homo'
et 'albus' et 'animal rationale', quod de Socrate singula
praedicantur, /171/ composita quoque in unum nomen possunt simul
enuntiari; quod ex coniunctione 'citharaedus bonus' manifestum est,
quod ipse posuit, de cuius nos compositione in Primo
Postpraedicamentorum disputauimus. In quo praecipue ostendit non omnia
quae praedicantur disiunctim, de eodem necessario coniunctim et uere
praedicari, cum scilicet ait: "sed non si citharaedus est et bonus,
est etiam citharaedus bonus." Nec solum compositionem disiunctim
praedicatorum impediri ex falsa praedicatione monstrauit, uerum etiam
ex infinitate aut superflua loquacitate. Si enim, inquam, quaecumque
singula praedicantur, coniuncta quoque enuntiantur, cum 'homo' et
'album' de eodem singula praedicantur, coniunctim quoque enuntiantur
quotiens uolumus geminata aut multiplicata, ita ut usque in infinitum
proferamus 'homo albus homo albus' uel 'homo homo' uel 'album album'.
Amplius. et si 'homo' et> 'bipes' de eodem singula praedicantur,
quorum 'bipes' 'homini' appositum in oratione superfluit, in
compositione quoque ipsi bene coniungitur. Ea quoque diuersorum
accidentium sumpta uocabula adiectia a quae de eodem singula
praedicantur, ut 'album' et 'musicum' -- quae sibi per accidens apponi
dixit, eo uidelicet quod unum uel alterum eidem non insit -- unum
nomen non componunt sicut nec duo substantiua. Unum autem accidens per
alterum eidem contingit ut bonitas per citharizationem. Unde etsi
sumpta sint nomina 'citharaedus' et 'bonus', tamen unum componunt
uocabulum: 'citharaedus bonus'. Sic quoque et quodlibet substantiuum
cum adiectiuo suo unum efficit nomen ut 'homo albus', 'animal bipes',
nisi forte superfluitas quandoque impediat, ueluti cum dicitur 'homo
rationalis', 'animal sensibile'; aut, ut quibusdam placet, 'corpus
coloratum'; sed etsi omne corpus sit coloratum nec ullam corporum
determinationem secundum differentiam faciat 'coloratum', quia tamen
in sensu 'corporis' non tenetur quemadmodum differentia eius
'corporeum', non uidetur per 'corporis' nomen superfluere; quae enim
in alio sunt, illa superfluere dixit, id est quae in praecedentibus
intelliguntur, ueluti si dicamus 'homo animal', 'homo bipes', 'homo
homo'.

			     DE SUBIECTO

Cum autem uerbum interpositum ad praedicatum copulandum subiecto
intercedat, maxime tamen ad personam et numerum subiecti in
constructione respicit; cuiuscumque enim personae uel numeri /172/
subiectum fuerit, et uerbum oportet esse. Unde et cum dicitur: 'omnia
Caesar erat', secundum proprietatem constructionis et singularitatem
personae oportet 'Caesarem' subici, ut scilicet ita dicamus: 'Caesar
erat omnia'. Si autem 'omnia' in subiecto intelligeretur, quod
pluralis est numeri, 'erant', quod eiusdem> est numeri, oportuit
apponi hoc modo: 'omnia erant Caesar'. Cuiuscumque ergo numeri
praedicatum ponatur, numerum subiecti semper uerbum oportet sequi.
Neque enim quamuis 'Caesar' in praedicato ponatur, quod singularis est
numeri, uel 'omnia', quod pluralis est, aut ibi singularis numeri
uerbum, aut hic pluralis est apponendum, sed eius semper numeri cuius
fuerat subiectum. Similiter et cum dicitur: 'paries et tectum et
fundamentum sunt domus' uel 'domus est paries et tectum et
fundamentum', ad pluralitatem uel singularitatem subiecti uerbi
coniunctio respicit secundum numerum, similiter et secundum personam;
eius namque personae semper fuerit cuius et subiectum, cuiuscumque
personae ponatur praedicatum. Unde cum dicitur: 'ego sum ille quem tu
persequeris' uel 'ego sum homo', quamuis 'ille' et 'homo' praedicata
tertiae sint personae, non minus tamen uerbum primae personae, quod ad
subiectum in hoc maxime, ut dictum est, refertur, ea copulat. /173/

2

			    LIBER SECUNDUS

	       DE SPECIERUM DIFFERENTIIS CATEGORICARUM

			    INTRODUCTIO>

Categoricarum igitur propositionum partibus seu membris quibus ipsae
componantur, diligenter pertractatis specierum quoque differentias
exsequamur. Quas quidem considerare possumus secundum enuntiationem
praedicati uel acceptionem subiecti, aut secundum ipsorum
multiplicitatem uel totius enuntiationis>, siue secundum temporum
uerbi diuersitatem. Ad praedicati uero enuntiationem pertinet quod
propositiones ipsum affirmando uel negando enuntiantes affirmatiuae
dicuntur uel negatiuae; quodque aliae ipsum simpliciter, aliae cum
aliquo modo praedicant, unde alias simplices, alias modales
appellamus. Ad subiectum uero illud refertur quod aliae uniuersales,
aliae particulares, aliae indefinitae, aliae singulares nominantur. Ad
multiplicitatem uero terminorum illud attinet quod aliae unae sunt,
aliae multiplices. Ad diuersitatem uero temporum, quod aliae de
praesenti, aliae de praeterito, aliae de futuro proponuntur.

Nunc uero in singulis immoremur. Ac prius de affirmatione et
negatione, quae primae sunt propositionis species, disputemus.

		     DE AFFIRMATIONE ET NEGATIONE

Est autem affirmatio enuntiatio affirmatiua, ut 'omnis homo est
animal', 'quidam homo est animal'; negatio uero enuntiatio negatiua,
ut 'quidam homo non est animal', 'nullus homo est animal'. Habet autem
omnis affirmatio unam tantum propriam negationem secundum
contradictionis oppositionem. Alia autem est contradictionis
oppositio, alia contrarietatis. Quae enim inuicem sunt contrariae
propositiones, oppositione contrarietatis sibi maxime aduersantur,
ueluti istae: 'omnis homo iustus est', 'nullus homo iustus est'; quae
uero contradictoriae sunt atque inter se uerum falsumque semper
diuidentes, contradictionis oppositione sibi repugnant, ut 'omnis homo
iustus est', 'non omnis homo iustus est, et rursus 'nullus homo iustus
est', 'quidam homo iustus est'; sic etiam singulares 'Socrates est
iustus', 'non est Socrates iustus'. Quae autem inuicem contrariae
propositiones uel contradictoriae, quae etiam subalternae uel
subcontrariae dicantur, aut quas ad inuicem inferentias uel
differentias /174/ qualesque conuersiones habeant, in his
Introductionibus diligentius patefecimus quas ad tenerorum
dialecticorum eruditionem conscripsimus.

Nec in his rursus nobis immorandum est, sed ad altiora tractatum
transferamus atque affirmationum et negationum proprietates subtilius
distinguamus. Cum enim singulare subiectum ponitur, unam tantum
negationem uel affirmationem una acceptio subiecti facit; cum autem
uniuersale subicitur, multas affirmationes uel negationes subiecti
uariatio secundum signa tenet. Eius namque affirmationis quae dicit:
'omnis homo iustus est', cum ea uidetur negatio quae ait: 'nullus homo
iustus est', tum illa quae proponit: 'quidam homo iustus non est', uel
'non omnis homo iustus est'. Eius quoque negationis: 'nullus homo
iustus est', duae uidentur affirmationes, uel [et] 'omnis homo iustus
est', uel 'quidam homo iustus est'. Cumque eidem affirmationi uel
negationi duae sint oppositae, quae uidelicet simul cum ea uerae esse
non possint, altera contrarietatis oppositione quam longissime ab ea
recedit, altera uero contradictionis oppositione, ut quod ea
proponebat tantum perimit ac simpliciter ei contradicit. Cum enim huic
propositioni: 'omnis homo iustus est' haec contrarie opponatur:
'nullus homo iustus est', illa uero contradictorie: 'non omnis homo
iustus est', atque utraque ipsius sententiam perimat, haec quidem:
'non omnis homo iustus est' simpliciter priori contradicit, illa uero:
'nullus homo iustus est', plus facit, quae non tantum ostendit non
omni homini iustum conuenire, uerum etiam ab omni remoueri.

      UNDE MAGIS OPPOSITAE SINT CONTRARIAE QUAM CONTRADICTORIAE

Merito ergo haec tamquam contraria priori opponitur quae ei maxime est
aduersa. Ea namque opposita contraria definiunt quae prima fronte sibi
opponuntur, hoc est quae maxime sibi repugnant, uelut album et nigrum,
quae nullo modo eidem simul inesse possunt. Plus autem aduersa est,
hoc est opposita, 'nullus homo iustus est' ei quae est 'omnis homo
iustus est' quam 'non omnis homo iustus est'; magis enim consentit ei
'non omnis homo iustus est' quam 'nullus homo iustus est'; haec enim
propter unum uera est, si iustitia careat, illa uero non nisi omnes
careant. Facilius autem uno non existente iusto contingere posset quod
uniuersalis affirmatio dicit quam nullis existentibus iustis. Unde
manifestum est uniuersalem negationem magis aduersari uniuersali
affirmationi /175/ quam particularem negationem; quippe haec omnibus
aufert quod illa omnibus attribuit. Quod autem dicitur particularis
nec secum in falsitate posse pati uniuersalem, sed, si haec falsa sit,
illam necessario ueram, hoc ad oppositionem non pertinet
contrarietatis, immo ad diuidentiam contradictionis. Quod enim falsae
non possunt simul esse, id est quod non possunt simul abesse> ea quae
dicunt, ad immediationem potius attinet quam ad contrarietatem. Quod
autem uerae non possunt simul esse, id est quod non possunt simul esse
ea quae dicunt, id solum ad oppositionem pertinet uel contrarietatem.
Nulla enim contraria ex natura contrariorum destructa se ponunt, sed
omnia posita sese mutuo auferunt; quod tam in complexis quam in
incomplexis licet inspicere. Quod itaque simul abesse non possunt,
oppositionem non exigit, sed diuidentiam seu immediationem; immediatio
autem oppositionem non exigit. Sunt enim multa immediatorum non
opposita, sicut infinitum speciei et finitum nomen generis, sicut
'non-homo' et 'animal'. Nec in his etiam, ubi immediatio compositionem
incumbit, immediatio oppositionem facit maiorem; quod ex 'albo' et
'non-albo' et 'nigro' perpenditur. Non enim tantum aduersa sunt album
et non-album, quamuis nec simul absint, quantum album et nigrum quae
simul abesse contingit. Quae enim non alba sunt, non est necesse
contrarium albi dicere, id est nigrum, sed crocea esse possunt uel
alterius coloris. Quod itaque quaelibet simul esse non possunt, ad
oppositionem pertinet; quod autem simul abesse nequeunt, ad
immediationem. Unde, etsi subcontrariae simul abesse non possint, non
tamen oppositae uidentur, eo uidelicet quod simul possint adesse, in
contingenti scilicet materia propositionum, sicut earum diuidentes
abesse, uniuersales scilicet affirmatiua et negatiua, quas ex maxima
oppositione, ut ostensum est", contrarias conuenit appellari, caeteras
uero contradictorias.

Ex his itaque manifestum est ei quae dicit: 'omnis homo iustus est'
magis repugnare 'nullus homo iustus est' quam 'non omnis homo iustus
est'. Unde merito ab uniuersali affirmatiua illa contraria ponitur
quae uniuersalis est negatiua, haec uero contradictoria quae
particularis dicitur. Eadem enim haec: 'non omnis homo iustus est' cum
ea uidetur quae proponit: 'quidam homo iustus non est'; atque pro una
et eadem utramque Boethius accipit, cum tamen earum sententia diuersa
appareat his qui eam perspicacius inspiciunt. Multum enim refert ad
sententiam enuntiationis, /176/ cum praeposita negatiua particula
totam exigit et destruit affirmationem, et cum eadem interposita
terminorum separationem facit, quod quidem ex hypotheticis quoque
enuntiationibus ostenditur. Non enim eadem est sententia istarum:

     si est homo, non est iustus

et

     non si est homo, est iustus

Illa namque demonstrat 'hominis' positionem non pati 'iustum', haec
uero non necessario exigere 'iustum'; quod uerum est, illud autem
falsum. Et haec quidem quae negatione[m] praemissa totam hypotheticam
perimit, hanc scilicet:

     si est homo, est iustus

eius propria negatio dicitur ac recte diuidens, quae scilicet nec uera
simul cum ea nec falsa esse potest, quippe eius sensum simpliciter
destruit. Illa uero simul esse falsa potest, numquam autem simul uera.
Unde potius contraria ei uidetur quam contradictoria. Sic quoque in
categoricis propositionibus ea tantum propria contradictio ac recte
diuidens cuilibet affirmationi uidetur quae negatione[m] praeposita
totam eius sententiam destruit, ut eius quae est: 'omnis homo est
homo' ea quae est: 'non omnis homo est homo', non ea quae est: 'quidam
homo non est homo'; haec enim fortasse simul erit falsa cum ea. Re
enim hominis prorsus non existente neque ea aera est quae ait: 'omnis
homo est homo' nec ea quae proponit: 'quidam homo non est homo', hoc
est 'quaedam res quae est animal rationale mortale, non est animal
rationale mortale'; 'hominis' enim nomen nonnisi ex praesentia
animalis rationalitate et mortalitate informati impositum fuit. Qui
ergo hanc dicit, id proponit quod est animal rationalitate et>
mortalitate informatum. Haec igitur: 'quidam homo non est homo', id
est 'quaedam res quae est animal rationale mortale' non est animal
rationale mortale uel animal simpliciter', semper falsa est; est enim
omnino impossibile quod ipsa dicit nec ullo tempore contingere potest
nec eius exemplum natura patitur. Quo enim tempore in aliquo ostendere
possemus quod id> quod est homo, non est homo?: quippe ipsum simul
esse hominem et non esse non contingit; quod enim in negatione non
clauditur sed extra eam ponitur, quasi permanens constituitur. Cum
autem 'quidam homo non est homo' semper falsa sit atque, 'omnis homo
est homo' homine non existente, patet simul easdem falsas esse; unde
nec recte diuidentes dici poterunt. Sic quoque homine destructo et
quae ait: 'omnis homo [est] albus est albus' falsa est, et quae /177/
dicit: 'quidam homo albus non est albus', hoc est 'quidam homo qui est
informatus albedine non est ipsa informatus', immo caret ea'.
Remotione namque praedicati determinatio subiecti, in qua praedicatum
ipsum subiecto relinquitur, quod in ipso subiecto non inuenitur,
falsam facit enuntiationem. Sicut et istam subiecti determinatio
impedit: 'homo rudibilis est animal'; quae fortasse determinatione
subtracta uera remaneret.

Patet itaque ei quae dicit: 'omnis homo est homo' uel 'omnis homo
albus est homo albus' eam tamquam rectam diuidentem opponi quae
negatione prae>posita totum eius sensum exstinguit, hoc modo: 'non
omnis homo est homo', 'non omnis homo albus est albus', non eam
scilicet quae negationem interponit ad praedicatum disiungendum a
subiecto. Aliud autem est res a se inuicem disiungere, aliud ostendere
non omnes sibi eas conuenire. Qui enim de eis ut de disiunctis ab
inuicem agit, eas tamquam existente>s accipit; qui autem ut de non
conuenientibus sibi, non magis earum existentiam quam non-existentiam
innuit, sed [non] solum quod non sibi inhaereant proponit. Aliam
itaque uim negatio habet praeposita, aliam interposita. Unde et quae
dicit: 'omnis homo non est albus' non eadem uidetur cum ea: 'non omnis
homo est albus' et quae proponit: 'quidam homo non est albus' non
eadem est cum ea: 'non quidam homo est albus'. Qui enim dicit: 'omnis
homo non est albus' ab omni homine albedinem remouet ac si uniuersalem
faciat remotionem dicens omnem carere albedinem; qui autem uniuersalis
affirmationis sensum exstinguit, id solum demonstrat quod non omni
conueniat, non etiam quod ab omni separata sit; illa enim uera est,
etsi unus albus non sit. Ea quoque quae ait simpliciter: 'quidam homo
non est albus', albedinem a quodam remouet. Qui uero proponit: 'non
quidam homo est albus' sensumque particularis affirmatiuae tollit, in
contradictoriam eius incidit, uniuersalem scilicet negatiuam, ac si
diceret nullum esse album. Qui enim negatione praeposita sensum
propositionis exstinguit, ipsam profecto falsam esse ostendit. Si
autem falsa sit 'quidam homo est albus', uera ipsius contradictoria
relinquitur 'nullus homo est albus'. Tantumdem ergo proponit 'non
quidam homo est albus', quantum 'nullus homo est albus'; et merito.
Quod enim dicit[ur] 'nullus homo' tale est quale etiam 'ullus homo' et
qui negat quemdam hominem esse album, omnia quoque eius accidentia
perimit, id est et Socratem esse album denegat et Platonem et
quemcumque alium Quanto enim ad plura uel praedicatio uel consecutio
se habuit, tanto plura in ipsis perimuntur. Unde et qui dicit:
'Socrates non /178/ est quidam homo', cum unusquisque quidam sit,
omnem hominem aufert, ac si diceret: 'non est homo'. Qui uero ipsum
non omnem esse proponit, nullum excludit, quippe nullus est omnis.

Sed fortasse dicitur haec remotio in qua 'omnis' ponitur, maior esse
quam ea in qua 'quidam', quippe hic 'quidam', ibi 'omnis' excluditur.
At si uocum remotionem magis quam rerum pensemus, ibi quidem 'quidam
homo' ista uox, hic uero 'omnis homo' ponitur atque negatione
remouetur. Si uero rei designatae remotionem pensemus, cum 'quidam
homo' ad unumquemque hominem praedicationem habeat, 'homo' uero ad
nullum, hic in 'quidam homo' unusquisque aufertur, nullus uero in
'omnis'. Qui uero dicit 'quidam' remoueri, si sensum negationis hic
accipiat quod non sit quidam, omnes exclusit, si uero quod non sit
omnis, neminem. Si uero affirmatiuas easdem intelligat, cum scilicet
aut 'quidam' remouetur uel 'omnis', hoc est separatus ac diuersus,
nihil ad expositionem negationum. In negatione itaque quanto plura in
praedicato continentur, tanto in ipso excluduntur, omnia scilicet quae
ab ipso clauduntur. Nam sicut in affirmatione unum ex omnibus
attribuitur, ita in negatione 'omnis' remouetur: ueluti si dicatur:
'Socrates est homo', tale est tamquam aliquis homo [non] esse dicatur;
si uero ipsum non esse hominem dicamus, 'omnis' ab ipso remoueremus.
Unde cum ex uno affirmatio inferatur, ex uno tamen negatio non potest
monstrari. Si quis enim hic homo fuerit, homo est, sed si non sit hic
homo, non est homo. Quod itaque in affirmatione circa aliquem
praedicatur, in negatione circa omnes remouetur, sensu tamen
praedicatae dictionis eodem in utraque remanente. Cum enim affirmatio
dicere uideatur quod sit aliquis hominum, negatio idem aufert, quod
uidelicet non sit aliquis, in quo scilicet unusquisque, cum aliquis
sit, excluditur.

Manifestum est autem ex suprapositis omni affirmationi eam in
contradictionem recte opponi negationem tamquam propriam diuidentem
quae negatione praeposita totam eius sententiam perimit, ut ei quae
est: 'Socrates est homo' ea quae est: 'non Socrates est homo', non ea
quae dicit: 'Socrates non est homo'; et ei quae est: 'omnis homo est
homo, ea quae est: 'non omnis homo est homo', non ea quae est: 'quidam
homo non est homo'; eius uero quae est: 'quidam homo est homo' ea quae
est: 'non quidam homo est homo', non ea quae est: 'nullus homo est
homo'.

Quae uero remotiuae sunt negationes, nihil prohibet eas quoque alias,
quae earum destructiuae sunt, negationes habere tamquam proprias /179/
diuidentes, ut eam quae dicit: 'Socrates non est homo' ea quae
proponit: 'non Socrates non est homo', quae id quidem destruit quod
prima proponebat, ac si scilicet eam falsam esse ostenderet. Sic
quoque et eius quae est: 'quidam homo non est homo' ea est propria
negatio destructiua: 'non quidam homo non> est homo', quae quidem
dicit non esse in re quod prima dicebat, id est quod 'homo' a quodam
homine disiungatur. Sic quoque et in hypotheticis propositionibus his
negationibus quae separatiuae sunt, aliae quae earum destructiuae sint
negationes applicantur, ut ei quae est:

     si est homo, non est lapis

ea quae est:

     non si est homo, non est lapis

quae scilicet eius totam sententiam denegat, ac si ipsam falsam esse
diceremus, ostendentes quidem non esse in re quod ipsa dicit. Nec
solum autem his negationibus quas separatiuas diximus, destructiuae ac
rectae negationes possunt aptari, uerum etiam fortasse his quae
destructiuae sunt, quae scilicet totam earum sententiam exstinguant ac
falsificent. Veluti cum dicitur: 'non non omnis homo est animal', ac
si aperte diceretur non esse in re quod negatiua illa dicit: 'non
omnis homo est animal'. Sed huiusmodi quidem negatio eoquod uniuersali
affirmationi quae ait: 'omnis homo est animal' aequipolleat, in sensu
potius affirmatiua uidetur; qui enim unam diuidentium aufert, alteram
constituere uidetur. Sed licet quamdam ad ipsam habeat
aequipollentiam, in sensu tamen maximam habet differentiam, cum haec
scilicet in affirmatione, illa uero in negatione proponatur, ac si
sese semper comitari uidentur, non tamen mutuam ad se inferentiam
custodiunt. Omnis itaque propositio propriam uidetur habere
negationem, quae sensum eius simpliciter destruit ac praeposita
negatione perimit. Ut ei quae dicit: 'omnis homo est albus' ea
opponatur negatio quae ait: 'non omnis homo est albus' uel ei quae
dicit: 'quidam homo est albus', 'nullus homo est albus', quae eadem
est cum ista: 'non quidam homo est albus'; et ei quae est: 'homo est
albus', 'non homo est albus', 'Socrates est albus', 'non Socrates est
albus'.

Propriae ergo illae sunt negationes quae affirmationis sententiam
simpliciter auferunt, ut scilicet non plus aut minus in eis denegetur
quam affirmatio proponebat. Cum enim de eodem subiecto uniuersali
diuersis modis enuntiato multae fiant affirmationes et negationes hoc
modo: 'omnis homo est albus', 'nullus est albus', 'quidam est albus',
'quidam /180/ non est albus' uel 'non omnis est albus', eius quae est:
'omnis homo est albus', ea sola propria est et recta negatio quae>
simpliciter id aufert quod illa dicebat, hoc modo: 'non omnis homo est
albus', non illa scilicet quae ab omnibus albedinem remouet quibus
illa albedinem attribuebat, quae scilicet ait: 'nullus homo est
albus'; plus enim haec negat quam recta negatio, quae scilicet non
solum negat quod affirmatio proponebat, hoc est non solum ostendit non
omne esse album, immo nullum esse; in quo maior negatio proponitur.
Illa enim unoquoque non existente albo uera est, ista autem non nisi
omnes albedine careant; plus itaque in ista quam in illa denegatur ac
plus ista tollit quam ea quae sensum affirmationis simpliciter
perimit, hoc modo: 'non omnis homo est albus'.

Unde ea sola est: 'non omnis homo est albus' proprie diuidens et recta
negatio eius quae dicebat: [non] 'omnis homo est albus', non ea quae
est: 'nullus homo est albus', quae et simul cum ea falsa potest esse
plusque denegat quam illa proponebat; uel ea etiam, ut quibusdam
placet, separatiua particularis quae dicit: 'quidam homo non est
albus', quae etiam, ut ostensum est, simul falsa esse poterit. Unde
subtilius Aristoteles negationem uniuersalem quam Boethius distinxit.
Hic enim 'non omnis homo est albus, recte semper opponit, Boethius
autem 'quidam homo non est albus', particularem negationem>
separatiuam, quam eamdem esse cum ea quae destructiua, falso, ut
ostensum est, arbitratur, cum scilicet aliquando simul falsa cum
uniuersali reperiatur particularis, ut supra docuimus. Diuidentium
autem affirmationis et negationis cum una uera sit, aliam necesse est
falsam esse, et cum falsa sit, ueram, siue scilicet res ipsa sit de
qua agitur, siue non sit, sicut in oppositione affirmationis et
negationis Aristoteles docuit. Siue enim Socrates sit, siue non sit,
semper in re est quod una diuidentium dicit, et non est in re quod
altera proponit, harum scilicet: 'Socrates est', 'non Socrates est'.
Cum enim ipse est, uera est affirmatio et falsa negatio; cum autem non
est, econuerso.

Fortasse tamen opponitur, postquam Socrates perierit, nec ueram nec
falsam esse 'non Socrates est Socrates', cum uidelicet propositionis
amittat proprietatem pro subiecta uoce, quae iam significatiua non est
siue etiam praedicatiua. Si enim destructo Socrate ipsius nomen
priorem et propriam impositionem retineat, quae in ipso tamquam
existente facta est, profecto ipso quoque destructo, Socrates dicitur;
unde etiam homo, quippe ipsius nomen, ut hominis, tale quod ante fuit.
At uero /181/ quod non est, homo dici non potest. Si enim quod non
est, homo diceretur, aequiuocatio ad non-existentem rem transferatur;
iam non erat pro>positae affirmationis, quae falsa erat, negatio
uera> qua de existente agebatur, nec iam etiam uera[m] quae uocis
impositione mutata idem a se remouet, tamquam 'hoc cadauer' a se ipso
disiungeret. Oportet itaque 'Socratis' nomen tam in affirmatione quam
in negatione in eadem significatione accipi, in designatione scilicet
eius qui periit tamquam existentis; alioquin non esset> oppositio
contradictionis, nisi scilicet in eodem sensu acceptis. Unde ipse
Aristoteles in Primo Periermenias, cum contradictionem affirmationis
et negationis describeret, ait: "sit haec contradictio: affirmatio et
negatio oppositae; dico autem opponi eiusdem de eodem, non autem
aequiuoce et quaecumque caetera talium determinauimus contra
argumentorum sophisticas importunitates." Ac si aperte diceret: si
contradictionem diuidentium propositionum proponere uelis, oportet
utriusque propositionis terminos in eodem sensu accipi, omni uidelicet
genere sophismatis excluso.

Sex autem sophismatum genera Aristotelem in Sophisticis Elenchis suis
posuisse Boethius in Secunda Editione Periermenias commemorat, quae
quidem omnia contradictionis oppositionem impediunt. Haec autem ipse
dixit aequiuocationem, uniuocationem, diuersam partem, diuersum
tempus, diuersum relatum, diuersum modum. Deficit autem oppositio
contradictionis terminis aequiuoce sumptis, cum scilicet dicimus>:
'Alexander rapuit Helenam', 'Alexander non rapuit': utraque enim uera
est, affirmatio quidem de filio Priami, negatio uero de rege magno
Macedonum. Saepe enim uoce in diuersis accepta de quibus uniuoce
dicitur, contradictio perit; ut si quis dicat Socratem esse hominem
'hominis'que nomen circa inferiora intelligat, uerum proponit; quodsi
ad speciem illam hominis quam fingunt puram per abstractionem
accidentium, ipsum nomen referat, uera quoque erit negatio 'Socrates
non est homo'. Nam et Socrates aliquodest de indiuiduis hominis, et
illa species quae homo est, uere denegatur esse; de utroque autem
homine tam de simplici quam de> indiuiduo uniuoce nomen 'hominis'
dicitur, cum ea scilicet definitione quae est animal rationale
mortale. Uniuocationem non dicunt cum circa eamdem rem uox accipitur,
sed identitatem. Sicut enim aequiuocum ad multa dicitur, ita uniuocum;
unde 'Socratis' nomen, si commune non sit, neque aequiuocum neque
uniuocum dicitur. Diuersae partis acceptio /182/ contradictionem
impedit, ueluti, si oculus et albus esse dicatur propter hanc partem
et non esse albus propter illam, uerae utraeque erunt. Sed et diuersum
tempus contradictionem potest perimere, ueluti si dicatur: 'iste legit
ac non legit' ibique 'legit' praeteriti temporis designatiuum, hic
uero praesentis accipiatur. In diuerso quoque relatu contradictio
falsa dicitur ueluti si dicatur: 'Anchises est> pater, et
intelligatur 'Aeneae respectu', uerum est; atque si> idem non esse
pater intelligatur respectu> Priami, hoc quoque uerum est. Diuersus
quoque modus enuntiationis contradictionem auferre dicitur. Si enim
dicatur: 'rusticus est episcopus' et id secundum potentiam sumatur,
uerum est; si uero non esse episcopus et ad actum negatio referatur,
haec quoque uera est.

Apparet autem ex suprapositis determinationibus Aristotelem
contradictionem affirmationis et negationis non tam> secundum
sententiam quam secundum constitutionis materiam demonstrasse. Si enim
sententiam in rebus ipsis acciperet, dixisset idem in negatione de
eodem auferri quod in affirmatione proponebatur, remque eamdem ab
eadem re dixisset remoueri. Aequiuocationis exclusio, quae ad uoces
pertinet, inutilis uideretur. Quae enim eamdem rem ab eadem aufert,
negationis sententiam tenet, etsi quandoque in constitutione deficiat,
ueluti cum dicitur: 'Socrates est ensis', 'non est Socrates mucro';
'Socrates est homo', 'non Socrates est animal rationale mortale'. Hae
enim contradictionem in sensu custodiunt, sed non in uoce proponunt,
cum uocum materiam permutent. Quia uero Aristoteles non solum
sententiam contradictionis, uerum etiam constitutionem demonstrare
intendit, quae in eorumdem terminorum uoce consistit, recte postquam
eosdem terminos negationem habere dixit secundum prolationem, caetera
secundum sententiam determinanda uidebantur.

At uero illa sophismatum genera de diuerso modo uel diuerso relatu,
quae Boethius annumerat, his qui rationem bene perspiciunt inutiliter
adiuncta uidentur. Diuersum autem enuntiandi modum in eo intellexit
quod ait: 'ouum est animal', 'ouum non est animal', illud> ad
potentiam, hoc ad actum referens. Nam in affirmatione, ut ueritatem
conseruet, 'est' uerbi significationem secundum potentiam sumit; quod
tamen nec in au>ctoritate inueni, nec ratio tenet. Si enim
substantiue non ponitur, quod subditur, animal scilicet praedicatum,
non copulabit; /183/ quodsi est 'animal' totum nomen, nonnisi ea quae
iam animata sunt continet, ouum uero non erit aliquid horum quae iam
animata sunt. Ista quoque negatio: 'Aeneas non est pater', non potest
simpliciter ostendere ipsum non esse patrem uel Priami uel alicuius
alterius, sed omnino eum esse patrem denegare atque omnem qui in
'patris' nomine continetur, excludere. Nec qui dicit ipsum esse
patrem, cuius sit pater [non] monstrat, sed simpliciter quod sit pater
enuntiat. Non enim demonstratio fit eius cuius pater est, cum nomen
eius reticetur. At licet secundum rei ueritatem determinationes
huiusmodi non essent apponendae, propter importunitates tamen
sophistarum fuerant tangendae, qui non tam rationem quam opinionem
usumque sectantur. Unde et ipse Aristoteles: "quae nos, inquit,
determinamus contra sophisticas argumentorum importunitates." Est
itaque recta ac propria tam uoce quam sensu negatio, quae negatio
praeposita propositae enuntiationi sententiam eius exstinguit. Cum
autem sententia eadem perimitur, uocum significatio non mutatur. In
his autem recta contradictio continetur.

Ex his itaque manifestum est subtilius Aristotelem considerasse
negationem uniuersalis affirmationis quam Boethium. Illi enim quae
ait: 'omnis homo iustus est' particularem illam separatiuam quae ait:
'quidam homo non est iustus' Boethius opponit; cum tamen utrasque, ut
ostensum est, falsas simul esse contingat. Aristoteles autem eam
assignat quae dicit: 'non omnis homo iustus est', quae numquam simul
uera est uel falsa; sed semper inuicem ita uerum et falsum diuidit
quod, quotiens haec uera est, illa falsa est, et econuerso, siue
scilicet res earum sint, siue non sint. Cum tamen res non sunt, non
uidentur orationis constitutionem habere, cum iam partium significatio
perierit, ut supra quoque docuimus. Sed si eis constitutionis
proprietas quandoque deficiat, diuisio sensus numquam deest; semper
enim alterum erit quod dicitur, alterum non erit. Omni enim tempore
constat esse uel id quod 'omnis homo iustus est' proponit, uel quod
'non omnis homo iustus est' dicit, ac similiter non esse; unde rectam
contradictionem faciunt.

Quaerent autem fortasse de huiusmodi negatione: 'non omnis homo iustus
est', cum particularis sententiam non teneat, -- eius scilicet quae
ait: 'quidam homo non est iustus' -- quae sit propositio dicenda. Nos
uero nec particularem eam proprie nec uniuersalem dicimus negatiuam,
/184/ sed propriam uniuersalis negationem. Non itaque necesse est eas
quae destructoriae sunt ac propriae negationes, sub ea diuisione
categoricarum cadere quam Boethius per uniuersalis ac particularis
materiam ac sententiam proponit, in qua tamen omnes conclusit
categoricas opinans, ut ostensum est, 'non omnis homo iustus est'
particularem sententiam habere, eius scilicet: 'quidam homo iustus non
est'.

Quoniam autem signa quantitatis subiectis apposita uel subtracta
multas faciunt differentias affirmationum et negationum, cum uidelicet
alias uniuersales, alias particulares, uel indefinitas esse secundum
ea contingat, oportet eorum officia subtilius distinguere et quam in
pro>positione uim significationis et locum obtineant, considerare.

			DE SIGNIS QUANTITATIS

Quidam autem nec in constitutionem propositionis signa recipiunt, haec
scilicet 'omnis', 'quidam', 'nullus'. Aiunt enim categoricae
propositionis solas esse partes quas terminos dicimus, id est
praedicatum et subiectum. Sed hi quidem nec ipsum uerbum, quod
inhaerentiae designatiuum est, partem concedunt esse, ubi scilicet
secundo loco praedicatur. At uero, ut supra diximus, partes
propositionis esse possunt quae termini non sunt aut principales
tamquam praedicatum et subiectum, sine quibus propositio nullo modo
potest consistere, cum eorum cohaerentiam uel remotionem demonstret.
Et nos quoque tam ex ratione quam ex auctoritate signa quoque
propositionis partes esse possumus conuincere. Hoc enim totum
pro>positio est: 'omnis homo est albus', quia est oratio uerum uel
falsum significans; ac quidem uniuersalis enuntiatio, quod signi
appositio facit quod cui apponitur, sensum extendit atque implet, cum
hominem circa omnia colligit. Sic etiam determinationes uel subiecti
uel praedicati propositionum partibus secundo loco possunt admisceri,
ueluti cum dicimus: 'Socrates non uidet Platonem,. Id enim totum unum
uerum est et ad ueritatem quam maxime obliqui determinatio saepissime
uitiat, qua substracta falsa remanet propositio.

Recipit autem auctoritas inter partes propositionis signa, cum in
Categoricis suis Boethius huius propositionis: 'omnis homo est animal,
diuisionem fecit in 'omnis homo' et 'est animal'; sicut etiam signa
sunt partes orationis ac per impositionem designatiua. Neque enim
uoces sunt naturales, quae omnibus eaedem non sunt, sed inuentae ad
formandas /185/ locutiones et sine tempore ac simplices; nec infinitae
significationis nec obliquae positionis: eiusdem enim sunt casus cuius
est ipsum cui apponitur subiectum, ac quasi eius adiectiua constat ea
adhaerere et> nomina dici; sed utrum propria uel appellatiua,
consequitur.

			     DE 'OMNIS'>

Sed 'omnis' quidem appellatiuum esse non potest, cum uidelicet multis
singillatim non possit aptari. De nullo enim dici potest quod sit
omne, quippe nec omne alicui sic impositum est ut diceretur: 'istud
sit omne'. Amplius appellatiuum non est, cum uniuersale non sit. Unde
Aristoteles: "'omnis', inquit, uniuersaliter est, sed quoniam
uniuersaliter consignificat." Proprium quoque esse non potest cum
plurale faciat nec singularem eius significationem ostendere possimus.
Dicitur tamen a quibusdam quod eius significatio sit omnium rerum
simul acceptarum collectio, ut talis etiam possit fieri praedicatio:
'omne est omne', id est 'collectio omnium rerum est collectio omnium
rerum'. Sed in hac quidem significatione, si forte ita possit accipi
ut etiam partes quantitatis sicut totum colligat -- cum dicitur: 'omne
est omne', id est 'tota collectio rerum est tota collectio rerum' --
nullo modo ut signum uniuersalitatis accipitur nec ad inferiora
uniuersalis nos mittit. In hoc enim 'totum' et 'omne' discrepant quod
'omne' ad species, id est ad inferiora, 'totum' uero ad partes,
scilicet constituentes, ponitur. Et utrumque quidem quantitatis signum
esse potest, illud quidem quantitatis uniuersalis rei secundum
comprehensionem singularum specierum, hoc uero indiuidui compositi
secundum constitutionem componentium partium. Unde et totum Socrates
dici potest, sed non omnis.

Sunt autem quibus placet 'omnis' et 'quidam', eoquod quantitatis signa
dicantur, sumpta esse ab uniuersalitate et unitate quantitatibus, quas
ipsa subiectis adiuncta circa ipsa determ>inent. Sed falso. Si enim
'omne' sumptum esset ab uniuersalitate [et unitate quantitatibus], sic
'uniuersalis' idem diceret quod 'omnis', ac tantumdem ualeret 'homo
uniuersalis est species' quantum 'omnis homo est species'; quod aperte
falsum est.

			     DE 'QUIDAM'

Si uero et 'quidam' signum particularitatis sumptum sit ab unitate,
/186/ profecto cum dicitur: 'quidam homo', tantumdem ualet quantum
'unus homo', id est hominis unitatem; ac iam non particularis, sed
magis indefinita propositio erit, ac si diceretur: 'homo est> albus'.
Ac sicut potest dici 'omne uel quoddam album' uel 'omnis homo albus
uel quidam', sic et 'omne quoddam uel quoddam quoddam album>' uel
'omnis quidam uel 'quidam quidam homo'. Videtur itaque mihi quod
signum particulare non sumptum esse ab unitate, sed discretiuum esse
particularis essentiae, sicut 'aliquis', quod indefinitae atque
indeterminatae substantiae nomen est, tamquam 'ali>quis' ex 'quis'
per adiectionem factum est. Patet hinc quoque ab unitate ipsum sumptum
non esse, quod et ipsum unitati quoque apponitur, cum dicitur 'quaedam
unitas', unitas> tamen ipsa cum unitate formari ratio non permittat.

'Omnis' autem multorum est singillatim comprehensiuum et eadem
singillatim colligit quae uox ipsa [apposita est] cui apponitur,
signumque uniuersalitatis secundum comprehensionem omnium singulorum
inferiorum dicitur. Nam uniuersalis rei quantitas in diffusione sua
per inferiora consistit. Ac quoniam singulorum semper est collectiuum,
de nullo enuntiari potest, quia nulla sunt quibus diuersa conueniant
singula nec numquam ita impositum fuit ut diceretur de aliquo: 'istud
sit omne'. Sic et 'uterque', cum duo quaelibet singillatim accepta
colligat, de nullo enuntiari ualet; inuentum tamen est ut per ipsum de
quibuslibet duobus singillatum acceptis agatur. Sicut autem circa
quotlibet 'omnis' et 'nullus' et 'quidam' se habent et uniuersales ac
particulares tam affirmatiuas quam negatiuas faciunt enuntiationes,
ita 'uterque' et 'neuter' et 'alter' circa duos. Sunt enim contrariae
'uterque currit' et 'neuter'. Sub his autem uelut earum
contradictoriae angulariter acceptae atque subalternae ad supra se
positas et inuicem subcontrariae 'alter currit' et 'alter non currit'
continentur; ut subiectae descriptionis formula monstrat:

	uterque eorum currit	contrariae	neuter currit
                  /                 X                 /
             alter currit     subcontrariae    alter non currit

/187/ Sicut autem, ut 'omnis' comprehensiuum singulorum quae
nominantur a uoce cui apponitur, et 'nullus', -- sed id quidem in
remotione singulorum est collectiuum, illud autem non --, 'quidam'
autem unius indeterminate designatiuum est, ita 'uterque' et 'neuter'
et 'alter' circa duos. Unde et secundum adiectionem subiecti, ut
ostensum est, contrarias, subcontrarias, subalternas siue
contradictorias faciunt enuntiationes.

Quale autem nomen 'omnis' esse confiteatur, utrum scilicet proprium an
appellatiuum, propter suprapositas rationes non est facile definire.
Magis tamen propriorum naturam quam uniuersalium in ipso percipiemus,
si primam ipsius inuentionem tenuerimus. Sic enim omnibus rebus
tamquam singulis datum fuisse uidetur, ut singula sic colligeret quasi
propria ipsarum nomina. Ut in sono uox una uideatur, significationem>
tamen multorum propriorum nominum tenet; ac si 'haec res et haec'
diceretur ac quotcumque sunt similiter, singula colligeremus. Quod
autem plurale facit, secundum multiplicitatem aequiuocationis
contingit, secundum quam plures Aiaces uel plures Alexandros dicimus;
ac fortasse haec erit differentia> inter 'omnis' et omnium rerum
propria nomina, quod in 'omnis' non solum singula colliguntur, uerum
etiam innuitur quod nullum excipiatur. In 'omne' uero singula possunt
colligi, sed quod nullum remaneat ex ipsis non innuitur, sed magis si
singula proferri contingeret, certus rerum numerus secundum uocabula
monstraretur; 'omnis' uero, cum omnia colligat, certum numerum non
explicat, sed quotcumque sint ea singula, ita colligit ut nullum
praetermissum esse innuat. Ex nominibus autem secundum ipsorum
inuentionem non tenemus quod nullum relinquitur, sed magis fortasse in
quibusdam ex discretione nostra quam ex impositione nostra hoc
animad>uertimus, ueluti, si omnia eiusdem nominis subiecta notitiae
nostrae subiaceant eorumque nomina omnia proferamus, quod omnia
collegerimus, nullo scilicet praetermisso, discretione nostra magis
quam nominum impositione teneamus, eo scilicet quod scierimus nihil
aliud quam ea quae nominata sunt in nomine ipso contineri. Quoniam
autem non est definita secundum numerum ea singularum rerum collectio
quam 'omnis' demonstrat, sed quotcumque sunt singula colligit, non
solum his nominibus quae omnia continent, apponitur, uerum etiam
omnibus appellatiuis quotcumque rerum comprehensiuis. Sicut enim
'collectio> omnium rerum', ita et 'omnis homo' et 'omne albam'
dicimus; etsi hic non sit tanta rerum comprehensio quanta ibi secundum
/188/ nominum differentiam, signi tamen uniuersalis eadem sententia
uidetur persistere. Quantum enim ad ipsum pertinet, nulla res
relinquitur, uerum subiectum nomen cui apponitur, uel 'homo' uel
'album', pro inuentione sua quaedam tamen continet quae in ipso
determinantur. Quantum uero ad sententiam signi pertinet, nulla est
determinatio essentiae, sed tantumdem hic quantum et ibi proponit,
nullam scilicet rem praetermittens. Cum enim in 'omnis homo' 'omnis'
praecedit, si per se ipsum attendatur, nulla res in ipso excluditur,
sicut et cum dicitur: 'omnis res'. Tale est enim ac si diceretur:
'omnis res quae est animal rationale mortale'. Cum ergo 'omnis'
impositio quae praecedit, ad 'omnia' nos mittere uellet, submissio
adiuncti nominis ad ea intellectum reducit atque 'omnis'
comprehensionem quodammodo castigat ac restringit. Cum quidem
submissio> nominis secundum unam, non multiplicem, significationem
sententiae, qua omnes quidem homines secundum eamdem naturam uniuntur,
unam, non multiplicem, propositionem faciat, unam, non multiplicem,>
huiusmodi quoque propositionem Aristoteles dicit. Cum itaque uel
'omnis equus' uel 'omnis homo' dicitur, licet diuersis et oppositis
nominibus 'omnis' apponatur, eadem tamen eius sententia permanet,
sicut 'animalis', cum dicimus uel 'animal rationale' orationem, non
nomen, proferentes uel 'animal irrationale' uel cum etiam proponitur:
'equus est animal' uel 'homo est animal'>. Etsi enim aliud sit animal
quam equus et aliud quam homo est, non aliud tamen hic nomen
'animalis' quam ibi dicit. Sic quoque et cum dicitur: 'equus non est
animal rationale' 'animal' quod praecedit large sumptum per
'rationale' determinari concedunt, ne falsa fiat enuntiatio.

Fortasse autem facilius nos absolueremus, si 'omnis' signum cum
adiuncto nomine tamquam compositam dictionem acciperemus, non tam
quidem auctoritatem quam rationem sectantes. Veluti cum dicitur 'omnis
homo', per 'omnis homo' tamquam per compositum nomen de singulis
hominibus ageremus in ea quae uniuersalis propositio diceretur, quod
de omnibus nullo excluso proponeretur aliquid, particularis uero uel
singularis, quod de aliquo indeterminate uel determinate proponeret.

Sunt autem qui nec inter dictiones signa huiusmodi proprie uelint
admittere nec ipsa dicant propriam uocum significationem ex
impositione tenere, sed quamdam indicationem per repraesentationem>
facere de uoce subiecta, qualiter ipsa accipiatur, circa omnes
scilicet, non circa unum tantum, secundum quod Boethius in Secundo
Diuisionum /189/ huiusmodi signa determinationes appellat. Cum enim
'homo' et circa unum per se et circa omnes possit accipi, cum 'omnis'
aut 'quidam' ponitur, quodammodo determinant quot in nomine ipso
accipiantur, hoc quoque signare dicitur, non per propriam uocis
impositionem, sed tamquam per realem repraesentationem, qua et
circulus.

Quantitatis autem signa non aliunde dicuntur nisi quia ex
comprehensione significationis subiectae uocis [quam] determinant,
utrum scilicet omnis subiecta res in ipso comprehendatur an quaedam.
Sicut autem 'omnis' singularis numeri ad singulos singillatim
singulariter acceptos nos mittit, ita 'omnes' plurale ad singulos
pluraliter acceptos. Veluti cum dicitur: 'omnes homines', profecto et
hos duo et illos tres et quotlibet colligimus secundum quemlibet eorum
numerum. Sicut enim 'homo' quemlibet per se acceptum nominat, ita
'homines' quotcumque simul collectos comprehendit. Unde quemadmodum ex
'omnis homo est albus', 'Socrates est albus' innuitur, ita ex 'omnes
homines sunt albi', 'hi duo sunt albi' uel 'hi tres', quando scilicet
'omnes' ad diuisibiles partes, sicut 'omnis', reducitur, ad eas
scilicet quae singulae praedicationem totius accipiunt. Sicut enim hic
homo dicitur hic homo, ita hi duo homines uel hi tres homines dicuntur
homines.

Si autem 'omnes' magis> collectiue quam indiuidue accipiatur, non
uidentur singula inferri; ueluti cum dicitur: 'omnia generalissima
sunt decem', simul uidelicet accepta, ex quo inferri nullo modo
conceditur quod Substantia et Quantitas sint decem, quippe iam ad
singula quae generalissima nominantur, illud 'omnia' nos non mittebat,
sed ad totam magis simul generalissimorum collectionem, sicut et
'omnis', ut cum dicitur: 'omnis mundus'.

			     DE 'NULLUS'

'Nullus' quoque singulos in remotione colligens uniuersalitatis signum
dicitur, quod bene ex 'non' et 'ullo' compositum est. Cum enim nec
ullus relinquitur, omnium fit remotio, quippe unusquisque est ullus,
id est aliquis; aut enim unusquisque in se est aliquis aut aliquis non
est aliquis; sed falsa ultima, uera fuit prima.

Cum autem signa subiectis tantum apposita uniuersales aut particulares
faciant propositiones, non tamen tantum subiectis, uerum etiam
praedicatis apponi possunt, ut etiam in singularibus propositionibus
contrarias, subcontrarias, subalternas, seu contradictorias secundum
enuntiationem praedicati possimus assignare. Sunt namque contrariae ac
uehementer oppositae: 'Socrates est omnis homo', 'Socrates non est
aliquis /190/ homo'. Sub his autem quae continentur 'Socrates est
aliquis homo', 'Socrates non est omnis homo' subcontrariae inuicem
dicuntur. Subalternae uero sunt hinc quidem: 'Socrates est omnis
homo', 'Socrates est aliquis homo', illinc uero: 'Socrates non est
aliquis homo', 'Socrates non est omnis homo'. Contradictoriae uero:
sunt hinc quidem: 'Socrates est omnis homo', 'Socrates non est omnis
homo', illinc uero: 'Socrates non est aliquis homo', 'Socrates est
aliquis'.

Apparent autem in his contrariarum, subcontrariarum, subalternarum,
contradictoriarum proprietates ex ipsa quoque conuersionis
aequipollentia. Sunt namque pares 'Socrates est omnis homo' et 'omnis
homo est Socrates'; rursus 'Socrates non est aliquis homo' et 'nullus
homo est Socrates'. Qui enim nec aliquem esse Socratem dicit, cum
unusquisque sit aliquis, omnem hominem ab eo excludit. Sunt hae quoque
inuicem aequipollentes: 'Socrates est aliquis homo' et 'aliquis homo
est Socrates', et hae quoque ad inuicem: 'non est Socrates omnis homo'
et 'non omnis homo est Socrates'.

Potest quoque in propositionibus duplex uniuersalitas aut
particularitas accipi signis quantitatis tam subiecto quam praedicato
appositis et tunc quoque suprapositarum propositionum natur>a
dupliciter seruari. Sicut enim dupliciter uniuersales uidentur 'omnis
homo est omne animal' et 'nullus homo est omne animal', ita et
dupliciter contrariae dicendae sunt. Subcontrariae uero 'quidam homo
est aliquod animal', 'quidam homo non est omne animal'. Subalternae
uero hinc quidem: 'omnis homo est omne animal', 'quidam homo est
aliquod animal', illinc uero: 'nullus homo est aliquod animal',
'quidam homo est omne animal'. Contradictoriae: 'omnis homo est omne
animal', 'quidam homo non est omne animal, uel potius 'non omnis homo
est omne animal'; rursus 'nullus homo est aliquod animal' et 'quidam
homo est aliquod animal'.

Quoniam autem propositionum proprietates in his ostendimus
propositionibus quae de puro inesse proponuntur et sine modo aliquid
enuntiant, ut 'Socrates legit' -- hic enim lectio de Socrate
simpliciter enuntiatur --, ad eas quas moda1es appellant, descendamus;
quae quidem non simpliciter, sed cum modo et determinatione aliquid
praedicant ut 'Socrates bene legit', et inde quidem, hoc est ex
modificata praedicatione, modales nominantur.

			     DE MODALIBUS

/191/ Harum itaque, id est modalium propositionum, aliae aduerbiales
continent modos, aliae casuales. Aduerbiales quidem modi sunt ut
'bene', 'possibiliter'. 'necessario'; casuales uero ut 'possibile',
'necesse'. Modi itaque dicuntur tam aduerbia quam huiusmodi nomina
quia modum inhaerentiae uel remotionis determinant, ut cum dico:
'Socrates bene legit', qualiter lectio Socrati cohaereat, per 'bene'
determino; uel cum dico: 'Socrates possibiliter est episcopus',
episcopum quidem non simpliciter inhaerere Socrati, sed possibiliter
propono. Id quoque per eas quae casuales habent modos contingit
enuntiari, ut cum dicimus: 'bonum est Socratem legere uel possibile
est uel necesse'. Resoluuntur enim huiusmodi nomina in aduerbia, quae
uidelicet aduerbia proprie modos dicimus et inde aduerbia uocamus quia
uerbis adposita eorum determinant significationem, sicut adiectiua
nomina substantiuis adiuncta, ut cum dicitur: 'homo albus'. Idem
itaque est> dicere: 'Socratem possibile est esse episcopum' et
'Socrates possibiliter est episcopus'. Et, si sensum attendamus, idem
quod in simplicibus praedicatur uel subicitur, et in istis; ut in ea
quae dicit: 'Socrates est episcopus', 'Socrates' subicitur et
'episcopus' praedicatur; similiter et in ea quae dicit: 'Socrates est
possibiliter episcopus>' uel 'possibile est Socratem esse episcopum'.
Idem enim de eodem modales debent enuntiare modaliter, id est cum
determinatione, quod illae de puro inesse simpliciter, et de his
oportet fieri determinationem de quibus simplicem facimus
enuntiationem. Unde simplices ipsis modalibus, quasi compositis,
priores sunt: ex ipsis modales descendunt et ipsarum modificant
enuntiationem; in qua quidem modificatione tantum ab ipsis abundant et
discrepant. Cum autem in sensu modales cum simplicibus eosdem
retineant terminos, in his tamen modalibus quae casuales habent modos,
quantum ad constructionis materiam> alii considerantur termini, ut
cum dicimus: 'possibile est> Socratem episcopum esse', 'esse' quidem
subicitur, et modus ipse, id est 'possibile', praedicatur. Neque enim
secundum regulas constructionum 'est' copula obliquis poterat coniungi
casibus. Unde 'esse' locum obtinet in constructione recti casus;
similiter et 'non esse' in affirmationibus illis in quibus ponitur, ut
cum dicitur: 'possibile est non esse episcopum'. Modi uero ubique
praedicantur, ut: 'possibile', 'contingens', 'impossibile', 'necesse';
unde ad praedicationem modificatio ista refertur.

Cum autem plures sint modi qui modales faciunt propositiones, horum
naturam tractare sufficiat quorum propositiones ad se aequipollentiam
/192/ habent, ut sunt: 'possibile', 'contingens', 'impossibile',
'necesse', quorum propositiones Aristoteles inde ad tractandum elegit
quod ad se habeant aequipollentiam. Et ex istis etiam aliarum
modalium in quibusdam proprietas apparet, in quibus etiam simplicium
naturam supradictam licet inspicere, id est quod aliae sunt
affirmatiuae, aliae negatiuae, aliae uniuersales, aliae particulares,
et caetera quae de simplicibus sunt data. Prius itaque in eis quae sunt
affirmatiuae, quae negatiuae, demonstremus. In his enim quae casuales
habent modos, multi Aristotele teste in assignandis negationibus
peccauerunt inducti ex simplicibus propositionibus, in quibus illae
quae secundum esse et non esse disponuntur, affirmationem et
negationem reddunt. Sic etiam in modalibus contingeret, ut uidelicet
quaecumque secundum esse et non esse disponuntur, essent affirmatio et
negatio; ut ita: 'possibile esse' et 'possibile non esse' et aliae;
cum tamen simul uel uerae reperiantur utraeque, ut 'possibile est>
Socratem sedere' uel 'possibile est non sedere'; uel utraeque falsae,
ut 'necesse est ipsum sedere' uel 'necesse est non sedere'. Sed
siquidem et illam regulam ita in modalibus sicut in simplicibus
acciperent, ut uidelicet 'esse' quod copulatiuum est, non quod
subiectum, negatiua[m] particula[m] adhaereret, quod uidelicet 'esse'
inhaerentiam et in his facit sicut in simplicibus, negationem rectam
facerent, ut uidelicet ita dicatur: 'Socratem possibile est esse',
'Socratem non est possibile esse', non ita: 'Socratem non esse est
possibile'. Est similiter et in aliis siue de contingenti siue de
impossibili siue de necessario. Nam 'impossibile est esse' negationem
habet: 'non est impossibile esse', non: 'impossibile est non esse'; et
'contingit esse': 'non contingit esse', non: 'contingit non esse'; et
'necesse est esse': 'non est necesse esse', non: 'necesse est non
esse'. Oportet enim ut et in istis negatio praedicatum remoueat, modum
scilicet, ab eodem subiecto, siue scilicet 'esse' siue 'non esse'. Tot
enim fiunt de 'non esse' affirmationes et negationes quot de 'esse',
ut in exemplis apparet: 'possibile est non esse', 'non possibile est
non esse', 'contingit non esse', 'non contingit non esse', et
similiter de impossibili et necessario. Variantur autem huiusmodi
affirmationes et negationes, sicut simplices, per uniuersales,
particulares>, indefinitas, singulares propositiones. Sunt autem
uniuersales ut 'possibile est omnem hominem esse album' uel 'nullum
hominem possibile est esse album'; particulares quidem ut> 'quemdam
hominem possibile est' uel 'quemdam hominem non est possibile';
indefinitae autem ut> 'hominem possibile est' uel 'hominem non est
possibile'; singulares ut> 'Socratem est possibile' uel 'Socratem non
/193/ est possibile'; de qua quidem uariatione in Hypotheticis ait
Boethius Syllogismis.

Longe autem numerus propositionum multiplex existeret, si inesse
significantes et necessarias et contingentes affirmatiuas
propositiones per uniuersales ac particulares et oppositas et
subalternas uariaremus. Haec autem uariatio secundum subiectum
sententiae, non constructionis, contingit. Neque enim ad 'esse' uel
'non esse', quae subiecta sunt, secundum locutionem signa quantitatis
apponuntur, sed ad 'hominem', quod hic quoque, si sensum attendamus,
subiectum est, sicut et in simplicibus ex quibus descendunt et in eis
quae aduerbialem habent modum; quod itaque in istis: 'omnis homo est
albus' uel 'omnis homo possibiliter est albus' subiectum est uel
praedicatum, et in ista: 'possibile est omnem hominem esse album',
quantum quidem ad sensum. Aliter enim istius sensum non
constitueret, uel illius sensum non modificaret. Quia ergo et illius
quae simplex est, praedicationem modificat et illius in quam
resoluitur sensum explanat, oportet idem cum eis praedicatum aut
subiectum habere, saltem secundum sententiam.

Sed nunc quiden qualiter praedicationes modificent aut qualiter ex
simplicibus descendant propositionibus, monstrandum est. Cum ergo
dicimus: 'Socrates est episcopus possibiliter' et uerum enuntiamus,
quomodo per 'possibiliter' inhaerentiam episcopi ad Socratem
determinamus, cum ipsa omnino non sit? Nullo enim modo proprietas
episcopi Socrati laico cohaeret. Nec 'posse cohaerere' dicendun est
'cohaerere'. Quomodo etiam 'impossibile' determinare cohaerentiam
potest quam omnino destruit? Qui enim dicit: 'Socratem impossibile est
esse lapidem', non tantum lapidem dici monstrat non esse in Socrate,
sed nec posse. Aut qualiter 'necessario' inhaerentiam hominis
determinat, cum nullam habeat ad aliud ex necessitate inhaerentiam nec
talis inhaerentia hominis sit inhaerentia? Nulla enim res homo est ex
necessitate. Sed prius quae sit proprietas singulorum modorum
inspiciamus.

'Possibile' quidem et 'contingens' idem prorsus sonant. Nam
'contingens' hoc loco non> quod actu contingit accipimus, sed quod
contingere potest, si etiam numquam contingat, dummodo natura rei non
repugnaret ad hoc ut contingat, sed patiatur contingere; ut, cum
dicimus: 'Socratem possibile est esse episcopum', etsi numquam sit,
tamen uerum est, cum natura ipsius episcopo non repugnet; quod ex
aliis eiusdem speciei indiuiduis perpendimus, quae proprietatem
episcopi /194/ iam actu participare uidemus. Quicquid enim actu
contingit in uno, idem in omnibus eiusdem speciei indiuiduis
contingere posse arbitramur, quippe eiusdem sunt omnino naturae; et
quaecumque uni communis est substantia, et omnibus; alioquin specie
differrent quae solis discrepant accidentibus. 'Impossibile' uero
'possibile' est abnegatiuum et solam in sensu negationem 'possibile'
facit, etsi priuatorio proferatur uocabulo. 'Necessarium' autem id
dicit quod ita sit et aliter esse non possit. Hoc loco 'necessarium'
idem accipiatur quod 'ineuitabile'; quae quidem consueta et propria
significatio est 'necessarii'. Nunc autem singulorum modorum dictis
significationibus, quae sit eorum modificatio inspiciamus /194.1O/ et
qualiter simplicem determinent, ut aiunt, inhaerentiam.

Cum ergo dicimus: 'Socrates est episcopus', simplicem inhaerentiam
episcopi ad Socratem ostendimus; cum uero 'possibiliter' uel
'necessario' adiungimus, non solum quod inhaereat, sed etiam qualiter
inhaereat, aliquo modo inhaereat, et ita inhaereat. Ait in Topicis
Boethius quod aliquid cum modo propositum pars accipiatur, et
simpliciter acceptum totum intelligatur, ut: 'cito currere' et
'currere': 'currere' enim totum est, 'cito currere, autem pars; unde
et dicitur quod

     si cito currit, currit

sed non conuertitur. Similiter autem et si 'possibiliter' modus est
inhaerendi, ad ipsum ueluti pars eius uidetur antecedere. Quare si
aliquis possibiliter sit episcopus, tunc est episcopus; quod omnino a
ueritate alienum est. Sunt namque multa possibilia quae tam ad non
esse quam ad esse se habent et plura sunt in quibus numquam esse
contingit, ut in supraposito exemplo, quod rusticum siue laicum
episcopum possibiliter esse confirmabat. At uero 'possibiliter', si
ueritatem attentius inspiciamus, non est in sensu modus, sed in uoce.
Quantum enim ad enuntiationem 'episcopus' et 'Socrates', qui duo sunt
nominatiui, per 'est' uerbum coniunguntur in constructione; quantum
uero ad sensum accidentaliter praedicatur 'episcopus', id est non per
se, sed gratia 'possibile'.

Inuenimus autem saepissime tales modos qui quidem quantum ad
enuntiationem, non quantum ad sensum, modi uocantur, ut 'uere' uel
'falso'. Neque enim cum dicimus: 'Plato uere est philosophus', 'uere'
inhaerentiam philosophi determinat, cum uidelicet quicquid inhaeret,
uere inhaereat, nisi forte per quamdam expressionem et excellentiam
'uere' apponatur. 'Falso' autem inhaerentiam omnino perimit, tamquam
/195/ si negatiua apponatur particula. Qui enim dicit>: 'Socrates est
falso asinus', idem dicit quod 'non est asinus'. Non ergo 'falso'
inhaerentiam determinat, sed enecat.

'Necessario' autem proprie modus uideri potest, cum partem in natura
faciat, ut scilicet 'necessario esse hominem' pars sit in natura 'esse
hominem'. Unde si necessario est homo, consequitur ut sit homo; sed
non conuertitur. In natura autem partem diximus, eoquod, si actum rei
consideremus, nihil esse hominem necessario inueniemus. Est itaque
'necessario' quantum ad sensus proprietatem recte modus, cum uidelicet
esse necessario sit esse aliquo modo.

Restat autem nunc qualiter modales propositiones ex simplicibus
descendant confiteri. Est autem Magistri nostri sententia eas ita ex
simplicibus descendere, quod de sensu earum agant, ut cum dicimus:
'possibile est Socratem currere uel necesse', id dicimus quod
possibile est uel necesse quod dicit ista propositio: 'Socrates
currit'. Sed, si ita omnes exponant modales, miror quare conuersiones
in modalibus recipiant, aut quomodo pro uera teneant hanc: 'possibile
est omnem hominem esse non hominem', id est, 'possibile est quod dicit
ista propositio: omnis homo est non homo'. Insuper iuxta hanc
sententiam expositionis contingit ueras illas esse> quae falsae sunt,
et affirmatiuas esse quae negatiuae sunt, ut in ista apparet: 'nullum
hominem possibile est esse album'. Si enim ita exponamus: 'possibile
est quod dicit haec propositio: nullus homo est albus', affirmatio est
de 'non esse', et uera, nec etiam modalis dici debet, quia non est ibi
modale praedicatum; non enim modi, sed simplicis praedicati. Ibi enim
'possibile' attribuitur simpliciter essentiae quam simplex propositio
loquitur.

Sed nunc quidem singula quae aduersus sententiam Magistri nostri
proposuimus, persequamur. Miror, inquam, cum modales de sensu
simplicium agere faciat, non de rebus ipsis de quibus simplex agit,
cur non in istis, sicut in simplicibus, conuersiones omnes recipiant.
Neque enim secundum eorum expositionem conuersiones in istis magis
deficiunt quam in illis nec, si sensum suae expositionis attendant,
unam ueram in> conuersionibus et aliam falsam, sicut aestimant,
inuenient; quod tam in conuersione simplici quam in conuersione per
contrapositionem licet inspicere. Cum enim possibile sit esse quod
dicit una aequipollentium, possibile est esse et quod alia proponit;
et de impossibili similiter, et necessario. Nihil ergo est quod in
quibusdam /196/ conuersionibus opponunt, si suas attendant
expositiones. Opponunt autem tam in simplici conuersione quam in
simplici etiam contrapositione sic: aiunt quidem istam propositionem:
'omnem non-lapidem esse non-hominem possibile est' ueram esse, et eam
quidem sic confirmant a partibus, quia omnem hominem et omnem
non-hominem possibile est esse non-hominem. De non-homine autem patet,
cum scilicet iam sit non-homo; de homine etiam patet quia non-homo
erit. Quod enim futurum est, possibile est>; aliter enim futurum non
esset, nisi scilicet possibile esset; neque enim futurum est quod
natura non patitur. Cum autem ueram teneant istam: 'omnem non-lapidem
possibile est esse non-hominem', falsam tamen eius conuersam per
contrapositionem non dubitant, id est 'omnem hominem possibile est
esse lapidem'. Sed, si quidem suae sententiae expositionem
attenderent, et primam falsam dicerent, hanc scilicet: 'possibile est
omnem non-lapidem esse non-hominem', id est 'possibile est quod dicit
haec propositio: omnis non-lapis est non-homo'. Sed nec simplex
secundum eorum expositionem fallit conuersio, quam tamen in istis
fallere putant: 'nullum caecum possibile est uidentem esse', 'nullum
uidentem possibile est caecum esse' uel per accidens: 'quemdam
ridentem non est possibile caecum esse'; rursus: 'nullum mortuum
possibile est hominem esse', 'nullum hominom possibile est mortuum
esse, uel 'omnen hominem possibile est mortuum esse' et 'quemdam
mortuum possibile est hominem esse'; amplius: 'nullum corpus necesse
est hominem esse', 'nullum hominem necesse est esse corpus'. In his
enim omnibus alteram partem conuersionis ueram, alteram falsam
concedunt. Sed, si secundum sententiam suam de sensu propositionum,
non de rebus, eas exponant, inuenient easdem hoc modo: 'si nullum
corpus necesse est esse hominem', et 'nullum hominem corpus', id est
'si necesse est quod dicit ista propositio: nullum corpus est homo,
necesse est quod ista dicit: nullus homo est corpus'.

Restat autem nunc post conuersiones ut ostendamus secundum eorum
expositionem eas falsas quas ueras aestimant, ut istam: 'possibile est
hominem mortuum esse', sic scilicet expositam: 'possibile est quod
haec propositio dicit: homo est mortuus'. Si enim possibile est quod
illa dicit propositio, possibile simul mortuum et hominem cohaerere,
quod quidem falsum est, cum ex natura oppositionis alterum non possit
pati alterum. Neque enim homine[m] uiuente in eodem existere possunt,
quippe cum 'mortuum' 'uitam' non perferat, nec homine[m] mortuo,
quippe cum 'hominem' 'mors' non patiatur. Quia ergo nec homine uiuente
nec mortuo nec etiam antequam homo crearetur, natura hominem et
mortuum patiatur, numquam simul ea patitur. Nullo itaque modo uidetur
/197/ uera haec propositio: 'possibile hominem mortuum esse', ut
scilicet de sensu simplicis exponatur. Cum uero de rebus exponitur,
uera uidetur hoc modo: 'possibile est hominem esse mortuum', id est id
quod est homo, potest mortuum fieri. Sed dico quia fieri mortuum non
est esse mortuum; fieri enim mortuum, mori est, non mortuum esse.
'Moriens' autem et 'mortuum' aduersa sunt; 'moriens' enim uiuentis
nomen est: neque enim moritur nisi uiuens. Videtur ergo possibile
hominem mori, unde mortalis dicitur, sed non mortuum esse. 'Homo' enim
'morienti' non est aduersus, sed 'mortuo': simul enim moriens est et
homo, sed non simul mortuus et homo. Ea ergo quae natura rei non
exspectat, non possumus confiteri posse illi inesse, sed quae tantum
in esse aduenientia naturam> rei non expellunt. Possumus itaque hoc
corpus, quod tamen homo est, confiteri posse mortuum esse, si corporis
proprietatem tantum attendamus, sed non hunc hominem. 'Corpori' enim
'mortuum' non repugnat, sed 'homini'. Quodsi per istam: 'homo erit
mortuus' probare contenderit istam; 'possibile est hominem esse
mortuum', oportet ut prius illam confirmet: 'homo erit mortuus', quae
omnino falsa uidetur. Cum enim categorica sit propositio, oportet ut
de inhaerentia agat, et cum sit quidem de futuro, oportet ut futuram
demonstret inhaerentiam. Quod ergo dicit 'homo erit mortuus', id
proponit quod mors homini inhaerebit. Sicut enim 'esse' ad
'inhaerere', sic 'erit' ad 'inhaerebit', uel 'fuit' ad 'inhaesit'
referendum est. At uero mortuum numquam homini inhaerebit: neque enim
ipso existente neque non existente; quod quidem patens est, cum
uidelicet alterum non patiatur alterum. Sed tamen hoc corpus, quod
homo est, mortuum erit; quippe ut 'corpus' acceptum 'mortuo' non
repugnat. Sicut ergo fatemur quia hoc corpus erit mortuum, sic et
recipimus quia possibile est hoc corpus esse mortuum, sed non ideo
hominem, quamuis tamen et hoc corpus homo sit. Aliud est enim corporis
simplicem attendere in eo naturam, aliud hominis proprietatem in eodem
considerare. Secundum namque substantiam quae homo est, corpus
remanebit homine in se destructo, non tamen homo.

Nunc autem monstremus eas quae falsae sunt, ueras esse, uel quae
negatiuae sunt, affirmatiuas esse secundum supradictam expositionem,
ut istam: 'nullum hominem possibile est esse album'. Haec enim
secundum eos ex ista descendit: 'nullus homo est albus', et de sensu
illius agit, ita scilicet quod dicit: 'possibile est esse illud quod
ipsa dicit'. Sed iam uera est, si i[s]ta exponatur, et affirmatiua de
non esse. Posset enim omni homini contingere albedo, sicut et omni
animali sanitas. Unde Aristoteles: /198/ "sanis namque omnibus sanitas
quidem erit" etc. Nullo enim modo natura hominis albedini repugnat.
Affirmatiua etiam est, cum scilicet possibile conuenire dicat ei quod
propositio dicit. Nec iam etiam modalis appellari potest, sed simplex,
quia simpliciter possibile attribuit subiectae propositionis
essentiae. Unde nec ulla est ibi modificatio rerum inhaerentiae,
quippe nec de rebus agitur, sed de sensu propositionis. Quare, quoniam
in ui modi non est 'possibile', modalem non facit propositionem. Unde
oportet ut rectae sint modales, ut etiam de rebus, sicut simplices,
agant; et tunc quidem de possibili et impossibili et necessario; quod
quidem tam in his quae singulare subiectum habent, quam in his quae
uniuersale, licet inspicere.

Sed prius omnes apponamus, et quae scilicet singulare subiectum, et
quae uniuersale habent. Sunt autem hae de singulari: 'possibile est
Socratem esse album', 'non est possibile Socratem esse album',
'impossibile est', 'non est impossibile', 'necesse est', 'non est
necesse,; et in his quidem omnibus 'esse' subicitur. Totidem etiam
erunt si 'non esse' subiciatur, sic: 'possibile est Socratem non esse
album' uel 'non impossibile est non esse' uel [non] 'necesse est non
esse' uel 'non'. Sunt itaque in singulari secundum singulos modos
quattuor propositiones, uidelicet duae de esse, affirmatiua et
negatiua, et duae de non esse similiter. Quando autem uniuersale
apponitur> secundum modos enuntiandi duplicantur propositionum
numeri, ut scilicet de unoquoque modo octo nascantur propositiones
secundum signorum quantitatis appositionem; quattuor quidem de esse,
duae scilicet affirmatiuae et earum negatiuae, et quattuor similiter
de non esse, ut in exemplis apparet: 'omnem hominem possibile est esse
album', 'nullum hominem possibile est esse album', 'quemdam possibile
est', 'non omnem possibile est' uel 'quemdam possibile> non est'.
Totidem etiam sunt de non esse ex eodem modo sic: 'omnem hominem
possibile est non esse album', 'nullum hominem possibile non esse
album', 'quemdam possibile est non esse', 'non omnem possibile est
non esse,>, uel 'quemdam non est possibile non esse'. Sicut autem
duplicantur propositiones de uniuersali agentes, ita et ordines
aequipollentiae earum. Subscribantur autem secundum propositionum
aequipollentiam ordines propositionum tam de singulari quam de
uniuersali agentium; et secundum earum dispositionem regulas
aequipollentiae depromamus:

        possibile est Socratem esse album
	non impossibile est Socratem esse album
	non necesse est Socratem non esse album
	non possibile est Socratem esse album
	impossibile est esse album
	necesse est non esse album
	possibile est Socratem non esse album
	non impossibile est Socratem non esse album
	non necesse est Socratem esse album
	non possible est Socratem non esse album
	impossibile est Socratem non esse album
	necesse est Socratem esse album

/199/ Et hi quattuor ordines ita sunt dispositi quod primus incipit ab
affirmatione possibile de esse, secundus a negatione de esse, tertius
ab affirmatione de non esse, quartus ab ipsius negatione, id est de
non esse. Et sunt quidem propositiones secundi diuidentes cum
propo�sitionibus primi, et quarti cum tertii. Inferunt autem
propositiones quarti propositiones primi, sed non conuertitur; et
propositiones secundi propositiones tertii, sed non conuertitur. Si
enim non est possibile Socratem non esse album, possibile est esse
album, sed non conuertitur. Similiter et quaelibet aliarum
propositionum quarti ordinis quamlibet primi infert, sed non
conuertitur. Neque enim uerum est quod si possibile est esse album,
non est possibile non esse album. utrumque enim possibile est, id est
et esse et non esse album. Rursus: si non est possibile Socratem esse
album, possibile non esse album, sed non conuertitur propter
supradictam causam. Quaedam enim, ut dictum est, possibilia sunt quae
ad utrumque, id est ad esse et non esse, se habent, ut etiam istud.
Potes autem has supra[dictas]positas consequentias probare secundum
aequipollentiam propositionum earum, ut, si quis de illa priori
consequentia dubitet:

     si non est possibile non esse album, possibile esse album

mutet antecedentem et ponat ei aequipollentem in eodem ordine sic:

     si necesse est Socratem esse album, possibile Socratem esse
     album

Sunt enim omnes cuiuslibet ordinis propositiones ad se aequipollentes;
quicquid autem ad unam sequitur aequipollentium, et ad aliam; uel ad
quodcumque una sequitur, et alia.

Sed nunc quidem antequam regulas> aequipollentiae huiusmodi
propositionum tradamus, et earum propositionum ordines disponamus qui
ex propositionibus uniuersalis subiecti constituuntur; quos quidem
secundum numerum propositionum dupliciter fieri praediximus, uel
etiam, si per inde>finitas propositiones uariemus, tripliciter. Sed
quia indefinitae ad> particulares, ut supra dictum est, aequipollent,
superfluum duximus indefinitas admisceri. Unde solas uniuersales et
particulares satis est apponere hoc modo:

	     possibile omnem hominem esse album
	     nullum hominem impossiblile est esse album
	     nullum hominem necesse est non esse album
	     nullum hominem possibile esse album
	     omnem hominem impossibile est esse album
	     omnem hominem necesse est non esse album
	     quemdam hominem possibile esse album
	     quemdam hominem non impossibile est esse album
	     quemdam hominem non necesse est non esse albumÕ
	     quemdam hominem non esse possibile esse album
	     quemdam hominem est impossibile esse album
	     quemdam hominem [non] necesse est non esse albumÕ

Nostra tamen sententia, memini, prohibere solet non ita in modalibus
/200/ sicut in simplicibus particulares fieri negatiuas dupliciter, id
est uel si> signum particularitatis apponatur uel signum
uniuersalitatis exstinguatur. Non enim sicut has simplices: 'non omnis
homo est albus' et 'quidam homo non est albus' particulares utrasque
concedunt, sic etiam istas modales: 'non omnem hominem possibile est
esse album' et 'quemdam hominem non est possibile esse album'. Haec
enim: 'quemdam hominem non est possibile esse album' secundum Magistri
praedictam expositionem, quae de sensu simplicis agit, sic: 'non est
possibile quod dicat haec propositio: quidam homo est albus' in
uniuersalem redigitur sensum. Qui enim particularem destruit,
uniuersalem ponit, et qui uniuersalem tollit, particularem relinquit.
At qui dicit: 'non omnis homo est albus' uel 'quidam homo non est
albus', in illa quidem particulariter, in ista remouet uniuersaliter.
Sed, ut quidem praediximus, non placet nobis ita modales ex
simplicibus descendere propositionibus, quod de sensu ipsarum agant,
sed de rebus ipsis de quibus illae simplices, sicut et illae faciunt
modales quae aduerbiales habent modos, in quas istae quae casuales
habent, resoluuntur. Sunt enim, ut dictum est, eiusdem sensus ut
'omnis homo possibiliter est albus' et 'omnem hominem possibile est
esse album'; sic itaque ex simplicibus modales descendere concedimus,
quod cum modo de hisdem rebus enuntiant, de quibus illae simpliciter
proponebant. Et sunt quidem simplices natura priores quasi simplicia
compositis; oportet enim prius inhaerentiam considerare quam
modificare. Relinquitur ergo particularem negatiuam esse 'quemdam
hominem non est possibile esse album', sicut et 'quidam homo non est
albus'. Et est talis sensus: 'cuiusdam hominis natura repugnat albo
uel non patitur album'. Sic enim recte uidentur mihi omnes huiusmodi
propositiones exponi, ut de rebus ipsis agamus sic: 'omnem hominem
possibile esse album', id est: 'natura omnis hominis patitur
albedinem', id est: 'nullius hominis natura repugnat albedini';
'nullum hominem possibile est esse album': 'nullius hominis natura
patitur album', id est: 'uniuscuiusque hominis natura repugnat albo;
quemdam hominem possibile est esse album': 'cuiusdam hominis natura
patitur album', id est: 'non repugnat albo'; particularis autem
negatiua iam superius exposita est.

Sic etiam alias modales de rebus exponas, ut eas quae de necessario
fiunt, sic: 'omnem hominem necesse est esse album', id est: 'omnis
hominis natura albedinem necessario exigit', ut uidelicet sic eam
habeat, ut praeter eam nullatenus subsistere queat. Sed sic uera erit
haec propositio: 'necesse est> Socratem esse corpus'; cum enim sit
corpus, non potest existere /201/ sine corpore. Atque falsa mihi
omnino uidetur illa propositio, quamuis Magistro nostro placeat. In
his enim quae sempiterna sunt, solis necessitas ista contingit.
Socrates autem semper corpus non habuit, quia, antequam esset, non
erat corpus; cum enim omnino non esset, corpus esse non poterat.
Videtur itaque mihi sic exponendum 'necessariumÕ quod illud ex
necessitate est illud> quod ita est illud quod non potest aliter
esse, id est non potest non esse, ut Deus necessario immortalis est;
sic enim est immortalis quod non potest aliter esse, id est non potest
contingere ut non sit (im>mortalis. At uero de Socrate potest
contingere quod non sit corpus, quia adhuc continget quod non erit
corpus; mortuo enim Socrate uerum erit dicere quia non est Socrates
corpus, sicut et antequam crearetur, uerum erat. In his itaque solis
necessitas contingit quorum existentiam uel actum potestas non
praecessit, ut in Deo; neque enim> prius potuit Deus immortalis esse
quam fuit. Quaecumque igitur uel aliquando non fuerunt aliquod uel
aliquando non erunt, non sunt ex necessitate illud. Si enim umquam
fuerunt uel erunt sine eo, non exigit illud ex necessitate natura.

Nunc autem alios quattuor ordines apponamus, qui a pro>positionibus
uniuersalis subiecti circa non esse de possibili incipiunt.

	    possibile est omnem hominem non esse album
	    non impossibile est omnem hominem non esse album
	    omnem hominem non necesse est esse album
	    nullum hominem possibile non esse album
	    omnem hominem impossibile est non esse album
	    omnem hominem necesse est esse albumÕ
	    quemdam hominem possibile est non esse album
	    quemdam hominem non impossibile est non esse album
	    quemdam hominem non> necesse est esse album
	    quemdam hominem non possibile est non esse album
	    quemdam hominem impossibile est non esse album
	    quemdam hominem necesse esst esse album

Omnium autem harum propositionum sensus facilis est ex suprapositarum
expositione. Sed tamen propter facilitatem intelligentiae et ex istis
aliqua exponamus. 'Omnem hominem possibile est non> esse albumÕ, id
est: 'omnem hominem possibile non habere albedinem seu carere
albedine, siue, ut quibusdam placet, esse sine albedineÕ, quae quidem
expositio mihi non uidetur idonea. Cum enim chimaeram possibile sit
non esse hominem, quippe cum iam non sit homo, non tamen possibile est
esse sine homine, quia nullo modo possibile est eam esse. 'Chimaera'
enim rei non�-existentis nomen est ut non-existentis. Nullo itaque
modo ex non-esse concedimus esse prouenire; quod tamen quidem in his
propositionibus adstruere uolunt quod de singulari proponunt. Dicunt
enim quod si possibile est uel necesse est Socratem non esse equum,
possibile est uel necesse esse non-equum; quod aperte falsum est. Iam
enim sequeretur quod si necesse est non esse, necesse est esse, uel si
possibile /202/ est non esse, possibile est esse. Si quid enim infert
aliud, antecedens antecedentis infert consequens consequentis. Est
autem 'possibile non esse' antecedens ad 'possibile est non esse
equum'; et 'possibile est esse non equum' ad 'possibile est esse',
sicut 'non esse' ad 'non esse equum', et 'esse non-equum' ad 'esse';
et de 'necesse' similiter. Quod quidem ex his perpenditur: quodsi
possibile est esse antecedens, et consequens -- quia si impossibile
est> esse consequens, et antecedens -- et si necesse est esse
antecedens, et consequens.

In his autem propositionibus quae de uniuersalibus agunt rebus, non
ita concedunt, ut uidelicet tantumdem ualeat 'non' ad 'esse'
praepositum, quantum ei quod 'esse' copulat compositum. Dicunt enim
quod, cum uera sit 'omne animal necesse est non esse hominem', falsa
est 'omne animal necesse est esse non-hominem'. Primam enim ita de
sensu propositionis particularis exponunt: 'necesse est quod non omne
animal est homo'; impossibile est enim quod omne animal sit homo. Si
autem impossibile est unam diuidentium esse ueram, necesse est aliam
esse ueram. Sed non sic uidetur exponenda mihi, sed in sensu
uniuersalis sic: 'unumquodque indiuiduum animalis necesse est carere
homine'; et tunc quidem falsa est, sicut et 'omne animal necesse est
esse non-hominem'. Et similiter uidetur in istis aequipollentia sicut
in singularibus; sed in neutris concedimus. Neque enim cum necesse sit
Socratem non esse equum, necesse est esse non-equum. Si enim necesse
esset esse non-equum, sempiternum esse et semper uerum. Sed antequam
esset Socrates uel postquam morietur, falsum est dicere: 'Socrates est
non-equus', ut in tractatu affirmationis et negationis ostendimus. Id
etiam in uniuersalibus fallit.

Nunc autem dispositis in utroque genere propositionum ordinibus
modalium regulas aequipollentiae tradamus. Qui enim ordines ad alios
sint diuidentes uel consequentes, etiam in his propositionibus
uniuersalium terminorum ex ordinibus singularium facile cognosci
potest. Illae ergo de possibili et impossibili aequipollentes
redduntur circa idem subiectum ad eamdem quantitatem et diuersam
qualitatem ut uidelicet utraque 'esse' uel utraque 'non esse'
subiciat, et utraque sit uniuersalis uel utraque particularis uel
utraque singularis, sed una quidem affirmatiua, altera negatiua.

Ad illas uero de necessario aequipollentiam habent eaedem de /203/
possibili circa diuersa subiecta ad diuersam qualitatem et eamdem
quantitatem; illae uero de impossibili ad eas de necessario circa
diuersa subiecta ad eamdem qualitatem et quantitatem. Quas quidem
aequipollentiae regulas in suprapositis ordinibus inspicere licet.

Sunt autem quidam qui et nostram tenent sententiam, qui in
consequentiis modalium inferentiae simplicium locos uel regulas non
admittunt. Dicunt enim totius uel partis naturam in talibus omnino
deficere inferentiis. Falsum enim aiunt quod

     si omne animal impossibile est esse hominem, omnem hominem
     impossibile est esse hominem

uel

     si omne animal necesse est non esse hominem, tunc omnem hominem
     necesse est non esse hominem

uel

     si hanc rem neque secundarie neque non secundarie necesse est,
     nec rem esse necesse est

uel

     si futurum hominem necesse est non esse hominem, neque Socratem
     neque Platonem possibile est esse

et similiter

     quemlibet alium hominem qui existit nec hominem possibile est
     esse

uel

     si Socratem impossibile est esse asinum, impossibile est esse
     animal

Sed prima quidem consequentia, si prima propositio recte exponatur
sic: 'omne animal impotens est ad hoc ut sit homo', id est: 'unius
cuiusque animalis natura repugnat homini', non magis inuenietur falsa
quam simplex, haec scilicet:

     si omne animal est homo, omnis homo est homo

Secunda quidem quae a partibus est sicut nec simplex necessaria est,
et magis quidem fortasse simplex probabilitatis uidetur habere. Tertia
autem sicut et simplex probabilis uidetur, si 'homo' circa ea quae
existunt accipiatur, id est circa existentes tantum species. Ut si
impossibile sit esse Socratem uel Platonem, (et similiter de aliis),
et hominem aliquem existentem; 'impossibile' autem quia, ut dictum
est, abnegatiuum est, quartam cassat consequentiam ad modum
simplicium. Neque enim in simplicibus parte abnegata totum remouetur.

/204/ Nunc autem utrum aliqua proprietas per modalia nomina, ut quidam
uolunt, praedic[ar]etur, persequamur. Aiunt enim per 'possibile'>
possibilitatem praedicari, per 'necesse' necessitatem, ut, cum
dicimus: 'possibile est Socratem esse uel necesse', possibilitatem aut
necessitatem ei attribuimus. Sed falso est. Multae uerae sunt
affirmationes huiusmodi etiam de non-existentibus rebus, quae, cum non
sint, nullorum accidentium proprietates recipiunt. Quod enim non
est, id quod est sustentare non potest. Sunt itaque huiusmodi uerae:
'filium futurum possibile est esse', 'chimaeram possibile est non
esse', uel 'necesse est non esse hominem'; nihil tamen attribui per
ista his quae non sunt, intelligitur, sed, ut superius dictum est, per
'possibile' id demonstratur quod natura patiatur, per 'necesse' quod
[dicit] exigat et constringat. Alioquin haberemus quod, si erit, tunc
est, uel, si non est, est. Quodsic ostenditur: 'si erit, possibile est
esse; unde et possibilitatem existendi habet, unde et est; quare si
erit, et est'. Sic quoque: 'si non est, est', ostenditur: 'si non est,
possibile est non esse; unde et possibilitatem non-existendi habet;
unde est; sic igitur si non est, est'.

De his quoque modis 'uero' et 'falso' pauca sunt annotanda. Qui
quidem ad supradictos mutuam non habent inferentiam secundum
aequipollentiam. Sed ad hoc quidem 'serum' antecedit et ad illud
se�quitur; antecedit quidem ad 'possibile', sequitur uero ad
'necessarium'; 'falsum' autem ad 'impossibile' tantum sequitur. Si
enim necesse est esse, uerum est esse, et si uerum est esse, possibile
est esse; si uero impossibile est esse, falsum est esse.; quae quidem
inferentia> ex praeposita proxime per destructionem consequentis
ostenditur. Sicut enim 'possibile' et 'impossibile' diuidentia sunt et
omni medio priuata, ita 'falsum' et 'uerum'. Unde et sicut illa sibi
contraria sunt>, sic et ista sibi constat aequipollere, affirmationem
uidelicet negationi, et econuerso.

Sed nunc quidem 'ueri' 'falsi'que significationes distinguamus, ut
quae modalibus applicentur, cognoscamus. Sunt autem tres utriusque
significationes. 'Verum' enim nomen est propositionis et tunc sumptum
dicitur a significatione ueri intellectus uel rei existentiae, ut cum
dicimus: 'propositio est uera'. Inde enim uera dicitur quia illum
generat de re aliqua intellectum uel quia dicit illud quod in re est.
Rursus accipitur nomen intellectus et tunc sumptum est a qualitate
ueritatis, quae, cum intellectum informet, in ipsa fundatur anima.
Accipitur quoque nomen existentiae rei et nihil dicit aliud nisi quia
ita est in re. 'Falsum' quoque tribus modis accipitur, id est et nomen
orationis et dicitur sumptum a significatione falsi intellectus uel a
demonstratione non-existentiae rei, eo uidelicet quod dicat propositio
id quod non est in re; uel nomen intellectus sumptum a qualitate
quadam ipsius quae falsitas dicitur, uel ipsius non-existentiae rei
sicut et uerum existentiae: sicut enim 'impossibile' abnegatiuum est
'possibilis', sic et 'falsum' 'ueri'. Sed duae quidem primae
significationes a modalibus alienae sunt propositionibus. Siue enim
orationi siue intellectui suas attribuam formas, simplicem facio
praedicationem, sicut si albedinem Socrati uel quodlibet accidens suo
fundamento. Et ex hac quidem propositione: 'Socratem esse hominem
uerum est', manifeste ostenditur quia neque de oratione neque de
intellectu agimus. Neque enim haec oratio quae subiecta dicitur
'Socratem esse hominem', uera est nec eius intellectus uerus; quippe
cum ipsa propositio non sit, sed imperfecta oratio. Quodsi dicatur ibi
'Socratem esse hominem' unum nomen uel orationis uel intellectus --
quod quidem oportet secundum intransitionem constructionis, si uel
orationi uel intellectui uerum attribuimus -- iam, ut dictum, simples
est, non modalis propositio.

Restat ergo tertiam significationem congruere modalibus, quae scilicet
est de existentia rei, ut, cum dicimus: 'Socratem esse hominem rerum
est', id intelligimus quod hoc quod dicit haec propositio: 'Socrates>
est homo', uerum est de his quae in re sunt, id est una est de numero
existentium rerum. Oportet enim per 'est' alicui uerum dari, id est ut
aliquid dicamus esse in re, id est ipsam essentiam quam simplex
loquitur propositio; quamuis tamen illud, ut supra monstrauimus, non
sit aliqua res existens. Similiter et quando dicimus: 'possibile est
Socratem esse hominem', non aliquam alicui attribuimus proprietatem,
sed id dicimus quod id quod dicit haec propositio: 'Socrates est
homo', est unum de his quae natura patitur esse. Videtur itaque in
huiusmodi propositionibus secundum copulationem uerbi modus praedicari
et de existentia rei et ita ubique agi de rei existentia, quod
superius falsum ostendimus, secundum conuersionis proprietatem et
secundum sensum uniuersalium negatiuarum, ut huius: 'nullum hominem
possibile esse album'; quae quidem uera uidetur, si de sensu
uniuersalis negatiuae exponatur affirmatiua. Sed potest et aliter de
sensu propositionum exponi quod falsa erit et uniuersalis negatiua, ut
scilicet remoueat 'possibile' ab existentiis singularum /206/
propositionum in quibus album alicui homini attribuitur, ac si
diceret: 'nullum hominem possibile est esse album'. Et tamen non
secundum hanc acceptionem modalis uidetur, sed secundum expositionem
de rebus. Quantum ergo ad principalem modum, id est ad existentiae rei
praedicationem accepta est> propositio, modalis non dicitur, sed
quantum ad inhaerentiam simplicis refertur.

Contingit autem modales istas aliquando simpliciter et sine
determinatione proponi, ut in suprapositis exemplis; aliquando cum
determinatione, ut istam: 'possibile est uel necesse est Socratem
uiuere, dum uiuit, uel dum est homo'. Quamuis enim modales omnes, si
ad eas de puro in esse referantur , non simplices inueniantur , ad se
tamen inuicem comparatae illae simplices et sine determinatione, istae
autem cum determinatione et quasi compositae, inuenientur.

Sed quoniam de his quae sine determinatione proferuntur, egimus, de
his continuo agendum restat quibus determinationes apponuntur. Haram
igitur aliae cum determinationibus intrasumptis, aliae cum
extrasumptis enuntiantur. Intrasumpta est determinatio, quando
praedicatio simplicis ex qua modalis descendit, in determinatione
repetitur, ut hic: 'possibile est Socratem esse hominem, dum est
homo>', uel 'possibile est non esse hominem, dum non est homo, uel
'non possibile est esse hominem, dum est homo' uel 'non possibile est
non esse hominem, dum non est homo'. Extrasumpta autem dicitur
determinatio, quando alia apponitur praedicatio hoc modo: 'possibile
Socratem esse hominem, dum uiuit'. Et notandum est quod huiusmodi
determinatae modales non solum in sensu categoricarum modalium
accipiuntur, uerum etiam in sensu hypotheticarum temporalium possunt
exponi, ut istae: 'necesse est Socratem currere, dum currit' uel
'possibile est Socratem currere, dum sedet'. Si enim illud 'dum'
coniungat totos propositionum sensus hoc modo: 'dum ita est in re quod
Socrates currit, ita est in re quod necesse est eum currere, uel>
'dum ita est in re quod Socrates sedet, ita est in re quod possibile
est cum [sedere] currere', temporales sunt hypotheticae; et prima
quidem falsa est quae alteram habet partem falsam, secunda quidem uera
quae utramque habet ueram in eo tempore quo sedet Socrates. Si uero
illud 'dum' modo praedicato tantum apponatur, tunc proprie modales
erunt cum determinationibus et uere, quando scilicet modus
determinatur sic: 'Socratem currere est necesse, dum currit' uel
'Socratem currere est possibile, dum sedet'. Sic enim expositis uera
est prima et falsa secunda. /207/

In his autem omnibus determinatis modalibus, ut ueritas consistat,
oportet ita esse ut apposita dicit determinatio; alioquin nulla
temporis esset ostensio. Sed cum aequaliter ueras habeant
determinationes quae uerae sunt, illae solae quae intrasumptas habent,
aequipollere dicuntur illis de puro inesse, non illae quae
extrasumptas. Etsi enim, ut dictum est, inferant illas, non
consequuntur ex illis. Si enim possibile est Socratem uiuere dum
legit, uel necesse est, tunc legit. Sed conuersionis nulla est natura,
ut scilicet si legit, necesse est eum uiuere dum legit, uel possibile.
Iam enim sequeretur quod, si Socrates legit, 'legere' et 'uiuere' non
sunt opposita, uel si Socrates legit, 'non uiuere' et 'legere' sunt
opposita; si enim legit Socrates, possibile est eum uiuere dum legit,
et necesse, illud autem ex possibili, hoc uero ex necessario sequitur.
Si enim possibile est eum uiuere dum legit, tunc 'uiuere' et
'legere' sese pati possunt; quare non sunt opposita; rursus, si
necesse est eum uiuere dum legit, impossibile est eum non uiuere, dum
legit; quare sese non possunt pati 'non uiuere et legere'. Cum itaque
illae modales quae determinationes extrasumptas habent inferunt illas
de puro inesse, non sequuntur ad illas; quare non aequipollent illis.

Sed nec illae quidem cum determinationibus intrasumptis illis de puro
inesse uidentur mihi aequipollere, quamuis Boethium id uoluisse
imponant. Qui enim concedit istas duas: 'possibile Socratem legere dum
legit' et 'necesse est legere dum legit' aequipollere huic: 'Socrates
legit', tunc ad se inuicem ipsas aequipollere recipit; quaecumque enim
eidem aequipollent, etiam sibi necesse est aequipollere. Sunt igitur
aequipollentes 'possibile est Socratem legere dum legit' et 'necesse
est Socratem legere dum legit', quod omnino mihi pro falso constat,
sicut et de> modalibus cum extrasumptis determinationibus, ueluti
istae: 'possibile est Socratem sedere, dum est homo' et 'necesse est
Socratem sedere dum est homo'; illa enim uera est, haec falsa.
Similiter et istae cum determinationibus intrasumptis, si>
proprietatem modorum attendamus, non aequipollent. Neque enim
'possibile' 'necessarium' infert, sed ab eo infertur. Quamuis ergo una
numquam sine alia ita reperiatur, gratia scilicet identitatis
terminorum, quantum tamen ad complexionem et naturam modorum cassa
est et in his consecutio 'possibilis' ad 'necessarium'.
Aequipollentiam ergo, secundum Boethium, comitationis concedimus in
istis, non inferentiae. Cum ergo 'Socrates sedet' non antecedat, sed
sequitur ad 'Socratem necesse est sedere dum sedet', mutuam habet
inferentiam /208/ ad 'Socratem possibile selere dum sedet' et ista sic
ex illa ostenditur: 'si Socrates sedet, tunc sedet, et rursus: si
sedet, sedet; quare si sedet, simul et sedet, tunc possibile est simul
sedere et sedere, id est sedere dum sedet. Patet hoc quod supra
posuimus in huiusmodi modalibus determinationem ad modum apponendam,
ut cum dicimus: 'necesse est Socratem uiuere dum legit'; quod quidem
ex natura constructionis ostenditur ex et subiecta propositionis
essentia. Si enim dicamus hoc totum subiectum 'cum legere dum legit',
id est hanc temporalem, falsum est, quia hoc quod ipsa dicit, non
semper est, sed saepissime deficit, quando non legit. Si uero ita
exponamus: 'eum legere est necesse quamdiu legit', uerum est, id est:
'est unum de his quae necesse est esse quamdiu legit'. Sed non ideo
necesse est esse simpliciter. Non enim sicut in 'possibile', ita est
in> 'necessario'; determinatum enim 'possibile' ponit absolutum, sed
non 'necesse'. Sed uerum est admodum in 'impossibile'. Non enim si
impossibile est esse dum est, impossibile est esse simpliciter. Quod
iam contingit quod quaedam in istis est negatio>. Idem tamen ubique
dicit 'necesse' per se acceptum, sed apposita determinatio simul cum
'necesse' accepta sensum mutat. Non itaque si necesse est legere dum
legit, necesse est legere simpliciter. Neque enim determinatum
necessarium omnino est necessarium.

Sunt autem qui in his modalibus cum determinationibus regulas
aequipollentiae supradictas, quas simplicibus modalibus aptauimus, non
concedunt. Dicunt enim quod, cum falsa sit propositio 'possibile est>
Socratem esse lapidem dum est lapis', uera est 'non est possibile
Socratem esse lapidem dum est lapis'; quare impossibile est eum esse
lapidem dum est lapis; quare necesse est eum non esse lapidem dum est
lapis. Quod eis apertissimum inconueniens uidetur. Rursus cum non
necesse sit eum esse lapidem dum est lapis, possibile est eum non esse
lapidem dum est lapis; quare ita est ut dicit determinatio, quod
scilicet est lapis.

Sed contra dico quia, si aequipollentias seruare uolumus, oportet in
negatiuis non modum, sed praedicatum> cum determinatione ipsa
remoueri. Cum ergo dicimus: 'si falsa est Socratem esse lapidem dum
est lapis, tunc uera est non possibile est Socratem esse lapidem dum
est lapis', per negatiuam particulam totum propositionis sensum
exstinguimus, id est ipsum praedicatum cum determinatione ipsa
remouemus. Si enim determinationem relinqueremus, falsum esset, quippe
ita oporteret esse ut dicit determinatio Similiter et quando dicimus:
'impossibile est Socratem esse lapidem dum est lapis', totum
propositionis sensum priuare et exstinguere /209/ debemus. Cum etiam
dicimus necesse non esse lapidem, dum est lapis, per negatiuam
particulam similiter et esse lapidem cum determinatione ipsa
denegamus, ac si diceremus: 'necesse est hoc totum: non esse lapidem
dum est lapis', id est: 'necesse est quod non cum lapidem habeat
lapidem. Sed tunc negatiua est de necesse, non affirmatiua, sicut
oportet secundum regulas supradictas aequipollentiae, nec
aequipollentiam etiam ad alias habet. Neque enim si non est necesse
Socratem sedere dum est homo, non possibile est sedere dum est homo.
Quare non uidentur posse seruari et in determinatis modalibus
simplicium modalium regulae, nisi forte per 'non' ad 'esse' appositum
ipsum 'esse' cum determinatione ipsa remoueamus, ut prius dictum est.

Sunt autem quaedam determinationes uniuersales ex quibus uidentur
inconuenientia extrahi in modalibus determinatis, ut cum dicimus:
'possibile est Socratem legere omni tempore uitae suae uel quamdiu
uiuit uel quotiens legit'. Nam 'dum' uel 'cum' indefinitae sunt
significationis, 'quotiens' uero uel 'quamdiu' quasi uniuersales. Si
itaque possibile est> Socratem legere quamdiu uiuit, id est omni
tempore uitae suae, tunc possibile est eum legere et quando legit et
quando non legit. A toto. quicquid enim conuenit alicui in omni
tempore aliquo, conuenit ei in qualibet parte illius temporis; quare
possibile est eum legere quando non legit. Rursus: si possibile est
eum legere quando non legit, tunc legit. Itaque duas simul habemus
diuidentes, quod est inconueniens.

Sed dico illam consequentiam omnino falsam:

     si possibile est eum legere omni tempore uitae suae, tunc legit>
     quando legit et quando non legit

si in 'legit' praesens tempus et in affirmatione et negatione
attendatur. Tempus enim in quo praesentialiter legit et in quo
praesentialiter non legit, non sunt partes temporis. Neque enim simul
existere possunt tempus in quo praesentialiter legit et in quo
praesentialiter non legit, sicut nec ipse simul legere et non legere
potest. Quodsi 'legit' et 'non legit' omnis temporis accipiatur,
sicut, cum> dicimus de aliquo: 'aliquando ridet, aliquando plorat',
'ridet' et 'plorat' omnis temporis accipiuntur, et primam secundum
illos qui huiusmodi locum a toto concedunt, circa illud tempus quo
legit et quo non legit, accipi oportet et falsam eam dicere[t]. Mihi
autem nullo modo hic locus a toto necessitatem uidetur /210/ tenere,
sed semper constantia egere, ut etiam cum dicimus de Socrate etiam
legente:

     si possibile est Socratem legere omni[s] tempore uitae suae, tunc
     possibile est legere dum legit

ac scilicet 'cum tempus in quo legit, sit pars uitae illius'. Alioquin
sequeretur quod si possibile eum legere omni tempore uitae suae, tunc
legit, quod nullo modo de eo uiuente, legente siue non legente,
conse>quitur. Neque enim potentia actum inferre potest. Sed [si]
dicetur quod et ista:

     si possibile est eum legere omni tempore ritae suae, tunc cum
     legit et cum non, legit

in hac sequitur constantia quod tempus in quo legit et in quo non
legit, sit pars uitae illius. Sed tunc falsum erit antecedens et
'legit' et 'non legit' omnis sunt temporis. Locum uero a toto omnino
calumniari hic oportet, etiamsi tempus in quo legit sit pars. Sed si>
possibile est eum legere omni tempore uitae suae, tunc possibile est
eum non> legere dum legit, quia omne tempus uitae illius et illud in
quo legit sine lectione potest esse.

Atque haec de modalibus sufficiant.

	   DE PROPOSITIONIBUS DE PRAETERITO ET DE FUTURO>

Quoniam autem propositionum naturam in his enuntiationibus ostendimus
quae praesenti utuntur tempore, earum quoque tractatum non
praetermittamus quae alia tempora recipiunt, praeteritum scilicet seu
futurum. Fiunt enim affirmationes et negationes uerae uel falsae circa
alia tempora, ut 'Socrates fuit, erit'. Unde contradictionem rectam
Aristoteles intendens ostendere in omnibus, cuiuscumque temporis sint,
propositionibus et post propositiones de praesenti adiecit: "et circa
ea, inquit, quae sunt extra praesens tempora similiter contingit omne
quod quis affirmauerit negare et quod quis negauerit affirmare." In
quo quidem maxime alia tempora aggregasse mihi uidetur propter
enuntiationes de futuro contingenti, de quo contradictio quibusdam non
uidebatur posse fieri, hoc est affirmatio et negatio diuidentes, eo
scilicet quod nulla pro positio de huiusmodi futuro uera uideretur;
pro eo uidelicet quod, dum adhuc futurum est, non sit euentus rei
determinatus. Nulla enim uera uidebatur posse dici propositio nisi
quae determinate esset uera, et falsa similiter, ut sunt omnes illae
de praesenti uel praeterito et necessario futuro /211/ uel naturali.
Quia enim omnium praesentium uel praeteritorum uel futurorum
necessariorum uel naturalium euentus in natura sui determinatus est,
quaecumque propositiones de istis uerae sunt, determinate uerae sunt,
et quaecumque falsae, determinate sunt falsae, in eo scilicet quod
determinatos euentus rerum enuntiant de quibus agunt. Determinatos
autem eos rerum euentus dicimus quicumque uel ex existentia sui
cognosci possunt uel ex natura rei certi sunt. Ex existentia quidem
sui cognosci potuerunt tam praesentia quam praeterita. Ipsa namque
praeterita, quia quandoque praesentia fuerunt, [quare] ex praesentia
sui cognosci ualuerunt. Futura uero necessaria siue etiam naturalia ex
proprietate naturae determinata sunt. Necessarium autem futurum dicunt
quod dicitur: 'Deus erit immortalis', naturale uero quod: 'homo
morietur'. Poterit uero fortasse utrumque naturale dici, sed non
utrumque necessarium; quod enim necessarium est, deesse non potest;
homo uero necessario non morietur; omnibus enim mortuis nullum amplius
mori contingeret. Videtur itaque necessarium futurum species naturalis
futuri: quod enim necessarium est, secundum naturam, non secundum
actum, pensatur. Futuri quoque duae rursus dicuntur species, naturale
scilicet et contingens futurum. Contingens autem futurum appellant
quod ad utrumlibet se habet, id est quod non magis ad esse se habet
quam ad non esse, sed aequaliter ad utrumque, ut me hodie pransur>um
esse uel lecturum. Aeque enim contingere potest ut prandam hodie et
non prandam, et legam et non legam; nec magis ex actu uel natura meae
substantiae certi sumus de esse quam de> non esse. Ex actu quidem rei
nulla est certitudo, cum actus ipse qui futurus est, nondum est uel
fuit; ex natura quoque nulla est certitudo, cum caeteros homines qui
eiusdem naturae sunt, hos quidem homines legere, illos non legere, uel
prandere fortasse et non prandere contingat. Sicut autem euentus
contingentis futuri indeterminatus est, ita et propositiones quae
illos euentus enuntiant indeterminate uerae uel falsae dicuntur. Quae
enim uerae sunt, indeterminate uerae sunt, et quae falsae,
indeterminate falsae sunt secundum indeterminatos, ut dictum est,
euentus quos pronuntiant. Nam fortasse et uerae determinate uel falsae
quodammodo secundum praesentem inhaerentiam ueritatis uel falsitatis
uidebuntur enuntiationes de huiusmodi quoque futuro. Cum enim omnia
praesentia determinatum euentum habeant omniumque diuidentium certum
sit alteram ueram esse, alteram falsam, de quocumque tempore
proponatur, cum dicimus: 'Socrates hodie leget', oportet iam alteram
ueram esse, alteram falsam, ut /212/ iam uidelicet huic
praesentialiter uerum insit, illi uero falsum. Quod autem praesens
est, determinatum est saltem in natura. Cum enim secundum hominum
scientiam numerus astrorum incertus sit, utrum uidelicet ipsa paria
sint an imparia, in natura tamen determinatum est illud quod est, hoc
est, non recusat ex se cognosci, quod iam actu subsistit; sic quoque
et quaelibet praesentia naturaliter ex se ipsis determinata sunt. Unde
et quaecumque propositio ueritatem iam habet, determinate eam habet,
ac determinate fortasse uera dici potest secundum susceptionem
ueritatis, non secundum certitudinem euentus de quo agit.

Sed fortasse dicitur et ipse euentus rei determinatus esse. Cum enim
ex ueritate propositionis rei euentus numquam uideatur inferri,
quicumque de ueritate propositionis certus est, de euentu quoque
dubitare non potest; si enim certum est antecedens, et consequens. Sed
aliud certum est, aliud determinatum. Ea namque tantum determinata
sunt quae iam ex se ipsis cognosci possunt. Futura uero ex se cognosci
non ualent, sed si aliquam certitudinem per responsum diuinum uel per
signa aliqua de futuris habere contingeret, certa quidem esse possent
quocumque modo cognita, sed non determinata, nisi ex proprio euentu
cognoscerentur. Non ergo uerum recipimus quod si determinatum sit
antecendens, determinatum sit et consequens. Sed fortasse si certum
fuerit antecedens, certum erit et consequens. Est autem 'certum' quasi
genus 'determinati'; fortasse enim certa possunt esse contingentia
futura, sed indeterminata; quae quidem sola Aristoteles futura uocare
consueuit. Quae enim ex natura rei determinata sunt futura, tamquam
praesentia dixit pro determinatione sui. Sed nec fortasse futura dici
possunt quae necessaria dicimus; quod enim necessario futurum est,
semper erit futurum [numquam erit praesens]; quod autem semper erit
futurum, numquam erit praesens; quod autem numquam erit praesens, non
est futurum; omne quod futurum est, praesens erit quandoque; quod
itaque necessario est futurum, non uidetur esse futurum. Sed non est
ita; non enim uerum est quod omne quod semper futurum erit, numquam
erit praesens. Idem enim et simul futurum est circa idem et praesens,
sicut iste circa sessionem qui et iam sedet et sessurus est, et
quaecumque perpetuum actum habent, ut caelum, quod et semper uoluendum
est et semper uoluitur, et Deus qui> semper est et fuit et erit.

Cum autem propositionum de contingenti futuro nulla sit uera uel falsa
determinate, omnium tamen diuidentium determinatun est et /213/
necesse alteram esse ueram et alteram falsam, cuiuscumque sint
temporis, ut sunt illae et quae defuturo contingenti fiunt, ueluti
istae: 'Socrates hodie leget', 'Socrates hodie non leget'; quas tamen
diuidentes esse denegabant, cum neutram illarum ueram esse uel falsam
dicer>ent, eoquod determinate quae uera uel falsa esset, nescirent.
Cum enim neutram per se ueram esse uel falsam reco>gnoscerent,
neutram ueram esse uel falsam uolebant; ac si minus, aliquid eorum
quae propositiones dicunt, in re esset uel non esset propter eorum
cognitionem uel ignorantiam, secundum quae scilicet ipsae
propositiones uerae esse uel falsae dicendae sunt. Si enim ita est>
ut propositio dicit, uera est; si autem non, falsa, siue haec nobis
cognita sint siue non. Si[t] enim par[s] sit numerus astrorum, etsi
nos nesciamus, non minus propositio uera est quae illud dicit.
Similiter etiam in futuro; si enim futurum sit ut propositio dicit,
etsi ignora[n]tum nobis sit, uera est propositio; sin autem futurum
non sit, falsa est. Certum autem est quia est futurum uel non est
futurum; unde et certum est uel eam esse ueram propositionem quae
dicit esse futurum, uel quae dicit non esse futurum. "Amplius si est
album nunc, inquit Aristoteles, uerum erat dicere prius quoniam erit
album"; quare omnia futura, antequam praesentia sint, uere possunt
praedici quia futura sunt, licet nondum nobis determinatum sit quod
futura sint.

Sed fortasse dicitur non esse uera illa propositio quae id dicit quod
in re non est; uerum propositiones de futuro id quod nondum est
enuntiant; unde uerae esse non uidentur. Sed ad haec dico quod dum
adhuc ipsa res futura est de qua propositio agit, id tamen etiam in re
esse potest quod propositio dicit, ut ea quae de bello futuro fit, hoc
modo: 'bellum fiet'. Dum enim nondum fit, ita est ut propositio dicit,
quod scilicet fiet; dum autem ipsum fit, non iam quod> fiet dicetur,
sed quia fit.

	DE ARGUMENTATIONE ADVERSUS PROPRIETATEM DIVIDENTIUM>

Erant quoque quidam qui aduersus proprietatem diuidentium
propositionum quam Aristoteles dederat, ex huiusmodi propositionibus
de contingenti futuro argumentationem componebant, quam ipse quoque
Aristoteles in Primo Periermenias ponit ac dissoluit, Cum enim "si>
omnium affirmationum et negationum", cuiuscumque sint temporis,
necesse est esse alteram ueram, alteram autem falsam" praemisisset,
quidam minus capientes uerborum sententiam ex> expositionibus /214/
de contingenti futuro id falsificare nitebantur sic argumentantes: si
omnium affirmationum et negationum, diuidentium scilicet, necesse est
esse alteram ueram et alteram falsam, tunc omnium eorum quae
diuidentes propositiones enuntiant, alterum necesse est esse, quod
scilicet uera dicit, alterum non esse, quod uidelicet falsa proponit.
Quare et eorum quae contingentia futura sunt, necesse est alterum
esse, quando scilicet, alterum non esse. Hic enim 'esse' et 'non esse'
circa quaelibet tempora propositionum accipienda sunt, cum iam
scilicet nulla amplius ad esse et non esse aequaliter sese habeant,
quod est proprium utrumlibet, ubi scilicet omnia ex necessitate
contingunt; ii namque addunt quod irrita fiunt amplius consilium et
negotium. Utquid enim oporteret consiliari uel negotiari ut ea quae
fieri uolumus, fierent, cum> ex necessitate futura sint, quippe uel
quae fierent, etsi nullum esset aut consilium aut negotium nostrum?
Quod enim ex necessitate contingendum est, nullo poterit casu
disturbari uel impediri. Assumunt autem postea per consequentis
destructionem, hoc modo: sed ista non pereunt; idque ex eo demonstrant
quod multa futura sunt quae ad utrumlibet se habent, hoc est quae
fieri et non fieri aequaliter possunt, ut hanc uestem, quae incidenda
est, possibile incidi et non incidi. Plura etiam contingere uideremus
per consilium et negotium nostrum. Concludunt itaque illud quoque
destruendo quod in proximo praecessit, hoc modo: quare non omnium
eorum quae diuidentes propositiones dicunt, necesse est alterum esse,
alterum non esse. Unde etiam primum destruunt antecedens, hoc modo:
quare non omnium diuidentium propositionum necesse est alteram esse
ueram, alteram falsam.

Occurrit autem hoc loco, priusquam hanc argumentationem dissoluamus,
ut 'utrumlibet' eiusque species demonstremus, quas quidem Boethius
casum, liberum arbitrium, naturae facilitatem appellat. Ad
'utrumlibet' autem omnia illa sese habere uolunt quaecumque aequaliter
ad fieri et non fieri se habent. Unde Aristoteles: "similiter enim",
hoc est, aequaliter, "fieret uel non fieret res quaelibet," si
scilicet utrumlibet esset, hoc est aeque sese haberet ad fieri et non
fieri, ut scilicet utrumque aequaliter posset. Qui etiam adiunxit:
"utrumlibet enim nihil magis sic uel non sic se habet aut habebit,"
quamdi>u scilicet utrumlibet fuerit. In his namque quae praesentia
sunt uel praeterita, iam utrumlibet esse non uolunt, licet plura iam
ita sint /215/ ut possint etiam non esse. Non enim iam aequaliter sese
habent ad esse et non esse, eum iam scilicet in ipsis determinatum
est> esse atque ex ipso euentu de esse iam certi sumus, quod iam
conti[n]gisse uidemus. Quae autem ad utrumlibet se habent, aliquando
contingere secundum liberum arbitrium nostrum Boethius docuit,
aliquando casu, aliquando uero secundum naturae facilitatem. Unde haec
tria sub 'utrumlibet' quasi species ipsius collocauit. Quarum etiam
proprietates secundum ipsum distinguamus.

Casus, inquit, est inopinatus rei euentus ex confluentibus actionibus
propter aliud inceptis; ut, si aliquis abscondit thesaurum in agro et
alius fodiens agrum causa agriculturae inueniat thesaurum, secundum
casum est illa inuentio; ex absconsione enim thesauri et ex fossione
agri praeter intentionem abscondentis et fodientis euenit. Haec igitur
casu euenire dicuntur quae per alias actiones propter aliud tamen
inceptas, eueniunt. Liberum arbitrium est, ut ipsa indicia sunt
uocabula, liberum de uoluntate iudicium, ut cum ad aliquam rem
perficiendam uenimus, praesumpta prius animi deliberatione et
diiudicatione, utrum ea res sit facienda an non, nullo tamen
extrinsecus uiolenter cogente aut uiolenter impediente. Non enim teste
Boethio in sola uoluntate liberum consistit arbitrium, sed etiam in
iudicio mentis. Quotiens enim imaginationes animo concurrunt et
uoluntatem prouocant, eas ratio perpendit, ac diiudicat quod, melius
sibi uidetur. Cum arbitrio perpenderit et diiudicationem collegerit,
tunc facit, atque ideo quaedam dulcia et specie utilitatis auferentia
spernimus, quaedam amara licet nolentes, fortiter tamen sustinemus;
usque adeo non> in sola uoluntate, sed in iudicio uoluntatis liberum
arbitrium consistit. Alioquin muta animalia, quae sponte aliqua
fugiunt, aliqua sponte appetunt, liberum arbitrium dicerentur habere.
Rursus: facilitas consideratur naturae in rebus quae conueniunt non ex
libero arbitrio nec ex casu fiunt, sed ita quod ex facilitate naturae
et fieri et non fieri possunt, ut hic calamus frangi possibilis est,
non quantum ad nostram potentiam, sed ad huius rei referatur
natura(m>.

In his autem supradictis Stoici a Peripateticis longe dissentiunt.
Stoici enim omnia fato, id est necessitati, supponi putant, scilicet
quod, ut ab aeterno prouisa sunt, necessario pro[e]ueniant et non
prouenire non possunt; casu tamen dicunt aliqua fieri non quantum ad
incertam rei /216/ constantiam, sed quantum ad nostram ignorantiam,
scilicet quod, cum in natura sua necessitate fiant, tamen ab omnibus
ignorentur, secundum casum fieri dicuntur. Peripatetici uero dicunt
potius nobis esse ignota quod in sua natura nullam necessitatis
constantiam habent>. Item Stoici, quamuis omnia necessitatibus
supponant>, liberum arbitrium custodire conantur. Dicunt enim
naturaliter ipsam animam necessariam quamdam habere uoluntatem ad quod
ex propria natura ipsius uoluntatis ipsa anima impellitur, ut quicquid
facimus, ex uoluntate illa necessaria facimus, ita quod> ipsam
uoluntatem prouidentiae necessitas constringat. Ita quoque dicunt
omnia ex necessitate contingere quotiens uoluntas necessitatem
consequitur ut constringat. Sed quia uoluntas ex nobis est, in eo
seruare liberum arbitrium uolunt quod quicquid facimus, ex uoluntate
nostra facimus. Sed, ut supra dictum est, non in eo constat liberum
arbitrium quod quisque uoluerit, sed quod quisque iudicio aut actione
rationis collegerit. Item Stoici definiunt 'possibile' quod potest
fieri et non, hoc ad nostram possibilitatem, non ad rerum naturam
referentes, ita scilicet quod hoc quod possumus possibile dicunt, quod
uero non possumus, id impossibile concedunt. Sed, ut dictum est, res
potius in sua natura possibiles sunt esse et non esse.

Est autem et illud annotandum cuius nomen uel casus uel utrumlibet
dici possit. Certum namque est liberum arbitrium dici animi liberam
diiudicationem; naturae uero facilitatem ipsam rei possibilitatem, qua
scilicet res ex propria natura ad fieri et non fieri sese habet. Casus
igitur nomen est inopinati euentus, hoc est rei ipsius quae
inopinabiliter euenit, aut potius cuiusdam proprietatis in ipsa ex qua
inopinabiliter contingere dicitur. Inopinatum autem dicimus huiusmodi
euentum [quam] non tantum quantum ad nostrae cognitionis actionem,
uerum etiam quantum ad naturam, in eo scilicet quod nec naturae illud
cognitum. Si enim secundum nostram tantum cognitionem inopinatum
euentum dicemus, fortasse et quae necessaria sunt futura uel naturalia
casui subiacent, in eo scilicet quod contingere possunt nobis prius ea
ignorantibus.

At uero si quantum etiam ad naturam inopinatus est euentus
contingentium futurorum, mirum est quod dicunt per astronomiam quosdam
horum quoque futurorum praescios esse. Quod enim naturae inopinatum
est atque incognitum, quomodo per artem naturalem cognosci /217/
possit, aut quomodo ex aliqua rei natura certi esse possimus de eo
quod naturae quoque incognitum est? Ea insuper argumenta quae Physicae
sunt, necessaria dicuntur. Haec uero futura ab omni necessitate sunt
seiuncta. Asserunt tamen per artem istam sectatores ipsius futura
quoque huiusmodi praenoscere atque uere praedicere hunc hominem in
crastino moriturum esse, quod contingens est futurum naturale, non>
uero ipsum esse mortuum, quod semper determinatum est. At uero id quod
nobis ignotum est, potius dimittamus quam quicquam temere de eo
definire praesumamus, atque ad negotii nostri propositum redeamus.
'Utrumlibet' ergo nomen ponunt omnium futurorum contingentium secundum
id quod fieri et non fieri possunt, ut huius uestis, quae ita circa
incis[s]ionem futura est ut etiam non incidenda esse possit; uel etiam
huius proprietatis nomen esse potest quae in rubus futuris circa
aliquod iam existit, antequam fiant, quasi scilicet cuiusdam
proprietatis possibilitatis earum ad fieri et non fieri.

		   DE FATO SEU PROVIDENTIA DIVINA>

Nunc autem de fato, hoc est Prouidentia Diuina, superest uberius
disputare, secundum quod quidem omnia necessario uidentur contingere.
Cum enim ab aeterno Deus omnia futura esse, sicut futura erant,
prouiderit, Ipse autem in dispositione suae prouidentiae falli non
possit, necesse est omnia contingere sicut prouidit; si enim aliter
contingere possent quam Ipse prouiderit, possibile esset Ipsum falli.
Cuiuscumque antecedens possibile est, et consequens; et cuius
impossibile est consequens, et antecedens. At uero uera est haec
consequentia:

     si aliter contingunt futura quam Deus prouiderit, Deus fallitur

Unde et istam secundum propositam regulam ueram esse oportet:

     si possibile est futura aliter euenire quam Deus prouidit,
     possibile est Deum falli

At uero pessimum est omnium inconueniens atque dictu abominabile quod
falli possit Hic cui omnia tam futura quam praesentia siue praeterita
tamquam praesentia sunt, a cuius dispositione omnia contingunt! Non
igitur possibile est res aliter euenire quam Deus prouiderit. Quodsi
aliter quam Ipse prouidet, euenire nequeant, nec aliter quam eueniunt
contingere possunt; quippe Ipse eo tantum modo quo contingunt, eas
euenire prouidit, nec dissidet euentus a Prouidentia nec Prouidentia
ab euentu. Quodsi aliter quam eueniunt, euenire non possunt, tunc ita
ex necessitate eueniunt ut eueniunt. Itaque omnia ex necessitate fieri
ipsa /218/ Dei prouidentia compellit, ut iam amplius nulla ad
utrumlibet se habeant nec per consilium aut negotium nostrum
contingant.

Sed non est ita. Licet ut Deus ab aeterno omnia prouiderit sicut
futura erant, ipsa tamen eius prouidentia nullam rebus necessitatem
infert. Si enim Ipse prouidet futura euenire, ea ita prouidet> ut non
euenire etiam possint, non ita ut ex necessitate eueniant; alioquin
aliter ea prouideret quam contingent; sic namque ipsa eueniunt ut non
euenire etiam possint. Unde cum ipsa Eius prouidentia ea prouiderit
euenire sicut eueniunt, ipsa autem ita eueniunt ut etiam non euenire
possint, non solum Eius prouidentia in eo est quod eueniant, uerum
etiam quod non euenire queant; omnia namque quae in omnibus sunt,
simul prouidet. Unde et secundum ipsius prouidentiam potius ad
utrumlibet futura se habent quam ad necessitatem, quae scilicet ita
prouidet euenire ut etiam queant non e)uenire. Illud quoque
firmissimum est apud mentes omnium fidelium Deum, cuius solius
dispositione omnia contingunt, nullo modo falli posse, cuius solius
uelle efficere est. Res tamen aliter euenire quam eueniunt possibile
est atque aliter euenire quam in prouidentia Dei fuit, quam iam
habuit, nec tamen ideo Ipsum posse decipi. Si enim res aliter
euenturae essent, alia fuisset Dei prouidentia quam ipse euentus
sequeretur, nec istam quam modo habuit prouidentiam, umquam habuisset,
immo aliam quae alii euentui congrueret, sicut ista isti.

Sed quid aduersus consequentiam illam dicemus:

     si possibile est rem aliter euenire quam Deus prouidit, possibile
     est Deum falli

quam praemissa rebula probare uidetur? Dicimus autem eam>, quodammodo
intellectam, ueram esse, cum scilicet antecedens quoque ipsius uerum
est, alio uero modo, falsam, cum uidelicet ipsum antecedens falsum
accipitur. Est autem uerum hoc modo intellectum, cum illud 'aliter
quam Deus prouidit' determinatio est praedicati quod est 'possibile',
hoc modo: 'rem euenire est possibile aliter quam Deus prouidit',
quippe potentiam aliter proueniendi habet. Si uero ad subiectum
determinatio ponatur, quod est 'euenire', atque ita dicatur: 'rem
euenire aliter quam Deus prouidit (istud totum) est possibile', falsum
est nec probari potest. Omnino enim impossibile est quod haec
propositio dicit: 'res aliter euenit quam Deus prouidit', quod
scilicet totum subiectum est, 'possibile' uero simpliciter
praedicatum, sicut et istud: 'res aliter euenit quam euenit'. Multum
autem refert ad sententiam orationis determinationes /219/ praedicatis
modis adiungi seu eorum subiectis, sicut in tractatu modalium supra
monstrauimus. Cum autem 'possibile' simpliciter enuntiatur atque id
totum subicitur: 'rem euenire aliter quam Deus prouidit', tunc quidem
regula supraposita aptari potest consequentiae quae ait:

     cuiuscumque antecedens possibile est, et consequens

quippe hoc totum: 'res aliter euenit quam Deus prouidit', antecedens
erat ad illud: 'Deus fallitur'. Quare huic toti, sicut et illi,
'possibile' attribuendum erat. Aliter enim regula nihil ad
consequentiam, cum haec uera, illa falsa esse, ut dictum est, possit.
Illa quoque fortasse consequentia necessitatem non tenet:

     si res aliter quam prouidit Deus euenire non possibile, nec
     aliter quam eueniunt euenire queunt

licet euentus rei ac Dei prouidentia in eodem consistant, sicut nec
ipsius conuersa uera est, haec scilicet:

     si possibile est aliter euenire quam euenit, possibile aliter
     euenire quam Deus prouidit

quemadmodum nec illa simplex:

     si res aliter euenit quam euenit, aliter euenit quam Deus
     prouidit

Posset enim aliter euenire quam euenit, et secundum Dei prouidentiam
contingere, pro eo scilicet quod aliam prouidentiam habuisse posset
quam istam quam habuit secundum alium euentum. Insuper quamuis paria
concedantur et> sese comitantia rei euentus et Dei prouidentia quae
de ipso est, non tamen necessariam inferentiam tenent, quorum neuter
in enuntiatione alterius intelligitur.

	     DE SOLUTIONE SUPRAPOSITAE ARGUMENTATIONIS>

Nunc ad solutionem suprapositae argumentationis ueniamus singulasque
ipsius propositiones perquiramus. Prima quidem propositio huiusmodi
erat: si omnium affirmationum et negationum necesse est alteram esse
ueram et alteram falsam, tunc alterum eorum quae dicunt necesse est
esse, alterum uero non esse. Si quam enim necesse est esse ueram, et
illud quod dicit esse necesse est; uel, si falsam, non esse. Sed prius
nobis inspiciendum est qualiter ipsius antecedens Aristoteles
intellexerit, a quo argumentatio incipit, hoc uidelicet: omnium
affirmationum et negationum necesse est alteram esse ueram, alteram
esse falsam, ut hoc prius discusso ipsum ab inconuenienti facilius
absoluamus. Potest autem et uere et falso accipi, sicut et illud /220/
quod in tractatu oppositorum de eisdem affirmationibus et negationibus
dixit, alteram scilicet semper esse ueram et alteram falsam, ueluti
istarum: 'Socrates est sanus', 'Socrates non est sanus'. Si enim ita
intellexeris quod uni et eidem semper uerum inhaereat, falsum est, cum
potius neutra illarum ueritatem custodiat, sed modo uera sit eadem,
modo falsa. Si uero ita sumpseris ut 'alteram' non circa unam tantum
teneas, sed indifferenter accipias ac si dicas 'alterutram>, uerum
est. Semper enim alterutra uera est, hoc est semper ita se habet quod
uel haec uel illa uera est. Haecque Aristotelis acceptio exstitit, cum
scilicet ait alteram semper esse ueram et alteram falsam, ut illud
scilicet 'alteram' diuidue sumeret ac (si> 'alterutram' diceret. Sic
quoque et hoc loco, cum ait alteram necesse est esse ueram et alteram
falsam'; quod quidem ipse manifeste in sequentibus in solutione huius
argumentationis declarauit, cum ait: "igitur esse quod est, quando
est, et non esse quod non est, quando non est, necesse est; sed non
omne quod est necesse est esse nec quod (non> est necesse est non
esse; non enim idem est omne quod est esse necessario, quando est, et
simpliciter esse ex necessitate. Similiter autem et in eo quod non
est. Et in contradictione eadem ratio est; esse quidem uel non esse
omne necesse est et futurum esse uel non: non tamen diuidentem
dicerentum alterum necessario. Dico autem: necesse est futurum esse
bellum nauale cras uel non futurum esse, sed non futurum esse bellum
nauale cras necesse est uel non futurum, futurum autem esse uel non
esse necesse est. Quare quoniam orationes similiter uerae sunt
quemadmodum res, manifestum est quoniam quaecumque sic habent se ut
utrumlibet sint et contraria ipsorum contingere queant, necesse est
similiter se habere et contradictionem. Quod contingit in his quae non
semper sunt, et non semper non sunt. Horum enim necesse est quidem
alteram partem> contradictionis ueram esse uel falsam, non tamen hoc
uel illud, sed utrumlibet et magis quidem alteram ueram, non tamen iam
ueram uel falsam. Quare manifestum est quoniam non est necesse omnes
affirmationes et negationes oppositas, hanc quidem ueram, illam uero
falsam. Neque enim quemadmodum in his quae sunt, sic se /221/ habe[n]t
etiam in his quae non sunt, possibilibus tamen esse uel non esse, sed
quemadmodum dictum est."

Ex his itaque Aristoteles manifeste demonstrat ipsas affirmationes et
negationes in proprietate ueri ac falsi sequi illos euentus rerum quos
enuntiant, gratia quorum tantum uerae esse uel falsae dicuntur, in eo
scilicet quod quemadmodum quamlibet rem necesse est esse, quando est,
uel non esse, quando non est, ita quamlibet propositionem ueram
necesse est ueram esse, dum uera est, uel non ueram non esse ueram,
dum uera non est. Sed non ideo omnem ueram necesse est esse ueram
simpliciter nec omnem quae non est uera, necesse est non esse ueram;
alioquin numquam quae uera est, posset esse non uera nec ea quae non
est uera, posset fieri uera: quod enim ex necessitate est, aliter esse
non potest. Rursus: quemadmodum 'necessarium' simpliciter enuntiamus
sub disiunctione de his omnibus quae diuidentes affirmationes et
negationes dicunt, sic et de orationibus. Omne enim esse uel non esse
necesse est et futurum esse uel non. Sic quoque omnem affirmationem et
negationem ueram esse uel falsam necesse est, sed non semper ueram
esse necesse est nec semper falsam esse necesse est. Et hoc est quod
ait: "quare manifestum est quoniam non est necesse omnes affirmationes
uel negationes oppositorum hanc quidem ueram, illam uero falsam esse",
ac si ita singula distinguat: non necesse est hanc esse ueram, non
necesse est illam esse falsam, sed utramque uel ueram esse uel falsam
uel alteram esse ueram et alteram falsam, sicut superius determinatum
est.

Nunc uero propositae propositionis sententiis diuersis expeditis
propter solutionem praesentis argumentationis inquirendam illud
discernendum est quod, si procedat aduersarius ex posito Aristotelis
sicut ipse intelligit -- diuidue scilicet, sicut dictum est -- et quod
inde infert, diuidue similiter debet accipere hoc modo: omnium quae
dicit affirmatio et negatio alterum necesse est esse et alterum non
esse, hoc scilicet uel illud esse necesse est, similiter et non esse.
At uero non iam poterit inferri interitus utrumlibet uel consilii siue
negotii; quod secunda consequentia proponebat. Si uero ex uerb>is
Aristotelis aliter> procedat quam ipse ea intellexerit atque aliter
quam uera sint, quod etiam discussum est superius, uera etiam fortasse
erit secunda consequentia; sed nihil aduersus Aristotelem. Si enim
eorum quae futura sunt alterum necessario contin)geret et alterum
necessario non contingeret, oporteret perire utrumlibet ac consilium
siue negotium.

/222/ Sed fortasse dicitur quod non necesse esset consilium ideo uel
negotium perire. Possent enim ex necessitate per consilium et negotium
contingere, ut similiter in necessitate consilium et negotium
tenerentur, et ita essent. Sed esse quidem Aristoteles ea non
denegat, sed efficaces causas esse futurorum. Unde etiam ait: "uidemus
enim esse principium futurorum et ab eo quod consiliamur atque agimus
aliquid", quod quidem non esset, si ex necessitate contingeret. Si
enim ex necessitate fierent, per illud non contingeret quod ex
necessitate certum est non esse, nec causam sui illud haberent quod ad
esse et non esse se habet, ut sunt consilium nostrum et negotium. Sed
fortasse Aristoteles non hic satisfecit aduersario, qui fortasse et
consilium et negotium ex necessitate fieri uolet, sed magis ad
inconueniens secundum rei ueritatem quam secundum ipsius concessionem
ducit. Sed nec Aristotelis fortasse haec argumentatio fuit, sicut
supra diximus, immo aduersus se commotam ipse eam proponit ut
dissoluat. Cui quidem cum in pluribus fortasse resistere posset, ut in
secunda consequentia, quae inter opposita proponitur et quando ipsius
antecedens falsum accipitur, illud tamen praecipue curauit resecare
quod maxime aduersum se uidebat contendere, atque de proprietate[m]
contradictionis proposita sententiam suam aperire. Sic autem falsa
potest ostendi secunda consequentia: si quia hoc ex necessitate
continget, non eueniet per consilium uel negotium, et quia per illa ex
necessitate continget, non continget per ipsa; unde si per illa ex
necessitate continget, non continget per illa ex necessitate, quod
falsum est. Omnem insuper inferentiam inter opposita calumniamur,
sicut in loco ab oppositis demonstrandum esse proposuimus.

	       DE UNIS ET MULTIPLICIBUS SEU COMPOSITIS
		    ET SIMPLICIBUS PROPOSITIONIBUS

Nunc autem quae sint unae quaeue multiplices propositiones ordo est
exsequendi. Sunt enim, quemadmodum dictiones, aliae unae in sensu, ut
quae unam habent impositionem, sicut uniuocae et singulares, aliae
uero multiplices, quae scilicet diuersas habent impositionis causas,
sicut aequiuocae; sic etiam orationes alias unas esse, alias contingit
esse multiplices; nec solum perfectas quemadmodum propositiones
huiusmodi diuisio comprehendit, uerum etiam imperfectas, ut
definitiones seu descriptiones. Est enim huius definitionis: 'animal
rationale mortale' una sententia secundum hominis constitutionem quam
ostendit; huius autem: 'homo albus ambulans', multiplex est sensus;
quae quidem homines albos /223/ ambulantes describit nec eorum
constitutionem ostendendo, -- quippe accidens substantiam non
constituit, cum non sit prius in natura, immo posterius, -- sed eos
accidentium informatione quodammodo depingendo. Sed de hac quidem
multiplicitate uberius in sequentibus disputabitur.

Multiplicium autem propositionum aliae in parte multiplicitatem
habent, aliae in toto. Quae uero in toto multiplicitatem habent atque
diuersarum propositionum sensus continent, modo ambiguae sunt, uelut
ista: 'uideo lupum comedere panem'; modo non, uelut ista: 'Socrates
dormit et idem stertit'. Ambiguae uero sunt quae in eadem uocis
materia diuersos exprimunt intellectus, siue in eodem constructionis
ordine siue in diuerso illud faciant. Casus enim aliquando loca
permutant secundum sensuum diuersitatem, hoc modo: cum enim dicitur:
'mancipium defert pomum', potest et 'mancipium' praeponi nominatiuas
et 'pomum' subiungi accusatiuus, uel econuerso. In eodem autem ordine
structurae multiplicitas quandoque existit, ueluti cum dicitur:
'quoddam animal est rationale et irrationale'. Potest enim hic
intelligi sensus unius propositionis falsus aut duo ueri. Si enim
illud 'et' unam propositionem particularem alii coniungat hoc modo:
'quoddam animal est rationale et quoddam animal est irrationale', duae
sunt uerae enuntiationes. Si uero sola praedicata coniungat circa
idem> illud subiectum, ut uidelicet quoddam animal utrumque esse
intelligatur, falsus est omnino sensus, cum potius nullum animal sit
utrumque.

Multiplicitas uero partis alia est in dictione, alia in oratione; in
dictione quidem hoc loco: 'canis est substantia'; in oratione uero
hic: 'Socrates est homo albus ambulans'. Hanc enim> orationem
Aristoteles in Secundo Periermenias unam enuntiationem non efficere
propter sui multiplicitatem ostendit. "ex 'albo' autem, inquit, et
'homine' et 'ambulare' non fit unum," quare non sunt unum; "quare nec,
si unum aliquid de his affirmet aliquis, erit affirmatio una, sed uox
quidem una, affirmationes uero multae, nec si de uno ista, sed
similiter plures. "At uero inquirendum nobis est quare magis> 'homo
albus' una sit dicenda oratio quam 'homo albus [et] ambulans'. Si enim
illud quod praemiserat ipse Aristoteles, pensemus, cum scilicet ait:
"at uero unum de pluribus uel plura de uno affirmare uel negare, si
non est unum ex pluribus, non est affirmatio una uel negatio", non
magis unam hanc appellare posse uidemur quam illam, cum nulla res ex
'homo' et 'albo' constituatur; quippe accidens substantiam non
constituit. Ipse tamen 'homo albus' unam uidetur accipere /224/ cum in
sequentibus ait: "de homine enim uerum est dicere et extra animal et
extra bipes et ut unum et hominem et album et haec ut unum", ut
uidelicet ita 'homo albus' unam praedicationem reddat sicut 'animal
bipes'. Sed, sicut in Primo Postpraedicamentorum ostendimus, non de
unitate sensus hoc loco agitur, sed magis de unitate dictionis per
compositionem. Unam tamen fortasse praedicationem haec oratio 'homo
albus' facit atque eam in sensu unam esse confiteri possumus. Quod
tamen illam 'homo albus ambulans' unam esse omnino negamus; quodque
ait superius Aristoteles non unam praedicationem fieri in pluribus
uocabulis ex quibus non efficitur unum, ita accipiendum est: ex quibus
unus sensus non generetur, ut uidelicet illud 'unum' magis ad unitatem
intellectus quam ad constitutionem eiusdem rei referatur. Unum autem
intellectum demonstrat unius adiectiui nominis ad substantiuum suum
adiunctio, ut 'homo albus', 'animal rationale'; unde et unum nomen
effici possunt. Si uero plura accidentia circa fundamentum
determinentur, ueluti si dicamus: 'homo albus ambulans', albedinem et
ambulationem circa hominem determinamus. Dum uidelicet ipsum tamquam
informatum illis accipimus, non est una praedicatio nec una sententia
orationis. Sed cum utraque eidem, hoc est homini, accidentia sint
atque singula circa hominem accipiantur atque ad ipsum referantur,
talis est sententia ac si diceremus: 'homo albus', 'homo ambulans',
duas scilicet orationes diuersim ponentes. Unde et cum dicimus:
'animal rationale mortale', si unam sententiam uelimus efficere, non
sunt circa eamdem animalis> essentiam rationalitas et mortalitas
accipienda neque utraeque formae ad eamdem materiam referendae, sed
'mortale' circa speciem illam quae est animal rationale, determinatur;
alioquin multiplex esset oratio, tamquam diceretur: 'animal
rationale', 'animal mortale', si uidelicet utraque circa animal
acciperetur. Est itaque 'animal rationale' in definitione hominis pro
uno substantiuo nomine speciei animalis positum, cui 'mortale' tamquam
adiectiuum copulatur, et sic una est in sensu definitio, sicut 'homo
albus'.

At uero quaeritur, cum 'homo albus' hominem et albedinem significet,
ex quibus rebus una non fit substantia, quomodo una sit ipsius
sententia. Ait namque Aristoteles in Primo Periermenias: "si uero unum
nomen duobus impositum sit ex quibus non fit unum, non est una
affirmatio uel negatio, ut si quis ponat hoc nomen 'tunica' homini et
equo." Sed ibi quidem ebisse uidetur de significatione per
impositionem quae in /225/ sententia continetur. Nam 'homo albus' et
hominem album per impositionem demonstrat et albedinem circa ipsum
determinat. De significatione quoque sententiae determinamus pro eo
quod 'animal' et homini et equo, ex quibus unum fit, per impositionem
datum est; sed nullius sententiam determinate in se continet atque
ideo in significatione multiplex dictio non est. Quae uero multiplex
est dictio secundum impositionem multas continet sententias atque res
singulas in sententia tenet. At uero quod Aristoteles ait hoc modo
potius accipiendum est, ut multiplicem illam dictionem dicamus quae
pluribus imposita est ex quibus non fit unum, hoc est plura in
sententia tenet non secundum id quod ex eis unus procedat intellectus.
Sic autem econuerso omnis illa una est dictio quae plurium
significatiua est, secundum id quod ex eis unus intellectus procedit.
Sed non necesse est omnes illas dictiones unas esse quae talia
significant ex quibus una res constituitur. Nam etsi animalitas et
rationalitas hominem constituant, potest tamen illud unum nomen
aequiuoce dari. Quaecumque ergo uoces plura ita significant quod ex
ipsis non unus intellectus consistat, multiplices dicuntur; quae uero
ita quod unus ex eis intellectus proueniat, unae erunt, etsi unius rei
substantiam non perficiant res significatae; ut 'homo albus' una est
in sensu oratio, licet ex albedine et homine nullius rei substantia
constituatur. At uero 'homo albus ambulans' nonnisi multiplex esse
potest; nec 'homo albus' pro uno substantiae uocabulo poni potest, cum
id quoque designet quod per accidens inest. Nec hominis substantia in
eo quod alba est tamquam fundamentum ambulationis recte sumitur, uel
in eo quod ambulans est tamquam subiectum albedinis; sed utrique
aequaliter ipsa hominis essentia subiecta est nec alterum per alterum
homini inest, sed unumquodque quod in> se subiecta hominis essentia
suscipit, quae tunc tantum tamquam fundamentum proprie sumitur, cum in
essentia sua tantum accipitur, quam integram et cum accidentibus et
sine eisdem conseruare potest.

Sunt autem qui adstruant diuersa accidentia unam enuntiationem facere,
cum talia sumuntur quae ad diuersa referuntur, ueluti si dicatur:
'homo citharaedus bonus'. Nam citharaedus per se inest homini, bonitas
uero per citharizationem, cum non bonus nisi in arte citharizandi
intelligitur; ut sicut 'homo' subiectum ponitur 'citharaedi', ita
'citharaedus' 'boni'. At si multiplicitatem enuntiationis facit
relatio diuersorum ad idem, multo magis relatio diuersorum ad diuersa,
quando non solum ea quae referuntur multa sunt, uerum etiam ea ad quae
referuntur, multiplicitas /226/ geminatur. Sic namque magis
multiplicem dicimus enuntiationem quae plura de pluribus enuntiat,
quam quae plura de uno uel unum de pluribus praedicat. Fortasse etiam
nec una oratio dici potest 'homo citharaedus bonus', cuius partium
coniunctio competens non uidetur. Cum enim pro substantiuo utimur
uocabulo 'citharaedi', alii substantiuo, quod est 'homo', non recte
adiungitur tamquam ipsius adiectiuum nec est insuper 'citharaedus'
tale sumptum quod adiectiuum debeat dici, sicut nec 'uir' nec 'femina'
seu 'uirgo' aut 'miles', et quae in neutro genere deficiunt. Non enim
in constructione substantiuis bene adiunguntur, ut uidelicet dicamus
'homo uir' uel 'homo miles', immo haec quoque tamquam substantiua
praeiacere facimus, hoc modo: 'uir bonus', 'uir pius', 'miles
strenuus', 'uirgo sapiens'. Quodsi 'citharaedus bonus' pro uno nomine
sumamus, sicut oportet, ut bonitatem in citharizando intelligere
ualeamus, quemadmodum in Primo Postpraedicamentorum ostendimus, tunc
quoque competens non erit coniunctio, cum> 'citharaedus bonus'
propter suprapositam causam adiectiuum dici minime possit, quod
scilicet neutro caret. Verum etiam adiectiuum dici non potest quod ex
his componitur quae sibi in oratione tamquam substantiuum et
adiectiuum apponi dicuntur; sicut nec 'homo albus' nec 'miles fortis'
ullo modo adiectiua esse substantiui permittit adiunctio, quando
nomina composita sumuntur.

Patet autem ex suprapositis descriptiones quae ex pluribus
accidentibus fiunt unam praedicationem non facere nec unas in sensu
consistere, licet unam rem subiectam habeant quam describunt, ut haec
descriptio: 'homo albus crispus Sophronisci filius'. Cum autem
partis multiplicitas non solum in sensu, uerum etiam in rebus
significatis est, multo magis multiplex enuntiatio est, ueluti ista:
'latrabile animal est canis' uel 'omnis canis est substantia'; cum
'canis' aequiuoce in designatione trium ponitur et dicitur: 'latrabile
animal est canis', tantumdem proponitur ac si diceretur esse illa tria
quae a> 'canis' nomine significantur. Ut sit semper enuntiatio falsa,
cum> in quadam una significatione sua huiusmodi uoces multiplices
enuntiantur.

Quidam tamen has etiam ueras seruare uolunt in quibus multa de uno
praedicari dicunt, eam praedicationem sub disiunctione ponentes,
ueluti cum dicitur: 'latrabile animal est canis', id uolunt intelligi:
latrabile animal esse uel latrabile animal uel marinam beluam uel
caeleste sidus, hoc est aliquam de his tribus rebus quas signiÞcat
'canis'. Sed hoc quidem non est praedicari multa, sed unum, quando
scilicet unum /227/ tantum illorum trium attribuit; nec 'canis' nomen
secundum aequiuocationem ita est accipiendum, ut unum de illis tribus
indeterminate in ipso intelligatur, quippe iam esset una impositio
ipsius secundum sensum unum, sed pro tribus nominibus conuenit ipsum
locari. Sic enim Priscianus multa nomina in unam uocem incidere dixit,
quando scilicet eadem uocis materia diuersorum nominum significationis
sententiam> tenet atque officium. Unde oportet, cum dicitur:
'latrabile animal est canis', si 'canis' nomen aequiuoce sumatur,
tantumdem ipsum efficere quantum tria nomina quibus aequipollet. Unde
bene Aristoteles cum 'tunicae' nomen homini et equo aequiuoce imponi
dixisset talemque enuntiationem fieri: 'tunica est alba', "nihil,
inquit, differt dicere quam dicere equus est albus et homo est albus,"
quippe 'tunicae' nomen unicuique per se tamquam proprium nomen datum
fuit, secundum id scilicet quod unumquodque erat in se, non ex ea
communi causa quidem impositum illis duobus quod ipsa sit de
collectione; alioquin illa non esset multiplex impositio, sed semel
facta ex eadem causa utrumque designaret nec diuersa uocis sententia
esset, sed eadem.

Patet autem ex superioribus multiplicitatem in parte propositionis
consistere, quotiens ipsa pars multos generat intellectus, siue oratio
sit siue dictio. Est autem multiplex intellectus, uel cum> multae res
subiectae sunt, uel cum una. Nam 'homo albus ambulans', cum uel
praedicatur uel subicitur, unam tantum rem demonstrat, quae scilicet
albedinem et ambulationem suscipit; 'canis' autem multiplicitas non
solum in> intellectu est, uerum etiam in rebus; unde multa per ipsum
uel praedicari uel subici possunt. Si quis enim dicat: 'omnis canis
est substantia', id tantum proponit ac si diceret et latrabile animal
et marinam beluam et caeleste sidus substantiam esse. At in eo
multiplex apparet illa.

Sed opponitur quod similiter quaelibet uniuersalis propositio
multiplex debeat iudicari, ueluti ista, quae una est: 'omnis
substantia est substantia', multiplex debet uocari, in eo scilicet
quod multis aequipolleat propositionibus, his scilicet: 'omne corpus
et omnis spiritus est substantia', quas quidem cum inferre dicatur, ab
ipsis quoque mutuo inferri conceditur. Sed licet mutuam inferentiam ad
alias habere concedatur, non tamen ideo propter illas multiplex
iudicanda est, nisi earum sententias contineret; quod falsum est. In
nomine enim substantiae nullo modo sententia inferiorum nominum
continetur, immo /228/ potius in inferioribus sensus superiorum
tenetur; cumque substantiae nomen uniuocum sit, non est ipsius
intellectus multiplex, sed unus, quod ex eadem naturae conuenientia
significatis est impositum. At uero 'canis' sicut multiplicem habuit
impositionem, ita etiam multiplicem tenet significationem secundum
intellectuum diuersitatem. Unde ea propositio quae dicit: 'omnis canis
est substantia', recte pluribus propositionibus aequipollere uidetur
eam>demque cum ipsis tenere sententiam, cum his scilicet quas supra
posuimus.

Sed fortasse opponitur quod, si ea quae dicit: 'omnis canis est
animal', eadem est in sensu cum his tribus: 'latrabile animal est
animal', 'marina belua est animal', 'caeleste sidus est animal',
oportet, cum haec falsa sit, illas quoque tres falsas esse; quod enim
falsae propositioni aequipollet, falsum esse necesse est. At uero hae
tres neque tantum falsae neque tantum uerae dici possunt, quarum una
falsa est, duae autem uerae. Illa uero tantum falsa dicitur cum sit
eius diuidens uera 'non omnis canis est animal', ut caeleste sidus. At
uero si aequipollentiam secundum inferentiam, non secundum identitatem
sententiae, accipiamus, non necesse erit fortasse omnia quae falsis
aequipollent falsa[s] esse; quippe 'omnis substantia est corpus' ad
istas duas: 'omne corpus est corpus' et 'omnis spiritus est corpus'
secundum mutuam inferentiam dicitur habere aequipollentiam; quae cum
tantum falsa sit, istae tamen duae neque falsae dici neque uerae
possunt, sed una tantum uera est et altera falsa. At uero quaecumque
ueris aequipollent, uera esse necesse est. Si uero aequipollentiam non
tantum secundum mutuam inferentiam, uerum etiam secundum identitatem
sententiae sumamus, uerum est et quaecumque eadem sunt cum falsis,
falsa esse. Sed fortasse 'omnis canis est animal', quando in sententia
trium propositionum sumitur, neque uera tantum neque falsa dici
potest, sed partim uera et partim falsa, secundum ueri uel falsi
continentiam. Possunt autem uel plura praedicari uel plura subici
singillatim, nec tamen multas propositio [ei] sententias in se
continet. Si enim dicam: 'hoc latrabile animal est canis', hoc est
unumquodque illorum trium, unius tantum enuntiationis sensum facio
falsum; ueluti si dicam: 'Socrates est rationalis et irrationalis',
haec tantum falsa est enuntiatio cuius diuidens tantum uera esse
comprobatur, haec scilicet: 'Socrates non est et rationalis et
irrationalis', hoc est non est utrumque. Si autem haec propositio:
'Socrates est utrumque' eadem esset cum his duabus: 'Socrates est
rationalis', 'Socrates est irrationalis', neque uera tantum neque
falsa esse diceretur. Sic quoque et 'quoddam animal est rationale et
irrationale', cum falsa sit, eo uidelicet /229/ quod nullum animal sit
utrumque, duarum uerarum sensus non continet, harum uidelicet:
'quoddam animal est rationale', 'quoddam animal est irrationale'; nec
ista: 'quoddam animal neque est rationale neque est irrationale' hoc
est 'quoddam animal est neutrum', quae etiam falsa est, harum
sententias continet quae uerae sunt: 'quoddam animal non est
rationale', 'quoddam animal non est irrationale'; cum enim 'quoddam
animal' semel ponitur, idem animal in ipso accipitur. Cum autem bis
profertur, potest secundum diuersa animalia uerus consistere sensus.
Nam et quoddam animal rationale est et quoddam irrationale, quantum ad
diuersa animalis indiuidua; sed non ideo quoddam est utrumque, immo
nullum utrumque est, sicut et nullum neutrum dici potest.

Possunt itaque plura> de eodem singillatim praedicari, nec tamen
diuersi erunt propositiones sensus, si uidelicet subiectum semel
sumatur. Oportet enim, ut multae sint sententiae utrorumque terminorum
in quibus propositiones consistunt, aequaliter plures acceptiones esse
atque ad singulas copulationem referri; alioquin non erunt multae
propositiones in sensu, nisi multis propositionibus earum sensus
exprimi possint. Ad sensum uero uniuscuiusque propositionis et
terminorum necessaria est positio et copulae interpositio.

Possunt etiam multa esse subiecta quibus singulis unum attribuatur;
nec tamen multi propositionum sensus erunt, ueluti cum dicitur: 'omnis
canis est animal', hoc est 'unaquaeque de significationibus illius
nominis quod est 'canis', est animal'; quod tantum falsum est.
Similiter et eius aequipollens, haec scilicet: 'latrabile animal,
marina belua, caeleste sidus sunt animalia', falsa est tantum et unius
propositionis sententiam tenet, hanc scilicet quod animal unicuique
illorum trium conuenit.

Possunt etiam plura singula de pluribus singulis pruaedicari in sensu
unius propositionis, ueluti si dicam unumquodque illorum trium esse
unumquodque illorum trium, et Socratem et Platonem singulos esse
Socratem et Platonem singulos.

Cum autem propositiones aliae unitatem uel multiplici tatem in parte,
aliae in tota enuntiationis sententia habeant, illae quae in parte
multiplicitatem habent, diuidentem propositionem habere possunt. Sunt
namque diuidentes: 'hoc latrabile animal est illa tria', et 'ipsum non
est illa tria'. At uero quando multiplex in sensu est tota enuntiatio,
multis propositionibus multae diuidentes debentur, ut sunt quidem in
contradictione hinc multae affirmationes, illinc multae negationes;
nec iam necesse est hanc partem esse ueram, illam uero falsam. Unde in
Primo /230/ Periermenias Aristoteles: "quare non necesse est hanc
quidem contradictionem ueram esse, illam uero falsam." Bene autem
dixit: "non necesse est in multiplicibus enuntiationibus hanc partem
contradictionis esse ueram, illam uero falsam," innuens scilicet quod
aliquando altera pars uera sit, altera falsa; quando scilicet
multiplicitas est in parte uel quando etiam multiplicitas est secundum
totam enuntiationem, aliquando una pars contradictionis est uera et
alia falsa, ueluti 'hic homo est rationalis' et 'hic homo est
mortalis'; aliquando minime, ueluti cum dicitur: 'hic homo est homo',
'hic homo est equus', 'hic homo non est homo', 'hic homo non est
equus'. Unam enim partem contradictionis hinc duas affirmationes
ponimus, illinc uero duas negationes, quarum utraeque nec uerae sunt
nec falsae, sed utrarumque una uera est et altera falsa.

At uero si multis propositionibus unam uelimus diuidentem reddere quae
omnium simul sensum perimat, tunc quoque non necesse erit alteram
partem esse ueram et alteram falsam; nam illae plures quae
destruentur, tales esse poterunt quod uerae erunt nec falsae. Licet
autem Aristoteles unam definiat enuntiationem quae unum de uno
enuntiat, saepe tamen unitatem propositionis destruit uel diuersa
enuntiatio praedicati, hoc modo: 'Socrates est homo', 'Socrates non
est homo', uel 'Socrates currit', 'Socrates non currit', uel diuersa
subiecti acceptio, sic 'omnis homo est homo', 'quidam homo est homo',
uel diuersa uerbi tempora, ut cum 'est' et 'fuit' et 'erit'
proponitur, et quicquid insuper diuersum propositionis sensum facit.
Saepe etiam partis multiplicitas in terminis non est, sed in
determinatione, hoc modo: 'ego uideo canem, illa uidelicet tria'.

Cadunt autem sub diuisione unarum et multiplicium propositionum non
solum categoricae enuntiationes, uerum etiam hypotheticae. Sunt
multiplices hypotheticae in quibus uel ex uno plure uel ex pluribus
unum uel ex pluribus plura consequuntur; ex uno quidem plura sic:

     si est homo, est rationale et mortale

ex pluribus uero unum hoc modo:

     si est rationale uel mortale, est animal

ex pluribus autem plura ita:

     si est homo et equus, est rationale et irrationale

Unarum autem uocum aliae unae sunt naturaliter, aliae coniunctione; et
rursus multiplicium aliae naturaliter sunt multiplices, aliae per
[in]coniunctionem. Sunt autem unae naturaliter, quae /231/ secundum
suam inuentionem unam tantum tenent sententiam. Unas uero coniunctione
dici uolunt ad quarum sensus unitatem uel continuatio proferendi est
necessaria uel aliqua coniunctio. Continuatio quidem proferendi, ut,
si in definitione hominis 'animal rationale mortale' unum uelim
intellectum secundum unam subiectam substantiam designare, oportet
continue dictiones ipsas proferri. Si enim cum interuallo eas
protulerim, unitatem sensus destruo; quippe tunc non ita designantur
res sicut in constitutione hominis conueniunt, quando per se singulae
capiuntur. Una etiam dicitur esse per coniunctionem hypothetica
propositio, quae cum ex diuersis propositionibus copulata sit quae
singulae diuersos continent sensus, in unam tamen sententiam
consequentiae ipsae conueniunt, per appositam conditionem, quae una
est coniunctio. Naturaliter autem multiplices sunt, quae ad unum
sensum applicari nequeunt; per coniunctionem uero multiplices fieri
dicuntur uoces illae quae uel per incontinuam prolationem uel per
subtractam coniunctionem efficiuntur multiplices. Nota autem quod
continuatio proferendi ad unitatem orationis quandoque necessaria sit,
non tamen ad eam efficiendam sufficit. Unde Aristoteles: "quare autem
unum sit et non multa 'animal gressibile bipes'". Neque enim in eo
quod propinquae sunt partes, unum erit; sed de hoc> est alterius
tractare negotii. Si enim hoc sufficeret ad unitatem quod propinquae
partes proferuntur, omnes multiplices orationes unae possent fieri. At
uero quae naturaliter sunt multiplices, nullo modo unae esse possunt.
Iuuat itaque ad unitatem orationis continuatio proferendi, sed non
sufficit. Non est autem idem simplex quod unum, nec multiplex quod
compositum; unum namque et multiplex secundum sensum dicuntur, simplex
uero et compositum secundum constitutionem. Quaecumque enim ex
simplicibus terminis iungitur nec scilicet orationem in terminis
habet, simplex dicitur, siue una sit, ut ista: 'Socrates est', siue
multiplex, sicut ista: 'canis est'. Composita uero appellatur quae
orationem aliquam terminum habet, siue una sit, ut ista: 'homo est
animal rationale mortale' siue multiplex, ut ea quae ait: 'Socrates
est homo albus ambulans'.

Haec autem de proprietatibus categoricarum enuntiationum dicta
sufficiant Nunc autem in figuris et modis syllogismorum qui ex ipsis
fiunt, propositum nostrum perficiamus. /232/

3

			    LIBER TERTIUS

		      DE SYLLOGISMIS CATEGORICIS

			   DE SYLLOGISMO>

Syllogismum itaque in Primo Analyticorum suorum Aristoteles tali
definitione terminauit: "syllogismus, inquit, oratio est in qua
positis aliquibus aliud quid a positis ex necessitate consequitur ex
ipsis esse; dico autem ex ipsis esse per ipsa contingere; per ipsa
uero contingere nullius extrinsecus egere termini ut fiat
necessarium." Quam etiam definitionem Boethius in Secundo
Categoricorum suorum commemorat ac diligenter singulas expediendo
differentias pertractat, sicut in illa altercatione de loco et
argumentatione monstrauimus quam ad simplicem dialecticorum
institutionem conscripsimus. At uero hic quoque ubi syllogismorum
naturam principaliter tractandam suscepimus, non incommode singula
breuiter annotamus.

Quod igitur syllogismum orationem uocauit quamdam, ipsius differentiam
a simplicibus dictionibus ostendit. Per id uero quod plures
propositiones ponit in argumento ex quibus conclusio infertur, ab
enthymemate siue exemplo diuiditur. In eo uero quod ex concessis
infert, argumentum habere monstratur atque a quibusdam hypotheticis
propositionibus differt, quae, cum formam syllogismi tenea[n]t earum
complexio, non sunt tamen antecedentes propositiones concessae, ueluti
ista:

     si omnis homo est asinus et nullus asinus est equus, nullus homo
     est equus

In hoc uero quod necessario ex praemissis conclusio prouenit, ab
inductione differre dicitur. Hoc uero quod ipsa conclusio diuersa a
praemissis propositionibus esse debet, ridiculosos syllogismos
excludit, ut sunt isti:

	  omnis homo est risibilis
	  sed omne risibile est risibile
	  ergo omnis homo est risibilis

rursus:

	omnis homo est homo
	sed omnis homo est homo
	ergo omnis homo est homo

Hi quidem nec syllogismi proprie debent dici nec argumentatio, quod
eam quae iam concessa fuerat propositio, tamquam dubiam concludunt.
Quod uero ait ipsam conclusionem prouenire per proposita, tale est ut
ita perfecta sit inferentia syllogismi ut complexione[m] antecedentium
propositionum quodammodo iam innuatur complexio conclusionis. Idque
ipsum poni dicimus ad differentiam talium complexionum in quibus
aliquid aut plus quam debeat aut minus ponitur. Plus autem quam debeat
si> superflue aliquid aggregatur hoc modo:

     omne bonum iustum est
     omnis uirtus bona est et sol in Cancro est
     omnis> igitur uirtus iusta est

Minus autem ponitur hoc modo:

      omnis homo animal est
      sed omne animal animatum est
      igitur omnis homo corpus est

Defuit enim ad perfectionem inferentiae ea propositio quae omne
animatum corpus esse ostenderet.

Syllogismorum autem alii categoricae formae sunt, alii hypotheticae.
Categoricam quidem compositionem habent qui ex solis categoricis
propositionibus componuntur, qui etiam categorici nominantur, ut sunt
hi de quibus in praesenti tractandum est nobis. Hypotheticam formam
tenent qui aliquam hypotheticam propositionem in sui constitutione
continent; unde etiam hypothetici nominantur, ueluti iste:

	   si est homo est animal
	   sed est homo
	   ergo est animal

Licet enim et assumptio et conclusio categorica sit enuntiatio, ex
sola tamen propositione prima quae hypothetica est, hypotheticus
syllogismus totus appellatur. Sed de his alias. Nunc uero de solis
categoricis cura est disputare.

		     DE SPECIEBUS CATEGORICORUM>

Horum autem Aristoteles alios perfectos, hoc est euidentes per se,
esse dixit, alios imperfectos, id est non per se perspicuos.
"Perfectum autem, inquit, dico syllogismum qui nullius alterius
indigeat /234/ praeter assumpta ut appareat esse uerus," ut illi
quattuor quos in prima figura ipse disponit; "imperfectum uero quod
indiget aut unius aut plurimorum", ut sunt omnes illi quos ipse in
secunda et tertia figura posuit, quarum complexio cum per se
euidentiam non habet ut statim inferentiae credatur eius, in modos
primae figurae resoluntur, a quibus etiam principium sumunt per
conuersionem, sicut posterius apparebit, ac per ipsos qui euidentes
sunt, fidem capiunt, modo quidem una propositione conuersa, modo
duabus, sicut in sequentibus liquebit.

		DE FORMA, FIGURA ET MODO SYLLOGISMI>

Nunc uero quid formam syllogismi quidue figuram aut modum /234.l0/
appellemus, distinguendum censeo. Significant autem diuersas ipsius
compositiones. Formam quidem eam dicimus compositionem syllogismorum
secundum quam categorici et hypothetici diuiduntur ab inuicem, in eo
scilicet quod hi> categoricam constitutionem habent -- in eo quod ex
solis categoricis propositionibus constant --, illi hypotheticam,
secundum id quod aliquam continent propositionem hypotheticam.

Figuram uero secundum dispositionem medii termini accipimus, quem
tribus modis uariari contingit in his quae praeponuntur
propositionibus ad demonstrationem conclusionis. Cum enim singulae
figurae syllogismorum minus quam tribus terminis contineri non
possint, ille qui medius intendit, modo ita disponitur ut, cum in una
propositione subiciatur, in alia praedicetur, quae prima est figura,
hoc modo: 'omne bonum iustum est, omnis uirtus bona est'; modo uero
ita communis est utrique propositioni ut in utraque praedicetur, quam
quidem secundam figuram dicimus, hoc modo: 'omne iustum bonum est,
nullum malum bonum est'; modo etiam ita ab utraque participatur ut in
utraque subiectus sit, quae tertia figura uocatur, hoc modo: 'omne
bonum iustum est; omne bonum uirtus est'.

Modorum uero diuersitates secundum qualitatem aut quantitatem
propositionum syllogismi consideramus, in eo scilicet quod quidam ex
solis affirmatiuis, quidam uero ex affirmatiuis simul et negatiuis
constituuntur, aut quidam ex solis uniuersalibus, alii uero ex
uniuersalibus simul et particularibus. Nam affirmatiuum et negatiuum
ad qualitatem enuntiandi, uniuersale uero et particulare ad
quantitatem subiciendi referuntur, in eo scilicet quod praedicatum
modo affirmando, modo negando enuntiatur. Subiectum uero modo circa
omnes, modo circa unum accipitur hoc modo: 'omnis homo est albus',
'quidam homo est albus', 'nullus homo albus est', 'quidam homo albus
non est'.

/235/ Manifestum est autem ex his quae dicta sunt, figuras
syllogismorum in his consistere propositionibus quae altero termino
participant. Sunt autem propositiones aliae inuicem participantes,
quae scilicet aliquem communem terminum habent, aliae uero non
participantes, quae scilicet nullum eumdem terminum communicant,
ueluti istae: 'Socrates legit', 'Plato disputat'. Participantium autem
duo sunt modi. Aliae namque utroque termino participant, aliae uero
altero tantum. Quae uero utroque participant, aliae ad eumdem ordinem,
aliae ad ordinis commutationem; ad eumdem quidem ordinem sicut
contrariae uel subcontrariae, subalternae siue contradictoriae; ad
ordinis uero commutationem participatio in conuersione consistit. Sed
de his quidem quae utroque termino participant in Secundo poicherii
nostri satis dictum esse arbitror.

Nunc uero de his superest tractare quae altero termino participant in
quibus figuras syllogismorum consistere supra diximus. Prima namque
figura in his dinoscitur in quibus id quod in una subicitur, in alia
praedicatur, hoc modo: 'omne iustum bonum est', 'omnis uirtus iusta
est'; uel ita: 'omne iustum bonum est', 'omne bonum uirtus est'; siue
enim id quod in prima subicitur, in secunda praedicetur, siue quod in
prima praedicatur, in secunda subiciatur, primam figuram facimus. Non
enim transpositio ordinis propositionum diuersam figuram facit, sed
conuersio terminorum. Procreantur enim ex prima figura secunda et
tertia per conuersionem alterius propositionis. Secundam quidem ex
prima procreari Boethius [qui] in Secundo Categoricorum ostendit
maiore extremitate conuersa, tertiam uero ex eadem nasci per
conuersionem minoris extremitatis. Extremitates autem uocamus terminos
conclusionis, ad quorum inter se cohaerentiam uel remotionem
comprobandam medius terminus in propositis enuntiationibus
intercedebat. Medium uero terminum illum dicimus qui ad conclusionem
eorum quae probare uolumus, interponitur, utrique quidem antecedentium
propositionum communis, cum in conclusionem numquam ueniat. Maior
autem et minor extremitas non secundum continentiam rerum, sed
secundum quamdam dignitatem accipitur. Illam namque maiorem, hoc est
digniorem, dicimus quae in conclusione praedicatur; quae uero in ipsa
subicitur, minorem et posteriorem appellamus, quippe principalis
terminus propositionis praedicatus dicitur, a quo etiam propositio
praedicatiua nominatur, de quo /236/ etiam quaestio quae probatur,
fieri dicitur, cuius quoque inhaerentiam ad minorem extremitatem uel
remotionem syllogismus ostendit.

Si quis igitur ex prima figura secundam procreare desideret, conuertat
eam propositionum in qua maior extremitas ponitur, alia propositione
manente, ueluti cum tales sint primae figurae propositiones: 'omne
iustum bonum est', 'omnis uirtus iusta est', talem in primo modo
primae figurae conclusionem habentes: 'omnis uirtus bona est'>; ex
qua quidem conclusione apparet 'bonum' maiorem extremitatem appellari.
Si quis eam praecedentium propositionum conuerterit, quae scilicet
fuit prima propositio syllogismi, secundam figuram efficiet hoc modo:
'omne bonum iustum est', 'omnis uirtus iusta est'. Si uero eam
propositionem conuertat in qua minor ponitur extremitas, quae scilicet
secunda ponebatur superius, tertia figura prouenit, ex eadem figura,
ex prima scilicet, et erunt tales propositiones: 'omne iustum bonum
est', 'omne iustum uirtus est'.

Continet autem unaquaeque figura plures modos secundum diuersitatem,
ut dictum est, qualitatis aut quantitatis propositionum. Prima namque
figura auctore Aristotele quattuor modos habet; secunda quoque totidem
tenet; tertia uero sex comprehendit.

Sunt autem hi primae figurae:

           omne iustum bonum est	nullum bonum malum est
          omnis uirtus iusta est	omne iustum bonum est
    omnis igitur uirtus bona est	nullum igitur iustum malum est
           omne bonum uirtus est	nullum bonum malum est
        quoddam iustum bonum est	quoddam iustum bonum est
quoddam igitur iustum uirtus est	quoddam igitur iustum malum
					non est

Hi uero quattuor perfecti dicuntur, eo scilicet quod per se
euidentiam habent nec ullius propositionis indigent ut necessario
prouenire conclusio ex praemissis enuntiationibus uideatur,
propositione scilicet et assumptione syllogismi. Quippe ipsa
complexionis dispositio directa est, non per reflexionem conuersionis
implicita, sicut complexiones aliarum figurarum quae ex prima per
conuersionem prouenire demonstratae sunt. Ita quoque recta est huius
figurae dispositio ut qui medius in sensu terminus intercedit, medius
quoque in constructione locum teneat, quae uero extrema sunt,
extremum. Sed non ita in caeteris figuris est. Unde omnes earum
syllogismi in hos quattuor primae figurae syllogismos resoluendi sunt,
ut euidentiam ex ipsis accipiant, sicut posterius ostendendum est.

/237/ Nunc uero propositos quattuor syllogismos diligenter inspiciamus
eorumque regulas generales apponamus. Primus quidem omnino simplex
est, cuius propositiones nec qualitate differunt nec quantitate,
quippe omnes sunt affirmatiuae et omnes uniuersales. Huius autem
regula talis est:

     si aliquid praedicatur de alio uniuersaliter et aliud subiciatur
     subiecto uniuersaliter, idem quoque subicitur praedicato eodem
     modo, id est uniuersaliter

ueluti cum 'iustum' 'bono' supponatur uniuersaliter et 'uirtus'
'iusto', 'bono' quoque ipsam necesse est supponi. Omnes uero alii
syllogismi, cuiuscumque figurae sint, propositionibus uel qualitate
uel quantitate differentibus coniunguntur; omnes namque alii
propositionem uel particularem uel negatiuam continent. Quicumque uero
particularem habent propositionem, uniuersalem quoque habere oportet;
quippe ex solis particularibus nulla est syllogismi necessitas; et
quicumque negatiuam aliquam habent, aliquam quoque affirmatiuam habere
necesse est; nullus enim uerus est qui ex solis negatiuis texatur
syllogismus.

Eius autem quem secundum modum posuimus, cuius propositiones sola
qualitate disiunctae sunt, talis est regula: si aliquid remouetur ab
alio uniuersaliter et aliud subicitur subiecto uniuersaliter, primum
praedicatum remouetur a secundo subiecto uniuersaliter, ueluti cum
'malum' remoueatur a 'bono' uniuersaliter et 'iustum' supponatur
'bono' uniuersaliter, ab ipso -- 'iusto' scilicet, quod erat subiectum
secundae propositionis, -- 'malum' uniuersaliter remouetur, quod in
prima propositione praedicabatur.

Tertii quoque modi, cuius propositiones sola distant quantitate,
regula talis est:

     si aliquid praedicatur de alio uniuersaliter et aliud subiciatur
     subiecto particulariter, idem subicitur praedicato quoque
     particulariter

Quarto uero modo cuius propositionum hae qualitate inuicem, illae uero
quantitate dissident, talem regulam assignamus:

     si aliquid remouetur ab alio uniuersaliter et aliud subiciatur
     subiecto particulariter, primum praedicatum remouetur a secundo
     subiecto particulariter

Sicut autem tertius a primo differt in eo tantum quod posteriores
propositiones particulares habet, ita quartus a secundo, et sicut
/238/ isti ab eadem propositione, ita et illi incipiunt, ut sint nouem
primae figurae modi; quattuor quidem ab Aristotele inuenti, quinque
uero a Theophrasto et Eudemo superadditis, quibus, ut Boethius
dicit>, Porphyrius in hac additione uisus est consensisse. Hi uero
quinque a primis quattuor exordium sumunt atque ex ipsis per quamdam
propositionum conuersionem descendunt; qui quidem katÕ ainauklasin
uocantur, id est per refractionem quamdam conuersionemque
propositionum.

Ac prius quidem omnes ordine disponamus; deinde qualiter ex quattuor
suprapositis nascantur, aperiamus.

	     omne iustum bonum est	nullum bonum malum est
	     omnis uirtus iusta est	omne iustum bonum est
	     quoddam bonum uirtus est	nullum malum iustum est
	     omne bonum uirtus est	omne bonum iustum est
	     quoddam iustum bonum est	nullum malum bonum est
	     quaedam uirtus iusta est	quoddam iustum malum non est.

	     quoddam bonum iustum est
	nullum malum bonum est
	quoddam iustum malum non est>

Nascitur autem quintus ex primo primis propositionibus manentibus
atque uniuersali conclusione particulariter conuersa; a quo etiam
comprobatur. Quicumque enim uniuersalem affirmatiuam in conclusione
demonstrat, particularem quoque conuersionem ipsius per accidens
ostendit; quippe omnis uniuersalis affirmatiua particularem conuersam
infert. Sextus uero ex secundo uenit primis propositionibus manentibus
et conclusione uniuersali uniuersaliter conuersa; a quo etiam fidem
accipit. Quicumque enim uniuersalem negationem concludit, eius quoque
simplicem conuersionem probauit: omnis enim uniuersalis negatiua sibi
ipsi conuertitur. Septimus uero ex tertio manat primis enuntiationibus
manentibus et conclusione particulariter conuersa; a quo etiam
probationem sumit. Quisquis enim particularem affirmatiuam ostendit,
eius quoque conuersionem simplicem comprobauit: omnis namque
particularis affirmatiua sibi ipsi conuertitur. Ex quarto uero per
conuersionem conclusionis nullus procreari potuit, pro eo scilicet
quod particularis negatio conuersionem quam inferat nullam habet. Immo
octauus et nonus qui restant, conuersis prioribus propositionibus
quarti in ipsum resoluuntur. Octauus quidem in quartum resoluitur
prima /239/ quarti propositione in secundam> octaui uniuersaliter
conuersa et prima octaui particulariter in secundam> quarti conuersa,
eadem in utroque manente conclusione. Nonus quoque in eumdem
resoluitur prima propositione quarti in secundam noni uniuersaliter
conuersa et secunda quarti particulariter in primam noni, eadem in
utroque conclusione retenta.

His autem conuersionibus factis priorum propositionum octauus et nonus
ex quarto demonstratur iuxta hanc regulam:

   quicquid ex consequenti prouenit, et ex antecedenti.

At uero primae propositiones octaui et noni primas propositiones
quarti inferunt; unde eadem primis propositionibus horum conclusio
uenit quae ex primis propositionibus quarti. In propositionibus uero
aliorum trium qui per conuersionem conclusionis nascebantur, talis
erat regula:

     quidquid infert antecedens, et consequens.

Hi igitur quinque superadditi modi, qui in quattuor primos
resoluuntur, imperfecti dicuntur, sicut omnes alii tam secundae quam
tertiae. Si quis autem uel in his uel in caeteris regulas generales
requisierit, secundum terminorum dispositionem assignandae sunt, sicut
in quattuor praemissis ostendimus; nec in his assignandis ulterius
immorandum nobis esse censemus, sed ad caeterarum figurarum modos
transeamus.

Illud tamen notandum quod aliis uerbis in regulis syllogismorum usi
sumus quam Aristoteles; pro eo namque quod diximus 'aliud de alio
uniuersaliter praedicari', ipse ponit 'aliud omni alii inesse'; pro eo
quod diximus 'uniuersaliter remoueri', ipse dicit 'nulli inesse'; pro
eo uero quod diximus 'particulariter praedicari uel remoueri', ipse
usus est 'alicui inesse uel non inesse'. At uero haec uerba magis
elegimus quae contemporaneorum nostrorum exercitium in usum deduxit,
nihil quidem aliud quam in uerbis Aristotelis accipientes.

		 DE SECUNDA FIGURA EIUSQUE REGULIS>

In secunda uero figura quattuor tantum modos communis omnium sententia
tenet. Cuius quidem conclusiones in eo a conclusionibus primae figurae
differunt quod, cum in prima figura per nouem supradictos modos et
affirmatio et negatio uniuersalis et affirmatio et negatio
particularis in conclusionem ueniat, in secunda figura solae negatiuae
uniuersales siue particulares concluduntur.

Fit igitur secundae figurae primus modus, quotiens per primam figuram
ex uniuersali negatione et uniuersali affirmatione uniuersalis negatio
concluditur. Secundus uero est qui ex uniuersali affirmatione et
uniuersali negatione uniuersalem negationem colligit. Tertius uero,
/240/ quando ex uniuersali negatione et particulari affirmatione
particularis negatio infertur. Quartus autem fit, cum ex uniuersali
affirmatione et particulari negatione particularis negatio prouenit,
ut subiecta descriptio monstrat:

	     nullum malum bonum est	omne iustum bonum est
	     omne iustum bonum est	nullum malum bonum est
     nullum igitur iustum malum est	nullum igitur malum iustum est

	  nullum malum bonum est	omne iustum bonum est
	  quoddam iustum bonum est	quoddam malum bonum non est
quoddam igitur iustum malum non est	quoddam igitur malum iustum
					non est

Primi quidem talis est regula:

     si aliquid remouetur ab aliquo uniuersaliter et aliud subicitur
     praedicato uniuersaliter, primum subiectum remouetur a secundo
     subiecto uniuersaliter.

Secundi uero ea est:

     si aliquid praedicatur de aliquo uniuersaliter et praedicatum
     remouetur ab aliquo uniuersaliter, subiectum remouetur ab eodem
     uniuersaliter.

E regulis autem istorum caeterorum quoque regulas perpende, qui tantum
ab istis in particularitate posteriorum propositionum differunt --
tertius quidem a primo, quartus uero a secundo -- ab eadem incipientes
propositione.

	       DE MODORUM EIUS RESOLUTIONE IN PRIMAE>

Quoniam autem imperfectos omnes huiusmodi syllogismos supra esse
diximus atque fidem sui capere ex his quattuor quos in prima figura
Aristoteles posuit, qualiter hi quoque in eos resoluantur, ostendamus.
At uero primus et secundus et tertius per conuersionem resoluuntur,
primus quidem et secundus secundae figurae modus in secundum primae
figurae modum; tertius uero secundae figurae in quartum primae
figurae; quartus uero secundae figurae ex primo primae figurae per
impossibilitatem solam ostenditur. Resoluitur autem primus secundae
figurae in secundum primae hoc modo: conuersa prima uniuersali
negatione uniuersaliter et manente secunda, quae uniuersalis
affirmatio fuit, eadem in utroque conclusio consistit. Secundus uero
secundae figurae in eumdem primae figurae resoluitur sic: conuertatur
secunda uniuersaliter manente prima et commutetur propositionum ordo
ut hic affirmatiua praeponatur, ibi uero secunda sit; fiet conclusio
uniuersalis negatiuae quae /241/ consequebatur, conuersio. Tertius
autem modus secundae de quarto primae procreatur, ita ut uniuersalis
negatio in prima propositione conuertatur caeteris propositionibus non
mutatis. Quartus uero modus secundae per solam impossibilitatem, ut
dictum est, in primum primae figurae resoluitur, eo uidelicet quod
eius propositiones simplicem conuersionem non habeant: non enim
uniuersalis affirmatiua uel particularis negatiua simpliciter conuerti
possunt. Unde non aliam de hoc modo ostensionem facere possumus quam
per impossibile. Quae quidem impossibilitas per primum modum primae
figurae demonstratur hoc modo: si quis duas propositiones quarti
concesserit, particularem quoque negationem quae ex his infertur,
concedere cogitur, ex eo scilicet quod ex praemissis propositionibus
necessario infertur. Aut enim praemissae propositiones necessario
consequentem exigunt, aut ipsae diuidentem ipsius secum patiuntur. At
uero sumit aduersarius quod diuidentem patiantur, quae est huiusmodi:
'omne malum iustum est'; quae, cum primae propositioni eiusdem quarti
modi aggregatur hoc modo:

	omne iustum bonum est

	omne malum iustum est

euenit per primum modum primae figurae ut haec quoque uera sit:

	omne malum bonum est

At uero, cum iam prius concessa fuerit assumptio quarti: 'quoddam
malum bonum non est', et modo comprobata sit eius contradictoria:
'omne malum bonum est', duas simul habemus contradictorias ueras, quod
est impossibile.

		  DE TERTIA FIGURA EIUSQUE REGULIS>

Restat autem nunc ut de modis tertiae figurae disputemus, quorum
quidem conclusiones a conclusionibus superiorum figurarum in eo
differentiam tenent quod, cum in superioribus et uniuersales et
particulares colligantur, in hac solae particulares concluduntur.
Cuius quidem modos sex esse praediximus. Primus autem tertiae figurae
modus ex duabus uniuersalibus affirmatiuis particularem affirmatiuam
concludit; secundus autem ex uniuersali affirmatiua et uniuersali
negatiua particularem negatiuam; tertius uero ex particulari
affirmatiua et uniuersali affirmatiua particularem affirmatiuam;
quartus quidem ex uniuersali affirmatiua et particulari affirmatiua
particularem affirmatiuam; quintus autem ex particulari negatiua et
uniuersali affirmatiua particularem negatiuam; at uero sextus ex
uniuersali negatiua et particulari /242/ affirmatiua particularem
negatiuam infert. Quorum quoque exempla subiciemus:

omne bonum iustum est	nullum bonum malum est

omne bonum uirtus est	omne bonum iustum est

quaedam uirtus iusta est	quoddam iustum malum non est

quoddam bonum iustum est	omne bonum uirtus est

omne bonum uirtus est	quoddam bonum iustum est

quaedam uirtus iusta est	quoddam iustum uirtus est

quoddam bonum malum non est	nullum bonum malum est

 omne bonum iustum est	quoddam bonum iustum est

 quoddam iustum malum non est	quoddam iustum malum non est

Erant autem quidam, ut Boethius meminit, qui septem in hac figura
modos constituebant addentes unum, quem secundum faciebant
transpositis tantum praecedentibus propositionibus primi modi et
conclusione conuersa hoc modo:

omne bonum uirtus est

omne bonum iustum est

quoddam iustum uirtus est

Sed hunc, inquit, a primo modo Aristoteles non diuidit, sed> hos duos
unum putat, quorum eadem est complexionis regula, haec scilicet:

si aliqua duo praedicantur de eodem uniuersaliter, primum praedicatum
secundo conuenit particulariter

Unde et nos Aristotelem sequentes sex tantum modos huius figurae esse
deprehendimus. Secundi uero modi talis est regula:

     si aliquid remouetur ab aliquo uniuersaliter et aliud praedicatur
     de eodem subiecto uniuersaliter, primum praedicatum remouetur a
     secundo particulariter

Tertio quoque talis aptari poterit:

     si aliquid praedicatur de aliquo particulariter et idem alio
     praedicato supponatur uniuersaliter, primum praedicatum de
     secundo dicitur particulariter.

Ex his autem suprapositis regulis caeterorum quoque regulas perpende.

Est autem annotandum quod in hac figura per omnes modos idem in prima
propositione et conclusione praedicatur, quod est maior extremitas;
minor uero dicitur quae in assumptione praedicatur. In secunda uero
figura id quod in prima propositione subicitur, in conclusione
praedicatur, quod maiorem dicimus extremitatem; minorem uero quae
/243/ in secunda subicitur. In prima autem figura per quattuor priores
et perfectos modos idem in propositione et conclusione praedicatur,
quod maior extremitas uocatur; secunda uero quae in assumptione
subicitur. In caeteris uero quinque qui in eadem figura superadditi
sunt, conuersio propositionum id non seruat, sed quae minor fuit
extremitas in superioribus quattuor, maior est hic appellanda secundum
praedicationem conclusionis, quae per conuersionem prouenit. Ac
fortasse non multum necessitatis habuit horum quinque appositio, sed
satis ad naturam complexionum ostendendam illos fuisse arbitror quos
Aristoteles posuit, ex quibus liquide caeterorum quoque complexiones
per eamdem figuram apparent.

	       DE MODORUM EIUS RESOLUTIONE IN PRIMAE>

Nunc uero superest ut tertiae figurae modos quos nouissime posuimus,
qui etiam per se perspicui non sunt, in primos quattuor primae figurae
modos resoluamus. Quorum quidem quintus per solam impossibilitatem
ostenditur, sicut quartus secundae figurae; reliqui uero omnes per
conuersionem quoque possunt comprobari. Primus enim tertiae figurae
modus in tertium primae figurae modum resoluitur hoc modo: ut si[t]
prima propositio primi modi tertiae figurae particulariter conuertatur
et secunda eius hanc particularem praecedat, tertium primae figurae
modum efficis eadem conclusione retenta; qui quidem tertius conuersus
sit, et de hoc dubitare non poteris: quicquid enim prouenit ex
consequenti, et ex antecedenti. Verum propositiones quae in tertio
praeponuntur, ex his consequi possunt quae in primo praecedunt.
Secundus quoque tertiae figurae in quartum primae ita resoluendus est,
ut prima manente propositione et secunda, quae uniuersalis est,
particulariter conuersa, eadem inferatur conclusio. Tertius in tertium
resoluitur hoc moda: ut prima huius et secunda illius eadem maneat et
prima huius in secundam illius particulariter conuertatur fiatque
prima in illo quae secunda est in isto, conuersa uero alterius secunda
ponatur. Per conuersionem quoque conclusionis redit tertius primae
figurae syllogismus. Quartus quoque in eumdem resoluitur manentibus
prima et tertia propositionibus et secunda particulariter conuersa.
Sextus quoque de primo procreatur prima et tertia propositione
manentibus et secunda particulariter conuersa. Quintus uero qui restat
per impossibile tantum ostenditur propter eamdem causam quam de quarto
modo secundae figurae supra reddidimus. Haec autem impossibilitas ex
primo primae figurae modo demonstratur hoc modo: uere positis
praemissis /244/ propositionibus quinti conclusio eius necessario
ponitur. Aut enim illis positis conclusio necessario prouenit, aut
ipsae praecedentes diuidentem conclusionis patiuntur. Ponit autem
aduersarius quod praemissae propositiones simul esse possunt cum
diuidente conclusionis. Quae quidem diuidens talis est: 'omne iustum
malum est', cui quidem cum assumptio quinti adiungitur, haec scilicet:
'omne bonum iustum est', per primum primae figurae modum infertur:
'omne bonum malum est'; quae quidem contradictoria est primae
propositionis quinti, quae iam concessa fuit. Duae itaque
contradictoriae simul uerae conceduntur, quod est impossibile.

Non solum autem quartus secundae figurae et quintus tertiae in priores
et perfectos primae figurae per impossibile resolui poterant, uerum
etiam omnes alii qui per conuersiones ostensi sunt, per impossibile ex
eisdem quoque monstrari possunt. Tertius enim secundae ex secundo
primae per impossibile monstratur, secundus ex tertio, primus ex
quarto. Quas quidem resolutiones eodem modo dispone quo modo in
resolutione quarti fieri monstrauimus, ipsa uidelicet conclusione> in
contradictoriam suam mutata atque adiuncta assumptione eius modi quem
resoluere uolumus. Omnes quoque tertiae figurae modi ex eisdem
quattuor primae figurae per impossibile demonstrari possunt,
quemadmodum quintus resolutus est, sextus quidem tertiae figurae in
tertium primae, quartus in quartum, tertius in secundum, secundus in
primum, primus in secundum. Nec nos illud contrahet quod in quibusdam
haec impossibilitas per contradictorias, in quibusdam per contrarias
ostenditur; aeque enim, immo magis, peccat qui contrarias concedit
quam qui contradictorias, quippe magis sibi contrariae quam
contradictoriae aduersantur. Illud quoque in perturbationem> duci non
debet si aliis quandoque terminis usi sumus in resoluendo modos quam
prius in disponendo.

At uero illud aliquos mouere poterit quod in ostensione
impossibilitatis pro contradictoriis ac rectis diuidentibus utimur his
propsitionibus quas superius in Secundo contradictorias esse
negauimus, cum quandoque eas non esse ueras contingat, uniuersalem
scilcet affirmatiuam et particularem negatiuam, ut sunt istae: 'omne
iustum uirtus est', 'quoddam iustum uirtus non est'. At uero etsi non
necessitate huiusmodi resolutio constringat, probabilitatem tamen
maximam tenet. In eo etiam ipsa ex necessitate non cogit, quod non est
necesse ex praemissis propositionibus /245/ aut hanc sequi
contradictoriam aut illam. Multa enim sunt ex quibus neutra duarum
contradictoriarum sequitur. Ex hac enim propositione quae ait: 'omnis
homo est animal', neque 'omnis homo est rationalis' prouenit nec multo
minus ipsius contradictoria, quae falsa est. Idem quoque in figuris
syllogismorum contingit. Ex his namque duabus:

	      omne iustum bonum est
	      omnis uirtus iusta est

neque ista prouenit:

	      omnis coruus est niger

neque ipsius contradictoria. Illud quoque disiunctionis propositum
quod apponimus, satisfacere non uidetur, cum scilicet dicimus: aut
praemissae propositiones necessario inferunt conclusionem, aut ipsius
patiuntur diuidentem. Multae enim uidentur propositiones quae duarum
contradictoriarum hanc quidem non inferunt nec illam patiuntur: neque
enim> hoc recipimus:

       si Socrates est hic lapis, non est homo

nec antecedens diuidentem sequentis patitur.

At uero de calumnia huius consequentiae Topicis nostris discutiendum
reseruamus. Sicut tamen haec consequentia maximam tenet
probabilitatem, ita et supraposita resolutio impossibilitatis maxima
probabilitate obnixa est.

		      DE PERMIXTIONIBUS MODORUM

Contingit autem aliquando modales enuntiationes simplicibus aggregari
in modis suprapositarum figurarum, sicut in Analyticis suis
Aristoteles ostendit, in prima quidem hoc modo:

	    omne iustum possibile est esse bonum
	    omnis uirtus iusta est
	    omnem igitur Virtutem possibile est bonam esse

Similiter et necessarium et uerum per modos singulos. Sic quoque et in
secunda figura contingit. Si quis enim istas concedat:

	nullum malum possibile est esse bonum
	omne iustum possibile est bonum esse

huic quoque non contradicet:

        nullum iustum est malum

Idem in caeteris modis accidit. Tertiae quoque figurae sic adiunguntur:

     omne bonum possibile est iustum esse
     omne bonum uirtus est /246/
     quamdam igitur uirtutem possibile est iustam esse

Sic et in caeteris.

Videntur quoque syllogismi ex solis modalibus ueraciter componi. Si
quis enim dicat:

     omne quod possibile est mori possibile est
     omnem autem hominem possibile est mori
     omnem igitur hominem possibile est uiuere

recte primum primae figurae modum perfecisse uidetur. Tales namque
etiam syllogismos, qui uidelicet ex solis modalibus componantur,
Aristoteles disposuisse inuenitur. Ut enim ostenderet quod id quod
futurum est necesse est fieri, tale praemisit argumentum in Primo
Periermenias quod id quod> futurum est non potest non fieri: "quod
autem non potest non fieri impossibile est non fieri; quod uero
impossibile est non fieri necesse est> fieri"; quare intulit: "quod
futurum est necesse est fieri." Idem quoque in Secundo ad falsam
opinionem recidendam de aequipollentia modalium propositionum talis
syllogismi usus est argumentatione, cum ait: "an certe impossibile est
sic poni necessarii contradictionem; nam quod necessarium est esse
possibile est esse;" adiecit autem postea: "at uero quod est possibile
esse non impossibile est esse; quod uero non impossibile est esse non
necesse est esse;" secundum malam dispositionem conclusit itaque:
"quare quod necesse est esse non necesse est esse, quod est
inconueniens."

At uero mihi hi non esse syllogismi uidentur qui ex solis modalibus
compositi sunt, quorum primae propositiones medio termino non
connectuntur. Cum enim dicitur: 'omne quod possibile est mori,
possibile est uiuere', 'illud quod possibile est mori' subiectum est
in sensu, sicut 'homo', cum dicitur: 'omnem hominem possibile est
uiuere'. Tale est enim: 'omne illud quod possibile est mori, id est
omnem illam rem quam mori contingit, possibile est uiuere'. Si ergo in
secunda propositione ipsum praedicaretur hoc modo: 'sed omnis homo est
illud quod possibile est mori', 'ergo omnem hominem possibile est
uiuere' recte in syllogismo per primam figuram conclusisset. Sed iam
secunda propositio simplex esset, in qua 'illud quod possibile est
mori' simpliciter de homine praedicatur. Talis autem et iste
syllogismus est: /247/

	    omne corpus quod possibile est mori, possibile est uiuere
	    sed omnis homo est corpus quod possibile est mori
	    quare omnem hominem possibile est uiuere

Cuius quoque assumptio simplex est, in qua corpus simpliciter homini
attribuitur, determinatum quidem per illud quod subiungitur 'quod
possibile est mori'.

Sic quoque in simplicibus saepe syllogismi esse uidentur qui non
sunt. Si quis enim dicat:

      omne quod homo non est, est non-homo
      sed hic lapis non est homo
      ergo est non-homo

primam, quam non fecit, figuram fecisse uidetur, cum praemissae
propositiones medium terminum non communicent. In prima namque
propositione illud 'quod homo non est, subiectum fuit, quod in secunda
praedicari debuit hoc modo: 'sed hic lapis non est illud quod non est
homo'. At tunc recte concluderetur: 'quare hic lapis est homo'. Quod
autem 'homo' in secunda propositione remouetur, nihil ad
participationem medii termini, cum uidelicet 'homo' nec praedicatus
terminus nec subiectus in prima propositione fuerit, sed in
determinatione subiecti positum. Sic quoque nec medius terminus
intercedit cum dicitur: 'quod necesse est esse possibile est esse', et
'quod possibile est esse non impossibile est esse', nisi ita
intelligatur: 'quod necesse est esse est illud quod possibile est
esse' et 'quod possibile est esse non est impossibile esse'. Sed iam
prima propositio simplex, non modalis, fuerit, in qua illud 'quod
possibile est esse' simpliciter enuntiatur de eo quod necesse est
esse.

Licet autem syllogismi recte dici non possint hi quos ex solis
modalibus constitutos adiecimus, quia tamen> maximam probabilitatem
tenent, non incommode quandoque a disputantibus inducuntur. Videtur
autem aliquando medius terminus syllogismi in altera propositione nec
praedicari nec subici, sed in determinatione terminorum poni, quando
uidelicet obliquitas casuum incumbit hoc modo:

	  omnis homo est animal
	  sed quaedam albedo est hominis
	  ergo est animali

uel>:

	omnis homo est animal
	sed quaedam albedo accidit homini
	ergo animali

uel ita:

        informat hominem
	ergo in animal

uel etiam ita:

        fundatur in homine
	ergo in> animali

		       DE PERMIXTIONE TEMPORUM

Possunt quoque per tempora propositiones syllogismorum uariari in
singulis figuris; in prima autem sic:

	 omnis homo morietur
	 omnis citharaedus est homo
	 quare omnis citharaedus morietur

uel ita:

    	 omnis senex fuit puer
	 Nestor autem est senex
	 quare fuit puer

In secunda uero hoc modo:

	 nullus lapis morietur
	 omnis homo morietur
	 quare nullus homo est lapis

uel ita:

         nullus puer fuit iuuenis
	 omnis autem senex fuit iuuenis
	 quare nullus senex puer est

In tertia quoque talis fit [ad] temporum admixtio:

	 omne mortale morietur
	 omne autem mortale uiuum est
	 quoddam igitur uiuum morietur

uel ita:

         omnis senex fuit puer
	 omnis senex est non puer
	 quoddam non puer fuit puer

Sic quoque per singulos modos trium figurarum praesenti tempori caetera
quoque potuerunt aggregari. Ex solis autem propositionibus caeterorum
temporum nulla secundum aliquam figuram syllogismi necessitas uidetur
contingere, /249/ sicut nec ex solis particularibus aut negatiuis. Si
quis enim talem primae figurae dispositionem faciat:

         nullus puer fuit iuuenis
	 omnis senex fuit puer
	 nullus senex fuit iuuenis

falsum omnino uidetur. Erunt tamen fortassis qui subtilius
inspicientes dicant hic quoque necessariam esse conclusionem, si
medius terminus, id est 'puer', eodem modo et in prima et in secunda
propositione sumatur, sicut in singulis singularum figurarum modis
conuenit. Si enim> medius terminus dissimiliter, hoc est in diuersa
significatione, ponatur, ad extremorum conclusionem non est idoneus.
At si 'puer' in secunda quoque propositione, sicut in prima, circa
existentes modo tantum accipiatur, falsa prorsus uidebitur ipsa
secunda quae ait: omnis senex fuit puer. Tale est enim ac si diceret:
'omnis senex fuit aliquis eorum qui modo pueritiam habent'. Quod
quidem intelligi conuenit, si per se una dictio 'fuit> puer'
accipiatur, sicut in Primo Postpraedicamentorum ostendimus. Si uero
'fuit puer' in secunda propositione pro una dictione acceptum
praedicetur, uera fortassis enuntiatio erit, sicut in eodem
monstrauimus. Sed iam figura syllogismi, sicut et necessitas, deperit,
quippe medius terminus non consistit, scilicet cum in prima
propositione 'puer' subiectus est>, in secunda 'fuit puer'
praedicatur. Sic quoque et si dicatur:

	 omnis qui fuit iuuenis fuit puer
	 omnis autem senex fuit iuuenis
	 quare omnis senex fuit puer

licet necessario prouenire conclusio uideatur, nulla tamen est figurae
dispositio, sicut nec in his complexionibus quas ex solis modalibus
supra coniunximus. In prima namque propositione 'ille qui iuuenis
fuit' subicitur, qui in secunda non praedicatur. Non enim ita
dicebatur: 'omnis senex est ille qui fuit iuuenis', immo ita: 'omnis
senex fuit iuuenis', in quo tantum 'iuuenis' praedicari a pluribus
dicitur. Si uero 'fuisse iuuenem' pro uno praedicato sumamus, eaedem
fortassis propositiones erunt, hae scilicet: 'omnis senex fuit
iuuenis' et 'omnis senex est ille qui fuit iuuenis', et> tunc medii
termini communitas figurae complexionem seruabit. Sed iam secunda
propositio de praesenti uidebitur in qua 'est' copula intelligitur, ac
si hoc modo diceretur: 'omnis senex est ille quifuit iuuenis'. Haec de
categoricis tam propositionibus quam syllogismis dicta doctrinae
sufficiant.

			 FINIS CATEGORICORUM

1

			     LIBER PRIMUS
				   
			       DE LOCIS

			    INTRODUCTIO>

Sicut ante categoricorum syllogismorum constitutionem ipsorum materiam
in categoricis propositionibus oportuit praeparari, ita et ante
hypotheticorum compositionem eorum propositiones hypotheticas (unde et
ipsi hypothetici nominantur) necesse est tractari. Nullae autem
idoneae propositiones in constitutione syllogismi sumuntur nisi quibus
auditor consentit, hoc est quas pro ueris recipit, sicut ex
definitione syllogismi, quam in extrema parte Categoricorum posuimus,
manifestum est. Quoniam ergo hypotheticae enuntiationes quarum sensus
sub consecutionis conditione proponitur, inferentiae suae sedem ac
ueritatis euidentiam ex locis quam maxime tenent, ante ipsas rursus
hypotheticas propositiones Topicorum tractatum ordinari conuenit, ex
quo maxime hypotheticarum propositionum ueritas seu falsitas
dinoscitur.

Locum ergo genera1iter definientes uim inferentiae dicimus. Veluti cum
talis proponitur consequentia:

      si est homo, est animal

'homo', cuius habitudo ad 'animal' uim inferentiae tenet, locus
dicitur, cumque 'homo' ad 'animal' utpote species ad genus suum sese
habeat, locus ipse a specie assignandus est. Locum autem artius
accipientes philosophi definierunt argumenti sedem uel id esse unde
trahitur conueniens argumentum ad propositam quaestionem comprobandam.
Quarum quidem definitionum prima Ciceroni adscribitur, secunda uero
Themistii esse creditur. Sed unde istae strictae dicendae sint,
facilius apparebit, si unde praemissa larga dicatur, prius patuerit,
quae scilicet uim inferentiae locum esse determinauit; quae quidem
breuiter est aperienda. Inferentia itaque in necessitate consecutionis
consistit, in eo scilicet quod ex sensu antecedentis sententia
exigitur consequentis, sicut in hypothetica propositione dicitur, ut
in sequentibus monstrabitur. Haec autem inferentia alias perfecta est,
alias imperfecta. Perfecta quidem est inferentia, cum ex ipsius
antecedentis complexione consequentis ueritas manifesta est et
antecedentis constructio ita est disposita, ut in se consequentis
quoque constructionem contineat, ueluti in syllogismis /254/ aut in
his hypotheticis quae formas habent syllogismorum. Si quis enim dicat:

    omnis homo est animal
    omne animal est animatum

atque ex his inferat:

    ergo omnis homo est animatus

antecedentes propositiones, quae et 'hominem' 'animali' et 'animal'
'animato' omnino subiciebant, tertiae quoque sensum quae ex ipsis
infertur, liquide continebant, quantum etiam ad constructionis
dispositionem, in qua quidem et ipse 'homo' 'animato' supponitur. Nam
sicut una media hypothetica dicuntur duae hypotheticae in quibus per
communitatem medii duo extrema in unius hypotheticae sensum
coniunguntur, ita et una media categorica dici debent duae categoricae
quarum extremitates per medii termini communitatem uel sibi conuenire
uel a se remoueri monstrantur: conuenire quidem, ut in praemisso
'animatum' 'homini' adhaerere ostenditur mediante animali, cum ita
quidem proponitur:

       omnis homo est animal
       omne animal est animatum

remoueri quidem hoc modo:

       omnis homo est animal
       nullum animal est lapis

hic enim 'lapis' ab 'homine' quoque per 'animal' remoueri monstratur.
Ad hanc autem perfectionem inferentiae notandam 'per ea ipsa' in
definitione syllogismi, sicut in Categoricorum Syllogismorum Secundo
Boethius dicit, appositum est. Quae quidem definitio est huiusmodi:
Oratio in qua, positis quibusdam et concessis, necesse est per ea
ipsa> quae posita sunt et concessa, aliud euenire quam sint ea quae
posita sunt et concessa. Quae quidem plenius apparebit, cum in
sequentibus definitionem ipsam exponemus per singula argumentationis
species uberius tractantes. Similiter et illae consequentiae perfectam
habent inferentiam quae syllogismorum formas tenent et sola
concessione antecedentium propositionum a syllogismo distare uidentur,
ut cum ita proponitur:

     si omnis homo est animal et omne animal est animatum, omnis homo
     est animatus

uel ita:

     si omnis homo est animal et nullum animal est lapis, nullus homo
     est lapis

/255/ Sunt autem aliae inferentiae, quae imperfectae sunt, cum
uidelicet una tantum propositio antecedit, etsi de eisdem
antecedentibus substracta una fiat ad ultimam inferentiam hoc modo:

	       si omnis homo est animal, omnis homo est animatus

uel:

	si omnis homo est animal, nullus homo est lapis

Quae quidem inferentiae, quamuis imperfectae sint quantum ad
antecedentis constructionem, tamen necessitatem ex rerum natura
saepissime tenent ueluti ista quam prius posuimus de 'animali' ad
'animatum', cum uidelicet natura animalis, cui animatum ut
substantialis forma inest, ipsum animal praeter animationem existere
nusquam patiatur. Perfectio itaque necessitatis etiam in his est
inferentiis, non constructionis. Cum enim dicimus:

     si est animal, est animatum

quantum quidem ad rerum naturam quam nouimus, de ueritate
consequentiae certi sumus, quia scilicet animal sine animato non posse
subsistere scimus, non quidem quantum ad complexionem inferentis.
Quamuis enim animal in se animatum contineat, nulla tamen apponitur
propositio quae animal in animato contineri demonstret. Unde et clarum
est, etsi idem ad se ipsum sequi facias hoc modo:

     si est animatum, est animatum

non perfectam esse inferentiam, quantum quidem ad inferentis
constructionem. Nam quamuis certum sit idem sine se ipso non posse
consistere non est tamen inferentia complexionis perfecta, ubi idem
adsitionem simpliciter sequitur, nisi et ipsum in se contineri
demonstretur per adiunctam antecedenti propositionem quae est: 'omne
animatum est animatum'. Verum si ita proponatur:

     si omne animal est animatum et omne animatum est animatum, omne
     animal est animatum

perfecta quoque est secundum complexionem inferentia.

Quod quidem inde patet quia ex se tantum, non ex natura terminorum,
haec inferentia perfecta est, quod, qualescumque terminos apponas,
siue cohaerentes siue remotos, nullo modo cassari ualet consecutio. Si
enim dicas:

     si omnis homo est lapis et omnis lapis est lignum, omnis homo est
     lignum

necessaria est et indubitabilis inferentia, quamuis nulla
propositionum sit uera. Neque enim uel ueritas propositionum ueritatem
exigit consequentiae uel falsitas falsitatem. Sed et ex ueris
propositionibus falsa texitur consequentia hoc modo: /256/

     si hic lapis non est homo, hic lapis non est animal

et ex falsis uera hoc modo:

     si hic lapis est homo, hic lapis est animal

Aliud enim est partium sensum speculari, aliud consecutionem totam
attendere, quae neque hoc esse uel non esse, neque illud proponit, sed

     si hoc est, non est illud

esse uel non esse, siue hoc uel illud sit uel non sit.

Caeterae quoque uerae consequentiae, quarum inferentia ex rerum natura
pendet, non in quorumlibet terminorum rebus uerae consistunt, sed in
his tantum quae naturam eius consecutionis seruant. Cum enim uera sit
huiusmodi consequentia:

     si est homo est animal

ex natura speciei ac generis potes altero illorum mutato consecutionem
destruere, si uidelicet tale apponas in loco cuiuslibet cuius essentia
ad alterum nullam consecutionis habeat naturam. Veluti si 'hominem'
mutes sic:

      si est lapis est animal

uel 'animal' ita:

     si est homo est lapis

Istae ergo consequentiae recte ex natura rerum uerae dicuntur quarum
ueritas una cum rerum natura uariatur; illae uero ueritatem ex
complexione, non ex rerum natura, tenent quarum complexio necessitatem
in quibuslibet rebus, cuiuscumque sint habitudinis, aeque custodit,
sicut in syllogismo uel in consequentiis quae formas eorum tenent,
ostenditur.

	    UTRUM SYLLOGISMI EX LOCO FIRMITATEM HABEANT>

Sed fortasse in syllogismis ad concessionem antecedentium
propositionum habitudines rerum necessariae uidentur, ut uidelicet
'omnis homo est animal', uel 'omne animal est animatum' inde
concedamus quia generis cohaerentiam in 'animali' ad 'hominem' uel in
'animato' ad 'animal' consideramus. Quantum autem ad inferentiam
syllogismi, quae fit de duabus praecedentibus propositionibus ad
tertiam, nulla est cohaerentiae habitudo necessario, sicut nec> in
illis consequentiis quae formas tenent syllogismorum.

Unde quia ita in se perfectae sunt huiusmodi inferentiae ut nulla
habitudinis natura indigeant, nullam ex loco firmitatem habent. Cuius
quidem loci proprietas haec est: uim inferentiae ex habitudine quam
habet ad terminum illatum conferre consequentiae, ut ibi tantum ubi
/257/ imperfecta est inferentia, locum ualere confiteamur. Veluti cum
de auolibet dicimus:

     si est homo est animal

ex 'hominis' habitudine ad 'animal' -- quia scilicet species eius est
-- ualere constat inferentiam. Hoc ergo quod ad perfectionem
inferentiae deest, loci supplet assignatio, cum 'hominem', qui
'animal' probat, 'animalis' speciem consideramus, et speciei quidem
naturam talem cognoscimus ut suum genus necessario ponat, quod maxima
dicit propositio, quae nihilominus locus dicitur, sicut in sequentibus
apparebit. Quae quidem maxima propositio post assignationem loci
differentiae suae extra ad modum probationis ostendendum affertur.
Itaque ubi inferentia perfecta non est, loci ualet habitudo, ubi uero
perfecta, nequaquam. Quod enim perfectum est, nullo eget supplemento
nec perfectioni quicquam deesse potest. Perfectam autem diximus
syllogismi inferentiam, quae nullorum habitudine terminorum indiget.
Quorum cumque enim terminorum inferentia componatur, si formam
complexionis syllogismi teneat, incommutabilis consistit; unde non
quilibet termini secundum constructionem speciei ac generis
dispositionem suam habentes ueram faciunt consecutionem. Cum enim
dico:

     si Socrates est homo, est animal

uerum est; si autem 'hominem' et 'animal', quae praedicantur, mutauero
et 'hominem' et 'asinum' praedicata apposuero, falsam eorum
inferentiam fecero.

Sed quaeritur, si omnis inferentia syllogismi perfecta sit, quomodo
auctoritas alios perfectos dicat> -- ut illi qui primae figurae sunt
--, alios imperfectos, ut sunt secundae et tertiae figurae. Sed haec
imperfectio non ad inferentiam, sed ad euidentiam refertur. Similiter
enim et in istis qui imperfecti dicuntur, inferentia est necessaria
sicut in illis, et complexio con>sequentis propositionis in
contexione antecedentium propositionum continetur. Sed non tam cito
potest discerni in conuersione propositionum sicut in recta
dispositione. Rursus a quaestione non uidetur alienum, si locos in
syllogismis non esse confiteamur, quare etiam in syllogismis ipsos
auctoritas assignet. Boethius enim, qui in Prologo Topicorum suorum
proposuerat se ostensurum qui etiam loci quibus apti sint syllogismis,
per singulos syllogismos locos assignat maximasque propositiones
adaptat. Veluti /258/ cum locum a definitione, cuius exemplum primum
positurus erat, uellet assignare, talem praemisit syllogismum:

     animal est substantia animata sensibilis
     arbor uero substantia animata sensibilis non est
     arbor igitur animal non est

In hoc enim syllogismo locum a definitione assignauit, quae est
substantia animata sensiblis, et maximam propositionem talem adaptat:

     A quocumque remouetur definitio, et definitum

Voluit itaque Boethius locum quoque in syllogismis esse. Sed et ipse
Porphyrius Isagogas suas et ad syllogismos necessarias, inde, ut
aiunt, uocauit quod de his agunt rebus -- genere, specie, differentia,
proprio et accidenti -- ex quibus syllogismi suae sedem contrahunt
necessitatis. Unde et ipse in syllogismis locos accepit.

Sed etsi hoc recipiamus, non quantum ad inferentiam totius syllogismi
locum esse confitemur, non uidelicet secundum hoc quod ex> duabus
simul antecedentibus propositionibus consequens infertur, sed quantum
ad inferentiam unius antecedentium propositionum ad tertiam. Modo enim
in syllogismo locum metiuntur secundum inferentiam propositionis ad
conclusionem, modo secundum inferentiam assumptionis ad conclusionem.
Veluti cum dicimus:

       omnis homo est animal
       omne animal est animatum
       ergo omnis homo est animatus

si inferentiam attendamus ex propositione 'omnis homo est animal' ad
'omnis homo est animatus', a specie locus est, quae est 'animal',
'animati' scilicet, cuius quidem loci haec erit maxima propositio:

       de quocumque praedicatur species, et genus

et tunc quidem ipsam assumptionem quasi pro assignatione loci positam
dicunt, ut uidelicet 'animal' 'animati' speciem esse innuat, cum ipsum
'animato' supponit. Si uero inferentiam assumptionis ad ipsam
conclusionem attendamus, locum a genere, quod est 'animal', 'hominis'
scilicet, assignat; secundum quidem hanc regulam:

	  quicquid praedicatur de genere uniuersaliter, ac de specie

et tunc quidem prima propositio pro assignatione loci relinquitur, ac
si dicat 'hominem' speciem esse 'animalis' per hoc quod ipsum
'animali' /259/ supponit.

Sed si propositionum sensum, quem scilicet in assignatione loci>
ponimus, consideremus, tantum uel a praedicatis uel a subiectis uel a
remotis possumus locos assignare in categoricis syllogismis; in
hypotheticis uero ab antecedenti tantum uel consequenti; aliter enim
non erunt sufficientes assignationes. Qui enim 'animal' 'animato'
uniuersaliter supponit, nec ex eo speciem ipsius esse ostendit, --
quippe aequale posset esse, -- sed tantum subiectum esse hoc, uel
illud praedicatum, ostendit. Unde rectius a praedicato uel a subiecto
locus assignandus est. A praedicato quidem qui supra a genere dictus
est; cuius haec erit regula:

     quicquid praedicatur de praedicato, et de subiecto

A subiecto qui a specie positus est. Nam sicut genus speciei dicitur
praedicatum, ita species generis subiectum. Cuius quoque talis est
regula:

	quicquid subicitur subiecto, et praedicato

A remotis uero siue ab oppositis dici potest cum uniuersalis negatiua
adiungitur, quae separationem ostendit hoc modo:

	    nullus homo est lapis
	    sed omnis Aethiops est homo
	    quare nullus Aethiops est lapis

Qui enim dicit nullum hominem lapidem esse, ea procul dubio a se
remota monstrat. Talis autem regula erit:

     si aliquid remotorum a se conuenit alicui, alterum ab eodem
     tollitur

Et haec quidem inferentia de assumptione ad conclusionem ostenditur.
Si autem de propositione ad conclusionem, a praedicato est assignandus
locus, id est 'homine', quem praedicatum Aethiopis esse assumptio
monstrat. Et tunc est talis propositio maxima:

	  quicquid remouetur a praedicato, et a subiecto

Veluti 'lapidem' qui ab 'homine' praedicato [Ethiops] remouetur,
oportet et ab 'Aethiope' remoueri.

In hypotheticis etiam uolens habitudinis loci assignationem
sufficientem habere, semper uel ab antecedenti locum uel a consequenti
assignabam, ueluti in ista:

	    si est homo est animal
	    sed est homo
	    ergo est animal

ab antecedenti locum assignabam secundum inferentiam assumptionis ad
conclusionem iuxta hanc regulam:/260/

	     posito antecedenti ponitur consequens

Quod autem 'homo' 'animalis' consequens esset, praemissa consequentia
monstrabat, non, ut quidam dicebant, quod sit ipsius species, qui et a
specie locum assignandum dicebant. Cum uero ex eadem consequentia per
consequentis destructionem assumeretur ita:

	     sed non est animal
	     ergo non est homo

a destructione consequentis locum dicebam iuxta hanc maximam
propositionem:

	destructo consequenti destruitur antecedens

Quod uero hoc quod aufertur, illius quod destruitur, consequens sit,
prima quoque monstrabat consequentia.

Sed si quidem locos ita assignemus maximasque propositiones demus
secundum inferentiam unius antecedentium propositionum ad
conclusionem, falsas saepe maximas propositiones oportebit apponi, ut
sunt illae omnes a praedicato uel a subiecto uel a remoto et quaedam
earum quae sunt a genere uel a specie, sicut in sequentibus apparebit;
quae tamen maximam probabilitatem tenent. Possunt quoque fortasse et
tales fieri syllogismi quorum nulla propositionum ad conclusionem per
se necessario antecedat, ut iste:

   omne corpus est coloratum
   sed omne sedens est corpus
   ergo omne sedens est coloratum

Sed cum nec uerae sint nec perfectam inferentiam syllogismi ostendant,
duarum uidelicet propositionum ad tertiam, immo imperfectam unius
tantum propositionis ad alteram, nec maximae propositiones debent dici
syllogismorum nec earum differentiae loci ipsorum.

Nec fortasse Boethius in syllogismis eos assignat uel eorum maximas
propositiones adaptat, ut syllogismorum esse credatur>, sed ut ex
imperfecta rerum inferentia, quae uera tenetur, uera quoque esse
perfecta complexionis inferentia credatur, quae, ut dictum est, in
syllogismo est. Nam ubi simplex ualet inferentia, quis non magis
compositam recipiat?

Potest quoque ex simplici necessario probari composita. Si enim uerum
est:

	si omnis homo est animal, omnis homo est animatus

et ueram necesse est esse syllogismi inferentiam, hanc scilicet: /261/

     si omnis homo est animal et omne animal est animatum, omnis homo
     est animatus

Quicquid enim sequitur ad consequens, et ad antecedens. Duae uero
illae simul propositiones ad quamlibet ipsarum antecedunt. Ostenditur
itaque ex simplici inferentia composita.

Si quis forte de ipsa dubitauerit, ideo quod ea quoque ad compositam
inferentiam syllogismi ualere Porphyrius dixit quae ualent ad
simplicem, et maxime ad hypotheticos syllogismos cognitio quinque
rerum, de quibus agit Porphyrius, utilis est secundum earum
hypotheticas propositiones quae in ipsis uerae tenentur -- si quis
autem totam syllogismi inferentiam sub regula uelit comprehendere,
profecto ipsum omnium syllogismi propositionum oportet sensum
colligere, categoricorum quidem ita:

si aliquid praedicatur de alio uniuersaliter et aliud praedicetur de
praedicato uniuersaliter, illud idem praedicatur et de subiecto
uniuersaliter.

Veluti si 'animal' praedicetur de 'homine' uniuersaliter et 'animatum'
de 'animali', idem quoque, id est 'animatum', praedicatur de 'homine'.

Hypotheticorum quoque syllogismorum complexiones regulis possumus
coartare, ueluti, si talis proponatur syllogismus:

	  si est homo est animal
	  sed est homo
	  ergo est animal

talis aptabitur regula:

     si aliquid infert aliud et id quod inferat existat, id quoque
     quod infertur necesse est existere;

uel si consequens auferatur hoc modo:

         sed non est animal

ac deinde antecedens ita:

        ergo non est homo

talis assignanda est regula:

     si aliquid infert aliud et ipsum auferatur illatum, ipsum quoque
     perimitur inferens

Quae quidem regulae non sunt maximae propositiones existimandae,
quippe locum differentiam ipsarum non habent, cum in syllogismo locum
non esse monstrauimus; cuius complexio ita est perfecta ut ex se ipsa
firmitatem, non aliunde, habeat.

/262/ Sed et fortasse communem omnium hypotheticarum locum ab
antecedenti in syllogismis quoque possunt assignari, secundum id
scilicet quod omnis syllogismus hypothetica propositio dicitur,
proponens consecutionem conclusionis ad argumentum quod in
propositione et assumptione antecedentibus continetur. Cum itaque
talem proferimus syllogismum:

      omnis homo est animal
      sed omne animal est animatum
      ergo omnis homo est animatus

atque ex 'omnis homo est animal' et 'omne animal est animatum', 'omnis
homo est animatus' inferimus, duas propositiones ad tertiam antecedere
ostendimus, quae uim inferentiae ex hoc quod antecedentes sunt ad
tertiam, habent et in hac quoque inferentia locus ab antecedenti
uidetur assignandus iuxta hanc maximam propositionem:

	posito antecedenti ponitur consequens

uerum illae duae propositiones antecedentes sunt ad tertiam, quare
illis positis tertia ponitur. Sed hic ab antecedenti locus
superuacaneus omnino uidetur, cum nullam faciat probabilitatem dubiae
consecutioni. Nam quicumque de consecutione quorumlibet ad se
dubitauerit, et illud antecedens huius esse ignorauerit, et econuerso.
Et qui certus fuerit alterum alterius esse antecedens, consecutionem
nullo modo contradicet. Sed et de hoc loco in sequentibus uberius
tractabitur. Quod etsi in syllogismo hic locus esse annuatur secundum
antecessionem duarum propositionum ad tertiam, quam perfecta complexio
terminorum facit, nullo tamen modo uidetur assignandus propter
certitudinem consecutionis faciendam uel quia, ut dictum est, non
facit uel quia perfecta est ex se ipsa inferentiae complexio et ex
propria dispositione constructionis manifesta.

Earum itaque tantum inferentiarum uis proprie dicitur locus quae
imperfectae sunt, ut quod ad perfectionem inferentiae defuerit, loci
assignatio suppleat, ueluti cum dicimus: 'si est homo est animal' et
per 'hominem' 'animal' ponimus, non est per connexionem eorum ad se
quae in constructione proponuntur, rata consecutio. Sed manifestatur
consecutionis necessitas cum hoc illius species esse demonstratur et
modus probationis speciei ad genus maxima propositione exprimitur, ut
ex utroque, tam uidelicet ex re ipsa in antecedenti constituta,
secundum cuius habitudinem ad aliam quae in consequenti ponitur,
consecutio /263/ firma ponitur, et ex maxima propositione qua modus
probationis exprimitur, consequentiae firmitas consistat atque ex
utrisque ei consensus adhibeatur.

			   DIVISIO LOCORUM

Unde talem ex loco diuisionem auctoritas posuit ut alium maximam
propositionem, alium differentiam maximae propositionis appellaret.
Est autem locus differentia: ea res in cuius habitudine ad aliam
firmitas consecutionis consistit, ut, cum dicitur:

	 si est homo, est animal

'homo' qui in antecedenti ponitur ad 'animal' inferendum quod
sequitur, affertur secundum id quidem quod ipsius est species. Maxima
uero propositio dicitur: ea propositio quae multarum consequentiarum
continens sensus communem modum probationis, quam in eis suae
differentiae tenent, secundum uim eiusdem habitudinis ostendit, ueluti
cum istis omnibus consequentiis: 'si est homo est animal', 'si est
margarita est lapis', 'si est rosa est flos', 'si est rubor, est
color' aliisque huiusmodi, in quibus scilicet species antecedunt ad
genera, talis inducitur maxima propositio:

	de quocumque praedicatur species, et genus

id est si species aliqua conuenit alicui, quodlibet genus ipsius
conuenit eidem. Haec maxima propositio omnium huiusmodi
consequentiarum s ensus continet et loquitur et communem modum
inferentiae antecedentium rerum ostendit, secundum id scilicet quod de
eis in illis consequentiis agitur, in quibus ad earum probationem
generum sequitur positio et ad inferentiam priorum generum secundum id
quod species ipsorum sunt, afferuntur. Non enim sufficit rem ipsam
cognoscere quae ad aliam possit antecedere, nisi etiam teneamus modum
inferentiae. Cum enim et species ad genus et genus ad speciem possit
antecedere, non quolibet modo aliud alterum potest inferre, sed
species quidem posita ponit genus, genus autem negatum negat speciem,
hoc modo:

    si est homo est animal

    si non est animal non est homo

His autem duobus praecognitis, re uidelicet quae inferre aliam queat,
quae differentia maximae propositionis est>, et modo inferentiae
ipsius, qui maxima propositione exprimitur, statim inferentiam
consequentiae secundum haec duo disponimus. Itaque tam ex loca
differentia quam ex maxima propositione firmitas inferentiae
custoditur, alio tamen et alio modo; ex differentia quidem hoc modo
quod ipsa in antecedenti posita /264/ uim inferentiae tenet secundum
habitudinem ex qua consequenti comparatur. Oportet enim in ipso
antecedenti semper de loco differentia agi [qui] secundum habitudinem
ex qua ad illatum terminum inferendum adducitur.

Sed nunc quidem prius hos locos quos maximarum propositionum
differentias uocamus, ad tractandum suscipiamus; qui quidem quia
maximis propositionibus pauciores sunt, quippe eiusdem differentiae
multae maximae propositiones esse possunt, ut in sequentibus liquebit,
facilius earum numerus in notitiam cadet. Hi uero sunt loci illi quos
proposita consequentia cum aliquis de ipsius inferentia haesitans unde
locus sit, requirit, respondere solemus, ueluti cum in hac
consequentia:

	si est homo est animal

unde sit locus, requiritur, a specie respondemus scientes 'hominem' ad
'animal' secundum hoc quod species eius est antecedere; cuius quidem
interrogationis sententiam diligenter inquiramus.

Sunt autem 'unde' aduerbii diuersae signiÞcationes: modo enim ponitur
materiale modo causale modo illatiuum modo locale. Materiale quidem
cum dicitur: 'unde est anulus?' 'ex auro'; causale uero sic: 'iussa
mea transgressus es; unde uerberaberis'; illatiuum autem ponitur ita:
'Socrates est homo; unde est animal'; locale quoque cum> dicitur:
'unde uenis?'

Quae ergo harum significationum propositae interrogationi
conuenientius aptetur uidendum est. Unde manifestum est ex ipsa
responsione duas significationes nouissimas nullo modo pertinere.
Videtur autem uel materiale uel causale posse accipi. Sic et in
caeteris consequentiis, cum earum terminorum inferentiam ignoramus,
habitudinem secundum quam unus terminus ad alium inferendum affertur,
requirimus cum talem quaestionem: 'unde locus?' proponimus communem
inferentiae proprietatem secundum habitudinem requirentes. Unde merito
non quae res sit locus dicimus, sed unde sit locus, id est ex qua
habitudine uim inferentiae teneat. Illud ergo 'unde' ad habitudinem
potius quam ad substantiam respicit; unde nonnisi nomina habitudinum
ad huiusmodi interrogationem reddimus. Neque enim ab homine sed
aspecie dicimus; illud namque substantiale nomen est, hoc autem
habitudinis. Si autem quae res sit locus quaereretur, profecto de
substantia rogaretur et substantiae nomen respondere conueniret, ut
scilicet hominem nominaremus. Sed dicitur uis inferentiae in 'homine'
non esse ex hoc quod est species, cum omnes uerae consequentiae ab
aeterno sint uerae, /265/ antequam etiam res earum creatae essent,
quod in sequentibus manifestabitur. Cum igitur de 'homine' et
'animali', antequam omnino consisterent, necessario consequeretur:

	   si est homo est animal

eo uidelicet quod homo sine animali nullatenus consistere potest, immo
[ex] 'animal' necessario exigat, procul dubio postquam homo species
animalis esset necessaria proposita consequentia fuit. Unde 'hominis'
specialitas consequentiam ueram non fecit, quae iam uera erat nondum
homine aut animali creatis uel eis quoque destructis uera semper
permanebit. Dicendum est ergo hoc quod homo animalis est species non
esse causam uerae consecutionis, sed probationem, neque locum
assignari per causam sed propter probationem. Non enim quia species
est homo, sed si species est homo, uera est inferentia. Ad argumentum
itaque ueritatis consecutionis locus differentia adducitur, sicut et
maxima

propositio quae post assignationem differentiae subiungitur, non ad
causam inferentiae. Manentibus itaque rebus tantum in consequentiis
pos sunt assignari loci quae tamen etiam rebus non existentibus
secundum hanc rerum naturam quod haec sine illa nullo modo subsistere
potest, ueritatem perpetuae consecutionis tenent. Si quis igitur rebus
peremptis talem ponat consecutionem:

	  si est margarita est lapis

locusque in ipsa requiratur, non ualet assignari, quippe nullo modo
res ipsius existunt. Unde nec locus esse possunt, sed tantum
consecutionis causam sufficit demonstrare, quod uidelicet primum nullo
modo sine secundo potest subsistere. Cum autem locus differentia non
possit assignari rebus peremptis, nec maximae propositiones dicendae
sunt. Amplius: quae sensus consequentiarum continent, quippe locum
differentiam non habent, sine quibus eas esse non posse Boethius in
Secundo Topicorum suorum demonstrat. Ait enim cum eas differentias
maximarum propositionum esse ostenderet: "nam uniuscuiusque substantia
ex propriis differentiis consistit, ut hominis ex rationalitate, quae
est eius differentia." Oportet itaque unamquamque maximam
propositionem locum differentiam> habere et cum locum differentiam
non habuerit, non est maxima propositio uocanda, sed fortasse regula
dici potest secundum id quod multarum continet propositionum sensus.
Cum enim omnis maxima propositio regula dicatur, non omnis regula
maxima propositio dicenda est, ut sunt illae quae categoricis
propositionibus /266/ aptantur, uel etiam hypotheticis, et
differentiam locum non habent, ut in tractatu maximae propositionis
apparebit.

		   UNDE LOCI DIFFERENTIAE DICANTUR

Sed nunc quidem qualiter huiusmodi res quae in ipsis positae
consequentiis uim inferentiae teneant, maximarum propositionum
differentiae dicantur, considerandum est. Neque enim proprie ex ipsis
maximae propositiones constant, quippe uocem res componere non
possunt. Cum itaque res illa quae est homo, quae animal infert in hac
consequentia:

	si est homo est animal

et caeterae quae similiter sua genera probant, huius maximae
propositionis:

de quocumque praedicatur species, et genus differentiae dicantur,
recte quaeri potest> quare dicantur, cum ipsam non informant nec
constituant. Sed hoc quidem modo maximam propositionem ex ipsa re quae
locus dicitur, constare accepimus, quod ipsam in sensu suo continet.
Unde et ipse in fine eiusdem libri eorumdem Topicorum cum per locos
differentias ipsarum maximas propositiones diferre inter se
ostenderet, ait: "omnes enim maximae propositiones uel definitionem
continent uel descriptionem uel nominis interpretationem uel totum uel
genus uel species uel partes uel caetera quibus differunt inter se
maximae propositiones. Nam in eo, inquit, quod sunt maximae, non
differunt, sed in eo quod haec quidem a definitione, illa uero a
genere et aliae ab aliis locis ueniunt." Quo igitur modo maximae
propositiones locos differentias continent, ita> et ex eis constare
ac per ipsas differre dicuntur, agendo scilicet de ipsis et modum
inferentiae ipsarum consequentia sua secundum habitudinem quam ad ea
habent, ostendendo. Veluti haec maxima propositio:

     de quocumque praedicatur species, et genus differt

ab hac alia maxima propositione>:

     de quocumque praedicatur aliquid oppositorum, ab ipso remouetur
     alterum

secundum id quod illa inferentiam quorumlibet ad genera sua, ista
autem ad opposita demonstrat. Etsi enim eaedem res et species sint et
opposita ad aliud et ad aliud relatae, ut 'homo' et 'animalis' species
et /267/ 'lapidi' dicitur esse oppositum et ad illud ut species, ad
hoc uero ut oppositum antecedat, nihilominus tamen maximae
propositiones diuersae reperiuntur ex locis differentiis, non tam
quidem in aduersitate substantiae eorum quam in discretione
comparationis, quia uidelicet ista eorum inferentiam ad illa quibus
comparantur ut genera, at illa uero antecessionem ipsorum ad illa
quibus comparantur ut opposita, demonstrat. Unde uidetur magis proprie
relatio ipsa substantiae quam ipsa subiecta res> differentia maximae
propositionis appellanda, ut specialitas quam in relatione, ut in
'homine' respectu 'animalis', ponunt uel oppositio[nem] respectu
'lapidis' prius differentia maximae> propositionis quam subiectus
homo dicatur. Cum enim utraque praemissarum maximarum propositionum de
homine agat, diuersorum quidem respectu, non in substantia hominis
differre uidentur, quam aequaliter continent, sed in diuersitate
habitudinum ipsius, cum haec ipsius inferentiam ad ea ad> quae ut
species respicit, ostendat, illa uero ad ea quibus ut oppositum
comparamus. Sed etsi differentiae maximarum propositionum huiusmodi
habitudines ab his qui eas res aliquas existimant aut proprietates
quasdam esse in subiectis substantiis credunt, concedantur, nullo
tamen modo loci uocandae sunt, cum uidelicet ipsae in proposita
consequentia nullam habeant inferentiam, quippe nec in ea ponuntur.
Quae enim in ea ponuntur uocabula, essentiae tantum, non habitudinis,
sunt designatiua, ut 'homo' et 'animal' et 'lapis'. Qui itaque dicit:

     si est homo est animal

     si est homo non est lapis

nullo modo de habitudinibus rerum, sed de essentiis agit, ita scilicet
ut, si aliquid sit essentia hominis, et essentia animalis esse
concedatur et lapidis substantia esse denegetur. Sicut autem
propositae consequentiae de earum essentiis, non etiam de
habitudinibus, agunt, sic etiam maximas earum propositiones oportet,
quae ipsarum continent sensus. Non itaque uel 'genus' uel 'species'
uel 'oppositum' uel caetera habitudinum nomina in maximis
propositionibus posita aliquarum proprietatum designatiua sunt, immo
ipsarum substantiarum, ut cum dicitur:

     de quocumque praedicatur species, et genus

hic est sensus ut, si aliquid sit ea res quae est species, id est uel
homo uel equus et caetera, sit quaelibet res quae eorum genus est,
ueluti animal aut corpus aut substantia; per genus itaque ac species
substantiae ipsae, non aliquae earum proprietates, attribuuntur. Sed
de his uberius in /268/ tractatu maximarum propositionum disputabitur.
Cum igitur nec consequentiae nec earum propositiones maximae de rerum
habitudinibus, sed de ipsis tantum substantiis agant, secundum
inferentiam tamen quam habent ad ea ad quae fortasse secundum illas
habitudines respiciunt, quomodo proprie ipsae habitudines differentiae
maximarum propositionum proprie uideantur?

Sed dicitur et illud maxime in differentia consistere quod ad locum
differentiam consequitur, secundum hoc scilicet quod locus differentia
non in se maximam propositionem differre facit, quippe diuersae
maximae propositiones eamdem rem, ut ostensum est, locum differentiam
habent, sed secundum id ad quod inferendum affertur, ut supra dictum
est; quod uidelicet hic ad genus suum, ibi uero ad oppositum
antecedit. Et nos quidem ipsam quoque rem quae sequitur differentiam
esse concedimus, sed non locum. Quod enim inferentiae uim in ipsa
consecutione tenent, necesse secundum inferentiam semper antecedere
quocumque modo, siue scilicet positum, siue remotum. Quod quidem cum
in Topicis suis Boethius "superiorem differentiam" maximae
propositionis appellet, ex priuilegio quidem uis inferentiae quam
habet, et illud quoque ad quod inferendum affertur, differentiam
quoque innuit esse inferiorem ac posteriorem, secundum id quidem quod
infertur. Diuersitas quoque inferentiae saepe differentiam maximarum
propositionum facit ut, cum eadem differentia diuersas habeat maximas
propositiones, non secundum quidem locum differunt, quippe eidem
termini sunt atque habitudo inferentiae secundum diuersum modum ipsius
inferentiae, ut sunt istae quae speciei deseruiunt:

        de quocumque praedicatur species, et genus

uel:

	quicquid praedicatur de specie, et de genere pariter

uel:

	quicquid remouetur a genere, et a specie pariter.

Prima enim ab aliis seiungitur per hoc quod ad praedicationem speciei
praedicationem generis supponit, duae quoque aliae a se inuicem
separantur, ex hoc quidem quod illa illud quod speciei attribuit, et
generi, haec autem quod aufert speciei, et generi.

Non est autem praeter> mittenda ad cognitionem loci differentiae
/269/ doctrina Introductionum nostrarum, quas ad primam tenerorum
introductionem conscripsimus, in quibus secundum terminorum mutationem
locos pensandos esse docuimus; secundum id scilicet quod modo unus
terminorum antecedentis propositionis uni terminorum consequentis, pro
quo ipse mutatur, secundum uim inferentiae quam ad ipsam habet,
comparatur, ex ea per quam ipsam respicit habitudinem, secundum quam
et locum assignamus; modo utrique ad utrosque singillatim, modo etiam
tota antecedens propositio toti consequenti.

Terminus autem termino secundum uim inferentiae comparandus est, cum
tales proponuntur consequentiae:

      si omnis homo est animal, omnis homo est substantia

      si omnis homo est animal, Socrates est animal

quae quidem simplices sunt hypotheticae; uel tales, quae compositae
dicuntur:

     si quia Socrates est homo Socrates est animal, et quia est homo
     est substantia

     si quia Socrates est animal Socrates est substantia, et quia est
     homo est substantia

In illis enim simplicibus, nisi antecedens categorica consequentem
infert secundum praedicati sui quod mutatur uim inferentiae ad
praedicatum alterius quod in locum ipsius succedit in consequenti
propositione uel secundum uim inferentiae subiecti praecedentis
propositionis ad subiectum sequentis locus est pensandus et secundum
habitudinem inferentis termini ad alium assignandus, ut si species
ille qui antecedit alterius fuerit, a species locus dicatur, uel
secundum quamlibet ipsius habitudinem ad alium assignetur. In his
quoque quae compositae sunt hypotheticae, secundum mutationem
terminorum antecedentis consequentiae locus est considerandus et
assignandus, ut uidelicet secundum id quod propositio aliqua
antecedentis consequentiae mutata ad alteram, quae in sequenti
consequentia loco ipsius apponitur, se habuerit, locus assignetur; ut
si eius antecedens uel consequens fuerit ab antecedenti uel
consequenti locus dicatur.

Cum uel antecedens categorica consequentem secundum utrumque terminum,
id est praedicatum et subiectum, probauerit, uel antecedens
hypothetica consequentem secundum utrumque terminum, et antecedens
uidelicet et consequens, duplex erit locus, secundum id scilicet quod
praedicata sese ad inuicem habuerint, aut subiecta aut antecedentia
aut consequentia, ut in istis apparet:

     si omnis homo est animal, Socrates est substantia /270/

     si quia Socrates est animal Socrates est corpus, et quia Socrates
     est homo Socrates est substantia

Si enim pensemus in simplici quomodo praedicatum ac subiectum
antecedentis, secundum quae infertur, ad praedicatum et subiectum
con>sequentis sese habuerint, duas inueniemus habitudines, unam inter
praesdicata, aliam inter subiecta, secundam quas quidem duo sunt
assignandi loci. Nam et 'animal' species est substantiae et homo genus
Socratis et quantum ad 'animal' praedicatum, quod species est
substantiae, locus est unus a specie, quantum uero ad 'hominem'
subiectum, qui genus est Socratis, alius est locus a genere. In
composita quoque hypothetica cuius praecedens hypothetica consequentem
infert, et secundum antecedens et secundum consequens duplex est
locus. Nam secundum hoc quod prioris consequens antecedens est
consequentis partis posterioris consequentiae, locus unus est ab
antecedenti; secundum id uero quod eiusdem praecedentis antecedens
consequens est antecedentis sequentis hypotheticae, alius est locus a
consequenti.

Secundum autem totas antecedentes propositiones locus consistit cum
dicitur:

     si omnis homo est animal, omne non-animal est non-homo

     si nullus homo est lapis, nullus lapis est homo

     si quia Socrates est homo Socrates est animal, et quia non est
     animal, non est homo

Tota enim praecedens propositio toti consequenti, secundum hoc quod ei
aequipollet, comparatur.

Nunc autem eorumdem locorum quorum praemisimus cognitionem, supponamus
diuisionem ac per singulos currentes eorum uniuersos inferentiae modos
ponamus, singulisque maximas propositiones aptemus; in quo tamen illud
praesciendum est nos, qui haec ad doctrinam artis dialecticae
scribimus, eos solum locos exsequi quibus ars ista consueuit uti.

		    DIVISIO LOCORUM DIFFERENTIARUM

Horum autem alii inhaerentes sunt, alii extrinseci, alii medii.
Inhaerentium autem alii a substantia, alii a consequenti substantiam.
Locus a substantia ille est qui a definitionibus dicitur, siue illa
sit nominis, quae interpretatio dicitur, siue rei quae> uel definitio
substantialis uel descriptio nominatur. Omnes namque definitiones
expressam rei substantiam demonstrant, ideoque huiusmodi locus a
substantia est nominatus. Definitionum uero proprietates in libro
/271/ earum uberius distinguendae sunt ac perrequirendae; hic autem
solas earum inferentias satis est demonstrare.

Sunt igitur quattuor huius inferentiae regulae, cum uidelicet
definitio ad definitum antecedit; duae quidem cum ipsa praedicantur,
duae uero cum subiciuntur.

        si enim definitio praedicatur de aliquo, et definitum de eodem

ut:

	si Socrates est [est] animal rationale mortale, est homo

uel

	si remouetur, similiter

ut:

	si idem non est animal rationale mortale, non est homo

Et in his quidem maximis propositionibus definitio et definitum cum
praedicatis ponuntur; in his uero quae [con]sequuntur, in subiectis:

	quicquid praedicatur de definitione, et de definito

uel

	quicquid remouetur, similiter:

	si animal rationale mortale currit uel non>, homo currit uel non>

ut singula quidem singulis referantur, affirmatio quidem ad
affirmationem, negatio ad negationem.

Sed nunc quidem utrum omnium inferentia suprapositarum consequentiarum
ueritatem custodia[n]t consideremus; quod facilius hoc modo fecerimus
si prius in quo hypotheticae propositionis ueritas consistat
deliberemus ac demum qui sit harum consequentiarum sensus>
inuestigemus. Sententia itaque hypotheticae propositionis in
consecutione est, in eo uidelicet quod alterum sequitur, uel non
sequitur, ad alterum; consecutionis autem ueritas in necessitate
tenetur, in eo scilicet quod id quod in antecedenti dicitur, non
potest esse absque eo quod in consequenti proponitur; ueluti cum talis
proponitur consequentia:

	   si est homo est animal

haec consequentia inde necessario conceditur quod non potest esse ut
homo existat nisi etiam animal fuerit.

Sunt autem quidam qui non solum necessarias consecutiones, sed
quaslibet quoque probabiles ueras esse fateantur. Dicunt enim
ueritatem hypotheticae propositionis modo in necessitate, modo in sola
probabilitate consistere; in qua quidem sententia Magistrum etiam
nostrum /272/ deprehensum doleo. Sed hi nimirum probabilitatis
expositionem non tenent; est autem probabile quod ueri similitudinem
tenet; id est quod facile ab auditore conceditur. Id uero modo uerum
modo falsum esse pro existimatione audientis contingit; multa enim
uidentur quae non sunt et multa sunt quae non uidentur. Probabilitas
itaque ad uisum referenda est, ueritas autem sola ad rei existentiam.
Tunc enim uerum est cum ita ut dicitur in re esse contingit, siue
uideatur, siue non; tunc autem probabile cum uidetur, siue sit siue
non. Quis itaque probabilitatem amplius ueritati omnio supponat? At
uero quod necessarium est uerum esse quis dubitet? Quod enim necesse
est esse, ita in esse suo a natura confirmatum est ut ad non esse se
habere non possit. Necesse autem hic quod ineuitabile dicitur
accipimus, cuius quidem sempiternus est actus, siue circa esse siue
circa non esse, id est cum sit, non potest non esse, uel cum non sit,
non potest esse, nec in esse uel in non esse principium habuit, sed
semper uel est ita uel non est. Patet itaque necessarium omnino
comprehendi in uero, probabile modo cum uero conuenire, cum uidelicet
auditor ueram tenet opinionem, modo etiam dissentire, cum tenet
falsam. Dicunt tamen quia omne quod probabile est uerum est, saltem
secundum eum cui est probabile; sed hi nimirum non iam uerum secundum
rei essentiam, sed secundum opinionem, sicut probabile, pensant. Quid
enim aliud in eo quod uerum aliquid secundum illum dicitur, potest
intelligi, nisi quia uerum ei uidetur? Ut iam idem sit uerum quod
probabile, cum tamen id in rei existentia, illud uero in opinione sola
consistat; quae quidem opinio rei nullo modo essentiam mutat, cum nec
quicquam ei auferat nec conferat.

Quod autem ueritas hypotheticae propositionis in necessitate
consistat, tam ex auctoritate quam ex ratione tenemus. Ait in Primo
Hypotheticorum Boethius cum sensum hypotheticae propositionis aperiret
hoc modo: "cum dicimus: 'si peperit, cum uiro concubuit', ..... id
tantum proponitur quod partus non potuisset esse, nisi cum uiro
fuisset concubitus." Qui enim dicit alterum non posse esse altero
absente, profecto dicit ipsius existentiam necessario exigere alterius
praesentiam. Adiunxit quoque post expositionem categoricae
enuntiationis: "in conditionali uero illud intelligimus quod si fuerit
aliqua res quae homo dicatur, necesse sit aliquam esse quae animal
nuncupetur", id est sit: nuncupatiuum enim uerbum sensu substantiui
fungitur. Et haec quidem /273/ necessitas totius est consecutionis,
non enuntiationis consequentis categoricae, ut uidelicet necessario
consequens ex antecedenti prouenire intelligatur, ut animal necessario
inesse ei qui fuerit homo; hoc enim falsum est. Addidit quoque in
eodem Hypotheticorum, cum omnium hypotheticarum sententiam in
necessitate consistere demonstraret, tam uidelicet earum quae
necessarii propositiones in partibus habent ut ista:

	   si necesse est Socratem uiuere, necesse est animatum esse

quam aliarum quae non habent, ueluti ista:

           si uiuit, animatus est

"omnes uero, inquit, necessariam uolunt tenere consequentiam, et
quibus necessitas in partibus additur et quibus non." Quantum enim ad
uim conditionis et ad sensum consecutionis pertinet, omnes
consequentiae necessariam proponunt[ur] inferentiam, tam illae
uidelicet quae necessarii propositiones habent quam illae quae non
habent. Aliud enim habere necessitatem in partibus, aliud in sensu
totius consecutionis, sicut et de ueritate patet, cum scilicet modo ex
ueris propositionibus falsa[m] consequentia[m], modo ex falsis uera
texatur. Haec enim, ut ipse ait, necessitas terminis applicatur, id
est propositionibus categoricis quae partes sunt consequentiae.
"Necessitas uero, inquit, hypotheticae propositionis et ratio earum
propositionum ex quibus iunguntur inter se connexiones, consequentiam
quaerit; unde cum dico: 'si Socrates sedet, et uiuit', neque sedere
enim eum neque uiuere necesse est," ut uidelicet necessitas ista non
ad consequentem partem, sed ad totius consequentiae sententiam
inferatur, ac si dicamus necessariam esse consequentiam. "Item,
inquit, cum dicimus: 'si sol mouetur, necessario ueniet ad occasum',
tantumdem signiÞcat quantum 'si sol mouetur, ueniet ad occasum'".

Ecce quod aperte auctoritas clamet sensum ac ueritatem consequentiae
in necessitate consistere. Unde et ipse in Topicis cum discuteret qua
scientia, quibus utamur argumentis, et philosophis maxime necessitatem
subiacere monstraret, eam[que] ubique nomine ueritatis appellare
consueuit. Cum enim omne argumentum in inferentia consistat,
inferentia uero in consecutione maneat, idem est ueritas argumenti
quantum ad inferendum conclusionem quod ipsius necessitas. Rursus cum
in Tertio eorumdem Topicorum antecedens describeret hoc modo:

"antecedentia, quibus positis statim necesse est aliud consequatur,"
/274/ consequentiae monstrauit necessitatem. Ipse quoque Aristoteles
ubi de sensu hypotheticae propositionis egisse reperitur, necessitatem
aperte demonstrauit, ueluti in ea quam de [a] hypotheticis
propositionibus dedit regula hoc modo:

     idem cum sit et non sit, non necesse est idem esse

ac si aperte diceret quia ad affirmationem et negationem eiusdem non
sequitur idem consequens, ueluti cum ad 'Socrates est homo' sequatur
'Socrates est animal', ad negationem eiusdem, quae est: 'Socrates non
est homo' non sequitur idem consequens, id est 'Socrates est animal';
de qua quidem regula latius in sequentibus disseremus.

Nunc uero in auctoritatibus inuestigandis de necessitate sensus
hypotheticae> laboramus; quarum numerum quia iam sufficere credo, ad
rationem, quae idem confirmet, transeamus.

Si, inquam, alias hypotheticas ueras quam necessarias acciperemus,
multa contingerent inconuenientia secundum coniunctionem extremitatum
mediarum hypotheticarum. Mediae autem sunt hypotheticae, ut in
sequentibus apparebit, in partibus quarum media intendit propositio,
qua coniunguntur extrema, ueluti in ista:

     si est homo est animal, si est animal est animatum

unde infertur secundum coniunctionem extremorum:

     si est homo, est animatum

Sed prius eam falsam sententiam ex inductione inconuenientium
monstremus, cui omnes fere adhaerent, quae inter ueras consequentias
omnes quoque probabiles recipit. Probabiles autem omnes eas concedunt
in quibuscumque aliqua loci habitudo potest assignari quae saltem
probabilitatem teneat, ut sunt etiam illae quae uel a simili uel a
maiori uel a minori uel a communiter accidentibus uel ab auctoritate
procedunt, quae nullam tenent necessitatem, et quaecumque causis
maxime et rhetorum usui deseruiunt. Si igitur omnes etiam illas
consequentias inter ueras admittamus in quibuscumque loci habitudo
possit notari, profecto et eas saepe consequentias concedemus quae
uerum habent antecedens et falsum consequens, ut eas aliquando quas
Themistius inter maius et minus uel econuerso proponit. Ipse namque
maius et minus secundum id quod magis uel minus existimatur,
deliberat, ut cum uerberari rusticum uel seruum magis uideatur quam
militem uel dominum, hoc maius, illud uero minus secundum uisum
appellat. Inter /275/ quas quidem consequentias fieri docuit hoc modo:
de minori quidem ad maius sic:

     si seruo uel rustico pepercerunt, et domino uel militi

de maiori quidem ad minus conuerso modo sic:

     si nec domino nec militi pepercerunt, nec seruo uel rustico

Quas quidem consequentias tunc ex uero antecedenti et falso
consequenti contingit esse, cum non id quod magis uidetur, sed id quod
minus aestimatur, contingit, ueluti cum militem, et non rusticum,
quacumque causa uerberari contingit et talis proponitur consequentia:

     si rusticus non est uerberatus, nec miles

uel

     si miles est uerberatus, et rusticus

utraque aperte falsa est, cum uerum habeat antecedens et falsum
consequens, et tamen in eas qualescumque locorum habitudines uel a
maiori uel a minori assignari possunt, secundum hoc scilicet quod hoc
magis, illud uero minus uidetur. Neque enim Themistius maius secundum
ueritatem rei, sed secundum uisum accipit, secundum hoc scilicet quod
cuilibet magis uel minus uidetur; quod ex appositis exemplis
manifestum est. Ait enim, cum exemplum loci a minori poneret: "Si
hominis definitio est 'animal gressibile bipes' idque minus uideatur
definitio hominis quam 'animal rationale mortale' ... erit definitio
hominis 'animal rationale mortale'." Si enim rei ueritatem attendamus,
non magis haec hominis erit definitio quam illa. Hanc namque Dux
Peripateticorum Aristoteles definitionem: 'animal gressibile bipes,
homini dedit, in 'gressibile' quidem intelligens quod tantum gradi
potest, non etiam uolare, sicut et in 'bipes' intelligitur quod tantum
duos pedes habere possit, non plures. Aeque igitur et haec et illa
hominis est definitio, si rei ueritatem teneamus. Sed quoniam ista:
'animal rationale mortale' in maiori consuetudine habetur, magis
uidetur hominis definitio.

Patet insuper et ex maxima propositione 'minus' et 'maius' secundum
uisum accipi, quae est huiusmodi:

     si id quod minus inesse uidetur inest, et quod magis inesse
     uidetur inerit.

Quotiens itaque id quod minus uidetur, illud infert quod magis
existimatur, uel econuerso, a minori uel a maiori inferentia trahitur;
in /276/ qua tamen sola consistit probabilitas, non ueritas, propter
supradictam causam.

Amplius: si probabiles omnes inferentias ueris admisceamus, utique et
istam:

	si> Socrates non est sanus, est aeger

in qua habitudo immediatorum probabilitatem tenet, cum scilicet
'sanum' et 'aegrum' circa animam>, cui Socrates supponitur, immediata
sint. Sed id quoque quod haec consequentia dicit, falsum atque
impossibile ex eo manifestum est esse quod ex ipso falsum atque
impossibile consequitur, quod nec etiam probabilitatem habet, id
scilicet:

       si non est, est aeger

cum potius uerum sit:

       si non est, non est aeger

unde etiam

       si non est, est

inferri potest, quod etiam omni caret probabilitate. Similiter et

       si non est, est sanus

ex eadem pro>posita consequentia inferri potest, ipsa prius [est] per
contrapositionem conuersa. Quod quidem ualde aduersum esse manifestum
est priori consequenti, ei scilicet:

      si non est, est> aeger

Potest quoque et secundum eos qui ab oppositis inferentiam tenent
necessariam, inferri aeque et

     si est lapis, est sanum

et

     si est lapis, est aegrum

quae ab omni probabilitate sunt alienae. Sunt quoque qui eas quas
falsas auctoritas clamat falsaeque manifeste apparent, ueras
confiteantur secundum quamdam inferentiae considerationem locique
habitudinem, ueluti istam:

     si Socrates uel hic lapis est animal, est homo

ueram dicant, si similitudinis habitudo pensetur, in eo scilicet quod
'animal' et 'homo' similia sunt, uel in conuenientia 'Socrati' uel in
remotione 'huius lapidis'; si uero complexio generis ad speciem
attendatur, falsam esse concedunt.

Quibus quidem statim respondendum est eos talium consequentiarum
sensus secundum complexionem male pensare, cum uidelicet sensus earum
non sint in complexione, sicut maximarum propositionum, /277/ quae
inferentias habitudinum suarum differentiarum complectantur. Illa
autem tantum inferentiam suorum terminorum ostendit, de quibus tantum
agit. Si enim complexionem inferentiae speciei ad genus ostenderet,
utique omnes consequentias huiusmodi probaret. Amplius: cum unus
tantum sit eius sensus, ille autem uel uerus sit uel falsus, oportet
eam uel ueram tantum esse uel falsam; secundum enim proprium sensum
unaquaque propositio uera uel falsa dicenda est. Ista autem
consequentia secundum cuiusque habitudinis inferentiam sensus eius
pensetur, unam tantum habet sententiam, cum eamdem ubique uocem
materiam in eadem significatione retineat. Amplius: quicumque
huiusmodi consequentias pro ueris recipiunt, ignorare uidentur quae ex
ipsis consequentiae consequantur, quae tam ueritate quam probabilitate
priuantur, ueluti ista:

      si est asinus, est homo

et multae aliae quarum sensus omnino est abhorrendus.

Fallitur itaque quicumque inter ueras recipit eas omnes consequentias
quae probabilitatem tenent, etsi in eis uideatur posse assignari
aliqua loci habitudo, quae probabilitatem, non ueritatem, teneat. Aut
si uerius loci probabilitatem pensemus, nec locus, qui uis inferentiae
dicitur, assignari potest, ubi inferentia non ualet. Quomodo enim
inferentiae firmitas consistere queat, ubi non est firma inferentia?
Immo nulla est, sed uidetur. Si quis igitur in huiusmodi inferentiis,
quae ueritate priuatae sunt, unde sit locus, id est uis seu firmitas
inferentiae, requisierit, non possumus ei uere respondere locum, cum
omnino ibi non sit, nisi forte locum secundum uerisimilitudinem ac
probabilitatem, non tantum secundum inferentiae ueritatem, pensemus,
ueluti illi qui suprapositos omnes locos recipiunt nec a proprietate
locorum secernunt. Sed etsi inter locos hos quoque recipiunt, numquam
eis ueritatem inferentiae, sed probabilitatem ascribant, iuxta id
scilicet quod facile ex ipsis adquiescitur consequenti post
probationem antecedentis. Saepe enim> etiam ille qui falsam iudicat
consecutionem, ex eo quod in antecedenti proponitur, fidem
consequentis capit, etsi consecutionem et inferentiae necessitatem non
concedat. Etsi enim cognoscam non necessarium esse ad amorem puellae
quod saepe deprehensa est in nocte cum iuuene loquens secreto, tamen
facile per hoc colloquium amorem suspicor et concedo, ex eo scilicet
quod huiusmodi colloquia numquam uideamus contingere nisi inter
amantes. Ex eo itaque quod ad inferentiam tunc admitto, fidem saepe
capio, et quod ad inferentiam non uidetur /278/ sufficere, maxime
tamen ad fidem uidetur ualere, et quae in inferentiae ueritate
probabilitas non consistit, in commendatione fidei recipitur. Hanc
autem probabilitatem quae ad inferentiam tendit, dialecticorum
requirit discretio, cum aliquid probandum contenditur. Neque enim
dialecticus curat siue uera sit siue falsa inferentia propositae
consequentiae, dummodo pro uera eam recipiat ille cum quo sermo
conseritur. Sed ubi pro uera audiens eam receperit, tam bene ex ea
dialecticus procedet ac si sit uera. Sed haec quidem probabilitas, id
est facilis concessio uerae inferentiae, in necessitate recipienda
est. Neque enim, ut dictum est, alia est inferentiae ueritas nisi
necessitas, et bene necessitatem in inferentiis suis dialecticorum
cura requirit, ne in his maxime argumentationibus quae ad extremorum
coniunctionem per medium contendunt, quae saepe a dialecticis
proponuntur, sophismatis nodum incurrant. Saepe enim in talibus
decipitur si aliae quam necessariae admittantur consequentiae, quod in
sequentibus in inquisitione ueritatis singularum locorum inferentiarum
apparebit. Et bene a dialecticis uerae inferentiae proprietas
attenditur, quibus praecipue ueritatis inquisitio relinquitur
quorumque exercitium in inuestigatione ueri ac falsi consumitur, atque
haec certis comprehendere regulis tota studii assiduitate laborat;
probabilitas autem casualis est et falsitati saepe adiuncta;
necessitas autem> determinata et incommutabilis ueritas eius
consistit, unde non alia firma est cuiuslibet ostensio nisi quae
necessitate fulcitur. Amplius: si aeque et probabiles et necessariae
inferentiae uerae concedantur, quaecumque maximae propositiones de
inferentiis agunt, imperfectae proferuntur ut uerae dicantur, ueluti
istae:

      quicquid infert antecedens, et consequens

uel:

      quicquid sequitur ad consequens, et ad antecedens

uel:

     si aliquid infert aliud quod inferat aliud, primum infert ultimum

Neque enim, ut ex suprapositis patet, secundum probabiles inferentias
istae regulae possunt custodiri, sed ad necessarias tantum eas necesse
est reduci. Unde et singulis inferentiis necessitatis nomen saepe
oportet apponi, ac si ita dicamus:

    quicquid infert necessario antecedens, necessario et consequens

/279/ Sed etsi ita proferatur, nulli amplius aptabitur consequentiae,
sed plus de inferentia quam singulae consequentiae proponet. Cum enim
uis conditionis aeque et ad necessitatem et ad probabilitatem se
habere concedatur, cum dicimus:

       si hoc est, illud est

nullam ex uerbis necessitatem concipimus. Ex hac itaque etiam ratione
conuincitur eam solam constare sententiam, quae ubique uim conditionis
in necessitate[m] custodit. Haec enim clara est conditionis et uerbi
copulationis discretio quod illud quidem in praedicatione solum actum
rerum inhaerentiae, haec uero necessitatem consecutionis proponit. Cum
ita per 'est' uerbum 'animal' 'homini' copulatur, actus tantum eius
inhaerentiae demonstratur; cum uero per 'si' conditionem idem eidem
coniungitur, incommutabilis consecutionis necessitas ostenditur. Quod
autem necessarium est, sempiternum est nec principium nouit. Unde et
id quod ista consequentia uera proponit:

      si est homo, est animal

ita est semper ut dicitur, siue solae res ipsae de quibus agitur,
permaneant, siue non; et omnes uerae consequentiae ab aeterno sunt
uerae. Categoricarum autem propositionum ueritas, quae rerum actum
circa earum existentiam proponit, simul cum illis incipit et desinit.
Hypotheticarum uero sententia nec finem nouit nec principium. Unde et
antequam homo et animal creata fuerint uel postquam etiam omnino
perierint, aeque in ueritate consistit id quod haec consequentia
proponit:

	si [est] homo est animal rationale mortale, est animal

cum uidelicet nullo modo quodlibet tale animal esse possit, nisi
animal ipsa fuerit.

Sed opponitur quod destructo homine non possit uera esse

        si est homo, est animal

immo

        si est homo, non est animal

quae ipsius est contraria. Homine enim destructo uerum est quia nullus
homo est animal, cum scilicet falsa sit eius diuidens: 'quidam homo
est animal', quippe omnino homo non est; cum nullus homo sit animal,
contingit 'animal' omnino ab 'homine' remoueri et ita ei oppositum
esse; et ideo ueram esse inter opposita consequentiam illam>:

      si est homo, non est animal

Videtur quoque et ex uniuersali negatiua proposita consequentia
extrahi, secundum quidem hanc regulam in qua differentiam a subiecto
quidam assignant: /280/

     si aliquid remouetur ab aliquo uniuersaliter, tunc si aliquid
     subicitur subiecto, primum praedicatum remouetur ab eodem

quod uidelicet subiciebatur subiecto, id est secundo subiecto.

Sed huius quidem regulae sententiam cassam in sequentibus opportunius
ostendimus, eum uidelicet eas consequentias tractauerimus quae ex
categoriea coniunguntur et hypothetica. Nunc autem illud quod de
oppositione opponitur recidamus. Non sunt, inquam, ulla opposita quia
sibi non cohaerent sed quia, cum sint in eodem, simul ea natura non
patitur, ut sunt homo et lapis, quae etiam natura a se remota sunt;
'animal' autem ab 'homine' non alia causa remouetur nisi quia ipse
homo non ullo modo consistit. Unde inhaerentiam, quam sola rei
destructio aufert, lex naturae exigit, cum nullatenus hominem natura
pateretur esse, nisi ei animal inhaereret. Unde et in natura sibi
semper adhaerentia uidentur, ex quo naturalem consecutionem semper
custodiunt, nec ullam ad inuicem oppositionem recipere, sicut nec ipse
homo sibi ipsi opponi potest, licet tamen a se ipso uere remoueatur,
cum omnino non sit: quod enim omnino non est, nec homo est. Cum autem
[ab] homine nullo modo existente nullus homo sit homo, non tamen ideo
oppositus sibi ipse est homo nec ista ideo uera consequentia:

     si est homo, non est homo

quam nec etiam oppositionis proprietas ueram faceret, si etiam ipsum
hominem sibi oppositum esse contingeret, ut in tractatu de ui
inferentiae oppositorum apparebit, cum nullam huiusmodi consequentiam
ex oppositionis quoque natura ueram esse conuincemus.

Sed praecipue suprapositae consequentiae ueritas, quae scilicet ait:

     si est homo, est animal

cassari uidetur, cum iam caeteris animalibus creatis homo nondum factus
esset. Si quis enim homine non existente et caeteris animalibus
manentibus talem proponat consequentiam:

     si est homo, est animal

falsa omnino reperiretur, si propositionum ex quibus iungitur,
significationem secundum singularum dictionum impositionem accipiamus.
Nam tunc per 'animal' tantum ea quae homines non sunt, nominantur,
ut equus uel asinus et caetera, quippe ea sola animalia sunt quae sola
animalis naturam participant, ad quam significandam 'animalis' nomen
/281/ est inuentum. Et tunc quidem cum aliquid animal esse dicitur,
eorum animalium numero aggregatur quae homines non sunt. Quod uero
homo dicitur, his quae non sunt associatur, quippe nondum sunt
homines. Unde manifesta uidetur consequentiae falsitas:

     si est homo, est animal

tale est enim ac si diceremus:

     si est homo, est uel equus uel asinus uel aliquid ex his
     animalibus quae homines non sunt

Et fortasse si> singularum enuntiationum sensus dictionumque
impositionem attendamus, falsa erit consequentiae sententia. Sed si
secundum rei naturam inferentiae necessitatem pensemus, quae nulla
enuntiatione mutari potest, nulla uariabitur significationis
mutatione. Sed iam conuenienter uerbis quibus solet exprimi, non
poterit, cum nondum ad illam continentiae capacitatem impositio
nominis 'animalis' peruenerit, quam post creationem hominis consecuta
est. Sed nec proprie dici possunt uel consequentiae propositiones uel
orationes huiusmodi enuntiationes, quae ea nomina quae rebus ut
existentibus imposita sunt, continent, ipsis tamen rebus non
existentibus, ueluti si animali uel homine destructo uel nondum creato
talis fieret consequentia:

      si est homo, est animal

uel talis enuntiatio praedicationis: 'homo est animal' uel 'homo non
est animal', nec orationes dicendae essent, quippe nec dictiones
essent 'homo' et 'animal'; neque enim nomina neque uerba sunt suis non
existentibus significationibus; quippe ex praesenti natura hominis uel
animalis, quae iam non sunt, imposita fuerant.

Ubi autem nominis causa periit, nomen quoque in ipsis remanere non
potest. Sed licet in enuntiatione proprietas orationis uel
propositionis non remaneat, sententiae tamen firmitas non mutatur,
siue uerbis exprimi conuenientibus possit siue non, nec enuntiationis
uariatio rerum naturam mutare potest. Neque enim, ut in Libro
Periermenias Aristoteles docuit, propter affirmare uel negare res erit
uel non erit. Et nota quod cum homine non existente et caeteris
animalibus talis fit consequentia:

     si est homo, est animal

et uis significationis uocum proprie attenditur ac si ita diceretur:
'si est homo, qui tamen [est] non est, est unum de his quae animalia
sunt', quod quidem falsum, cum potius eorum natura hominem expelleret;
non est idem cum eo quod modo utrisque, id est homine et animali,
existentibus, /282/ eadem enuntiatio proponit. Unde, cum illud falsum
sit, hoc tamen semper uerum esse contingit, id est in re semper ita
est esse ut semel uere et propria etiam enuntiatione uere dici potuit,
rebus scilicet iam existentibus ac sua nomina habentibus.

Patet autem homine quoque destructo et animali ueram esse hanc
consequentiam:

     si est homo, est animal

ex ista:

     si non est animal, non est homo

quae uera est. Haec autem animali destructo de quolibet uera sic
potest ostendi: animali destructo uerum est de quolibet quod non est
animal; unde ex necessitate contingit quod non est homo; aut enim
'animal' negatum negat 'hominem', aut 'animal' negatum patitur secum
'hominem'; quicquid non exigit unam diuidentium, patitur secum aliam;
at uero falsum est 'animal' negatum pati secum 'hominem'. Est enim
impossibile ut animali non existente in aliquo homo ibi, id est animal
rationale mortale, reperiatur, quod, cum non possit esse praeter
animal, materiam suam, nec praeter animal alicubi potest existere tale
animal, id est homo; non itaque remotio 'animalis' patitur secum
praesentiam hominis: restat ergo ut 'hominem' excludat negatio
'animalis' hoc modo:

     si non est animal, non est homo

unde et illa relinquitur:

     si est homo, est animal

quae mutuam inferentiam uel consecutionem habet ad illam.

Patet itaque ex suprapositis omnes consequentias ueras ab aeterno
ueras> esse, id est ita ut in eis semel uerae proponantur semper
esse, siue scilicet res de quibus in eis agitur, existant siue non.
Unde et earum necessitas est manifesta, quae nulla rerum praesentia
uel absentia potest immutari, quod nos ostensuros superius
proposuimus.

Patet et ex hoc differentia categoricae et hypotheticae enuntiationis
cum haec, ut supra quoque diximus, actum inhaerentiae rerum, illa
necessitatem> consecutionis ostenderet, quae quidem, ut diximus,
ipsis quoque rebus destructis incommutatibilis consistit. Quia uero
categoricae enuntiationes actum rerum proponunt quantum ad
enuntiationem inhaerentiae praedicati, actus uero rerum ex ipsarum
rerum praesentia manifestus est, necessitas autem inferentiae ex actu
rerum perpendi non potest, quae aeque, ut dictum est, et rebus
existentibus /283/ et non existentibus permanet, arbitror hinc locum
tantum in hypotheticis propositionibus requiri, cum de ui inferentiae
rerum earum dubitatur quae ex actu rerum conuinci non possunt>. Neque
enim, quoniam albedo omni cygno inest secundum accidens uel nigredo
omnino abest, uel haec consequentia:

       si est cygnus, est albus

uel ista:

        si est cygnus, non est niger

uere proponi potest; quippe et praeter albedinem substantia cygni
posset existere utpote ipsius fundamentum et prius in natura[m], etsi
ubique cum ea reperiatur. Quia ergo actus rei ad necessitatis
ostensionem non sufficit, naturae uis inuiolabilis in consecutione
relinquitur. Unde non alias categoricas ad hypotheticas antecedere
concedimus, nisi quod rerum naturam ostendant, quae consecutionis
necessitatem in perpetuum custo>diant, ut istam: 'animal est genus
hominis' ad huiusmodi consequentiam:

	 si est homo, est animal

et quaecumque rerum tales assignant habitudines, quae hypotheticarum
sequentium uim consecutionis conseruant. Hypotheticarum autem
negationes quaelibet a multis possunt categoricis inferri, tam ab his
uidelicet quae rerum naturam quam ab his quae solum actum pronuntiant.
Si enim omnis homo sit non albus, uel quidam uel omnis homo sit niger,
non est uera:

	si est homo, est albus

neque enim potest esse ut quodlibet aliud necessario exigat sine quo
reperiri ualeat. Ex hypotheticis autem categoricas alias sequi non
recipimus nisi negatiuas; quippe omni rerum essentia destructa
consecutionis non uiolatur necessitas, ut ex praemissis manifestum
est. Concedimus autem ex ea:

	si est homo, non est lapis

	nullus homo est lapis

uel ex ista:

        si est homo, est animal

'quidam homo est animal', quae> non sunt opposita. Sed de his quoque
consequentiis quae uel ex categorica et hypothetica uel econuerso
iunguntur, latius et competentius in inferioribus disputabitur. Nunc
uero ad consecutionis necessitatem redeuntes, eam subtilius
inspiciamus.

Videntur autem duae consecutionis necessitates: una quidem largior,
cum uidelicet id quod dicit antecedens non potest esse absque eo quod
dicit consequens; altera uero strictior, cum scilicet /284/ non solum
antecedens absque consequenti non potest esse uerum, sed etiam> ex se
ipsum exigit; quae quidem necessitas in propria consecutionis
sententia consistit et ueritatem tenet incommutabilem ut, cum dicitur:

	  si est homo, est animal

'homo' proprie ad 'animal' antecedit, cum ex se> ipso 'animal'
exigit. Cum enim in substantia hominis animal contineatur, cum
'homine' semper 'animal' attribui contingit. Unde et bene Priscianus
ait in inferioribus superiora intelligi: qui enim 'homo' dicit et
'animal tale' ponit, necessario 'animal'> attribuit. Haec autem recta
est et simplex uerae consecutionis necessitas, quae ab omni absoluta
est inconuenienti quaeque mihi in sensu hypotheticae enuntiationis
sola contineri uidetur, ut nihil aliud 'hoc illud antecedere' credatur
quam 'hoc ex se illud exigere'. Quam quidem antecessionem in Topicis
suis Boethius commemorat: "antecedentia, inquit, sunt quibus positis
statim necesse est aliud consequi". Cum enim 'necessitati' 'statim'
adiunxit, in ipso antecedentis sensu consequens iam contineri
monstrauit.

Ex illa autem necessitate nimis laxa, quam in sententia quoque
consecutionis alii recipiunt, multa uidentur inconuenientia
contingere, ex omnibus scilicet illis consequentiis quarum consecutio
inter diuersas rerum substantias proponitur hoc modo:

      si homo est, lapis non est

      si paternitas est, filiatio est

Patet autem in antecedentibus harum consequentiarum consequentia
contineri nec ex sensu antecedentium sententiam consequentium
constare, sed posterius ex naturae discretione et proprietatis naturae
cognitione nos cum antecedenti de ipso quoque certos esse consequenti,
ex eo scilicet quod nouimus natura ita hominem et lapidem esse
disparata, quod in eodem sese simul non ferre queant; ut paternitatem
et filiationem ita ex natura relationis simul esse coniuncta, ut
alterum absque altero permanere nullatenus ualeat. Ex sententia autem
antecedentis sententia consequentis perpendi non potest, cum scilicet
ita rerum essentiae de quibus agitur, in se discretae sint, ut nihil
illius insit huius substantiae, quique aliquid hominem esse dicit,
solum hominem affirmat nihilque de remotione 'lapidis' uel cuiuslibet
ex uerbis suis /285/ demonstrat; similiter et qui paternitatem esse
proponit, nihil de essentia filiationis tangit.

Maximam autem probabilitatem in consecutione necessitas ista tenet,
cum uidelicet antecedens absque consequenti non potest existere. Quae
quidem necessitas, si recte consecutionis necessitatem pensemus,
inuenietur uel potius ad enuntiationem categoricam quam hypotheticam
pertinere, cum id scilicet intelligitur: hoc non posse esse absque
illo, ut iam secundum huiusmodi necessarii expositionem haec quoque
consequentia:

	si Socrates est lapis, est asinus

necessaria reperiatur, cum primum sine secundo non possit esse. Quod
enim omnino non potest esse, et sine illo non potest esse, et quod
sine illo potest esse, constat procul dubio quia potest esse. Quae
autem ex hac necessitate inconuenientia contingant, si ipsa quoque in
ueritatem consecutionis recipiatur, in sequentibus apparebit, cum
huiusmodi inferentiae locos tractauerimus.

Est autem illud maxime notandum quam maxime in enuntiatione
consequentiarum magis uocum proprietas et recta impositio sit
attendenda, ac magis quidem quam rerum essentia consideranda. Cum enim
proponitur:

	si est corpus, est corporeum

	si est corpus, est coloratum

quamuis eadem corporis sit substantia, quae et corporea est et
colorata, et quicquid coloratum esse contingit, et corporeum, et
econuerso, ut iam nulla sit in re distantia inter substantiam quae
colore formatur aut corporeitate constituitur, -- illam tamen
enuntiationem ueram esse, hanc uero falsam esse contingit, secundum id
quod diuersis modis substantia corporis accipitur; hic quidem secundum
id quod corporeitate, ibi uero secundum id quod colore formatur.
Quarum quidem formarum haec secundum substantiam, illa uero secundum
accidens inest corpori. Quia uero corporeitatis forma substantialiter
corpori inest, in substantiae ipsius nomine ipsa quoque intelligitur
et, cum corpus quidlibet esse dicitur, corporea substantia esse
proponitur, sed non colorata; quippe absque colore omni substantia
corporis integra posset consistere. Quia ergo coloratum ex accidentali
forma substantiam corporis designat, sine qua quidem forma quaelibet
res in natura corporis omnino possit consistere, corporeum uero ex
substantiali, praeter quam nullo modo substantia corporis uel
intelligi potest, haec consecutio necessitate, quam /286/ illa tenet,
priuatur. Sic quoque et in enuntiatione praedicationis,
significationis proprietas maximam facit differentiam. Aliud enim
proponitur in 'Socrates est corporeus' quam in 'Socrates est
coloratus'. Alioquin non essent diueri sensus propositarum
consequentiarum, quae tantum secundum consequentiam> diuersae
inueniuntur. Patet quoque maxime [esse] ex his consequentiis:

	     si est homo, est animal

	     si est homo, est

quas destructo homine ueras confitemur, quantum ex discretione
impositionis uocum manifesta sit consecutio. Si enim substantiam,
prout se habet, attendamus, eam non existere inueniemus; ac si ut
existentem eam acceperimus, quis eam uel ad 'animal' uel ad 'esse'
antecedere concesserit? Sed si nominis huius quod est 'homo', propriam
impositionem tenuerit, secundum id scilicet quod substantiae hominis
ut existenti es animalitate> et rationalitate et mortalitate datum
est, ratam omnino consecutionem uiderit. Qui enim destructo homine
quidlibet dicit hominem esse, rem quidem quae non est attribuit, sed
ut existentem eam ponit; alioquin nominis impositionem non teneret,
nisi scilicet in ea significatione eo uteretur homine quoque
destructo, in qua ipsum tenet hominem non existentem, et cum rem
quidem quae destructa est, ponit, quae scilicet erat uera hominis
substantia, quae absque animali nullatenus uel existere uel intelligi
potest, 'animal' simul necessario attribuit. Quippe nihil potest esse
illa uera hominis substantia quae destructa est, nisi animalis uera
fuerit essentia. Ponamus enim esse hominem et non esse animal, si
fieri posse uideatur; certe, si quod per 'hominem' accipitur,
attendamus, id est animal rationale mortale, inueniemus idem animal
esse et non esse, quod est impossibile. Si quis itaque uocum
impositionem recte pensauerit, enuntiationum quarumlibet ueritatem
facilius deliberauerit et rerum consecutionis necessitatem uelocius
animaduerterit.

Hoc autem logicae disciplinae proprium relinquitur, ut scilicet uocum
impositiones pensando quantum unaquaque proponatur oratione siue
dictione discutiat. Physicae uero proprium est inquirere utrum rei
natura consentiat enuntiationi, utrum ita sese, ut dicitur, rerum
proprietas habeat uel non. Est autem alterius consideratio alteri
necessaria. Ut enim logicae discipulis appareat quid in singulis
intelligendum sit uocabulis, prius rerum proprietas est inuestiganda.
Sed cum ab his rerum natura non pro se sed pro uocum impositione
requiritur, tota eorum /287/ intentio referenda est ad logicam. Cum
autem rerum natura perconta>ta fuerit, uocum significatio secundum
rerum proprietates distinguenda est, prius quidem in singulis
dictionibus, deinde in orationibus, quae ex dictionibus iunguntur et
ex ipsis suos sensus sortiuntur. Neque enim absque partium discretione
composita perfectio cognosci potest.

Cumque hypotheticarum enuntiationum sententiam tractandam ad> ueri
falsique discretionem suscepimus, ex partibus earum nobis incohandum
uidetur esse, quae sunt antecedens et consequens et quae ea coniungit
conditio. Sed quoniam conditionis condicionem in necessitate
consistere supra monstrauimus, antecedentis ac consequentis regulas in
praesenti ponere sufficiat. Sed prius antecedentis ac consequentis
significationes distinguamus.

Accipiuntur autem antecedens et consequens modo in designatione
integrarum enuntiationum, ueluti cum in hac consequentia:

	   si Socrates est homo, Socrates est animal

primam categoricam ad secundam antecedere dicimus uel eorum quae ab
ipsis dicuntur, modo uero in designatione simplicum dictionum siue
eorum quae ab ipsis significantur, ut in eadem consequentia speciem ad
genus antecedere dicimus, id est 'hominem' ad 'animal', natura uel
habitudo uim inferentiae tenet. Per id uero quod antecedens et
consequens accipiuntur in designatione totarum enuntiationum quae
hypotheticam perficiunt, uel in designatione eorum quae per eas
dicuntur, dictum est quia nullum uerum infert falsum. Si enim ad
terminos aspiciamus antecedentium et consequentium enuntiationum,
inueniemus saepe a uero falsum inferri, ueluti cum dicimus:

     si uera est: omnis homo est animal, falsa est: nullus homo est
     animal (uel: non omnis homo est animal)

Si uero totas enuntiationes pensemus, uerum potius a uero hic inferri
uiderimus. Verum est enim quia uera est 'omnis homo est animal', et
quod falsa est 'nullus homo est animal' uel 'non omnis homo est
animal'. Cum autem per 'antecedens' et 'consequens' siue dictiones
simplices siue integras enuntiationes accipimus, tunc ea quidem
hypotheticarum enuntiationum partes appellare possumus, ex quibus
scilicet ipsae consequentiae coniunguntur, non quidem de quibus
agitur, sed ex quibus constant. Neque enim ueram hanc consequentiam:

	si est homo, est animal

/288/ de uocibus agentem possumus accipere siue dictionibus siue
propositionibus. Falsum est enim ut si haec uox 'homo' existat, haec
quoque sit quae est 'animal'; ac similiter de enuntiationibus siue
earum intellectibus. Neque enim necesse est ut qui intellectum
praecedenti propositione generatum habet, habeat quoque intellectum ex
consequenti conceptum. Nulli enim diuersi intellectus ita sunt affines
ut alterum cum altero necesse sit haberi, immo nullos simul
intellectus diuersos animam> retinere ex propria quisque discretione
conuicerit, sed totam singulis intellectibus, dum eos habet, uacare
inuenerit. Quodsi quis essentiam intellectuum ad se sequi sicut
essentiam rerum ex quibus habentur intellectus, concesserit, profecto
quemlibet intelligentem infinitos intellectus habere concederet,
secundum id scilicet quod quaelibet propositio innumerabilia
consequentia habet. Amplius: siue de enuntiationibus siue de
intellectibus earum agatur, oportet nomina earum in consequentia poni;
sed si uel 'homo' uel 'animal' accipiantur nomina uel enuntiationum
uel intellectuum, profecto consequentia esse non poterit:

    si est homo, est animal

quae ex solis iuncta est dictionibus, ac si sic diceretur:

     si homo, animal

immo omnino imperfecta est oratio. Ut igitur ueritatem consecutionis
teneamus, de rebus tantum eam agere concedamus et in rerum natura
regulas antecedentis ac consequentis accipiamus, quae sunt huiusmodi:

 (1) posito antecedenti ponitur consequens

 (2) perempto consequenti perimitur antecedens hoc modo:

	si est homo, est animal

	si non est animal, non est homo

 (3) neque autem posito antecedenti consequens perimitur

 (4) neque perempto antecedenti consequens necesse est perimi

 (5) uel poni, sicut

 (6) neque destructo consequenti ponitur antecedens

 (7) neque eodem posito ipsum uel ponitur

 (8) uel aufertur.

Cum hae illis sicut affirmatiuae earum inter se aequipolleant, oportet
has cum illis ueras simul uel falsas esse. Sunt quoque et duae
superiores regulae sibi in omnibus consentientes atque ex se mutuo
possunt ostendi, ut scilicet si quis istam concesserit:

	si est homo, est animal

ad illam quoque concedendam:

   si non est animal, non est homo

cogatur, et econuerso.

Sic autem ex inductione impossibilis, cum prima uera fuerit, et
secunda uera esse conuincetur. Ponamus itaque istam ueram:

	si est homo est animal

ac de ista dubitetur:

   si non est animal, non est homo

id est utrum 'animal' negatum neget 'hominem'; atque id ita
confirmabimus: aut 'animal' negatum negat 'hominem' aut negatum
patitur 'hominem', ut uidelicet contingere possint ut 'animali' remoto
ab aliquo homo in eodem existat; concedit autem fortasse quod
'animali' remoto, homo permaneat; sed prius concessum fuit quod 'homo'
'animal' ex necessitate exigat, in ea scilicet consequentia quae
proponebat:

	si est homo, est animal

contingit itaque ut quod non est animal, sit animal; quod enim patitur
secum antecedens, et consequens; ueluti cum negatio 'animalis'
patiatur secum positionem 'hominis', quae ad positionem 'animalis'
prius antecedebat, eadem quoque, id est negatio 'animalis', patitur
secum positionem ipsius, quod est impossibile; unde et illud
impossibile esse conuincitur ex quo id contigit quod negato 'animali'
homo permaneat; quod etsi id non potest fieri, relinquitur statim ut
negato 'animali' 'homo' denegetur, quam nos consequentiam ostendere
proposuimus.

Potest quoque similiter ex inductione inconuenientis ostendi, cum
secunda fuerit concessa, quae ait:

	si non est animal, non est homo

et primam constare, quae ait:

   si est homo, est animal

Ponatur itaque uera:

	si non est animal, non est homo

et de alia dubitetur:

   si est homo, est animal

utrum scilicet 'homo' positus ponat 'animal'. Et sic poterit uera
conuinci: aut 'homo' positus animalis praesentiam exigit, aut ipse
positus animalis absentiam patitur; concedit autem aduersarius quod
hominis existentia animalis absentiam perferat, ut scilicet contingere
queat ut homo alicubi sit, ubi animal non existit; sed cum absente
animali necesse sit animal abesse, ut prius concessum erat,
conuincitur, cum homo sit, hominem posse non esse, quod etiam est
impossibile; unde et impossibile illud conuincitur ex quo id
contingit, quod scilicet 'hominis' positio negationem /290/ 'animalis'
pateretur; quodsi eius negationem non patitur, profecto eius
positionem exigit; unde et uera ostenditur:

	   si est homo, est animal

cum uera illa recipietur:

	 si non est animal, non est homo

Cum autem et haec uera illam ueram et illa istam exigat, patet eas
sibi aequipollentes esse. Et haec quidem aequipollentia in conuersione
per contrapositionem consistit, sicut> in sequentibus ostendemus, cum
omnium conuersiones hypotheticarum monstrauerimus.

Tertia uero, quae aiebat posito antecedenti non auferri consequens, ex
priori manifesta est. Neque enim potest esse ut ad idem consequantur
affirmatio et negatio de eodem, sicut nec ad idem antecedere possunt
Aristotele testante, qui ait: "idem cum sit et non sit, non necesse
est idem esse," id est: ad affirmationem et negationem eiusdem non
sequitur idem consequens, ueluti cum ad positionem 'hominis' ponatur
'animal', ad remotionem eiusdem non ponitur ipsum. Non itaque uerae
simul pot[u]erint esse:

      si est homo, est animal

et

	si> non est homo, est animal

quas huiusmodi inconuenientia comitantur:

        si non est homo, est homo

aut

	si non est animal, est animal

Quae quidem inconuenientia nullus ambigit esse, cum alterius
diuidentium ueritas non solum ueritatem alterius non exigat, immo
omnino eam expellat et exstinguat.

Sic autem monstrantur ex praemissis consequentiis, si quis eas
receperit, proposita inconuenientia. Si quis cum ista:

	   si est homo, est animal

etiam istam receperit:

         si non est homo, est animal

et istam quoque cum eadem concesserit:

	 si non est animal, est homo

quae per consequentis et antecedentis destructionem secundae aequalis
redditur: quaecumque enim uera est cum una aequipollentiarum, et cum
/291/ alia, uel quandoque uera est una, et alia; similiter et falsa;
ex his autem duobus:

   si est homo, est animal

   si est animal, non est homo
   
necessario per extremorum coniunctionem infertur:

	   si est homo, non est homo

Si enim cuiuslibet [pro]positio alterius positionem necessario exigat,
quae quidem secunda positio cuiuslibet positionem inferat, primi
quoque positio positionem exigit ultimi; de qua quidem extremorum
coniunctione latius in sequentibus disseremus, cum medias hypotheticas
earumque syllogismos tractauerimus. Potest quoque ex praemissis eisdem
consequentiis per conuersionem prioris extrahi:

      si non est animal, est animal

hoc modo conuertat:

    si est homo, est animal

quae prima fuit hoc modo:

     si non est animal, non est homo

eique aliam subiungat:

      si non est homo, est animal

atque ex his necessario concludat

      si non est animal, est animal

Patet itaque ex inductione inconuenientium aristotelicam regulam
constare, quae, ut diximus, negabat ad affirmationem et negationem
eiusdem idem sequi; ostendamus quoque et quod nos adiecimus
affirmationem et negationem eiusdem ad idem consequi non posse; quod
etiam inconuenientium consecutio monstrat, tales uidelicet
consequentiae in quibus unaquaque diuidentium ad alteram consequatur,
sicut in supramissis. Sed haec tamen est differentia quod in illis
negatio ad affirmationem, in istis autem affirmatio ad negationem
antecedit. Ponamus itaque istas duas:

     si est homo, est animal

     si non est homo, est animal

ut quae inde procedant inconuenientia uideamus. Hoc autem est
huiusmodi:

	si est homo, non est homo

Per conuersionem enim secundae adiunctam primae hoc modo:

    si est homo, est animal

    si est animal, non est homo

/292/ infertur per medium:

      si est homo, non est homo

Quia ergo ex ueritate istarum impossibile sequitur, eas ueras esse non
posse conuincit. Impossibile enim est unde impossibile sequitur et
falsum unde falsum contingit. Falsum ergo atque impossibile est eas
simul ueras esse consequentias quae ex eodem affirmationem et
negationem eiusdem sequi pronuntiant. Et merito uidetur. Sunt enim
tamquam contrariae huiusmodi consequentiae in quibus ex eodem
affirmatio et negatio consequuntur, uehementer sibi oppositae, quod in
Hypotheticis nostris conuenientius aper>iemus.

Nunc autem eas de suprapositis regulis quae restant, tractemus, quae
scilicet aiebant non destructo antecedenti necessario poni consequens
uel auferri. Quarum prima, quae ait destructo antecedenti non
necessario perimi consequens, non ita est accipienda ut nusquam
reperiatur falsa, sed ita ut [sunt semper] eius affirmatio possit
semper uera consistere. Aliqui enim fortasse termini reperirentur in
quibus antecedens negatum consequens neget. Cum enim uera sit:

       si est homo, est animal rationale mortale

uera quoque contingit:

     si non est homo, non est animal rationale mortale

Verum hanc consecutionem natura complexionis antecedentis et
consequentis non perficit, sed gratia terminorum contingit. Ideoque
ita diximus quod non necesse sit perempto antecedenti perimi
consequens ad complexionem earum respicientes. Illam autem quae ait
antecedenti perempto non perimi consequens ueram ubique tenet suae
affirmationis falsitas. Neque enim potest esse ut cum antecedens, ut
dictum est, positum ponat consequens, idem destructum ipsum auferat.
Veluti cum posito 'homine' ponatur 'animal', eodem destructo non
aufertur 'animal'; neque enim simul uerae esse poterunt:

	 si est homo, est animal

et

	si non est homo, non> est animal

quas huiusmodi sequitur impossibile conuersa priori:

     si non est animal, est animal

Quidam tamen has regulas non solum in tota antecedentis et
consequentis enuntiatione, uerum etiam in terminis eorum assignantes
dicunt in quibusdam ex immediatione contingere ut antecedenti
destructo consequens ponatur. Veluti cum 'sanum' ad 'aegrum' ex /293/
oppositione antecedat, ut positum illud remoueat sic:

	    si est sanum, non est aegrum

idem remotum ex immediatione ponit 'aegrum' hoc modo:

     si non est sanum, est aegrum

Sed, sicut in sequentibus apparebit, neutra harum consequentiarum
firmitatem tenet; nec in rebus terminorum suprapositae regulae sunt
accipiendae, sed in his quae tota propositionum enuntiatione dicuntur.
Nam quamuis et in quibusdam possint rebus aptari praemissae regulae,
ut sunt illae quae aiunt posito antecedenti poni consequens, uel
perempto consequenti perimi antecedens, uelut, 'homine[m]' , quod
'animal' antecedit, posito in aliquo 'animal', quod consequens eius
est, ponitur in eodem, uel 'animali' remoto a quolibet et ipse 'homo'
remouetur, tamen liberius expediuntur et assignantur secundum sensus
totarum enuntiationum et laxius accipiuntur, ut uidelicet ita
exponantur: posito antecedenti, id est existente eo quod dicit
antecedens propositio, existit illud quoque quod consequens proponit.
Veluti si ita sit in re ut ista enuntiatio dicit: 'Socrates est homo',
ita est in re ut ista proponit: 'Socrates est animal' ac destructo
consequenti, id est non existente quod consequens propositio dicit,
non remanet quod antecedens proponit ueluti si non fuerit id quod
dicit 'Socrates est animal', nec quod 'Socrates est homo' proponit.
Sic enim intellectae non solum rerum cohaerentium ac de se
praedicabilium inferentiam ostendent, sed quaecumque pro ueris
accipiuntur consequentiis applicabuntur, siue uis earum inferentiae in
sententia totarum enuntiationum siue in rebus quoque terminorum
consistat. Est enim aliud pensare uim inferentiae secundum
proprietatem atque habitudinem rerum, aliud ipsam inspicere secundum
totarum antecedentis enuntiationum sententiam. Sunt namque pleraeque
consequentiae quae, si rerum naturam inspiciamus, eas falsas
iudicabimus; si uero totarum enuntiationum sensus recte tenuerimus,
ueras easdem confitebimur, ut sunt istae:

      si omnis homo est lapis, quidam lapis est lapis

      si Socrates est brunellus, Socrates est homo

uel

	si idem est animal, est homo

Si enim 'hominis' et 'lapidis' in priori consequentia subiectorum
naturam inspexerimus, quae in eodem sese non perferunt, quomodo ex
subiectione unius alterius subiectionem concedemus? Ut scilicet quia
'homo' 'lapidi' uniuersaliter supponatur, ideo 'lapis' eidem
particulariter subiciatur, /294/ cum uidelicet et multis 'hominem'
supponi uideamus quae nullam 'lapidis' praedicationem suscipiant. Aut
si 'brunelli' et 'hominis' in partibus secundae consequentiae
praedicatorum oppositionem animaduerterimus, quomodo praedicationem
unius alterius praedicationem exigere concedemus? Aut, cum animal
genus sit hominis, quis ad eius positionem 'hominem' poni recipiat?
Sic tamen ostendi poterunt suprapositae consequentiae hoc modo: si
'omnis homo est lapis' uera est, simul et 'quidam lapis est homo';
quodsi uerae sunt 'omnis homo est lapis' et 'quidam lapis est homo',
contingit necessario ueram esse> 'quidam lapis est lapis'; haec est
enim forma inferentiae tertii modi primae figurae; unde et sic per
extremorum coniunctionem infertur.:

	   si omnis homo est lapis, quidam lapis est lapis

Sic quoque secunda conuincitur uera: si 'Socrates est brunellus' uera
est, simul et 'brunellus est Socrates'; ex his autem duabus necessario
consequitur 'Socrates est Socrates', ex qua etiam infertur 'Socrates
est homo'; coniunctis itaque extremitatibus concluditur:

    si Socrates est brunellus, Socrates est homo

Huic tamen extremorum coniunctioni non>nulli resistere conantur ex
medii termini dissimilitudine. Ait enim in Hypotheticis suis Boethius,
cum numerum mediarum hypotheticarum inquireret eumque numero earum
quae ex tribus terminis iunguntur comparar>et, ut sunt illae quae uel
ex categorica et hypothetica uel econuerso connectuntur, nec unam
uocari hypotheticam cui medius terminus dissimiliter accipitur nec
extrema per eum connecti. Dissimilitudinem uero medii termini
accipiunt[ur] non solum quando diuersi termini ponuntur in medio,
ueluti cum ita proponitur:

       si est homo, est rationale

       si est rationale, est animal

aut cum dissimiliter idem enuntiatur hoc modo:

    si est homo, est rationale

    si non est rationale, non est Deus

uerum etiam quotiens talis praemittitur enuntiatio, cuius ueritas
rerum habitudines perimit, ex quibus posteriores consequentiae uim
suae consecutionis custodiunt. Veluti cum talem propositam
consequentiam:

	si omne animal est homo quoddam animal non est homo

per medium ostendi uiderint inualida argumentatione nonnisi ex
dissimilitudine ista resistere possunt. Est autem huiusmodi
argumentatio: /295/

     si omne animal est homo, omnis asinus est homo unde et omnis
     asinus est animal

et ita:

     quoddam animal est asinus quare et quoddam animal non est homo

In hac autem argumentatione ultimae inter opposita consequentiae
nonnulli ex dissimilitudine contradicunt. Dicunt enim 'hominem', qui
unus erat de mediis terminis, dissimiliter accipi, cum uidelicet prius
ut cohaerens asino ac postea ut oppositum eidem accipitur. Nam cum
prima enuntiatio 'omne animal est homo' 'homini' 'animal'
uniuersaliter supponeret, utique et sub 'homine' 'asinum', qui unum
est de animalibus, collegit, in quo eorum omnem oppositionem remouet.
Destructa autem oppositione eorum consequentia ultima, quae ex sola
oppositione uim habebat, falsa relinquitur. Sic quoque et ex
dissimilitudine medii termini illi quoque superiori argumentationi,
quae ostendebat:

     si Socrates est brunellus, Socrates est homo

per denegationem ultimae consequentiae, quae ait:

     si Socrates est Socrates, Socrates est homo

resistere laborant. Aiunt enim istam consequentiam non aliunde ueram
uideri nisi ex eo quod 'Socrates' 'hominis' inferius fuerit. Illum
autem hominis inferius esse non iam recipiunt, ubi in praemissa
enuntiatione 'brunellus', qui 'hominem' expellit, coniunctus 'Socrati'
fuerat, immo 'asinus' per 'brunellum', qui ei copulatur; neque enim
iam ipsum aliud a 'brunello' esse nullo modo aiunt.

Sed hi nimirum qui in> praemissa enuntiatione ex 'Socrate', cui
'brunellus' copulabitur, 'hominem' sequi non concedunt, profecto nec
ex 'brunello', postquam 'Socrati' coniungitur, 'asinum' inferri debent
concedere. Ubi enim 'Socrati', qui homo est, coniungitur, non remanet
inferius 'asini'. Si quis itaque sic proposuerit:

     si Socrates est brunellus, quidam homo est brunellus

     si quidam homo est brunellus, quidam homo est asinus

non recipietur secunda consequentia, cum 'brunellus' inferius 'asini'
non remaneat. Sed nec similiter prima, cum iam 'Socratem', ubi
'brunello' supponitur, 'homini' necesse sit opponi.

Sed sunt plerique qui primae argumentationis consequentiae obuiandum
non censeant propter illam terminorum enuntiationem. Neque enim
resistendum in huiusmodi argumentationibus dicunt nisi ex
dissimilitudine medii termini. Medius autem nondum existit una /296/
tantum consequentia proposita. Ut enim medius intercedat terminus,
oportet ipsum et in prima consequentia subsequi et in secunda
antecedere; priori uero consequentiae contradicere non audent, eoquod
compellantur confiteri falsas eas quoque quae ex falsis
propositionibus uerae texuntur, ueluti ista:

     si omnis homo est margarita, omnis homo est lapis

neque enim iam 'margarita' 'hominem' prorsus continens species lapidis
remanet. Sed priores consequentias ex ulla terminorum enuntiatione non
denegent, quae modo illam argumentationem absoluunt quae aristotelicam
auctoritatem oppugnat, ubi in tractatu Oppositorum: "sanis, inquit,
omnibus sanitas quidem erit, languor uero non erit." Est autem talis
argumentatio quae potius ostendat si omne animal sit sanum, languorem
esse; quod plane Aristoteli contradicit, qui si omne animal sanum sit,
languorem non esse confirmat. Est autem huiusmodi argumentatio:

     si omne animal est sanum, omne languidum est sanum

a toto: 'animal' namque etiam languentia continet; quodsi omne
languidum est sanum, omne languidum est animal; unde et quoddam animal
est languidum; unde et languor in quodam animali consistit, et ita
languor est; itaque per medium ostensum est quod, si omne animal est
sanum, languor est. Quae quidem argumentatio cassari non dicitur nisi
in priori consequentia. Sed primam quidem consequentiam pro eo
contradicunt quod prima eius positio quasi concessa praemittatur.
Cuius ueritatis concessio iam omnino perimit continentiam languidi in
animali; ubi enim 'animal' 'sano' prorsus supponi conceditur, nullum
continere 'languidum' annuitur. Tunc itaque terminorum enuntiationem
unius quoque per se positae consequentiae inferentiam perimere dicunt,
cuius habitudinis uim enuntiationis ueritas aufert, cum
subcontinuatiua> conditio apponitur, id est cum id quod iam concessum
fuerat, coniungit. Cum autem non solum continuatiua est nec quicquam
concessionis requiritur, sed sola conditionis copulatio attenditur, id
quod nec uerum est nec concessum, consecutionem impedire non dicunt.
Sed unde maiorem uim aduersus enuntiationem secundae uel tertiae
consequentiae quam aduersus enuntiationem primae habeat primae partis
enuntiatio, cum uidelicet nec uera sit nec concessa? Sicut in
superioribus argumentationibus, ubi uel ex 'omne animal est homo',
'quoddam animal non est homo' uel ex 'Socrates est brunellus',
'Socrates est homo' extrahebatur, non ex /297/ primis quidem
propositionibus ut ex concessis argumentari incipimus nec ullam earum
concessionem requirimus, sed sub conditione solum: 'si hoc est illud
esse' proponimus. Quae quidem conditionis copulatio aeque et in ueris
et in falsis enuntiationibus consistit. Nulla itaque exhibetur> ratio
ut prioris enuntiatio partis magis sequentes quam priores
consequentias oppugnare ualeat, si aequaliter eius ueritas aduersa
utriusque fuerit. Sed nec pro enuntiatione quacumque impediri potest
quaecumque consequentia uera consistit. Quod enim sempiternum [non]
est ac necessarium, nullo potest impediri casu; nec propter enuntiare,
ut Aristoteles meminit, erit aliquid aut non erit. Enuntiatione ergo
resistendum non est, sed si forte enuntiatione, sola ueritate
enuntiation>is; alioquin per oppositam enuntiationem quamlibet
possemus impedire ueritatem, qui sic quidlibet uel esse uel non esse
enuntiaremus> Si ergo sola enuntiationis ueritas impediat, nulla
autem uera enuntiatio sic praemissa consecutionem> posteriorum
hypotheticarum impediat, profecto inique calumniantur ex ueritate
praemissae enuntiationis consequentias posteriores; nam quae
praemittuntur consequentiae, uerae quidem conceduntur ab ipsis, ueluti
illa quae ait:

     si omne animal est homo, omnis asinus est homo

et

     si Socrates est brunellus, brunellus est Socrates

Sed earum ueritas aliarum ueritatem nullo modo impedit. Neque enim
uerum uero potest esse impedimento. Non itaque ex ueritate illius
praemissae enuntiationis calumniari oportuit posteriores
consequentias.

Sunt autem et qui singulas recipiunt consequentias, sed extremorum
coniunctionem non admittunt propter dissimilitudinem enuntiactionis
medii termini. Cumque talis inducitur regula:

     si aliquid infert aliud quod inferat aliud, primum inferens
     inferre ultimum

id subintelligendum et determinandum esse diiudicant: 'terminis eodem
modo acceptis', non scilicet dissimiliter enuntiatis. Sed si haec
suppleatur determinatio, nullis amplius mediis hypotheticis regula
poterit aptari, cum id scilicet quod in determinatione apponitur ex
inferentiis mediarum uel mediorum terminorum enuntiationibus perpendi
non possit. Sed nec ulla potest dici dissimilitudo enuntiationis medii
termini in supradictis, cum mediae semper propositiones uocesque earum
in eadem semper significatione, cum intercedunt mediae, accipiuntur.

/298/ Nec si Boethii dicta pensemus, qui dissimilem enuntiationem
medii termini calumniatur ipsamque extremorum coniunctionem
intercipere concedit, ut "si, inquit, ita proponatur:

     si est a, est b

     si necesse est esse b, est uel non est c

nihil illam dissimilitudinem huic pertinere uidemus. Haec enim
dissimilitudo quam appellant, non augmenta[n]t numerum hypotheticarum
mediarum, sicut Boethius uoluit, quippe eaedem mediae propositiones
eorumque termini manent. Amplius: si haec dissimilitudo terminorum
coniunctionem impediret, non posset aliquis, cum in mediis
hypotheticis falsas sponte sua reciperet consequentias, ad
inconueniens compelli, ueluti si talem concederet mediam:

     si omnis homo est margarita, omnis homo est animal

     si omnis homo est animal, omnis homo est animatus

non utique posset inferri hoc inconueniens:

     si omnis homo est margarita, omnis homo est animatus

quippe 'animal' dissimiliter ita accipitur, quod modo ad oppositum
'animati', id est 'margaritam', consequitur, modo idem ad 'animatum'
antecedit, quod fieri uere non potest. Amplius: cum propter huiusmodi
dissimilitudinem coniunctioni extremorum resistant eamque denegent,
quaerendum est si uel ideo id faciant quod huiusmodi dissimilitudo non
exigat coniunctionem extremorum uel quod eam non perferat. Sed ideo
non est resistendum quod eam non exigat nec nos in eo uim facimus quod
dissimiliter accipiuntur termini, sed in eo quod id illud exigit,
illud uero tertium ponit. Neque enim sufficit ad contradicendum id
quod non exigit id quod contradicitur, sed quod ipsum nonpatitur. Ex
eadem enim possem opponere aduersus quamlibet extremorum coniunctionem
hoc quod ego sedeo uel quodlibet ad ipsam non pertinens, quod
uidelicet ipsam non exigat. Quodsi huiusmodi dissimilitudo extremorum
coniunctionem omnino auferat, bene in ea ubique extremorum
coniunctioni conceditur; sed id quidem falsum est. Ex his namque
mediis:

     si Socrates est brunellus, Socrates est asinus

     si Socrates est asinus, quidam homo est asinus

aut

     si omne animal est homo, omne animal est rationale

     si omne animal est rationale, nullum animal est irrationale

necessario infertur hinc quidem: /299/

     si Socrates est brunellus, quidam homo est asinus

illinc uero:

     si omne animal est homo, nullum animal est irrationale

Quod autem necessario ex illis istae inferantur clarum est, cum ex
earum partibus partes istarum consequantur, in quibus quidem nulla
poterit dissimilitudo notari, conuersis scilicet secundis
consequentiis prioris argumentationis hoc modo dispositis:

     si nullus homo est asinus, Socrates non est asinus

     si Socrates non est asinus, Socrates non est brunellus

quare

     si nullus homo est asinus, Socrates non est brunellus

Secunda quoque sic:

     si quoddam animal est irrationale, quoddam animal non est
     rationale

     si quoddam animal non est ir>rationale, quoddam animal non est
     homo

quare:

     si quoddam animal est [ir]rationale, quoddam animal non est homo

Cum autem in his argumentationibus nulli dissimilitudini adhaerere
ualeant nec ulla enuntiatio sit aduersus ullam consequentiam, oportet
extremorum coniunctionem concedi. Sed si> in his argumentationibus
extremorum coniunctio conceditur, necesse est ut et insuperioribus
recipiatur, in quibus clara est secundum eos dissimilitudo. Si quid
enim antecedit ad aliud, antecedens antecedentis infert consequens
consequentis. Quae uero aequipollentes sunt consequentiae, ad se mutuo
antecedunt et consequuntur. Non itaque huiusmodi dissimilitudo
enuntiationis mediorum terminorum coniunctionem> extremorum quam
patitur, oppugnat nec per eam destruendam est opponenda. Neque enim
ista est illa, ut dictum est, quae ad extremorum coniunctionem
Boethius ualere negauit. Nec quidem fallere potest ut cum primum ponat
secundum, id est necessario exigat, secundum uero tertium, primum
quoque tertium [non] necessario exigat. Est namque haec perfectae
inferentiae syllogismi forma et est quidem prima consequentia
propositio, secunda uero assumptio, tertia autem conclusio, quae ex
duabus praemissis infertur.

Hi quidem sunt syllogismi mediarum hypotheticarum quos ad fidem
regularium syllogismorum, quos ex eisdem mediis Boethius disponit,
affert, alio tamen ordine constitutos, cum et assumptio et conclusio
/300/ in istis sit hypothetica, in illis uero categorica. Unde et
istos qui ad fidem aliorum afferuntur, aliis magis esse perspicuos et
certos oportet. Quorum quidem syllogismorum inferentiam indubitabilem
esse demonstrat categoricorum forma syllogismorum, qui primi sunt
atque ex se cogniti; in quibus quidem, sicut in illis, ut extremorum
firma sit coniunctio medius intercedit terminus, cuius quidem
communitas ex propositione et assumptione unam reddit propositionem et
ad unum reducit illas duas sensum, ad coniunctionem scilicet
extremitatum. Qui enim dicit:

     si est homo, est animal

     si est animal, est animatum

id> per has duas consequentias demonstrare intendit quod ex 'homine'
'animatum' procedat. Quorum quidem connexio communitatem mediae
propositionis qua modo ad istud consequitur modo ad illud antecedit,
ut ea coniungat necessario contingit, secundum quam quidem
consecutionem primi antecedentis ad extremum una dicuntur hypothetica
duae illae quae in assumptione et propositione disponuntur. Sic et una
dici possunt categoricae illae quae in argumentis categoricorum
syllogismorum disponuntur, quae ad unius propositionis sensum quae ex
ipsis infertur, per medii termini communitatem de extremitatum
coniunctione contendunt. Quos quidem sicut et categoricos sub figuris
collocat medii termini communitas. Sicut autem forma complexionis
categoricorum syllogismorum nulla potest enuntiationis dissimilitudo
impedire, sic nec istorum hypotheticorum.

Sed fortasse uidetur inconueniens ex complexione categoricorum quoque
syllogismorum contingere, nisi in dissimilitudine eis quoque>
resistatur, tale scilicet: quodsi uerae sint istae duae propositiones:
'omnis homo est asinus' et 'nullus homo est asinus', non sunt uerae
eaedem; quod sic ostenditur: si omnis homo est asinus et nullus asinus
est asinus, nullus homo est asinus; at uero si nullus homo est asinus,
non sunt uerae praemissae, quippe cum non sit uera una ex ipsis, quae
est huic contraria, haec scilicet: 'omnis homo est asinus

Sed fortasse poterit dici quod illa regula, quae ait:

     si aliquid infert aliud quod inferat aliud, primum infert ultimum

nihil ad hos terminos. Nam duae praecedentes propositiones unius
inferentis sensum non continent, cum diuersae sint ex toto
propositiones. Sed una tantum uim habet inferentiae et exigit aliam
quae infertur. /301/ Regula autem sic est intelligenda: si aliquid
exigit aliud etc. Sed dicitur quia similiter cum dicitur:

     si Socrates est homo et lapis, Socrates est lapis

in hac inferentia utrique termini uim tenent. Sed licet termini non
habeant, tota tamen habet propositio, quae una tantum est. Unde enim
omnino eorum ratio reconditur qui talibus complexionibus contradicunt!
Poterunt namque ipsi cogi argumentatione aliter per diuersos
syllogismos disposita ex eisdem consequentiis mediarum hypotheticarum.
Veluti si suprapositum iterum proponamus, hoc scilicet:

     si omne animal est homo, quoddam animal non est homo

atque ita argumentationem> disponamus: si quia omnis asinus est
animal, quoddam animal non est homo, et quia omne animal est homo,
quoddam animal non> est homo; quicquid sequitur ad consequens, et ad
antecedens; unde ex 'omne animal est homo' 'omnis asinus est animal'
consequi non denegant; nunc autem primam assumo consequentiam hoc
modo:

     sed si omnis asinus est animal, quoddam animal non est homo

eamque etiam sic ostendo: si quia omnis asinus est animal, quoddam
animal est asinus, et quia omnis asinus est animal, quoddam animal non
est homo; quicquid infert antecedens, et consequens: unde 'quoddam
animal est asinus' antecedere ad 'quoddam animal non est homo'
concedunt uim oppositionis considerantes. Sic itaque per plures
syllogismos eis qui per unum non adquiescebant, satisfacimus, cum
etiam singulos ostendimus> et ea quae oportet assumi ut antecedentia,
ut concludamus consequentia, atque assumpta deinde comprobamus, ut
conclusionibus quoque adquiescant.

Clarum itaque omnibus esse ex suprapositis arbitror illam cui addebant
terminorum dissimilitudinem inualidam esse, ut per eam extremorum
coniunctionen impediant. In quibus autem consequentiis suprapositis
inconuenientibus sit resistendum, in sequentibus apparebit cum
inferentias generum atque oppositorum tractauerimus. Sunt autem qui et
consequentias singulas in suprapositis argumentationibus recipiant
unamque extremorum coniunctionem.

Sed proponitur inconueniens quod quod> intellexerat probatum esse,
denegat. Veluti cum nos superius talem proposuimus consequentiam
probandam:

     si Socrates est brunellus, Socrates est homo

quae ei inconueniens uidebatur qui 'brunellum' et 'hominem' ut
opposita /302/ accipiebat, eamque probauimus, non in ea inconueniens
conuincimus. Neque enim iam ista 'brunellum' 'homini' dicit oppositum,
sed cohaerens, sicut Socrates est ipsius inferius.

Sed hic nimirum qui hoc dicit, non animaduertit quod falsam
praemiserit propositionem quae hunc asinum et hunc hominem
coniungebat. Si enim uel 'Socrates' in 'brunellus' uel 'brunellus' in
'Socrates' mutaretur, quod quidem oporteret ut uera propositio fieret,
non iam ex falsa procederemus propositione, sed uera, quae scilicet
eamdem rem sibi attribueret, ac si ita diceretur: 'Socrates est
Socrates' uel 'brunellus est brunellus'. At si in prima significatione
terminos non oppositos in tota argumentatione tenuerit, profecto ex
positione 'brunelli huius asini' in 'Socrate hoc homine' positionem
'hominis' in eodem contingere necessario uiderit. Nec quidem id
inconuenientibus aggregauerit si, ut supra docuimus, uim conditionis
non ad praedicata, sed ad totas propositiones referet, ac si ita
intelligat ut si in re fuerit quod prima propositio dicit 'Socrates
est brunellus', in re est quod secunda proponit 'Socrates est homo' et
maxime uis inferentiae in secundo subiecto consistit.

Potest quoque et ea ostendi necessaria consequentia quae ait:

     si Socrates est animal, Socrates est homo

cum uidelicet id quod antecedens dicit absque eo quod consequens
proponit, esse non possit. Quomodo enim Socratis> substantia uel ut
Socrates alicui esse posset uel aliquid ei ut Socrati conueniret, nisi
ipsa id quod dicitur esset et sub una maneret essentia? Quodsi ipsa in
proprietate Socratis maneat sicut de ea per hoc nomen 'Socrates,
agitur, utique et in natura hominis ipsum necesse est consistere.
Potest quoque et tali ratione confirmari praemissa consequentia:

     si Socrates est animal, est homo

si enim Socrates est animal, id est aliquod de animalibus, utique et
illud quoque animal est Socrates. Quodsi Socrates aliquod sit animal
et illud sit Socrates, profecto Socrates est Socrates; unde et homo
esse conuincitur.

Sunt autem qui huic resistere rationi conantur. Aiunt enim 'Socrates
est animal' particulariter tantum conuertendam hoc modo: 'quoddam
animal est Socrates', sed haec quidem conuersio magis est uocum quam
rerum, cum uidelicet praedicatum uocabulum in subiecto ponitur et
subiectum in praedicato collocatur, non rerum quidem, cum uidelicet
res quae prius praedicabatur, posterius non subiciebatur. Qui enim
/303/ dicebat Socratem esse animal, aliquod quidem animalium
indeterminate Socrati dabat et, licet non esset determinatum, tamen
erat ex omnibus unum. Quod ergo idem uoluerit subici Socrati secundum
conuersionem, oportet ut illud Socratem esse proponat. Neque enim ex
quodam animali, quod aeque ad omnia indeterminate animalia se habet,
illud potest concipi. Sed de hac quidem conuersione in Libro
Categoricorum uberius et conuenientius disseruimus.

Volunt etiam resistere in eo quod dicitur:

     si Socrates est animal et illud animal est Socrates, Socrates est
     Socrates

neque enim aliter hanc complexionem recipiunt, nisi secundum
syllogismorum formas medius terminus, id est 'animal', uniuersaliter
supponatur. Sed nihil eorum ratio proficit; neque enim fallere potest
ut> cum aliquid alii insit aliudque ei quod inest infuerit, illi
etiam cui in>est conuenit. Si autem opponatur:

     si> Socrates est animal et quoddam animal est asinus, Socrates
     est asinus

nihil ostenditur, cum nec ad rem pertineat. Ex eo enim quod 'asinus'
cuidam attribuitur animali, quis ei quod in Socrate est, conuenire
perpendat? Ac si ita diceretur: si> Socrates est animal et illud
animal sit asinus, ex necessitate, et 'Socrates est asinus'
conuincitur. Non autem, etsi 'omne' medio termino apponere>tur,
consecutionem contradiceremus, sed quod 'omne' caetera animalia praeter
illud quod Socrates est, sub 'asino' colligit, nihil ad cohaerentiam
'asini' ad 'Socratem', quippe omnia 'Socrati' sunt opposita.
Oppositorum autem subiectio uel praedicatio oppositi subiectionem uel
praedicationem nullo modo exigit.

In eo autem solo iuuat 'omne' ad extremitatum coniunctionem quod
animal illud quod in Socrate est, colligit. Unde etiam patet quotiens
illud 'animal' accipitur, etsi non alia colligantur, ratam esse
conclusionem. Constat itaque suprapositam argumentationem ualere.

Nequaquam ueritati supraprobatarum consequentiarum resistere
uiderimus, si uocum impositionem proprietatemque enuntiationum
tenuerit. Qui enim, cum dicitur:

     si omnis homo est lapis, quidam lapis est lapis

'lapidem' in proprietate lapidis sic, ut homini per hoc nomen 'lapis'
attribuitur, acceperit, ipsum procul dubio existere non dubitauerit.

Quomodo enim aliquid alicui ut lapis inesse possit, nisi lapis sit?
Sic quoque et in aliis consecutionibus dictionum atque enuntiationum
proprietas maxime est attendenda, ut, si unaquaeque dictio in
coniunctione enuntiationis propriam retineat significationem, cum
uidelicet 'lapidem' et 'hominem' falsa enuntiatione coniungimus, in
unoquoque id quod est /304/ et quod per uocem designatur,
intelligamus. In omni enim enuntiatione, ut supra dictum est, ad
sensus cognitionem maxime necessaria est discretio impositionis et
significationis uocum, ex quibus pariter et suam compositionem
sortiuntur et suam significationem.

Opponitur autem fortasse ex suprapositis et comprobatis consequentiis
quod uel oppositum suum oppositum uel genus suam speciem ponit, quod
tam a ratione quam ab auctoritate est alienum. Sed haec quidem omnino
cessabit obiectio, si quae dixerimus pensentur. Neque enim
consecutionis necessitatem aut uim inferentiae uel ad rem oppositam
uel ad generalem rettulimus, sed ad totas enuntiationes, quod et ex
regulis suprapositarum consequentiarum clarum est. Si quid enim alicui
conxenit, tam ipsum quod conuenit quam illud cui conuenit esse necesse
est, secundum id quoque quod eis conuenit> uel ab eis remouetur.

Patet insuper ex conuersionibus quae secundum totas enuntiationes
fiunt, in argumentatione media ut extrema conueniant, uim
consecutionis extremorum ad totas enuntiationes referendam esse. Est
autem aliud in consecutione coniungi propositiones, aliud uim
consecutionis in eis pendere. Semper enim totae antecedens et
consequens enuntiationes per conditionem coniunguntur, uis tamen
consecutionis et inferentiae necessitas saepe in rebus terminorum
maxime pendet atque attenditur. Veluti cum dicimus:

     si Socrates est homo, est animal

haec consecutio ex 'homine' specie animalis clara est, cuius
praedicationem, 'animal' circa quodlibet subiectum consequitur neque
quantum ad uim inferentiae speciei ad genus Socrati uiua proprietas,
cum aeque firma sit inferentia de quolibet subiecto. Si autem uim
consecutionis in totis enuntiationibus attendimus, aeque ad
inferentiam omnes enuntiationum termini comparantur, quorum quidem
omnium mutatio propositiones commuta[n]t. Siue enim subiectum siue
praedicatum mutetur, eadem cum priori propositio remanere non potest
ac sicut uel 'homine' ablato et alio in loco eius> posito quod ad
'animal' inferentiam non haberet, uel 'animali' remoto et alio in loco
eius constituto quod ad 'hominem' consecutionem non haberet, posset
consecutio cassari.

Veluti si sic proponeretur:

     si est lapis est animal, si est homo est lapis

et ita etiam 'Socrate' mutato et alio pro ipso in sequenti
propositione posito consequentia debilitatur, ueluti si ita dicatur:

     si Socrates est homo, Plato est animal

uidetur ita>que et 'Socratis' et cuiuslibet repetitionum positio
necessaria /305/ quantum etiam ad uim inferentiae rerum ut in loco
speciei ad genus, quantum uero ad uim inferentiae totarum
enuntiationum et positio cuiuslibet dictionis necessaria est, quae
quidem subtracta totam mutat enuntiationem. Cum autem in rebus uis
inferentiae attenditur, rerum habitudines pensandae sunt et secundum
eas loci assignandi, cum autem in> totis enuntiationibus, earum
quoque sunt habitudines considerandae, ut siue pares fuerint siue quo
alio modo subici> comparentur.

Nunc autem ex octo suprapositis regulis antecedentis et consequentis
tres ostendere superest, quae scilicet aiebant (6) destructo
consequenti non poni antecedens uel (7) posito consequenti necessario
poni antecedens (8) nec> posse destrui. Quarum quidem ex tribus aliis
facilis est ostensio quibus ipsas aequipollere necesse est, sicut et
earum diuidentes affirmationes cum diuidentibus earum aequantur, sicut
secunda primae fuerat aequa. Est enim omnium aequipollentiae communis
regula ut:

     si aliquid inferat aliud, destructo consequenti destruatur
     antecedens

Destruitur autem aeque affirmatio per negationem et negatio per
affirmationem. Utraque namque alterius rectam oppositionem tenet
eiusque destruit quam non patitur ueritatem.

Sunt autem quidam qui hanc regulam in illis tantum hypotheticis
recipiunt quarum partes simplicia antecedentia et consequentia habent.
Cum enim multae propositiones in antecedenti primae hypotheticae
proponuntur, inconueniens inde contingere dicunt. Veluti cum uerum
recipiunt quod

     si Socrates neque est rationalis neque irrationalis, non est
     animal

falsum est tamen ut si sit animal, sit utrumque, id est rationalis et
irrationalis. In quo etiam dicunt bene dici singulariter quod aliquid
infert aliud, non uidelicet aliqua pluraliter aliud, quia uidelicet,
quando plura praemittuntur, inferentiam destructionum cassari dicunt
ut in praeposito exemplo.

Sed hic quidem inquirendum, ut et in his praemissa regula conseruetur,
quae sit inferentia multorum ad unum, siue scilicet antecedunt
singillatim ad idem siue simul accepta. Singillatim quidem ante cedunt
si unaquaeque praecedentium negationum per se consequens inferre
ualeat, hoc modo:

     si non est rationale, non est animal

     si non est irrationale, non est animal

/306/ Et tunc quidem multiplex erit supraposita hypothetica, quae
diuersarum consequentiarum sensus continebit. Sed iam utramque falsam
esse continget. Si autem duae intelligantur consequentiae, ut scilicet
utriusque negatio 'animal' neget, et 'animalis' positio utrumque
ponet. Si uero utrorumque simul negatio 'animal' neget, ut scilicet
ita dicamus quod si Socrates neutrum fuerit, id est nec rationalis nec
irrationalis, non erit animal, poterit quoque et per consequentis et
antecedentis destructionem ita inferri ut si Socrates sit animal, sit
eorum alterum, id est uel rationalis uel irrationalis. Sicut enim
'Socrates est animal' et 'non est animal' diuidentes sunt affirmatio
et negatio, ita 'Socrates est alterum eorum' et 'Socrates est
neutrum'. Et tunc quidem sub unius propositionis sensu accipiuntur
quae prius duae uidebantur propositiones et unius tantum antecedentis
loco constituitur. Una autem est propositio quae duo simul ab eodem
remouet, ac si ita dicatur:

     si Socrates neutrum est, non est animal

uis enim inferentiae in diuidentibus consistit, ad quorum uidelicet
remotionem diuisiue remoueri concedunt.

Si uero inter totas etiam propositiones quae antecedunt ad tertiam,
uis inferentiae recipiatur ac si> uidelicet ita diceretur:

     si ita est in re ut utraque istarum dicit propositionum, ita est
     in re ut tertia proponit

nec tunc quoque destructionum inferentia fallit, ut uidelicet ita
dicamus quod

     si non est in re quod dicit ultima, non est in re totum quod
     primae proponunt

Sicut enim simul antecedunt, ita et simul auferri debent. Neque enim
fallere potest ut si quid aliud necessario exigit, si id quod exigitur
non erit, nec quod exigit necesse est non esse. Alioquin in
inconuenienti rediremus quod superius monstraximus, cum ex
antecedentis inferentia per positionem ad consequens consequentis
antecedens per destructionem pensaremus. Sic autem destructiones et
consequentis et antecedentis simpliciter faciendae sunt, sicut in
regula proponuntur simpliciter. Qui enim dicit: si aliquid antecedit
ut aliud consequatur, si id quod consequitur non fuerit, nec id quidem
quod antecedit erit, /307/ simpliciter consequentiam> destruit, quasi
uidelicet eorum poneret rectas diuidentes. Nam cum eamdem affirmatiuam
tam contraria quam contradictoria ipsius destruant, quippe eam secum
ueram nullo modo patiuntur, si etiam contrari[et]as in huiusmodi
destructione recipiamus, inconueniens saepe ex destructione
antecedentis incurremus. Cum enim uera sit quae ait:

     si nullum animal est album, nullus homo est albus

falsa tamen est quae proponit:

     si omnis homo est albus, omne animal est album

Rursus cum pro uera teneatur:

     si omnis homo est albus, Socrates est albus'>

falsa tamen ab omnibus conceditur:

     si Socrates non est albus, nullus homo est albus

Et hoc quidem inconueniens ex antecedentis destructione, non
consequentis, contingit per quamcumque oppositam> consequens
propositio auferatur, siue scilicet per contrariam siue per
contradictoriam non erit antecedens. Quod enim ad contradictoriam
sequitur, et ad contrariam necesse est sequi. Ipsa namque
contradictoria ex contraria sequitur; unde non necesse est sequi
contrariam ad id ad> quod sequitur contradictoria. Neque enim necesse
est sequi antecedens ad id ad quod sequitur consequens, sicut
antecedere ad id ad quod> antecedit consequens. Licet ex quacumque
consequentis destructione nullum contingat inconueniens, secundum
tamen proprium regulae sensum non per aliam quam per diuidentem est
destruendum, sicut et ipsum antecedens. Si autem et illam contingat
ueram esse quae inter contrarias proponitur, ueluti cum ista:

     si omnis homo est animal, omnis homo est substantia

etiam ista uera sit:

     si nullus homo est substantia, nullus homo est animal

nulla tamen necessitate ex ea potest ostendi uel illam ostendere. Sic
tamen, memini, solebam ex illa istam ostendere:

     si quia omnis homo est albus omnis homo est coloratus, et quia
     Socrates est albus Socrates est coloratus et quia Plato est albus
     Plato est coloratus

et ita de singulis hominis indiuiduis. Si quid enim antecedit ad
aliud, antecedens antecedentis infert consequens consequentis.
Sequentium autem consequentiarum antecedentia antecedere dicuntur ad
antecedens praecedentis consequentiae. Si enim Socrates et caeteri
homines albi sunt, tunc omnis homo esse albus conceditur. Rursus:
consequens

/308/ praecedentis consequentiae antecedens esse conceditur ad
consequentiam hypotheticarum sequentium. Si enim omnis homo est
coloratus, et Socrates coloratus esse conceditur et Plato et quilibet
alii homines. Si autem uerae sint illae consequentiae omnes, uerae
sunt et earum aequipollentes per destructionem antecedentis et
consequentis, hae scilicet:

     si Socrates non est coloratus, Socrates non est albus

et similiter de omnibus aliis indiuiduis hominis. Quae si uerae sunt,
uera est ista:

     si nullus homo est coloratus, nullus homo est albus

quod etiam data nouissime regula demonstrat. Itaque ex hac
consequentia:

     si omnis homo est albus, omnis homo est coloratus

ostensa est et illa quae contrarias destructiones continet, illa
scilicet quae ait:

     si nullus homo est coloratus, nullus homo est albus

Sed haec non est ostensio firma. Nequaquam enim ex prima consequentia
inferri poterant illae omnes quae sequebantur consequentiae, nec quae
ibi adducta est regula aptari potest terminis quamuis etiam 'omnis
homo est albus' concedatur antecedens esse ad illas propositiones quae
singula hominis indiuidua supponunt 'albo' uel illae quae singula
hominis indiuidua supponunt 'colorato', ad illam: 'omnis homo est
coloratus'. Ex eo enim quod dicitur antecedens antecedentis inferre
consequens consequentis, nihil aliud perpendi potest nisi quod si ita
est in re ut dicit antecedens, ita est in re ut dicit consequens, ac
si ita dicatur ut si uerae sunt omnes istae propositiones: 'Socrates
est albus', 'Plato est albus' et sic caeteri, uerae sunt istae:
'Socrates est coloratus', 'Plato est coloratus' et similiter alii, ut
uidelicet omnes simul acceptae ad alias omnes simul acceptas
antecedant, non etiam singulae ad singulas.

Non est autem necesse ut cum plura simul ad plura antecedant in una
consequentia, in diuersis quoque consequentiis quaedam horum
singillatim ad quaedam illorum antecedant. Cum enim ex istis duabus
simul: 'Socrates est rationalis' et 'mortalis' annuant sequi 'Socrates
est homo uel risibilis', nullum tamen praecedentium per se aliquid
sequentium ponit. Amplius: si ex illa consequentia:

     si omnis homo est albus, omnis homo est coloratus

omnes illae se>querentur consequentiae, profecto et singulae possent
inferri, ueluti ista:

     si Socrates est albus, est coloratus

/309/ quod nullo modo procedit. Neque iam ab inconuenienti liberari
possent illi qui hanc concedunt a toto consequentiam:

     si omnis homo est Plato, Socrates est Plato

Qui enim istam recipiunt consequentiam, nec istam negare poterunt:

     si omnis homo est Plato, omnis homo est Socrates

quod sic ostenditur: si 'omnis homo est Plato' uera est simul et
'Socrates est Plato', quare et 'Plato est Socrates'; his autem iunctis
'Plato est Socrates' et 'omnis homo est Plato' infertur: 'omnis homo
est Socrates'; itaque si omnis homo est Plato, omnis homo est
Socrates. Si autem ex ista concedantur sequi istae consequentiae:

     si Plato est Plato, Plato est Socrates

et

     si Plato est Plato, Socrates est Socrates

et ita de singulis hominis indiuiduis absolui non poterit
inconueniens, cum apertissime falsa sit ea quae dicit:

     si Plato est Plato, Plato est Socrates

quippe uerum habet antecedens et falsum consequens:

     quicquid enim ex uero sequitur uerum esse non dubitatur

Sic itaque ostensum esse arbitramur ex qualibet consequentia non ex
necessitate comprobari uel inferri posse per destructionem
consequentis et antecedentis consequentiam quae contrarias terminis
alterius consequentiae propositiones contineat, sed contradictorias et
recte secundum diuidentiam oppositas.

		      De maximis propositionibus

Nunc autem ad discretionem ueritatis singularum consequentiarum
antecedentis et consequentis inferentiis assignatis maximarum quoque
propositionum proprietates inspiciamus, quibus quidem singularum
ueritas consequentiarum exprimitur quaeque ultimam et perfectam omnium
consecutionum probationem tenent. Ita enim notas eas esse oportet ut
nihil notius [possit] inueniri ualeat; a nullo eis fides est
adhibenda, sed ipsam potius, ut Boethius ait, in propria natura sui
gerunt. Unde et quicumque eis contradicere praesumpserit quae ultimae
sunt et perfectae propositiones, nulla poterit ulterius cogi ratione,
cum id quoque, quod caeteris notius est naturaliter, non admittat, et
quod ad caeterorum perfectam positionem inuentum est; unde /310/ eas in
Topicis suis Boethius maximas seu uniuersales siue principales aut
indemonstrabiles ac per se notas appellat. Maximae autem proprie siue
uniuersales dictae sunt quantum ad diuersarum consequentiarum
continentiam. Haec enim quae ait:

     de quocumque praedicatur species, et genus

omnium illarum consequentiarum sensus continet in quibus ad positionem
speciei suae quodlibet genus ponitur; ueluti istarum: 'si est homo,
est animal', 'si est animal, est substantia', 'si est margarita, est
lapis', et aliarum quarumlibet eumdem inferentiae modum secundum
eamdem habitudinem habentium. Principales autem ex eo dicuntur quod ex
ipsis aliae demonstrantur; inde monstrabiles uero seu per se notae
uocantur quod ex se ipsis cognoscantur. Quod tali potest descriptione
terminari: maximae propositiones illae dicuntur regulae> quae,
multarum consequentiarum sensus continentes, communem inferentiae
modum secundum uim eiusdem habitudinis demonstrant; ueluti ea quam
supra posuimus, quae communem modum inferentiae speciei ad genus
demonstrat, qui in multis proponitur consequentiis quarum omnium
sensus ipsa continet tamquam multiplex consequentia; quae quidem
multiplicitas posterius apparebit.

Nunc autem praemissae definitionis singula consideremus, a quibus
scilicet enuntiationibus differentiam faciant.

Cum itaque diximus eas consecutionis sensum habere, categoricas
enuntiationes exclusimus. Sunt enim quidam qui inter maximas
propositiones recipiant quasdam categoricarum enuntiationum regulas,
ut sunt illae quae multarum categoricarum sensum secundum eamdem
terminorum habitudinem demonstrant, ueluti istae:

     omne genus praedicatur de qualibet sua specie

uel

     nullum oppositum praedicatur de suo opposito

Quas quidem inde maximas non esse apparet quod locum differentiam non
habeant, sine quo maximam propositionem non posse consistere Boethius
docuit, sicut nec homo praeter rationalitatem, quae est ipsius
differentia. Quod uero dictum est multarum consequentiarum sensus
contineri in maxima propositione eiusque multiplicitas ostenditur,
unae excluduntur hypotheticae, quae scilicet unam consecutionem
exprimunt, ut ista:

     si est homo, est animal

/311/ Quod uero dictum est eas demonstrare communem inferentiae modum
secundum uim eiusdem habitudinis, excluduntur quaedam hypotheticae
regulae, ut sunt illae quae complexiones perfectas syllogismorum
demonstrant; quae ex nullius rei habitudine, ut superius iamdiu
ostensum est, uim suae consecutionis recipiunt, cum uidelicet aeque in
quibuslibet rebus eorum complexio uera consistat. Sunt autem hae:

     si aliquid praedicatur de aliquo uniuersaliter et aliud subicitur
     subiecto uniuersaliter, idem quoque subicitur praedicato
     uniuersaliter

et aliae huiusmodi, siue categoricorum complexiones siue
hypotheticorum demonstrent, ueluti ista:

     si aliquid inferat> aliud et ex illato aliud inferatur, primum
     inferens infert ultimum.

Sunt quoque et aliae regulae quae non syllogismorum complexiones, sed
simplicium consequentiarum sensus continent, nec tamen maximae
propositiones debent dici, cum locum differentiam non habeant; ut sunt
omnes illae quae rerum habitudines sub conditione praemittunt
inferentiae illius habitudinis; ueluti cum dicimus:

     si aliquid est species alterius, ipsum positum ponit alterum;

ueluti

     si homo est species animalis, tunc si est homo est animal

aut cum ita proponimus:

     si aliquid praedicatur de altero uniuersaliter, tunc si aliud
     praedicatur de praedicato uniuersaliter, et de subiecto

hoc modo:

     si omnis homo est animal, tunc si omne animal est animatum omnis
     homo est animatus

aut cum ita enuntiamus:

     si aliquid infert aliud, quicquid infert antecedens, et
     consequens

hoc modo:

     si quia est homo est animal, tunc si quia est risibile est homo
     et quia risibile est animal

Quas quidem tamen maximas propositiones non esse apparet, quia
communem modum inferentiae secundum uim eiusdem habitudinis rerum non
ostendunt, quamuis tamen quidam locos differentias his assignent.
Volunt enim in tota enuntiatione uim inferentiae illius habitudinis
/312/ accipere, secundum quam consequentes hypotheticas ueras
considerant. Quae quidem habitudo in praemissa propositione
monstratur; ueluti cum dicimus:

     si homo est spenes animalis, tunc si est homo est animal

antecedens propositio illam rerum habitudinem demonstrat, secundum
modum cuius inferentiae sequens hypothetica disponitur, inter speciem
scilicet et genus. Ideoque in> illa tota consequentia eumdem locum
differentiam assignare uolunt qui in sequenti hypothetica attenditur.
Sed falso; neque enim speciei proprietas, quae in aliquo praecedentium
terminorum insit, operatur ad hoc ut ex categorica praemissa posterius
hypothetica inferatur. Aeque enim et de his rebus complexio illa uera
est, quarum nulla alterius species uel genus esse potest. Si enim
dicatur:

     si homo est species lapidis, tunc si est homo est lapis

haec consequentia nihilo minus uera est quam supraposita. Quia ergo
huiusmodi complexio in omnibus aequaliter terminis uera consistit,
cuiuscumque scilicet habitudinis sint, patet in ea speciei uel generis
proprietatem uim inferentiae non tenere, quippe cum ad consecutionem
hypotheticae ad categoricam nulla uel speciei uel generis operetur
proprietas, sed ad ueritatem quidem sequentis hypotheticae. Siue enim
homo sit species lapidis siue oppositum, non minus illa tota
consequentia quae inter categoricam et hypotheticam proponitur, uera
est, ut ex homine patet et lapide. Sed si quidem hominem lapidis
speciem esse contingeret, tunc [si quidem] sequentem consequentiam
quae ait:

     si est homo, est lapis

ex natura speciei oporteret concedi; quod quidem ex eo patet quia
quicumque terminus antecedat 'lapidem', non fit inferentia uera. Ad
consequentem itaque hypotheticam speciei natura uidetur operari; non
ad totam quae ex categorica et hypothetica coniungitur. Amplius: cum
in antecedenti, in quo locum, id est uim inferentiae, oportet esse,
aeque de specie ipsa ac genere agatur, cum ita proponitur:

     si [est] homo est species animalis etc.

non magis species in> inferentia uim habere uidetur quam genus. Si
uero uis in specie potius attendatur, eoquod speciei uocabulum
praedicatur, et si ita dicatur:

     si lapis est genus hominis etc.

uis inferentiae in genere esse dicetur; quod tamen nullus dicit
propter consequentis hypotheticae dispositionem, secundum quam locum
in tota considerant hypothetica. Sed neque res quae genus est uel
species, /313/ ut dictum est, quippe saepe ibi non ponitur, uim
habent, sed hoc quod aliquid sit genus uel species alterius, quod
praecedens dicit propositio. Unde cum ex eo solum quod antecedens
proponit categorica, uis inferentiae ad hypotheticam consequentem
consistat, id solum quod ipsa dicit, locum oportet nominari, secundum
id scilicet quod ipsum necessario exigit, ut uidelicet ab antecedenti
assignetur; quo posito consequens necesse est poni uelut hypotheticam
sequentem.

Patet insuper et ex assumptione quoque maximae propositionis
supradictam regulam maximam propositionem non esse. Cum enim ex loco
differentia et maxima eius propositione quorumlibet inferentiam
terminorum extrahere uolumus, prius ipsius differentiae habitudinem ad
rem quam inferre uolumus, consideramus; utque eam in rebus ipsis
cognouerimus, modum quoque inferentiae earum cogitamus; quemdam inde
maxima propositione designamus, ac secundum hanc statim consequentiam
de propositis rebus componimus; quam quidem cum ex loci differentiae
habitudine et maxima propositione confirmare uolumus, assumimus et
assignamus in rebus ipsis inferentiae habitudinem ac demum propositam
concludimus consequentiam; ueluti cum de 'homine, ad 'animal,
consequentiam constituere uolumus, prius eius habitudinem ad 'animal'
consideramus, et cum speciem esse uiderimus, speciei ad genus communem
inferentiae modum excogitamus; quem maxima propositione sic
exprimimus:

     de quocumque praedicatur species, et genus

ac deinde talem de propositis rebus consequentiam disponimus:

     si est homo, est animal

de qua si quis dubitauerit, eam per habitudinis assignationem et
maximam propositionem quam iam concesserit, probamus sic assumentes;
sed homo est species animalis quare uera est consequentia illa:

     si est homo, est animal

Ex supradicta uero regula, quam quorumlibet inferentiae terminorum
applicari diximus, neque in omnibus habitudinem loci differentiae quam
aiunt assignare possumus ne>que ex ea in his in quibus est habitudo
assignata et assumpta, consequentiam propositam inferre possumus. Si
enim ista consequentia proposita:

     si homo est species lapidis, tunc si est homo est lapis

in qua locum a specie, id est 'homine', assignant assignato loco
differentia atque illa regula pro maxima propositione adducta: /314/

     si aliquid est species alterius ipsum positum ponit alterum

de ipsa quisque consequentia dubitauerit eamque per assignationem
habitudinis loci differentiae et maxima propositione probare
uoluerimus ita assumentes:

     sed homo est species lapidis; tunc si est homo est lapis

nullam fidem ex assumptione facimus, cum nec ipsa uera recipiatur nec
postea totam propositam consequentiam inter categoricam et
hypotheticam concludere possumus, ita scilicet: 'quare si homo est
species lapidis, tunc si est homo est lapis', sed illam tantum quae
sequitur:

     si est homo est lapis

Unde ex eo quod hoc illius species esset, illa tantum quae sequitur
uera constaret et in ea uim inferentiae speciei natura recte habere
uideretur. Patet itaque in hac tota consequentia nec locum esse a
specie nec illam regulam maximam illius esse propositionem>.

Sed si fortasse locus in ea requiratur, communem differentiam, ut
ostensum est, ab antecedenti respondere possumus ac talem secundum
differentiam aptare maximam propositionem:

     posito antecedenti ponitur consequens

ac sic deinde assumere: sed illa categorica antecedens est illius
hypotheticae; quare posita illa ponitur hypothetica; qui est sensus
totius hypotheticae. Si quis uero hanc antecedens illius esse
dubitauerit, inducatur deinde regula quae consequentiam firmet, ac si
ita dicatur: uere hoc ad illud antecedit, quia uera est haec regula:
si aliquid est species a1terius etc., ac si de uera consequentia. Ex
ea autem, ut dictum est, assumere non possumus, sed eam terminis ita
assignare ueluti: si homo est species lapidis, tunc si> 'homo'
praedicatur de quolibet, et 'lapis'. Sed nec loci quidem differentiae
nec propositiones maximae in talibus consequentiis requirendae sunt,
cum ipsae omnino certae sint, ubi sequentium hypotheticarum maximae
propositiones constabunt.

Sunt autem qui assumptionem supradictam de assignatione habitudinis
loci faciunt, cum maxima propositione data propositam consequentiam
uolunt ostendere; immo antecedens ipsius consequentiae assumunt ac
consequens concludunt. Veluti cum ista proposita consequentia:

     si Socrates est homo, est animal

locum a specie assignauerint, talem ad eam maximam propositionem
adduxerint: /315/

     de quocumque praedicatur species, et genus

ita assumunt:

     sed homo, qui est species animalis, praedicatur de Socrate quare
     animal, quod uidelicet genus ipsius est

Sed id quidem nec assumptio dici potest nec saepissime uera fuerit,
sicut nec conclusio, ut cum ex duobus falsis iuncta fuerit
consequentia, ueluti cum dicitur:

     si Socrates est margarita, est lapis

Si enim data maxima propositione assumatur ita:

     sed margarita praedicatur de Socrate

et concludatur:

     quare lapis praedicatur de eodem

falsa erit tam assumptio quam conclusio. Nec id etiam quod dubium fuit
et propositum quodque per maximam propositionem ostendi debuerat,
concluditur; de tota enim consequentia dubitatur, non de eius
partibus; quare ipsa tota probanda fuerat et concludenda. Unde si data
maxima propositione ita assumatur:

     sed margarita est species lapidis

ac deinde tota concludatur consequentia hoc modo:

     quare si margarita praedicatur de Socrate, et lapis

nostrum ad finem propositum duximus nec falsam habemus assumptionem
nec conclusionem. Et in his quidem argumentationibus in quibus ex
maximis propositionibus consequentias earum ostendimus, maximae sunt
propositiones inclusae, cum uidelicet uel propositionis uel
assumptionis obtineret locum, ueluti cum talis syllogismus componitur:

     de quocumque praedicatur species, et genus
     sed homo est species animalis
     quare si homo praedicatur de aliquo, et animal

Tales uero assumptiones de assignatione habitudinum loci differentiae
post maximam propositionem datam nos facere Boethius in Topicis suis
docuit, cum scilicet ex definitione 'inuidi' a sapiente remoto
ostenderet ipsum sapientem non esse inuidum. Ubi enim talem maximam
propositionem extra adduxit:

     a quocumque remouetur definitio, et definitum

sic ex ea assumpsit: "est autem in definitione 'inuidi' alienis bonis
tabescere" ac deinde totam conclusit consequentiam hoc modo: "quod
quia in sapientem> non uenit, ideo 'inuidus' a 'sapiente'
disiungitur", ac /316/ si ita diceret: quia definitio 'inuidi'
'sapienti' non congruit nec 'inuidus'; qui sensus quidem erat
propositae consequentiae. Ubi autem maxima propositio data est locique
habitudinis per assumptionem assignatio facta, perfecta fit propositae
consequentiae probatio argumentatione syllogismi. Nisi autem habitudo
assignaretur, non appareret ex maxima propositione consequentia. Unde
enim magis suprapositam maximam propositionem ad istam consequentiam:

     si est homo, est animal

scirem pertingere quam ad istam:

     si est homo, est risibilis

nisi hoc illius speciem esse cognoscerem, quod assumptione ostenditur?
Si autem, sicut quidam uolunt, post maximam propositionem assumerem
propositae consequentiae antecedens et concluderem consequens hoc
modo:

     sed homo praedicatur de Socrate quare animal

similiter et eamdem maximam propositionem propositam> de partibus
alterius consequentiae liceret assumere et concludere hoc modo:

     sed homo praedicatur quare risibile

Neque enim magis haec assumptio ad fidem huius propositae
consequentiae faciendam ualet quam illa ad fidem illius et aequaliter
utraque conceditur assumptio. Unde cum habitudinis assumptio hic
tantum uera recipiatur ubi inter speciem et genus inferentia
proponitur, non ubi proprium ad speciem, sicut ibi consequitur, ad
huius tantum ostensionem consequentiae ualet, non etiam ad probationem
illius. Cum autem ita assumitur, nihil de probatione propositae
consequentiae relinquitur. Idque est quod de eis in Topicis Boethius
meminit ut cum conclusa est in argumentatione, syllogismi scilicet,
maxima propositio, perfectam teneat propositae consequentiae
probationem, adiumento scilicet propriae quae dicta est assumptionis.
Cum enim ubi pro maxima propositione recipitur eam concedi necesse
sit, non potest consequentia denegari cui ipsa congruere conceditur.
Quod autem ipsa ei congruat terminorum habitudo quam assumptio
proponit, demonstrat. Est itaque

maxime necessaria talis assumptio ad probationem propositae
consequentiae ex maxima propositione. Si autem assumptio defuerit,
quamuis inserta sit in argumentatione hoc modo: /317/

     de quocumque praedicatur species, et genus quare si est homo

non est perfecta probatio, sed ad perfectionem restat assignationis
habitudinis assumptio.

Nota autem quod eadem maxima propositio et inclusa in argumento est
quantum ad istam, et extrasumpta quantum ad illam dicitur. Cum enim
tali enthymemati:

     homo es, igitur animal es

talem extra inducimus maximam propositionem:

     de quocumque praedicatur species, et genus

itaque ex ipsa assumimus:

     homo autem species est animalis

atque sic concludimus:

     quare si es homo, es animal

quantum ad hunc syllogismum qui totum concludit enthymema, inclusa
dicitur cuius in argumento proponitur, quantum uero ad ipsum enthymema
quod ex ipsa ostenditur, extrasumpta dicitur: neque enim in ipso
continetur.

Utrum autem haec assumptio quae habitudinem assignare dicitur, proprie
fiat secundum syllogismi formam ex maxima propositione, postquam
maximarum propositionum sensus aperuerimus, apparebit, quod in
praesenti faciendum uidetur.

Omnes itaque maximae propositiones consequentias esse multiplices
confitemur. Licet enim saepissime in materia categoricae enuntiationis
soleant accipi, ueluti cum dicitur:

     de quocumque praedicatur species, et genus

sensus tamen eius, qui> consequentiam ostendit, in consecutione debet
custodiri, ac si ita dicatur:

     si species praedicatur de aliquo, et genus de eodem

Sunt autem et multiplices consequentiae, quia multarum sensus
hypotheticarum continent, ueluti supraposita, quae ita est
intelligenda: si aliqua species praedicatur, quodlibet genus illius
praedicatur de eodem. Alioquin ad omnium generum consecutionem ad suas
omnes species non possemus ex ea inniti, nisi scilicet antecedens
quasi particulare et consequens quasi uniuersale acciperemus; quod
quidem satis apparebit, cum ex maxima propositione argumentationem
tractauerimus>, quam quidam recipere solent. Multiplicem consequentiam
autem suprapositam maximam propositionem inde patet esse quod multarum
hypotheticarum continet sententias numeratas solum ut ex ipsa
possint inferri /318/ sed quod idem prorsus cum illis in sensu dicat.
Si enim id sufficeret ut maximae aliarum consequentiarum dicerentur
quia illas inferre necessario possit, profecto etiam ista:

     a quocumque remouetur genus, et species

maxima propositio huius consequentiae:

     si est homo, est animal

dici posset. Quia enim suam infert ipsius aequipollentem cuius est,
hanc scilicet:

     si non est animal, non est homo

istam quoque necesse est inferre. Non itaque sufficit quod maxima
propositio aliquam inferat aut probet consequentiam ut illius maxima
dicatur, nisi etiam ipsius sententiam in proprio sensu contineat.
Atque haec quidem multiplicitas ex ui relationis pronominum manifesta
est. Cum enim dicitur:

     si aliqua species praedicatur de aliquo, quodlibet genus illius
     praedicatur de eodem

illud 'illius' ad quamlibet speciem quaecumque in antecedenti
intelligatur, cuiuslibet generis sui consecutionem singillatim
reducit, ac si uidelicet ita intelligatur et ut 'homo' positus ponat
singula sua genera et 'lapis' sua et quaelibet alia species sua omnia
hoc modo:

     si est homo, est animal uel corpus etc.

uel:

     si est margarita, est lapis etc.

et similiter de aliis.

Non solum autem in hypotheticis enuntiationibus multiplicitas ista ex
relatione contingit, uerum etiam> in categoricis. Cum enim dicimus:
'quaelibet species est suum genus' uel: 'omnis res praedicatur de se'
per appositionem 'suum' 'se' relatiuorum pronominum multiplicem
facimus enuntiationem. Cum enim dicimus: 'omnis species est suum
genus' singula genera de singulis suis speciebus praedicari dicimus,
ac si diceremus 'homo est animal uel corpus uel substantia' et
'margarita est lapis' etc. Rursus: cum dicimus 'omnis res praedicatur
de se' unamquamque rem sibi ipsi attribuimus, ac si ita dicamus:
'Socrates est Socrates', Plato est Plato' etc.

Si autem relationis pronomina subtrahamus atque ita dicamus: 'omne
genus praedicatur de specie' uel 'omnis res praedicatur de aliquo',
multiplicitas quae prius erat, non remanet. Nec mirum, si relationes
totam uim in sensu custodiant, cum etiam constructionis ordinem
permutent. Cum enim nominatiuo primus constructionis locus reseruetur,
saepe /319/ relationis proprietas id impedit. Si enim ita dicam:
'Petrum diligit sua puella' uel 'eius amica', cum et 'sua' et 'eius'
relatiua sint, -- unde et secundam rei cognitionem faciunt, -- oportet
praecedere nomen 'Petri' ad quod referantur, quod primam faciat rei
ipsius notitiam, quocumque scilicet casu proferri nomen eius
constructio exigat, siue obliquo, ut in praemisso exemplo, siue recto,
ut hic: 'Petrus diligit suam puellam'. Unde et cum relatiua apponuntur
pronomina in consequentiis quarum conuersiones facere uolumus, ipsa
secundum constructionem locum oportet mutare, ut uidelicet semper in
consequenti ponantur ad secundam cognitionem faciendam praemisso in
antecedenti nomine quod fecerit primam. Cum enim sic dicimus:

     si aliquis est homo, ipse est risibilis

et conuertimus simpliciter, non totas transponimus propositiones, ut
scilicet ita dicamus:

     si ipse est risibilis, aliquis est homo

sed ita proponimus:

     si aliquis est risibilis, ipse est homo

Rursus: cum dicimus:

     si aliquis est homo, ipse est animal

et per contrapositionem conuertimus, non ita dicimus:

     si ipse non est animal, nullus est> homo

uerum ita:

     si aliquis non est animal, ipse non est homo

Sic quoque et si quis ex hac maxima propositione:

     si aliqua species praedicatur de aliquo, quodlibet genus illius
     praedicatur de eodem

(id est: si aliquid est species, illud est quodlibet genus illius), in
qua aliqua species singula earum genera ponit, circa quodlibet uelit
inferre consequentiam per destructionem consequentis et antecedentis,
ad sensum potius quam ad uerba recurrat. Et si quis ex omnibus illis
consequentiis quae in maxima propositione multiplici continentur,
pares earum per destructionem consequentis et antecedentis sub una
enuntiatione uoluerit inferre, ita aiat:

     si aliquod genus remouetur ab aliquo, et quaelibet illius species
     remouetur ab eodem

non quidem ita:

     si non quodlibet genus illius praedicatur de eodem, nulla species
     praedicatur de aliquo

Ubi uero relationes pronominum non ponuntur, totas quoque possumus
propositiones conuertere, ueluti cum dicimus: /320/

     si aliquis est homo, aliquis est risibilis

ut uidelicet ita dicamus:

     si aliquis est risibilis, aliquis est homo

aut cum per contrapositionem conuertimus proprias diuidentes in
transpositione ponimus hoc modo:

     si nullus est risibilis, nullus est homo

Est autem aliud proponere:

     si aliquis est homo, aliquis est risibilis

quam dicere:

     si aliquis est homo, ipse est risibilis

sicut et aliud est enuntiare: 'quoddam animal est rationale et ipsum
est irrationale, quam 'quoddam animal est rationale et quoddam
irrationale'. In illis enim eidem rei inhaerere pro>ponuntur
'rationale' et 'irrationale', in his uero minime. Potest enim
'quoddam' bis dictum ad diuersa reduci; unde si semel supponeretur,
hoc modo: 'quoddam animal est rationale et irrationale', eidem utraque
darentur. Similiter cum 'idem' relatiuum ponitur, ut in praeposito
patet exemplo. Rursus: aliud est enuntiare: 'quoddam mortale est
rationale et quoddam rationale est im>mortale' quam hoc modo
proponere: 'quoddam mortale est rationale et illud rationale est
immortale'. Ex his infertur necessario quoddam falsum [est], quod
scilicet quoddam mortale est immortale, sed non ita ex illis. In his
enim firma est complexio syllogismi, ubi scilicet eidem quod inest
aliud esse proponitur, quod etiam subiecto priori necesse est
conuenire. Sed non ita in illis, cum scilicet per> 'quoddam', quod
repetitur, aeque indeterminate singula possint intelligi rationalia,
non scilicet illud determinate quod inerat 'mortali

Patet itaque in categoricis enuntiationibus relationem uim maximam
habere et totam mutare sententiam. Sic etiam in hypotheticis qui ex
categoricis iunguntur, contingit. Aliud enim est proponere:

     si aliquid est pater, aliquid est filius

quam dicere:

     si aliquid est pater, idem est filius

aut:

     si aliquid est domus, aliquid est paries

quam:

     si aliquid est domus, ipsum est paries

Illae namque uerae et indubitabiles recipiuntur, hae uero falsae sunt
apertissime. Ex his namque illas probare possumus:

     si pater est, filius est

     si domus est, paries est

/321/ quae a nullis uerae esse dubitantur, hoc modo:

     si quia pater est filius est, et quia quoddam ens est pater,
     quoddam ens est filius

quod est dicere:

     si aliquid est pater, aliquid est filius

Patet itaque aliud esse

     si aliquid est pater, aliquid est filius

quam

     si aliquid est pater, idem est filius

cum haec aperte falsa sit, illa autem uera possit ostendi, quippe cum
in> ista positio 'filii' ad positionem 'patris' circa idem fit, in
illa uero minime.

Conuincitur itaque et ex his relationem uim maximam obtinere in
hypotheticis quoque enuntiationibus adeoque ut ipsa relatiua particula
totam faciat enuntiationem multiplicem. Haec maxima propositio:>

     si aliqua species praedicatur de aliquo, quodlibet genus illius
     praedicatur de eodem

singulorum generum praedicationes ad praedicationes singularum suarum
specierum quaecumque in antecedenti accipiantur, ostendit sequi, nec
quod 'genus' et 'species' in consueta significatione circa
collectionem accipiuntur, sed pro singulis specierum nominibus, ac si
diceremus: 'si> est homo uel margarita , est animal uel lapis'.
Alioquin falsa esset maxima propositio nec ad propositam consequentiam
quae uera est, pertineret.

Neque enim uerum est quod, si aliquid sit species, aliquod generis
nomen refertur, ideo quod> sit ipsum genus. Ipsa enim specialia quae
species sunt, nullo modo genera dicuntur nec idem speciale et generale
collectio potest esse, cum uidelicet haec paucior sit, illa
multiplicior. Sunt itaque genera et species quasi substantiua
singularum specierum et generum nomina.

Sed opponitur quod si substantiua sint hoc loco nomina, sicut et
'homo' et 'animal' et caetera pro quibus ponuntur, genitiuos casus non
conuenienter hic regere [non] possunt. Neque enim homo animalis nec
animal hominis dicitur. Amplius: si> substantiue ponantur genus et
species in maxima propositione, non est maximae propositionis
assumptio illa quae, ut diximus, habitudinem assignat, cum nec ipsius
terminos assumat secundum significationem, sed solum per uocem. Cum
enim habitudinem assignant, substantiua non sunt.

Et nos quidem eam assumptionem esse proprie confiteri non possumus,
cum nec uocibus maximae propositionis in eadem significatione retineat
nec regulas assumptionum hypotheticarum seruet. Cum /322/ enim, ut
diximus, maximam propositionem consequentiam esse oporteat, non aliam
ex ipsa assumptionem auctoritas facere nos docuit nisi per positionem
antecedentis et destructionem consequentis. Haec autem nullo istorum
modorum facta est. Unde nec assumptio uidetur appellanda, sed quaedam
dici potest assignatio qua terminis propositae consequentiae maxima
propositio concenire et applicari monstretur.

Quod autem opponitur 'genus' uel 'species' non substantiue accipi in
huiusmodi regulis ex adiunctione genitiuorum, ne attentius inspiciamus
non impedit. Neque enim cum dicimus: 'genus illius' uel 'species
illius' quasi diuersa nomina, sed tamquam unam dictionem accipimus. Et
est quidem 'genus illius' commune nomen generum omnium cuiuslibet
speciei, quaecumque in antecedenti accipitur, et multiplicem
quorumlibet nominum generalium significationem continens, sicut et
'species' quorumlibet specialium. Oportet enim et ipsas partes
multipliciter accipi, sicut ipsum compositum, siue scilicet dictiones
siue etiam propositiones, ita scilicet quod resolui possint in partes
earum consequentiarum quibus maxima propositio inducitur uelut earum
continens sensus.

Ac fortasse facilius absoluere possumus, si non secundum> figuratiuam
et quodammodo impropriam locutionem, scilicet singularum dictionum uel
propositionum, contingat, sed ex totis multarum consequentiarum
sententiis. Neque enim in figuratiuis constructionibus oportet
singularum dictionum attendere significationem, sed totius
constructionis mutare sententiam. Inde etiam figuratiua et impropria
dicitur quod suam sententiam ex singularum partium significatione non
perficit. Cum itaque et genus et species per se considerata proprie et
sicut a Porphyrio describuntur, accipiantur, quod ex adiunctis
genitiuis ostenditur, in toto tamen consecutionis sensu, qui ad
singulas reducitur consequentias, uim illius significationis non
possident; sic etiam in categoricis contingit enuntiationibus. Cum
enim dicimus: 'animal praedicatur de homine' uel 'lapis remouetur ab
homine' in hoc sensu: 'homo est animal' uel 'homo non est lapis', si
illarum enuntiationum dictiones in sensus istarum resoluamus, necesse
est> constructionem secundum casus uariari. Sicut enim non conuenit
dici: 'homo praedicatur animal' pro 'homo est animal', ita nec oportet
dici: 'animal est de homine, pro 'animal praedicatur de homine'. Non
itaque ad singularum dictionum significationem in figuratiuis
constructionibus est inspiciendum, sed ad totius constructionis
sententiam, quippe, ut dictum est, non ex significationibus singularum
dictionum suam contrahit, sicut illae quae propriae sunt, sententiam.
Cum autem 'species' et 'genus' singillatim /323/ accepta in relatione
ponantur in maxima propositione, non impedit, ut superius dicebamus,
assumptionem esse assignationem habitudinis loci differentiae diuersa
uocum acceptio, ac si non sit regularis. Sed siue pro assumptione
recipiatur siue non, ipsa tamen cum maxima propositione totam
propositae consequentiae probationem tenet. Cognita enim rerum
habitudine et modo inferentiae eius, qui maxima propositione
exprimitur, statim secundum haec duo consequentiam componimus.

Sunt autem qui in maximis propositionibus antecedens semper
particulariter et consequens uniuersaliter accipiendum censent.
Alioquin [in] argumentationem> in qua ex> maxima propositione ad
propositam consequentiam descendunt, dicunt non ualere, si uidelicet
antecedens uniuersaliter uel consequens particulariter accipiatur.
Quod quidem apparebit cum ex hac maxima propositione:

     si aliqua species praedicatur de aliquo, quodlibet genus ipsius
     praedicatur de eodem

hanc consequentiam:

     si Socrates est homo, Socrates est animal

hoc modo confirmabimus: si quia aliqua species praedicatur de aliquo
quodlibet genus illius praedicatur de eodem, et quia 'homo'
praedicatur de Socrate quodlibet genus ipsius praedicatur de eodem:
quod enim sequitur ad consequens, et ad antecedens; 'homo autem
praedicatur de Socrate' antecedens est ad 'aliqua species praedicatur
de aliquo'; at si quia 'homo' praedicatur de Socrate quodlibet genus
ipsius, id est hominis, praedicatur de eodem, et quia 'homo'
praedicatur de Socrate, et 'animal' de eodem: quicquid enim infert
antecedens et consequens. Clarum autem est, si quodlibet genus hominis
praedicatur de Socrate, 'animal' de ipso praedicari. Itaque ex maxima
propositione supraposita uera haec consequentia:

     si 'homo' praedicatur de Socrate, et 'animal'

id est

     si Socrates est homo, est animal

ad cuius quidem ostensionem necessarium erat ut antecedens esset
particulare -- in maxima propositione particularis propositio ad
uniuersalem antecedit. Sed quale fuerit antecedens, et consequens, cum
uidelicet idem prorsus cum illa subiectum retineat; quod etiam ex
ipsis consequentiis ostenditur quas proposita regula continet.

Sed nunc quidem in quo argumentationem superiorem calumiemur iuxta
eorum opinionem ostendamus. Cum itaque dicimus: /324/

     si aliqua species praedicatur de aliquo, quodlibet genus ipsius
     speciei praedicatur de eodem

illud 'illius' ad quamlibet speciem quae in antecedenti accipitur,
refertur, ita quidem ut ad singulas species singula earum genera
reducat. Et cum quidem indeterminate in antecedenti quaelibet species
possit intelligi, determinate tamen ad illam, quaecumque sit relatio
pronominis, nos mittit, ueluti, cum ita dicimus:

     si aliquis homo est albus, ipse est coloratus

licet per 'aliquis' unus hominum indeterminate subiciatur, tamen per
'ipse' determinate ille, quicumque sit, demonstratur qui 'albo'
supponebatur. Sic autem indeterminate, sicut in antecedenti, in
consequenti quoque 'aliquis' acciperetur, ac> si ita proferretur:

     si quidam homo est albus, quidam homo est coloratus

Cum autem in 'aliqua species' quaelibet specierum possit accipi, ad
quam 'illius' referatur, cum ei supponitur, oportet illud 'illius' ad
singulas singillatim species referri; cum antecedens ipsum mutatur et
'homo' apponitur, statim ad solum 'hominem' quod praecedit, subiunctum
'illius' referatur. Unde non est eadem in sensu propositio quae in
utraque consequentia consequitur, nec illa quae dabatur regula:

     quicquid sequitur ad consequens, et ad antecedens

aptari potest, cum uidelicet tota prior consequentia quantum ad sensum
sit mutata, immo potius locus est a toto in comprehensione
assignandus, secundum id scilicet quod illa antecedens maxima
propositio omnes continet consequentias inter 'hominem' et sua genera,
et inter alias species ad sua. Regula huiusmodi erit:

     existente toto totaliter, id est secundum omnes partes suas,
     existit earum quaelibet

Unde id quod maxima propositio dicit ad ea quae per consequentem
hypotheticam dicuntur, totum est; quare si singula sunt quae maxima
propositio proponit, et illa sunt quae sequens consequentia dicit. Sic
quoque et in categoricis propositionibus in quibus relatiua ponuntur
pronomina, quae totam faciunt propositionem multiplicem, non est uis
inferentiae secundum terminos, sed secundum totarum enuntiationum
sensus pensanda, ueluti cum dicimus:

     si omne animal praedicatur de se, tunc Socrates praedicatur de se

neque enim solum mutatur subiectum, sed etiam praedicatum. Oportet
enim in unaquaque enuntiatione ad praemissum nomen relatiuum pro nomen
referri, sicut et cum dicitur:

     Socrates predicatur de se et Plato de se /325/

hic ad Socratem, ibi ad Platonem 'se' reducitur. Non itaque ex maxima
propositione ad propositam consequentiam per medium nos descendere
quae apponitur relatio permittit, sed est simplex inferentia facienda
ex maxima propositione ad quamlibet propositam consequentiam secundum
praedic[a]tam regulam assignati loci a toto; ad quam tamen inferentiam
loci assignatio necessaria uidetur, quae uidelicet quidem monstret hoc
illius speciem esse. Nam cum ex Icontinenti, ad 'contentum, inferimus,
uidetur apponenda constantia quae hoc in illo comprehendi demonstrat.
Veluti cum dicimus:

     si omne animal, tunc homo

uel

     si omnis canis, tunc latrabile animal

hae uidentur apponendae: 'cum homo sit animal, uel 'animal canis'; de
quo quidem in sequentibus latius disseremus, cum> locum a toto
tractauerimus.

Possunt autem maximae propositiones non solum in coniunctione, sed
etiam in disiunctione proferri, sicut et illae quae per eas
monstrantur consequentiae. Huic namque disiunctae quae ait:

     aut est homo, aut est animal

locus a specie qui et coniunctae ipsius aptatur, poterit assignari.
Talis enim maxima propositio potest> proferri:

     aut species non inest alicui aut genus eidem conuenit

talis enim est> ac si dicatur:

     si species inest alicui, genus quoque eidem conuenit.

Sic quoque caeteris disiunctis, sicut et coniunctis, enuntiationibus
maximae propositiones in disiunctione possunt aptari et loci eidem qui
in coniunctis dantur, assignari. Disiunctarum autem naturam in
Hypotheticis nostris conuenientius exsequemur.

Non solum autem in coniunctis, uerum etiam in disiunctis hypotheticis
locos assignamus atque maximas propositiones aptare possumus; locum
autem eumdem quem in coniuncta ipsius possumus assignare, ut in ista:

     aut non est homo, aut est animal

eumdem a specie locum assignare possumus quem in coniuncta in quam
resoluitur, hac scilicet: /326/

     si est homo, est animal

talem uero maximam propositionem proferre:

     aut species remouetur ab aliquo, aut genus ipsius conuenit eidem

unde: homo species est animalis, quare aut 'homo' remouetur ab isto,
aut 'animal' conuenit ipsi. Sic quoque et alias maximas propositiones
in disiunctione licet conuertere secundum resolutionem atque
aequipollentiam disiunctarum ac coniunctarum ad inuicem, quae superius
est demonstrata. Sicut enim contingit disiunctas et coniunctas
aequipollere, sic etiam contingit earum propositiones maximas pares
esse.

Non est autem praetereundum quod saepe consequentiarum partes cum
determinationibus proferuntur, in quibus quidem determinationibus uis
inferentiae consistit, ueluti cum dicitur:

     si ego uideo hominem, ego uideo animal

'Video' namque per> 'hominem' siue 'animal' determinatur; in 'homine'
autem, quod in determinatione ponitur, uis inferentiae consistit
secundum habitudinem quam ad 'animal' tenet, quod in alia
determinatione intelligitur, ut etiam sit a specie locus, talisque
maxima propositio inducatur:

     si aliquis uidet speciem, et genus

unde: homo est species animalis, quare si ego uideo hominem, et
animal. Haec autem maxima propositio dici potest propositio, quae
omnium specialium ac generalium terminorum consecutionem secundum
appositi uerbi determinationem ostendit, ubi uero sensus mutari non
debet, sicut nec ubi substantiuum ponitur uerbum, quod nullam recipit
determinationem ueluti hoc loco:

     si est homo, est animal

Cum enim hoc loco talis inducitur maxima propositio:

     de quocumque praedicatur species, et genus

'praedicari' tantum pro 'esse' accipitur, ac si uidelicet diceremus:

     quicquid est species, est genus ipsius

Nec secundum uerbi significationem extenditur maxima propositio, sed
secundum comprehensionem inferentiae omnium terminorum eiusdem
habitudinis.

Sunt autem qui uim inferentiae non solum in determinatione hic
pensent, uerum etiam inter praedicata, in praedicatis quidem ipsas
quoque determinationes concludentes. Cum enim dicitur:

     si ego uideo hominem, ego uideo animal

/327/ 'uidere hominem' quasi unum praedicatum et 'uidere animal' quasi
aliud accipiunt, ut hic quoque talem possint aptare regulam:

     de quocumque praedicatur species, et genus

unde: 'uidere hominem' est> species ad 'uidere animal'; quare si
uidere hominem conuenit mihi, et uidere animal.

Nec nos quidem et id denegamus et ita posse uim inferentiae
deliberari; sed prius uidetur accipi in sola determinatione quae
praecipue uim uidetur habere.

Sunt autem et qui uim in determinationibus tantum intelligunt ac
secundum etiam uerbi determinationis extensionem propositionem maximam
extendunt, hoc modo:

     si aliquid praedicatur de aliquo respectu speciei, et de eodem
     respectu generis

ueluti cum uidere conueniat mihi respectu hominis, qui est species
animalis, idem conuenit mihi respectu animalis. In respectu uero
quamlibet determinationem accipiunt, siue illa ad uerbum siue ad nomen
ponatur; ad uerbum quidem, ut in praemisso exemplo, ad nomen uero sic:

     si est caput hominis, et animalis

Liberius autem nos expediemus, si in maximis propositionibus ad sensum
propositarum consequentiarum, quanto magis poterimus, accesserimus; ut
uidelicet tali propositae consequentiae:

     si uideo hominem, uideo animal

talis inducitur maxima propositio:

     quicquid uidet speciem, uidet genus

uel, si de actionibus omnium uerborum uelimus agere, ita dicamus:

     quicquid agit in speciem, agit in genus

quod tantumdem ualet quantum>

     cuiuscumque actum suscipit species, et genus;

uel si passiua apponantur uerba, hoc modo:

     si uidetur ab homine, uidetur ab animali

uel talis potest induci regula:

     quicquid uidetur a specie, et a genere

uel talis:

     quicquid patitur a specie, et a genere

id est cuicumque infertur passio a specie, et a genere.

Sed no>tandum est quod cum> uerbi quoque significationem extendimus,
non sufficit tantum assignatio habitudinis inferentiae, uerum /328/
etiam illa est facienda demonstratio qua uerbum pro>positae
consequentiae in uerbo maximae propositionis includi designemus. Ut
cum praepositae consequentiae:

     si uidetur ab homine, uidetur ab animali

talem inducimus regulam:

     quicquid patitur a specie, et a genere

non solum monstrandum est hominem esse speciem animalis, uerum etiam>
uideri contineri sub pati. Si autem uel genitiui uel datiui uel caeteri
obliqui casus apponantur, qui similiter in determinatione ueniunt, et
secundum eos oportet regulas apte componere, ueluti si dicatur:

     si est caput hominis, est animalis

tali confirmetur regula:

     quicquid est speciei, et generis

Vel si ita proponatur:

     si datur homini, et animali

talis potest maxima propositio induci:

     quicquid fit speciei, et generi;

aut si ita:

     si est ex auro, est ex aere

talis:

     quicquid constat ex specie, et ex> genere;

uel

     si informatur ex albedine, et colore

talis:

     quicquid informatur specie, et genere;

et ex his quidem caeteras quoque in determinatione regulas apte
conuenit secundum propositas consequentias ordinare.

Sunt tamen nonnulli qui has abhorreant maximas propositiones in quibus
neque de praedicatione uel remotione neque de consecutione agatur. Sed
si ad ista semper uelint respicere, quid dixerint in istis
consequentiis:

     si domus est, paries est

     si pater est, filius est

in quibus totum uel relatiuum uim inferentiae tenet? Si enim dicatur:

     quicquid praedicatur de toto, et de parte

id est de uno relatiuorum, et de altero, nihil falsius. Cum enim domus
sit domus, non est paries domus, uel cum pater sit pater, non necesse
est esse patrem et filium. Amplius: si ad praedicationem uel
consecutionem omnes uelint reducere regulas, multa inconuenientia
contingent.

/329/ Non est autem praetereundum illas determinationes cassas et
inutiles esse, quae a quibusdam minus eruditis maximis
propositionibus apponuntur superflue, quasi integris uestimentis
panniculi quidam assuantur. Quas quidem in his Introductionibus quas
ad paruulorum institutionem conscripsimus, nos posuisse meminimus,
ueluti cum dicimus:

     de quocumque praedicatur species uere et affirmatiue sine modo
     etc., et de eodem praedicatur genus eodem modo;

uel cum dicimus:

     quicquid infert antecedens in uera coniuncta naturali
     consequentia affirmatiua, infert et consequens

Quas quidem omnes superfluas uiderimus, si maximae propositionis
sensus recta pensauerimus et consequentiarum sensus quibus inducuntur
eae, acceperimus.

Ac prius de ea quam praemisimus agamus, quae erat huiusmodi:

     si species praedicatur de aliquo, et genus de eodem

ac primum quidem quomodo> 'praedicari' conueniat accipi uideamus.
Tribus autem modis 'praedicari' sumitur, uno quidem secundum
enuntiationem uocabulorum ad se inuicem in constructione, duobus uero
secundum rerum ad se inhaerentiam, aut cum uidelicet in essentia
cohaeret sicut materia materiato, aut cum alterum alteri secundum
adiacentiam adhaeret, ut forma materiae. Ac secundum quidem
enuntiationem omnis enuntiatio categorica tam uera quam falsa, tam
affirmatiua quam negatiua, praedicatum et subectum habere dicitur,
uelut etiam istae: 'omnis homo est lapis', 'nullus homo est lapis'.
Hanc autem praedicationem in Topicis suis Boethius monstrat, cum modo
nomen, id est uocem significatiuam incomplexam, de oratione, modo
orationem de nomine uel de oratione praedicari ostendit; et de hoc
quidem praedicato et subiecto propositio coniungitur. Sed non de his
in propositione agitur, sed de praedicatione tantum rerum, illa
scilicet solum quae in essentia, quae uerbo substantiuo exprimitur,
consistat, sicut in Libro Categoricorum Syllogismorum ostendimus.
Tantum itaque 'praedicari illud' accipimus quantum si 'hoc illud esse'
diceremus, tantum per 'remoueri' quantum per 'non esse'. Alioquin
partes regulae sensum partium propositae consequentiae, sicut oportet,
non continerent. Cum itaque /330/ per 'praedicari' 'esse' accipiamus,
superflue uel 'uere' uel 'affirmatiue' apponitur; quod enim est
aliquid, uere est illud; 'affirmatiue' autem enuntiationis est
determinatio, quia tantum in uocibus consistit affirmatio, sicut et
modi uel determinationis appositio. Modus enim uel determinatio tantum
uocum sunt designatiua, quae solae moderantur uel determinant in
enuntiatione positae.

Vel si etiam ad rerum inhaerentiam has omnes determinationes nitamur
reducere, superfluum totum esse conuincitur, cum propositae
consequentiae sensum> quae nullas habet determinationes maxima
propositio, simpliciter quoque prolata, recte demonstret, haec
scilicet:

     si species praedicatur de aliquo, et genus

id est

     si aliquid est species, et genus quodlibet ipsius

ueluti si est homo, est animal et corpus et quodlibet insuper hominis
superius. Cum autem in consequentiarum partibus modi ponerentur hoc
modo:

     si est homo, necessario et animal

'necessario' et in maximis propositionibus, ut et aliae>
determinationes non relinquitur, ac si dicamus:

     cuicumque species necessario inhaeret, et genus

uel cuicumque potest inhaere>re, similiter.

Patet itaque nihil in maximis propositionibus esse determinandum quae
simplicibus famulantur hypotheticis, ut sunt illae quae de
praedicatione siue subiectione agunt. Sed nec in illis quae in
praepositis, quae scilicet de antecessione uel consecutione agunt, si
uidelicet competenter intelligantur, et in essentiarum demonstratione
antecedens et consequens accipiantur sicut in praepositis
consequentiis. Nihil itaque aliud> in 'antecedere hoc ad illud' uel
'inferre hoc illud' accipimus, quam 'si hoc est, illud esse'.
Inferentia uel propria antecessio enim est idem in coniunctione
conditionalis, ut scilicet idem sit antecedens quod inferens uel
consequens quod illatum. Sic itaque quod dicitur:

     quicquid infert antecedens, et consequens

accipe: quidquid infert inferens, et illatum.

Quod autem antecedens et consequens in disiunctis quoque Boethius
accipit, non ad rerum essentias, sed ad enuntiationum constitutionem
respexit. Si enim sensum disiunctarum pensemus, non sensum primae
/331/ propositionis ad sententiam secundae> antecedere uiderimus, sed
id quod diuidens prioris dicit ad id quod secunda pars proponit; quod
ex resolutione disiunctae dinoscitur; ex qua etiam resolutione
hypotheticae, id est conditionales, disiunctiuae quoque sunt
appellatae.

			 De loco a substantia

Nunc autem superest locorum uariationes tam in maximis propositionibus
quam in earum differentiis pertractare et quae uerae sint et
incommutabiles inferentiae secundum eos et quae non deliberare. At
quia illius loci a substantia primum inter inhaerentes posuimus modos
inferentiae, prius expediamus hunc quem in definitione auctoritas
constituit.

Definitio autem alia rei est, alia uocabuli, quae interpretatio
dicitur Rei autem definitio alia secundum substantiam, quae proprie
definitio dicitur, alia secundum accidens, quae descriptio nuncupatur.
Secundum substantiam quidem ut cum substantiam dicimus esse rem per se
existentem uel hominem animal rationale mortale; secundum accidens
quidem ut cum Socratem dicimus esse hominem album crispum etc.

Sed prius quidem propositarum definitionum complexiones regulasque
tradamus.  Tot autem modis definitio ad definitum quot modis definitum
ad definitionem antecedit. Quattuor autem modis> id fieri dicitur:

     de quocumque enim praedicatur definitio, et definitum

et

     a quo remouetur, similiter;

     quicquid etiam praedicatur de definitione, et de> definito

uel

     quicquid remouetur, similiter

ut in suppositis apparet exemplis:

     si Socrates est animal rationale mortale, est homo

uel

     si non est animal rationale mortale, non est homo

uel

     si animal rationale mortale currit, homo currit

uel /332/

     si non currit, nec homo

Nunc autem quae istarum consequentiarum necessitatem custodiant aut
quae non, inquiramus; neque enim omnes necessariae mihi uidentur.
Neque enim uel ea quae ait:

     si est animal rationale mortale, est homo

necessaria est uel ea quae proponit:

     si animal rationale mortale est, homo est

quod tam ex ratione quam ex inconuenientium inductione apparet. Haec
autem est ratio quod> hominis quidem substantiam formae eius
substantiales omnes aequaliter cum ea generali conficiunt ac tam bene
ad ipsius subsistentiam necessariae sunt 'gressibile' et 'bipes' seu
'perceptibile disciplinae' multaeque aliae quae in substantiam eius
ueniunt, quarum nomina non habemus sicut 'rationale' aut 'mortale'.
Sicut itaque nec praeter rationalitatem aut mortalitatem homo potest
existere, ita nec praeter caeteras differentias. Cum itaque animal in
homine formatur, necesse est ipsum omnibus hominis formis uestiri. Qui
autem dicit 'animal rationale mortale', illis tantum hominis formis
inductum 'animal' ponit, quibus tantum inductum homo esse non potest.
Non itaque necessarium est ut, si quid fuerit animal rationale
mortale, id est animal[is] illis duobus formis inductum, sit homo.
Quod etiam talis inconuenientis inductione monstratur: si quia est
animal rationalitate et> mortalitate informatum est homo, et quia est
animal informatum rationalitate et mortalitate tantum est homo; unde
etsi est animal informatum rationalitate et mortalitate tantum, id est
nullis aliis formis, est informatum bipedalitate; si enim homo est,
est informatum bipedalitate et quibuslibet hominis substantialibus
formis, quae omnes in nomine 'homo' rationabiliter intelliguntur iuxta
illud Aristotelis: "genus autem et species qualitatem circa
substantiam determinant;" hoc autem plane falsum est ut si quod animal
informatum illis tantum duabus formis, sit formatum illa alia, cum
uidelicet 'tantum' appositum omnes alias excludat.

Est autem annotandum diuersas esse positiones 'tantum' aduerbii. Modo
enim 'tantum' subiecto, modo praedicato apponitur. Subiecto quidem
sic: 'Socrates tantum est animal rationale mortale' ac si dicerem
'ipse solus et nulla alia res', ut uidelicet omnes alias res a
subiectione 'animalis rationalis mortalis' excludam. Ac tunc quidem
falsa est propositio, quia etiam Plato illud est. Nec ex ista inferri
potest, 'Socrates /333/ tantum est Socrates', quae uera est; ita enim
ipse est Socrates ut nulla alia res sit Socrates. Neque enim uerum est
ut si aliquid tantum in parte concludatur, in toto tantum contineatur
et bene su>pradicta consequentia neganda uidetur, quantum quidem
pertinet ut ad remotionem partis totum remoueatur. Nam quae dicit:
'Socrates tantum est Socrates', talis est: 'Socrates est Socrates et
nulla alia res est Socrates'; unde quidem haberi potest secundum
impositionem 'Socratis' in se ipso quod ipse sit animal rationale
mortale, sed non quod tantum, id est nulla alia res. Quis enim ex eo
inferat> quod nulla alia res esset animal rationale mortale? Si uero
'tantum' praedicato posueris, ut uidelicet excludat omnia alia
praedicari de Socrate, uera est propositio quae ait: 'Socrates est
tantum animal rationale mortale'. Ita enim ipse est animal rationale
mortale quod ipse non est ulla alia res. Et haec quidem inferri potest
ex 'Socrates tantum est Socrates'. Si enim non est alia res a Socrate,
non est aliud ab animali rationali mortali; hoc enim illius totum est.

Non itaque animalis ad rationalitatem et mortalitatem coniunctio
hominis substantiam quam per se non facit, per se [non] exigit. Cum
tamen haec tria ad constituendum hominem non sufficiunt, sufficiunt
tamen ad definiendum. Si enim uel 'bipes' uel 'gressibile' post ista
in definitione poneretur, superfluitas in constructione iudicaretur,
cum illa per se hominem aequali definitione determinent. Quicquid enim
homo est, animal rationale mortale est, et econuerso. In rei tamen
constitutione nihil Deus superflue posuit. Cum uero in rerum
coniunctione superfluum nihil existat, in constructione tamen nominum
potest notari superfluitas. Sed si tamen definitionem dare uelimus
quae totam hominis substantiam exprimat, non uidetur superfluum omnes
apponere differentias, ac si sic diceremus: 'homo est animal
informatum rationalitate et mortalitate, bipes, gressibile', etc. Si
uero ad aequalitatem tantum at>tendamus, sufficit talem definitionem
componere quae ad definitum conuerti possit, secundum quidem actum
rei, non secundum naturam. Ita enim in actu modo contingit quod nullum
animal rationalitate et mortalitate simul informatum reperitur praeter
hominem; nulla tamen id natura uidetur exigere.

Has itaque definitiones quae totam rei substantiam non exprimunt, non
necesse est ita ad definitum antecedere sicut consequi. Consequi uero
idem necesse est quod et singula eius membra consequantur; si enim
homo est, animal est, siue rationale siue etiam mortale; unde et si
homo est, est animal rationale mortale; sed non conuertitur. /334/
Neque enim in definitione huiusmodi tota definiti uocabuli
significatio clauditur. Unde cum in antecedenti consequens non
claudatur, necessaria non potest esse de definitione ad definitum
inferentia, si, inquam, sensum definitionis secundum significationem
singularum partium pensemus. Recordor enim quia secundum quamdam
definitionis acceptionem ad praedicationem definiti praedicationem
definitionis> poni concedebaml. Dicebam enim eam modo in ui
definitionis praedicari, modo simpliciter in ui orationis enuntiari;
et cum quidem in ui definitionis praedicabatur, totam et> expressam
definiti substantiam praedicabat, et tunc ad eam definitum sequi
concedebam; et tot in definitione quot in definito uocabulo
intelligebam, ut uidelicet tantumdem diceret 'animal rationale mortale
simul' quantum 'homo'. Si uero eam tantum in ui orationis praedicarem,
ut uidelicet tantum partium significationem attenderem quae ad tria
nos mittit, in quibus tantum homo non consistit, necessitatem
inferentiae denegabam, Unde definitio, cum orationis sit species,
naturam orationis non potest excedere; sed, sicut omnis oratio ex
partibus suis suam contrahit significationem, ita definitio ex suis;
alio>quin dictio uideretur, si uidelicet ad significationem totius,
non partium, respiceremus. Unde ab omni necessitate alienam censemus
illam consequentiam in qua huiusmodi definitio definitum ponit, quae
quidem definitio, licet sit hominis substantiae, tamen eam omnino non
exprimit, cum non omnia illa quae in eius substantiam conueniunt, non
contineat. Unde illae quae substantiam omnino determinant, ad
definitum mutuo et antecedunt et consequuntur, ut est ea quam
substantiae dedimus: res per se existens, id est nullo egens subiecto.
Idem enim prorsus definitum uocabulum et definitio notant; 'homo' uero
et 'animal rationale mortale' ad eamdem quidem rem impositionem et
enuntiationem habent; sed non secundum idem eamdem rem demonstrant. In
'homine' enim omnes eius differentiae debent intelligi; in definitione
uero illa nonnisi duae apponuntur.

Licet autem eadem res per 'animal rationale mortale' et per 'homo'
praedicetur, quia tamen illam esse diuersis modis demonstrant, non est
uera consequentia, sicut nec ista:

     si est corpus, est coloratum

Licet enim essentia illa quae per 'coloratum' attribuitur, eadem cum
illa sit quae per 'corpus' ponitur, tamen quia aliunde a 'colorato'
quam a 'corpore' nominatur -- ex adiacentia scilicet coloris, absque
quo omnino /335/ corpus posset existere, quippe eius est fundamentum
-- omni profecto necessitate consequentia illa destituta est.

Sed opponitur quod ubi eadem res per utrumque inesse dicitur, non
potest inferentia cassari. Idem enim positum se ipsum necessario
ponit. Verum corporeum et corpus idem sunt; cum igitur quidlibet
corpus sit, necesse est et corporeum esse. Similiter et> 'animal
rationale mortale' et 'homo' idem sunt; si itaque sit animal rationale
mortale, et hominem necesse est esse.

Sed dico quia quidem uerum est quod si aliquid inest alicui, idem
inest eidem, et quod animal rationale mortale idem prorsus est quod
homo, nec tamen ex his sequi ut si quid sit animal rationale mortale,
sit homo, si propriam uocum demonstrationem attendamus. Si uero magis
essentiam rei quam uocum proprietatem insistamus magisque identitatem
essentiae quam uim uerborum attendamus, profecto consequentiam non
recipimus>, ut uidelicet uel tot in 'animal rationale mortale' quot in
'homo' intelligamus, uel in 'homine' tantum quantum in 'animal
rationale mortale'. Nam talis est 'idem' pronominis relatiui
demonstratio, quod in regula praedicta ponitur, ut, ad quodcumque
referatur nomen, eius simpliciter significationem contineat; ueluti
cum dicimus:

     si est animal rationale mortale, est idem' uel 'si est> homo,
     est idem

nihil aliud in 'idem' quam in praecedentibus uocibus accipi debet, ac
si sic dicamus:

     si est animal rationale mortale, est animal rationale mortale

uel

     si est homo, est homo

Ubi tamen et 'animal rationale mortale' damus, essentiam illam quae
homo est, praedicamus. Nec tamen ipsa per hoc nomen 'homo, designata
ad se ipsam per definitionem assignata necessario consequitur, si
uocum proprietas recte pensetur. Unde clarum est quantam uim cum
enuntiationibus uocum proprietas teneat; maximeque illa attendenda est
uocum significatio quae prima est, id est quae in uoce ipsa denotatur
et secundum quam ipsa uox imponitur, non ea cui imponitur. Nam et cum
definitio et definitum ad eam>dem prorsus substantiam habeant
impositionem atque enuntiationem, saepe tamen non idem prorsus de ipsa
notant. Nam 'animal rationale mortale' secundum id tantum hominis
substantiae datum est, quod est animal informatum rationalitate et
mortalitate; 'homo' uero secundum caeterarum quoque formarum
differentiarum informationem. Quarum itaque uocum eadem est subiecta
/336/ res, diuersae sunt impositionum causae, quae constructionum
proprietates uariant.

Non est autem praetereundum, cum in huiusmodi consequentiis locum a
definitione respondemus, de quo etiam in maximis propositionibus
propositarum consequentiarum agimus, definitionem nomen rei accipi. De
quo quidem per definitionem uocalem agitur, ut sit quidem definitio
tam rei definitae quam definientis orationis nomen, actiue quidem et
passiue acceptum. Haec autem ratio definitionem in rei demonstratione
accipi probat, cum a definitione locus assignatur, quod in ipsa
consequentia tantum de rebus, non de uocibus, agitur. Falsa enim esset
quaelibet suprapositarum consequentiarum, si de uocibus ageretur.
Nulla enim necessitas in uocum enuntiatione consistit, cum qualibet
prolata altera possit omnino taceri. Cum itaque dicimus:

     si est animal rationale mortale uel non est, est homo uel non est

et 'animal rationale mortale' in designatione tantum rei, non
orationis, utimur -- nullo enim modo aliter ueritatem uel
probabilitatem consequentiae propositae tenerent --, res illa quae est
animal rationale mortale, de qua in antecedenti agitur, uim
inferentiae tenet ac proprie locus dicitur; de qua etiam in maxima
propositione agi conuenit, quae ait:

     de quocumque praedicatur definitio, et definitum

id est si aliquid est definitio, et definitum. Aliter enim maxima
propositio> illius consequentiae non esset nec eius sensum
contineret, nisi de eisdem rebus ageret; nec ullam aliter
probabilitatem haberet. Quis enim hoc recipiat ut, si aliquid sit illa
definiens oratio, sit homo uel non sit, cum uidet hominem et illam
orationem omnino opposita esse, ita ut nihil possit esse homo et illa
oratio? Verum res ad se cohaerentiam habent, cum omnino haec sit illa
et idem prorsus sint, sicut dictum est.

Sed opponitur potius locum ab eodem esse quam a definitione: idem
enim> est definitio quod definitum. Unde etiam in Topicis quaestionem
de eodem de definitione Boethius appellatl. Sed licet tamen idem sit
definitio et definitum, sicut animal rationale mortale et homo,
secundum id tamen quod de eis in proposita consequentia agitur>, non
est locus ab eodem simpliciter, sed a definitione assignandus. Quaedam
enim in re ipsa, secundum id quod per definitionem et per nomen
designatur, potest diuersitas ostendi secundum, ut dictum est,
diuersam uocum enuntiationem, modo quidem secundum id quod tantum ut
animal rationale mortale accipitur, modo uero secundum id quod cum
/337/ omnibus caeteris quoque formis quae non> designantur,
intelligitur. Atque ideo rectius per definitionem locum assignamus
quam per idem, quia ipsa res uim inferentiae tenet accepta
simpliciter, secundum id quod per definitionem exprimitur, non
secundum id quod eadem prorsus cum ipso intelligitur. Qui enim 'animal
rationale mortale' concipit, eamdem quidem rem cum 'homine'
intelligit; sed non ut eamdem accipit, si et eam ut animal rationale
mortale simpliciter et non ut> hominem consideret. Unde et bene in
maxima propositione dicitur:

     de quocumque praedicatur definitio, et definitum

non:

     de quocumque praedica[ba]tur idem, de eodem praedicatur idem

     quare non eodem modo, sed secundum diuersos idem denotatur

Sed dicitur quare secundum id quod definitum uocabulum designatur, res
non est definita dicenda, immo secundum id quod per definitionem
significatur? Quia enim definitio definiens est, et quod ea
demonstratur definitum esse oportet. Unde res ipsa melius secundum
id[em] quod definitione terminatur, definita uidetur dici, quam
secundum id quod definito uocabulo nominatur, et tunc quidem bene
passiue definitum dicitur respectu definientis orationis. Amplius:
siue definitio idem prorsus cum definito uocabulo siue minus notet,
non debet per 'idem' relatiuum pronomen locus assignari; locum enim in
antecedenti oportet intelligi. Unde si, secundum hoc quod in
antecedenti posita res aliqua uim inferentiae tenet, eam> uolumus
demonstrare, non possumus per relatiuum pronomen, quod> quidem
secundam cognitionem oportet facere. Neque enim ita conuenienter
regulam possumus componere, ut 'idem' in antecedenti ponatur hoc modo:

     si idem praedicatur de aliquo, idem praedicatur de eodem

sed in consequenti sic:

     si aliquid praedicatur de aliquo, idem praedicatur de eodem

ut semper 'idem' in consequenti positum secundam cognitionem secundum
relationem faciat.

Bene autem quaestio de definitione de eodem potest dici, ueluti ista:
'utrum homo sit animal rationale mortale', quia quaestiones
expraedicatis suis nomina sumunt. Per 'idem' autem relatiuum pronomen
quae libet res, cum in praedicato ponitur, designari potest, cum iam
per nomen subiectum fuerit designata, quod primam fecerat cognitionem.

/338/ Manifestum est autem omnem substantiae definitionem ad definitum
duas in necessitate tenere regulas. Duae uero aliae maximam tenent
probabilitatem:

     quicquid enim a definitione, et a definito necessario remouetur

uel

     a quocumque definitio, et definitum

aliae uero duae probabilitate fultae sunt.

Tot etiam necessarias et totidem probabiles definitum ad definitionem
secundum consequentis et antecedentis destructionem necesse est
habere, et hae quidem necessitatem habent:

     de quocumque praedicatur definitum, et definitio,

uel

     quicquid de definito, et de> definitione

hae uero probabilitate sola subnisae sunt:

     quicquid remouetur a definito, et a definitione

uel

     a quocumque definitum, et definitio

Possumus autem tam eum locum qui a definitione, quam eum qui a
definito dicitur, a substantia uocare. Nam et definitum definitionis,
sicut definitio definiti, expressa est in re ipsa substantia. Nullum
tamen a substantia locum auctoritas posuit nisi a definitione, eo
uidelicet quod saepius ad fidem definitio quam definitum afferatur,
secundum id scilicet quod oratione definitionis res ipsa explicatius
ostendatur quam nomine definito, ut superius diximus.

			De loco a descriptione

Illarum autem definitionum regulae quae secundum accidens fiunt, omni
sunt necessitate destitutae. Neque enim 'Socrates' 'hominem album et
crispum Sophronisci filium' necessario ponit nec ab ipso ponitur.
Quod autem necessario non exigat, inde patet quia omnino fundamentum
praeter accidentia potest consistere et per diuersa tempora circa
accidentia sua uariatur. Unde ad eorum inferentiam necessitatem nullam
habe[n]t, cum modo sine illis modo cum illis reperiatur. Sed nec
descriptio ad descriptum necessario antecedit. Posset enim aliquis
fratrum Socratis esse homo albus crispus etc., nec tamen Socrates
esse. Probabilitatem tamen maximam habent argumenta a descriptione uel
descripto.

			  Ab interpretatione

Regulae uero ab interpretatione nominis, secundum id quod ipsa /339/
interpretatio modo substantiam rei continet, modo uero quibusdam
accidentibus subiectum depingit, modo necessitatem modo probabilitatem
proponunt. Est autem substantialis interpretatio ut si 'anthropos'
graecum nomen, quod est 'homo', latina definitione aperiemus, hac
scilicet: 'animal rationale mortale', uel si aliquod graecum nomen
latina descriptione. Est enim interpretatio secundum id quod ignotum
aperit uocabulum cuius nullam adhuc significationem tenebamus,
definitio uero uel descriptio secundum id quodrem> iamquodammodo
cognitam alicui manifestius secundum eius proprietates demonstrat. Si
uero interpretatio etymologiam fecerit, ut uidelicet magis secundum
nominis compositionem quam secundum rei substantiam fiat, ueluti cum
hoc proprium nomen 'Bartolomeus', 'filium regis' interpretamur;
secundum id scilicet quod 'Bar' graece 'filius' latine dicitur,
'tolomeus' autem 'rex', huiusmodi interpretatio, quia solius nominis
compositionem sequitur nec rei potius proprietatem exprimit, nullam
probabilitatem exigit.

Atque haec de locis a substantia sufficiant.

		  De locis a consequenti substantiam

Nunc uero locos a consequenti substantiam consequens est tractare. Qui
quidem in eo locos a substantia consequi dicuntur quod eos in
cohaerendo comitentur. Adducuntur enim et isti in inferentiam secundum
cohaerentiam ad ea quae inferuntur. Unde tam isti quam illi
inhaerentes dicuntur, eo scilicet quod secundum cohaerentiam probent.

Est autem horum huiusmodi diuisio. Locorum substantiam consequentium
alios a toto, alios a partibus, alios a pari, alios a praedicato,
alios a subiecto, alios a contingentibus, id est excedentibus et
excessis, alios ab antecedentibus uel consequentibus assignamus.

Nunc autem prius locum a toto tractemus. 'Totum' autem duobus modis
accipimus; aliud enim secundum diffusionem, aliud secundum
coniunctionem consideramus. Et quod quidem in diffusione totum est,
generale uocamus. Generalis enim substantia tota simul et eadem in
omnibus suis speciebus existit, ueluti animal in homine et in equo,
aut homo in Socrate uel in Platone. Omne enim /340/ 'genus' hic
accipimus quod maius et substantiale, sicut et Boethius in Topicis
suis in diuisione praedicatiuarum quaestionum 'genus' accepit.

			   De loco a genere

Tres autem regulas a genere in usum duximus, has quidem:

     a quocumque remouetur genus, et species

uel

     quicquid non conuenit generi, nec speciei

id est quicquid prorsus remouetur a genere, et a specie; uel

     quicquid praedicatur de genere ut de contento, et de specie

ut subiecta monstrant exempla:

     si hic lapis non est animal, non est homo

     si nullum animal est lapis, nullus homo est lapis

     si omne animal est lapis, omnis homo est lapis

Potest quoque quarta apponi, quae nihilo minus ueritatem tenere
uidetur; sed ideo illam in consuetudinem non duximus quia semper
falsis membris coniungitur, quae est huiusmodi:

     de quocumque praedicatur genus uniuersaliter acceptum, de eodem
     praedicatur quaelibet ipsius species

ut:

     si aliquid est omne animal, est> quilibet homo

Sed et ista quidem, sicut et aliae regulae, ex regulis a specie per
consequentis et antecedentis destructionem ostenditur.

Sed nunc quidem quae ex suprapositis necessitatem et quae non
custodiant demonstremus. Et duae quidem priores, quae in remotione
datae sunt, incommutabilem ueritatem conseruant. Aliae uero duae solam
probabilitatem tenent; quod ex corpore et homine maxime patet. Neque
enim necessarium est quod ita proponimus:

     si omne corpus est corpus, omnis homo est corpus

quippe aeternum non est, cum uidelicet primum sine secundo aliquando
exstiterit; ueluti solis creatis elementis ac nondum in species per
differentias redactis de his quoque substantiis, quae postea uel homo
uel asinus uel caeterae species per differentiarum informationem
effectae sunt, uerum erat in principio dicere quia corpora erant
nondum homine aut asino creatis. Nullo tamen modo uere poterat dici
quia homo est corpus uel asinus . Haec enim nomina specialia
substantias ipsas ut differentiis informatas significant. Nomen uero
generis omnibus est impositum ex simplici natura corporis, quod quidem
posse existere peremptis omnibus speciebus auctoritas ipsa docuit, cum
scilicet /341/ Porphyrius peremptis speciebus animalis eius simplicem
naturam rationabiliter intelligi posse monstrauit. Cum itaque 'corpus'
hoc nomen pluribus sit impositum ex simplici natura corporis, quae est
substantia corporea, quisquis per hoc nomen quod est 'corpus', de
aliquibus agit, secundum id tantum ea colligere debet quae substantiae
sunt corporeae, non etiam secundum id quod posterioribus formis sunt
constitutae, uel animatione scilicet uel rationalitate, quae etiam in
nominibus specierum intelliguntur. Quis igitur ad genus necessario
consequi speciem dicat, cum tota generalis materia praeter quaslibet
inferiores formas tota possit et in omnibus consistere in sua
simplicitate substantiae?

Sed dicitur quia omne uniuersalitatis signum quod generalissimo
apponitur, ipsas quoque colligit species; et uerum est quidem, sed in
eo tantum quod corpora sunt, quae si in eo quod corpora sunt,
existant, non ideo tamen necessarium est esse in eo quod sunt talia
corpora, id est differentiis specierum informata, sicut per specialia
nomina designantur. Et haec quidem ratio in his tantum generibus
uigere uidetur quae tota non sunt specierum substantia, cum uidelicet
post ipsa differentiae quoque restant; sed non ita in his quae sunt
specierum tota substantia; ut homo Socratis et Platonis, et caeterae
species suorum indiuiduorum, quae ex eis sola Dei creatione, non ulla
adiunctione formae, condita sunt, sicut in Libro Partium docuimus; sed
nec ibi huiusmodi consecutionem recipimus:

     si, scilicet, omnis homo est, Socrates est

in> 'Socrate' enim, ut discretae substantiae impositum est,
determinate, in 'homine' uero indeterminate quaelibet accipiuntur; et
quotiens aliquos hominum contingit existere, uera est haec propositio:
'omnis homo est', falsa tamen semper est ista: 'Socrates est' nisi
Socrate permanente. Non itaque ex 'omnis homo est homo' necessario
inferri potest 'Socrates est homo'; sicut nec conuersa uera est, ut
scilicet:

     si Socrates non est homo, quidam homo non est homo

Vera enim prima sine secunda potest reperiri, nondum enim Socrate nato
aut iam defuncto. Quod enim non est, nec homo esse potest. Quis tamen
aut quemdam hominem non esse hominem inde minus falsam, aut omnem
hominem esse hominem minus esse uerum concedat? Alioquin primo homine
defuncto semper uerum esset 'quidam homo non est homo', quod nos
cotidie pro inconuenienti in sophisticis argumentationibus proponimus.
Licet uero Socrate existente cum dicimus: 'omnis homo est homo', ipsum
Socratem colligamus, in quantum quidem homo est, non in /342/ quantum
hic homo determinate, nullo tamen modo ex ipso antecedenti
consequentis habetur sententia. Idem enim semper antecedens propositio
dicit quibuscumque hominibus existentibus, id est quod homini circa
omnia eius inferiora conueniat homo. Nec quidem ex uerbis
propositionis Socrate quoque existente magis ipsum in ea comprehendi
manifestum est quam non existente, sed fortasse ex nostra discretione,
cum ipsum hominem esse tenemus.

Sed fortasse dicitur quare si ex ista regula:

     quicquid praedicatur de genere uniuersaliter, idem praedicatur de
     qualibet eius specie,

illam consequentiam:

     si omnis homo est homo, Socrates est homo

concedamus prouenire, cum illa semper uera sit regula, et istam ueram
esse> necesse est consequentiam. Illam autem regulam semper
indubitabilem dicunt, si uerba ipsius aeque accipiantur, genus
scilicet et species, quae res ipsas secundum id quod sese ad inuicem
habent, nominant, ut uidelicet alterum alterius nullo modo genus esse
queat, nisi dum> alterum eius species erit. Dum autem Socrates uel
homo nondum creati erant nec iste hominis nec ille corporis species
erant, nec corpus uel homo illorum genera; unde illis nondum creatis
ad propositas de eis consequentias nihil attingere praedicta regula
uidetur; sed tantum postquam creati sunt et habitudines illas
susceperunt, necessaria de eis potest proponi consequentia.

Sed hi nimirum qui hoc dicunt, necessitatis proprietatem male
attendunt, quod, ut iam saepe dictum est, initium non nouit. Nec
quidem recte maximarum propositionum uerba accipiunt. Ut propositarum
consequentiarum sensus ipsa contineat, oportet nomina in illa, non in
relatione, proponi, quia et falsae essent maximae propositiones, et
propositarum consequentiarum sensus non continerent, sed quasi
substantiua generum ac specierum nomina intelligi, sicut de maximis
propositionibus tractantes docuimus. Quis insuper ab inconuenienti se
possit absoluere, si huiusmodi consequentias inter genus ac speciem
receperit? Ex hac enim consequentia:

     si omnis homo est homo, omnis homo est albus

quis hoc sequi deneget:

     si omnis homo est homo, quidam homo est albus

unde et /343/

     quidam homo necessario est albus?

Rursus ex ista:

     si omnis homo est homo albus, omnis homo niger est homo albus

quis hoc inferri prohibeat:

     si omnis homo est homo albus, quidam homo est niger uel homo
     niger?

Ex hac quoque:

     si omnis homo est albus, omnis homo niger est albus

ista denegari non potest:

     si omnis homo est albus, quidam homo est niger

Si enim omnis homo niger est albus, id est omnis informatus nigredine
est informatus albedine, oportet eumdem hominem simul et nigredine et
albedine informari, unde et eum hominem qui albus est nigrum esse
oportet, et ita quemdam hominem esse nigrum. Sicut autem nec illa a
genere regula necessitatem habet:

     cuicumque conuenit genus uniuersaliter acceptum et quaelibet
     ipsius species

solae itaque illae duae stabiles sunt quae in remotione sunt datae et
ex se ipsis per aequipollentiam negatiuarum ostenduntur; aliae uero
duae, etsi non aequam habeant firmitatem, maximam tenent
probabilitatem.

Saepe autem et ad specierum omnium collectionem genus antecedit.

     Si quid enim remouetur a genere, et ab omnibus eius speciebus

uel

     si genus ab aliquo, et omnes eius species;

uel

     si aliquid de genere praedicatur, et de omnibus eius speciebus;

uel

     si genus de aliquo, et species eius sub disiunctione

id est aliqua ex omnibus speciebus, de eodem praedicatur; aut

     si genus uniuersaliter acceptum cuilibet conuenit, et omnes ipsius
     species de eo praedicantur

			      Ab integro

Nunc autem regulas eius quod integrum est totius exsequamur. Quarum
prima haec est:

     toto existente necesse est quamlibet eius partem existere

ueluti si domus sit, et parietem necesse est esse. Si uero quantitatis
signum apponitur quod singulas colligit partes, non solum circa esse,
sed /344/ circa quodlibet praedicatum 'totum' ponit quamlibet partem.
Ut si ita dicamus:

     si tota domus est alba> (id est si album conuenit domui circa
     singulas eius partes), tunc paries est albus

Regula autem huiusmodi erit:

     quicquid conuenit toti totaliter, id est secundum singulas eius
     partes, conuenit cuilibet partium eius

Sed hic fortasse locus magis ab uniuersali toto quam ab integro potest
dici, si uidelicet sensum potius quam uerba pensemus. Talis enim
sensus uidetur ut si quaelibet pars domus sit alba, haec est alba.
'Pars namque domus' uniuersalius est 'hac parte' ac de singulis
partibus domus praedicatur. Similiter et illud uere potest dici ut:

     si totaliter aliquid a toto separatur, id est circa singulas
     partes, idem cuilibet partium aufertur

ut si domus prorsus albedine careat, id est secundum singulas partes,
nec ista albedinem habet, ac si scilicet dicatur:

     si nulla pars domus est alba, nec ista est alba

Saepe etiam 'totum' ad partium omnium collectionem antecedit, ut:

     si uidelicet aliquid praedicatur de toto, et de omnibus partibus
     eius simul acceptis

uel:

     si totum de aliquo, et omnes simul partes

aut:

     si aliquid a toto remouetur, et ab omnibus partibus simul

uel:

     si totum ab aliquo, et omnes simul partes

ut in subiectis exemplis continetur:

     si domus est, paries et tectum et fundamentum sunt

aut

     si qualibet res est domus, est paries tectum fundamentum simul
     iuncta

uel

     si domus non est, nec illa tria coniuncta sunt

uel

     si aliquid non est domus, nec est illa tria coniuncta

Quae quidem consequentiae non totius, sed definiti possunt dici;
'domus' namque nihil aliud est intelligenda quam illa tria
compositionem domus habentia. Aliam enim in coniunctione partium
compositionem non recipimus, nisi illam quae domum facit. Alioquin non
essent uerae praepositae consequentiae inter negationes, quae
uidelicet dicunt: /345/

     si domus non est, illa tria iuncta non sunt

uel

     si aliquid non est domus, nec est illa tria coniuncta

Possent enim haec tria et coniuncta existere et compositionem domus
non habere. Sicque recte domus definitio secundum compositionem
componitur, cum illa tria coniuncta domus esse monstrantur. Haec enim
erat una definitionis species quam superius secundum compositionem
fieri diximus. Libet autem eius consequentiae sensum inspicere quam
primam posuimus, quae recte ex natura totius suae uim inferentiae
tenet, quae erat huiusmodi:

     si domus est, paries est

Videtur enim inconueniens ex ea contingere, secundum id quidem quod
domus et paries omnino sunt opposita. Nullum enim oppositum suum ex
necessitate oppositum uidetur exigere, siue scilicet in essentia siue
in adiacentia poneres. Neque uerum uidetur uel

     si est rationale animal, est animal

uel

     si est rationale, est sensibile

quia uidelicet sensibilitatis sui animalis essentia rationalitati est
opposita ac si tamen in quibusdam non uidetur posse contradici. Cum
enim relatiua omnia opposita sint, ipsa tamen sese et in essentia et
in adiacentia mutuo ponunt. Quis enim uerum non admittat:

     Si paternitas est>, filiatio est

     si pater est, filius est?

Sed ex his fortasse inconueniens contingit. Si enim uera est prima,
uera est ista:

     si quoddam ens est paternitas, quoddam ens est filiatio

et ita:

     si omne ens est paternitas, quoddam ens est filiatio

quod quidem manifestum est inconueniens, quod his plane monstratur qui
inferentiam inter opposita recipiunt. Sequitur enim secundum eos ex
praemissa consequentia:

     si omne ens est paternitas, quoddam ens non est paternitas

si enim est filiatio, non est paternitas. Amplius: si quia paternitas
existit filiatio existit, et quia paternitas sola existit, id est ipsa
et nulla alia res, filiatio existit, immo magis filiatio non existit.
Ubi enim rebus aliis omnino in paternitate esse aufertur et filiationi
necessario. Magis itaque uera uidetur consequentia quae ait:

     si paternitas est et nulla alia res est, filiatio non est

quam alia, in qua scilicet filiationem esse consequebatur; quae quidem
/346/ cum ista uera non potest esse, ut enim supra docuimus. Sicut
enim impossibile est affirmationem et negationem eiusdem ad idem
antecedere, ita et consequi. Dicitur autem quia impossibile est illud
quod in antecedenti proponitur, quod scilicet domus sit sola, id est
nulla alia re existente, et quod unum est, sed non ideo minus facit
ueram consequentiam. Licet enim haec consequentia:

     si Socrates est asinus, est animal

antecedens habeat impossibile, tamen non ideo minus est uera.

Sed fortasse dicitur quia huic consequentiae antecedens, licet in se
impossibile sit, tamen quantum ad consequens non est impossibile,
quippe ipsum secum bene pateretur quod necessario exigit, ideoque uera
est haec consequentia:

     si Socrates est asinus, est animal

Sed non ita illa supraposita:

     si domus est sola, id est et nulla alia res, paries non est

uera uidetur. Nam illud quod quidem antecedit impossibile est esse
etiam quantum ad consequens, cum uidelicet domus existentia parietis
exigat essentiam. Neque enim ut domus sit, paries potest non esse.
Itaque etiam illa uera uidetur:

     si domus est sola, paries est

Sed falso. Licet enim domus absque pariete non possit existere, non
tamen ideo necessaria est consecutio quae ait:

     si domus est, paries est

quippe in antecedenti consequens non intelligitur. Qui enim dicit:
'domus est', tribus tantum simul acceptis 'esse' attribuit ac nulli
quidem eorum per se. Quod autem simul pluribus attribuitur, non
necesse est singulis attribui, ut cum 'domus' illis simul conueniat,
nulli tamen eorum aptari potest. Atque haec de locis a toto dicta
sunt.

			      A partibus

Nunc autem proximum est ut locos a partibus breuiter annotemus. Quorum
quidem consequentiae eis quae a toto supra positae sunt per
consequentis et antecedentis destructionem aequipollentes redduntur.
Unde et ex earum proprietate circa uerum uel falsum de his quoque
possumus iudicare. Partes autem sicut et tota dupliciter sumimus.
Aliae enim sunt integri, aliae generalis, quae diuisiuae uocantur;
quae quidem singulae sui totius praedicationem recipiunt ueluti
species.

			     A diuisiuis

Hae uero sunt regulae unius speciei ad genus:

     de quocumque praedicatur species, et genus

uel

     quicquid praedicatur de specie, et de genere particulariter

uel

     quicquid remouetur similiter

uel

     a quocumque remouetur species, et genus eidem non conuenit
     uniuersaliter

ueluti 'si brunellus non est homo, non est omne animal'.

Omnes uero species simul acceptae ad genus mutuo antecedunt et
consequuntur, ueluti si in 'rationali' et 'irrationali' omnes animalis
species accipiamus, eas ad genus> mutuo antecedere et consequi>
iuxta has regulas faciemus:

     quicquid praedicatur de omnibus speciebus, et de genere
     uniuersaliter

uel

     quicquid remouetur similiter

uel

     de quo cumque praedicatur aliqua earum, et genus

uel

     a quocumque> remouentur omnes, et genus

ut exemplorum appositio continet:

     si omne rationale et omne irrationale est animatum, omne animal
     est> animatum>

uel

     si nullum rationale et nullum irrationale est animatum, nullum
     animal est animatum

uel

     si Socrates est uel rationalis uel irrationalis, est animal

uel

     si idem neque est rationalis neque irrationalis, non est animal

Quarum quidem consequentiarum circa uerum aut falsum proprietas ex
suprapositis est manifesta. Unde si maximae propositionis singula
uerba aptare uelimus propositis consequentiis, oportet eas semper cum
quibusdam constantiis proferri. Cum enim dicimus>: quicquid
praedicatur de omnibus speciebus, praedicatur de genere uniuersaliter,
illud 'omnibus' ex uerbis propositae consequentiae non potest haberi.
Unde uidetur tale quid apponi quod ipsum genus in ipsis speciebus
prorsus contineri demonstraret, ac si ita propanamus: /348/

     si omne rationale et omne> irrationale est animatum et in his
     omnes partes animalis comprehendantur, tunc omne animal est
     animatum

Et tunc quidem pro necessitate etiam huiusmodi constantia manifeste
apponenda est, cum ad partium negationes totius negationem supponimus,
hoc modo:

     si neque est rationalis neque irrationalis, non est animal

Nam cum hodie 'homo' sufficienter per homines existentes diuidatur, id
est Socratem, Platonem et eos qui modo sunt, de homine quidem futuro
uel praeterito nullo modo necessaria uidetur consequentia huius modi:

     si ille neque est Socrates neque Plato neque aliquis aliorum modo
     existentium, non est homo

quippe non est aeterna ueritas consequentiae, quia [ex] ipso existente
aperte falsa est ex uero antecedenti et falso consequenti coniuncta.
Amplius: si de Homero praeterito talem dicamus ueram consequentiam:

     si neque est Socrates uel aliquis existentium modo, non est homo

profecto et istam recipimus:

     si non est Socrates uel aliquis existentium modo>, non est
     Homerus

cum qua etiam ista uera est:

     si est Homerus, est uel Socrates uel aliquis existentium
     modo/348.20/

quod quidem impossibile est, cum nullus existentium queat esse
Homerus.

			   A CONSTITUTIVIS

Nunc constitutiuarum partium inferentiam ad totum suum ostendamus.
Unde

     qualibet parte destructa totum non potest existere

Unde

     si non sit paries, non est domus

Cuius quidem consequentiae sententia ei quam ab integro toto supra
posuimus, aequalis est et ex ipsa manifestum utrum haec uera uel falsa
dicenda sit. Illae quoque regulae praetermittendae non sunt quae omnes
simul partes coniunctas ad totum suum quasi definitionem ad definitum
antecedere monstrant, ut

     si quidlibet praedicatur de omnibus partibus coniunctis, ac de
     toto

uel

     si quid remouetur similiter

uel

     si partes coniunctae praedicantur de quolibet, et totum de eodem

uel /349/

     si remouentur similiter

Sunt autem quaedam tota quae nec generalia nec integra uidentur, ut
'coloratum' ad 'hominem' uel 'homo albus' ad 'Socratem'; cuius
argumenta omni sunt necessitate destituta. Sunt quoque et naturalia et
casualia tota; naturalia quae ipsa parte remanente determinatum est
ipsi inesse, casualia uero quae non, ut 'sedens' ad 'Socratem' uel
'homo albus' ad 'grammaticum'; haec autem nullam consequentiae
necessitatem custodiunt.

				A PARI

Nunc uero locum a pari persequamur. Paritatem itaque modo secundum
praedicationem, aliquando secundum significationem, modo secundum
comitationem, nunc etiam secundum quantitatem aut secundum inferentiam
accipimus. Secundum praedicationem quidem ea paria dicimus quae de
eodem tantum praedicantur, ut 'homo' et 'risibile animal' et
'sensibile corporeum' et 'corpus'. Secundum comitationem quidem, ut ea
quorum essentia sese comitatur, id est quorum alterum numquam existit
sine altero ut mundus et tempus uel quaelibet relatiua. In quantitate
uero paria sunt quae eiusdem sunt quantitatis, ut homines aequalis
longitudinis. In inferentia uero ut propositiones sese mutuo
inferentes, ut 'nullus homo est lapis' et 'nullus lapis est homo'; 'si
est homo, est animal' et 'si non est animal, non est homo'; 'si est
homo, est animal' et> 'aut non est homo, aut est animal

Sed nunc quidem parium in praedicatione uel inferentia locos satis est
exsequi, quos quidem dialectici in usum maxime duxerunt eoquod maxime
earum proprietas ueras facere consequentias uideatur.

		       A PARI IN PRAEDICATIONE

Loco autem> a pari in praedicatione quattuor regulas aptant:

     de quocumque enim praedicatur unum par, et reliquum

uel

     a quocumque remouetur similiter

uel

     quicquid praedicatur de uno pari, et de reliquo

uel

     quicquid remouetur similiter.

Sed est notandum quia quaedam dicunt paria naturalia, quaedam uero
accidentalia et transitoria . Naturalia autem illa dicunt quorum
neutrum umquam alicui sine altero inest, ut risibile et homo. Casualia
uero uel transitoria illa dicunt quae aliquando sine se reperiri
queunt, ut Socrates et hic sedens; neque enim Socrates et haec sessio
in eodem /350/ semper reperiuntur, sed saepe Socrates sine omni
sessione reperitur.

Dum tamen Socrates sedet, 'hic sedens' et 'Socrates' paria dicuntur,
eo uidelicet quod sibi mutuo supponuntur. Nec tamen necessariam
faciunt consequentiam; neque enim si est Socrates, est hic sedens, cum
saepe Socrates sine hac sessione consistat.

Nulla itaque consequentia ex natura sumpliciter paritatis uera potest
ostendi, sed fortasse ex pro>prietate paritatis naturalis. Sed et
fortasse hoc falsum est. Nam quis hanc necessariam recipiat:

     si est corpus, est coloratum

quippe corpus est coloris fundamentum et absque colore omnino
consistere potest? Sed nec ista:

     si est homo, est risibilis

necessaria potest dici, secundum id quod Porphyrius speciem proprio
priorem naturaliter appellat, cum uidelicet proprium in specie
posterius fieri dicit. Nulla itaque consequentia uel ex natura
naturalis paritatis uera est putanda. Unde itaque in hac consequentia:

     si est animal, est sensibile

uel

     si est corpus, est coloratum

locum assignabimus, sed potius firmitas inferentiae in natura speciei
ac differentiae constituentis quam in proprietate paritatis consistit,
ut talem scilicet inducamus regulam:

     de quocumque praedicatur species idem informat quaelibet
     constitutiua speciei differentia

Locus uero assignari potest a substantialiter informato.

Libet autem considerare, cum 'hominem' et 'risibile' paria uocemus,
quid per 'risibile' accipiamus, utrum uidelicet ipsam qualitatem quae
est risibilitas, siue rem ea informatam. Sed res risibilitate
in>formata nihil aliud est quam homo; alioquin non esset uera 'omne
risibile est homo'. Quod autem idem est cum aliquo, non est ei
aequale, sed idem prorsus. Quodsi ipsam risibilitatem homini aequalem
in praedicatione adiacentiae dicamus, eo uidelicet quod 'homo'
praedicatur de omnibus his quibus ipsa adiacet et econuerso, non
uidetur maxima propositio quae ait:

     de quocumque praedicatur unum par, et reliquum

huic aptari consequentiae:

     si Socrates est homo, homo est risibilis

/351/ nisi etiam dicamus: 'ea praedicatione qua ei est par'. Alioquin
non possemus ostendere ex maxima propositione:

     si est homo, est risibilis

Ex eo enim quod 'risibilitas' de Socrate quoquomodo praedicaretur, non
posset ostendi quod in adiacentia praedicaretur, nec, ut supra diximus
in tractatu maximarum propositionum, in maximis propositionibus per
'praedicari' nisi de praedicatione essentiae, sicut in partibus
propositae consequentiae agitur. Sed si de hac praedicatione tantum in
regula agamus, oportet secundum eam concedi ut si quid sit homo, sit
risibilitas; quod omnino falsum est et nihil ad propositam
consequentiam; uel 'rem risibilem' et 'hominem' esse paria. Et
fortasse possumus dicere 'rem risibilem' et 'hominem' esse paria. Nam
quamuis sit eadem substantia, tamen ibi quaedam diuersitas secundum
diuersum acceptionis modum potest considerari, cum modo tantum ut
risibilitate informata accipitur, modo uero ut differentiis
substantialibus quae hominem faciunt, secundum quae duo ab his
nominibus 'risibilis' et 'homo' designatur. Et tunc quidem praedi
cationem parium in essentia possumus accipere, quando scilicet eadem
est utriusque essentia. Si uero diuersas conciperemus in parte
essentias utpote hominem et risibilitatem, de praediatione essentiae
non possumus agere. Neque enim diuersae essentiae de eodem
essentialiter praedicari possunt. Sed alterum quidem in essentia,
alterum in adiacientia praedicari nihil prohibet uel utrumque in
adiacientia, ut 'homo' et 'album' uel 'risibile' et 'album' de
Socrate. Et tunc quidem necessaria erit illa determinatio quam supra
posuimus, 'ea scilicet praedicatione qua est ei par'. Nam 'risibile'
et in praedicatione essentiae 'hominem' expellit, ut scilicet quod
risibilitas fuerit, homo esse non possit, et in adiacientia ei
adaequatur, ut scilicet omne illud cui ipsa adiacet, homo credatur et
omni quod homo est, ipsa adiaceat.

		       A PARIBUS IN INFERENTIA

Inferentiae uero parium in inferentia hae regulae sunt:

     posito uno pari ponitur reliquum

     destructo uno pari destruitur reliquum

Paria autem ea hoc loco dicimus quae a propositionibus dicuntur,
ueluti sunt ea quae dicunt istae duae consequentiae:

     si est homo, est animal,

     si non est animal, non est homo

/352/ quorum uno existente necesse est aliud existere, et uno non
existente alterum non esse. Si enim ita est in re ut dicit ista
consequentia:

     si est homo, est animal

ita est in re ut dicit ista alia:

     si non est animal, non est homo

et econuerso. Vel si non est in re quod ista dicit, nec quod illa
proponit, et econuerso, id est si una est uera, et alteri, uel si est
falsa, et alia. Et hoc est quod dici solet de paribus idem iudicium,
circa ueritatem scilicet aut falsitatem.

Qui enim unum pro uero recipit, et alterum non debet reprobare, et de
falso similiter.

		      A PRAEDICATO VEL SUBIECTO

Nunc autem locos a praedicato uel subiecto tractemus. Quos quidem
multi in his tantum consequentiis assignant quae ex categorica et
hypothetica iunguntur, sicut in Introductionibus paruulorum
ostendimus. Cum enim dicimus:

     si omnis homo est animal, tunc si omne animal est animatum, omnis
     homo est animatus

uel ita:

     si omnis homo est animal, tunc si omne risibile est homo, omne
     risibile est animal

in illa locum a praedicato, in ista uero locum a subiecto assignant.
Illud enim locum dicunt quod in sequenti hypothetica uim inferentiae
tenet, et secundum id quod in antecedenti categorica sese habuit,
locum assignant, si uidelicet praedicatum fuerit, a praedicato, uel
si subiectum, a subiecto. At nos quidem neque talem locorum
assignationem in huiusmodi consequentiis recipimus nec ullam in eis
ueritatem esse deprendimus.

Sed prius de assignatione loci disputemus ac de ea maxima propositione
quae inducitur a praedicato, quae est ita:

     si aliquid praedicatur de aliquo uniuersaliter, tunc si aliud
     praedicatur de praedicato uniuersaliter, et de subiecto

Sed si istam pro maxima propositione differentiae a praedicato
recipimus, oportet locum a praedicato esse in omnibus his terminis
quibus ipsa /353/ aptari poterit. Cum autem ipsa omnibus terminis,
cuiuscumque sint habitudinis, siue cohaereant sibi siue non
cohaereant, possit aptari, dummodo secundum eam disponantur, oportet
locum a praedicato in omnibus recipi, ut in his quoque, cum dicitur:

     si omnis homo est lapis, tunc si omnis lapis est asinus omnis
     homo est asinus

locum a praedicato assignemus; quod nec ipsi negant. Sed quid sit ibi
locus a praedicato uidendum est. Sed certum est secundum eos quia
lapis, secundum id scilicet quod in praecedenti categorica de 'homine'
praedicatur. Sed si 'lapis' uim inferentiae tenet ex praedicatione ad
'hominem', quaero siue ex praedicatione secundum uocum enuntiationem,
siue secundum rerum cohaerentiam. Sed nulla in re est cohaerentia
lapidis ad hominem. Quodsi ad solam praedicationem enuntiationis
respiciamus, nullam etiam probabilitatem consequentia tenet. Quis enim
consequi concedat ut, si 'lapis' de 'homine' uniuersaliter enuntietur
quacumque enuntiatione, siue scilicet uera siue falsa, uera sit illa
consequentia quae sequitur? Unde est quia 'lapidem' uel quidlibet de
'homine' possumus enuntiare. Sed nihil ueritatis enuntiatio nostra
consequenti hypotheticae confert, quae aperte falsa est. Sed nec
maxima quoque propositio de praedicatione enuntiationis, sed
inhaerentiae, sicut ipsa consequentia, agit. Qui enim dicit: 'omnis
homo est lapis', per uocum quidem enuntiationem rerum ostendit
cohaerentiam quae non est, et ideo falsa est antecedens categorica
sicut consequens hypothetica.

Sed fortasse dicitur quia illa antecedens categorica quasi uera
accipitur, et tunc idem locus a praedicato secundum ipsam rerum
cohaerentiam potest assignari. Sed dico quod nec> in his locus a
praedicato est> ubi uera est antecedens categorica, ueluti in ea quam
primam posuimus, quae ait:

     si omnis homo est animal, tunc si omne animal est animatum omnis
     homo est animatus

Neque enim ex eo quod 'animal' 'homini' tamquam praedicatum cohaeret,
ex illa categorica illa procedit hypothetica, id est uera est illa
tota consequentia ex categorica et hypothetica coniuncta, sed fortasse
illa tantum consequens hypothetica quae ait:

     si omne animal est animatum, omnis homo est animatus

Si enim quod 'animal' hominis praedicatum est, illam hypotheticam
totam ex categorica et hypothetica ueram esse exigit, profecto necesse
est talem consequentiam recipi:/354/

     si animal est hominis praedicatum uniuersale, tunc uera est illa
     tota consequentia

id est

     si omnis homo est animal, sequitur: si omnis homo est animal,
     tunc si omne animal est animatum, omnis homo est animatus

quod nullo modo procedit. Non itaque hoc quod animal homini in rei
ueritate cohaereat, illam totam hypotheticam ueram facit quae ex
categorica et hypothetica iungitur, sed illam quae in ea sequitur
hypotheticam, ad quam ipsa praedicatio 'animalis' ad 'hominem'
antecedit.

Patet insuper uerae praedicationem inhaerentiae nullam uim inferentiae
conferre illi totius consequentiae complexioni, cum uidelicet aeque in
omnibus terminis ipsa complexio recipienda sit, cuiuscumque scilicet
sint habitudinis, siue cohaereant siue non. Tam bene enim haec
consequentia:

     si omnis homo est lapis, tunc si omnis lapis est asinus omnis
     homo est asinus

recipienda est, quantum ista:

     si omnis homo est animal, tunc si omne animal est animatum omnis
     homo est animatus

licet nihil concessum antecedat. Nam concessio antecedentis ad
ueritatem consequentiae in qua antecedit, non operatur, sed ad
concessionem ueritatis consequentis, ut id quod Socrates est homo non
operatur ad ueritatem huius consequentiae:

     si Socrates est homo, Socrates est animal

-- aeque enim si non esset homo, uera esset consequentia --, sed ad
ueritatem consequentis partis, quae est 'Socrates est animal'. Nullam
itaque uim inferentiae consequentia quaelibet recipit ex concessione
uel ueritate sui antecedentis, sed ex proprio sensu, id est quod id
sine illo non possit esse, siue scilicet hoc uel illud sit, siue non
sit. Iuxta genus conficiunt ad concessionem antecedentis categoricae
illi qui, ut uim inferentiae a praedicato in ea concedant, primam
categoricam quasi ueram ponunt, cum nec ubi uera est, uis inferentiae
sit ex praedicatione, quae aeque in quorumlibet terminorum complexione
consistit, sicut et syllogismi complexio, ex qua talis consequentiae
dispositio sumpta est, sicut in sequentibus apparebit. Sicut enim
talis complexionis syllogismi inferentia:

     omnis homo est animal
     sed omne animal est animatum
     ergo omnis homo est animatus

/355/ fallere non potest, quicumque sint termini, sic nec ista
complexio consequentiae usquam secundum eos deficit:

     si omnis homo est animal, tunc si omne animal est animatum omnis
     homo est animatus

siue scilicet termini sint cohaerentes, siue non. Unde nihil ad
inferentiam totius consequentiae operari conuincitur concessio uel
ueritas antecedentis propositionis, quandoquidem in omnibus terminis
aeque firma complexio manet, sed ad ueritatem quidem sequentis
hypotheticae. Scimus enim quod, si uera esset antecedens categorica,
quae est 'omnis homo est animal', 'animal' hominis esset
praedicatum; unde et quicquid animali conueniret, homini quoque
conuenire concederent; ueluti si omne animal esset animatum, et omnis
homo animatus esse diceretur. Quod itaque 'animal' hominis sit
praedicatum, ad ueritatem tantum sequentis hypotheticae iuuat. Unde et
in 'esse' uis inferentiae ex praedicato potius uidetur esse talisque
maxima propositio danda:

     quicquid praedicatur de praedicato, et de subiecto;

unde 'animal' hominis est praedicatum; unde, si 'animatum' praedicatur
de animali, et de homine.

Sed fortasse opponitur quare si in simplici illa consequentia:

     si omne animal est animatum, omnis homo est animatus

locum a praedicato dederimus, secundum id scilicet quod 'animal'
hominis est praedicatum, non uidetur recte fieri, cum nulla apponatur
in ea propositio quae 'animal' hominis [est] praedicatum esse
demonstret, sicut illa quae ad hypotheticam antecedebat. Sed hi
nimirum qui hoc opponunt, quomodo et in hac simplici consequentia:

     si non est animal, non est homo

uel

     si est homo, est animal

locum a genere uel a specie recipiunt, cum nulla scilicet apposita sit
propositio quae uel animal genus hominis uel hominem speciem esse
animalis ostendat. Oporteret itaque semper secundum eos in hypothetica
composita locum a genere uel specie dari, praemissa uidelicet tali
enuntiatione quae id genus illius uel id speciem eius esse monstraret,
ac si uidelicet diceremus:/355.35/

     si animal est genus hominis, tunc si Socrates non est animal non
     est homo

ac si in nulla simplici consequentia locum assignare possemus , sed
tantum in composita, in qua uidelicet propositio antecederet ex qua
/356/ possit haberi terminorum natura quae sequentem hypotheticam
ueram esse exigat. Nec iam magis locus a genere dari poterit inter
genus ac speciem quam inter quoslibet terminos, cuiuscumque sint
habitudinis. Sicut enim haec consequentia necessaria tenetur:

     si animal est genus hominis, tunc si Socrates non est animal non
     est homo

sic etiam ista reprobari non potest:

     si lapis est genus hominis, tunc si Socrates non est lapis non
     est homo

Verum in neutra harum locus dandus est a genere sed in consequenti
tantum prioris consequentiae, quod erat huiusmodi:

     si Socrates non est animal, non est homo

Ibi enim genus tantum speciem probat, id est> 'animal' 'hominem', cum
uidelicet ex eius remotione 'homo' remoueri monstratur. Hic autem ubi
dicitur:

     si animal est genus hominis, tunc si Socrates non est animal non
     est homo

tota infertur consequentia quae sequitur, quae aeque de animali et
homine agit. Nulloque modo ex antecedenti compositae consequentiae
'homo' potest probari, quod in consequenti illatae hypotheticae a
Socrate remouetur, quippe cum uerum sit illud et istud falsum, immo
tota consequentia ex antecedenti categorica, quae etiam uera est. Quia
ergo species non probatur ex genere in ea composita ubi assignatio
habitudinis antecedit, non est locus a genere assignandus, sed in
simplicibus tantum consequentiis, sicut in tractatu huius loci supra
monstrauimus, cum quattuor eius regulas posuimus1. Nam antequam
consequentiam inter genus ac speciem disponamus, de eorum ad se
habitudine certi esse debemus ac modo earum probationis ac secundum
haec consequentiam disponere, iam quidem ex discretione nostra
tenentes habitudinem terminorum et nominum probationis illius
habitudinis, non ex aliqua praemissa propositione innuentes. Ubi enim
aliqua propositio praemissa illud praediceret, quid opus esset locum
requirere? In his itaque tantum consequentiis iure unde sit locus
requiritur, in quibus nulla quae certitudinem fiat assignatio
praeponitur. Non itaque locus a genere uel specie negari potest in
simplici consequentia, ut scilicet nulla habitudinis antecedit
assignatio propter ipsam> assignationem. Similiter nec locus a
praedicato uel subiecto in his consequentiis in quibus assignatio
praedicationis uel subiectionis non antecedit, denegari potest, /357/
immo in eis tantum assignari poterit, ut idem qui a genere uel a pari
dicuntur, a praedicato possint assignari, uel qui a specie uel a pari,
a subiecto. Quaecumque enim de altero praedicantur uel eis maiora sunt
tamquam genera uel aequalia, et quae aliis supponuntur, uel sunt eorum
species uel eis aequalia. Non est itaque locus a praedicato uel
subiecto in rebus diuersus a loco a toto uel a pari uel loco a specie
uel a> pari, sed in comparatione habitudinis, secundum id scilicet
quod tantum secundum praedicationem uel tantum secundum subiectionem
alterum ad inferentiam alterius affertur. Potest enim idem secundum
diuersos modos habendi se ad alterum in inferentiam ipsius adduci, ut
'homo' ad inferentiam 'animalis' uel secundum id simpliciter quod est
ipsius subiectum uel tantum secundum id quod pars est diuisibilis uel
etiam secundum id quod est species. Rursus: 'animal' ad 'hominis'
inferentiam afferri potest uel secundum id quod tantum ut eius
praedicatum consideratur uel secundum id quod tantum ut uniuersalius
accipitur uel ut etiam genus ipsius. Ut tot possint esse regulae a
subiecto quot sunt a parte diuisibili, uel tot a praedicato quot fiunt
a toto uniuersali. A subiecto quidem hae:

     quicquid subicitur subiecto, et praedicato/357.20/

     quicquid praedicatur de subiecto, et de praedicato particulariter

uel

     quicquid remouetur similiter

A praedicato uero totidem fient secundum consequentis et antecedentis
destructionem. Et hos omnes locos in simplicibus consequentiis sicut
eos qui a parte sunt uel a pari, uel a toto uel a pari accipi
conuenit. Qui ab ipsis in re quidem, ut dictum est, diuersi non sunt,
uerum in compositis consequentiis eos nullo modo recipimus nec regulas
illas compositarum consequentiarum quae uel a praedicato sunt uel a
subiecto, maximas propositiones uocamus. Si enim ista consequentia:

     si omnis homo est animal, tunc si omne animal est animatum omnis
     homo est animatus

locus a praedicato recte assignaremus, oporteret cum ex
praedica[men]to argumentum traheretur, quaestionem a subiecto esse,
quam quidem ex consequenti et diuidente ipsius oporteret constare, hoc
modo: 'utrum si omne animal est animatum, omnis homo est animatus uel
non'. Sed haec quaestio hypothetica est, non categorica, nec a
subiecto dici potest, sicut nec a specie uel a pari dicitur, cum nec
de inhaerentia /358/ uel modo inhaerentiae quaerat, sed tantum de
consecutione inquirat.

Amplius: si a praedicato in composita hypothetica praedicta locus
esset, oporteret in conuersione consequentiae locum esse a subiecto,
cum uidelicet ita per contrapositionem conuertitur:

     si non si omne animal est animatum omnis homo est animatus, non
     omnis homo est animal

quod quidem nullus recipit nec regulam etiam a subiecto componere
nouit. Quod autem nec maximae propositiones illae sint quarum
differentias a praedicato uel a subiecto assignant in compositis
consequentiis, ex assump>tione earum clarum est, cum uidelicet
assignata differentiae habitudine non possit tota concludi hypothetica
composita cui regula inducitur, sed tantum ipsius consequens. Cum enim
proposita hac consequentia:

     si omnis homo est lapis, tunc si omnis lapis est asinus omnis
     homo est asinus

talis inducitur regula:

     si aliquid praedicatur de aliquo uniuersaliter, tunc si aliud
     praedicatur de praedicato uniuersaliter, ac de subiecto

atque ita ex ea assumunt:

     sed lapis praedicatur de homine uniuersaliter

ac deinde ita concludunt:

     quare si asinus praedicatur de lapide uniuersaliter, ac de homine
     uniuersaliter

falsa quidem est tam assumptio quam conclusio. Nec id quod probandum
fuerat et ad quod regula allata fuerat, id est tota composita
consequentia, probatur, sed tantum consequens eius concluditur, ad
quod uidelicet consequens hoc quod 'lapis' de 'homine' uniuersaliter
praedicaretur operaretur, ut uidelicet inde in ea locus a praedicato
contingeret, sicut supra monstratum est. Ad id enim praedicationis
habitudo operari potest quod ipsa exigit, ipsa autem praedicatio
'lapidis' de 'homine' consequentem hypotheticam ueram reddit, quae ex
ipsa sequitur, non totam hypotheticam compositam.

Non solum autem assignationem loci differentiae a praedicato uel
subiecto in compositis hypotheticis non recipimus, sed ipsarum quoque
ueritatem calumniamur. Sed prius ex eo nos expediamus quod ex
syllogismis categoricis, quos necessarios certum est, originem
huiusmodi /359/ consequentiae ducant hoc modo ut, cum in syllogismo
duae propositiones ad tertiam antecedant, in huiusmodi consequentiis
unaquaeque de antecedentibus propositionibus antecedit ad
consequentiam ex alia et conclusione syllogismi coniunctam, ut sit
talis syllogismus:

     omnis homo est animal
     sed omne animal est animatum
     quare omnis homo est animatus

ac talis consequentia:

     si omnis homo est animal, tunc si omne animal est animatum omnis
     homo est animatus

Prima enim propositio syllogismi ad consequentiam ex assumptione et
conclusione coniunctam> antecedit. At qui non bene ex syllogismo
huiusmodi consequentiae firmitatem recipiunt, cum ex ipsis nullo modo
probari possint, ac saepe plures propositiones ad aliquam antecedere
concedunt, ut nullam ex antecedentibus ad consequentiam ex aliis
iunctam antecedat, ueluti cum ab enuntiatione partium totum unius
comprobatur. Saepe etiam in categoricis> syllogismis praedicta regula
cassatur ut in hypotheticis. Cum enim uerus sit iste syllogismus:

     si est homo est animal
     sed est homo
     ergo est animal

non possumus ex eo habere hanc consequentiam falsam:

     si est homo, tunc si quia est homo est animal tunc est animal

cuius uerum potest esse antecedens, consequens uero falsum. E
categoricis etiam modis incon>ueniens saepe contingit, ut eorum qui
negatiuas praemittunt. Cum enim necessaria sit talis inferentia
syllogismi:

     quoddam animal non est asinus
     sed omne animal est animal
     ergo quoddam animal non est asinus

falsa tamen est huiusmodi consequentia:

     si quoddam animal non est asinus, tunc si omne animal est animal
     quoddam animal non est asinus

quippe uerum est antecedens et falsum consequens. Si enim consequens
consequentia uera sit, ueram quoque istam necesse est:

     si omne animal est asinus, quoddam animal non est asinus

quod aperte falsum est. Amplius: cum uerus sit iste syllogismus:

     nullus homo est lapis
     sed omnis margarita est lapis /360/
     quare nullus homo est margarita

et istam secundum eam consequentiam recipiunt:

     si nullus homo est lapis, tunc si omnis margarita est lapis
     nullus homo est margarita

in qua sese ab inconuenienti non liberabunt. Nam si quia nullus homo
est lapis, uera est illa consequentia, et quia non est uera
consequentia, quidam homo est lapis. Quare si non est uera illa
consequentia, uera est ista:

     si omnis lapis est asinus, quidam homo est asinus

Ex particulari enim affirmatiua consequentiam illam secundum
syllogismi formam non denegant quod si quia non est uera ista
consequentia, uera est illa, et quia nulla uera est, aliqua est uera;
quod omnino falsum est. Amp1ius: quis et istam nesciat falsam
consequentiam:

     si nullus homo est> necessario homo, tunc est> non homo
     necessario homo>

Ex his quoque syllogismis qui solas affirmatiuas praemittunt in
conueniens contingit. Si enim ex isto syllogismo:

     omnis homo est simllis brunello
     sed Socrates est homo
     quare est similis brunello

uerum eius antecedens esse et falsum consequens continget. Contingit
enim ex consequenti consequentia quod si est homo, brunellus est. Si
enim Socrates sit similis brunello, et brunellus ei; unde et ipse est
brunellus>.

Et sunt quidam qui determinationes huiusmodi consecutionem impedire
dicunt nec eas cum determinationibus recipiunt; 'brunello' autem quod
'simile' apponitur, determinationem dicunt, quae respectu cuius
similitudo conueniat, innuit. Aiunt enim ex his inconuenientia
contingere in quibus determinationes proponuntur. Falsam enim hanc
consequentiam ex determinatione dicunt:

     si omne animal praedicatur de se, tunc si Socrates est animal
     Socrates praedicatur de se

cuius uerum est antecedens et falsum consequens. Nam si quia Socrates
est animal Socrates praedicatur de se, et quia Socrates est animal
Socrates est Socrates; quod falsum esse non dubitant.

Sed hi nimirum magis uerba quam uerborum sententiam attendunt. Si enim
primae propositionis sensum attenderent, quae ait: 'omne animal
praedicatur de se', profecto ad hoc inconueniens non procederent.
/361/ In illa enim propositione unumquodque animalis indiuiduum sibi
attribuitur, Socrates quidem sibi ipsi et Plato sibi et hic equus sibi
et similiter unumquodque aliorum sibi, ac si scilicet ita diceremus:
'Socrates est Socrates', 'Plato est Plato', 'hic equus est hic equus',
et similiter de aliis; ut uidelicet sit multiplex prima propositio per
pronomen relationis. Unde si quis a subiecto procedere uoluerit, dicat
de quolibet 'si Socrates est Socrates' et similiter de aliis, nec haec
etiam determinatio impedimento erit sententiae, quae potius quam uerba
est insistenda. Nulla enim inferentiae regula, etiam ea quae est
syllogismi, si ad uerba consequentiae referatur, uera est;
determinatio uero tantum in uocibus consistit, cum solae uoces
determinent, quae solae significant. Sed nec etiam terminorum
simplicitas ueram custodit consecutionem ex praedicatione, quod quidem
ex omni manifestum est casuali uel accidentali praedicatione uel
quandoque naturali. Casua1iter autem alterum de altero praedicatur,
quando ex natura subiecti nulla est certitudo praedicationis, ut
'sedens' de Socrate, circa quod ipse facile alteratur. Accidentaliter
autem ut 'coloratum' de corpore subiecto, cuius tamen determinata est
praedicatio secundum actum rerum sempiternum et generalem. Naturaliter
autem de altero praedicatur quod ei substantialiter inest, ut 'animal'
uel 'rationale' de homine. In his autem omnibus manifestum est fallere
dispositiones consequentiarum quae ex syllogismo assumi recte
uidentur, ueluti istae:

     si omnis homo est corpus, tunc si omne corpus est substantia
     omnis homo est substantia

     si omne corpus est coloratum, tunc si omnis homo est corpus omnis
     homo est coloratus

     si Socrates sedet, tunc si Socrates stat quoddam sedens stat

Quod istae omnes falsae sint ex antecedentium ueritate et
consequentium falsitate apparet. Quod autem consequens prioris
consequentiae falsum est ex tractatu loci a genere manifestum est; de
consequenti etiam secundae clarum est, cum nulla sit necessitate
subnixum; tertiae autem consequens omnino falsum constat esse, cum
eius antecedens possibile sit ac consequens impossibile: impossibile
enim est quod haec dicit propositio: 'quoddam sedens stat'.

     Si autem consequens esse impossibile est, et antecedens

et /362/

     si antecedens possibile est esse, et consequens.

Idemque de 'necessario' ac 'uero' intelligendum est quod de
'possibili'; idem uero de 'falso' quod de 'impossibili', quorum
utrumque abnegatiuum est. Falsa itaque omnino est ea consequentia quae
ait:

     si Socrates stat, quoddam sedens stat

etiam ipso sedente. Neque necessaria est, cum ueritatem perpetuam non
teneat, quod ex eo clarum est quod eius antecedens absque consequenti
saepe contingere solet. Amplius: cum omne rationale et mortale sit
homo, falsa tamen est haec consequentia:

     si est rationale et mortale, est homo

sequitur enim ex ea:

     si est Deus et agnus, est homo

Rursus: cum omne gressibile et> bipes sit homo, falsum tamen est
quod:

     si est gressibile et bipes, est homo

sequitur enim ex ea:

     si est bos et coruus, est homo

Errant itaque quicumque his com>positis consequentiis ex affinitate
syllogismorum credunt, cum nulla sint necessitate subnixae. Sed nec
etiam simplices, quarum potius dispositio locum uel a praedicato uel a
subiecto esse pateretur eorumque assignationi competeret, ueritatem
ullam ex ui praedicationis uel subiectionis recipiunt, ut cum istae
uerae sint:

     si est homo, est animal

     si non est animal, non est homo

licet 'homo' 'animalis' subiectum sit, 'animal' uero 'hominis'
praedicatum, nequaquam tamen aut ista ex praedicato aut illa ex
subiecto uim suae necessitatis contrahit, immo ex generis aut speciei
natura, quae est huiusmodi ut alterum absque altero nullo modo
consistere queat. Praedicatio autem uel subiectio tantum ad actum
rerum, qui transitorius est ac uariabilis, non ad naturam necessitatis
pertinet.

Sunt tamen qui ex loco a praedicato uel subiecto ueritatem
consequentiae uelint os tendere in his quae a genere uel a> specie
ueniunt consequentiis, uel etiam in his omnibus quae inter praedicatum
ac subiectum necessariae proponuntur. Nec nos quidem denegamus uim
inferentiae uel praedicatum uel subiectum habere, sed non ex eo
simpliciter quod sunt uel praedicatum uel subiectum, sed potius ex eo
quod sunt uel genus uel species. Unde potius ad ueritatis
comprobationem /363/ a specie uel a genere locus est assignandus quam
a praedicato uel subiecto. Quorum maximae propositiones inuiolabiles
consistunt; illae autem a praedicato uel subiecto ubique falsae. Quod
enim de omni egerit praedicato uel subiecto, uerum esse non potest,
cum id quod de omnibus dixerit, in quibusdam non inueniatur. Aeque
enim haec propositio: 'omnis homo est non> Socrates, propter unum
falsa est, ac si propter mille. Similiter et istam regulam generalem:

     quicquid subicitur subiecto, et praedicato

falsam esse ubique certum est, quia nusquam id quod ipsa dicit, de
omnibus contingit.

Sunt tamen miseri quidam qui eam ueram esse confirment:

     ubicumque species posita ponit genus

Sed nec ibi nec alibi uera est, cum nec ibi nec alibi id quod ipsa de
omni praedicato ac subiecto proponit, contingat. Neque enim ipsa
tantum continet sensus earum consequentiarum quae necessariae inter
speciem et genus proponuntur, sed quaecumque inter quaelibet subiecta
ad quaelibet sua praedicata fieri possunt. Cum ergo in quibusdam
deficiat quod ipsa dicit, non potest in omnibus esse, sicut eius
sententia tenet. Secundum autem propriam sententiam uniuscuiusque
enuntiationis ueritas seu falsitas est pensanda, ut si ipsa de omnibus
egerit, in omnibus quod ipsa proponit uera> inueniatur, alioquin pro
falsa teneatur.

Licet autem praedicatio aut subiectio nullam consecutionis
necessitatem teneant, maximam tamen probabilitatem habent, cum ex eis
argumenta ad aliquid probandum adducuntur, eo scilicet quod si
propositioni resistere uolumus calumniantes consecutionem, adiuncta
antecedenti propositioni altera propositione quae praedicationem uel
subiectionem assignat, ad conclusionis concessionem cogemur; ueluti si
proponatur: 'omnis homo est corpus', huic tamen non adquiescamus:
'omnis homo est coloratus', adiungenda est antecedenti propositioni
'omne corpus est coloratum', ut in modum syllogismi consequentia
composita nulla possit impediri contradictione. Cumque apposita
antecedenti propositio certa sit, nihil plus de antecedenti per
concessionem consequentis probandum est quam una tantum propositione
apposita. Ideoque eas saepe recipimus, postquam de praedicatione aut
subiectione certi sumus, cum ex eorum antecedentibus facile
concessioni consequentium adquiescimus; cum tamen ueris indigemus
consequentiis, nullo modo eas admittimus; ueluti cum medias
hypotheticas componimus, quarum /364/ ut extremitates cohaereant,
firmum ex necessitate uinculum oportet interponi.

Patet autem ex simplicibus compositas quoque necessarias non esse, sed
tamen illas quoque maxime probabiles uideri; in quibus quidem nullo
modo uel a subiecto uel a> praedicato locus debet responderi, sicut
supra docuimus. Sed si qui forte eas recipiunt, communem in eis ab
antecedenti locum assignent, secundum id scilicet quod categorica ad
hypotheticam antecedit, talemque maximam propositionem adaptent:

     posito antecedenti ponitur consequens

quod autem categorica ad hypotheticam antecedat, id est quod uera sit
illa consequentia, regula illa supra inducta, quam non esse maximam
propositionem diximus:

     si aliquid praedicatur de aliquo uniuersaliter, etc.

illud ostendant; de qua quidem assignatio habitudinis ad probationem
consequentiae fieri non potest, ut supra diximus; sed quaedam ipsius
coaptatio ad terminos sufficiat, hoc modo facta ut si hoc de illo
praedicatur, tunc si illud aliud praedicatur de hoc, et de illo. At
fortasse ita constare debent huiuscemodi consequentiae, quarum
antecedentia habitudines terminorum praeponunt, ut ex ipsa
assignatione ueritas earum sit manifesta uel falsitas, ut nec locus
nec maxima propositio sit ulterius requirenda.

Sunt autem qui a causa locum iudicant assignandum quando assignatio
habitudinis antecedit, putantes habitudinem terminorum causam
ueritatis consequentis, ueluti cum dicitur:

     si animal est genus hominis, tunc si non est animal non est homo

hoc quod animal est genus hominis, causam> posterioris consecutionis
dicunt. Sed potius effectus quam causa dicendum est, cum sit natura et
tempore posterius. Semper enim quod consequentia dicit in re fuit, non
tamen semper homo fuit animal.

		    AB ANTECEDENTI VEL CONSEQUENTI

Nunc autem ad locos ab antecedenti uel consequenti descendamus. Est
autem antecedentis et consequentis [si] genus triplex. Accipiuntur
enim in designatione rerum inter quas uis inferentiae /365/ consistit,
secundum quod Boethius in Topicis ait: item species antecedit et genus
sequitur"; totum etiam partem antecedit; accipiuntur quoque in
demonstratione propositionum consequentiam constituentium uel eorum
quae ab ipsis dicuntur. Cum enim in Hypotheticis suis Boethius
consequentiae constitutionem ex categoricis propositionibus
ostenderet, ait illam quae prima est antecedens ac quae posterior est
consequens appellari, secundum id uero quod nomina sunt eorum quae a
propositionibus dicuntur, ipsa in Topicis definiuit dicens:
"antecedentia sunt quibus positis statim id quod consequens est
necesse est sequi;" secundum quam etiam significationem regulas eorum
proferimus, has scilicet:

     posito antecedenti ponitur consequens

et caeteras, quas in sequentibus ponemus. At quoniam praeposita
antecedentis definitio superius est expedita, cum de ueritate
hypotheticarum enuntiationum ageremus, restat solum regulas
antecessionis et consecutionis apponere.

Sunt autem hae ab antecedenti:

     posito antecedenti ponitur consequens

id est existente antecedenti existit consequens, ueluti cum 'Socratem
esse hominem' sit antecedens ad 'Socratem esse animal,' cum ita sit in
re quod Socrates sit homo, ita necesse est esse quod sit animal. Sed
haec quidem loci assignatio haecque maxima propositio, quae omnibus
generaliter consequentiis ueris potest aptari, nullam uidetur
probabilitatem facere ideoque omnino superuacanea uidetur. Nam
quicumque de ueritate consecutionis dubitauerit, et hoc illius esse
antecedens non receperit et econuerso. Unde si alia possit assignatio
loci fieri, semper ista praetermittenda est, ut in praemissa
consequentia potius a specie locus quam ab antecedenti est
assignandus. Alia:

     quicumque infert antecedens, et consequens

ueluti cum 'Socrates est homo' sit antecedens ad 'Socrates est
animal', quicquid exigit hoc esse et illud, ac si ita dicatur:

     si quare Socrates est risibilis Socrates est homo, et quia est
     risibilis est animal

Sunt autem aliae duae a consequenti, haec scilicet:/365.35/

     destructo consequenti destruitur antecedens

hoc modo: /366/

     si non est animal, non est homo

Cum enim 'Socrates est animal' sit consequens ad 'Socrates est homo',
si ipsum non fuerit, nec antecedens erit. Et est notandum quod hic
quoque, sicut in omnibus consequentiis diximus, generalis locus ab
antecedenti assignari potest ac supraposita regula induci; cum
uidelicet dicimus:

     si non est animal, non est homo

secundum id scilicet quod tota praecedens negatio antecedens est
posterioris; secundum uero partes negationum, id est affirmationes
quae perimuntur, a consequenti tantum esse poterit. Nota quod haec
quoque regula:

     destructo consequenti destruitur antecedens

generaliter, sicut illa ab antecedenti, uidetur omnibus consequentiis
posse induci, etiam isti:

     si Socrates est homo, Socrates est animal

Sic enim solebam ipse eam, memini, exponere: destructo consequenti
destruitur antecedens id est: destructio consequentis infert
destructoriam antecedentis; unde 'Socrates non est animal' antecedit
ad 'Socrates non est homo, et ista 'Socrates est homo' est destructio
'Socrates non est homo,> et ista 'Socrates est animal' est destructio
'Socrates non est animal; quare ista 'Socrates est homo' infert illam
'Socrates est animal'. Et tunc quidem semper oportebat attendere quasi
praecessisset per conuersam propositae consequentiae contrapositionem.
Sed tunc quidem non a consequenti locum assignare poteramus, sed a
destructoria consequentis. Neque enim 'Socrates est homo', quod
praecedit, consequens est ad 'Socrates est animal', sed destructoria
diuidentis sequentis ad diuidentem illius. Aeque enim et affirmatio
negationem et negatio perimit affirmationem, secundum id scilicet quod
inuicem sunt oppositae. Ut autem a consequenti locum assignare
possimus regulae suprapositae, his tantum consequentiis eam inducamus
quae ex utrisque negatiuis iunguntur. Sed tunc quidem non ex omni
consequentia ab antecedenti in consequentiam parem a consequenti
poterimus incidere, nisi saepe negationes negationum fecerimus, ueluti
cum talis proponatur consequentia:

     si non est animal, non est homo

in qua ab antecedenti quoque locum esse diximus, secundum id scilicet
quod negatio antecedit ad> negationem, si quidem destructo
consequenti destruere antecedens uelimus, id est negato hoc illud
negare, dicamus:/367/

     si non-Socrates non est homo, non-Socrates non est animal

Sicut enim in Libro Categoricorum Syllogismorum diximus nihil prohibet
quamlibet propositionem habere propriam negationem sui totius
remotiuam, siue illa fuerit affirmatiua, siue negatiua. Similiter et
quando de consequentia ex affirmatiua et negatiua iuncta, uel
econuerso, in parem conuersam incidere uoluerimus secundum hanc
regulam:

     si aliquid antecedit ut aliud consequatur, si id quod consequitur
     non fuerit, nec id quod antecedit

negationum negationes secundum uerba regulae fieri conuenit. Non tamen
denego minus esse consequentiam ueram si per affirmatiuas negationes
destruerentur, sed minime ad uerba regulae has destructiones attinere
uideo, nisi fortasse ita dicatur:

     si aliquid infert aliud, diuidens illati infert diuidentem
     inferentis

Et sunt quidem nonnulli qui hanc regulam simplicem non nouerint:

     destructo consequenti destruitur antecedens

quamuis eam in Topicis Boethius ponat, sed tantum hanc compositam:

     si aliquid infert aliud, destructo consequenti destruitur
     antecedens

hoc modo:

     si quia est homo est animal, et quia non est animal non est homo

In hisque tantum compositis locum a destructione consequentis, id est
a destructo consequenti, assignant, quem nos potius a pari secundum
contrapositionem assignandum esse supra meminimus.

Sed mirum est quare conuersa consequentia locum a posteriori
habitudine nesciat assignare, cum id in omnibus aliis consistat. Cum
enim hic sit locus a specie:

     si est homo, est animal

-- cum scilicet species antecedit --, si conuertatur consequentia hoc
modo:

     si non est animal, non est homo

a genere esse oportet. Idem quoque in omnibus est attendendum, ut
uidelicet in conuersione terminorum conuersio habitudinum in
assignatione locorum custodiatur. Sed nec a consequenti debet
responderi differentia compositae regulae nec ipsa est maxima
propositio dicenda nec quamcumque ex antecedenti suo innuunt
terminorum habitudinem, ut consequens hypothetica uera sit, sicut in
tractatu loci a praedicato uel subiecto dictum est. Nec ista
consequentia quidem composita: /368/

     si quia est homo est animal, et quia non est animal non est homo

uera est ex eo quod esse animal ad esse hominem consequatur; aeque
enim, si non consequeretur, uera esset tota composita, ut ista:

     si quia est homo est lapis, et quia non est lapis non est homo

--, immo eoquod ex altera consequentiarum altera secundum
contrapositionem aequipollens redditur. Sed fortasse in his per
contrapositionem consequentiarum conuersionibus contingere eamdem
consequentiam duas conuersiones habere, ut si isti:

     si non est animal, non est homo

et ista datur:

     si est homo, est animal

et ista:

     si non non est homo, non non est animal

Est haec quoque a consequenti regula:

     quicquid sequitur ad consequens, sequitur ad antecedens

hoc modo:

     si quia est animal est substantia, et quia est homo est
     substantia

unde 'esse animal' ad 'esse hominem' consequitur; quare 'esse
substantiam' ad 'esse animal' consequitur et ad 'esse hominem'. Sunt
itaque> duae ab antecedenti, duae a consequenti maximae
propositiones. Si quae uero aliae regulae a consequenti uel ab
antecedenti nasci uideantur, non sunt multae aliae quam> quas in
Introductionibus nostris posuimus, quae uidelicet habitudines
antecessionis et consecutionis, ex quibus sequentes hypotheticae uerae
sunt, ex antecedenti innuant. Illae quidem, etsi uerae sint, pro
maximis propositionibus non sunt recipiendae, sicut ex tractatu
superiori maximarum propositionum manifestum est>. Cum autem sint, ut
dictum est, quattuor maximae propositiones ab antecedenti et
consequenti, duae quidem utrimque, posteriores quidem tantum
compositis hypotheticis aptantur, primae uero etiam simplicibus, ubi
etiam caeteri loci uel a specie uel a genere uel a caeteris
habitudinibus possunt assignari, qui nullo modo compositis
hypotheticis secundum quosdam assignantur. Sed et eos quoque non
inconuenienter in compositis possumus assignare. Cum enim tales
proponimus hypotheticas compositas:

     si quia Socrates est homo est animal, et quia est homo est
     substantia

     si quia Socrates est animal est substantia, et quare est homo est
     substantia

/369/ in illa quidem a specie, in ista uero a genere possumus
assignare talesque maximas propositiones componere:

     quocumque posito ponitur species in aliquo, eodem posito ponitur
     genus in eodem

     quicquid autem ponitur posito genere in aliquo, idem ponitur
     posita specie in eodem.

Unde animal est species substantiae; quare si posito 'Socrates est
homo' 'animal' ponitur in Socrate, eodem posito substantia ponitur in
eodem; cuius talis est sensus:

     si aliquid exigit speciem praedicari de aliquo, idem exigit genus
     praedicari de eodem

Ac de locis quidem inhaerentibus expeditum est.

			    DE EXTRINSECIS

Nunc uero tractemus extrinsecos. Quorum alii ab oppositis, alii ab
immediatis assignantur, qui quidem non tam in re quam in diuerso
probationis modo discrepant. Idem enim ad alterum et oppositum est et
immediatum, ueluti sanum ad aegrum, homo ad non-homo. Sed tunc quidem
inferentiam secundum naturam oppositionis pensamus, cum altero posito
alterum tollitur, hoc modo:

     si est sanum, non est aegrum

tunc uero secundum immediationem, cum altero ablato alterum ponitur,
hoc modo:

     si non est sanum, est aegrum

Sed nunc quidem prius locum ab oppositis exsequamur. /369/

			     DE OPPOSITIS

Quattuor modis opposita Aristoteles disgregauit; alia enim relatiua,
alia contraria, alia habitum et priuationem, alia affirmationem et
negationem uocauit. Et stricte quidem Aristoteles opposita in hac
diuisione accepit, eas uidelicet tantum oppositiones quae ad unum
possunt esse. Unius enim relatiui unum tantum est relatiuum, ut
paternitatis filiatio; unius contrarii unum, ut albedinis nigredo;
unius habitus una priuatio, ut uisionis caecitas; unius affirmationis
tantum una propria et simplex negatio, ut 'omnis homo est albus',
'non omnis homo est albus'>. Largius autem oppositionem accipientes
omnia quoque illa uocamus opposita quae sese in eodem non patiuntur,
ut sunt etiam /370/ homo et asinus, homo et equus uel lignum uel lapis
et quicquid hominis naturam expellit; quae quidem Boethius in Primo
Hypotheticorum disparata uocauit, quae etiam opposita dici innuit in
Libro Diuisionum, cum omnem generis diuisionem per opposita fieri
dixit ac commune praeceptum de diuisionibus secundum accidens tradidit
dicens quicquid in ipsis diuiditur per opposita segregari.

Large itaque oppositionem accipientes omnia> ea dicimus opposita quae
sese circa idem expellunt, et horum quidem alia in significatione,
alia in essentia tantum, alia in adiacentia, alia in respectu sibi
aduersantur. Sunt autem in significatione uoces oppositae, modo quidem
complexae uoces, ut affirmatio et negatio de eodem, quae simul uerae
esse non possunt, modo incomplexae, ut haec nomina 'homo' 'equus',
quae eidem simul conuenire non possunt. In essentia uero oppositae
sunt quaelibet diuersae rerum essentiae, ut albedo et nigredo. Sed
horum alia in essentia tantum opposita, ut albedo et duritia, alia
etiam in adiacentia, ut albedo et nigredo. Sicut enim in eadem re[s]
non potest simul esse albedo et nigredo, ita nec simul ea participare,
id est simul alba esse et nigra. In respectu uero opposita relatiua
dicimus, quae quidem, cum eidem simul adiaceant, numquam eodem
respectu conueniunt; cum enim eumdem et patrem et filium esse ad
diuersos contingat, ad eumdem non potest contingere. Sed fortasse in
quibusdam uidetur id fallere. Idem enim eiusdem secundum diuersas
scientias et discipulus et magister poterit esse; sed si non in
personis, saltem in scientiis respectus uariatur. Idem quoque eiusdem
et antecedens est et consequens et praedicatum et subiectum>.

Sed nunc quidem in ui oppositionum quas Aristoteles ad tractandum
elegit, proprietates ac differentias uberius planiusque assignemus.

			     DE RELATIVIS

Unde in relatiuis, quorum natura in praedicamento ipsorum diligenter
pertractata est, non est> diutius immorandum. Quae quoniam simul esse
diximus neutrumque alio prius uel posterius esse constat, 'prioris'
tantum modos seu 'simul' ad relatiuorum discretionem in praesenti
tractare sufficiat. /371/

			      DE 'SIMUL'

'Simul' itaque plures modos Aristoteles computat. Quaedam namque
secundum tempus simul esse docuit, quaedam uero secundum naturam.
Secundum tempus autem ea simul esse dixit quaecumque generata sunt uel
facta in eodem tempore; et hanc quidem primam et propriam
significationem 'simul' appellauit, quae etiam magis est consueta.
Quae uero naturaliter simul dicuntur, duobus modis subdiuisit. Nam et
ea simul secundum naturam esse dixit quae ad se mutuo conuertuntur, --
ita ut neutrum causa sit alterius, ut sunt relatiua; si enim
relatiuorum alterum alterius causa esset, prius naturaliter esset --,
et ea quae secundum eamdem generis diuisionem consistunt et contra se
in diuisione eiusdem generis tamquam diuidentia ipsum ponuntur, ut
uolatile, inquit, et gressibile et aquatile in diuisione animalis.
Genus autem prius est ipsis, ut es secundo modo 'prioris' apparebit.

			      DE PRIORI

Sunt autem 'prioris' modi quattuor a philosophis pluribus confirmati;
quintus autem ab Aristotele inuentus et adiunctus creditur. Primus
quidem modus et proprietate et inuentione dicitur secundum temporis
praecessionem, ut quaelibet res alia quam in tempore praecessit, prior
secundum tempus dicitur. Secundus uero est secundum non-conuersionem
inferentiae, ut quod ab altero tantum infertur, non etiam ipsum
infert, ut unum duobus prius est. Si enim duo sunt, et unum est, sed
non conuertitur. Sic quoque si species sit, genus erit, sed non
econuerso. Tertius autem modus est secundum ordinem, ut quae prior in
dispositione uersus scripta est littera. Quartus uero secundum
diuersitatem consideratur, ut qui in familiis praesunt, aliis
priores appellantur. Quinto autem modo priora dicuntur quae ad ea
quorum causae sunt, mutuam habent inferentiam, -- ut essentia, inquit,
rei ad diuersitatem propositionis: quia enim in re est quod propositio
dicit uel non est, uera uel falsa est propositio --, et ad se mutuo
consequi uidentur, ut uidelicet si ita est in re ut dicit propositio,
uera est ipsa et econuerso. In quo tamen attendendum est priori
consequentiae ad necessitatis firmitatem supplendam esse constantiam,
quod scilicet ipsa propositio fiat. Saepe enim contingit rem esse uel
non esse et nullam fieri quae illud dicat propositionem; unde nec
ueram eam esse nec falsam. /372/

Sunt autem qui constantiam non apponendam esse iudicant, ut
simplicem seruent conuersionem, uim quidem facientes in eo quod
propositio illud dicere dicitur, ueluti cum ita proponitur:

     si ita est in re ut dicit propositio, tunc uera est ipsa
     propositio

Dicunt enim in eo quod propositio dicit, existentiam propositionis
contineri; aliter enim non diceret, nisi fieret. Sed si in eo quod
propositio dicit, uim faciant, profecto non inferentiam causae
attendunt. Non enim essentia rei ut a propositione designata, prior
est ueritate propositionis, immo simul cum ea, cum sine ea nullatenus
possi[n]t consistere. Profecto nec Aristoteles de dictu propositionis
mentionem facit, cum ait: "esse namque hominem conuertitur ad ueram de
se orationem; nam si est homo, inquit, uera est oratio qua dicitur
quia est homo."

Sed et secundae consequentiae, quae ait: 'si uera est oratio, ita est
in re....' uidetur constantia apponenda esse. Falsa namque uidetur
haec consequentia quod si 'Socrates> est homo' est uera, id est dicit
illud quod in re est, inde Socrates sit homo. Si enim quia 'Socrates
est homo' dicit illud quod in re est, Socrates est homo, et quia dicit
Socratem esse hominem Socrates est homo; quod falsum est. Non enim, ut
Aristoteles docuit, propter enuntiationem propositionis res erit uel
non erit. Amplius: si quia 'Socrates est homo' dicit illud quod in re
est Socrates est homo, et quia 'Socrates est homo' dicit brunellum
esse asinum Socrates est homo; quod etiam nullo modo procedit. Potest
autem simpliciter inferri> ex eo quod 'Socrates est homo' dicit illud
quod in re est, quod illud quod in re est> dicitur ab ipsa. Sed non
quod illud determinate quod ipsa dicit sit in re sine constantia
infertur, hac scilicet: 'cum illud quod ipsa dicit existens in re, sit
'Socrates est homo', tunc 'Socrates est homo' in re est, quod est
dicere: 'Socrates est homo'.

Sed fortasse dicitur nec adhuc ualere cum apposita constantia
consecutio, nisi imponamus quod totum illud quod dicit, sit 'Socrates
est homo'. Neque de hac propositione multiplici: 'latrabile animal est
canis', quae trium propositionum continet sensus, uidetur uerum quod
si ipsa dicit illud quod in re est, et illud quod in re [est] existens
dicit, sit 'latrabile animal est latrabile animal', quod inde
latrabile animal sit latrabile animal; illud enim quod ipsa dicit,
aliud posset esse quam 'latrabile animal> est latrabile animal>'. Ut
ista uera uideatur consequentia, ita dicendum est:

     si 'Socrates est homo, dicit illud quod est in re> et illud quod
     ipsa /373/ dicit sit tantum 'Socrates est homo', tunc Socrates
     est homo

Videtur tamen posse probari proposita consequentia, haec scilicet:

     si 'Socrates est homo' dicit illud quod in re est, tunc illud
     quod in re est dicitur ab ipsa; quare et illud quod dicitur ab
     ipsa in re est; unde 'Socrates est homo' in re est, quippe id
     tantum ab ipsa dicitur. Si uero in re est 'Socrates est homo',
     ipse re uera homo est.

Sed haec quidem argumentatio similis est ei quae ostendere uidetur
quod si haec diuisio: differentia alia diuisibilis, alia constitutiua
fit per opposita, 'diuisibile' et 'constitutiuum' sunt opposita; quod
nequaquam procedit. Multae enim per opposita diuisiones fiunt quae per
ista non fiunt, cum scilicet opposita non sint, immo nullae quae per
opposita tantum fiunt, per ista fiunt, cum haec scilicet non sint
opposita. Sic igitur suprapositam argumentationem soluimus, cum
dicimus: Socrates est homo' dicit illud quod est in re',
particulariter et indeterminate, non singulariter et demonstratiue,
ponitur, ac si scilicet ita diceremus: 'dicit quiddam quod in re est'.
Similiter et cum dicitur: 'illud quod in re est dicitur ab ipsa'
particulariter sumendum est hoc modo: 'quiddam quod est in re dicitur
ab ipsa'. Cum autem et ita conuertitur: 'illud quod dicitur ab ipsa
est in re', particulariter, non singulariter, sumendum est; alioquin
conuersa non esset, cum in praedicato aliquid singulare non poneretur.
Talis est ergo ac si diceremus: 'quiddam quod dicitur ab ipsa est in
re'. Sed iam hinc [iam] non prouenit quod 'Socrates est homo' sit in
re, licet illud quod ipsa dicit et 'Socrates est homo' sit idem,
quippe ex particulari singularis hoc modo non prouenit, nec tunc etiam
quando ad plura sese non habet factus particulariter quam singularis,
ueluti hic:

     si quidam Phoenix uiuit, hic Phoenix uiuit

Si quis autem uerba calumnietur cum dicitur 'quiddam quod haec
propositio dicit est in re', eoquod 'quiddam' male uideatur apponi ei
quod non est uniuersale, nihil ad sententiam consequentiae quae de
destructionibus non agit, sed per constructiones, nec ex uitio
constructionis, nullum rei uitium infertur. Si quis autem hanc
consequentiam:

     si quiddam quod haec propositio dicit 'Socrates est homo' est in
     re, tunc 'Socrates est homo' est in re

ex proprietate paritatis uelit confirmare, non est audiendus. Nullam
enim recipimus consequentiam ex natura huius paritatis, quam in
quibusdam uidemus deficere. Licet enim 'pater Socratis' et
'Sophroniscus' paria dicamus, falsa tamen est omnino haec
consequentia: /374/

     si Sophroniscus est, pater Socratis est

ex qua scilicet ostenditur:

     si Sophroniscus est, Socrates est

Ex eo namque quod pater Socratis est, Socratem esse comprobatur hoc
modo:

     si pater Socratis est, quoddam ens est pater Socratis unde et
     Socrates est filius cuiusdam entis, et ita ipse est

Erunt autem fortasse qui et eam consequentiam quam supra innuimus:

     si 'Socrates est homo' dicit 'brunellus est asinus', dicit illud
     quod in re est

calumniari uelint, cum non semper 'brunellus est asinus' in re sit nec
in antecedenti consequens habeatur, ideoque ei quoque contradicent
consequentiae quam superius fecimus:

     si quia 'Socrates est homo' dicit illud quod in re est Socrates
     est homo, et quia ipsa dicit 'brunellus est asinus' Socrates est
     homo

Unde et hoc in consequenti adiungimus:

     ...et quia ipsa dicit 'brunellus est asinus' quod in re est,
     Socrates est homo

quae quidem consequentia non minus falsa est.

Haec autem ad relatiuorum discretionem hoc loco dicta sufficiant.
Caetera uero quae de ipsis dicuntur, in praedicamento ipsorum
diligenter tractauimus.

			    DE CONTRARIIS

Nunc autem secundam oppositorum speciem tractemus, quae in contrariis
continetur; quae quidem ideo contraria excellentia oppositionis
nominantur, eo uidelicet quod maxime sibi sint aduersa ac prima fronte
opposita. Cum enim idem ad diuersa contingat oppositum, omne ad id
contrarium dicitur quod maxime est ei aduersum, ut cum 'pauperi' et
'diues' et 'superabundans' opponatur, et 'auaro' 'largus' et
'prodigus', et 'pauido' 'fortis' et 'temerarius', illa tamen contraria
eis sunt quae> quam longissime dissident, 'pauperi' quidem
'superabundans', 'auaro' 'prodigus', 'pauido' 'temerarium';
uincunturque omnes caeterae oppositiones aduersitate contrariorum.
Neque enim adeo aduersantur sibi caeterae oppositiones. Relatiua
quidem in eodem et simul contingit esse,

	 DE MAIORI OPPOSITIONE CONTRARIORUM QUAM RELATIVORUM

contraria uero numquam, ut idem numquam simul est et album et /375/
nigrum uel bonum et malum uel calidum et frigidum; sed idem simul
pater est et filius, et magister et discipulus, licet diuersis
respectibus. Sed fortasse in contrariis generibus id non potest
seruari, ut in uirtute et uitio, motu et quiete, quae in eodem simul
reperiuntur per quaedam sua inferiora; quae contraria non sunt, sed
sibi consentientia. Idem enim et auarus est et castus, et qui quiescit
in loco, secundum alterationem mouetur; unde eadem res simul et
uirtutem et> uitium et quietem et motum habet, quae contraria genera
Aristoteles appellat. Sed constat ipsum quoque omnino respuere in
eodem contraria, ut supra meminimus, ex ea uidelicet probatione qua
magnum et paruum, quae in eodem, diuersis tamen respectibus, uidebat,
contraria non esse conuincit.

Sunt autem quidam qui contraria genera in eodem esse non abhorrent,
sed contrarias species in eodem esse impossibile confitentur. Dicunt
enim quod cum omnia accidentia per indiuidua in subiecta ueniant, et
ipsa contraria genera per indiuidua sua subiectis contingunt. Quae
quidem indiuidua primo speciebus sunt supposita, quae eorum sunt tota
substantia, ut uirtus et uitium quae in hoc homine per hanc castitatem
et hanc auaritiam recipiuntur, quae indiuidua sunt castitatis et
auaritiae, quae inuicem species non sunt contrariae. Quodsi genera
contraria per indiuidua specierum non contrariarum in eodem
contingant, non est inconueniens, quippe ipsa contraria non sunt eorum
tota substantia sicut species. Verum species contrarias esse in eodem
per aliqua sua indiuidua illud prohibet quod nec ipsarum indiuidua in
eodem possunt esse, quorum sunt tota substantia ea quae sunt
contraria, utpote species; ideoque inquiunt Aristotelem bene negasse
magnum et paruum, quae contraria tenebantur, in eodem esse, quae
species, non genera, esse constabat.

Sunt autem et qui species contrarias in eodem posse consistere non
denegant. Nec eam quidem sententiam> confitentur duxisse ad uersarium
ad inconueniens in rei ueritate, sed ad tale quod pro inconuenienti
habebat. Tam namque desipientem aduersarium inducunt, qui, ex eo quod
contraria in eodem esse dicerentur, crederet ea in eodem esse in ui
contrariorum, id est secundum id quod se expellunt; quod est
inconueniens. Sed quis tam desipientem aduersarium inueniat aut quis
philosophus ad uerae confirmationem sententiae falsum ac sophisticum
inconueniens adducat? Sic enim quodlibet etiam uerum improbare /376/
posset. Quis etiam, si quidam in eodem contraria reciperet quaedam,
crederet eum pro inconuenienti adduxisse quod contraria essent in
eodem uel saltem non determinasse inconueniens pro qualitate
contrariorum? Omnia itaque contraria in eodem esse negamus, sicut et
Ipse in eodem docuit: "sed nihil est, inquit, quod uideatur simul
contraria recipere posse," postque contrariorum exempla adicit:
"nihilque aliud simul contraria suscipiet."

Sed si> nulla in eodem sint contraria, quomodo uirtutem et uitium,
quae contraria genera dicit, contraria dicemus, quae in eodem uidemus?
aut cum genus ipsa sit specierum omnium collectio, quasdamque ex istis
speciebus contrarias, quasdam non contrarias uideamus, quomodo ipsum
genus contrarium dicere possumus? Sunt autem in uirtute quaedam
species contrariae, quaedam non, ut sunt illae quae sunt mediae
contrariorum uitiorum, ut pauidi et temerarii forte, prodigi et auari
largum, de quibus Horatium dixisse recorder:

     uirtus est medium uitiorum et> utrimque reductum

Nam largitas et fortitudo extremis contrariis quasi composita
uidentur, et ex utrisque aliquid mutuare, sed id quod ex hoc recipit
cum eo quod ex illo assumit [ob]temperare. Largus enim dicitur qui
rationabiliter et secundum temporis opportunitatem sua modo
distribuit, modo conseruat, et fortis uel audax cuius rationabiliter
mouetur animus ut modo se ad pugnam erigat modo extrahat secundum
temporum discretionem. Unde et qui fortis est, temerario accedit ineo
quod resistit, ac pauido in eo quod desistit, cum uterque alterum
tantum sine discretione cognoscat, temerarius quidem semper in
surgere, pauidus uero semper in recedere. Sic quoque et largus in eo
quod sua distribuit, prodigo consentit, in eo uero quod propria
conseruat, auaro congruit. Sicque media uitiorum ex utrisque extremis
Flaccus meminit esse reducta, quasi ex utraque parte aliqua[m]
decerperent, quae ipse quoque uirtutes appellat. Cum ergo quaedam
uirtutis species contrariae sint ac quaedam contrariae non sint,
quarum generalem uirtutis collectionem contrariam dixit, aut fortasse
ea quae media sunt uitiorum Aristoteles non uirtuti sed sapientiae
supposita putat, eo scilicet quod in rationabili consideratione, ut
dictum est, consistant, aut ea quae media sunt, unum in natura non
aestimat sed diuersa, secundum id scilicet quod ex diuersis /377/ est
iunctum, ut medius color ex albedine et nigredine, uel tepor ex calore
et frigore, inter quae sunt media. Hae namque minutiae albedinis illis
minutiis nigredinis iunctae unum faciunt medium colorem, quasi diuersa
puncta lineam, ubique omnes minutiae simul fundantur, et medius color
ex eis coniunctus; quippe nihil aliud est quam ipsae simul; atque hoc
modo recte contrarium genus uirtutem dixit, cuius omnes species
contrarias credidit, ac si non uideatur his qui Ethicam uerius
insistunt. Si quis itaque uirtutem et uitium in eodem esse
monstrauerit, profecto contraria in eodem esse conuincet, sed numquam
quae inter se contraria sint, in eodem reperiet; non sunt enim
castitas et auaritia sibi contraria, sed aliis. Omnes quoque species
motus et quietis contrarias esse arbitratus est, secundum quod etiam
singulis in tractatu motus assignat contraria. Unde et haec quoque
genera recte contraria uocauit. Sed numquam ex hoc potest ostendi ea
quae inter se contraria sunt, in eodem contingere; quippe non quilibet
motus cuilibet quieti contrarie opponitur. Unum enim tantum, ut dictum
est, contrarium unius est. Unum dico secundum communionem naturae, non
secundum proprietatem substantiae. Haec enim albedo cuilibet nigredini
aeque aduersa est. Quae quidem aduersitas, quae ex natura speciei
contingit, proprie ad ipsas species refertur, secundum quod quidem
unam tantum naturam unius esse contrarium contingit> ...desunt
quaedam...>

Quae quidem multos in hanc sententiam induxit ut contrarium nomen
tantum uniuersalium, non etiam singularium, confiterentur, albedinis
quidem et nigredinis, non huius albedinis uel huius nigredinis. Sic
quoque et relatiuum et priuatio et habitus nomina tantum uniuersalium
dicunt. Relatiua quidem, ut supra meminimus, tantum uniuersalia
dicebant ex relatione constructionis. Habitus quoque et priuatio
uniuersalium tantum nomina dicunt, eoquod in indiuiduis non possunt
seuari. Si enim haec uisio mea alicuius caecitatis esset habitus,
simul et aliqua caecitas esset eius priuatio. Sunt namque relationum
nomina 'habitus' et 'priuatio', sed quae, cum nulla sit simul in ea
quae eam priuet nullaque fortasse in toto tempore uitae mihi
contingeret? Unde potius ipsa uniuersalia uisio et caecitas, quae
permanentia sunt, uidentur habitus et priuatio dici. Sed si 'habitus'
et 'priuatio' tantum sunt uniuersalium nomina, quomodo possumus per
hanc uisionem et caecitatem, quae circa eumdem catulum contingunt
temporibus diuerisis, /378/ ordinem priuationis et habitus et naturam
ostendere, quippe cum non sint priuatio et habitus? Amplius: ut>
species ab indiuiduis in essentia non discrepent, oportet indiuiduorum
substantiam habere quod speciei naturam recipit. Sed neque de
speciebus ipsis magis dicendum uidetur quod sint priuatio et habitus,
quam de indiuid>uis, si earum statum inspiciamus totamque earum
collectionem comprehendamus, quasi hinc omnes caecitates, illinc uero
omnes uisiones, in quibuscumque sint subiectis, constituamus. Neque
enim uel omnes simul omnium priuationem uel habitum dicimus, cum non
contingant circa idem, sed circa diuersa, nec aliqua alicuius, propter
eamdem causam. Si igitur ad statum uel existentiam uel specierum uel
indiuiduorum respiciamus, ea priuationem et habitum proprie non
dicimus.

Sed haec nomina relatiua esse non> teneamus; oporteret enim simul
esse quae ab> eis nominarentur. Unde Aristoteles relatiua ea
uidetur innuere cum eorum relationem ostenderet, dicens quia caecitas
priuatio uisionis, non caecitas uisionis dicitur. Sed profecto uere
non sunt relatiua, sicut et negatio et affirmatio, quia nequaquam
reciprocantur. Neque enim quemadmodum dicimus: 'priuatio habitus
priuatio' uel 'negatio affirmationis negatio', ita quoque contingit
dicere: 'habitus priuationis habitus' uel 'afirmatio negationis
affrmatio'. Sicut enim /378.20 affirmatio prior est naturaliter
negatione, ita habitus priuatione; nec dico tantum in substantia, sed
etiam in proprietate habitus; ex quo enim ipsa est caecitas, habitus
dici potest. Cuius uidelicet habitus est haec proprietas ut a subiecto
praeter ullam subiectae rei> corruptionem recedere possit, sed
numquam amplius natura eius ipsum regredi permittat. Priuatio uero est
quae adueniens subiecto quod naturaliter habitus susceptibile est,
ipsum expellit nec ulterius reuerti patitur. Cum itaque aliquid
priuationem dicimus alicuius, non relationem assignamus, sed quid
priuauerit ostendimus. Priuatio enim quasi priuans dicitur, eo
uidelicet quod aliquid priuauerit et expulerit a subiecto, id est
habitum. Sic quoque et cum dicimus: 'uidens quod uidetur uidens' uel
'quod uidetur a uidente uidetur', non relationem assignamus; sed hic
passionem inferre actionem, illic passionem inferri ab actione
monstramus. Sicut autem nomen relatiuorum aut contrariorum in
indiuiduis quoque seruamus, sic etiam uocabula 'priuationis' et
'habitudis' in ipsis quoque custodimus.

Postquam autem ostendimus contraria maiorem tenere oppositionem /379/
quam relatiua, idem quoque ipsa ad alia habere conuincamus, siue ad
priuationem et habitum siue ad affirmationem et negationem; ac prius
ad priuationem et habitum.

    DE MAIORI OPPOSITIONE CONTRARIORUM QUAM PRIVATIONIS ET HABITUS

Cum quidem magis quam contraria uidentur sibi aduersari, in eo
scilicet quod alterum sine licentia ulla regressionis expellat nec
expulsum amplius reuerti permittat, contraria uero sibi mutuo
succedunt, siue mediata sint siue immediata; etenim ex calido frigidum
et ex frigido fit calidum et ex sano aegrum et ex aegro sanum. Sed
haec est maximae oppositionis in contrariis comprobatio quod saepe
aduentus contrariorum et recessus substantiam ipsam nouat et perimit,
ut eorum quae naturalia sunt, sicut calor ignis. Priuatio uero et
habitus numquam motum substantiae, sed alterationem faciunt. Eadem
enim prorsus utrumque substantia recipit. Unde illud est quod
Aristoteles ait: "priuatio uero et habitus dicuntur quidem circa idem
aliquid, ut uisio et caecitas circa oculum." Constat itaque contraria
magis sibi aduersari quam priuationem et habitum, quamuis alterum
inregressibiliter expellat alterum, id est quaelibet priuatio suum
habitum. Non bene enim ad oppositionis augmentum prohibitio
regressionis operari ridetur. Contingeret enim iam ipsam priuationem
magis oppositam esse habitui, quem sibi succedere non permittit, quam
habitum ipsi; quod impossibile est. Tantum enim oppositionis hoc ad
illud necesse est habere quantum illud ad istud habet.

 DE MAIORI OPPOSITIONE CONTRARIORUM QUAM AFFIRMATIONIS ET NEGATIONIS

Affirmationem et negationem in oppositione contraria superant.
Facilius enim de eodem ueras esse simul affirmationem et negationem
natura permitteret quam in eodem simul esse contraria. Possibilius
enim uidetur simul esse quod dicunt istae propositiones: 'Socrates est
albus' et 'non est albus', quam quod istae proponunt: 'Socrates est
albus' et 'Socrates est niger'. Quas complexa contraria Aristoteles
dicit, eo uidelicet quod remotio albi magis consentiat positioni
ipsius quam positio nigri. Neque enim ex eo quod albedine careo tantum
sum diuersus ab eo quantum ex eo quod sum> niger. Carere enim
albedine posset medio colore coloratus, qui non> tantum albedini
quantum nigredo, quae eius est contrarium, aduersatur. Sed de hoc
quidem uberius in Libro Categoricorum /380/ egimus, cum contrariarum
propositionum maximam oppositionem esse conuinceremus. Nunc autem
causa nominis contrariorum ostensa eorum proprietates diligenter
consideremus.

Horum autem Aristoteles alia mediata alia immediata esse docuit.
Mediata uero ea determinauit quorum non est necessarium alterum inesse
suo susceptibili, ut sunt album et nigrum, quae proprium susceptibile
corpus habent. In quo cum medios colores esse uideamus, determinatum
est neutrum contrariorum ibi esse. Immediata uero ea definit quorum
necessarium est alterum inesse suo susceptibili, ut sanum et aegrum
circa animal. Nullum enim contingit esse quod horum alterum non
habeat, etsi absque utroque possit subiecta animalis natura
consistere; quippe prior est eis naturaliter utpote eorum
sustentamentum. Mediata siue immediata quantum ad naturam proprii
susceptibilis dicit, secundum id scilicet quod determinatum est eam
aut, ubicumque est, esse cum altero eorum, aut alicubi sine altero
utroque consistere. Unde nihil est illud quod quidam opponunt, album
et nigrum immediata esse circa cycnum uel coruum uel corpus non medio
colore coloratum, quamuis tamen alterum inesse certum sit. Haec enim
non sunt propria eorum susceptibilia, sed subiecta corporis natura.
Unde quantum ad proprium susceptibile, ubicumque sint album et nigrum,
mediata debent appellari. Similiter et immediata secundum proprii
subiecti naturam pensamus, ut sanum et aegrum secundum subiectam
animalis naturam; quae fortasse quantum ad corpus uel substantiam
mediata uidentur dici, cum in aliquo eorum neutrum contingat ueluti in
insensibilibus aut spiritibus; sed nullo modo propter hoc mediata sunt
dicenda, sed, ut dictum est, propter proprium susceptibile.

Propria uero contrariorum susceptibilia modo multa uidentur in natura,
modo unum. Multa enim sunt, ut ea quae bonum et malum recipiunt. Neque
enim solae substantiae bonae siue malae dicuntur, sed etiam qualitates
ipsae, siue etiam passiones aut actiones et multa alia accidentia.
Quae quoniam diuersis subiacent praedicamentis, nulla communi natura
possunt uniri. Sed fortasse diuersae sunt bonitates diuersorum
praedicamentorum et 'bonum, secundum illa multipliciter accipitur;
cuius multiplicitatem ipse nos Boethius docuit, cum bona alia esse
monstrauit secundum hoc quod retinent boni qualitatem, id est
bonitatem ipsam, quae contraria est malitiae; alia secundum hoc quod
/381/ faciunt rem> bonam. Bonae quidem ex qualitate boni substantiae
dicuntur; uirtutes uero ex eo quod eas bonas faciunt. Non ita facere
bonum et facere malum contraria uidentur sicut malum et bonum.
Fortasse enim in eodem possunt simul contingere, sicut pati bonum et
pati malum, uel amare bonum et amare malum. Videntur itaque omnia
contraria unam communem naturam habere semper subiectam, siue
generalem siue specialem. Et siquidem Aristoteles susceptibile
secundum sustentationem suscepit, ex ipsis clarum est substantiis,
quae solae accidentia omnia sustentant, ueluti ipsam quoque claritatem
cum albedine quae ea informatur. Unde et ipse ait Aristoteles: "palam
uero est quia circa idem aut specie aut genere naturam habent fieri
contrarietates, ut languor et sanitas in corpore animalis uel albedo
et nigredo simpliciter in corpore, aut iustitia et iniustitia in
homine." Hicque naturalia et propria contrariorum susceptibilia
posuit, quae prime et primo loco ea suscipiunt. Nam etsi animal sanum
et homo sanus et corpus album et homo albus dicatur, haec quidem
propria est praedicatio, illa uero per accidens enuntiatio. Nam quod
homo sanitati>s susceptibilis est uel albedinis, ex animalis uel
corporis natura, quam participat, habet, non ex propria substantia.
Sunt mediatorum contrariorum modo plura media, ut albi et nigri fuscum
et pallidum et caeterae mediorum colorum species, aliquando unum, ut
calidi et frigidi tepor. His uero quae in medio sunt, modo nomina
posita sunt, modo ea uocabulorum penuria negatione extremorum proferri
conuenit, ut inter bonum et malum id dicitur esse quod neque bonum est
neque malum, ut ipsa bonitas, quae neque bona dicitur, cum se ipsa non
sit informata, neque mala, cum contrarium non recipiat. Sic et multa
alia neque bona neque mala dicuntur. Insunt autem contraria quibusdam
naturaliter, ut calor igni et albedo niui, quae eis insunt
substantialiter, quibusdam uero per accidens utpote suis fundamentis,
ut eadem ferro uel cycno.

Adiecit quoque Aristoteles omnia contraria uel in eodem genere esse,
uel in contrariis generibus, uel ipsa esse genera. Sunt enim albedo,
inquit, et nigredo in colore, iustitia et iniustitia in uirtute et
uitio, quae sunt contraria genera; "bonum uero, inquit, et malum non
sunt in genere, sed ipsa sunt genera aliquorum existentiat. Ex quo
quidem quidam talem eum diuisionem innuisse dicunt, quod contraria
alia sunt genera, /382/ alia specialissima. Specialissima uero sic
subdiuiduntur ut eorum alia sub eodem genere alia sub diuersis
contrariis ponuntur. Sed quid dicemus de eo quod ait bonum et malum
non esse in eodem genere, sed genera esse contraria? Sunt enim utraque
in qualitate, aut fortasse in aliquo aliorum praedicamentorum. Certum
enim est non diuersis praedicamentis contraria contineri. Unde et ipse
dixit: "si ex contrariis unum fuerit quale, palam est quoniam et
reliquum erit quale." Ipsa etiam Boethii expositio in qualitate ea
collocat.

Sed nec genera uidentur esse bonitas et malitia, sed species
specialissimae, nisi forte pro uirtute et nequitia accipiantur, quod
etiam Boethius plane innuit, cum super hanc diuisionem commentans
iustitiam sub bono et malo contrariis generibus dicit contineri, quae
Ipse sub uirtute et nequitia collocauerat. Quod igitur prius
Aristoteles 'uirtutis' et 'nequitiae' nomine designauerat, id deinde
in bono ac> malo intellexit. Sunt etiam eadem contraria et in
contrariis generibus et in eodem, et fortasse etiam genera, ut
iustitia et iniustitia in uirtute et nequitia et in qualitate
continentur. Possunt fortasse reperiri et quaedam contrariae species
quae neque in eodem genere sint neque in contrariis generibus.
Videntur enim quaedam actiones quibusdam passionibus contrariae, nec
tamen earum genera sunt contraria, ut delectari ac contristari quae
Ipse in Facere ponit contraria. Placari scilicet et irasci, ut etiam
contristari, actiue accipiatur, uel etiam gaudere et contristari, quod
est passio a contristation>e illata. Sed id quidem omnino auctoritas,
ut dictum est, abicit, ut in diuersis praedicamentis contraria inuicem
contineantur. Unde passionem tantum passioni et actionem actioni
oportet apponi contrarie. Ut autem oppositionem in membris
suprapositae diuisionis seruare possis, ita accipe 'esse in genere
eodem tantum', ut uidelicet illud 'tantum' ad utrumque, et ad 'genus'
et ad 'idem', referatur, ut et in genere tantum sint et in eodem
tantum. Cum autem in genere tantum esse dicantur, ea esse genera
excludimus et specialissima esse innuimus; cum autem in eodem tantum,
opposita genera separamus. Cum autem dicimus: alia[m] in contrariis
generibus sunt, 'tantum' etiam est apponendum ad remouendum esse
genera, ut et ista specialissima intelligantur; et sic quidem bonum
est illud quod subiungitur: "alia non in eodem continentur," genere
tantum uidelicet, "sed etiam, inquit, sunt genera."

Non est autem praetermittendum sub quibus praedicamentis contraria
/383/ cadant et quae sint contrarietate absoluta. Certum est autem ex
auctoritate Aristotelis nihil substantiae uel quantitati uel relationi
conrtrarium esse. Cum enim proprietatem substantiae uel quantitatis
inuestigaret, nihil illis contrarietatis accidere dixit. Cum autem in
tractatu Quantitatis magnum et paruum non esse contraria conuinceret,
firmum ex relatione argumentum sumpsit; quia enim relatiua erant ea,
contraria esse negauit. Tria itaque praedicamenta omni contrarietate
absoluta esse Aristoteles testatur. Tribus quoque ipse aliis inesse
contraria docet, Qualitati quidem, Actioni et Passioni. De
contrarietate autem caeterorum omn>ium praedicamentorum nihil omnino
in textu Pracdicamentorum, quem habemus, determinauit, horum scilicet:
Quando, Ubi, Situs, Habere. Nec nos quidem quod auctoritas
indeterminatum reliquit, determinare praesumemus, ne forte aliis eius
operibus quae latina non nouit eloquentia, contrarii reperiamur. Haec
tamen praedicamenta quae ex Quantitate nascuntur, Quando, Ubi,
contrarietate, sicut ipsa Quantitas, absoluta uidentur.

Nota autem id quod diximus, contraria maxime esse aduersa, eorum
obesse sententiae qui eamdem in essentia materiam generis in omnibus
proponunt speciebus ipsis, ut eadem prorsus sit in essentia materia
hominis et asini, quae est animal, sed diuersae quidem hic et ibi
illius formae. Si enim omnium specierum est eadem in substantia
materia, tunc albedinis et nigredinis et caeterorum contrariorum, quae
omnia, ut dictum est, eiusdem generis species esse necesse est. Si
autem albedo et nigredo in essentia materiae suae coniunctae> sint,
quomodo ita sibi aduersari poterunt, sicut ea quae nec materiam eamdem
habent nec formis eisdem conficiuntur, ut sunt ea quaecumque in
diuersis consistunt praedicamentis, ut homo et albedo? Si quae enim
sunt formae quae substantiam> albedinis constituant, hominis non
possunt substantiam facere, quia diuersorum generum, et non
subalternatim positorum, diuersas esse tam species quam differentias
Aristoteles docuit. Nostra quoque sententia tenet solas substantiae
species differentiis confici caeterasque species per solam subsistere
materiam, sicut in Libro Partium ostendimus. Si ergo eadem prorsus est
materia, quae est in ipsis diuersitas? Sed eadem quae est in
consimilitudine substantiae, non indeterminatae essentiae. Neque enim
ea> qualitas quae est essentia /384/ albedinis, essentia est
nigredinis -- esset enim albedo nigredo --, sed consimilis in natura
generis superioris. Consimilitudo autem uel substantiae uel formae
contrarietatem non impedit.

Dubitari potest ab his qui facile et difficile et possibile et
impossibile tamquam contraria sibi opponunt, quare magis contraria
inuicem non dicant facile et impossibile, uel necesse et impossibile;
haec enim magis aduersantur sibi.

Haec quidem dicta sunt de oppositione contrarietatis. Cui quidem
oppositionem priuationis et habitus subiungi ordo ipse exigit.

		       DE PRIVATIONE ET HABITU

Haec autem circa idem subiectum contingere diuersis temporibus
Aristoteles docuit, "ut uisio et caecitas, inquit, circa oculum." Et
omne quod susceptibile est habitus, priuationis quoque susceptiuum
est. Etenim quod uidet caecum fieri potest, et qui comatus est caluus,
et qui dentatus est e>dentulus; similiterque in caeteris. Tunc autem
tantum priuationem contingere dicimus quando habitum in suo quoque
tempore, quod scilicet ei natura determinauit, deesse uidemus, ueluti,
si in nono die catulus uisionem non recipiat, eum caecum esse non
dubitamus. Non itaque omnis ille priuationem habet qui non habet
habitum, sed qui, inquit Aristoteles, quando contingit habere, non
habet, id est tempore quo naturaliter fuerat susceptibilis habitus.
"Edentulum enim, inquit, non omnem illum dicimus qui non habet dentes
nec caecum qui non habet uisum, sed qui, quando contingit habere, non
habet," id est in tempore quo debuit habitus inesse. "Quaedam enim,
inquit, generationes sunt quae neque dentes neque uisum habent, sed
non uidentur edentatae neque caecae," ut sunt ostrea et quae sunt sine
capite. Stellio quoque uel nepa neque uisionem neque caecitatem
suscipiunt, quippe oculo circa quem> fiunt haec, non iuuantur. Cum
autem de habitu transitus fiat in priuationem, de priuatione in
habitum impossibile est fieri regressionem. Nec quidem dicimus
simpliciter eos qui habent priuationem, non posse habere habitum, sed
non posse habere post priuationem, quod est regredi a priuatione in
habitum. Quilibet enim homo, etiam ille qui caecus est, possibilis est
uidere. Bene enim tota eius natura pateretur ut et tempore suo
uisionem suscepisset et eam in uita /385/ sua custodisset, ut numquam
in eo caecitas conti[n]gisset. Quod enim in uno particularium uidemus
contingere, id in omnibus eiusdem speciei indiuiduis posse contingere
credimus; 'potentiam' enim et 'impotentiam' secundum naturam
accipimus, ut id tantum quisque possit suscipere quod eius natura
permittit, idque non possit quod natura expellit. Cum autem omnia
eiusdem speciei particularia eiusdem sint naturae -- unde etiam
dicitur ipsa species tota indiuiduorum substantia esse --, idem omnia
recipere potentia sunt et impotentia. Unde et curtatum et qui ipsos
pedes naturaliter habet aeque bipedes uel gressibiles secundum
potentiam dicimus, magis quidem ad naturam quam ad statum subsistendi
respicientes. Cum tamen curtatum possibile sit simpliciter duos pedes
habere, impossibile ipsum habere eos postquam amiserit; sic et ipsum
qui caecus est, possibile est uidere, sed non possibile est uidere
postquam caecus est. Est igitur aliud enuntiare simpliciter possibile,
aliud cum determinatione, cum hoc uerum sit, illud falsum, sicut et
hae[c] propositiones> de Socrate sedente: 'possibile est Socratem
stare', 'possibile est stare dum sedet'; prima enim uera est, secunda
falsa; de quibus quidem enuntiationibus cum de categoricis egimus
pro>positionibus uberius tractauimus. Si quis itaque regressionem de
priuatione in habitum posse fieri, ueluti de caecitate in uisionem,
uelit ostendere, quod ille qui priuationem habet potest et habitum
habere, ut qui habet caecitatem potest uidere, non haec satis ad
argumentum regressionis. Sic enim qui caecus est, uidere posset, quod
numquam caecitas in eo conti[n]gisset, et ita nulla fieret regressio,
quae non potest esse nisi ad id quod prius habuit. Videtur autem cum
dicimus: 'possibile est caecum uidere', si 'possibile' ad totum
propositionis sensum, non ad potentiam substantiae referamus, ex eo
sequi posse fieri regressionem. Quomodo enim, inquiunt, posset esse
quod caecus uideret, nisi regressio fieret, de caecitate scilicet ad
uisionem? Sed dico quod nullo modo ex eo quod dicitur: 'caecus uidet'
potest innui uel referri regressio de caecitate ad uisionem, sicut nec
ex eo quod dicitur: 'caecus uidit'>, innuitur> de caecitate ad>
uisum. Constat itaque de habitu in priuationem posse fieri mutationem,
sed non de priuatione in habitum regressionem. Hicque est eorum ordo
ut naturaliter habitus praecedat priuationem.

Non sunt autem idem, ut Aristoteles docuit, priuari et priuatio uel
habere habitum et habitus. "Neque enim, inquit, caecum esse est
caecitas nec habere uisum est uisus;" similiterque in /386/ caeteris.
"Si enim, inquit, idem esset caecitas et caecum esse, utraque de eodem
praedicarentur;" nunc uero minime, de eodem scilicet praedicantur,
"sed caecus dicitur homo, caecitas uero nullo modo homo dicitur. Modus
tamen oppositionis in istis idem est, nam sicut caecitas uisui
opposita est, sic[ut] caecum esse ad uisum habere oppositum est." Huic
quidem loco talem Boethius expositionem aptauit: "ubi, inquit, habitus
tria oportet considerari, ueluti uisione in aliquo existente necesse
est subiectam personam existere et susceptam ab ea uisionem esse et
quamdam insuper proprietatem ex coniunctione[m] uisionis ad personam
innasci quae per 'habere habitum' designatur." Sic quoque et in
priuatione tria consistunt, ut in caecitate ipsa quidem caecitas et
subiecta ea persona et caecum esse, quod est priuari, quod ex
priuatione et persona innascitur, quod uidelicet caecum esse ipse
Aristoteles a caecitate in eo monstrat diuersum quod caecum esse de
homine dicitur, caecitas uero de homine non praedicatur.

Sed, ut aiunt, proprie tantum de oculo dicitur, qui eius est proprium
susceptibile. Similiter et 'habere habitum, proprie de homine ipso
dicitur, habitus uero ipse proprie de parte ipsius, oculo scilicet,
praedicatur. Patet itaque ex praedicationis diuersitate diuersam eorum
esse essentiam. Quorum enim eadem est essentia, eamdem necesse est
esse praedicationem, et quorum diuersa praedicatio, et essentia. Ex
coniunctione itaque caecitatis uel uisionis ad oculum quamdam innasci
proprietatem credunt in toto homine ipso qui oculum habet, quod de>
eo proprie dicuntur haec, scilicet habere uisum et caecum esse, quae
habere habitum et priuari dicuntur. Visio enim et caecitas, quae oculo
insunt ac de eo proprie dicuntur, habitus sunt et priuatio. Unde aliam
dicunt proprietatem 'habere habitum' quam 'habitus', aliam 'priuari'
quam 'priuatio'. Modum tamen eumdem oppositionis cum habitu et
priuatione in eo seruare dicuntur quod non solum sese expellunt, uerum
ordinem certum circa idem seruant temporisque determinationem, sicut
illa exspectant. Sicut cnim uisio circa oculum caecitatem naturaliter
praecedit nec ipsam umquam subsequi potest, sic habere uisum caecum
esse circa subiectam hominis personam.

Sed haec quidem sententia nec rationi nec uerbis aristotelicis
congruit. Neque enim est ratio quare haec quoque accidentia in
priuatione et habitu non recipiantur quorum naturam oppositionemque
habent. Alioquin erit imperfecta supraposita oppositorum diuisio. Haec
quoque /387/ eorum praedicatio de persona propria non est; de quo enim
proprie 'habere habitum' dici potest nisi de eo quod habitum habet, ut
uisum habere de oculo aut caecum esse nisi de eo quod habitu priuatum
est, ut ipse oculus. Quodsi priuationis et habitus proprietates ac
differentias ad priuari et habere habitum in eo considerant quod haec
secundum partes, illa uero secundum tota contingnunt, profecto nec
uisum oculo dabunt, sed parti eius, ut pupillae eius, quae sola uidet.
Suntque fortasse multa priuationum et habituum quae non secundum
partium susceptionem contingunt, ut uxoratum et uiduum esse>, quae in
priuatione et habitu Boethius annumerat; quae tamen in eo quoque>
priuationis et habitus proprietatem uidentur exercere quod nullum in
eis natura tempus determinauerit, quo, ut Aristoteli placuit, alterum
illorum necesse sit inesse subiecto aut quod fiat eorum uicissim in
alterum permutatio. Nam et qui uiduus erat, uxorem tantum ducit et
uxoratus tantum dicitur. Sed fortasse quaecumque post primam
accipiuntur, non uxores proprie, sed consortes uocari debent.

Illud autem quod Aristoteles in priuatione et habitu ad differentiam
mediatorum contrariorum ostendit, quod in quodam tempore alterum
priuationis et habitus necesse est> inesse suo susceptibili, ad
maiorem respexit partem; quod cum quibusdam priuationum et habituum
conueniat ac nullis mediatis contrariis aptari possit, bene in
differentiam ducitur, cum id natura eorum expellat quod horum
proprietas potitur ac saepissime tenet. Cum autem uxoratum et uiduum
esse> non secundum partes contingant, sed toti accidant homini, non
est omnium priuationum et habituum secundum partes contingere. Nec per
hoc possunt priuari et habere habitum quae proprietates esse
creduntur, a priuatione et habitu separa>ri.

Amplius: cum inter 'priuari' et 'priuationem' per eorum praedicationem
Aristoteles differentiam daret dicens priuari quidem de homine, sed
non priuationem praedicari, "sed caecus, inquit, dicitur homo,
caecitas uero nullo modo dicitur." Unde nihil aliud colligere est>
nisi quia in adiacentia, non in essentia, caecitas de homine dicitur.
Hoc enim uocabulum adiacentiae, illud essentiae, et utrumque
caecitatem diuersis modis sigInificat, sed alterum quidem caecitatem
tantum significat, alterum uero ipsum quoque fundamentum nominat, quod
est caecum, ideoque de ipso enuntiari potest, ut dicatur homo caecus,
non caecitas, caecitatem quidem habere, non esse. Sicut autem
praedicationem /388/ caecitatis in essentia homini abstulit, sic etiam
posset et illius proprietatis quae priuari esse creditur, et
cuiuslibet accidentis.

Nihil itaque aliud rationabiliter ex uerbis Aristotelis concipi potest
nisi differentia uocabulorum, substantiuorum scilicet et sumptorum,
quae uidelicet cum et in significatione et soni similitudine
conueniunt, ut 'priuatum' et 'priuatio', 'caecus' et 'caecitas',
secundum praedicationem tamen modumque significandi discrepant. Hoc
itaque quod dixit priuari uel habere habitum, nihil aliud nisi
nominatas personas intellexit, quae scilicet priuatae sunt uel quae
habent habitum, ut sunt ipsae substantiae; ut uidelicet magis uocum
proprietates quam rerum diuersitates intendat distinguere. Si enim
omnia eius opera studiose inspiciamus, magis eum in uocibus immorari
quam in rebus inueniemus liberiusque uerba eius de uocibus quam de
rebus exponerentur, quippe qui logicae deseruiebat. Sic> enim, cum
differentiam affirmationis et negationis ad alia ostenderet, secundum
diuidentia ueri ac falsi uocabula aliorum accepit, cum ea incomplexa
uocauit, nam complexum et incomplexum ipse in designatione tantum
uocum cognouit accipere, iuxta illud Praedicamentorum "eorum quae
dicuntur alia quidem secundum complexionem dicuntur," ut orationes,
"alia sine complexione," ut simplices uoces, de quibus quidem ipse
intendebat. Quod autem priuari et habere habitum eumdem modum
oppositionis dixit habere cum priuatione et habitu, ipsas uidelicet
personas quae eas suscipiunt, secundum susceptionem earum, non
secundum naturam substantiae dictum puta, et ordinem quem in ipsis
personis secundum accidentia consideramus , ut ea[m]dem scilicet
persona[m] secundum habitus susceptionem praecedat se ipsam
naturaliter secundum priuationem.

Solet autem de morte et uita quaeri utrum in priuationem> et habitum
an potius in contraria recipiantur. Videntur enim ex ordine suo
priuatio et habitus. Sed hoc quidem subiecti natura recte impedire
uidetur. Neque enim fiunt circa idem subiectum, sed circa hoc quod
substantialiter est mutatum, cum modo sit sub animato, modo sub
inanimato transeat. Sicut autem animatum et inanimatum contraria
dicimus, sic etiam mortem et uitam qualitates quasdam, non actiones.
Nam mors et uita actiones, unde uerba ipsa 'mori' et 'uiuere' dicuntur
sumpta, contraria non sunt, sed in eodem simul; nam quicumque moritur,
uiuit; sed potius qualitates quaedam, quae etiam mors et uita
nominantur, quae in eodem simul nullo modo possunt existere. Unde
/389/ recte dicitur nullum uiuum mortuum esse ac nullum mortuum uiuum;
et hic quidem 'mortuum' nomen est qualitatis, non participium
praeteritae actionis; de hoc enim fortasse dici potest: 'quoddam
mortuum est uiuum', quia uidelicet quiddam quod moriens fuit, est
uiuum, ut ille qui iam dudum mori coepit ac nondum mortuus in extremo
uitae positus anhelat. Ipse enim secundum id quod iamdiu moriens fuit,
mors actio in eo secundum quoddam suum inferius praeterita est, ac
secundum aliud adhuc in ipso est; haec enim accidentia quae actiones
sunt uel passiones, sibi consimiles habent partes et suae naturae, ut
singulae partes mortis mors dicuntur. In corpore quoque Phoenicis quod
resuscitatum est, uidetur posse dici quoddam mortuum uiuum; quia
moriens semel exstitit, omni tempore mortuum amplius diceretur; sicut
et quod semel amatur, omni tempore sequenti amatum dici potest ex
praeterita passione, et quod semel amabitur, omni tempore quod ullam
eius amationem praecedet, amandum. Unde non ita in praedicatione
opposita sunt participia contrariarum actionum uel passionum quae
praeteriti sunt temporis uel futuri, sicut ea quae sunt praesentis.
Non enim sicut dicimus: 'nullum calefaciens est frigi dum faciens',
ita possumus enuntiare: 'nullum calefacturum est frigidum facturum';
aut sicut dicimus: 'nullum quod calefacit frigidum fit', ita contingit
dicere: 'nullum calefactum est frigidum factum' aut 'nullum
calefaciendum est frigidum faciendum', eo uidelicet quod praeteritorum
et futurorum multae sint partes. Praesentia uero indiuisibilia sunt.
Unde in praeterito aut futuro secundum diuersas eorum partes contraria
in eodem poterunt esse; sed non in praesenti, quippe partibus caret.
Verum est enim quod idem ferrum et calidum fiet et frigidum fiet alio
quo et alio tempore, et rursus idem et calefactum est et frigidum
factum. Sed numquam idem et calefit et frigidum fit, et calefaciens
est et frigidum faciens.

Haec autem de oppositione priuationis et habitus dicta sunt. Nunc
oppositionem affinnationis et negationis tractare superest.

		     DE AFFIRMATIONE ET NEGATIONE

Horum autem proprium est semper alterum uerum esse et alterum falsum,
siue quidem ipsae res sint siue non sint. Neque enim hic aliam
negationem nisi propriam et diuidentem accipimus, quae scilicet
simpliciter sensum affirmationis perimit, de qua in Periermeniis
dictum est. Aut enim qui dicit uerus est, aut qui negat. Siue enim
Socrates sit siue /390/ non sit, semper alterum eorum quae istae
propositiones dicunt: 'Socrates est homo', 'non est Socrates homo',
necesse est esse et alterum non esse. Cum enim Socrates existit, uera
est affirmatio et falsa negatio; cum autem non est, econuerso est.
Sicut> autem Aristoteles priuari a priuatione et habere habitum ab
habitu separauit, ita ea quae sub affirmatione et negatione iacent, ab
affirmatione et negatione diuisit, eumdem tamen et illis modum
oppositionis habere dixit.

Quidam autem per 'iacere sub affrmatione et negatione' finitum et
infinitum uocabulum accipiunt, ut 'sedet', 'non-sedet', quidam uero
intellectus ab affirmatione et negatione generatos; sed nos potius ea
quae ab affirmatione et negatione dicuntur accipimus, essentias
scilicet rerum de quibus per affirmationem et negationem agitur, de
quibus scilicet in consequentiis affirmationum et negationum agitur.
Quae quidem cum affirmatione et negatione in eo modum eumdem
oppositionis habent quod, sicut affirmationum et negationum utrumque
neque simul uerum esse neque simul falsum esse potest, sed semper
alterum uerum et alterum falsum, ita ea quae ab ipsis dicuntur, neque
simul esse neque simul non esse possunt, sed alterum semper est et
alterum non est. Quod ad affirmationem et negationem in eo
differentiam habent quod illae orationes sunt, haec autem orationum
significata; unde bene sub affirmatione et negatione iacere dicuntur
tamquam earum significationes.

Nunc autem quattuor suprapositis oppositionibus pertractatis ad earum
differentias ueniamus, quas et ipse Aristoteles diligenter distinxit.

	DE> DIFFERENTIA RELATIVORUM ET CAETERAS OPPOSITIONES

Relatiua igitur et simul sunt natura et ad se inuicem reciprocantur,
quibus quidem caeterae oppositiones carent. Neque enim contraria simul
sunt natura, ut sanitas et aegritudo, cum omnino alterum sine altero
possit esse. Unde et ipse Aristoteles ait: "sanis namque omnibus
sanitas quidem erit, languor uero non erit," ac si aperte diceret quod
in omni animali posset sanitas contingere; unde et languorem non esse
contingeret. Sic quoque et priuatio deesse potest omnino, cum habitus
fuerit, et negationem perimere necesse est, cum affirmatio uera
manserit. Reciprocari etiam secundum se ista non possunt. Neque enim
dicitur album nigri album, uel nigrum albi nigrum uel caecum uidentis
caecum uel /391/ econuerso, uel 'Socrates sedet' 'non Socrates sedet
Socrates se>det', uel econuerso.

		CONTRARIORUM AD PRIVATIONEM ET HABITUM

Differunt quoque contraria et priuatio et habitus in se inuicem et ab
affirmatione et negatione; ac prius quas inter se habent differentias
aperiemus. Differunt autem priuatio et habitus tam ab mediatis quam
immediatis contrariis. Ab immediatis quidem in eo segregantur quod
alterum immediatorum semper est manente suo susceptibili, ut in
animali sanitas uel languor. Non autem semper inesse necesse est uel
priuationem uel> habitum. Ante enim determinatum tempus neque
caecitas neque uisio inest oculo. A mediatis quoque contrariis, siue
naturalibus siue non naturalibus, separantur priuatio et habitus; a
naturalibus quidem in eo quod nullo tempore necesse est alterum inesse
suo susceptibili, cum uidelicet medium contingere possit; priuationis
uero et habitus alterum necesse est inesse, postquam res ad
determinatum tempus uenerit, in his uidelicet quibus natura tempus
determinauit. Amplius: in huiusmodi contrariis, quae uidelicet
naturalia non sunt, possibile est in alterum fieri mutationem manente
susceptibili, ut ex sano aegrum et ex aegro sanum et ex albo nigrum et
econuerso. Unde in priuatione et habitu impossibile est mutationem
fieri in alterutrum. Cum enim ab habitu in priuationem> mutatio fiat,
a priuatione in habitum fieri non potest; "neque enim, inquit, caecus
factus rursus uidit, nec cum esset caluus, rursus comatus factus est,
nec cum esset edentulus, dentes ei orti sunt." A naturalibus autem in
eo clara est differentia quod manente susceptibili id quod naturale
est necesse est ei inesse; cumque determinate alterum semper insit,
certum est alterum semper abesse. Ex natura enim niuis et ignis certi
sumus et hunc semper calere et illam semper albere, ut scilicet horum
contraria nequeant suscipere; "neque enim, inquit, possibile est ignem
frigidum esse neque niuem nigram." Priuationis uero et habitus non
semper, ut dictum est, alterum inest nec quod accidit determinate
contingit et quod contingit recedere potest; quaecumque non secundum
naturam, sed per accidens insunt, et non esse possibile est, ut
uisionem ipsam quae ueniente caecitate recedit>. Posset etiam ipse
homo, si simplicem eius substantiae naturam respiciamus, integer et
perfectus omni tempore uitae suae subsistere absque utroque, tam
uisione quam caecitate. Quicquid enim natura non impedit, possibile
est /392/ fieri, et quicquid ipsa non exigit, possibile non esse. Ipsa
neutrum exigit, cum sine utroque aliquando consistat, ante quidem, non
post, determinatum tempus.

Videtur tamen et post temporis determinationem neque uisionem neque
caecitatem in ipso homine esse, ueluti in dormiente. Si enim,
inquiunt, uisio esset in eo, uidere eum oporteret; si uero caecitas
inesset, numquam amplius ipsum uidere contingeret. Dicimus autem
uisionem in dormiente quoque esse, non illam quae actio est, sed quae
est qualitas, quae habitus dicitur, quae etiam de ipso dormiente
praedicatur, ut uidelicet dicamus ipsum dormientem uidentem esse, non
quidem secundum id quod agat, sed quod qualitate quadam oculi eius
informati sint, quae aeque et cum actione et sine ea potest esse.

Atque haec quidem ad differentiam contrariorum et priuationis et
habitus dicta sufficiant.

Nunc autem affirmationis et negationis distantiam ad alia monstrare
superest>. Horum autem, ut diximus, proprium est semper alterum esse
uerum et alterum falsum, siue scilicet res sit, siue non sit. Nullum
autem supradictorum uerum est uel falsum, neque scilicet relatiua,
neque contraria, neque priuatio et habitus. Quod quidem ex eo
Aristoteles confirmauit quod nulla eorum quae illa significant, uera
sunt uel falsa in significatione, sed omnino sunt incomplexa uocabula,
ut 'sanum', 'aegrum', etc.; incomplexorum autem, ut ipse ait, nulla
ueritas uel falsitas consistit.

Sed fortasse contrariis complexis uel priuationi et habitui complexis
non potest supradicta proprietas auferri. Complexa autem contraria eas
dicimus propositiones quae de eodem contraria enuntiant hoc modo:
'Socrates est sanus', 'Socrates est aeger'; similiter et in
complexione priuationem et habitum accipiunt: 'Socrates est uidens',
'Socrates est caecus'. In his autem supraposita proprietas
affirmationis et negationis uidetur contingere eoquod alterum falsum
et alterum uerum contingat, sed non semper; in quo quidem a
proprietate affirmationis et negationis recedunt. Cum enim Socrates
non fuerit, omnia de eo falsa, et eum scilicet sanum esse et eum
aegrum esse et caecum esse et uidentem esse. Manente etiam
susceptibili contrariorum uel priuationis et habitus saepe neutrum in
eo contingit, contrariorum quidem cum medi[t]ata fuerint, priuationis
uero et habitus ante temporis determinationem./393/

			 DE LOCO AB OPPOSITIS

Nunc autem quattuor oppositionibus pertractatis earumque differentiis
iuxta Aristotelem annotatis, oppositorum inferentias consideremus,
quas quidem ab extrinsecis uenire superius diximus. Est autem
oppositorum communis inferentiae modus quem oppositionis natura exigit
huiusmodi ut altero posito alterum tollitur.

Si enim in quibusdam oppositorum contingat altero posito alterum poni
et perempto perimi, ut in relatiuis, aut altero remoto alterum poni,
ut in affirmatione et negatione uel immediatis, id non ex natura
oppositionis exigitur, sed ex proprietate relationis uel
immediationis. Attende autem ea hoc modo accipienda in inferentia
quomodo sunt opposita ac secundum id sese expe11ere. Alioquin nec
probabilitatem tenerent inferentiae.

		       DE INCOMPLEXIS OPPOSITIS

Omnia itaque opposita eo modo quo opposita sunt sese expellunt, siue
sint simplicia opposita siue complexa. Quae quidem res in essentia
tantum fuerint opposita, in essentia sese expellant hoc modo:

     si est albedo, non est duritia

     si est homo, non est equus

Quodsi sunt in adiacentia, et in adiacentia sese auferunt hoc modo:

     si est album, non est nigrum

     si est caecum, non est uidens

Haec est autem regula oppositionis secundum essentiam:

     si aliquid oppositorum praedicatur de aliquo, oppositum ipsius
     remouetur ab eodem

ut etiam de praedicatione essentiae agatur, hoc modo:

     si aliquid est aliquod oppositorum, non est alterum

Haec uero est oppositionis in adiacentia:

     si aliquod oppositorum in adiacentia adiacet alicui, oppositum
     ipsius non adiacet eidem

quae etiam secundum essentiam potest intelligi; quae enim suscipiunt
opposita in adiacentia, opposita sunt in essentia, ut alba res et
nigra. Unde si aliquid est ea res quae est alba, ipsa non est ea quae
est nigra, ut etiam praedicatio essentiae fundamento oppositorum
attendatur. Haecque expulsio oppositorum secundum praedicata
contingit, non secundum /394/ subiecta. Neque enim opposita sunt
secundum subiectionem, sed secundum praedicationem. Cum enim eidem
supponantur, de eodem non praedicantur.

Si autem in respectu fuerint opposita, secundum respectum expulsio
fiat, ut in relationibus hoc modo:

     si est pater illius, non est filius eiusdem

uel

     si est magister illius in isto, non est discipulus illius in
     eodem

Quo enim respectu alterum relatiuorum inerit, alterum> non conueniet
sed quomodo in relatione simile ad simile uel aequale ad aequale hoc
tenebitur. Sunt autem quae oppositae sunt in> essentia, secundum
existentiam quoque oppositae, ut nox et dies, quae simul existere non
possunt. Unde et talem de eis recipimus consequentiam secundum eorum
subsistentiam:

     si dies est, no>x non est', cuius haec est regula:

existente aliquo oppositorum in existentia alterum deficit

			     DE COMPLEXIS

Custoditur etiam huiusmodi inferentia non solum in rebus, uerum etiam
in his quae a totis propositionibus dicuntur quae simul sese non
patiuntur, ut sunt ista: 'solus Socrates est filius Sophronisci',
'Plato est filius Sophronisci'; si itaque solus Socrates est filius
Sophronisci, non est Plato filius eiusdem (posito uno oppositorum
tollitur alterum). Haec quoque quidem inferentia custodiri potest
ubicumque in terminis potest seruari. Sicut enim 'equus' et 'homo'
opposita sunt, sic[ut] 'Socrates est homo' et 'Socrates est equus'.
Sed si quidem, cum dicitur:

     si Socrates est homo, non est equus

uis inferentiae in terminis tantum attendatur, negatio tantum
praedicato est apponenda ad ipsum remouendum; si uero inter totas
propositiones, toti propositioni praeponenda est ad ipsam destruendam.

Cum autem in affirmatione et negatione inferentiam oppositionis
facimus, eumdem locum falsum tenet quem negatio praeposita, ueluti cum
dicimus:

     si uerum est Socratem sedere, falsum est Socratem non sedere

ac si ita dicamus:

     si ita est in re quod Socrates sedet, non est ita in re ut dicit
     negatio

/395/ -- Maxima propositio:

     si uera est affirmatio, falsa est negatio

uel

     si uera est negatio, falsa est affirmatio --

ita quidem ut magis regulae sensum ad significatam propositionem quam
ad ipsas referamus.

       LOCUS AB OPPOSITIS SECUNDUM AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM

Nunc autem dispositis consequentiis oppositarum regulisque assignatis
utrum uerae sint inquiramus. Sed quia ex eis inconuenientia
contingunt, eas non recipimus. Sequitur autem ex ista:

     si Socrates est homo, non est lapis

ista:

     si est utrumque, id est homo et lapis, non est utrumque

Ex his quoque duabus consequentiis:

     si est homo, non> est lapis

     si est lapis, non est homo

ista infertur:

     si est homo et lapis, non est homo et lapis

Amplius: cum uerae sint istae:

     si omnis homo est lapis, omnis homo est lapis

     si omnis homo est lapis, nullus homo est homo>

infertur:

     si omnis homo est lapis, quidam lapis non est homo

unde et:

     si omnis homo est omnis lapis, quidam lapis non est homo

uel ita:

     si quia omnis homo est lapis nullus homo est homo, et quare illud
     est quidam lapis non est homo

Si enim nullus homo est homo, quidam lapis non est homo, quod per
contrapositionem ostenditur

Amplius: si quia omnis homo est> lapis, nullus homo est homo, et
quia omnis homo est lapis et omnis lapis est homo, nullus homo est
homo; cum potius sequatur 'omnis homo est homo

Amplius: huic falsae consequentiae, quae per medium probatur:

si omne animal est animal, quoddam animal non est homo

ex oppositis resistitur.>

Hae quoque consequentiae uerae non sunt:/396/

     si Socrates est brunellus, Socrates non est Socrates

uel

     si omnis homo est lapis, nullus homo est homo

cum tamen earum per contrapositionem pares recipiantur; probari quippe
potest quod si Socrates est brunellus, ipse est Socrates; et ista
etiam: 'omnis homo est lapis' uera esse nullo modo potest, nisi etiam
uera sit ista: 'quidam homo est homo>', quippe ubi lapis homini
omnino cohaeret, ipsum non expelleret.

Amplius: si quia omnis homo est lapis nullus homo est lapis, et quia
omnis homo est lapis nullus homo est homo; quod omnino falsum est;
immo magis consequitur quod omnis homo sit homo per primum modum
primae figurae.

Amplius: si quia est homo non est lapis, et quia est omne corpus non
est lapis; unde et si est omne corpus, non est omne corpus. His quoque
inconuenientibus et illud congruit quod ex ista consequentia sequitur:

     si est Romae, non est Parisius

hoc scilicet:

     si est ubique, non est ubique

Sed fortasse aliquid dicent aduersus illas consequentias quae secundum
quantitatem totius fiunt hoc modo:

     si est omne corpus, est homo

uel

     si est in omni loco, est Romae

illi qui nostram tenent sententiam. Quas quidem non esse ueras inde
patet ubi nos maximas propositiones loci a genere tractauimus. Sed
primum quidem inconueniens absolui non potest.

Videtur quoque et in his consequentiis quae inter opposita
proponuntur:

     si omne ens est paternitas, nullum ens est filiatio'

     si omne ens est domus, nullum ens est paries',

inconuenientia trahi hoc modo:

     si quia omne ens est paternitas nu11um ens est filiatio, et quia
     omne ens est paternitas nulla filiatio est

Unde et illud contingit:

     si omne ens est pater, nulla paternitas est

hinc quoque istud:/397/

     si omne ens est paternitas, nullum ens est paternitas

Ex hac quoque consequentia:

     si omne ens est domus, nullum ens est paries

consimili argumentatione extrahitur:

     si omne ens est domus, nullum ens est domus

Quibus quidem in>conuenientibus se non possunt hi absoluere qui et
consequentias parium et relatiuorum suscipiunt, nisi forte aliquid de
dissimilitudine medii termini garriant, quae, ut supra monstrauimus,
nulla est, cum eaedem prorsus propositiones mediae ponantur.

Maximam tamen probabilitatem huiusmodi consequentiae tenent quae inter
opposita proponuntur eoquod sese opposita pati non possunt. Quas etiam
ex ueritate consecutionis superius expedita falsas esse apparet, nisi
et ipsae cum constantiis innuentur.

			    AB IMMEDIATIS

Nunc autem immediatorum consequentias exsequamur, quae contrarie cum
suprapositis in eo se habent quod in illis negatio ad affirmationem
antecedit, hoc modo:

     si non est sanum, est aegrum

Sicut autem opposita et complexa et incomplexa> monstramus, idem
etiam in immediatis ostendamus.

			    DE INCOMPLEXIS

Ac prius de incomplexis agamus. Non solum autem immediatio huiusmodi
in contrariis speciebus a finito et infinito contingit. Sicut
immediata sunt circa animal sanum et aegrum uel rationale et
irrationale, sic etiam rationale animal et irrationale animal, et
circa substantiam corpus et spiritus. Omnis enim substantia quae non
est corpus, est spiritus et quae non est spiritus, est corpus; unde et
nullum hoc habent medium in substantia. Omne etiam finitum cum suo
infinito immediatum est ut 'homo' 'non homo', 'album' 'non album',
'Socrates' 'non Socrates', et haec quidem per omne esse immediata
sunt, illa uero supraposita circa quoddam, ut sanum et aegrum uel
rationale et irrationale sub animali, uel corpus et spiritus sub
substantia tantum. Sunt enim multa quae neque sana sunt neque aegra
neque rationalia neque irrationalia, omnia scilicet quae non sunt
animalia, et quaecumque substantiae non sunt, neque corpora sunt neque
spiritus: genus enim remotum omnes simul perimit species. At /398/
uero quaecumque non sunt homo, sunt non-homo et econuerso, et
quaecumque non sunt alba, sunt non-alba et econuerso, et quaecumque
non sunt Socrates sunt non-Socrates.

Contingit autem idem plura immediata habere ad diuersa, ut 'rationale'
et priuatorium habet et negatiuum, 'irrationale' scilicet et
'non-rationale'; alterum quidem sub animali tantum, quod est
'irrationale', alterum uero, quod infinitum est, per omne esse,
quodest 'non-rationa1e'.

Unde manifestum est aliam esse significationem priuatorii quam
infiniti uocabuli. Quod enim priuatorium est, non solum priuat
contrarium, uerum etiam quamdam ponit formam, ut 'irrationale' non
solum rationalitatem expellit, sed etiam irrationalitatem, quae est ei
contraria, ponit. Infinitum autem uocabulum solummodo ex remotione
finiti omnibus quae in finito non clauduntur, imponitur, ut
'non-rationale' omnibus quae [non] rationalia non sunt, ex communi
causa, hac quod rationalia non sunt; secundum quam quidem communem
impositionis causam etiam uniuoca quodammodo dici possunt et una
terminari definitione, ut ir>rationale: quod non est rationale. Unde
manifestum est omnia infinita priuatoriis esse ampliora: omnia enim
irrationalia non-rationalia sunt, sed non conuertitur.

Videtur quoque idem diuersa habere immediata per omne esse, ut animal
et quaelibet genera uel proprium infinitum et cuiuslibet suae speciei
infinitum, ut 'animal' et 'non animal' et 'non-homo': sicut enim omne
quod non est animal, est non> animal et econuerso, sic omne quod non
est animal est non-homo et econuerso. Quae etiam proponuntur
consequentiae immediationis inter illa, et inter ista. Sicut enim
dicitur:

     si non est animal, non est animal

et

     si non est animal, est non->animal

ita etiam proponitur:

     si non est animal>, non est homo

     si non est non-homo, est animal

Dicunt tamen quidam non esse ueras huiusmodi consequentias inter
'animal' et 'non-homo', nisi 'non-homo' extra 'animal' tantum
accipiatur, quasi scilicet infinitum 'animalis', eo uidelicet quod ex
huiusmodi consequentia quae inter affirmationem et negationem
proponitur, quattuor fieri syllogismos Boethius docuit, duos quidem
lege /399/ complexionis, per positionem scilicet antecedentis et>
destructionem consequentis, duos uero alios ex natura oppositionis
terminorum, per destructionem scilicet antecedentis et positionem
consequentis. Ipse insuper Boethius in eodem Libro Hypotheticorum
dixit huiusmodi consequentiam quae inter affirmationem et negationem
proponitur, inter contraria tantum proponi, id est inter opposita.
Unde etiam oppositionem uolunt habere inter 'non-homo' et 'animal',
cum huiusmodi consequentia inter ea proponitur:

     si non est non-homo, est animal

Unde non> infinitum 'hominis' accipiunt 'non-homo' in praemissa
consequentia, sed in sensu infiniti 'animalis', nec aliter
consequentiam recipiunt. Sed qui de infinito 'animalis' eam recipiunt,
de infinito 'hominis' eam> negare non possunt. Infinita enim minorum
maiora sunt infinitis maiorum. Quanto enim pauciora sunt ea quae
remouentur, tanto plura esse contingit ea a quibus remouentur, et
quanto abundat numerus eorum quae sub affirmatione cadunt, tanto
decrescit numerus eorum quae sub negatione ueniunt. Cum itaque
'non-homo' infinitum 'hominis' uniuersalius sit infinito 'animalis',
remotum remouet illud. Unde et quicquid ad remotionem 'non-animalis'
ponitur, idem ad negationem 'non-hominis' sequitur. Amplius: cum ad
negationem 'non-hominis' infiniti sui 'hominem' poni concedant, et
'animal' poni ad eamdem necesse est: quod enim antecedens infert, et
consequens; species autem ad genus necessario antecedit.

Patet itaque de infinito etiam speciei, sicut de infinito generis,
recipiendam esse consequentiam ad nomen generis; ac sic opposita non
sunt infinitum speciei et generis nomen, in quibus simul omnes caeterae
species eiusdem generis continentur, ut equus, asinus et caeterae quae
et non-homo sunt et animal. Sed profecto ea non immediata uoco, sed
non-mediata dico. Immediata enim auctoritas tantum opposita uocauit,
non-mediata autem sunt quaecumque medium non habent, ut etiam circa
corpus non medio colore coloratum 'album' et 'nigrum' non-mediata
dicuntur, non immediata. Sicut enim supra dictum est, immediatio
contrariorum secundum proprium susceptibile dispensatur. Omnia itaque
immediata circa idem non-mediata dicuntur; sed non conuertitur, ut ex
praemissis apparet. Sicut autem oppositionem rerum modo secundum
praedicationem uel adiacentiae uel essentiae consideramus, modo uero
secundum existentiam, sic etiam immediationem. /400/ Secundum
adiacentiam quidem sanitas et aegritudo circa animal immediata sunt,
corpus uero et spiritus circa substantiam; secundum praedicationem
essentiae uel 'homo' et 'non-homo' circa omnia. Nox uero et dies circa
tempus immediata sunt non secundum praedicationem aliquam, sed
secundum existentiam, hoc modo scilicet quod quolibet tempore
existente uel nox uel dies existere dicitur.

			     DE COMPLEXIS

Sunt autem complexa immediata, ut sunt affirmatio et negatio
diuidentes et quaecumque propositiones oppositae uerum falsumque
diuidunt. Sicut autem in incomplexis alia per omne esse alia circa
quoddam contingebat immediata esse, ita et hic uidetur. Sunt enim per
omne esse affirmatio et negatio immediatae, secundum id scilicet quod
de omni re, siue sit siue non sit, semper altera uera est et altera
falsa. Circa praedicationem uero 'animalis' propositiones de 'sano' et
'aegro' immediatae sunt, ut circa istam 'Socrates est animal' istae
duae: 'Socrates est sanus', 'Socrates est aeger'.

Nunc autem omnium immediatorum natura pertractata ad eorum
consequentias ueniamus inferentiae, quarum secundum uim immediationis
haec communis est regula ut:

     altero ablato alterum ponatur

hoc modo:

     si Socrates non est sanus, est aeger

     si non est spiritus, est corpus

     si nox non existit, dies est

     si non est equus, est non-equus

     si non est uera "Socrates est homo", uera est> "Socrates non est
     homo"

uel:

     si non est uera "Socrates est sanus," uera est "Socrates est
     aeger"

Est autem communis sententia nulla necessitate fulciri huiusmodi
consequentias quae inter negationem et affirmationem proponuntur, sed
semper earum ueritatem con>stantiarum adiunctione egere, quae de his
fiat circa quae sunt immediata, ueluti si talis proponatur
consequentia de Socrate:

     si non est sanus, est aeger

falsa est, nisi constantia suppleatur, haec scilicet: 'cum sit
animal'. Si enim quia Socrates non est sanus est aeger, et quia non
est est aeger; unde etiam sequitur quod si non est, est. Patet quoque
simili argumentatione et illud extrahi:/401/

     si nulla res est, aliqua res est

Ideoque omnes ad consecutionem ueritatis iudicant apponendam esse
constantiam de 'animali', circa quod sunt immediata:

     si non est sanum est aegrum, cum sit animal

			    DE CONSTANTIA

Sed hic quidem positionem constantiae inspiciamus ac cui in
consequentia adiungatur inquiramus. Dicunt tamen quidam quod nec de
consequentia sit nec inter partes consequentiae recipienda, sed cum
hoc totum:

     si non est sanum est aegrum, cum sit animal

unum uerum dicunt, necesse est propositionem esse; unde aut categorica
aut hypothetica. At uero categoricam non esse patet; unde hypotheticam
esse constat. Si autem illud totum hypothetica est propositio, et ipsa
quoque constantia pars est hypotheticae propositionis; unde et
consequentiae partem oportet esse. Cum autem pars sit consequentiae,

restat quaerere utrum sit antecedens aut consequens aut aliqua pars
eorum. Sed sunt qui de antecedenti neque de consequenti eam esse
uolunt, sed quidem utrique necessarium, cuius adiumento ex antecedenti
consequens proueniat, ex negatione scilicet quae ait: 'Socrates non
est sanus', affirmatio quae proponit: 'Socrates est aeger'. Sed ad
istam quidem consecutionem nihil iuuare potest, quae scilicet fit
inter negationem et affirmationem. Impossibile est enim sequi ex
negatione affirmationem; quare impossibile ex earum consecutione
ostensum est sequi. Id uero quod impossibile est, nullo adiumento
fieri potest et quicquid nititur ut fiat, in cassum agit. Quis itaque
dicat constantiam eam ueram consecutionem reddere, quae uera esse non
possit, eam scilicet quae simpliciter inter negationem et
affirmationem, cui tantum ipsa apponitur? Quodsi tantum tota uera est
consequentia, in qua etiam constantia concluditur per adiunctionem
ipsius, et ipsa quoque constantia in partes consequentiae, ut dictum
est, uenit. Quarum nullam uel ratio uel auctoritas nouit nisi
conditionem et quae in antecedenti et consequenti per eam coniunctis
continentur.

Utrum ergo constantiam antecedens uel consequens uel eorum partem
annuamus, diligenter inquirendum est. Quod facilius fiet, si illius
particulae 'cum' quae apponitur, significationes inquiramus. Est autem
illud modo temporale modo causale modo conditionale. Temporale quidem
ponitur, cum dicitur: 'cum caelum rotundum est, ignis /402/ calidus
est'; causale uero hoc loco: 'suspende eum, cum sit fur', id est 'quia
est fur'; conditionale uero cum pro 'si' coniunctione accipitur,
ueluti in hac consequentia:

     cum est homo, est animal

quam eiusdem potestatis esse cum ista:

     si est homo, est animal

Boethius in Topicis suis docuit.

Dicunt autem quidam quod conditionale sit in superiori consequentia
categoricamque illam: 'Socrates est animal' cum illa consequentia
coniungat:

     si non est sanus, est aeger

ac si ita dicatur:

     si Socrates est animal sequitur si non est sanus est aeger

Sed tunc quidem plane falsa est tota consequentia, quippe uerum est
antecedens et falsum consequens.

Dicetur fortasse quod in consequenti consequentia ipsa ponatur
constantia antecedente sola negatione hoc modo:

     si non est sanum sequitur cum est animal est aegrum'

id est

     si est animal, est aegrum

quae etiam falsa est eadem causa qua superiori; fortasse Socrates
sanus non est, non quantum 'animal' positum ponit 'aegrum', cum sit
uniuersalius. Si uero consequentiam antecedere facias et sequi
negationem categoricam hoc modo:

     si quia est animal non est sanum, est aegrum',

falsa etiam erit haec consecutio; consecutio enim praedicationem non
exigit. Quocumque itaque conditionale uerteris, falsa est consecutio.

Si uero ipsum causale sumpseris, nusquam potes ipsum competenter
locare, ut ueritatem consequentiae conserues. Si enim dixeris:

     si non est sanum quia est animal est aegrum

falsa erit consequentia. Talis enim> est sensus categoricae causalis:
'est sanum quia est animal', id est: ita quod animal est, inde sanum.
Unde sequitur 'quia est' et in primum inconueniens reuertitur: 'si non
est, est'. Si uero antecedenti causa apponatur, hoc modo:

     si quare est animal non est sanum, est aegrum'

falsa etiam erit consecutio. Sequitur enim ex ea: /403/

     si quia est animal [non]nulla qualitate formatur, est aegrum

quod omnino falsum est, cum antecedens consequens ipsum auferat. Quod
enim nulla qualitate formaretur, aegritudinem non haberet. Si uero
causam toti hypotheticae apponas hoc modo:

     si non est sanum est aegrum, cum est animal

id est: quia est animal, uera est de eo illa consequentia, falsum est
omnino; neque enim uel hoc quod est> animal uel aliquid aliud, causa
est ueritatis consequentiae ne>que ille effectus, cum nullo modo esse
queat. Unde nec causale illud 'cum' potest accipi.

Sed nec fortasse temporale. Si enim temporale sit, oportet ut alicui
illud cui apponitur, temporaliter coniungat siue antecedenti siue
consequenti seu toti consequentiae. Toti quidem hypotheticae hoc modo:

     cum est animal sequitur si non est sanum est aegrum

consequenti uero sic:

     si non est sanum cum est animal est aegrum

antecedenti uero ita:

     si cum est animal non est sanum est aegrum

Sed si quidem toti consequentiae copulaueris, falsum proferes. Falsum
est enim ut quo tempore categorica uera est, hypothetica sit uera,
quae nullo tempore uera esse potest; uera tamen est categorica. Si
uero consequenti adiungatur non minus falsa consecutio apparet: si
enim quando est animal, est aegrum, oportet simul utrumque esse; unde
et in primum inconueniens rursus incidimus. Si uero antecedenti
adiunxeris hoc modo:

     si cum est animal non est sanum est aegrum

id est

     si in eodem tempore et est animal et non est sanum, tunc est
     aegrum

fortassis uera est consecutio, sed iam ab immediatis locus esse non
poterit. Non enim uis inferentiae in 'sano' tantum, sed in 'animali'
consistit, ac si ita diceremus:

     si est animal quod non est sanum, tunc est aegrum

Unde potius locus a descriptione esse uidetur quam ab immediatis. Nam
'animal quod non est sanum' 'aegri' descriptio potest esse; et bene
quidem postquam apposita est constantia, ab immediatis esse negatur.
Sed tantum assignari potest ab immediatis, cum simpliciter
consequentia profertur, quantum quidem ad probabilitatem
consecutionis, non quantum ad ueritatem attinet.

/404/ Patet itaque ipsam constantiam de antecedenti esse ac duas simul
antecedere propositiones. Sed nec adhuc fortasse una satis est
constantia ad ueritatem consequentiae, quia et adhuc forsitan in
inconueniens incidemus. Si enim quia est animal et non est sanum, est
aegrum, et quia est> animal et nullo animalis accidenti formatum, est
sanum, uel ita: et quia est animal uel neque sanum neque est aegrum.
Illi quoque qui locum ab oppositis non calumniantur, tale inconueniens
uitare non possunt:

     si est animal et lapis, est sanum

uel qui locum a parte diuisibili uel a subiecto tenent, istud:

     si est sanum et lapis, est aegrum

Videtur itaque mihi et alia apponi constantia quae est huiusmodi:

     'cum> omne animal quod non est sanum est aegrum

atque ita dicatur:

     si Socrates non est sanus cum sit animal et omne animal quod non
     est sanum sit aegrum, tunc est aeger

Sicut autem consequentiis apponuntur, sic regulis earum oportet
addere, ut istas regulae superioris consequentiae:

si aliquod immediatum remouetur ab aliquo et illud sub eo maneat circa
quod sunt immediata, acsi scilicet diceremus sub eo cuius omnia quae
non sunt unum immediatorum, sunt alterum, ipsum alterum de eodem
praedicatur, ut si 'sanum' remouetur a 'Socrate' et ipse sub 'animali'
sit, cuius omnia quae non sunt sana, sunt aegra, ipse profecto aeger
est. Quam quidem regulam non esse maximam propositionem patet ex
assumptionum natura superius digesta. Postquam enim in antecedenti
habitudinis est assignatio, maxima non potest esse propositio.

		       DE LOCIS A CONSTANTIIS>

Cum autem constantia antecedenti adiungenda sit unumque cum alio
antecedens faciat, manifestum est:

     quicquid ad consequens consequitur, et ad ipsam constantiam cum
     propositione cui adiungitur, aut quicquid ipsam propositionem cui
     adiungitur inferet, inferet quoque earum consequens.

Hoc autem ideo dicimus quod sunt quidam qui eam consequentiam quae
constantiam tenet, ad> extremorum coniunctionem idoneam esse negent
nec posse ex ea argumentari dicunt, ubi constantia fuerit apposita.
Habent enim per admixtionem eiusdem ad> extremorum coniunctionem
plura inconuenientia, ueluti cum dicitur:/405/

     si non est corpus, non est sanum
     si non est sanum cum sit animal, est aegrum
     quare si non est corpus, est aegrum

quod omnino falsum apparet. Et bene quidem hoc loco cohaerentiae
extremorum resistunt, cum non sit idem medius terminus. Cum enim in
prima consequentia una tantum sequatur propositio, in secunda duae
antecedunt; unde nec media est consequentia. At uero si utraeque
sequerentur in prima, sicut et antecedunt in secunda, non posset
extremorum cohaerentia fallere. Unde non natura constantiae
coniunctionem extremorum impedit, sed medii termini absentia. Si enim
ita diceretur:

     si non est corpus cum est animal, non est sanum

     si non est sanum cum est animal, est aegrum

necessario inferretur:

     si non est corpus, est aegrum

Atqui primae consequentiae falsitas omnibus est manifesta.

Unde autem constantia dicta sit ea propositio cui praeponitur 'cum',
et unde non> alia, solet quaeri. Ac fortasse uidetur alia inde non
debere dici constantia quod secundum terminorum habitudinem in
inferentia ipsius ad ultimam locus assignari ualeat, et ita
principaliter in ea uim inferentiae consistere atque ideo non
constantiam debere uocari, sed quasi antecedens cui constantia
apponatur. Sed quid dixerimus constantiam cum ita proponemus:

     si est animal cum non sit sanum, est aegrum

     si est rationale cum sit mortale, est homo

In prima enim consequentia illa propositio cui 'cum' praeponitur,
inferentiam principaliter tenere uidetur ex habitudine terminorum; in
secunda uero nulla est antecedentium quae secundum dispositionem
consequentiae ex habitudine terminorum inferentiam tenere uidetur.
Constantiam itaque non aliunde uocari aestimo quam> quia cum alia in
antecedenti consistit, cui per temporale aduerbium coniungitur.

Est autem annotandum omnes consequentias quas simplices superius
denegabamus, constantiarum adiumento ueritatem recipere. Quae quidem
uel secundum formam syllogismi aggregentur uel tale quid exigant quod
in formam syllogismi possit adiungi, ueluti cum ex propositis ueram
uolumus facere consequentiam uel ex aliis quae simplices consequentias
non reddunt ueras, appositione constantiarum eas ueras efficiemus hoc
modo: /406/

     si Socrates est homo et nullus homo est lapis, Socrates non est
     lapis

uel ita:

     si Socrates est homo et homo et lapis sint opposita, Socrates non
     est lapis

Et prima quidem consequentia formam habet syllogismi. In alia uero
propositio de habitudine terminorum infertur, quae eam exigit quae
formam syllogismi faciebat, haec scilicet: 'homo et lapis sunt
opposita' istam: 'nullus homo est lapis'.

Est etiam illud praenoscendum nihil de constantiis quae necesse sunt,
ad consecutionem esse praetermittendum, cum mediae disponuntur
consequentiae, ut extremorum fiat coniunctio; quae quidem coniungi non
possunt nisi firmissimo necessitatis uinculo astringantur et sint
necessariae omnes quae in ea ponantur consequentiae. Cum autem non ad
extremorum coniunctionem uel ad alicuius probationem> tota inducitur
consequentia, sed in ipsa aliquid comprobatur, ipsum uidelicet
consequens ex antecedenti, non uidetur multum necessaria appositio
constantiae, eoquod certa sit nec ad fidem desit. Et si apponatur,
nihil propter fidem consequentis est amplius demonstrandum de
assumptione quam si> ipsa deesset, quippe ipsa certa est, ueluti si
demonstrare uelimus quod Socrates sit aeger talemque proponamus
consequentiam:

     si non est sanus, est aeger

uolentes ex remotione 'sani' 'aegrum' comprobare, licet consequentiae
ueritatem constantiis egere sciamus, tamen eas superflue requireremus
quas omnes ueras esse cognoscimus.

Atque haec de locis extrinsecis dicta sufficiant. Nunc uero ad medios
ueniamus.

			   DE LOCIS MEDIIS

Quorum alii in relatiuis, alii in toto seu partibus, alii in
excedentibus et excessis continentur -- qui simplices sunt -- alii
permixti sunt ex suprapositis inhaerentibus et extrinsecis.

			 DE LOCO A RELATIVIS

Fit autem locus a relatiuis extrinsecus cum ita proponitur:

     si pater est, filius est

Proponi potest de relationibus ipsis in essentia hoc modo:

     si paternitas est, filiatio est

uel

     si non est haec, nec illa

     si pater non est, filius non est

Similiter et hae quidem omnes per simplex esse fiunt, in quarum
uidelicet partibus esse simpliciter praedicatur uel remouetur. Hae
uero aliae inter eadem circa tertium proponuntur:

     si iste est pater illius, ille est filius istius

Quae quidem omnes in eo necessariae uidentur quod impossibile est esse
antecedens absque consequenti. Nos autem id sufficere ad necessitatem
consecutionis non concedimus, nisi etiam in antecedenti consequens, ut
supra docuimus, intelligatur. Alioquin et consequentiae oppositorum
necessariae uiderentur. Nos autem nullam necessitatem consequentiae
inter diuersas rerum essentias admittimu, quod etiam superius ex
inductione inconuenientium confirmauimus.

Sunt autem praemissarum consequentiarum propositiones maximae:

     si quid uno relatiuorum formatum exstiterit, et aliquid altero
     formatum necesse est esse

     si unum relatiuorum fuerit, et alterum

     si aliquod relatiuorum inerit alicui respectu alterius, alterum
     relatiuorum inerit alteri respectu eiusdem;

quae tamen regula in his terminis cassa uidetur:

     si omnis pater est pater alicuius, aliquis est filius omnis
     patris

Hic enim omnis pater paternitatem suscipere dicitur respectu alicuius
filii, cum tamen nullus filius respectu omnis patris habeat
filiationem, sed unusquisque respectu sui tantum. Si quis autem de
prima propositione dubitauerit, sic ostendatur: uere omnis pater est
pater alicuius, quare et iste et ille et similiter alii. Amplius: aut
omnis est pater alicuius filii, aut quidam non est pater alicuius
filii; aut si quidam non sit pater alicuius filii, non est pater
filii: omnis enim filius alicuius est. Si quis autem [dicat]
relatiuorum reciprocationem fallere dicat quia signa uniuersalitatis
uel particularitatis apponuntur, fallitur. Si quis enim dicat: 'omnis
filius est filius omnis patris', potest conuertere sic: 'omnis pater
est pater omnis filii', sicut et hic 'omnis homo est similis omni[s]
asino': 'omnis asinus est similis omni homini'. Sic quoque et
particulariter potest conuerti: 'quidam pater est pater alicuius
filii'; 'quidam filius est filius cuiusdam patris'. Sed tunc fortasse
cassari dicetur reciprocatio cum simul et uniuersale et /408/
particulare signum apponetur, ut in> priori exemplo. At iam
uniuersalis non fuerit data de relatiuis regula, quae consequentiae ex
uero et falso coniunctae deseruiat. Falsa est enim propositio quae
ait: 'aliquis est, filius omnis patris', quia uera est eius
contradictoria: 'nullus est, filius omnis patris', quia neque iste
neque ille ac sic de singulis.

Fortasse autem et particularem quae ait: 'aliquis est filius omnis
patris' uoluerint ab enumeratione partium patris, huius scilicet
patris et illius et singulorum, hoc modo demonstrare: uere aliquis est
filius omnis patris, quia aliquis est filius huius patris et aliquis
est filius huius et similiter de singulis: quare aliquis est filius
omnis patris. Sicut enim pater, cum in subiecto uniuersaliter>
ponebatur, per annumerationem suarum partium probaba>tur, quare non
etiam cum in determinatione uniuersaliter> ponitur? Quis etiam ad
probationem huius propositionis: 'brunellus est similis omni homini'
idoneas istas non dicat: 'brunellus est similis Socrati et Platoni et
caeteris'? Neque enim impositionem suam mutant, cum in determinatione
signa ponuntur. Sed profecto non est idonea probatio ad ostensionem
unius particularis plures de eisdem terminis particulares
annumerare>. Neque enim ex his duabus: 'quoddam animal est
rationale', 'quoddam animal est irrationale' haec ostendi potest:
'quoddam animal est rationale et irrationale' uel ex negatiuis
negatiua. Non enim semel dictum 'quoddam' in diuersis accipi potest,
sicut pluries prolatum. Est enim et quoddam rationale et quoddam
irrationale, sed non idem. Unde nullo modo uerum est 'quoddam est
utrumque'. At uero si 'quoddam' semel dictum unum tantum accipitur>,
quomodo potest dici quod omnis homo est quidam? Neque enim bene
uidetur monstrare ex istis: 'Socrates est quidam', 'Plato est quidam'
-- in quibus 'quidam' in diuersis accipitur --, sicut nec ex istis:
'quidam Socrates est', 'quidam est Plato' et sic de singulis, ita:
'quidam est omnis homo'. Sicut enim cum dicitur: 'quidam est
Socrates', 'quidam est Plato', per 'quidam' diuersa ponuntur, sic
etiam cum dicitur: 'Socrates est quidam', 'Plato est quidam', in
quibus 'qui>dam, in diuersis accipitur, per 'quidam' diuersa
praedicantur; alioquin falsae essent propositiones. Sicut enim de
eodem diuersae non praedicantur essentiae, ita nec idem de diuersis.
Neque enim eadem res est diuersae substantiae neque diuersae
substantiae eadem essentia. Si enim uel idem de diuersis uel diuersa
de eodem dicerentur, ipsa quoque de se inuicem praedicarentur. At uero
si diceretur: 'quidam homo est Socrates et Plato et caeteri', ut
scilicet 'quidam' semel> acciperetur, esset probatio idonea ut quidam
esset omnis homo; uel si ita proferretur: 'Socrates et /409/ Plato et
sic caeteri sunt quidam homo', recte omnis homo quidam homo esse
uideretur: tunc enim 'quidam' semel posito eadem res acciperetur. Si
ergo in 'quidam' semel dicto unum tantum omnium, ut diximus,
accipitur, quomodo uera erit 'omnis homo est quidam', quae omni homini
quemdam inhaerere dicit? Si enim omni homini quidam inhaeret, et
cuidam omnem hominem necesse est inhaerere; unde etiam uera esset
'quidam homo est omnis'. Sicut enim in remotione conuersio tenetur,
sic etiam in praedicatione. Nam sicut illud a quo alterum remouetur,
ab ipso necesse est remoueri, ita et de quo alterum praedicatur, de
ipso necesse est praedicari. Nec rerum conuersio in aliquo fallere
potest, sed uocum quandoque constructio idonea non fit ad
conuersionem, ueluti in particulari negatiua et uniuersali
affirmatiua, quae simpliciter conuerti denegantur, non quidem quantum
ad rerum essentiam, sed quantum ad eamdem uocum transpositionem. Cum
enim dicimus: 'omnis homo est animal' et in omnibus hominibus aliqua
de animalibus ponimus indeterminate, conuertere etiam sic possumus:
'et illa omnia animalia sunt homines', sed non ita: 'omne animal est
homo', quippe non omne animal attribuebamus. Cum etiam dicimus:
'quoddam animal non est homo', possumus et secundum rerum essentiam
hoc modo conuertere: 'et nullus homo est illud animal'. Quod autem
conuersionem nullam natura rerum impediat, sed uocabulorum diuersa
secundum signa acceptio, ex singularibus, quarum una est acceptio,
patet. Si quis enim dicat: 'omnis homo est Socrates', 'Plato est
Socrates', potest etiam conuertere sic>: 'Socrates est omnis homo',
'Socrates est [uel] Plato', uel> 'nullus homo est Socrates, [uel],
'Plato non est Socrates' sic: 'Socrates non est homo', 'Socrates non
est Plato'. Sic quoque et in particularibus: 'quidam homo est
Socrates', 'Socrates est quidam homo', 'quidam homo non est Socrates',
'Socrates non est quidam homo'.

Non itaque rerum essentia simplicem impedit conuersionem, sed eadem
transpositarum uocum acceptio, secundum quod dictum est uniuersalem
affirmationem uel particularem negationem eius contradictoriam non
habere conuersionem huiusmodi, eo uidelicet quod, sicut> dicimus:
'omnis homo est animal' uel 'quoddam animal non est homo', ita non
contingat conuertere: 'omne animal est homo' uel 'quidam homo non est
animal'. Hinc quoque scilicet ex eadem uocis demonstratione dictum est
uel idem de diuersis praedicari, cum dicitur: 'homo est animal',
'asinus est animal', uel diuersa de eodem, cum dicitur: 'quoddam
animal est homo', 'quoddam animal est asinus', secundum id scilicet
quod 'animal' uel 'quoddam animal' idem hic et ibi dicant, non tamen
idem in re diuersis /410/ inhaeret uel diuersa eidem in re insint. Est
itaque identitas tantum, non secundum rerum essentiam, sed secundum
uocum denotationem. Si ergo rerum conuersio nusquam fallit, habet haec
quoque conuersionem: 'omnis homo est quidam', sicut et illa: 'omnis
homo est Socrates', ut scilicet dicamus illum quemdam esse omnem
hominem; quod falsum est. Si enim, cum 'quidam' proferimus, unum
quemcum>que de omnibus accipimus, cui 'omnem hominem' supponimus,
falsum intellectum tenemus. At uero rursus 'homo' tantumdem dicere
uidetur, quantum 'quidam homo' tam ex conuersione quam ex
aequipollentia particularis et indefinitae. Inde enim 'omnis homo est
animal' uel 'Socrates est animal' talem simplicem conuersionem habere
uidentur: 'quoddam animal est homo' uel 'quoddam animal est Socrates',
quod scilicet tantumdem 'animal' quantum 'quoddam animal' sonabat.
Hinc quoque 'animal est homo' et 'quoddam animal est homo' aequales
uidentur appellari. Accedit etiam huic significationi impositio
singularis numeri, quae fit circa singulos. Unde si uera recipitur
'omnis homo est homo', non uidetur reprobanda 'omnis homo est quidam
homo', quae etiam ostendi potest ex falsa sua contradictoria 'quidam
homo non est quidam homo'. 'Omne' quoque singillatim omnes, non simul,
colligit quorum unusquisque quidam est. Recte igitur in dubietatem
ducitur ueritas huius propositionis: 'omnis homo est quidam', quae et
uera ex quibusdam et falsa ex quibusdam uidetur. Similiter et ueritas
huius: 'omnis pater est pater cuiusdam filii' dubitari potest, cuius
conuersio secundum relationem nullo modo uera uidetur, haec scilicet:
'quidam filius est filius omnis patris'. Quae quidem dubitatio ita
fortasse solui poterit cum dicitur: 'omnis homo est quidam', si
multiplex in sensu multarum propositionum accipiatur et 'quidam'
multipliciter acceptum ad singulos hominum referatur, sicut in
propositionibus indiuiduorum ex quibus ostenditur, uera est; si autem
'quidam' in demonstratione unius tantum ponatur, falsa est. Similiter
pensanda est ueritas uel falsitas huius: 'omnis pater est pater
cuiusdam filii', cum uidelicet 'cuiusdam' modo ad unum tantum, modo ad
diuersa reducitur; cum uero ad diuersa reducitur et multiplex est
propositio, multiplex est etiam reciprocatio et uera sicut prior
assignatio. Cum enim dicitur: 'omnis pater est pater cuiusdam', et sic
de aliis potest reciprocari ut et quidam sit filius huius et quidam
huius etc., illi scilicet quorum patres erant. Quod fortasse in hac
propositione intelligi potest: 'omnis patris est quidam filius'.
Fortasse enim transpositio promptior est ad ueritatis intelligentiam,
secundum id scilicet quod in 'omni' posito singuli colligantur, ad
quos quidem in diuersis reducitur. /411/ Cum autem in 'quidam' unus
tantum accipitur, falsa est assignatio et falsa reciprocatio.

De loco autem ab integro uel eius partibus post locum a genere et
specie egimus>, cum omnis 'totius' inferentiam tractaremus.

			  A conting>entibus

Nunc igitur de loco a contingentibus disputemus, quorum duae sunt
regulae:

     quicquid enim praedicatur de uno contingentium uniuersaliter, et
     de altero particulariter

uel

     quicquid remouetur, similiter

hoc modo:

     si omnis homo est animal, quoddam album est animal

     si nullus homo est animal, quoddam album non est animal

Contingentia autem haec dicimus 'album' et 'hominem', eoquod in parte
se contingant; quorum consequentiae maximam tenent probabilitatem.

			   DE MEDIIS MIXTIS

Sunt quoque et illi medii loci qui ex inhaerentibus et extrinsecis
sunt permixti, ut sunt illi qui a gene re et oppsitis simul fiunt uel
a specie et oppositis uel a pari et oppositis et quicumque alii ex his
sunt permixti. Haec autem est permixtionis traditio: si diuersarum
consequentiarum antecedens et consequens per medium coniungantur in
unam consequentiam, potest in coniuncta locus assignari permixtus ex
illis, ex quibus singulis in prioribus consequentiis assignabatur.
Veluti si ex his duabus consequentiis

     si omnis homo est animal, Socrates est animal

     si Socrates est animal, Socrates non est lapis

in quibus loci assignantur, in prima quidem a genere, in secunda uero
ab oppositis, talis coniungatur consequentia:

     si omnis homo est animal, Socrates non est lapis

locus simul a genere et opposito dandus est, secundum hoc scilicet
quod homo Socratis genus est, id est superius, et animal lapidis
oppositum. Si quis etiam ex istis duabus:

     si nullus homo est sanus, Socrates non est sanus

     si Socrates non est sanus, Socrates est aeger

istam coniungat:

     si nullus homo est sanus, Socrates est aeger

illos simul locos in ista assignabit quos in illis diuisim
proferebat, a genere scilicet et immediato.

Regulae autem huiusmodi erunt: in priori quidem haec:

     si aliquod oppositorum praedicatur de genere alicuius
     uniuersaliter>, alterum oppositorum remouetur a qualibet specie
     illius generis.

Unde animal oppositum est lapidis et homo genus Socratis; quare si
'animal' praedicatur de 'homine' uniuersaliter, 'lapis' remouetur a
'Socrate'. In secunda uero consequentia haec poterit maxima propositio
dari:

     si aliquod immediatorum remouetur a genere alicuius
     uniuersaliter, alterum immediatorum conuenit cuilibet specierum
     eiusdem generis

Videtur autem supraposita de permixtis locis doctrina in hac fallere
consequentia:

     si Socrates est homo, est sensibilis

quae ex his duabus nascitur:

     si est homo, est animal

     si est animal, est sensibilis

in quibus loci a specie et a pari assignantur, qui non dantur in ea
quae nascitur, immo a specie tantum, id est homine, qui est species
sensibilis. Sed etiam a specie et> a pari simul dari potest iuxta
hanc regulam:

     si species alicuius generis praedicatur de aliquo, par illius
     generis praedicatur de eodem

Contingit autem ueras uel falsas esse consequentias permixtorum
locorum secundum ueritatem uel falsitatem praepositarum
consequentiarum ex quibus nascuntur.

Non autem omnes permixtos locos dicimus medios nisi eos, ut dictum
est, qui extrinsecitatem aliquam habent et cohaerentiam, etiam si
medius adhibeatur locus uel cum extrinseco uel cum inhaerenti, ut ille
qui a contingentibus ducitur hoc modo:

     si nullus homo est lapis, quoddam album non est margarita

     si omnis homo est animal, quoddam album non est lapis

Hic igitur locus medius ex medio quo mixtus est, qui, quoniam et
extrinsecitatem et cohaerentiam continet, cum quocumque adiungatur,
siue cum inhaerenti siui cum extrinseco, locum medium permixtum
reddit. /413/

	 Unde inhaerentes uel extrinseci siue medii dicantur

Nunc autem locorum quos in usum dialectici trifariam partiti fuimus,
expedita diuisione, alios inhaerentes alios medios alios extrinsecos
appellantes, undi hi inhaerentes, illi extrinseci, alii medii dicantur
exponamus. Inhaerentes autem dicti sunt quod ad ea ad quorum
inferentiam inducantur secundum uim cohaerentiae quam ad ea habent,
afferantur antecedentia, ut species ad genus suum uel unum par ad
reliquum etc. Extrinseci uero dicuntur in quorum inferentia non
cohaerentia, sed magis remotio esse attenditur. Medii uero quod aeque
et cohaerentia et extrinsecitas in eorum inferentia consideretur; nam
et relatiuorum ad se et partium ad totum et contingentium inter se
quaedam est cohaerentia et disiunctio. Ex oppositione enim quam habent
relatiua, extrinsecitatem recipiunt; ex commutatione uero relationis
qua> ad se inuicem referuntur ac sine se esse non possunt, quamdam
habent inuicem affinitatem adhaerentiae, secundum quam et Themistius
et Tullius eorum locos inter inhaerentes posuerunt. Totum etiam parti
et adhaerens est et ab ipsa seiunctum; adhaeret quidem secundum id
quod in quantitate et constitutione sui eam tenet, secundum quod et
ipsi locos eorum inter inhaerentes collocauerunt; disiuncta uero sunt
secundum praedicationem; neque enim totum de parte neque pars de toto
praedicantur. Contingentia quoque et conueniunt et dissident circa
diuersa, ut homo et album circa albos homines iungmtur et a se
recedunt in aliis quibus alterum tantum conuenit, ut in lilio, cui
album solum conuenit, et in nigro homine, cui tantum homo inest. Hos
uero medios qui mixti sunt ex inhaerentia et extrinsecitate quam in
partibus habent, medios recte dici apparet.

Haec de locis dicta sunt quorum inferentias uel in necessitate
firmatas uel maxima probabilitate suffultas dialecticorum disputatio
in usum deduxit. Sunt autem alii quibus dialectici raro ac numquam
fere utuntur, quos tamen etiam> Boethius Graeci Themistii atque
Romani Tullii diuisiones de locis plene exsecutus non praetermisit.
Hos quoque tractabimus> ne quid doctrinae subtrahere uideamur, eaque
etiam tractare pigrum non sit quae de diuisionibus eorumdem auctorum
restare atque nostro deesse tractatui uidentur; ac prius, sicut ipse
Boethius, diuisionem Themistii ponamus.

2
			    LIBER SECUNDUS
				   
		 DE DIVISIONIBUS THEMISTII ET TULLII

			  DIVISIO THEMISTII

Hic igitur locos differentias, sicut et nos, in tres species partitus,
alios inhaerentes alios extrinsecos alios medios appellauit.
Inhaerentes quoque, quemadmodum nos superius, in duo diuisit, cum
uidelicet alios a substantia, alios a consequenti substantiam assumi
dixerit. Quos uero locos a substantia dixit, omnes superius plene
tractauimus, et quosdam insuper consequentes substantiam, eos scilicet
qui a toto sunt tam generali quam integro, uel a partibus tam
diuisiuis quam constitutiuis. Nam locum quoque ab integro uel eius
parte inhaerentem tantum uocauit, quem nos tamen medium dici
conuenientius ostendimus. Restant autem ex consequentibus substantiam
hi quos uel in causis posuit uel a generatione uel a corruptione uel
ab usu uel a communiter accidentibus fieri dixit, quos nos quidem
prius tractemus quam eos quos ipse uel extrinsecos uel medios
supposuit.

At nunc in causis immoremur, quarum proprietates cum plene
distinxerimus, qualiter ex eis loci ueniant facilius docebimus, cum
ipsae scilicet ad probationem suorum effectuum inducantur.

			      DE CAUSIS

Causas autem quattuor Boethius computat, efficientem scilicet,
materialem, formalem, finalem. Efficientem autem eam descripsit quae
mouet atque operatur ubi aliquid explicetur, id est effectus, ut
faber, dum cultellum fabricatur, ipsi materiae ferri sua operatione
formam cultelli aptando motum praestat ut in cultellum transeat, de
qua uberius in sequentibus tractabimus, cum ad species motus ueniemus.

			     DE MATERIALI

Materialem uero in eam ex qua fit et eam in> qua fit separauit; ex
qua fit, id est ferrum, in qua fit, id est incus. Sed haec quidem in
qua fit absurde et incongrue materia dicitur, sed ea sola ex qua fit,
quae scilicet in substantiam effectus transit, ut animal in hominem,
ligna et /415/ lapides in domum. Non autem causam aliquam negamus esse
eam in qua fit, sicut est et illa per quam fit, ut ferreus malleus, id
est martellus, sed materialem dici prohibemus, tametsi Boethius alios
nimium secutus materialem eam> in Topicis suis appellauerit, cum
tamen eius locum non posuerit sciens eam non proprie materiam dici.
Sola enim materia proprie dicitur ex qua rei substantia constat. Unde
et illi qui farinam panis materiam appellant, quam in constitutione
panis esse non concedunt, decepti sunt. Neque enim ideo materia
putanda quod ab ea panis principium sumpserit, nisi etiam ipsam in sui
constitutione retineat, sicut nec forma rei putanda est nisi quae
ipsam actualiter informat. Unde et Boethius firmam posuit probationem
a materia, cum Mauros inde arma non habere conuincit quod eis ferrum,
quod armorum est materia, desit; quae quidem probatio infirma esset,
si sine materia materiatum reperiretur, sicut in pane concedunt. Sed
procul dubio non est farina panis materia putanda, cum in eius
constitutione numquam sit; neque enim iam farina remanet, sed micae.
Micae itaque panis materia sunt, non farina.

Nota autem quod ea quae constituta sunt, alia praeiacentem materiam
habuerunt, ut nauis -- prius enim ligna fuerunt quam ex eis aut domus
aut nauis constituerentur --, alia simul cum materia coeperunt, ut
elementa quae in materiam caeterorum corporum prima creata sunt, quae a
se ipsis inceperunt. Quae uero primae sunt creaturas nulla praeiacens
materia praecessit. Sic et accidentia simul cum materia sua nascuntur.
Sed siue tempore praecedat materia materiatum siue non, natura necesse
est et dignitate praecedere, secundum id scilicet quod materialiter
creat et facit esse; nec aliud quidem putandum est materiatum quam
materialis essentia, postquam in eius constitutione est posita. Neque
enim animal quod in homine est, id est quod rationalitate et
mortalitate est in>formatum, res est alia ab homine, nec ligna aut
lapides quae in constitutione domus, aliud putanda sunt a domo. Quae
enim essentiae partes sunt, omnes simul acceptae idem prorsus sunt
quod totum utpote propria[m] et tota[m] rei essentia[m]; in quid
materiam de materiato praedicari omnium auctoritate conuincitur.

			      DE FORMALI

Forma uero in essentia non componit, sed superueniens substantiae
perfectionem effectus reddit, et haec est formalis causa. Sicut enim
/416/ absque materia consistere non potest quae ex ipsa componitur
substantia, sic nec praeter formam perfici potest, cuius aduentu ipsam
compleri ac perfici Porphyrius dixit, ut hominem rationalitatis ac
mortalitatis informatione. Fortasse enim substantia hominis in materia
generis quodammodo posset consistere, sed praeter differentiarum
informationem perfecta[m] non esse.

Non autem omnem formam in causam recipimus, nisi eas tantum quae ad
creationem substantiae necessariae sunt ac praeter quas effectus ipse
consistere non potest. Quae igitur accidentales sunt, ut albedo
Socratis, causae dicendae non sunt, cum nullo modo praeter ea[s]
subiecta consistant, immo ipsae propter subiecta. Omnia enim
accidentia posteriora sunt suis subiectis atque in eis semper sunt ac
per ea subsistunt. Unde magis accidentium causa ex subiectis pendet
quam subiectorum ex accidentibus; et sunt quidem fundamenta causae, in
quibus accidentia fiunt; quam quidem causam, ut supra meminimus,
Boethius non satis commode materiali aggregat. Illam autem per quam
fit, ut ea per quae operamur instrumenta, omnino praetermisit, nisi
forte et in efficienti tam eam quae efficit quam eam per quam efficit
acceperit.

			      DE FINALI

Finalem uero eam appellauit ut incidere causa est fabricationis
cultelli; ideo enim factus est ut per eum incidamus. Quae quidem
causa, cum posterior sit temporaliter, maxime tamen praecedit ex
proprietate causae. Haec enim est propter quam totum agitur et ad quam
tota respicit operatio; et est quidem uictoria causa belli, quia
scilicet> intentio est uictoriae, quae compulit hominem ad pugnandum,
bellum uero uictoriae, sed hoc quod ex eo contingit, et, nisi
praecederet bellum, esse non potuit; bellum uero omnino praeter
uictoriam potuit esse, ac secundum hoc quod Tullius effectum uocat,
quod Themistius finem appellat.

			    DE EFFICIENTE

Breuiter autem omnibus causis designatis ad efficientem reuertentes
quemdam de ipsa errorem recidamus. Sunt enim qui inter causas
efficientes quasdam incommode causas aggregant, ut qui patrem filii
causam efficientem confitentur, matrem uero causam in qua fit. Dicunt
/417/ enim patrem mouere atque operari, ut aliquid explicetur, quod
efficientium proprietas exigit. Sed hi nimirum miror quare et matrem
efficientem causam non uocent. Ipsam etiam, dum cohabitat, in motu
[esse] necesse est esse atque in eodem pariter operari. At uero si
proprietatem efficientium integre pensemus, neuter generantium
efficientibus est aggregandus, sed solus Creator, cuius mira et
occulta operatio formam infuso semini paulatim adaptat et imprimit.
Haec enim sola proprie causa efficiens dicitur quae de subiecta
materia operando rei formandae suam formam imprimit operatione, ut
faber cultello atque natura homini. Largius tamen efficientem causam
in diuisione Tullii Boethius sumens solem quoque efficientem causam
diei uocauit, cum uidelicet ait: "causa est efficiens quae quamlibet
rem praecedens efficit, non tempore, sed proprietate naturae, ut sol
diem." Non enim sol de materia aliqua operando atque ipsam formando
diem efficit, sicut faber cultellum aut natura hominem, quae ipso
quoque patre defuncto infusum semen in corpus humanum coaptat. Haecque
proprie una dicuntur secundum naturam, quae per operationem propriam
Deus creat ac format ac perficit; caetera uero quae hominum operatio,
ut sunt nauis et domus, nec creantur ab hominibus, quippe nihil
substantiae efficitur, sed solae quae iam creatae sunt substantiae
coniunguntur, nec una proprie dici possunt, quae scilicet natura
substantiae non unit, sed forte per accidens una dici possunt quae
sola operatio coniungit. Est itaque creare substantiam ipsam facere,
quod solius est Summi Artificis; coniungere uero est iam creata
componere, quod hominibus competit. In his ergo homines efficientes
esse possunt, quae ad coniunctionem rerum iam a Deo creatarum
pertinent; in his uero Deus quae ad creationem attinent, efficere
itaque [est] hominum est simpliciter componere, Dei uero substantiam
ipsam creare. Si quis autem et ipsos homines creatores, quantum
scilicet ad compositionem, praesumat dicere, non est audiendus. Neque
enim uel ipsam formam creant, sed aptant componendo subiecta; nec sunt
efficientes in creando, sed in aptando. Ipse enim Deus in eorum
operatione simul creat quod eorum operatio adaptat. Cum autem et Deus
efficiens causa sit, quantum, ut dictum est, ad creationem, et homo
quoque quantum ad compositionem, uterque mouet, id est motum praestat
ei quod efficitur: Deus quidem secundum generationem, dum substantiam
creat, homo uero secundum alterationem, dum compositionem adaptat.

Sed nunc quoque motus species ad horum discretionem tractemus.

/398/ uero quaecumque non sunt homo, sunt non-homo et econuerso, et
quaecumque non sunt alba, sunt non-alba et econuerso, et quaecumque
non sunt Socrates sunt non-Socrates.

Contingit autem idem plura immediata habere ad diuersa, ut 'rationale'
et priuatorium habet et negatiuum, 'irrationale' scilicet et
'non-rationale'; alterum quidem sub animali tantum, quod est
'irrationale', alterum uero, quod infinitum est, per omne esse, quod
est 'non-rationa1e.'

Unde manifestum est aliam esse significationem priuatorii quam
infiniti uocabuli. Quod enim priuatorium est, non solum priuat
contrarium, uerum etiam quamdam ponit formam, ut 'irrationale' non
solum rationalitatem expellit, sed etiam irrationalitatem, quae est ei
contraria, ponit. Infinitum autem uocabulum solummodo ex remotione
finiti omnibus quae in finito non clauduntur, imponitur, ut
'non-rationale' omnibus quae [non] rationalia non sunt, ex communi
causa, hac quod rationalia non sunt; secundum quam quidem communem
impositionis causam etiam uniuoca quodammodo dici possunt et una
terminari definitione, ut ir>rationale: quod non est rationale. Unde
manifestum est omnia infinita priuatoriis esse ampliora: omnia enim
irrationalia non-rationalia sunt, sed non conuertitur.

Videtur quoque idem diuersa habere immediata per omne esse, ut animal
et quaelibet genera uel proprium infinitum et cuiuslibet suae speciei
infinitum, ut 'animal' et 'non animal' et 'non-homo': sicut enim omne
quod non est animal, est non> animal et econuerso, sic omne quod non
est animal est non-homo et econuerso. Quae etiam proponuntur
consequentiae immediationis inter illa, et inter ista. Sicut enim
dicitur:

     si non est animal, non est animal

et

     si non est animal, est non->animal

ita etiam proponitur:

     si non est animal>, non est homo

     si non est non-homo, est animal

Dicunt tamen quidam non esse ueras huiusmodi consequentias inter
'animal' et 'non-homo', nisi 'non-homo' extra 'animal' tantum
accipiatur, quasi scilicet infinitum 'animalis', eo uidelicet quod ex
huiusmodi consequentia quae inter affirmationem et negationem
proponitur, quattuor fieri syllogismos Boethius docuit, duos quidem
lege /399/ complexionis, per positionem scilicet antecedentis et>
destructionem consequentis, duos uero alios ex natura oppositionis
terminorum, per destructionem scilicet antecedentis et positionem
consequentis. Ipse insuper Boethius in eodem Libro Hypotheticorum
dixit huiusmodi consequentiam quae inter affirmationem et negationem
proponitur, inter contraria tantum proponi, id est inter opposita.
Unde etiam oppositionem uolunt habere inter 'non-homo' et 'animal',
cum huiusmodi consequentia inter ea proponitur:

     si non est non-homo, est animal

Unde non> infinitum 'hominis' accipiunt 'non-homo' in praemissa
consequentia, sed in sensu infiniti 'animalis', nec aliter
consequentiam recipiunt. Sed qui de infinito 'animalis' eam recipiunt,
de infinito 'hominis' eam> negare non possunt. Infinita enim minorum
maiora sunt infinitis maiorum. Quanto enim pauciora sunt ea quae
remouentur, tanto plura esse contingit ea a quibus remouentur, et
quanto abundat numerus eorum quae sub affirmatione cadunt, tanto
decrescit numerus eorum quae sub negatione ueniunt. Cum itaque
'non-homo' infinitum 'hominis' uniuersalius sit infinito 'animalis',
remotum remouet illud. Unde et quicquid ad remotionem 'non-animalis'
ponitur, idem ad negationem 'non-hominis' sequitur. Amplius: cum ad
negationem 'non-hominis' infiniti sui 'hominem' poni concedant, et
'animal' poni ad eamdem necesse est: quod enim antecedens infert, et
consequens; species autem ad genus necessario antecedit.

Patet itaque de infinito etiam speciei, sicut de infinito generis,
recipiendam esse consequentiam ad nomen generis; ac sic opposita non
sunt infinitum speciei et generis nomen, in quibus simul omnes
caeterae species eiusdem generis continentur, ut equus, asinus et
caeterae quae et non-homo sunt et animal. Sed profecto ea non
immediata uoco, sed non-mediata dico. Immediata enim auctoritas tantum
opposita uocauit, non-mediata autem sunt quaecumque medium non habent,
ut etiam circa corpus non medio colore coloratum 'album' et 'nigrum'
non-mediata dicuntur, non immediata. Sicut enim supra dictum est,
immediatio contrariorum secundum proprium susceptibile dispensatur.
Omnia itaque immediata circa idem non-mediata dicuntur; sed non
conuertitur, ut ex praemissis apparet. Sicut autem oppositionem rerum
modo secundum praedicationem uel adiacentiae uel essentiae
consideramus, modo uero secundum existentiam, sic etiam immediationem.
/400/ Secundum adiacentiam quidem sanitas et aegritudo circa animal
immediata sunt, corpus uero et spiritus circa substantiam; secundum
praedicationem essentiae uel 'homo' et 'non-homo' circa omnia. Nox
uero et dies circa tempus immediata sunt non secundum praedicationem
aliquam, sed secundum existentiam, hoc modo scilicet quod quolibet
tempore existente uel nox uel dies existere dicitur.

			     DE COMPLEXIS

Sunt autem complexa immediata, ut sunt affirmatio et negatio
diuidentes et quaecumque propositiones oppositae uerum falsumque
diuidunt. Sicut autem in incomplexis alia per omne esse alia circa
quoddam contingebat immediata esse, ita et hic uidetur. Sunt enim per
omne esse affirmatio et negatio immediatae, secundum id scilicet quod
de omni re, siue sit siue non sit, semper altera uera est et altera
falsa. Circa praedicationem uero 'animalis' propositiones de 'sano' et
'aegro' immediatae sunt, ut circa istam:

     Socrates est animal

istae duae:

     Socrates est sanus

     Socrates est aeger

Nunc autem omnium immediatorum natura pertractata ad eorum
consequentias ueniamus inferentiae, quarum secundum uim immediationis
haec communis est regula ut:

     altero ablato alterum ponatur

hoc modo:

     si Socrates non est sanus, est aegere

     si non est spiritus, est corpus

     si nox non existit, dies est

     si non est equus, est non-equus

     si non est uera "Socrates est homo," uera est> "Socrates non est
     homo"

uel

     si non est uera "Socrates est sanus," uera est "Socrates est
     aeger"

Est autem communis sententia nulla necessitate fulciri huiusmodi
consequentias quae inter negationem et affirmationem proponuntur, sed
semper earum ueritatem con>stantiarum adiunctione egere, quae de his
fiat circa quae sunt immediata, ueluti si talis proponatur
consequentia de Socrate:

     si non est sanus, est aeger

falsa est, nisi constantia suppleatur, haec scilicet: 'cum sit
animal'. Si enim quia Socrates non est sanus est aeger, et quia non
est est aeger; unde etiam sequitur quod si non est, est. Patet quoque
simili argumentatione et illud extrahi: /401/

     si nulla res est, aliqua res est

Ideoque omnes ad consecutionem ueritatis iudicant apponendam esse
constantiam de 'animali', circa quod sunt immediata:

     si non est sanum est aegrum, cum sit animal

			    DE CONSTANTIA

Sed hic quidem positionem constantiae inspiciamus ac cui in
consequentia adiungatur inquiramus. Dicunt tamen quidam quod nec de
consequentia sit nec inter partes consequentiae recipienda, sed cum
hoc totum:

     si non est sanum est aegrum, cum sit animal

unum uerum dicunt, necesse est propositionem esse; unde aut categorica
aut hypothetica. At uero categoricam non esse patet; unde hypotheticam
esse constat. Si autem illud totum hypothetica est propositio, et ipsa
quoque constantia pars est hypotheticae propositionis; unde et
consequentiae partem oportet esse. Cum autem pars sit consequentiae,
restat quaerere utrum sit antecedens aut consequens aut aliqua pars
eorum. Sed sunt qui de antecedenti neque de consequenti eam esse
uolunt, sed quidem utrique necessarium, cuius adiumento ex antecedenti
consequens proueniat, ex negatione scilicet quae ait: 'Socrates non
est sanus', affirmatio quae proponit: 'Socrates est aeger'. Sed ad
istam quidem consecutionem nihil iuuare potest, quae scilicet fit
inter negationem et affirmationem. Impossibile est enim sequi ex
negatione affirmationem; quare impossibile ex earum consecutione
ostensum est sequi. Id uero quod impossibile est, nullo adiumento
fieri potest et quicquid nititur ut fiat, in cassum agit. Quis itaque
dicat constantiam eam ueram consecutionem reddere, quae uera esse non
possit, eam scilicet quae simpliciter inter negationem et
affirmationem, cui tantum ipsa apponitur? Quodsi tantum tota uera est
consequentia, in qua etiam constantia concluditur per adiunctionem
ipsius, et ipsa quoque constantia in partes consequentiae, ut dictum
est, uenit. Quarum nullam uel ratio uel auctoritas nouit nisi
conditionem et quae in antecedenti et consequenti per eam coniunctis
continentur.

Utrum ergo constantiam antecedens uel consequens uel eorum partem
annuamus, diligenter inquirendum est. Quod facilius fiet, si illius
particulae 'cum' quae apponitur, significationes inquiramus. Est autem
illud modo temporale modo causale modo conditionale. Temporale quidem
ponitur, cum dicitur: 'cum caelum rotundum est, ignis /402/ calidus
est'; causale uero hoc loco: 'suspende eum, cum sit fur', id est 'quia
est fur'; conditionale uero cum pro 'si' coniunctione accipitur,
ueluti in hac consequentia:

     cum est homo, est animal

quam eiusdem potestatis esse cum ista:

     si est homo, est animal

Boethius in Topicis suis docuit.

Dicunt autem quidam quod conditionale sit in superiori consequentia
categoricamque illam: 'Socrates est animal' cum illa consequentia
coniungat:

     si non est sanus, est aeger

ac si ita dicatur:

     si Socrates est animal sequitur si non est sanus est aeger

Sed tunc quidem plane falsa est tota consequentia, quippe uerum est
antecedens et falsum consequens.

Dicetur fortasse quod in consequenti consequentia ipsa ponatur
constantia antecedente sola negatione hoc modo:

     si non est sanum sequitur cum est animal est aegrum

id est

     si est animal, est aegrum

quae etiam falsa est eadem causa qua superiori; fortasse Socrates
sanus non est, non quantum 'animal' positum ponit 'aegrum', cum sit
uniuersalius. Si uero consequentiam antecedere facias et sequi
negationem categoricam hoc modo:

     si quia est animal non est sanum, est aegrum

falsa etiam erit haec consecutio; consecutio enim praedicationem non
exigit. Quocumque itaque conditionale uerteris, falsa est consecutio.

Si uero ipsum causale sumpseris, nusquam potes ipsum competenter
locare, ut ueritatem consequentiae conserues. Si enim dixeris:

     si non est sanum quia est animal est aegrum

falsa erit consequentia. Talis enim> est sensus categoricae causalis:
'est sanum quia est animal', id est: ita quod animal est, inde sanum.
Unde sequitur 'quia est' et in primum inconueniens reuertitur: 'si non
est, est'. Si uero antecedenti causa apponatur, hoc modo:

     si quare est animal non est sanum, est aegrum'

falsa etiam erit consecutio. Sequitur enim ex ea: /403/

     si quia est animal [non]nulla qualitate formatur, est aegrum

quod omnino falsum est, cum antecedens consequens ipsum auferat. Quod
enim nulla qualitate formaretur, aegritudinem non haberet. Si uero
causam toti hypotheticae apponas hoc modo:

     si non est sanum est aegrum, cum est animal

id est: quia est animal, uera est de eo illa consequentia, falsum est
omnino; neque enim uel hoc quod est> animal uel aliquid aliud, causa
est ueritatis consequentiae ne>que ille effectus, cum nullo modo esse
queat. Unde nec causale illud 'cum' potest accipi.

Sed nec fortasse temporale. Si enim temporale sit, oportet ut alicui
illud cui apponitur, temporaliter coniungat siue antecedenti siue
consequenti seu toti consequentiae. Toti quidem hypotheticae hoc modo:

     cum est animal sequitur si non est sanum est aegrum

consequenti uero sic:

     si non est sanum cum est animal est aegrum

antecedenti uero ita:

     si cum est animal non est sanum est aegrum

Sed si quidem toti consequentiae copulaueris, falsum proferes. Falsum
est enim ut quo tempore categorica uera est, hypothetica sit uera,
quae nullo tempore uera esse potest; uera tamen est categorica. Si
uero consequenti adiungatur non minus falsa consecutio apparet: si
enim quando est animal, est aegrum, oportet simul utrumque esse; unde
et in primum inconueniens rursus incidimus. Si uero antecedenti
adiunxeris hoc modo:

     si cum est animal non est sanum est aegrum

id est

     si in eodem tempore et est animal et non est sanum, tunc est
     aegrum

fortassis uera est consecutio, sed iam ab immediatis locus esse non
poterit. Non enim uis inferentiae in 'sano' tantum, sed in 'animali'
consistit, ac si ita diceremus:

     si est animal quod non est sanum, tunc est aegrum

Unde potius locus a descriptione esse uidetur quam ab immediatis. Nam
'animal quod non est sanum' 'aegri' descriptio potest esse; et bene
quidem postquam apposita est constantia, ab immediatis esse negatur.
Sed tantum assignari potest ab immediatis, cum simpliciter
consequentia profertur, quantum quidem ad probabilitatem
consecutionis, non quantum ad ueritatem attinet.

/404/ Patet itaque ipsam constantiam de antecedenti esse ac duas simul
antecedere propositiones. Sed nec adhuc fortasse una satis est
constantia ad ueritatem consequentiae, quia et adhuc forsitan in
inconueniens incidemus. Si enim quia est animal et non est sanum, est
aegrum, et quia est> animal et nullo animalis accidenti formatum, est
sanum, uel ita: et quia est animal uel neque sanum neque est aegrum.
Illi quoque qui locum ab oppositis non calumniantur, tale inconueniens
uitare non possunt:

     si est animal et lapis, est sanum

uel qui locum a parte diuisibili uel a subiecto tenent, istud:

     si est sanum et lapis, est aegrum

Videtur itaque mihi et alia apponi constantia quae est huiusmodi:

     cum> omne animal quod non est sanum est aegrum

atque ita dicatur:

     si Socrates non est sanus cum sit animal et omne animal quod non
     est sanum sit aegrum, tunc est aeger

Sicut autem consequentiis apponuntur, sic regulis earum oportet
addere, ut istas regulae superioris consequentiae:

     si aliquod immediatum remouetur ab aliquo et illud sub eo maneat
     circa quod sunt immediata, ac si scilicet diceremus sub eo cuius
     omnia quae non sunt unum immediatorum, sunt alterum, ipsum
     alterum de eodem praedicatur

ut si 'sanum' remouetur a 'Socrate' et ipse sub 'animali' sit, cuius
omnia quae non sunt sana, sunt aegra, ipse profecto aeger est. Quam
quidem regulam non esse maximam propositionem patet ex assumptionum
natura superius digesta. Postquam enim in antecedenti habitudinis est
assignatio, maxima non potest esse propositio.

		       DE LOCIS A CONSTANTIIS>

Cum autem constantia antecedenti adiungenda sit unumque cum alio
antecedens faciat, manifestum est: quicquid ad consequens consequitur,
et ad ipsam constantiam cum propositione cui adiungitur, aut quicquid
ipsam propositionem cui adiungitur inferet, inferet quoque earum
consequens. Hoc autem ideo dicimus quod sunt quidam qui eam
consequentiam quae constantiam tenet, ad> extremorum coniunctionem
idoneam esse negent nec posse ex ea argumentari dicunt, ubi constantia
fuerit apposita. Habent enim per admixtionem eiusdem ad> extremorum
coniunctionem plura inconuenientia, ueluti cum dicitur: /405/

     si non est corpus, non est sanum
     si non est sanum cum sit animal, est aegrum
     quare si non est corpus, est aegrum

quod omnino falsum apparet. Et bene quidem hoc loco cohaerentiae
extremorum resistunt, cum non sit idem medius terminus. Cum enim in
prima consequentia una tantum sequatur propositio, in secunda duae
antecedunt; unde nec media est consequentia. At uero si utraeque
sequerentur in prima, sicut et antecedunt in secunda, non posset
extremorum cohaerentia fallere. Unde non natura constantiae
coniunctionem extremorum impedit, sed medii termini absentia. Si enim
ita diceretur:

     si non est corpus cum est animal, non est sanum

     si non est sanum cum est animal, est aegrum

necessario inferretur:

     si non est corpus, est aegrum

Atqui primae consequentiae falsitas omnibus est manifesta.

Unde autem constantia dicta sit ea propositio cui praeponitur 'cum',
et unde non> alia, solet quaeri. Ac fortasse uidetur alia inde non
debere dici constantia quod secundum terminorum habitudinem in
inferentia ipsius ad ultimam locus assignari ualeat, et ita
principaliter in ea uim inferentiae consistere atque ideo non
constantiam debere uocari, sed quasi antecedens cui constantia
apponatur. Sed quid dixerimus constantiam cum ita proponemus:

     si est animal cum non sit sanum, est aegrum

     si est rationale cum sit mortale, est homo

In prima enim consequentia illa propositio cui 'cum' praeponitur,
inferentiam principaliter tenere uidetur ex habitudine terminorum; in
secunda uero nulla est antecedentium quae secundum dispositionem
consequentiae ex habitudine terminorum inferentiam tenere uidetur.
Constantiam itaque non aliunde uocari aestimo quam> quia cum alia in
antecedenti consistit, cui per temporale aduerbium coniungitur.

Est autem annotandum omnes consequentias quas simplices superius
denegabamus, constantiarum adiumento ueritatem recipere. Quae quidem
uel secundum formam syllogismi aggregentur uel tale quid exigant quod
in formam syllogismi possit adiungi, ueluti cum ex propositis ueram
uolumus facere consequentiam uel ex aliis quae simplices consequentias
non reddunt ueras, appositione constantiarum eas ueras efficiemus hoc
modo: /406/

     si Socrates est homo et nullus homo est lapis, Socrates non est
     lapis

uel ita:

     si Socrates est homo et homo et lapis sint opposita, Socrates non
     est lapis

Et prima quidem consequentia formam habet syllogismi. In alia uero
propositio de habitudine terminorum infertur, quae eam exigit quae
formam syllogismi faciebat, haec scilicet: 'homo et lapis sunt
opposita' istam: 'nullus homo est lapis'.

Est etiam illud praenoscendum nihil de constantiis quae necesse sunt,
ad consecutionem esse praetermittendum, cum mediae disponuntur
consequentiae, ut extremorum fiat coniunctio; quae quidem coniungi non
possunt nisi firmissimo necessitatis uinculo astringantur et sint
necessariae omnes quae in ea ponantur consequentiae. Cum autem non ad
extremorum coniunctionem uel ad alicuius probationem> tota inducitur
consequentia, sed in ipsa aliquid comprobatur, ipsum uidelicet
consequens ex antecedenti, non uidetur multum necessaria appositio
constantiae, eoquod certa sit nec ad fidem desit. Et si apponatur,
nihil propter fidem consequentis est amplius demonstrandum de
assumptione quam si> ipsa deesset, quippe ipsa certa est, ueluti si
demonstrare uelimus quod Socrates sit aeger talemque proponamus
consequentiam:

     si non est sanus, est aeger

uolentes ex remotione 'sani' 'aegrum' comprobare, licet consequentiae
ueritatem constantiis egere sciamus, tamen eas superflue requireremus
quas omnes ueras esse cognoscimus.

Atque haec de locis extrinsecis dicta sufficiant. Nunc uero ad medios
ueniamus.

			   DE LOCIS MEDIIS

Quorum alii in relatiuis, alii in toto seu partibus, alii in
excedentibus et excessis continentur -- qui simplices sunt -- alii
permixti sunt ex suprapositis inhaerentibus et extrinsecis.

			 DE LOCO A RELATIVIS

Fit autem locus a relatiuis extrinsecus cum ita proponitur:

     si pater est, filius est

Proponi potest de relationibus ipsis in essentia hoc modo:

     si paternitas est, filiatio est

uel

     si non est haec, nec illa

     si pater non est, filius non est

Similiter et hae quidem omnes per simplex esse fiunt, in quarum
uidelicet partibus esse simpliciter praedicatur uel remouetur. Hae
uero aliae inter eadem circa tertium proponuntur:

     si iste est pater illius, ille est filius istius

Quae quidem omnes in eo necessariae uidentur quod impossibile est esse
antecedens absque consequenti. Nos autem id sufficere ad necessitatem
consecutionis non concedimus, nisi etiam in antecedenti consequens, ut
supra docuimus, intelligatur. Alioquin et consequentiae oppositorum
necessariae uiderentur. Nos autem nullam necessitatem consequentiae
inter diuersas rerum essentias admittimu, quod etiam superius ex
inductione inconuenientium confirmauimus.

Sunt autem praemissarum consequentiarum propositiones maximae:

     si quid uno relatiuorum formatum exstiterit, et aliquid altero
     formatum necesse est esse

     si unum relatiuorum fuerit, et alterum

     si aliquod relatiuorum inerit alicui respectu alterius, alterum
     relatiuorum inerit alteri respectu eiusdem;

quae tamen regula in his terminis cassa uidetur:

     si omnis pater est pater alicuius, aliquis est filius omnis
     patris

Hic enim omnis pater paternitatem suscipere dicitur respectu alicuius
filii, cum tamen nullus filius respectu omnis patris habeat
filiationem, sed unusquisque respectu sui tantum. Si quis autem de
prima propositione dubitauerit, sic ostendatur: uere omnis pater est
pater alicuius, quare et iste et ille et similiter alii. Amplius: aut
omnis est pater alicuius filii, aut quidam non est pater alicuius
filii; aut si quidam non sit pater alicuius filii, non est pater
filii: omnis enim filius alicuius est. Si quis autem [dicat]
relatiuorum reciprocationem fallere dicat quia signa uniuersalitatis
uel particularitatis apponuntur, fallitur. Si quis enim dicat: 'omnis
filius est filius omnis patris', potest conuertere sic: 'omnis pater
est pater omnis filii', sicut et hic 'omnis homo est similis omni[s]
asino': 'omnis asinus est similis omni homini'. Sic quoque et
particulariter potest conuerti: 'quidam pater est pater alicuius
filii'; 'quidam filius est filius cuiusdam patris'. Sed tunc fortasse
cassari dicetur reciprocatio cum simul et uniuersale et /408/
particulare signum apponetur, ut in> priori exemplo. At iam
uniuersalis non fuerit data de relatiuis regula, quae consequentiae ex
uero et falso coniunctae deseruiat. Falsa est enim propositio quae
ait: 'aliquis est, filius omnis patris', quia uera est eius
contradictoria: 'nullus est, filius omnis patris quia neque iste neque
ille ac sic de singulis.

Fortasse autem et particularem quae ait: 'aliquis est filius omnis
patris' uoluerint ab enumeratione partium patris, huius scilicet
patris et illius et singulorum, hoc modo demonstrare: uere aliquis est
filius omnis patris, quia aliquis est filius huius patris et aliquis
est filius huius et similiter de singulis: quare aliquis est filius
omnis patris. Sicut enim pater, cum in subiecto uniuersaliter>
ponebatur, per annumerationem suarum partium probaba>tur, quare non
etiam cum in determinatione uniuersaliter> ponitur? Quis etiam ad
probationem huius propositionis: 'brunellus est similis omni homini'
idoneas istas non dicat: 'Brunellus est similis Socrati et Platoni et
caeteris'? Neque enim impositionem suam mutant, cum in determinatione
signa ponuntur. Sed profecto non est idonea probatio ad ostensionem
unius particularis plures de eisdem terminis particulares
annumerare>. Neque enim ex his duabus: 'quoddam animal est
rationale', 'quoddam animal est irrationale' haec ostendi potest:
'quoddam animal est rationale et irrationale' uel ex negatiuis
negatiua. Non enim semel dictum 'quoddam' in diuersis accipi potest,
sicut pluries prolatum. Est enim et quoddam rationale et quoddam
irrationale, sed non idem. Unde nullo modo uerum est 'quoddam est
utrumque'. At uero si 'quoddam semel dictum unum tantum accipitur>,
quomodo potest dici quod omnis homo est quidam? Neque enim bene
uidetur monstrare ex istis: 'Socrates est quidam', 'Plato est quidam'
-- in quibus 'quidam' in diuersis accipitur --, sicut nec ex istis:
'quidam Socrates est', 'quidam est Plato' et sic de singulis, ita:
'quidam est omnis homo'. Sicut enim cum dicitur: 'quidam est
Socrates', 'quidam est Plato', per 'quidam' diuersa ponuntur, sic
etiam cum dicitur: 'Socrates est quidam', 'Plato est quidam', in
quibus 'qui>dam, in diuersis accipitur, per 'quidam' diuersa
praedicantur; alioquin falsae essent propositiones. Sicut enim de
eodem diuersae non praedicantur essentiae, ita nec idem de diuersis.
Neque enim eadem res est diuersae substantiae neque diuersae
substantiae eadem essentia. Si enim uel idem de diuersis uel diuersa
de eodem dicerentur, ipsa quoque de se inuicem praedicarentur. At uero
si diceretur: 'quidam homo est Socrates et Plato et caeteri', ut
scilicet 'quidam' semel> acciperetur, esset probatio idonea ut quidam
esset omnis homo; uel si ita proferretur: 'Socrates et /409/ Plato et
sic caeteri sunt quidam homo', recte omnis homo quidam homo esse
uideretur: tunc enim 'quidam' semel posito eadem res acciperetur. Si
ergo in 'quidam' semel dicto unum tantum omnium, ut diximus,
accipitur, quomodo uera erit 'omnis homo est quidam', quae omni homini
quemdam inhaerere dicit? Si enim omni homini quidam inhaeret, et
cuidam omnem hominem necesse est inhaerere; unde etiam uera esset
'quidam homo est omnis'. Sicut enim in remotione conuersio tenetur,
sic etiam in praedicatione. Nam sicut illud a quo alterum remouetur,
ab ipso necesse est remoueri, ita et de quo alterum praedicatur, de
ipso necesse est praedicari. Nec rerum conuersio in aliquo fallere
potest, sed uocum quandoque constructio idonea non fit ad
conuersionem, ueluti in particulari negatiua et uniuersali
affirmatiua, quae simpliciter conuerti denegantur, non quidem quantum
ad rerum essentiam, sed quantum ad eamdem uocum transpositionem. Cum
enim dicimus: 'omnis homo est animal' et in omnibus hominibus aliqua
de animalibus ponimus indeterminate, conuertere etiam sic possumus:
'et illa omnia animalia sunt homines', sed non ita: 'omne animal est
homo', quippe non omne animal attribuebamus. Cum etiam dicimus:
'quoddam animal non est homo', possumus et secundum rerum essentiam
hoc modo conuertere: 'et nullus homo est illud animal'. Quod autem
conuersionem nullam natura rerum impediat, sed uocabulorum diuersa
secundum signa acceptio, ex singularibus, quarum una est acceptio,
patet. Si quis enim dicat: 'omnis homo est Socrates', 'Plato est
Socrates', potest etiam conuertere sic>: 'Socrates est omnis homo',
'Socrates est [uel] Plato', uel> 'nullus homo est Socrates, [uel],
'Plato non est Socrates' sic: 'Socrates non est homo', 'Socrates non
est Plato'. Sic quoque et in particularibus: 'quidam homo est
Socrates', 'Socrates est quidam homo', 'quidam homo non est Socrates',
'Socrates non est quidam homo'.

Non itaque rerum essentia simplicem impedit conuersionem, sed eadem
transpositarum uocum acceptio, secundum quod dictum est uniuersalem
affirmationem uel particularem negationem eius contradictoriam non
habere conuersionem huiusmodi, eo uidelicet quod, sicut> dicimus:
'omnis homo est animal' uel 'quoddam animal non est homo', ita non
contingat conuertere: 'omne animal est homo' uel 'quidam homo non est
animal'. Hinc quoque scilicet ex eadem uocis demonstratione dictum est
uel idem de diuersis praedicari, cum dicitur: 'homo est animal',
'asinus est animal', uel diuersa de eodem, cum dicitur: 'quoddam
animal est homo', 'quoddam animal est asinus', secundum id scilicet
quod 'animal' uel 'quoddam animal' idem hic et ibi dicant, non tamen
idem in re diuersis /410/ inhaeret uel diuersa eidem in re insint. Est
itaque identitas tantum, non secundum rerum essentiam, sed secundum
uocum denotationem. Si ergo rerum conuersio nusquam fallit, habet haec
quoque conuersionem: 'omnis homo est quidam', sicut et illa: 'omnis
homo est Socrates', ut scilicet dicamus illum quemdam esse omnem
hominem; quod falsum est. Si enim, cum 'quidam' proferimus, unum
quemcum>que de omnibus accipimus, cui 'omnem hominem' supponimus,
falsum intellectum tenemus. At uero rursus 'homo' tantumdem dicere
uidetur, quantum 'quidam homo' tam ex conuersione quam ex
aequipollentia particularis et indefinitae. Inde enim 'omnis homo est
animal' uel 'Socrates est animal' talem simplicem conuersionem habere
uidentur: 'quoddam animal est homo' uel 'quoddam animal est Socrates',
quod scilicet tantumdem 'animal' quantum 'quoddam animal' sonabat.
Hinc quoque 'animal est homo' et 'quoddam animal est homo' aequales
uidentur appellari. Accedit etiam huic significationi impositio
singularis numeri, quae fit circa singulos. Unde si uera recipitur
'omnis homo est homo', non uidetur reprobanda 'omnis homo est quidam
homo', quae etiam ostendi potest ex falsa sua contradictoria 'quidam
homo non est quidam homo'. 'Omne' quoque singillatim omnes, non simul,
colligit quorum unusquisque quidam est. Recte igitur in dubietatem
ducitur ueritas huius propositionis: 'omnis homo est quidam', quae et
uera ex quibusdam et falsa ex quibusdam uidetur. Similiter et ueritas
huius: 'omnis pater est pater cuiusdam filii' dubitari potest, cuius
conuersio secundum relationem nullo modo uera uidetur, haec scilicet:
'quidam filius est filius omnis patris'. Quae quidem dubitatio ita
fortasse solui poterit cum dicitur: 'omnis homo est quidam', si
multiplex in sensu multarum propositionum accipiatur et 'quidam'
multipliciter acceptum ad singulos hominum referatur, sicut in
propositionibus indiuiduorum ex quibus ostenditur, uera est; si autem
'quidam' in demonstratione unius tantum ponatur, falsa est. Similiter
pensanda est ueritas uel falsitas huius: 'omnis pater est pater
cuiusdam filii', cum uidelicet 'cuiusdam' modo ad unum tantum, modo ad
diuersa reducitur; cum uero ad diuersa reducitur et multiplex est
propositio, multiplex est etiam reciprocatio et uera sicut prior
assignatio. Cum enim dicitur: 'omnis pater est pater cuiusdam', et sic
de aliis potest reciprocari ut et quidam sit filius huius et quidam
huius etc., illi scilicet quorum patres erant. Quod fortasse in hac
propositione intelligi potest: 'omnis patris est quidam filius'.
Fortasse enim transpositio promptior est ad ueritatis intelligentiam,
secundum id scilicet quod in 'omni' posito singuli colligantur, ad
quos quidem in diuersis reducitur. /411/ Cum autem in 'quidam' unus
tantum accipitur, falsa est assignatio et falsa reciprocatio.

De loco autem ab integro uel eius partibus post locum a genere et
specie egimus>, cum omnis 'totius' inferentiam tractaremus.

			  A CONTING>ENTIBUS

Nunc igitur de loco a contingentibus disputemus, quorum duae sunt
regulae:

     quicquid enim praedicatur de uno contingentium uniuersaliter, et
     de altero particulariter

uel:

     quicquid remouetur similiter

hoc modo:

     si omnis homo est animal, quoddam album est animal

     si nullus homo est animal, quoddam album non est animal

Contingentia autem haec dicimus 'album' et 'hominem', eoquod in parte
se contingant; quorum consequentiae maximam tenent probabilitatem.

			   DE MEDIIS MIXTIS

Sunt quoque et illi medii loci qui ex inhaerentibus et extrinsecis
sunt permixti, ut sunt illi qui a gene re et oppsitis simul fiunt uel
a specie et oppositis uel a pari et oppositis et quicumque alii ex his
sunt permixti. Haec autem est permixtionis traditio: si diuersarum
consequentiarum antecedens et consequens per medium coniungantur in
unam consequentiam, potest in coniuncta locus assignari permixtus ex
illis, ex quibus singulis in prioribus consequentiis assignabatur.
Veluti si ex his duabus consequentiis:

     si omnis homo est animal, Socrates est animal

     si Socrates est animal, Socrates non est lapis

in quibus loci assignantur, in prima quidem a genere, in secunda uero
ab oppositis, talis coniungatur consequentia:

     si omnis homo est animal, Socrates non est lapis

locus simul a genere et opposito dandus est, secundum hoc scilicet
quod homo Socratis genus est, id est superius, et animal lapidis
oppositum. Si quis etiam ex istis duabus:

     si nullus homo est sanus, Socrates non est sanus

     si Socrates non est sanus, Socrates est aeger

istam coniungat:

     si nullus homo est sanus, Socrates est aeger

illos simul locos in ista assignabit quos in illis diuisim
proferebat, a genere scilicet et immediato.

Regulae autem huiusmodi erunt: in priori quidem haec:

     si aliquod oppositorum praedicatur de genere alicuius
     uniuersaliter>, alterum oppositorum remouetur a qualibet specie
     illius generis.

Unde animal oppositum est lapidis et homo genus Socratis; quare si
'animal' praedicatur de 'homine' uniuersaliter, 'lapis' remouetur a
'Socrate'. In secunda uero consequentia haec poterit maxima propositio
dari:

     si aliquod immediatorum remouetur a genere alicuius
     uniuersaliter, alterum immediatorum conuenit cuilibet specierum
     eiusdem generis

Videtur autem supraposita de permixtis locis doctrina in hac fallere
consequentia:

     si Socrates est homo, est sensibilis

quae ex his duabus nascitur:

     si est homo, est animal

     si est animal, est sensibilis

in quibus loci a specie et a pari assignantur, qui non dantur in ea
quae nascitur, immo a specie tantum, id est homine, qui est species
sensibilis. Sed etiam a specie et> a pari simul dari potest iuxta
hanc regulam:

     si species alicuius generis praedicatur de aliquo par illius
     generis praedicatur de eodem

Contingit autem ueras uel falsas esse consequentias permixtorum
locorum secundum ueritatem uel falsitatem praepositarum
consequentiarum ex quibus nascuntur.

Non autem omnes permixtos locos dicimus medios nisi eos, ut dictum
est, qui extrinsecitatem aliquam habent et cohaerentiam, etiam si
medius adhibeatur locus uel cum extrinseco uel cum inhaerenti, ut ille
qui a contingentibus ducitur hoc modo:

     si nullus homo est lapis, quoddam album non est margarita

     si omnis homo est animal, quoddam album non est lapis

Hic igitur locus medius ex medio quo mixtus est, qui, quoniam et
extrinsecitatem et cohaerentiam continet, cum quocumque adiungatur,
siue cum inhaerenti siui cum extrinseco, locum medium permixtum
reddit. /413/

	 UNDE INHAERENTES VEL EXTRINSECI SIVE MEDII DICANTUR

Nunc autem locorum quos in usum dialectici trifariam partiti fuimus,
expedita diuisione, alios inhaerentes alios medios alios extrinsecos
appellantes, undi hi inhaerentes, illi extrinseci, alii medii dicantur
exponamus. Inhaerentes autem dicti sunt quod ad ea ad quorum
inferentiam inducantur secundum uim cohaerentiae quam ad ea habent,
afferantur antecedentia, ut species ad genus suum uel unum par ad
reliquum etc. Extrinseci uero dicuntur in quorum inferentia non
cohaerentia, sed magis remotio esse attenditur. Medii uero quod aeque
et cohaerentia et extrinsecitas in eorum inferentia consideretur; nam
et relatiuorum ad se et partium ad totum et contingentium inter se
quaedam est cohaerentia et disiunctio. Ex oppositione enim quam habent
relatiua, extrinsecitatem recipiunt; ex commutatione uero relationis
qua> ad se inuicem referuntur ac sine se esse non possunt, quamdam
habent inuicem affinitatem adhaerentiae, secundum quam et Themistius
et Tullius eorum locos inter inhaerentes posuerunt. Totum etiam parti
et adhaerens est et ab ipsa seiunctum; adhaeret quidem secundum id
quod in quantitate et constitutione sui eam tenet, secundum quod et
ipsi locos eorum inter inhaerentes collocauerunt; disiuncta uero sunt
secundum praedicationem; neque enim totum de parte neque pars de toto
praedicantur. Contingentia quoque et conueniunt et dissident circa
diuersa, ut homo et album circa albos homines iungmtur et a se
recedunt in aliis quibus alterum tantum conuenit, ut in lilio, cui
album solum conuenit, et in nigro homine, cui tantum homo inest. Hos
uero medios qui mixti sunt ex inhaerentia et extrinsecitate quam in
partibus habent, medios recte dici apparet.

Haec de locis dicta sunt quorum inferentias uel in necessitate
firmatas uel maxima probabilitate suffultas dialecticorum disputatio
in usum deduxit. Sunt autem alii quibus dialectici raro ac numquam
fere utuntur, quos tamen etiam> Boethius Graeci Themistii atque
Romani Tullii diuisiones de locis plene exsecutus non praetermisit.
Hos quoque tractabimus> ne quid doctrinae subtrahere uideamur, eaque
etiam tractare pigrum non sit quae de diuisionibus eorumdem auctorum
restare atque nostro deesse tractatui uidentur; ac prius, sicut ipse
Boethius, diuisionem Themistii ponamus.

2

			    LIBER SECUNDUS

		 DE DIVISIONIBUS THEMISTII ET TULLII

			  DIVISIO THEMISTII

Hic igitur locos differentias, sicut et nos, in tres species partitus,
alios inhaerentes alios extrinsecos alios medios appellauit.
Inhaerentes quoque, quemadmodum nos superius, in duo diuisit, cum
uidelicet alios a substantia, alios a consequenti substantiam assumi
dixerit. Quos uero locos a substantia dixit, omnes superius plene
tractauimus, et quosdam insuper consequentes substantiam, eos scilicet
qui a toto sunt tam generali quam integro, uel a partibus tam
diuisiuis quam constitutiuis. Nam locum quoque ab integro uel eius
parte inhaerentem tantum uocauit, quem nos tamen medium dici
conuenientius ostendimus. Restant autem ex consequentibus substantiam
hi quos uel in causis posuit uel a generatione uel a corruptione uel
ab usu uel a communiter accidentibus fieri dixit, quos nos quidem
prius tractemus quam eos quos ipse uel extrinsecos uel medios
supposuit.

At nunc in causis immoremur, quarum proprietates cum plene
distinxerimus, qualiter ex eis loci ueniant facilius docebimus, cum
ipsae scilicet ad probationem suorum effectuum inducantur.

			      DE CAUSIS

Causas autem quattuor Boethius computat, efficientem scilicet,
materialem, formalem, finalem. Efficientem autem eam descripsit quae
mouet atque operatur ubi aliquid explicetur, id est effectus, ut
faber, dum cultellum fabricatur, ipsi materiae ferri sua operatione
formam cultelli aptando motum praestat ut in cultellum transeat, de
qua uberius in sequentibus tractabimus, cum ad species motus ueniemus.

			     DE MATERIALI

Materialem uero in eam ex qua fit et eam in> qua fit separauit; ex
qua fit, id est ferrum, in qua fit, id est incus. Sed haec quidem in
qua fit absurde et incongrue materia dicitur, sed ea sola ex qua fit,
quae scilicet in substantiam effectus transit, ut animal in hominem,
ligna et /415/ lapides in domum. Non autem causam aliquam negamus esse
eam in qua fit, sicut est et illa per quam fit, ut ferreus malleus, id
est martellus, sed materialem dici prohibemus, tametsi Boethius alios
nimium secutus materialem eam> in Topicis suis appellauerit, cum
tamen eius locum non posuerit sciens eam non proprie materiam dici.
Sola enim materia proprie dicitur ex qua rei substantia constat. Unde
et illi qui farinam panis materiam appellant, quam in constitutione
panis esse non concedunt, decepti sunt. Neque enim ideo materia
putanda quod ab ea panis principium sumpserit, nisi etiam ipsam in sui
constitutione retineat, sicut nec forma rei putanda est nisi quae
ipsam actualiter informat. Unde et Boethius firmam posuit probationem
a materia, cum Mauros inde arma non habere conuincit quod eis ferrum,
quod armorum est materia, desit; quae quidem probatio infirma esset,
si sine materia materiatum reperiretur, sicut in pane concedunt. Sed
procul dubio non est farina panis materia putanda, cum in eius
constitutione numquam sit; neque enim iam farina remanet, sed micae.
Micae itaque panis materia sunt, non farina.

Nota autem quod ea quae constituta sunt, alia praeiacentem materiam
habuerunt, ut nauis -- prius enim ligna fuerunt quam ex eis aut domus
aut nauis constituerentur --, alia simul cum materia coeperunt, ut
elementa quae in materiam caeterorum corporum prima creata sunt, quae
a se ipsis inceperunt. Quae uero primae sunt creaturas nulla
praeiacens materia praecessit. Sic et accidentia simul cum materia sua
nascuntur. Sed siue tempore praecedat materia materiatum siue non,
natura necesse est et dignitate praecedere, secundum id scilicet quod
materialiter creat et facit esse; nec aliud quidem putandum est
materiatum quam materialis essentia, postquam in eius constitutione
est posita. Neque enim animal quod in homine est, id est quod
rationalitate et mortalitate est in>formatum, res est alia ab homine,
nec ligna aut lapides quae in constitutione domus, aliud putanda sunt
a domo. Quae enim essentiae partes sunt, omnes simul acceptae idem
prorsus sunt quod totum utpote propria[m] et tota[m] rei essentia[m];
in quid materiam de materiato praedicari omnium auctoritate
conuincitur.

			      DE FORMALI

Forma uero in essentia non componit, sed superueniens substantiae
perfectionem effectus reddit, et haec est formalis causa. Sicut enim
/416/ absque materia consistere non potest quae ex ipsa componitur
substantia, sic nec praeter formam perfici potest, cuius aduentu ipsam
compleri ac perfici Porphyrius dixit, ut hominem rationalitatis ac
mortalitatis informatione. Fortasse enim substantia hominis in materia
generis quodammodo posset consistere, sed praeter differentiarum
informationem perfecta[m] non esse.

Non autem omnem formam in causam recipimus, nisi eas tantum quae ad
creationem substantiae necessariae sunt ac praeter quas effectus ipse
consistere non potest. Quae igitur accidentales sunt, ut albedo
Socratis, causae dicendae non sunt, cum nullo modo praeter ea[s]
subiecta consistant, immo ipsae propter subiecta. Omnia enim
accidentia posteriora sunt suis subiectis atque in eis semper sunt ac
per ea subsistunt. Unde magis accidentium causa ex subiectis pendet
quam subiectorum ex accidentibus; et sunt quidem fundamenta causae, in
quibus accidentia fiunt; quam quidem causam, ut supra meminimus,
Boethius non satis commode materiali aggregat. Illam autem per quam
fit, ut ea per quae operamur instrumenta, omnino praetermisit, nisi
forte et in efficienti tam eam quae efficit quam eam per quam efficit
acceperit.

			      DE FINALI

Finalem uero eam appellauit ut incidere causa est fabricationis
cultelli; ideo enim factus est ut per eum incidamus. Quae quidem
causa, cum posterior sit temporaliter, maxime tamen praecedit ex
proprietate causae. Haec enim est propter quam totum agitur et ad quam
tota respicit operatio; et est quidem uictoria causa belli, quia
scilicet> intentio est uictoriae, quae compulit hominem ad pugnandum,
bellum uero uictoriae, sed hoc quod ex eo contingit, et, nisi
praecederet bellum, esse non potuit; bellum uero omnino praeter
uictoriam potuit esse, ac secundum hoc quod Tullius effectum uocat,
quod Themistius finem appellat.

			    DE EFFICIENTE

Breuiter autem omnibus causis designatis ad efficientem reuertentes
quemdam de ipsa errorem recidamus. Sunt enim qui inter causas
efficientes quasdam incommode causas aggregant, ut qui patrem filii
causam efficientem confitentur, matrem uero causam in qua fit. Dicunt
/417/ enim patrem mouere atque operari, ut aliquid explicetur, quod
efficientium proprietas exigit. Sed hi nimirum miror quare et matrem
efficientem causam non uocent. Ipsam etiam, dum cohabitat, in motu
[esse] necesse est esse atque in eodem pariter operari. At uero si
proprietatem efficientium integre pensemus, neuter generantium
efficientibus est aggregandus, sed solus Creator, cuius mira et
occulta operatio formam infuso semini paulatim adaptat et imprimit.
Haec enim sola proprie causa efficiens dicitur quae de subiecta
materia operando rei formandae suam formam imprimit operatione, ut
faber cultello atque natura homini. Largius tamen efficientem causam
in diuisione Tullii Boethius sumens solem quoque efficientem causam
diei uocauit, cum uidelicet ait: "causa est efficiens quae quamlibet
rem praecedens efficit, non tempore, sed proprietate naturae, ut sol
diem." Non enim sol de materia aliqua operando atque ipsam formando
diem efficit, sicut faber cultellum aut natura hominem, quae ipso
quoque patre defuncto infusum semen in corpus humanum coaptat. Haecque
proprie una dicuntur secundum naturam, quae per operationem propriam
Deus creat ac format ac perficit; caetera uero quae hominum operatio,
ut sunt nauis et domus, nec creantur ab hominibus, quippe nihil
substantiae efficitur, sed solae quae iam creatae sunt substantiae
coniunguntur, nec una proprie dici possunt, quae scilicet natura
substantiae non unit, sed forte per accidens una dici possunt quae
sola operatio coniungit. Est itaque creare substantiam ipsam facere,
quod solius est Summi Artificis; coniungere uero est iam creata
componere, quod hominibus competit. In his ergo homines efficientes
esse possunt, quae ad coniunctionem rerum iam a Deo creatarum
pertinent; in his uero Deus quae ad creationem attinent, efficere
itaque [est] hominum est simpliciter componere, Dei uero substantiam
ipsam creare. Si quis autem et ipsos homines creatores, quantum
scilicet ad compositionem, praesumat dicere, non est audiendus. Neque
enim uel ipsam formam creant, sed aptant componendo subiecta; nec sunt
efficientes in creando, sed in aptando. Ipse enim Deus in eorum
operatione simul creat quod eorum operatio adaptat. Cum autem et Deus
efficiens causa sit, quantum, ut dictum est, ad creationem, et homo
quoque quantum ad compositionem, uterque mouet, id est motum praestat
ei quod efficitur: Deus quidem secundum generationem, dum substantiam
creat, homo uero secundum alterationem, dum compositionem adaptat.

Sed nunc quoque motus species ad horum discretionem tractemus./418/

			       DE MOTU

Motus itaque alius secundum substantiam, alius secundum quantitatem,
alius secundum qualitatem, alius secundum locum contingunt.

			 DE MOTU SUBSTANTIAE

Motus autem fit secundum substantiam, quotiens res aliqua in
substantia sua generatur uel corrumpitur. Generatur autem, dum aliquod
substantiale esse assumit; ueluti, cum aliquod corpus uiuificatur,
animati corporis substantiam assumit uel animalis uel hominis.
Corrumpitur autem, dum eamdem substantialem deserit naturam, ut cum
moriendo inanimatum redditur. Sunt itaque motus substantiae duae
species, generatio scilicet, quae est ingressus in substantiam, et
corruptio, quae est egressus a substantia; et sunt quidem inuicem
contrariae, etsi simul in eodem generatio et corruptio contingant, sed
non qua sunt contrariae. Dum enim quodlibet corpus animatur,
inanimatum deserit secundum quod corrumpitur, et animatum assumit
secundum quod generatur. Unde in eodem generatio simul est cum
corruptione, sed non ideo contraria. Neque enim contraria sunt
generatio animati et corruptio inanimati, sed generatio animati et
corruptio eiusdem, et generatio inanimati et corruptio eiusdem, quae
in eodem simul consistere nequeunt. Hic uero motus qui generatio
dicitur, secundum quem scilicet in naturam substantiae quaelibet res
transfertur, soli Creatori subiacet. Corruptio tamen ipsius nobis
subiecta uidetur, secundum hoc scilicet quod uel aliquem interficimus
uel lignum comburendo in cinerem resoluimus aut fenum in uitrum
liquefacimus. In quo etiam generatio nobis subiecta uidetur. Nam dum
per actum nostrum priorem deserunt substantiam ea quae corrumpuntur,
aliam assumunt, secundum quam generantur, ut simul et corrumpere
uideamur et generare. Si enim inde dicimur corrumpere quia per hoc
quod circa substantiam agimus, ipsa in corruptionem cadit, similiter
et generare concedamur, quia per actum nostrum in generationem uenit,
et fortasse in his generationibus id refelli non potest quae primae
non sunt. Nam primae rerum creationes, in quibus non solum formae, sed
ipsae etiam substantiae creatae sunt a Deo, ueluti cum ipsis
corporibus prius esse contulit, soli Omnipotenti ascribi possunt
earumque corruptiones: neque enim corporis alicuius substantiam actus
ullus hominis adnihilare potest./419/

Primas uero creationes dicimus per quas rerum materiae prius
inceperunt esse, quae scilicet praeiacentem non habuerunt materiam.
Unde in Genesi dictum est: "In principio creauit Deus caelum et
terram," id est in prima creatione; ab ipsis enim operari coepit et in
ipsis materiam omnium corporum conclusit. In ipsis enim omnia posuit
elementa quae caeterorum corporum sunt materia. Non enim pura et
distincta creauit elementa, ut quasi per se ignem poneret uel terram
uel aerem uel aquam, sed omnia in singulis permiscuit; et singulae
quidem fabricae ex elementis quae in eis abundabant nomina traxerunt,
aeris quidem fabrica ex humiditate et leuitate aerii elementi, ignis
uero ex leuitate et siccitate ignei, aquae uero massa ex humiditate et
mollitie aquatici, terrae uero ex grauitate et duritia terrei
elementi.

Secundae uero creationes sunt, cum iam creatam materiam per
adiunctionem substantialis formae nouum facit ingredi esse, ueluti cum
de limo terrae hominem Deus creauit. In quo quidem nulla materiae
nouitas, sed solius formae uidetur diuersitas et quantum ad formam
substantiae pertinet, uidetur mutari natura substantiae; et hae quidem
postremae creationes generationi et corruptioni uidentur subiacere.
Nam id quod prius esse incipit, dum fit nec adhuc exstitit, quomodo
motum generationis possit habere, cum scilicet omnino non sit? In his
etiam quae omnino pereunt, ut de anima[li]bus pecudum aut de
accidentibus dicitur, quo tempore putemus motum corruptionis, cum nec
motum corruptionis ualeamus discernere? At uero illae creationes quae
praeiacentem habent materiam numquam deficientem, generationi
subiacent et corruptioni; ueluti cum limum terrae ille Summus Artifex
ex inanimato uiuificaret et in hominem formaret et ipsam terrae
substantiam iam creatam per adiunctionem formarum in hominem uerteret.
Unde recte in Eodem Moyses: "formauit, inquit, Dominus hominem," in
quo aperte hanc creationem per formas fieri demonstrauit atque a prima
separauit. Ibi enim 'creare' simpliciter dixit, hic etiam 'formare'
posuit. In qua secunda creatione ipsa terrae materia, quae iam
existebat, motum generationis habere poterat, dum informaret eam Deus
animatione sensibilitate rationalitate mortalitate et caeteris, aut
corruptionis, dum inanimatum desereret. De qua etiam creatione secunda
idem ait in Eodem "masculum et feminam creauit eos." Sed nec huiusmodi
creationes postremae nostris subiacent facultatibus, sed omnis creatio
a nostris actibus est aliena et soli Deo ascribenda. Neque enim in
fornace posito /420/ cinere feni ut in uitrum transeat, noster actus
in creationem uitri quicquam operatur, sed ipse Deus nobis etiam
physicam ignorantibus in natura eorum quae praeparauimus, occulte
operatur ac nouam perficit substantiam. Ubi autem uitrum a Deo creatum
est, nostra operatione> in uasa multifarie formatur, sicut ex lignis
et lapidibus iam a Deo creatis domum componimus, nihil quidem creando,
sed creata coniungendo.

Nulla itaque generatio nostris actibus est permissa. Unde a patre
filius recte creari non potest dici>, nisi secundum id quod ex ipsius
substantia manans diuina operatione ad humanam naturam prouehitur.
Unde potius filius ex patre fieri quam per patrem dicitur, secundum id
scilicet quod quamdam, quae ex ipso manauit materiam>, occulte Dei
oper>atio formauit in hominem.

Cum nulla nobis subiecta sit substantiae generatio, corruptio potest
subiecta uideri, nec mirum; facilius enim est in omnibus destruere
quam componere et leuius nocere quam prodesse possumus et promptiores
ad malum operandum quam ad bene faciendum sumus. Qui enim hominem
formare non possumus, ipsum destruere ualemus; ac fortasse quamdam
ipsi generationem facere uidemur secundum inanimationem. Nam dum
animationem auferimus, inanimationem reddimus, quae in substantiam
ueniens generationem facit. Sed auferre quidem possumus, quod
corruptioni pertinet, sed nil conferre in substantiam, quod
generationis est; non animatum ergo facimus, sed inanimationem quoque
solus Deus creat. Non autem idem est non esse animatum et esse
inanimatum. Mu1ta enim sub negationem cadunt quae priuationem non
suscipiunt; quantum uero ad negationem, corruptio est, quantum uero ad
formam priuationis, generatio, quae etiam soli Deo ascribenda est. Nam
si nihil in substantiam ageremus, non minus quandoque Deus eam in
animationem reduceret; sed potest esse ut citius per hoc quod agimus
ipsam resoluat.

Hic igitur substantiae motus quem generationem dicimus, soli Deo
ascribendus est tam in primis quam in postremis creationibus. In
quibus quidem naturae creationibus generales ac speciales constitutae
sunt substantiae. Neque enim formae mutatio diuersitatem specierum aut
generum facit, sed substantiae creatio. Quocumque enim modo uarientur
formae, si identitas manserit, nihil ad essentiam generalem uel
specialem agitur. Cum autem et formae nullae diuersae sint, diuersa
tamen poterunt esse genera, ut sunt generalissima in suae discretione
substantiae, aut fortasse quaedam species, ut de speciebus accidentium
infinitatem uitantes concedimus. Quamdiu itaque essentia materialis
naturae in se diuersa atque aliud ab alia fuerit, diuersa contingit
esse genera uel species. /421/ Diuersitas itaque substantiae
diuersitatem generum ac specierum facit, non formae mutatio. Nam etsi
in speciebus substantiae specierum diuersitatis causa sit differentia,
hoc tamen ex rerum diuersitate substantiae quam faciunt, contingit.
Unde etiam substantiales sunt appellatae huiusmodi differentiae, quae
in substantiam uenientes et discretionem substantiae faciunt et
unionem communis naturae; neque enim alia in speciali aut generali
natura concludimus nisi ea quae natura substantiae diuina uniuit
operatio.

Haec quidem de prima specie motus, quae generatione et corruptione
diuiditur, dicta sufficiant, quam nos secundum substantiam fieri
diximus.

			 DE MOTU QUANTITATIS

Secunda quoque species, quam secundum quantitatem assignauimus, duabus
distribuitur speciebus, augmento scilicet et diminutione, quae et
inuicem contrariae sunt. Et est quidem augmentum motus essentiae rei
secundum quantitatis ipsius intensionem, diminutio uero secundum
eiusdem remissionem. Mutatur enim res secundum augmentum, cum ipsa
substantiae quantitas per additamentum alicuius creuit, ueluti cum
pueris adolentibus sua Deus occulte ministrat incrementa atque nostram
extendit qualibet dimensione substantiam siue in altum siue in longum
seu in latum. Diminuitur autem cum aliquid substantiae demitur et
subtrahitur, ueluti cum ipse Deus nobis ueterescentibus nostras
paulatim substantias attenuat.

Et sunt quidem quattuor omnino augmenta. Crescit enim res tribus
supradictis modis, cum uidelicet in spissum siue in longum siue in
latum extenditur; quartum uero cum secundum numerum multiplicatur, ut
si quattuor adiungantur duo in constitutione senarii. Totidem etiam
contingit esse detrimenta. Nam ex eodem fit detrimentum unde factum
fuerat augmentum. Sicut enim, si quid cuilibet rei sit additum, totum
maius efficitur rei, sic si> quid quantitati cuiuslibet essentiae
massaeque ipsi substantiae subtrahitur, totum ipsum diminuitur.

Sed nunc quidem inuestigandum esse dicit minus de his motibus,
augmento scilicet et diminutione, quam> circa quae fiant. Non enim
aliquod augmentum fieri in aliquo uidetur per adiunctionem alicuius,
quippe nihil augeri uidetur. Neque enim cum aliquid alicui apponitur,
illud quod appositum est, creuit neque illud cui appositum est, cum
plures partes quam prius non habeat. Sed nec totum quod ex /422/ eis
coniunctum est, creuisse uidetur. Eas enim tantum partes adhuc retinet
quas prius habebat, illud scilicet quod est adiunctum et cui est
adiunctum. Sicut enim illa duo coniuncta simul totum sunt ad singula,
sic et disiuncta totum erant ad eadem. Omnia enim plura simul accepta
siue continuata sint siue disiuncta, totum sunt ad singula. Similiter
et de detrimento potest opponi: quid igitur augeri uel diminui
dicemus? Sed simpliciter quidem accipiendum est et dicendum augmentum
esse in composito respectu simplicium, cum plures habeat partes.
Easdem enim omnes et plures continet, sicut senarius omnes partes
quaternarii et insuper binarii. Unde maior secundum augmentum, siue
hoc quaternario siue illo binario quem continet, recte dicitur>. Non
autem semper 'maius' et 'minus' proprie secundum augmentum accipimus.
Proprie namque tantum augmentum accipimus in eo quod in partium
quantitate suarum ab alio abundat. In partibus autem abundare dicimus
omnes alterius partes comprehendere et insuper aliquas habere; quod
quidem in toto ad partem tantum poteris inspicere. Omnes enim partes
partium totius esse necesse est et omne totum totius partium quoque
totum est. Cum autem omnia cuiuslibet partis membra ipsum quoque
constituant totum, necesse est totum a singulis partibus suis in
quantitate partium abundare, id est easdem omnes et insuper quasdam
habere, quod quidem est plures in augmento partes habere. Non enim
plures partes secundum augmentum hoc habent quam illud, cum nullae
fuerint communes. Unde cum quislibet homo alio maior dicitur, non
secundum augmentum partium dici potest proprie, quia nullas habent
communes partes, sed> secundum ex[ante]cedentem dimensionem, quia
scilicet extensa est magis longitudo huius aut latitudo quam illius.
Quodsi quis etiam secundum dimensionis excellentiam augmentum
accipiat, ut quislibet longior homo respectu breuioris augeri dicatur,
multum improprie augmentum accipit. Augeri namque proprie dicitur per
adiunctionem> alicuius quantitatem massamque ipsam substantiae
crescere. Ut quadrangulum crescere Aristoteles dixit composito, id est
adiuncto, gnomone, quo etiam subtracto diminuitur. Plures enim sunt
partes in quadrangulo adiunc to gnomone quam in eo quod relinquitur de
quadrangulo separato gnomone. Consistit autem gnomonis perfectio in
tribus quadranguli partibus, quibus si quarta adiungatur, perficitur
quadrangulus, ut apposita figura monstrat. Qui quidem quadrangulus
respectu illius quadranguli qui est adiunctus, /423/ quartam partem
uel gnomonis cui[us] adiunctus est, augeri dicitur. Neque enim, ut
quidam putant, augmentum referendum est ad illum quadrangulum cui
quarta pars adiungitur, sed ad compositum ex ipso et gnomone. Non
enim, sicut diximus, aliqua pars in constitutione cuiuslibet augetur,
sed ipsum compositum respectu componentium creuit, cum uidelicet totum
contineat quod unaquaeque pars comprehendit atque insuper quicquid
quaelibet aliarum partium continet. Est igitur augeri quodlibet
compositum plures partes ipsum habere in aliquo loco quam prius
haberet in eodem, et diminui pauciores habere quam prius, ut secundum
capacitatem et aggregationem in eumdem locum augmentum consistat, non
tantum secundum pluralitatem partium. Ipsae namque partes plures non
sunt, sed ipsum compositum plures partes habet in hoc loco quam prius.
Veluti si duo sint homines, unus intra domum et unus extra, illi duo
unum sunt compositum ad singulos et si exterior in domum abstrahatur,
idem compositum plures partes in domum habet quam prius; sed non ideo
plures partes quam prius. Sicut enim non est unum quod sibi habeat
plures tunicas quam ille qui habet plures uestes, ita nec illud. Quod
autem secundum loci capacitatem atque coniunctionem augmentum
accipiatur, non solum usus, sed auctoritas contradicit, cum dicitur:
'si quid cuilibet rei sit additum', hoc est: adiunctum in aliquo. Unde
cum dicimus:

     si quid cuilibet rei sit additum totum maius efficitur

non ita est accipiendum ut maius fiat compositum quam prius esset, sed
maius quam singulae partes effectum est per adiunctionem cuiuslibet
ipsarum; prius namque compositum non erat. Et si aliae partes quae
prius erant, accipiantur, non erit numerus earum diminutus; eaedem
enim extra coniunctionem erant partes quae intra. Fit itaque augmenti
comparatio non de composito ad se ipsum, sed de toto ad singulas
partes. Unde recte 'totum' Boethius apponit. Nulla enim res plures
habet in aliquo tempore partes aut pauciores quam in alio. Ubi enim
plures fiunt partes mutata secundum augmentum substantia, non potest
haec substantia dici esse uel fuisse illa quae pauciores habuit.
Videtur autem compositio rerum nihil ad augmentum perficere, cum non
sint plures res per coniunctionem effectae. Si enim unum tribus
adiungas, non uidetur eorum numerus creuisse, nisi forte secundum
locum, quod scilicet plures in hoc loco sunt substantiae quam prius,
cum nondum unus duobus huc esset aggregatus. Ac fortasse in his rebus
quae coniunctionem non exigunt, sed naturaliter discretae sunt, sicut
numeri, nihil /424/ operatur ad augmentum compositio, sed in his quae
per continuationem fiunt, ut in quadrangulo qui ex gnomone et
quadrangulo coniungitur. Non enim quadrangulum unum redderet gnomo et
quadrangulus, si discreta manerent. Unde ad quadranguli augmentum
coniunctio quoque uidetur operari, non ad numerum rerum.

Has uero duas species motus secundum quantitatem fieri diximus, quia
secundum substantiae comprehensionem fiunt; et sunt quidem utriusque,
id est substantiae et quantitatis, hi motus. Cum enim augetur
substantia, necesse est et quantitatem substantiae crescere. Et est
assignatus hic motus secundum quantitatem ad differentiam superioris,
qui secundum substantiam fieri dictus est. In superiore enim motu[s]
non est necesse quantitatem substantiae mutari, sed substantiam ipsam.
Cum enim hoc corpus hominis de animato ad inanimatum mouebitur,
substantiae quantitas non mutabitur, cum eadem membra remanebunt. At
uero per adiunctionem uel substractionem alicuius necesse est
quantitatem, id est comprehensionem substantiae, mutari.

			   DE COMPARATIONE

Non est autem hoc loco praetermittenda consideratio augmenti uel
detrimenti secundum comparationem, ueluti cum dicitur hoc esse magis
uel minus album quam illud. At uero ad comparationem uenire nihil nisi
accidens Boethius confirmat. Non tamen omnia; sicut enim Aristoteles
quantitatem absolutam esse contrarietate dixit, sic etiam
comparatione. Unde magnum et paruum, longum aut breue, latum aut
spissum siue album quantitates non esse clarum est, quamuis semper
secundum quantitatem contingant eisque semper adhaereant, nec nisi
mediantibus quantitatibus substantiis accidant. Proprie enim et primo
loco ipsa linea longa uel breuis dicitur et numerus multus, ac deinde
etiam substantiae. Sicut enim non dicitur magis uel minus homo, ita
nec dicitur magis uel minus> albedo; magis autem uel minus album
dicitur: sumpta itaque accidentium nomina sola comparari possunt, non
scilicet substantiua. Unde in praedicamento qualitatis Aristoteles
dixit: "non tamen omnia sed plura: iustitia namque a iustitia si
dicatur magis et minus, potest quislibet ambigere," album autem magis
et minus altero dicitur et iustum magis et minus alterum altero. Sed
et ipsa crementa suscipiunt; cum candidum namque sit, contingit
amplius fieri candidum. /425/ Esse in his accidentium praedicationibus
Aristoteles comparationem innuit quae per adiectiua nomina fiunt,
quibus ipsa proprie ut accidentia et substantiis adhaerentia
designantur. In substantiuis autem uocabulis ea omnino reprobat. Sicut
enim accidentia modo secundum hoc quod subiectas informant substantias
consideramus, modo autem eorum substantiam per se speculamur atque
ipsorum essentiam in se ipsa secundum hoc quod est, intelligimus, ita
quoque ipsa diuersis uocabulis designamus, modo quidem adiectiuis, cum
scilicet ipsa ut substantiis adiacentia designamus, modo uero
substantiuis, cum eadem secundum propriam essentiam demonstramus. Unde
et duplicem habent praedicationem, unam quidem secundum accidens,
aliam secundum substantiam. Secundum accidens quidam sic: 'hoc corpus
est album': hic enim albedo secundum adiacentiam subiecto corpori
attribuitur, ac si dicatur hoc corpus albedine informari. Secundum
substantiam ita: 'hic color est albedo'. Omnis species indiuiduis
suis, sicut et genus speciebus, in substantia materialiter inest. Unde
et recte substantiua, non accidentalia, illa eorum nomina dicuntur
quae ea in essentia, non in adiacentia, signiÞcant. Substantiarum uero
praedicatio simplex est. Neque enim praedicationem adiacentiae
recipere possunt, quippe cum non adiaceant rebus>, sed tantum
essentiae; quare et omnia eis substantiis imposita nomina necesse est
esse substantiua. Unde nec adeo per actionem ueniunt, sicut nec
substantiua accidentium nomina, sed sola, ut dictum est, adiectiua,
quae scilicet formas in adiacentia demonstrant, nec quidem omnia,
sicut ea, ut supra meminimus, quae a quantitatibus sumpta sunt, ut
'tres' a 'ternario', 'unum' ab 'unitate'. Multa quoque sunt relatorum
sumpta quae non comparantur, ut pater filius, dominus seruus, duplum
dimidium, magister discipulus; quae enim fixa sunt, certum est non
comparari. Plura etiam qualitatum sumpta ad comparationem non ueniunt,
ut differentiarum uocabula quas comparari Boethius negauit, circa haec
quidem susceptibilia quibus substantialiter insunt, ut calor igni et
albedo niui substantialiter insunt atque rationalitas> homini; per
accidens circa haec quibus accidentia sunt, comparantur, ut scilicet
hic homo magis albus illo uel magis calidus dicatur, et nix ipsa
forsitan magis alba homine uel ignis magis calidus, sed non magis
calidus hic ignis illo uel haec nix magis alba illa, magis tamen hic
ignis quam ille calefacit, secundum id scilicet quod uicinior est uel
maior. Similiter autem nec hic homo magis rationalis, sed fortasse
magis /426/ ratiocinans. Quae enim secundum naturam potentiae sunt,
comparari non possunt, sed fortasse illae quae sunt aptitudinis,
secundum quod et potentior et facilior hic homo illo dicitur et durius
hoc corpus illo, quod scilicet facilius possit sectioni resistere.
Quas enim natura infert potentias aequaliter, sicut natura ipsa,
omnibus inest, ut rationalitas singulis hominibus. Quae uero
habitudinis sunt, comparantur; prout enim quidam melius uel peius
dispositi sunt, magis uel minus potentes dicuntur, et magis aptus hic
ad currendum uel ad pugnandum quam ille dicitur secundum membrorum
aptitudinem, uel magis durus secundum partium densitatem. Has itaque
potentias habitudinis, non naturae, quae accidentales sunt, nihil
prohibet comparari. Sed hae quidem quae in naturam substantiae
ueniunt, sub comparatione non cadunt, ut rationale, risibile. Ac si
haec per accidens homini inesse dicatur, quae propria est, illa uero
substantialiter, quae maior est, nec tamen multo rationabilius hanc
accidentibus hominis quam illam aggregant, cum utramque natura
conferat. Quod enim natura exigit, separari non patitur et quod ipsa
requirit, deesse non potest. Sed de hoc satis atque uberius in Libro
Partium disputauimus.

Certum est autem et ex Porphyrio nec specierum propria ad
comparationem uenire sicut nec differentiae, de quibus ait:

     Esse autem unum et idem neque intensionem neque remissionem
     suscipiens.

Sunt quoque et multae aliae qualitates quae comparari non possunt, ut
circulus, quadratum, triangulus, sed et pleraque accidentia in Situ
uel Quando uel caeteris praedicamentis, quae ad comparationem non
ueniunt.

Nunc autem in his quae comparantur accidentibus quid sit comparari,
perquiramus. Aiunt autem comparationem accidentis in eo esse quod huic
subiecto cum augmento, illi cum detrimento conueniat. Unde ad
comparationem nulla nisi communia ueniunt accidentia, quae scilicet a
pluribus participentur, cum uidelicet inter plura eiusdem accidentis
subiecta comparatio consistat. Neque enim aliter alterum subiectorum
accidens haberet intensum, alterum uero remissum, nisi utrumque
haberet. Si quis itaque dicat Ruteneum magis esse album Aethiope,
electiue, non comparatiue, est accipiendum. Electio autem uni tantum
formam reliquit, comparatio uero utrique, ut etiam illa quae per
contraria proponitur, quando scilicet ex intensione unius contrarii
remissionem alterius intelligimus, ueluti cum dicitur Ponticum Mare
dulcius Afro, id est minus amarum. Cum enim neutrum dulce sit, non
/427/ potest circa ea dulcedo comparari, sed potius eius contrarium,
quod est amaritudo, secundum quam ad comparationem> ueniunt. Cum
autem accidens comparari sit subiecta ipsius secundum intensionem aut
remissionem eius inuicem conferri atque aequaliter in intensione ac
remissione comparatio fiat, non ita tamen nomina comparatiui uel
superlatiui gradus inuenta sunt in detrimento sicut in augmento. Sed
huiusmodi comparationes semper 'minus' aduerbio positiuo nomini
adiuncto proferimus hoc modo: 'minus album'; 'albius' autem pro 'magis
album' dicimus. Si quis autem 'parui' comparationem secundum
remissionem fieri dicat, cum uidelicet dicitur 'minor minimus', non ad
accidens potest remissionem referre, sed fortasse ad substantiam. Qui
enim minor est, magis est paruus; unde augmentum paruitatis esse
apparet. Saepe autem et in utroque modo comparationis nominibus
caremus et utramque aduerbiis proferre cogimur, sicut in comparatione
uerborum. Nam 'magis et minus calefaciens' dicitur et 'magis et minus
albens'. Non autem in omni comparatione augmentum proprie uel
detrimentum accipimus nisi in ea quae circa idem subiectum fit per
diuersa tempora, ut cum hoc corpus magis hodie album quam heri
dicitur. Ea enim augeri tantum uel crescere superius dicta sunt quae
ei quod prius habebant, aliquid aggregant. Augmentum itaque per
aggregationem, sicut detrimentum per substractionem, contingit, ut
nihil proprie augmentatum dicatur nisi respectu eius quod prius de
ipso fuerat, eius uidelicet partis quae prius sola exstiterat, ueluti,
cum illi quae prius fuerat albedini alia aggregatur, albedo crescere
dicitur secundum aggregatam partem et hoc subiectum quod ipsam
suscipit, magis album quam prius secundum albedinis augmentum dicitur.
In qua quidem fortasse comparatione eiusdem ad se ipsum non solum
communis, sed particularis etiam albedo uidetur comparari, quae quidem
augmentata dicitur. Sed quomodo uere dicemus: 'hoc corpus est hodie
magis hoc album quam heri', ut per 'hoc album' eamdem indiuisibilem
albedinem accipiamus? Neque quantum ad illam partem albedinis quam
heri habebat et adhuc habet, magis 'hoc album' dicitur nec quantum ad
totam compositam albedinem, quae heri in ipso tota non erat. Si enim
hodie esset minus hoc album quam heri secundum totam albedinem, et
heri secundum eamdem minus erat hoc album; quare et hoc album erat ac
iam compositam albedinem habebat; quod aperte falsum est. Patet itaque
nec propria accidentia comparari circa idem, sed communia tantum,
sicut supra diximus; quae quidem /428/ comparatio circa idem sola
proprie secundum augmentum dicitur fieri. Cum uero alterum subiectum
alteri confertur secundum comparationem accidentis albedinis, quod
huius scilicet albedo est maior quam illius, non haec ad augmentum
referenda est magnitudo. Non enim unius albedo respectu alterius
augmentata dicitur, cum qua nullas partes communes tenet, sicut ex
superioribus est manifestum. Omnem itaque comparationem secundum
maiorem minoremque accidentis informationem pensamus, non secundum
augmentum. Multa enim sunt subiecta quorum alterum altero albius
dicitur; quorum albedines numquam creuerunt, sed aequaliter semper
permanserunt. Ac multae rerum maiores uel minores inuicem dicuntur
quae numquam creuerunt uel decreuerunt, sed ex quo creatae sunt,
eamdem mensuram seruauerunt. Unde non omnem magnitudinem uel
paruitatem secundum augmentum uel detrimentum accipi conuenit, sicut
supra dictum est, nec omnem comparationem secundum augmentum uel
detrimentum accipi, sed plures secundum maiorem uel minorem
informationem.

Cum autem quattuor modis magnitudo aut paruitas, sicut augmentum et
detrimentum, contingat, secundum uidelicet longitudinem uel
latitudinem uel spissitudinem uel numeri multiplicationem, quaerendum
restat utrum secundum has omnes dimensiones an secundum quasdam
accidentia in comparatione ueniant; ut si> uidelicet hoc subiectum
albius illo dicatur secundum hoc quod latior est eius albedo uel
longior uel spissior uel plures partes albedinis in isto sint quam in
illo. Sed manifestum est non secundum latitudinem uel longitudinem
maiorem albedinis hoc subiectum illo albius dici, cum uidelicet haec
parua margarita uel haec minima nix illo albo equo albior dicatur, et
hoc minimum subiectum magis esse paruum quam illud magnum, ut punctum
illo corpore. Sed nec secundum multiplicationem partium albedinis hoc
subiectum illo albius dicatur, cum plures fortasse sint partes
albedinis in corpore equi albi quam in minima niue. Amplius: si
maiorem numerum partium ad comparationem ualere dicamus, cur non etiam
quantitates comparari concedamus, secundum id scilicet quod plures
partes huius linea uel superficies habet quam illius aut etiam calorem
circa hunc maiorem et illum minorem ignem, quibus est substantialis?
Restat itaque ut secundum spissitudinem albedinis ipsius comparationem
accipiamus, ut uidelicet hoc corpus albius illo dicatur, quantumcumque
hoc sit uel illud, quia spissiorem habet albedinem, id est plures
albedinis /429/ partes hic sibi sunt suppositae quam ibi. Sed idem
fortasse et de quantitatibus dicetur; secundum id namque quod densius
est subiectum, plures in superpositione> lineas aut superficies
habet; sed numquam plures eidem corpori inhaerent uel superficies uel
lineae, sed singulae singulis partibus corporis, nec ita sibi
supponuntur quantitates in eodem corpore sicut colores, sed per totum
corpus singulae substantiae partes singulas suas habent dimensiones.
Itaque substantiis familiariter adhaerent, ut idem sit earum numerus
et substantiarum. Qualitates autem plures esse contingit quam
subiecta, et plures albedines eidem corpori tingendo attribuimus. Cum
enim semel pannum in tincturam posueris, tenuis adhuc color [per]
subiectam substantiam non satis cooperit. Sed merso iterum panno
aliamque superficiem albedinis inducto minus apparet subiecta corporis
substantia et magis colorata dicitur. Sic quoque in floribus
colorandis natura operatur. Prima enim die lilium quadam albedinis
superficie uestit nec bene per eam coloratum reddit, donec et alias
superponat secundum temporum diuturnitatem. Quo ergo plures in
superpositione albedinis partes recipit, albius dicitur et coloratius,
et unum quidem albedinis indiuiduum alii superpositum> sunt albedo
superposita alii in eodem subiecto et alia. Sed non unitas unitati in
diuerso subiecto apposita unum faciunt unitatis indiuiduum; omnis enim
unitas indiuisibilis est. Quae autem duas contineret unitates, diuidi
posset per eas. Unde magis unum non potest dici hoc quam illud, cum in
eadem unitate non sit unitas unitati superposita, una pars unitatis
alteri, sicut hoc albius illo dicitur secundum superpositionem partium
eiusdem albedinis. Aut fortasse hoc subiectum albius illo dici potest
secundum densitatem partium albedinis collateraliter dispositarum, non
sibi superpositarum. Quanto enim densius sibi coadiacent, tanto melius
subiectam substantiam uelant.

Sed non secundum id iam hoc indiuisibile corpus niuis albius aliquo
poterit dici. Non enim in diuisibili collateraliter albedinis partes
locari possunt, sed melius in superpositione in eodem sibi adhaerent
quasi diuersa puncta albedinis. Haecque expeditior est sententia de
coloribus ut ipsos secundum superpositionis spissitudinem comparari
dicamus. Non autem fortasse secundum spissitudinem omnia comparari
conuenit, sed quaedam etiam secundum longitudinem subiecti, ut longum
longius, quaedam secundum habitudinem, ut latum latius, quaedam
secundum numeri multiplicationem, ut hic grex maior illo dicitur uel
hoc corpus illo secundum latitudinem aut longitudinem aut quamlibet
dimensionem. Ac de augmentis quidem horum accidentium quae sensibus
/430/ non subiacent, difficile est iudicare, sicut et de augmento
paruitatis. Nam cum sint modo duae res aequalis dimensionis, eiusdem
scilicet magnitudinis uel paruitatis, qua ratione, si altera de rebus
illis abscisa parte minoretur, in parte residua, quae minor dicitur,
augeri secundum spissitudinem dicemus paruitatem, quae prius tota re
integra manente non erat in eadem cum augmento? Aut quae exigit ratio
ut decrescente subiecto necesse sit accidens eius crescere. Idem de
comparatione tenuis uel rari opponendum uidetur. Quanto enim magis
attenuatur uel rarescit subiectum, tenuius uel rarius dicitur. Unde et
in tenuitate spissitudinem uel in ipsa etiam spissitudine
spissitudinem uel in paruitate augmentum confiteri cogimur. Quod
quidem absurdum uidetur eoquod horum fortasse accidentium ignoremus
augmenta. Aut se fortasse facilius expediunt qui non omnem
comparationem secundum rerum augmenta, sed secundum uocum prolationem
accipiunt quibus comparatiua aduerbia apponuntur. Aliud enim uidetur
albedinem cum augmento inesse subiecto, aliud ipsum magis album dici.
Magis enim album dici non conuenit nisi respectu eius quod minus est
album; augmentatam quidem albedinem in se ipsam habere possunt, etsi
nihil aliud album esset. Unde in 'albiori' non solum albedinis
augmentum innuitur, sed simul quaedam ad aliud subiectum secundum
magnitudinem relatio. Unde potius comparationes secundum magnitudinem
uel paruitatem, quae relatiua sunt, conuenit pensare quam secundum
augmentum et detrimentum, quae sunt contraria.

Cum autem tres comparationis gradus esse a puerilibus disciplinis
accepimus, hanc inter illos differentiam ponunt quod eamdem accidentis
proprietatem diuersis modis significant, positiuus quidem simpliciter
nihil quidem de quantitate eius demonstrans, ut 'album'; comparatiuus
uero uel superlatiuus quantitatis quidem sunt designatiua secundum
intensionem accidentis, ita tamen ut superlatiuus ita comparatiuo
abundet, sicut comparatisus positiuo. Sicut enim 'albius' 'magis
album' dicimus, sic 'albissimum' 'multo magis album'. Unde omne albius
album esse necesse est et omne albissimum albius. Sed non conuertitur.
Cum autem 'albissimus' 'multo albius' sonet, non tamen hoc in
constructione nisi ad genitiuum pluralem refertur, illud uero ablatiuo
cuius>libet numeri gratia comparatiui quod continet, adiungitur.
Sicut enim 'albissimus eorum' dicimus, ita 'multo albior eo uel eis',
gratia uidelicet 'albius' comparatiui quod ablatiuo utriusque numeri
coniungitur. Cum autem ipsorum essentia accidentium augeri uel imminui
dicatur uel /431/ ipsum accidens in substantia sua maius alio uel
minus dicatur, quaeri solet cur non etiam in essentia comparentur, ut
uidelicet haec albedo quae maior est, magis albedo quam illa quae
minor est, dicatur. Sed iam et ipsae comparari possent substantiae uel
quantitates, secundum id quidem quod maiores sunt aliis uel minores.
Sed id profecto non ad comparationem, sed ad diminutionem referendum
est, secundum quod quidem ab 'homine' 'homuncio' uel 'homunculus' uel
'homullulus' dicimus, uel a 'linea' 'lineola', nullam quidem
relationem ad alterum in comparatione notantes, sed substantiae
detrimentum in se ipsa monstrantes.

Non est autem praetermittendum utrum omnis secundum quantitatem motus
nostrae sit operationi subiectus. Et fortasse cuiuslibet compositi
diminutionem efficere ualemus, sed non ita secundum quodlibet
augmentum subiecta unire. Neque enim aestimo hominum operatione ulla
ita coniungi corpora ut nulla sit inter ea distantia. Unde nec lineae
longitudo continua uel superficiei latitudo uel corporis spissitudo
nostrae subiacent actioni, sed fortasse numeri multiplicatio secundum
aggregationem ad eumdem locum; ueluti cum huic aceruo lapidum aliquem
aliorum lapidum aggregamus uel ligna lapidibus coniungimus in
compositione domus aut lignis stophas inserimus in constructione
nauis. Haec itaque nostra uniuntur operatione, non naturae creatione,
et haec quidem secundum compositionem, non secundum creationem
efficimus, dum ea quae secundum suam creationem plura sunt ac diuisa,
nostra operatione in unam fabricam componimus. Haec itaque hominum
operatione, non naturae creatione, una dicuntur; quorum quidem nomina,
sicut numeri uel populi uel gregis uel turbae, quidam collectiua esse
autumant, sed falso; haec enim quocumque modo uniri necesse est, ut
domus uel nauis fiant, quamdamque compositionem simul iuncta recipere;
illa, etiam disgregata, suas retinent proprietates. Haec enim unitas
hominis Parisius habitantis et illa hominis Romae manentis hunc
faciunt binarium. Unde sola unitatum pluralitas numerum perficit,
populum uero hominum conuentus, uel turbam uel gregem irrationalium
congregatio. Neque enim populum aut gregem uel turbam accipimus in
animalibus per loca longinqua diffusis, sed simul congregatis; nauis
autem aut domus non solum in pluralitate rerum aut congregatione
consistunt, sed in certa rerum compositione. Neque enim, quoquo modo
iungatur materia, domum aut nauim efficit, nisi propria compositione
uniantur membra. Unde non ita horum nomina, quoquo modo uniuntur,
pluralia esse contingit, sicut eorum ex quibus unum non efficitur, ut
diuersarum /432/ unitatum aut diuersorum animalium; quod quidem et ex
eo manifestum est quod non ita istorum singularis numeri nominibus
plurales uerborum personas apponimus, sicut illorum. Non enim sicut
dicimus: 'populus uel grex uel turba ueniunt', ita dicimus: domus uel
nauis fiunt', quae factitia sunt tota.

Haec quidem de motu quantitatis dicta terminauimus. Nunc uero
consequens ut eum motum quem secundum qualitatem fieri diximus,
tractemus.

			  DE MOTU QUALITATIS

Quem quidem alterationem Aristoteles appellat; inquo tanta fuit
quorumdam dissensio, ut omnem motum in alterationem includerent et non
ipsam specie, sed idem prorsus esse cum motu confiterentur, quorum
Aristoteles sententiam in tractatu motus improbat. Quibus tamen
Porphyrii auctoritas uisa consensisse, qui motum, etiam substantiae,
alterationi uidetur supponere. Ait namque in tractatu differentiae
omnem differentiam tam accidentalem quam substantialem alteratum
facere. Unde et motum substantiae qui secundum differentias
substantiales contingit, alterationi uisus est aggregasse. Sed ne
tanti uiri ratio cassari uideatur atque a Principe Peripateticorum
dissensisse, ad cuius etiam Categorias ipse Porphyrius Introductionem
scribebat, intelligendum est eum nimis laxe et aequiuoce 'alteratum'
accipisse quasi 'mutatum', nec sententiae fuisse controuersiam, sed
diuersam uocis acceptionem. Sed cum alterationem motum secundum
qualitatem dicamus, omnes autem differentias substantiales
qualitatibus aggregantes>, cur non etiam motus secundum ipsas
alterationes uocemus? Sed notandum est quod hoc loco 'qualitas' non
accipitur nomen quarti generalissimi, sed commune omnium accidentium
uocabulum, ita scilicet ut et qualitatem generalissimum partim excedat
et ab ipsa partim excedatur. Nam in hoc quod differentias quoque> non
continet, a qualitate exceditur; in eo uero quod caeterorum accidentia
continet, excedit. Nisi enim in 'alteratione' mutationem etiam
actionum et passionum aliorumque accidentalium praedicamentorum
includeremus, non omnem motum in supradicta diuisione acciperemus,
ueluti cum> omnes motus qui fiunt circa sessionem, cursum etc.

At fortasse non est necesse ut differentias a qualitate separemus, cum
omnem motum secundum qualitatem alterationem dicimus. Nam et /433/
ille fortasse motus qui circa species aduenientibus differentiis
contingit, quantum ad qualitatis susceptionem pertinet, alteratio dici
potest; quantum uero ad substantiae nouitatem pertinet quae adueniente
differentia creatur, motus substantiae est, qui generatio dicitur. In
quo quidem Porphyrii auctoritas diligentissimi philosophi omnino
absoluitur, quae omnem differentiam alteratum facere perhibet, quantum
quidem ad ipsius pertinet informationem, non quantum ad substantiae
creationem, ut nullum etiam motum sine alteratione contingat fieri,
sed non omnem esse> alterationem, ut illi quoque qui secundum
quantitatem aut loci mutationem fiunt. Cum enim augetur aliquid uel
minuitur, secundum disiunctionem uel coniunctionem alterius alteratur
aut cum secundum locum mutatur, diuersas locorum quantitatiuorum
formas accipit. Quia ergo omnem motum alteratio[nem] comitatur,
quorumdam error suspicatus est omnem motum alterationem esse. Sed
aliud cum alteratione fieri aliud alterationem esse. Cum enim
alteratio secundum cuiuslibet accidentis mutationem contingat atque
omnis motus sit accidens, omnem utique motum aduenientem subiecto
necesse est alterationem facere. Quare et alteratio alterationem
generabit usque in infinitum.

Sed sunt quidem nonnulli qui in quibusdam inconueniens infinitatis se
uitare non posse confitentur, ut in praedicatione unitatis, qua omnis
unitas una dicitur, aut potentiae cum dicitur omnis potentia potens;
quia omnis potentia potentem facit secundum subiecti informationem,
omnis potentem facere potest; ex actu enim suo potentiam habet, quare
et potens ipsa dicitur. Similiter et impotentia secundum hoc quod
impotentem facit, potest dici potens, -- quae potentiae contraria est
--, ex proprietate quoque qualitatis quae facere simile aut dissimile
potest>. Hi qui similitudinem in qualitate tenent, non uitant
infinitatem. Quia enim qualitas conceditur, sub proprietate qualitatis
cadit; quare et secundum similitudinem similitudo in infinitum
contingit.

Rursus: in 'habere' infinitatem incurrere uidemus. Ex omni enim re
quam habemus, habere proprietas innascitur; quare et ex habitu ipso
habere proprietas usque in infinitum propagatur. Sed de his alias.

Non est autem alterationi generaliter unum contrarium opponendum,
sicut in supradictis motibus, sed per species. Unde et Aristoteles
/434/ ait: "reliquo uero assignatorum motuum," id est uel alterationi
uel secundum locum mutationi, "non est facile assignare contrarium."
Videntur in alterationibus diuersa eiusdem esse contraria, quorum
alterum sub motu sit, alterum autem sub quiete contraria motui>.
Motus secundum albedinem contrarium habere uidetur tam quietem
secundum albedinem quam mutationem in nigredinem, ut album fieri ad
nigrum fieri. Sed quod magis aduersum, id profecto solum ut contrarium
est> opponendum, ut huic motui ille secundum ipsius contrarium. Sicut
enim actiones et passiones quae ex contrariis nascuntur, contrarias
esse contingit, ut calefacere ad frigidum facere et calefieri ad
frigidum fieri, sic et motus qui secundum contraria contingunt,
inuicem ut contrarii opponuntur. At iam non omnibus alterationis
speciebus contraria poterimus assignare, nisi his scilicet qui ex
contrariis accidentibus descendunt. Atque haec ad cognitionem
alterationis sufficiant.

			DE MOTU SECUNDUM LOCUM

Fit autem mutatio secundum locum quando unus locus deseritur et alius
assumitur, ueluti cum de hac domo in illam uel de hac uilla in aliam
uel de hac ciuitate in illam transimus. Sed si de loco quantitatiuo,
qui corpori quod circumscribit accidit, egerimus, ab alteratione ipsum
diuidere fortasse non poterimus, secundum id scilicet quod illa
circumscriptio inter accidentia tenetur, quae eadem etiam consistere
uidetur motis per diuersa loca corporibus. Quamdiu enim idem manserit
corpus quantitatiuum, et qui ipsum comitatur locus idem permanet.
Expeditior itaque erit sententia de substantialibus locis quae saepe
permutamus, ut de hac domo uel de hac uilla. De huius quoque motus
specierum contrarietate magna fuit apud Antiquos dissensio ac sicut
quidem in speciebus alterationis duo eidem assignabant contraria,
sicut ostendimus, ita et hic uolebant, ut motui secundum hunc locum
quietem secundum eumdem aut in contrarium locum mutationem. Contraria
autem superiorem et inferiorem locum aestimabant quae neque de
quantitatiuo neque de substantiali teneri potest, quippe sicut
substantiae, ita nihil quantitati potest esse contrarium. Non igitur
potest secundum contrarietatem locorum contrarietas motuum secundum
loca pensari, sed potius uidetur motui secundum locum quies secundum
eumdem locum opponi contrarium, ut moueri de hoc loco et quiescere in
eodem contraria confiteamur, si /435/ qua, inquam, forte in his
motibus contrarietas possit assignari, quae quidem scilicet
contrarietas in his, ut dictum est, consistit quae maxime inuicem
aduersa reperiuntur.

Est autem de omni specie motus expeditum, ex quibus quidem illud quod
supra posuimus, apparere certum est: patrem inde efficientem causam
non debere dici quod substantiam filii moueat, id est motum ei sua
operatione praestet, de ea quasi de subiecta materia operando et
formam sua operatione aptando sicut faber cultello. Unde potius ex
patre filium fieri quam per patrem dici conuenit, secundum hoc
scilicet quod ex ipso quaedam manauit portio, quae in filium tamquam
in materiam diuina operatione est [in]formata. Sic enim Deus de
particula illa substantiae patris operatur, sicut faber de parte
quadam ferri quam a tota massa separauit. Non tamen patrem materiam
filii concedimus, quamuis ex ipso per partem quamdam fieri dicatur,
sed illam solam partem quae in constitutione eius ponitur. Non itaque
omnis causa ex qua fit, materialis est dicenda, sed ea tantum ex qua
consistit. Sunt et quibus pater causa per quam fit uideatur, sed
falso: non enim instrumento eo utitur Summus quoque Opifex, qui ipso
quoque defuncto filium format ac perficit./435.20/

DE INFERENTIIS QUATTUOR CAUSARUM>

Nunc autem quattuor causarum proprietatibus liquide praemonstratis
qualiter ipsae in inferentiam trahantur et ad effectus suos
antecedant, declarandum est. Efficiens autem hoc modo:

     si bonus est faber, bonus est cultellus

quam quidem inferentiam ut seruare possit in omnibus, bonum in
fabricando cultellum fabrum intelligi uolunt. At uero nihil obest si
necessitate sit destituta maxima propositio:

     cuius effector bonus est, bonus est etiam effectus.

Similiter et de malo.

A materiali> uero argumentum sic trahitur: 'non habent Mauri arma,
cum nec ferrum habeant'; 'nec tu cultellum habes, si omnino ferro
careas

Maxima propositio:

     cui materia deest, et materiatum.

Non potest autem haec inferentia cassari, sictur nec illa quae genere
ablato speciem aufert, quippe genus est materia speciei.

Ex formali uero ita fit argumentum: 'non sunt Sirenes homines, cum eis
rationalitas desit'. Maxima propositio:/436/

     cui formalis causa non adhaeret, ei formatum non conuenit.

Haec quoque inferentia refelli non potest, cum nec praeter formalem
causam, sicut nec praeter materialem, effectus consistere queat.

Finalis quoque ita effectum suum ostendit:

     si beatum esse bonum est, et iustitia bona est

     si uictoria bona est, et bellum bonum est

     si malum est superari, malum est pugnare

Sicut enim per bellum uictores uel uicti efficimur, ita ex uita iusta
ad remunerationem pertingitur. Ut igitur uictoria finis est pugnae,
ita beatitudo iustitiae. Maxima propositio:

     cuius finis bonus est, ipsum quoque bonum est.

Hic autem 'esse' [quod] cuiuslibet temporis designatiuum accipitur,
pro eo scilicet quod simul finalis causa et effectus non consistunt:
praecessit enim bellum uictoriam. Sic itaque regulam, ut aliquam
habeat probabilitatem, intelligunt:

     cuius finis bonus est, quando est, ipsum quoque bonum est, quando
     est.

Ex effectu uero ad causas easdem totidem inferentiae fieri possunt,
licet eas Themistius non ponat arbitrans ex illis illas satis esse
manifestas per conuersionem consequentiarum hoc modo:

     si bonus est cultellus, bonus est faber

     si habes cultellum, habes ferrum

     si es homo, es rationalis

     si bonum est bellum, bona est uictoria

Potest tamen fortasse bellum dici quod completum ad uictoriam non
ducitur, uelut si ambo qui pugnant, simul sese perimant uel fatigati
bellum sponte dimittant neutro adhuc superato, sicut de Hectore et
Aiace, uel quolibet alio casu bellum dissoluatur, non omnino
completum. Solent autem generalem regulam a causa uel ab effectu dare
sic:

     ex causa perpenditur effectus, uel econuerso, quae tantum de
     complexis esse uidentur.

       DE LOCIS A CONSEQUENTI SUBSTANTIAM SECUNDUM THEMISTIUM>

Restant autem quattuor ex his locis quos a consequenti substantiam
Themistius assignat, a generatione scilicet, a corruptione, ab usu, a
communiter accidentibus.

		   A GENERATIONE VEL CORRUPTIONE>

A generatione quidem argumentum hoc modo trahitur:/437/

     si bona est domus, bonum est componere domum

Hunc autem locum ab effectu Themistius dixit, quem a generatione
Tullius nominauit. Ipsa namque compositio causa domus est. Maxima
propositio:

     eius quod bonum est>, generatio bona est.

Si uero conuertas consequentiam, multo melius a generatione locus
erit. Est itaque 'generatio' nomen tam generatae rei quam ipsius
generationis; similiter et 'corruptio' nomen est tam rei quae
corrumpitur, quam ipsius passionis quae corruptio dicitur. Siue ergo
ita proponas:

     si bona est domus, mala est destructio domus

seu econuerso dicas, a corruptione locus esse perhibetur. Maxima
propositio:

     eius quod bonum est, destructio mala est

et

     cuius destructio mala est, ipsum bonum est.

				AB USU

'Usus' quoque uocabulum dupliciter sumitur, tam in designatione rei
quam utimur, quam in demonstratione proprietatis eius qui utitur uel
illius quo utitur. Ab hoc ita fit argumentum:

     si bonus est equus, bonum est equitare

uel econuerso. Maxima propositio:

     eius quod bonum est, bonus est usus, uel

     cuius usus bonus est, ipsum quoque bonum est.

		      A COMMUNITER ACCIDENTIBUS

Communiter uero accidentia ea dixit quae idem subiectum communicant ac
circa ipsum sese ita comitantur ut fere numquam contingat alterum ab
aliquo subiecto suscipi, nisi alterum ab eodem suscipiatur, siue in
eodem tempore siue in diuersis. Modo enim alterum praecedit alterum,
modo subsequitur, modo simul in eodem fiunt. Nam congressio amorem
praecedit et atrox facinus trepidatio mentis sequitur, uel paenitentia
malum factum; simul ambulatio et strepitus pedum solent esse. Ex his
autem ita fit argumentum:

     si congressus est ad eam, eam amat

     si paenitet, malum fecit

     si audis strepitum pedum, tunc ambulat

Videntur itaque huiusmodi argumenta quandoque in necessitate deficere,
cum illud quod proponitur sine eo quod supponitur, esse potest, /438/
ut congressio sine amore uel strepitus pedum sine ambulatione. Quodsi
quandoque necessitas uideatur incumbere, ut in eo quod supra quoque
posuimus:

     si paenitet, male>fecit,

eo uidelicet quod poenitentia nonnisi ex malefacto proueniat, non
tamen id ex natura communiter accidentium contingit. Ideoque huius
loci proprietas ex natura sui nihil nisi probabilitatem tenet. Unde
Boethius in Tertio Topicorum: "neque haec, inquit, necessaria sunt,
sed frequenter eueniunt." Idem quoque in Eodem cum inter communiter
accidentia, quae adiuncta Tullius nominat, et inter antecedentia et
consequentia differentiam daret propter locorum discretionem: "in
adiunctis, inquit, nulla necessitas est, in antecedentibus uero et
consequentibus maxima." Maxima> propositio:

     posito uel ablato uno adiunctorum> ponitur uel aufertur alterum.

Unde Tullius ex adiunctis adiuncta perpendi dixit>.

			    DE EXTRINSECIS

Nunc autem eos locos inspiciamus quos Themistius extrinsecus posuit;
quorum alios a rei iudicio assignauit, alios a simili, alios a maiori
uel minori, alios a proportione, alios ab aliquo quattuor oppositorum,
alios a transsumptione.

			   A REI IUDICIO>

Quem autem locum Themistius a rei iudicio uocat, Tullius ab
auctoritate nominat. Ex quo ita sumi solet argumentum: 'caelum
uolubile est quod ita sapientes atque astrologi iudicauerunt, quorum
studium in inquisitione huius physicae laborat'. Maxima propositio:

     quod sapientium confirmat auctoritas, esse constet.

At uero hoc argumentum, licet ab omnibus impromptu teneatur, nulla
tamen necessitate firmum est, sed maxime in probabilitate consistit.
Unde Boethius in Tertio Topicorum: "hic, inquit, locus iudicio nititur
et auctoritate et totus probabilis est nihil continens necessarium,"
et rursus: "hic etiam inartificialis et expers artis uocatur, quoniam
hinc non sibi ipse conficit argumentum orator, sed praeparatis
praepositisque utitur testimoniis." Expertem autem artis hunc locum
non in eo /439/ dixit quod nulla ars ipso utatur, quem omnibus
communem esse diximus, sed potius inde in>artificialis dici uidetur
quod nullius artis doctrina indigeat, cuius argumentum aeque omnes
proponere sciunt. Rei autem iudicium siue auctoritas uerba auctoris
authentica designant per quae id confirmamus quod ostendere uolumus.

Videtur autem hic locus qui ab auctoritate dicitur, ab effectu posse
assignari. Quod enim Plato uel quislibet philosophorum caelum dixit
esse uolubile, ex eo contingit quod ita erat. Nam quia sic res ipsa se
habet, sic eam se habere dixerunt, non quia dixerunt>, ita fuit. Et
poterit quidem idem locus ab effectu dari semper, sed tunc tantum ab
auctoritate quando ipsa philosophi auctoritas attenditur quae dictum
ipsius commendat. Bene etiam hunc seorsum a loco ab effectu Themistius
intellexit siue Tullius, qui 'effectus' quattuor tantum causarum
suprapositarum intellexerunt. Quod autem caelum rotundum est, nulla
est de propositis causis ad uerba Platonis, sed talis tantum, qualis
est essentia rei ad ueritatem propositionis uel praesentia solis ad
essentiam diei.

			       A SIMILI

Nunc uero locum a simili tractemus. 'Similitudinem' large Themistius
accipit tam secundum qualitatem rerum eamdem quam secundum
quantitatem.  Proprie namque 'similitudinem' secundum qualitatis eius
participationem accipimus; quod in proprietate qualitatis Aristoteles
manifeste monstrauit. Similitudo uero in quantitate paritas dicitur,
id est aequalitas; quantitatis enim proprium est facere aequale et
inaequale, sicut ipse quoque de quantitate tractans insinuat. Si enim
eiusdem mensurae sint subiecta, non proprie in eo similia, sed
aequalia dicuntur, sicut et si eiusdem qualitatis sint, non ex eo
proprie aequales, sed similes uocantur. Unde bene Tullius locum a
paria loco a simili diuisit et seorsum posuit. A simili uero in
qualitate ita uenit argumentum:

     similiter rationale exce>dit hominem sicut mortale
     at uero rationale non est proprium hominis
     quare nec mortale

A simili uero in quantitate, hoc est a pari, ita:

     similiter hi duo aequalis longitudinis sunt
     hic autem trabem attingere potest
     quare et ille

Maxima propositio:

     de similibus> idem iudicium

hoc est

     quod de uno contingit, et de alio.

Haec uero regula sine argumento omni ueritate est destituta. Nulla
enim adeo ad inuicem conueniunt quae in pluribus non differant.

Sunt tamen quidam qui tunc semper argumentum a simili necessarium esse
uolunt quando similitudinis causa adiungitur causa hoc modo:

     si mortale non est proprium hominis quia excedit, nec rationale
     propter eamdem causam

Sed nec adhuc necessarium dici debet. Saepe enim idem in utroque causa
non efficit. Contingit enim ut duo simul furtum facerent et alius
captus propter furtum suspenderetur, alius uero non. Non itaque uerum
est quod, si iste propter furtum suspensus sit, et ille propter idem.
Amplius: si quis hanc consequentiam de Socrate et Sophronisco albis
receperit:

     si Socrates est albus propter albedinem, Sophroniscus est albus
     propter eamdem

tali constringetur inconuenienti:

     si Socrates est albus propter albedinem, Sophroniscus est

Nihil igitur ad inferentiae necessitatem appositio causae operatur,
sed propter ostensionem sui causa tantum inducitur.

			 DE MAIORI ET MINORI

Maius autem et minus alio modo Themistius quam Tullius accipit,
Themistius quidem 'maius' et 'minus' secundum id quod magis uel minus
uidetur accipit, Tullius uero secundum maiorem uel minorem actionem
uel personam, ita quidem ut saepe hunc locum quem a maiori Themistius
dicit, a minori Tullius appellet, uel econuerso, ut in exemplis
apparet a maiori Themistii et minori Tullii, uelut> ita:

     si episcopus est uerberandus, et presbyter

     si presbyter est honorandus, et episcopus

     si eius miserendum non est qui castrum incendit, nec ei uenia
     danda est qui ciuitatem incendio consumpsit

Magis enim uidetur ei condonandum esse qui castrum incendit quam illi
qui ciuitatem combussit, et minus est castrum quam ciuitas. Quem quia
/441/ ille locum a maiori secundum uisum dixit, iste a minori secundum
quantitatem rei uocat. A maiori uero secundum Themistium et a minori
secundum Tullium hoc modo argumentum sumitur:

     si ei uenia danda est qui regem inscius interfecit, nec ei
     deneganda est qui consulem ignarus occidit

Minus enim illud quam istud uidetur et maior est regis persona quam
consulis. Tales autem maximas propositiones Themistius protulit:

     si quod magis uidetur esse non est, nec quod minus uidetur esse
     contingit

     si quod minus uidetur esse contingit, et quod magis uidetur
     esse> euenit

Cum igitur a maiori Themistius argumentum sumit, ex negatione
negationem ostendit, cum autem a minori, ex affirmatione
affirmationem, eadem consequentia conuersa. Tullius uero indifferenter
propositionibus utitur. Cuius hae sunt maximae propositiones:

     quod ualet in maiori, ualet in minori, et econuerso.

Haec autem argumenta ita falsa esse deprehenduntur ut saepe uerum sit
quod proponitur, falsum autem quod ex ipso infertur. Saepe namque
accidit ut id quod minus uidetur fiat, et quod magis uidetur non
fiat.

			    DE OPPOSITIS>

De oppositis autem atque eorum locis satis disputatum esse arbitror
superius. Illud tamen notandum est quod alio modo inferentiam
contrariorum Themistius disponit quam nos superius atque aliam maximam
propositionem protulit, hanc scilicet:

     contraria contrariis conueniunt

hoc modo:

     si bona est sanitas, mala est aegritudo

Hic autem plura contraria suis contrariis proponuntur; sunt namque
sanitas et aegritudo contraria ac rursus bonum et malum. Videtur
itaque ut si bonum conueniat sanitati, malum conueniat aegritudini. At
uero saepe proposita regula deficit. Plura enim contraria sunt quae
sub eodem contrario continentur. Unde Aristoteles cum de contrariis
ageret: "contrarium, inquit, est bono ex necessitate malum....., ut
sanitati languor et iustitiae iniustitia et fortitudini
debilitas.....; malo autem aliquando bonum contrarium est, aliquando
malum; egestati enim, cum sit malum, superabundantia[m] contrarium
est, cum sit ipsa malum."

/442/ Sunt autem quidam qui etiam compositis consequentiis contrarias
propositiones continentibus eamdem regulam aptare conantur, ueluti
isti:

     si> quare omne animal uiuum omnis homo uiuum, et quia nullum
     animal

uiuum, nullus homo uiuum', et econuerso; 'conuenire' autem hoc loco
pro 'comitari' in consecutione, accipiunt. Sed nec in his uera est
regula. Cum enim recipiamus illam consequentiam:

     si nullum animal uiuum, nullus homo uiuum

illam omnino denegamus:

     si omne animal uiuum, omnis homo uiuum

sicut cum de loco a genere tractaremus, ostendimus.

			    DE PROPORTIONE

Proportio uero similitudo habitudinum dicitur, quando scilicet ipsae
quoque rerum habitudines ad se inuicem similitudinem habent, sicut in
naui et ciuitate et rectore et principe monstrari potest. Sicut enim
se habet nauis ad rectorem, ita ciuitas ad principem, quod uidelicet
utrumque regi debet. Ac rursus ut se habet rector ad nauem, ita
princeps ad ciuitatem, quod scilicet uterque regere debet. Hinc ita
argumentum uenit ut si quaeratur utrum princeps in ciuitate sit
eligendus sorte, negamus, quia nec nauibus gubernator sorte
praeficitur, sed magis secundum artem accommodandus est. Maxima
propositio:

     quod in quibusdam proportionalibus euenit, contingit in aliis

Hunc autem locum ab eo qui ex simi1ibus ducitur, Themistius separauit,
quem in loco a simili Tullius inclusit. Ille igitur in nomine
'similitudinis' rerum tantum similitudinem, non etiam habitudinum,
accepit. Hic uero in 'similitudine' utrumque comprehendit; qui tamen a
'similitudine' 'paritatem' separauit, quam etiam ille in
'similitudine' continuit. Hanc autem differentiam proportionis et
similitudinis quam Themistius considerauit, Boethius in Secundo
Topicorum manifeste declarat: "hic, inquit, locus distat ab eo qui ex
similibus ducitur; ibi enim una res cuilibet alii comparatur, in
proportione uero non est similitudo rerum, sed quaedam habitudinum
comparatio." Et similitudo quidem rerum in duobus consistere potest,
proportionem uero semper in pluribus necesse est contineri; quando
uidelicet plura pluribus secundum consimilem modum se habendi ad
alterum comparatur, haec ad minus quam in tribus rebus consistere non
potest. In tribus autem aliquando consistit, in quattuor autem uel in
pluribus frequenter. In quattuor uero, ut in supraposito exemplo; in
pluribus uero, sicut in eo Porphyrii de genere specie differentia et
aere forma statua. In tribus quoque contineri potest una rerum duas
habitudines participante, sicut in numeris, binario scilicet et
quaternario, et quaternario> et octonario. Ut enim binarius dimidium
est quaternarii, ita quaternarius octonarii. Quaternarius autem qui et
duplum est binarii et dimidium octonarii, duas suscipit habitudines.
Nota autem, quod dicitur proportio similitudo habitudinum ita sumendum
esse, quod ipsa rebus inest per habitudines. Cum enim nauis et
ciuitatis hoc quod reguntur, eadem sit habitudo et rursus regere
principis et rectoris, non sunt habitudines similes, sed magis res
ipsae ex habitudinibus, ut natis et ciuitas ex eo quod utrumque
regitur, ac rursus princeps et rector ex eo quod uterque regit. Illud
quoque notandum est quod cum dicitur locus esse a proportione>, talis
est a proportionalibus secundum hoc quod proportionem) partici>pant.
Non enim proprietas ipsa probat, sed res ipsae de quibus agitur,
gubernator scilicet et nauis principem et ciuitatem. Poterunt fortasse
in istis habitudines diuersae esse et similes, si uidelicet 'regere'
et 'regi' aequiuoca sit praedicatio. Sed siue eaedem sint siue
diuersae, semper a proportionalibus quae probant, locum esse
intelligendum est.

			  EX TRANSSUMPTIONE

In transsumpt>ione uero argumentatio proponitur cum prima quaestione
proposita ac nondum probata alia quaestio assumitur eaque probatur ut
eius probatio ad fidem prioris postea afferatur, ueluti, si fiat talis
quaestio: utrum mortale sit proprium hominis eaque deseratur atque
ista prorsus proponatur: utrum rationalc sit proprium hominis, at id
non esse probetur eoquod non soli conueniat, conuincitur ex eodem nec
mortale proprium esse; de quo prima quaestio mouebatur. Locus quidem a
maiori in transsumptione dicitur, quando scilicet ex uno membro
secundae quaestionis unum membrum primae quaestionis infertur. Magis
enim uidetur rationale proprium hominis quod in solo Deo ipsum
excedit, quam mortale, quod hominibus conuenit et> irrationalibus.

Non est autem 'transsumptio' alicuius habitudinis loci designatiuum,
/444/ sed magis ex hoc nomine innuitur qualiter argumentatio ducatur,
ita scilicet quod prima quaestione dimissa alia ad ostensionem, cuius
promptior est probatio, transsumitur atque probatur, ut per ipsam quae
notior est, prima postea conuenientius ostendatur, sicut in praemisso
continetur exemplo. Hic igitur locus qui in transsumptione consistit a
caeteris qui extrinseci sunt, in re diuersus non est, sed in modo
tractandi, in eo scilicet quod in transsumptione argumentatio
constituitur. Unde Boethius in Secundo Topicorum:

Transsumptionis, inquit, locus nunc quidem in ae>qualitate, nunc
etiam in maioris minorisue comparatione consistit; aut enim ad id quod
est simile aut ad id quod est> maius aut minus, fit argumentorum
rationumque transsumptio.

Quoniam autem non est diuersa loci huius habitudo a superioribus, sed
dissimilis modus tractandi, non multum conuenienter ipsum Themistius a
superioribus diuisit ac tamquam diuersum per se posuit ac tractauit,
sed bene ipsum in superioribus Tullius comprehendit.

Quaeri uero solet utrum huiusmodi transsumptionem in omnibus ac solis
extrinsecis locis Themistius acceperit. In solis autem esse uidetur
eoquod huiusmodi locum ipse inter extrinsecos tantum posuerit. At uero
et de inhaerentibus transsumptio fieri posse uidetur. Unde Boethius in
Eodem: "qui locus, inquit, a toto forsitan esse uidetur, sed quoniam
non inhaeret his de quibus proponitur terminis sed extra posita res
hoc tantum quia notior uidetur, assumitur, ideo ex transsumptione
locus hic conuenienti uocabulo nuncupatur." Ex toto autem uel ex
quolibet alio inhaerentium locorum transsumptio fieri uidetur, ueluti
si quaeratur utrum spissum sit magnum, hoc est magnitudo, talisque
inde quaestio fiat: utrum spissum sit aliquid, idque non esse
probetur, ex eo congrue non esse magnum a toto generali conuincitur.
Sic quoque in transsumptione cuiuslibet loci argumentatio proponi
potest, siue etiam inhaerens sit siue medius.

Sunt tamen quidam qui auctoritatem dicant numquam proprie
transsumptionem fieri uelle nisi de extrinsecis locis. Unde recte
locum a toto a loco ex transsumptione omnino separauit per
proprietatem inhaerentium quae loco a toto accidit. Sunt etiam qui
dicant transsumptionem de omnibus locis aeque fieri, nullum tamen
secundum transsumptionis naturam inhaerentem debere dici, sed magis
extrinsecum quia, ut supra diximus, in transsumptione nulla attenditur
cohaerentia /445/ ex proprietate ipsius, sed hoc tantum quia notior
uidetur, res alia extra assumitur, non quia scilicet cohaereat.

Sed dico quod si tantum maior notitia in transsumptione attenditur
nullaque habitudinis proprietas pensatur, non iam uel a mai>ori uel a
minori uel a simili locus assignandus erit, sed tantum a notiori
assignandus esse uidetur nec iam magis debere dici extrinsecus quam
cohaerens, cum haec quidem notitia aeque cohaerentibus insit>. Omne
enim ex quo ducitur argumentum, notius esse oportet eo quod probatur
per ipsum, nam si ignota notis, inquit, probantur, argumentum uero rem
dubiam probat, necesse est ut quod ad fidem quaestionis affertur, ipsa
sit notius quaestione. Cum igitur transsumptio aeque et de
inhaerentibu>s et de extrinsecis fiat, uidetur potius huiusmodi locus
magis medius quam extrinsecus appellari, sicut et de loco a diuisione
dicitur, ut in sequentibus apparebit. Placet itaque magis Tullii
sententia, qui huiusmodi locum a caeteris non diuidit nec etiam de
transsumptione aliquam fecit mentionem, quae nulla est inferentiae
habitudo, sed argumentandi diuersitas. "Fit uero, inquit, haec
transsumptio etiam in nomine quotiens ab obscuro uocabulo ad notius
argumentatio transfertur ut, si, inquit, quaeratur an philosophus
inuideat sitque ignotum quid 'philosophi' nomen significet dicemus ad
uocabulum notius transferentes non inuidere, quia> sapiens sit;
notius uero est 'sapientis' uocabulum quam 'philosophi'," hoc enim
latinae linguae est, illud uero graecae locutionis. At uero haec
transsumptio inter cohaerentia consistere uidetur. Siue enim idem in
nomine 'philosophi' quod in nomine 'sapientis' accipitur, siue
'sapientis' uocabulum, sicut uidetur, continentius est ac quasi genus
est 'philosophi', cohaerentia denegari non potest.

Dicunt tamen quidam quod, licet cohaerentia denegari non possit, cum
sint ea uocabula> cohaerentia tamquam genus ad species suas, sola
tamen extrinsecitas hoc loco attenditur, quae in habitudine maioris ad
minus consistit. Magis enim uidetur quod sapiens inuideat quam
philosophus, qui caeteris in sapientia praecellit.

Nunc uero de mediis superest disputare./446/

			      DE MEDIIS

"Medii, inquit, sumuntur uel ex casu uel ex coniugatis uel ex
diuisione nascentes." Casus autem uocantur aduerbium inflexum a nomine
siue ipsum primitiuum nomen. Ut sit 'casus' nomen tam eius quod cadit
ab alio per diriuationem quam illius a quo cadit. Siue ergo 'iuste'
aduerbium a 'iustitia', siue a 'iusto' diriuari dicatur, casus inuicem
dicuntur primitiuum nomen et aduerbium ab ipso diriuatum.

Coniugata uero dicuntur nomina quae ab alio denominantur, cum eo a quo
sumpta sunt, siue etiam inter se -- ut 'iustus iusta iustum', quae a
'iustitia' sumpta sunt et denominatiua --, coniugata dici possunt,
siue inter se et cum ipsa iustitia.

A casibus uero ita sumitur argumentum:

     si iustitia bona est, et quod iuste est bene est

uel econuerso; uel ita:

     si quod iustum est bonum est, et quod iuste est bene est

et econuerso. A coniugatis autem hoc modo:

     si iustitia bona est, et qui iustus est bonus est

et econuerso;

     si albedo color est, et qui albus est coloratus est

uel econuerso; licet haec conuersio saepe deÞcere deprehendatur: saepe
namque> sumpta sibi conueniunt quorum formae diuersae sunt nec de se
inuicem dicuntur. Cum enim omne rationale sit coloratum, nulla tamen
rationalitas color est. At uero cum formae de se inuicem dicuntur, et
formata de se inuicem praedicari certum est. Aeque tamen uterque locus
a coniugatis uocabitur. Maxima propositio:

     quorum casus uel coniugata sibi coaptantur, ipsa quoque sibi
     coniunguntur.

Restat locus a diuisione, ad cuius cognitionem illud praedicendum est
nullam loci habitudinem in nomine diuisionis accipiendam esse, sicut>
et de transsumptione dictum est, sed potius exprimi modum tractandi
argumentationem, quae per diuisionem incipit. Cum igitur de habitudine
huius loci requiritur, non a diuisione respondendum est, sed a
partibus uel ab oppositis in diuisione, prout loci se habuerit
habitudo. "Omnis autem, inquit, diuisio uel negatione fit uel
partitione"; negatione quidem hoc modo: 'omne animal aut habet pedes
aut non habet' uel ita: 'animal aliud habet pedes, aliud non habet';
/447/ partitione uero sic: 'omne animal aut sanum est aut aegrum, uel
ita: 'animal aliud sanum est, aliud aegrum'. Earum autem quae
partitione proponuntur, sex modos in Libro Diuisionum Boethius docuit,
cum alias esse generis in species, alias totius in partes, alias uocis
in significationes uel modos, alias subiecti in accidentia, alias
accidentis in subiecta, alias accidentis> in accidentia docuit; quas
omnes conuenientius atque uberius exsequemur, cum Diuisionum Libro
operam dederimus.

Nunc uero nostro id solum proposito sufficit earum argumentationum
locos tractare qui per diuisionem incipiunt. Ac primum de ea agamus
quae per negationem fit. Haec autem diuisio tunc tantum proprie
proponi uidetur, quando indirecta ratiocinatione argumentatio ducitur,
ueluti cum ex parte diuisionis seu disiunctionis propositae quam
aduersarius concedit, ipse prius ad inconueniens ducitur, atque ita
pars ipsa quae assumpta fuit et concessa, falsa esse conuincitur, ex
qua falsum consequi monstratum est; deinde uero pars altera uera
concluditur. Cuius rei tale Boethius posuit exemplum: "tempus, inquit,
aut habet originem aut non habet." Sumit quidem alter disputantium
quod originem habet, quod uerum est; unde tali argumentatione
sophistica ad inconueniens ducitur: si tempus habet originem, non>
fuit semper tempus; fuit itaque quando non fuit tempus; sed 'fuisse'
temporis significatio est; fuit igitur tempus quando non fuit tempus,
quod omnino falsum est. Non est itaque uerum quod tempus originem
habeat. Restat itaque ut uerum sit quod originem non habeat, quod fuit
in altero diuisionis membro. Si enim uera non sit affirmatio, ueram
constat esse negationem, et econuerso.

In hac autem argumentatione duo principales loci a diuisione esse a
Boethio conceduntur, cum uidelicet uel impossibile concluditur ex
concessione, uel ex falsificata parte altera uera esse ostenditur,
quae oppositae inuicem sunt tamquam affirmatio et negatio. Talis autem
inferentia fuit de parte ad totum, cum in im>possibili facta fuit
conclusio:

     si fuit quando non fuit tempus, fuit tempus quando non fuit
     tempus

nam significatio 'fuit' quasi pars temporis erat. Hic igitur locus
cohaerens fuit. Cum autem ad alteram partem disiunctionis reditur
atque inter affirmationem et negationem illatio fit, quae opposita
sunt, locus est extrinsecus. Quia ergo locus a diuisione modo
cohaerens est, modo /448/ extrinsecus, neque cohaerentem tantum ipsum
neque extrinsecum Themistius dixit, sed medium inter utrosque
collocauit.

Huius autem suprapositae argumentationis sophisticae solutionem Primus
fantasiarum nostrarum liber plene continet. In ea quoque
argumentatione quae per partionem incipit, modo cohaerens locus est,
modo extrinsecus. Cohaerens autem est, si sic dicatur:

     omne animal aut sanum est aut aegrum
     arbor autum neque sana est neque aegra
     quare nec animal ipsa est

Extrinsecus autem erit si sic dicatur:

     aut est sanum aut est aegrum
     sed non est sanum
     est igitur aegrum

uel ita:

     sed est sanum
     non est igitur aegrum

Hic namque inter opposita proponitur illatio. Hic autem locos
assignamus secundum eos qui in syllogismis quoque locos esse
recipiunt. Quoniam ergo in argumentatione utriusque diuisionis modo
cohaerens locus est, modo extrinsecus, ideo locum a diuisione medium
Themistius uocauit, non ita quidem ut singuli loci a diuisione medii
dicantur, cum potius unusquisque uel cohaerens tantum sit uel
extrinsecus, sed totam ipsorum multitudinem, in qua quidam
cohaerentes, quidam extrinseci ponuntur, inter utrosque collocauit.

Caeteri autem qui uel a casibus uel a coniugatis nascuntur, singuli in
se et cohaerentiam habere et extrinsecitatem dicuntur atque hinc medii
siue mixti nominantur. Notant autem cohaerentiam et extrinsecitatem in
istis non solum secundum uocis conuenientiam in principio et
differentiam in fine, uerum etiam secundum> significationem: 'iuste'
igitur et 'iustitia' siue 'iustus' in eo conueniunt quod omnia unam
iustitiam significant; in eo uero differunt quod 'iuste' aduerbium eam
tantum significa[n]t ut ad actiones quae uerbis tantum significantur,
pertinentem. Inde enim aduerbia dicuntur quia uerbis tamquam adiectiua
eorum apponuntur significationem ipsorum moderantia, hoc modo: 'uiuo
iuste', 'iudico recte'. Coniugata quoque et conueniunt in
significatione et quodammodo differunt, ut 'iustitia' et 'iustus'; cum
utrumque /449/ iustitiam significet, conuenientiam habent; cum autem
id diuerso modo faciant, illud quidem in essentia, id uero in
adiacentia, differentiam recte tenent. Secundum quam differentiam uel
in significatione uel in modo significandi possumus deprehendere in
ipsis sumptis quae etiam inter se coniugata dicuntur, ut sunt 'iustus
iusta iustum'; "haec enim, inquit, inter se et cum ipsa iustitia
coniugata dicuntur." Nulla est forte differentia secundum
significationem, sed diuersitas positionis secundum genus, cum hoc
scilicet nominibus tantum masculini generis adiungatur, illud uero
feminini, aliud autem neutri.

Sunt autem et qui extrinsecitatem in ipsis attendant secundum sexuum
hominum diuersitatem atque actuum significationem, 'iustus' quidem
referentes ad mares, 'iusta' uero ad feminas, 'iusta' autem ad facta
ipsorum, quae etiam iusta dicuntur. Si uero conuenientiam et
differentiam uocis attendamus, aeque in omnibus eas inueniemus, quod
quidem satis ei congrueret quod ait: "medii uero loci appellantur,
quoniam si de iustitia quaeritur et a casu uel a coniugatis
argumenta> ducuntur neque ab ipsa proprie atque coniuncte neque ab
his quae sunt extrinsecus posita uidentur trahi, sed ex ipsorum
casibus, hoc est quadam ab ipsa leui mutatione deductis," iuxta
uidelicet diuersam finis terminationem. Nec mireris diuersis modis
extrinsecitatem a Themistio considerari qui etiam multis modis
cohaerentiam accepit, non tantum secundum praedicationem, qua genus
speciebus uel definitio conuenit definito, uerum etiam secundum
qualemcumque affinitatis adiunctionem. De parte enim totum non dicitur
nec causa saepe de effectu praedicatur nec equitare de equo, et tamen
ex his quoque cohaerentes locos procreari uoluit. Tullius quoque
cohaerentiam multo amplius extendens omnem locum cohaerentem uocauit
praeter eum qui ab auctoritate dicitur, quem solum extrinsecum posuit;
cuius etiam diuisionem de eisdem topicis differentiis Boethius non
praeterrnisit, quae in duas tantum locorum species facta fuit; quam
nos et breuiter percurramus.

			 DE DIVISIONE TULLII

Cum igitur Marcus Tullius locos alios ipsis quaestionum terminis
haerere proposuit, alios extrinsecus assumi, eas rursus quae in ipsis
haerent de quibus quaeritur, tali diuisione partitus est: "in ipso,
inquit, /450/ tum ex toto, tum ex partibus, tum ex nota, tum ex his
rebus quae quodammodo affectae sunt ad id de quo quaeritur." Ipsa
quoque affecta hoc modo subdiuisit: "alia, inquit, sunt coniugata,
alia sunt a genere, alia ex forma, alia ex similitudine, alia ex
differentia, alia ex contrariis, alia ex adiunctis, alia ex
antecedentibus alia ex consequentibus, alia ex repugnantibus, alia ex
efficientibus, alia ex effectis, alia ex comparatione maiorum aut
minorum aut parium." Hic itaque et eos quos Themistius medios uocauit
et quosdam insuper quos extrinsecus posuit, inhaerentibus aggregauit
solum ab auctoritate locum, quem a rei iudicio uocauit, extrinsecus
ponens.

Nunc autem de singulis agendum est. Totum igitur definitionem
cuiuslibet rei uocauit, siue illa substantialis forma sit, siue
descriptio, eo uidelicet quod totaliter et integre rem ipsam quam
definit demonstret, cui omni[s] et soli conuenit. Partes autem uocat
tam constitutiuas quam diuisibiles quaecumque species non sunt, ut
sunt paries et tectum [et] domus, uel Socrates et Plato hominis. Locum
uero a toto ipsarum non assignat, quia fortasse satis ex loco ipsa per
conuersionem potuit intelligi, aut potius in causis uel effectis ipsa
quoque comprehendit, quippe partes domus materia sunt ipsius et homo
Socratis et Platonis. Notam uero nominis interpretationem uocauit. In
coniugatis autem tam casus quam coniugata collegit. Formam uero
speciem nominauit. Similitudinis uocabulum aeque et similitudinem
rerum in ae>qualitate et proportione[m] comprehendit. Differentiam
omnem> illam formam> uocauit quae ita inest alicui quod separari non
quaeat eo remanente, ut rationalitas homini uel tyranno crudelitas.
Non enim in proprietate tyranni manet qui crudelis non est. Ab hac ita
trahitur argumentum:

     si non est crudelis, non est tyrannus

Maxima propositio:

     a quo differentia abest, et differens

'Contrariorum' nomine large pro quibuslibet oppositis abusus est;
adiuncta uocauit quae Themistus communiter accidentia appellauit.
Quae uero sint antecedentia et consequentia qualesque eorum regulae,
ex superioribus manifestum est. Repugnantia uero dixit unum de
contrariis cum supposito sui contrarii, ueluti cum 'dormire' ac
'uigilare' contraria sint, 'stertere' uero 'dormire' supponatur,
'stertere' ac 'uigilare' repugnantia dicuntur. A quibus ita argumentum
uenit: /451/

     si stertit, non uigilat

Maxima propositio:

     cui alterum repugnantium inest, alterum abest

Efficientem quoquo modo omnem causam dicit praeter finalem, quam in
effectis includit, ut Boethio placuit. Effecta ipsos causarum effectus
appellat siue etiam finalem causam, sicut ex resolutione diuisionis
Tullii ad diuisionem Themistii Boethius monstrat. Ait namque: "effecta
illi sunt similia loco quae Themistius posuit a fine; nam causarum
effectus finis est." Ex his tale protulit exemplum: 'an dubitas amasse
qui rapuit?

Maxima propositio:

     ubi effectus est, eausam non deesse licet

Saepe transacta causa effectus manent, ueluti pallor post
infirmitatem, uel potius uerba quae> cuiuslibet temporis designatiua
sunt. A comparatione maiorum locus uel minorum aut parium a maiori uel
minori uel a pari dicitur. Paritatem autem eam dicit quam
similitudinem in quantitate Themistius uocauit. 'Maius' autem uel
'minus', sicut iam supra meminimus, secundum maiorem uel minorem
personam siue actum accipit, ex quibus imprompta sunt argumenta. A
maiori:

     si is qui patriam bello persecutus est, tandem a ciuibus ueniam
     meruit, cur non is quoque mereatur qui ob seditionem motam actus
     est in exsilium?

A maiori uero hoc modo:

     si Gaium Gracchum mediocriter labefactantem statum rei publicae
     Scipio priuatus interfecit, cur non Catilinam orbem terrae caede
     atque incendio uastare cupientem consules persequantur?

Maxima propositio:

     quod ualet in maiori, ualet in minori, et econuerso.

A rei iudicio locus, quem solum extrinsecus posuit, ab auctoritate
uocauit Themistius.

		  DE EORUM DIVISIONUM CONVENIENTIA>

Nunc autem duorum auctorum duabus diuisionibus expeditis illam etiam
inter ea conuenientiam quam Boethius notat, inspiciamus, qualiter
uidelicet altera alteram uicissim includat atque contineat, reducendo
membra earum ad se inuicem. Sed haec quidem reductio atque membrorum
conuenientia non ita ubique accipienda est, ut prorsus /452/ eadem
sint membra quae ad se reducuntur, sed uel in partem possint sese
contingere ac conuenire sibi. Ac prius diuisionem Tullii ad
themistianam reducamus in illis praecipue membris quae in diuisione
Themistii non uidentur annumerata esse, quae sunt huiusmodi:
differentia, antecedens, consequens, repugnantia, effecta, paria, quae
quidem ita Boethius reduxit: "a differentia, inquit, Marci Tullii a
toto in diuisione Themistii uel a parte intelligi potest; a toto
quidem si sit constitutiua," hoc est si sumatur respectu eius speciei
quam constituit atque excedit, "a parte uero si sit diuisibilis." "Ab
antecedentibus, inquit, et consequentibus locus plurifariam spargitur:
nam et definitio et descriptio et antecedere rem et consequi possunt;
item nominis interpretatio; item species antecedit, genus sequitur."
Causa etiam antecedit uel sequitur suum effectum uel communiter
accidentia sese mutuo consequuntur uel antecedunt, si sint, inquit,
in>separabilia, ut surdum naturaliter et mutum per accidens. Et hic
quidem antecedens et consequens simplices quoque terminos nominat.
"Itaque, inquit, hic locus pluribus mixtus est non tam in rebus ab
aliis quam in tractatione diuersus. Ipsa enim conditio consequentiae
locum alium facit, cum ipsa conditio consequentiae uel in definitione
uel descriptione uel forma uel causa uel in caeteris posita sit," ac
si aperte diceret: non est diuersa locorum essentia, sed habitudo
secundum quam argumentatio tractatur. Alia enim habitudo est in eo
quod definitio uel species uel causa nominatur.

Patet autem ex hoc loco eorum opinionem cassam esse qui antecedens
esse> et consequens in argumentationibus nolunt con>cedere, ne forte
eas hypotheticas propositiones esse confiteantur. Hic namque
argument[at]orum loci tractantur. "Repugnantia, inquit, oppositis
aggregantur."

Sed quaerendum est in qua quattuor specierum Themistius ea
comprehendit. Et uidetur quidem in contrariis ea inclusisse uocans ea
quoque contraria quae contrariis adiuncta sunt. "Effecta, inquit, illi
sunt consimilia loco quem Themistius posuit a fine; nam causarum
effectus finis est." A pari locus a simili in quantitate apud
Themistium dicitur. /453/

Nunc quoque eos locos de diuisione Themistii qui in diuisione Tullii
computari non uidentur, ad ipsam reducamus. Sunt namque, ut Boethio
placuit, hae diuisiones sibi alterna reciprocatione coniunctae.
Restant autem ex Themistii locis hi: ab integro toto, ab usibus, a
generationibus, a corruptionibus, a proportione, a transsumptione, a
casibus, a diuisione. Sed hic quidem locus qui ab integro toto dicitur
apud Themistium, ab effectu esse potest apud Tullium. Omne enim
compositum suarum specierum effectus est, partes uero ipsius materia.
Ab usibus, inquit Boethius, si usus aliquid efficit; a causis, si ipse
efficitur ab effectis.

Sed hic nobis inquirendum est, quando usus uel efficiens uel effectus
dicatur. Sed si supraposita exempla ad memoriam reducamus, 'equum'
uidelicet et 'equitare', neutrum esse uidebitur; 'equus' tamen uidetur
quodammodo facere 'equitare' et causa ipsius esse, quippe Tullius
omnem causam efficientem quoquo modo uocauit, 'equitare' uero
effectus. Si igitur 'equus' 'equitare' probet, ab efficientibus erit,
id est causis; si uero 'equitare' 'equum', ab effectis. A
generationibus quoque uel a causis uel ab effectibus esse poterint. Si
enim generatio in designatione formae, ipsius scilicet compositionis,
sumatur, a causa dicetur; si uero in designatione formati, hoc est
compositi, ab effectu. "A corruptionibus, inquit, ab efficientibus,"
hoc est a causis, dici potest. "Nam cum omnis, inquit, generatio
efficiat aliquid, id est substantiam formet, corruptio rursus ipsa
quoque efficit quiddam, id est substantiali forma spoliat ac priuat,
ut mors facit corporis dissolutionem." Sed si ipsa forma corruptio
substantiam quae corrumpitur, probet, a> causa recte uidebitur; si
uero econuerso, ab effectu. A transsumptione uero locus uel a maiori
uel a minori uel a simili uel quo alio nomine uocari poterit. A
proportione uero a simili, a casibus a coniugatis; nam aeque et casus
et coniugata Tullius coniugata uocauit. A diuisione locus modo a
partibus, modo ab oppositis uel ab aliis ueniet.

Nunc autem duorum auctorum quae de locis fiunt diuisionibus diligenter
expeditis, superest quaestio de quibusdam locis, utrum in ipsis
contineantur, ut sunt illi quos a praedicato uel a subiecto superius
assignauimus, uel a contingentibus uel plures etiam qui a disparatis
dicuntur hoc modo: /454/

     si est homo, non est lapis

et qui inter aequipollentia proponuntur hoc modo:

     si nullus homo est lapis, nullus lapis est homo

     si omnis homo est animal, omne non-animal est non-homo

Hos etiam in suprapositis diuisionibus comprehendi conuenit, quae de
omnibus locis differentiis fieri confirmantur. Ait namque Boethius in
ipso Topicorum suorum Proemio, cum de locis intentionem suam
ostenderet: "nec dialecticos solum locos, sed rhetoricos etiam quoue
hi inter se atque a dialecticis differant, cura est exsequendi, ut
omnibus undique locis plena consideratione propositis eorumque inter
se differentiis et communitatibus pernotatis et argumentorum copia
comparetur et clara locorum possit esse distinctio." Rursus idem in
Secundo Eorumdem, cum diuisionem Themistii inciperet: "omnes igitur
loci, id est maximarum differentiae propositionum, aut ab his ducantur
necesse est terminis qui in quaestione sunt positi, praedicato
scilicet atque subiecto" etc. Rursus idem eadem diuisione completa:
"quae cum ita sint, breuiter locorum mihi diuisio commemoranda est, ut
nihil praeter eam relictum esse monstretur, quod non intra eam
probetur inclusum." Idem in Tertio, cum Tullii partitionem de eisdem
locis supponeret, Marcus Tullius, inquit, diuisionem locorum omnium
facit hoc modo: "ex his, inquit, locis in quibus argumenta inclusa
sunt, alii in eo ipso haerent de quo agitur, alii sumuntur
extrinsecus." Sed fortasse ita eo facilius absoluemus si in primis
diuisionibus locorum, non in subdiuisionibus, omnes locos comprehendi
dixerimus, sicut eorum uerba habere uidentur. Cum igitur primae
diuisiones omnes locos comprehendant, posteriores tamen minus
continentes esse poterunt. Nullus itaque locus erit qui secundum
Themistium non sit uel inhaerens uel extrinsecus uel medius ac
secundum Tullium uel inhaerens uel extrinsecus. Plures tamen esse
poterunt qui in subdiuisionibus non cadent. Quod itaque dictum est
omnes locos comprehensos esse, secundum priores, non secundum
posteriores, diuisiones accipiendum est.

			DE LOCIS ARGUMENTORUM

Nunc autem omnium conditionalium ui inferentiae demonstrata, /455/
secundum quam locos nimium laxe accepimus, eas quoque locorum
definitiones exsequamur quas superius iuxta auctoritatem protulimus,
in quibus non comprehenditur uis cuiuslibet inferentis, sed concessi
tantum. Unde a Tullio huiusmodi locus bene descriptus est argumenti
sedes, siue a Themistio sic: unde trahitur argumentum ad propositam
quaestionem comprobandam. Quod enim ille argumentum nominauit, iste
autem probationem quaestionis posuit, uterque concessionem innuit.
Neque enim argumentum esse potest quod non est concessum, nec probatio
fieri nisi ex concessis. Est enim probare fidem facere; ex dubiis
autem fides non sumitur. Cui enim per se non creditur, nec ad>
alterius fidem idonee affertur. Unde et in Topicis Boethius: "si
ignota, inquit, notis probantur, argumentum uero rem dubiam probat,
necesse est ut quod ad fidem quaestionis affertur, ipsa sit notius
quaestione." Non est itaque idem probare quod inferre nec argumentum
quod antecedens, sed plura probant quae non inferunt, et plura
inferunt quae non probant. Infert enim 'Socrates est margarita':
'Socrates est lapis'; sed, cum concessione careat, ad fidem non est
idoneum; unde assumptio adiuncta ad fidem est necessaria. Probare enim
potest quod non ueram tenet inferentiam; ut ex eo quod illam rapuerim,
ipsam amare reputor. Sic et in caeteris argumentis contingit quae
probabilia sunt ac non necessaria. Cum autem loci argumentorum
tractantur propter id comprobandum de quo dubia quaestio proponebatur,
iure in singulis argumentationibus, unde etiam propositae quaestiones
sint, assignantur. Quia autem et ille per argumentum locum et iste per
quaestionem describit, utrumque prius est tractandum. Neque enim
aliter cognosci potest quod definitur, nisi et ea praecognita sunt per
quae deÞnitur; ac prius de quaestione agendum est.

			    DE QUAESTIONE

'Quaestionis' autem nomen et actiue et passiue accipi, pro quaerente
scilicet et quaesita, Boethius ostendit. Quod enim quaestionem
propositionem esse dixit quae in dubietatem et ambiguitatem adducta
est, ad quaesitam referendum est, de cuius scilicet ueritate dubitamus
ac quaerimus. Nam ea per quam quaerimus, cum sit interrogatio, non
potest esse enuntiatio. Unde nec uerum aut falsum continere; secundum
quae ipse quoque in proximo propositionem deÞnierat sic: propositio
est oratio uerum falsumue significans. In Eodem quoque, postquam
propositionem /456/ semper esse dixit, siue scilicet de ipsa quaeratur
siue non, adiecit: "si de ipsa quaeritur, quaestio est; si est
approbata, conclusio; idem igitur propositio est et quaestio et
conclusio." In quo manifeste propositionem ipsam, de cuius ueritate
quaeritur, quaestionem passiue nominauit. Eam quoque per quam
quaerimus, quaestionem in sequentibus appellat, cum illam quaestionem
thesim esse monstrauit, quae de re caeteris circumstantiis nuda
quaerat ac disserat hoc modo: 'unde affirmatio et negatio sint species
enuntiationis annon?

Nota autem quod uis interrogationis aliquando in nominibus
interrogatiuis, aliquando in aduerbiis pendet. Sunt autem nomina
inde>finita et interrogatiua 'quis' uel 'quid' siue etiam 'quae',
'cuias' uel> 'cuius', 'qualis' aut 'quantus', 'quotus' uel 'quot'.
Sed 'quis' quidem et 'quae' certas requirunt personas hoc modo: 'quis
uenit? Socrates'; quae ludit? Picias; 'quid' uero ad naturam magis
quam ad personam pertinere uidetur. Cum enim quaeritur: 'quid est
Socrates?', 'homo' uel 'animal' responderi solet, ac de natura magis
quam de persona dubitari uidetur; 'qualis' uero de adiacientia
qualitatum interrogat, 'cuias' uero gentile est, 'cuius' uero
possessiuum. Unde si quaeratur: 'cuias est Pindarus?', 'Thebanum'
dicimus; 'cuium uero pecus?', 'melibaea' respondemus; 'quantus' uero
de dimensionibus quaerit hoc modo: 'quanta est uirga?', 'bicubita' uel
'tricu>bita'; 'quotus' uero de ordine hoc modo: 'quota pars tua
est?', 'tertia' uel 'quarta'; 'quot' uero de numero ita: 'quot sunt
isti?', 'centum'.

Quaesita uero ea est propositio quae ipsam quaerentem quaestionem
constituit tam affirmatiuam quam negatiuam. Has quoque dialecticas
interrogationes Aristoteles determinauit quae ex diuidentibus
iunguntur affirmatione[m] et negatione[m], de quarum ueritate in eis
quaeritur hoc modo: 'utrum caelum est rotundum? uel non est rotundum?'
Cum enim multae a dialecticis interrogationes proferuntur uel in quid
uel in quale multisque aliis modis, nullam tamen dialecticam uocauit,
nisi quae a dialecticis ex affirmatione et propria negatione
coniungitur, cum de ueritate alterius probatio exigitur. Est itaque
'caelum rotundum est>' uel 'caelum rotundum non est' quaestio de qua
quaeritur. Cum enim altera in dubitationem uenit, utramque uenire
necesse est, et cum altera probatur, utriusque fides quodammodo>
relinquitur. Cum enim de ueritate unius certi uel dubii sumus, et de
falsitate alterius. Tota uero quae ex utriusque /457/ coniungitur
propositionibus, quaestio est per quam quaeritur, ueluti ista: 'utrum
caelum est rotundum uel non?

Sicut autem propositiones ex quibus quaerentes quaestiones
componuntur, modo categoricas modo hypotheticas esse contingit, ita et
quae de ipsis quaeruntur, quaestiones modo ex categoricis modo ex
hypotheticis descendunt propositionibus. Ex categoricis quidem ut
suprapositae, ex hypotheticis uero ut ista: 'utrum si est homo est
animal, uel non si est homo est animal?' Cuiuscumque enim>
propositionis probatio requiritur ipsa in quaestione, in propria
diuidente ponitur et cum argumentatio probata fuerit, quaelibet pars
quaestionis conclusio dicitur. Unde et ipse ait conclusionem esse
propositionem argumento approbatam. Sicut enim non quodlibet
antecedens argumentum dicitur, sed id tantum quod concessum probat,
sic non quodlibet consequens conclusio, sed id tantum quod probatur
cuique fides ex argumento adiungitur. Unde ei soli 'ergo', quod
subcontinuatiua est conditio, praeponitur, cum ipsius argumenti
concessio praecesserit. In hoc enim 'si' conditionis et 'ergo' positio
diuersa est quod hoc> tantum concessa copulat -- unde et consequenti
iungitur --, illud autem et inconcessa.

Sicut autem categoricarum propositionum sensus in praedicatione est,
hypotheticarum uero in consecutione, ita et earum quaestiones modo de
inhaerentia rerum, modo de consecutione propositionum requirunt. Cum
enim quaeritur utrum homo sit animal, id exigitur utrum animal homini
inhaereat. Cum uero inquiritur utrum si est homo est animal, id
ambigitur utrum esse animal ex esse hominem proueniat.

Sed nunc quidem categoricarum quaestionum diuisiones iuxta
auctoritatem exsequamur. In quibus et de hypotheticis, quarum partes
ex partibus harum connectuntur, satis liquebit. Harum ergo aliae de
inhaerentia simpliciter quaerunt, aliae de modo inhaerentiae quoque
proponunt. De inhaerentia quidem ut supraposita, in qua de inhaerentia
generis ad speciem suam quaerebatur; de modo uero inhaerentiae rogatur
cum iam constituta inhaerentia quomodo inhaereat requiritur, siue
scilicet ut genus uel ut differentia uel ut proprium uel ut accidens
uel ut eadem prorsus essentia. Ut genus quidem, ut homo Socrati uel
animal homini. 'Genus' enim hoc loco accipimus quamlibet rei
superiorem essentiam. In quo etiam nomine Boethius constitutiuas
specierum differentias comprehendit, ut est rationale hominis, ut
scilicet omne maius, et substantiale, in ipso includeret Quaestionem
uero de proprio de /458/ aequali ac non substantiali accepit, ut
coloratum est corpori aut, ut quibusdam placet, risibile homini.
Quaestionem uero de eodem de definitione uocauit, secundum id scilicet
quod idem definitione et definito uocabulo ponitur. Quaestionem autem
de maiori ac non substantiali quaestioni de accidenti aequauit. At
uero multum improprie et formam genus appellat uel definitionem, ut
rationale hominis uel sensibile animalis et nimis stricte accidens
accepit, in ea tantum quae maiora sunt. Sunt enim quaedam minora ut
grammaticum homine uel album corpore, nullaque sunt accidentia quae
proprio susceptibili abundare queant.

Si uero hanc diuisionem quaestionum quod alia de genere, alia de
differentia, alia de proprio, alia de definitione, id est de eodem,
fiant, haec quoque quae de inhaerentia fiunt, aptemus, non aliis
applicare possumus nisi eis quae ex uera affirmatiua categorica
descendunt. Si enim dixero: 'utrum homo est asinus uel non est?', hic
nulla earum fuerit. Neque enim praedicatum, a priuilegio cuius nomina
quoque quaestionibus imponuntur subiectae rei, uel genus uel
differentia uel proprium uel accidens uel definitio, sed oppositum.
Bene autem ac rationalibiter dictum esse uidebimus hanc quadrifariam
diuisionem quaestionis in his tantum quaestionibus constitutam esse,
si ipsius quoque auctoris uerba diligentius inspiciamus. Ait namque
Boethius in Primo Topicorum:

     In omni dialectica quaestione praedicatiua dubitatur an ei quod
     subiectum est id quod praedicatur inhaereat; cum aliquid alicui
     inesse proponitur, id aut maius erit eo de quo praedicatur etc.

Ecce enim aperte hanc quaestionum uariationem ex eo uenire docuit quod
praedicatum subiecto inhaeret, quod ad ueritatem affirmationis
pertinet. Rursus idem in Eodem adiecit:

     In praedicatiuis autem quaestionibus unus quidem subiectus
     terminus dicitur, alius praedicatus nihilque in praedicatiuis
     quaestionibus aliud quaeritur nisi an subiecto praedicatus
     inhaereat.

Quod si inesse constiterit, quaeritur itane insit ut genus an ut
accidens an ut proprium an ut definitio: nam si ostenditur non inesse,
nihil de quaestione relinquitur; nam quod omnino non inest, nec ut
accidens nec ut genus nec ut definitio nec ut proprium inesse potest.
Cum itaque ostendit quaestiones de modo inhaerentiae ex ueris tantum
affirmatiuis descendere, quippe de modo inhaerentiae quaerendum non>
est, cum ipsa non sit secundum quas illas quoque de inhaerentia
uariare uolunt, profecto constat et istas ex eisdem propositionibus
descendere; sed nec ueram tantum, si ad praedicationem respiciamus.

/459/ Videtur in supradicta diuisione omnis quaestio praedicatiua
contineri, ut sunt illae in quibus de accidenti fundamentum uel de
accidenti aliud accidens aut de se inuicem contingentia praedicantur,
ueluti cum dicimus: 'utrum omne coloratum est corpus' uel 'omne
grammaticum est homo' uel 'grammaticum musicum' uel 'rationale
mortale'. Sed has omnes irregulares praedicationes quidam dicunt, cum
neque sint secundum substantiam neque secundum accidens. Non itaque
aliae quaestiones in supraposita diuisione cadunt nisi quae ex
affirmatiua uera regulari ueniunt. Regulares uero eas dici uolunt
quarum praedicationem iuxta Porphyrium regularem appellant, quae
uidelicet uel secundum substantiam fit uel secundum accidens.

Sunt autem praedicatiuae quaestionis de inhaerentia duae species, una
quae dialecticis famulatur -- quae ab eis thesis uocatur --, altera
uero quae rhetoricis subiecta est, quae hypothesis uocatur. Haec autem
harum est differentia quod thesis circumstantias non recipit, quas
hypothesis habet. Circumstantias uero eas determinationes uocamus quae
circa praedicationem consistunt, ueluti cum de qualitate quoque uel
quantitate facti uel de causa uel loco uel tempore uel de adiuuantibus
uel compellentibus inquiruntur. Eius autem quam thesim dicimus,
species sunt duae: simplex et composita. Simplicem autem dicimus eam
quae una tantum affirmatione et eius negatione componitur, ut
supradicta, compositam uero quae pluribus, ut ista: utrum sit album
uel nigrum uel medio colore coloratum.

Atque de quaestionibus dicta sufficiant; nunc ad argumentum
procedamus.

			     DE ARGUMENTO

Hoc autem Tullius rationem rei dubiae fidem facientem definiuit. Neque
enim aliter argumentum esse potest, nisi ei de quo dubitatur fidem
faceret, id est credulitatem, ut scilicet ei auditor consentiat,
ueluti cum ex eo quod rotundum est caelum, uolubile esse conuincimus.
Quod ergo caelum rotundum est, argumentum dicitur, quod ad
concessionem conclusionis dubium prius auditorem cogit. Est autem
argumentum tam propositionum antecedentium nomen quam significationum
earum, ueluti in quolibet syllogismo propositio simul et assumptio
argumentum dicuntur; secundum quam significationem nominis 'argumenti'
Boethius /460/ maximam propositionem in argumento includi sicut eius
partem docuit. Cum enim sit uox maxima propositio, rei partem esse
impossibile est. Dicuntur in argumentis ea quae a propositionibus
ipsis significantur, ipsi quidem intellectus, ut quibusdam placet,
quorum conceptio sine etiam uocis prolatione ad concessionem alterius
ipsum cogit dubitantem. Unde et bene 'rationis' nomen in praemissa
definitione dicunt apponi; 'ratio' enim nomen est intellectus qui in
anima est.

Sed, si diuisionis uerba attendamus, potius argumentum accipiendum
erit in designatione eorum quae a propositionibus dicuntur, quam eorum
intellectuum qui ab ipsis generantur. Est autem talis quam idem
supposuit diuisio: "argumentorum, inquit, alia sunt probabilia et
necessaria, alia probabilia ac non necessaria, alia necessaria ac non
probabilia, alia nec probabilia nec necessaria." Necessarium autem
definit quod uidetur ita esse atque alitcr esse non potest, probabile
uero, quod secundum id quod uidetur facile conceditur. Quae quidem
definitiones in designatione intellectuum non commode possunt exponi.
Neque enim in propositione quicquam de intellectu dicitur, sed, cum de
rebus agitur, per ipsam intellectus generatur, qui neque in sua
essentia necessitatem tenet neque inferentiam ad alterum. Sunt enim
quaedam quae in se necessitatem habent, ut Deum esse immortalem,
quaedam uero quae tantum in antecessione ad alterum ac non in se, ut
Socratem esse hominem ad Socratem esse animal. Intellectus uero neque
antecedit ad alios, quippe cum non de ipsis in consequentia agatur, ut
dictum est, nec ullam ad se necessitatem eorum tenet comitatio. Unde
potius de his quae propositiones ipsae dicunt, supraposita definitio
seu diuisio est accipienda, ac sicut argumentum non in se, sed quantum
ad conclusionem dicitur, ad cuius uidelicet concessionem arguit, sic
et necessarium uel probabile quantum ad ipsam dicendum est, non
quantum ad se ipsum. Alioquin et in ista consequentia:

     si Socrates non est asinus, est non-asinus

necessarium esset argumentum, et in ista non necessarium:

     si Socrates est homo, est animal

Non enim necesse est Socratem esse hominem, cum possibile sit non
esse. Est itaque necessarium argumentum quod ad eius concessionem ad
quod necessario antecedit, auditorem compellit, probabile uero per
quod alteri facile adquiescitur, ut ex rapina amori. Licet enim non
necessariam /461/ uideam inferentiam rapinae ad amorem, rationabiliter
tamen ex rapina suspicor amorem.

Sunt autem, memini, qui uerbis auctoritatis nimis adhaerentes omne
necessarium argumentum in se ipso necessarium dici uelint. Alio quin
definitio 'necessarii', quam iuxta Boethium superius assignauimus, non
recte argumento assignaretur, quae uidelicet ait quod ut dicitur ita
est, atque aliter esse non potest. Si enim in hoc enthymemate:

     Socrates est homo: ergo est animal

illud quod praecedit, siue intellectus sit, siue id quod propositio
dicit, argumentum dicamus, non poterit ipsi definitio aptari, cum ita
ut dicitur semper non sit. Si uero dicatur esse necessarium quantum ad
conclusionem ac sane uere etiam intelligatur, toti potius
consecutionis inferentiae necessitas attribuitur. Unde necessarium
argumentum dici non uolunt, nisi in se fuerit necessarium, ueluti hic:

     Socrates non est animal: quare nec est homo

Similiter et de probabili.

Nota autem in supraposita diuisione argumenti duo membra praeterquam
necesse est aggregata uideri, haec scilicet quibus probabilitas
aufertur. Omne enim argumentum probabile esse oportet. Quomodo enim
argumentum fecerit qui per ipsum non acquiescit conclusioni? Quomodo
acquiescet, nisi idoneum hoc ad illud uiderit esse? Unde, si rei
ueritatem teneamus, aeque ab argumentis separanda uidentur tam ea quae
necessaria sunt ac non probabilia quam ea quae nec necessaria sunt nec
probabilia, cum tamen Boethius ultimum tantum membrum excludat, quod
sophistis deseruire docuit; cuius tale protulit exemplum: Diogenem
habere cornua eoquod quisque habeat quod non perdidit; sed et de eo
quod necessarium est ac non probabile obiectionem posuit, quam et ipse
postea dissoluens ipsum inter argumenta reliquit. Docuit enim non
solum probabilia ea dici quae statim ut audita sunt, recipiuntur, sed
quae etiam per alia ad probationem idonea efficiuntur, ubi adiuncta
extrinsecus probatione commode ad fidem afferuntur. Quae tamen solutio
non multum rationabilis uidetur, sed potius confirmare nullum
argumentum esse quod non sit probabile. Si enim et illud quod statim
recipitur et quod ex probatione monstratur, probabile dicitur,
profecto omne probabile uidetur. Nullum est quod aliter fidem faciat,
nisi ad id faciendum uideatur idoneum. Sed, ne nimis auctoritatis
regulas culpemus, ei quantum possumus assentire conemur, ut, quae
/462/ etiam in ratione non teneamus, ore profiteamur, dummodo morsus
detrahentium uitare queamus.

Non est illud praetermittendum quod ipse ostenderit quae scientia
quibus utatur argumentis: dialecticos quidem et rhetores maxime
probabilitatem attendere, philosophos uero necessitatem, sophistas
uero neutrum, quantum ad eorum intentionem, non quantum ad audientium
existimationem, qui sophismatum laqueos non> animaduertunt. Cum autem
dialecticus probabilitatem maxime requirat, cui aliquando necessitas
incumbit, necesse est et ipsum necessaria saepe argumenta assumere,
sicut et philosophum quandoque probabilia. Sed quod maxime in
intentione est, magis est attendendum. Nec minus tamen dialecticis a
quibus argumenta proponuntur, uera ac necessaria requirenda sunt, immo
nulla alia recipere debent nisi quae uera sunt. Sed sola sufficit
probabilitas his qui proponunt. Tam bene enim fidem faciunt per ea
quae necessaria non sunt, dummodo conceduntur ab eo cum quo
disputatur, sicut per ea quae necessitatem habent. Sed, ut firmae sit
propositionis ostensio omnemque sophismatis nodum effugiat, non alia
ille cui propositio proponitur, argumenta debet admittere nisi quae
uera ac necessaria cognouerit.

Nunc autem quaestione atque argumento gratia definitionum loci
pertractatis sensum earum aperiamus. Quod ergo Tullius ait locum esse
sedem argumcnti, Themistius autem illud unde trahitur argumentum ad
quaestionem comprobandam, eamdem protulerunt sententiam. Cum enim id
quod in quaestione propositum fuit probare uolumus, rei alicuius
habitudinem ad aliquem terminum quaestionis consideramus modumque
ipsius probationis qui proposito nostro congruat, ac deinde re ipsa
cognita quae ad alteram comprobari conuenit, modoque eius probationis
qui maxima propositione monstratur, statim secundum haec argumentum
disponimus quo propositam quaestionem probamus de qua prius
quaerebatur. Unde tam ex re ipsa quae habitudinem ad aliam habet --
quam differentiam maximae propositionis superius diximus --, quam ex
maxima propositione qua modus probationis exprimitur, argumentum
trahitur. Unde utrumque sedem argumenti, id est locum, conuenit
appellari. De quibus uberrime supra disseruimus.

Non est autem idem argumentum quod argumentatio. Id enim solum quod
probat, argumentum dicimus. Totam uero complexionem /463/ probantis et
probati argumentationem dicimus, ut totum syllogismum uel totum
enthymema, ita scilicet ut in argumentatione argumentum quasi pars in
toto contineatur.

			  DE ARGUMENTATIONE

Est igitur argumentatio oratio in qua id quod dubium fuerat, ex alio
comprobatur argumento. Huius autem duae sunt species, syllogismus
scilicet atque inductio; ex his uero aliae duae manant, enthymema
scilicet atque exemplum. Sed quoniam syllogismorum natura ex Libro
Categoricorum Syllogismorum satis est manifesta, quo eorum
definitionem expediuimus, ad reliquas species transeamus.

			    DE INDUCTIONE

Inductionem ergo dicimus eam argumentationem in qua ex particularibus
alterum comparticulare uel eorum probatur uniuersale. Ex
particularibus autem comparticulare hoc modo: 'quia in regendis
curribus et> in regendis nauibus non sorte sed secundum peritiam
moderandi rectores sunt eligendi, ita et rebus publicis secundum
priuilegium artis sunt praeponendi'. Haec enim omnia regendarum rerum
particularia sunt, currus scilicet, nauis, res publicae. Si uero ex
his omnibus praemissis inferam: 'ergo in omni re quam regi uolumus,
rectores magis secundum artem assumendi sunt quam sorte praeficiendi',
ex particularibus uniuersale ostenditur.

		     DE ENTHYMEMATE SIVE EXEMPLO

Sicut autem enthymema ex syllogismo fit per substractionem alicuius
praepositarum propositionum, sic exemplum ex inductione. Sed non ita
ex qualibet inductione exemplum licet componere, sicut ex quouis
syllogismo enthymema. Nam in exemplo semper ex uno particularium
alterum ostendi auctoritas uoluit, sicut ex regimine nauium regimen
curruum uel rerum publicarum. Unde ad exempli constitutionem illa
ualet inductio quae uniuersale concludit. Si quis enim ex uno
particularium de uniuersali uniuersaliter inferr>et, nec etiam
probabilitatem faceret. Unde nec inter argumentationes talem
complexionem receperunt. Ex omni uero syllogismo per substractionem
uel propositionis uel assumptionis, enthymema nascitur, ueluti ex isto
syllogismo:/464/

     omnis homo est animal
     omne animal est animatum
     ergo omnis homo est animatus

uel istud:

     omnis homo est animal
     ergo omnis homo est animatus

uel istud:

     omne animal est animatum
     ergo omnis homo est animatus

et ex categorico quidem syllogismo categoricum tantum prouenit
enthymema. Ex hypothetico uero etiam categoricum nasci potest, cum
scilicet assumptio categorica fuerit. Si enim ex isto syllogismo:

     si est homo, est animal
     sed est homo
     ergo est animal

priori propositione praetermissa quae hypothetica syllogismum fecit
hypotheticum, ita dicam:

     est homo
     ergo est animal

categoricum enthymema composui[t]. Si uero consequentiam praeponam,
hypotheticum quoque enthymema erit propter eam, sicut syllogismus,
quamuis necessitatem quam syllogismus habet, non teneat. Sicut ergo
enthymema imperfectus est syllogismus, sic exemplum imperfecta
inductio dicitur.

Horum autem omnium praeter syllogismi inferentia imperfecta est
locique assignatione ad euidentiam egens. In quibus firmam terminorum
complexionem aggregata propositioni assumptio non facit. Cum enim in
inductione plures praeponantur, sicut in syllogismo, propositiones,
nullam tamen eorum assumptionem oportet dici. Omnis enim assumptio uel
medium terminum ad extremorum coniunctionem assumit, ut in categoricis
syllogismis aut in hypotheticis in quibus hypothetica per extremorum
coniunctionem concluditur, aut unam totam de partibus propositae
consequentiae ponit uel destruit. Ponit quidem ut in isto:

     si est homo, est animal>
     sed est homo
     ergo est animal

uel in isto:

     si est homo est animal, si est animal est animatum
     sed est homo
     ergo est animatum

Aufert quidem sic:/465/

     si est homo, est animal
     sed non est animal
     ergo non est homo

uel hoc modo:

     si est homo est animal, si est animal est animatum
     sed non est animatum
     ergo non est homo

Quae quidem assumptiones quantum ad concessionem solam propositae
propositionis uel eius negationis, non quantum ad complexionem quae
per eam fiat, operantur. Inductiones quae categoricae proferuntur
huius modi assumptionem habere non possunt, ueluti ista:

     hic lapis non est rationalis
     quare non est animal

Si uero sic dicemus:

     hic lapis non est rationalis et hic lapis non est irrationalis
     sed omne animal est> uel rationale uel irrationale
     quare hic lapis non est animal

tunc profecto uniuersalis assumptio syllogismum perficeret. Sed nec
categoricam habent assumptionem quae ad extremorum conclusionem
contendunt. Neque enim uel locus in ea qui a diuidentibus est,
assignari posset uel maxima propositio proferri. Sed nec in his
inductionibus quae hypothetice componuntur, assumptiones hypotheticae
fiunt, ueluti in ista:

     si est homo, est risibile
     si est equus, est hinnibile
     quare si est asinus, est rudibile

Neque enim aliquam de praecedentibus propositionibus totam ponunt uel
auferunt propter conclusionis concessionem uel medium assumunt
terminum propter extremorum coniunctionem, ut in apposito liquet
exemplo:

     si est homo, est animal
     si est animal, est animatum
     quare si est homo est animatum

Videntur autem quaedam inductiones enthymemata esse. Si enim ex isto
syllogismo:

     omne rationale est animatum et omne irrationale est animatum
     sed omne animal est> uel rationale uel irrationale
     ergo omne animal est animatum

assumptionem demerimus, imperfectum relinquimus syllogismum, /466/
quem enthymema supra diximus. Sed in eodem uidemur inductionem
componere de particularibus ad uniuersale, nec bene enthymema uidetur,
cum ex pluribus inferat, nisi forte irregulare, ut est illud quod ex
irregulari et plures quam tres terminos continente nascitur, ut hoc:

     omnis homo est animal
     omne animal est animatum
     ergo omnis homo est corpus

quod ex isto prouenit syllogismo:

     omnis homo est animal
     omne animal est animatum, omne animatum est corpus
     ergo omnis homo est corpus

substracta tertia propositione. Sed et sicut syllogismus irregularis
est quod plures habet assumptiones, sic enthymema quod ex eo nascitur
una propositionum adempta. Sic et fortasse et illud irregulare fuit
enthymema in quo particularia proponuntur, quae regularis erat
inductio et ex irregulari syllogismo nascebatur, uel nec enthymema
dici poterat, quamuis imperfectus esset syllogismus, cum inductionis
teneret proprietatem.

Cum autem sint quattuor argumentationum species, quas superius
distinximus, inter quas syllogismus et natura et firmae probationis
priuilegio principalis supereminet, de syllogismis tantum tractatus a
dialecticis constituti sunt, non de reliquis speciebus; quos quidem
pro qualitate ipsorum duobus uoluminibus diuiserunt, de categoricis
prius ac de hypotheticis tractantes posterius. Nos uero, quia de
categoricis superius actum est, ad hypotheticos operam conuertamus.
/469/

1
			     LIBER PRIMUS

	 DE DIVISIONE HYPOTHETICARUM EARUMQUE PROPRIETATIBUS

			      PROLOGUS>

Nouam accusationis calumniam aduersum me de arte dialectica
scriptitantem aemuli mei nouissime excogitauerunt, affirmantes quidem
de his quae ad Fidem non attinent, christiano tractare non licere.
Hanc autem scientiam non solum nos ad fidem non instruere dicunt,
uerum Fidem ipsam suarum implicamentis argumentationum destruere. At
uero mirabile est cur non mihi liceat tractare quod eis permissum sit
legere aut quid tractare sit malum quod legere sit concessum. Neque
enim fidei intuitus quem dicunt, consequeretur, si lectionis usus
substraheretur; adem>pta namque lectione cognitio peribit scientiae.
Si uero aduersus Fidem militare artem concedant, eam procul dubio non
esse scientiam confitentur. Est enim scientia ueritatis rerum
comprehensio, cuius species est sapientia, in qua fides consistit.
Haec autem est honestatis siue utilitatis discretio; uetitas autem
ueritati non est aduersa. Non enim sicut falsum falso uel malum malo
contrarium potest reperiri, ita uerum uero uel bonum bono potest
aduersari, sed omnia sibi bona consona sunt et conuenientia. Scientia
autem omnis bona est, et ea quae de malo est, quae iusto deesse non
potest. Ut enim iustus malum caueat, eum praenosse malum necesse est;
neque enim uitaret nisi praenosceret. Cuius itaque mala est actio,
bona potest esse cognitio, ut, cum malum sit peccare, bonum est tamen
peccatum cognoscere, quod aliter non possumus uitare. Ea quoque
scientia cuius nefarium est exercitium, quae mathematica appellatur,
mala putanda non est. Neque enim crimen est in sciendo quibus
obsequiis aut quibus immolationibus daemones nostra uota perficiant,
sed in agendo. Si enim et hoc scire malum esset, quomodo ipse quoque
Deus malitia absolui posset? Ipse quoque qui omnium scientias quas
creauit, continet ac solus omnium uota cogitationesque uniuersas
inspicit, scit utique et quae diabolus desideret et quibus factis eius
assensum consequi possimus. Si ergo scire malum non est, sed agere,
nec ad scientiam sed ad actum referenda est malitia. Ex his itaque
scientiam omnem, quae a Deo solo est et ex ipsius munere procedit,
bonam esse conuincimus. Unde et omnis scientiae studium bonum /470/
oportet concedi, ex quo id quod bonum est, adquiritur; eius autem
doctrinae studium praecipue est insistendum, cuius potior ueritas
cognoscitur.

Haec autem est dialectica, cui quidem omnis ueritatis seu falsitatis
discretio ita subiecta est, ut omnis philosophiae principatum dux
uniuersae doctrinae atque regimen possideat. Quae fidei quoque
catholicae ita necessaria monstratur, ut schismaticorum sophisticis
rationibus nullus possit, nisi qui ea praemuniatur, resistere. Neque
enim Ambrosium Mediolanensium antistitem, uirum catholicum,
Augustinus, gentilis adhuc philosophus et christiani nominis inimicus,
ex unitate Deitatis, quam ueraciter in Tribus Personis religiosus ille
episcopus confitebatur, angustiasset, si et ipsum dialectica
praemunisset; cum uidelicet talem ei regulam per inscientiam absque
omni determinatione uenerabilis episcopus concessisset: ut cuiuscumque
pluralis numeri singulare de pluribus nominibus singillatim
praedicaretur, et plurale de eisdem insimul enuntiaretur. Quae quidem
in his nominibus cassa est quae unius substantiae atque eiusdem
essentiae designatiua sunt, ut cum et Pater sit Deus, et Filius Deus
et Spiritus Sanctus Deus rectissime credantur, non tamen plures Dei
sunt confitendi; quippe eiusdem> Diuinae Substantiae illa tria nomina
sunt designatiua. Sic quoque cum et Tullius homo uere dicatur et
rursus Cicero et iterum Marcus homo nominetur, nequaquam tamen Marcus
et Tullius et Cicero homines sunt, cum eiusdem substantiae uocabula
sint designatiua, et plura quidem sola uoce, non significatione,
diuersa substantiae. Et si ita supraposita determinatio non
satisfaceret rationi, eoquod non una tantum persona sit in Deo sicut
in Marco, ad impugnationem tamen regulae sufficere posset.

At uero perpauci sunt quibus huius scientiae secretum, immo sapientiae
thesaurum, diuina reuelare gratia dignetur; quae quidem quanto
subtilior est, tanto difÞcilior; quanto autem difficilior, tanto
rarior; quanto autem rarior, tanto pretiosior; quanto pretiosior,
tanto maioris studii digna exercitio. Sed quia labor huius doctrinae
diuturnus ipsos assiduitate legendi fatigat lectores et multorum
studia et aetates subtilitas nimia inaniter consumit, multi, nec
quidem irrationabiliter, de ea diffidentes ad eius angustissimas fores
non audent accedere; plurimi uero eius subtilitate confusi ab ipso
aditu pedem referunt et quasi in ipso gustu incogniti saporis euomunt
et, dum gustando non possunt saporis qualitatem discernere,
subtilitatis laudem in crimina uertunt ueramque ingenii sui
imbecillitatem ficto crimine scientiae defendunt ac, dum ipsos /471/
in inuidiam dolor accendit, his detrahere non erubescunt quos huius
artis peritiam uident consecutos. Quae quidem sola id in excellentia
sua priuilegium tenet, ut non eam exercitium, sed potius conferat
ingenium. Quantocumque enim tempore in eius doctrina desudaueris,
laborem inaniter consumis, nisi mente tua arcani tanti capacitatem
caelestis gratiae munus effecerit. caeteras uero scientias quibuslibet
ingeniis potest exercitii diuturnitas ministrare; haec autem diuinae
gratiae tantum ascribenda est, quae nisi mentem praestruat interius,
frustra qui docet aerem uerberat exterius. Quanto autem huius artis
ministrator clarior est, tanto quae ministratur pretiosior.

Haec aemulorum nostrorum calumniae satis est respondisse; nunc ad
propositum accedamus congruoque ordine post categoricorum
syllogismorum traditionem hypotheticorum quoque tradamus
constitutionem. Sed sicut ante ipsorum categoricorum complexiones
categoricas propositiones oportuit tractari, ex quibus ipsi materiam
pariter et nomen ceperunt, sic et hypotheticorum tractatus prius est
in hypotheticis propositionibus eadem causa consumendus; de quarum
quidem locis ac ueritate inferentiae, quia in Topicis nostris satis,
ut arbitror, disseruimus, non est hic in eisdem immorandum. Sed satis
est earum diuisiones exsequi aut si qua alia doctrinae uideantur
necessaria.

			  EXPLICIT PROLOGUS

			    DE HYPOTHESI>

Hypotheticorum nobis tam propositionum quam syllogismorum proprietates
aperientibus discutiendum prius occurrit quot modis 'hypothesis'
nomen, unde hypotheticum dictum est, accipiatur. Est autem, ut Eudemo
placuit, duplex eius significatio. Modo enim hypothesin propositionem
aliquam dicimus per consensum, modo per conditionem. Per consensum
autem et concessionem hypothesis propositio illa dicitur quae non in
se uera recipitur, sed gratia argumentandi conceditur, ut quid ex ea
possit extrahi uideatur; per conditionem uero illa hypothesis
appellatur de qua in praesenti tractandum est, cuius quidem partes,
antecedens scilicet et consequens, conditione coniunguntur, cuiusque
sensus in conditione consistit, ueluti cum dicitur:/471.35/

     si est homo, est animal

neque enim absolute uel hominem esse> uel animal dicimus, sed ea
/472/ conditione animal esse: si fuerit homo, enuntiamus. Huius autem,
sicut et categoricae propositionis, tres sunt partes, termini scilicet
eius, antecedens et consequens, et quae ea innectit coniunctio, ut in
praemissa hypothetica antecedentem eam dicimus propositionem quae
praecedit, cui scilicet conditio apponitur; quae uero sequitur atque
ex priore infertur, consequens appellatur. Harum autem duo modi
secundum appositas coniunctiones considerantur. Aliae enim in
coniunctione, aliae in disiunctione proponuntur. In coniunctione
quidem ut supraposita:

     si est homo, est animal

cui coniunctiu>a coniunctio apponitur; in disiunctione uero hoc modo:

     aut nox est, aut dies

cum uidelicet disiunctiu>ae coniunctiones adhibentur. Sed prius de
coniunctis agendum est.

Harum autem alias naturales alias temporales auctoritas uocat.
Naturales quidem et rectas hypotheticas eas dicunt quae propriam
secundum inferentiam consecutionem ui conditionis ostendunt, ut illa
quoque quam praemisimus:

     si homo est, animal est

Temporales uero illas Boethius uocauit quae temporaliter, non
conditionaliter, aliquid alicui coniungunt, ut ista:

     cum pluit, tonat

Non enim hoc loco proponitur quod si pluit, tonat, sed magis id
dicitur quod quando pluit, et tonat, id est: quo tempore unum
contingit, et alterum, ac si uidelicet utrumque simul Þeri diceretur.
In his nulla natura consecutionis attenditur, sed sola comitatio
secundum idem tempus proponitur, id scilicet tantum quod utrumque
simul fiat, siue absque se omnino esse ualeant, siue alterum exigat
alterum. Aeque enim uerus est et qui dicit:

     cum Socrates est animal, est homo

et qui proponit:

     cum ipse est homo, est animal

Apparet itaque in temporalibus nullam consecutionis naturam secundum
uim habitudinis terminorum atque inferentiae necessitatem, sed solam,
ut dictum est, comitationem esse pensandam. Unde merito a naturalibus
diuiduntur; de quibus quidem uberius et conuenientius in sequentibus
disputabitur. /473/

		       DE CONNEXIS NATURALIBUS

Nunc autem ad naturales connexas reuertamur; quarum quidem sensus et
ueritas quare ex Topicis nostris, ut dictum est, manifesta sunt, ubi
scilicet quorum locorum inferentia ueram in necessitate consecutionem
custodiret quorumque minime, docuimus, ad diuisiones earum transeamus.

	       QUAE PER POSITIONEM TERMINORUM, QUAE NON

Harum autem alias per positionem terminorum, alias non per positionem
terminorum fieri Boethius dixit. Per positionem uero terminorum eas
fieri [in] consequentias uoluit quae id quod natura prius est, utpote
causa, in consecutione quoque praeponunt, eum uidelicet antecedens
causa est consequentis, ut solis, inquit, praesentia diei. Cum ergo
sic dicitur:

     si sol praesto est, dies est/473.15/

haec per positionem terminorum fit consequentia; cum uero conuertitur
ita:

     si dies est, sol praesto est

et antecedit effectus, haec per positionem terminorum non fit
eonsecutio nec ulla alia cuius antecedens non est causa
consequentis./473.20/

		     DE NEGATIONIBUS HYPOTHETICIS

Videntur autem in huiusmodi propositionibus, sicut in categoricis,
eiusdem plures esse negationes, una quidem quasi contradictoria ac
recte diuidens, alia uero tamquam contraria. Veluti eius consequentiae
quae ait:

     si est homo, est animal

tum ea uidetur negatio quae negatiuo aduerbio praeposito totam eius
sententiam perimit hoc modo:

     non si est homo, est animal

tum ea quae ipsum interpositum consequenti tantum adiungitur sic:

     si est homo, non est animal

Ac prior quidem negatio simplex est ac propria, id est contradictionis
oppositionem ad praemissam affirmationem tenet; secunda uero
implicita uidetur, eum etiam priorem continere uideatur et
contrarietatis oppositionem> ad eamdem affirmationem habet. Quarum
quidem contrarietatis /474/ oppositionem post contradic>tionis
ostensionem in Primo Hypotheticorum suorum Boethius monstrauit. Cum
enim hypotheticis propositionibus recte opponi et contradictorie
dixisset illas solas quae earum sensum simpliciter perimunt -- ut sunt
illae quae negatione[m] conditioni praeposita totam destruunt
affirmationem hoc modo:

     non si est homo, est animal

-- adiunxit et illas negationes esse, contrarias scilicet, quae
consequentem tantum partem auferunt, quodcumque fuerit antecedens, ut
sunt istae:

     si est homo, non est animal

     si non est homo, non est animal

cum quibus idem tenent antecedens sed consequens in negationem>
conuertunt. Ad consequentem enim partem, ut ipse in eodem Boethius
dicit, respiciendum est ad huiusmodi negationem faciendam, et bene
secundum consequentis partis remotionem in his enuntiationibus
negationes disponimus, sicut in categoricis secundum remotionem
praedicati. Nam quem locum in enuntiatione categorica praedicatum
obtinet, eum in hypothetica consequens habet, et quem subiectum in
illa, antecedens in ista. Similesque sunt eorum ad inuicem regulae, ut
in sequentibus aperiemus.

Non est autem idem

     si est homo, non est animal

et

     non si est homo, est animal

quamuis utraque falsa sit, sicut nec istae, quae categoricae sunt
enuntiationes: 'non omnis homo est animal' et 'nullus homo est
animal'. Aliam enim uim praeposita toti propositioni negatio tenet in
simplicem uniuersalis affirmatiuae sensum, aliam cum a singulis
praedicatum remouet. Sic quoque et hypotheticis enuntiationibus
contingit, ut scilicet aliam uim habeat negatio toti praeposita
consequentiae, aliam interposita ad solum consequens auferendum, quod
quidem ex 'albo' uel 'animali' uel 'homine' monstratur. Cum enim uerum
sit enuntiare:

     non si est album, est homo

     non si est animal, est homo

     falsum est tamen proponere uel

     si est album, non est homo

uel /475/

     si est animal, non est homo

Illae enim tantum proponunt[ur] alterum non exigere alterum, hae uero
alterum non posse etiam pati alterum. Unde magis aduersa est ei quae
dicit:

     si est homo, est animal

id est 'hominem' necessario 'animal' exigere, ea quae proponit:

     si est homo, non est animal

quam ea quae ait:

     non si est homo, est animal

sicut enim et magis aduersa est ad 'omnis homo est animal', 'nullus
homo est animal' quam 'non omnis homo est animal', sicut in Libro
Categoricorum monstrauimus --; atque ideo ei ut contraria est
opponenda. Et bene istas ut contrarias opponi concedimus, si non solum
sensus contrarietatem, sed contrarii proprietatem atque affinitatem in
eis pensemus. Contrarias enim simul ueras esse non contingit, sed
falsas quandoque; sic et istas. Falsae enim sunt et

     si est animal, est homo

et

     si est animal, non est homo

et rursus

     si est album, est homo

et

     si est album, non est homo

Quia enim animal uel album sine homine potest existere, ipsum
necessario non exigit. Qui uero cum eo potest inueniri, ipsum
necessario non expellit. Insuper contrariae contradictorias quodammodo
continent et eas inferunt, sed non ab ipsis inferuntur. Idem et> in
hypotheticis contingit. Si enim uera est:

     si est homo, non est animal

uera est

     non si est homo, est animal

sed non conuertitur. Affinitas autem tanta est istarumcum> contrariis
ut fere ab omnibus mutuam ad eas inferentiam habere concedantur. Has
enim inuicem aequipollere secundum mutuam inferentiam annuunt. Hinc
quidem 'omnis homo est animal' ac

     si est homo, est animal

illinc uero

     nullus homo est animal

ac /476/

     si est homo, non est animal

Nos tamen qui, ut in sequentibus apparebit, has omnes inferentias non
recipimus, aequipollentiam uerae inferentiae in eis non concedimus.
Multum tamen eas affines esse contrariis annuimus et probabilem maxime
esse earum inferentiam uidemus.

Sunt autem nonnulli qui tam auctoritati quam rationi obuiantes nullas
alias negatiuas hypotheticas concedunt nisi quae negatione praeposita
totius hypotheticae sensum auferunt. Quaecumque proponuntur
hypotheticae siue ex duabus coniunguntur affirmatiuis, ut haec:

     si est homo, est animal

siue ex duabus negatiuis, ut ista:

     si non est animal, non est homo

siue ex affirmatiua et negatiua uel econuerso, ut ista:

     si est nox, non est dies

omnes affirmatiuae consecutionis sensum proponere uidentur, secundum
quidem consecutionem unius propositionis ad alteram. Quae enim ex
duabus iungitur affirmatiuis, affirmatiuam sequi ad affirmatiuam
proponit; quae uero ex duabus negatiuis, negatiuam ad negatiuam; quae
uero ex affirmatione et negatione uel econuerso, negationem ex
affirmatione uel affirmationem ex negatione procedere monstrat.

Quod quidem ex sensu quaestionum earum clarum est. Cum enim earum
sensum in Primo Topicarum Differentiarum Boethius aperiret, praemissa
illa earum diuisione quod alia ex duabis affirmatiuis etc., "si
igitur, inquit, ex duabus affirmatiuis conditionalis propositio
constat, id quaeritur an affirmatio affirmationem consequatur; si uero
ex duabus negatiuis.... utrum negatio negationem.....; quodsi ex
affirmatione et negatione uel ex negatione et affirmatione..... id
ambigitur siue affirmationem negatio siue negationem afÞrmatio
comitetur." Patet itaque et ex sensu quaestionum hypotheticarum, quae
sit enuntiationum sententia utque omnes inferentiam custodiant,
consecutionem scilicet unius propositionis, quaecumque sit>, ad
alteram, quaecumque fuerat. Patet insuper et eas affirmatiuas esse ex
singulis negatiuis earum diuidentibus, quae negatione toti praeposita
consequentiae consecutionem alterius propositionis, quaecumque sit, ad
alteram, quaecumque fuerat, perimunt hoc modo: /477/

     non si est homo, est animal

     non si est animal, non est homo

     non si est nox, non est dies

     non si non est nox, est dies

ac si intelligatur: non procedit ex ista illa.

Et nos quidem istas proprias ac simplices hypotheticarum negationes
concedimus quae negatione praeposita totam perimunt consecutionem.
Illas tamen negatiuas recipimus quae negatione interposita unius
propositionis ad alteram separationem faciunt; et illas quidem
destructiuas, has autem separatiuas appellamus, quod etiam in
categoricis enuntiationibus in Libro earum considerauimus. Cum itaque
proponimus>:

     si est homo, non est lapis

et ad positionem 'hominis' 'lapidis' praedicationem excludimus,
separationem affirmatiuae ad affirmationem facimus; uel si>
proponimus:

     si non est animal, non est homo

separationem affirmatiuae ad negationem facimus. Possunt fortasse et
affirmatiue accipi secundum consecutionem unius propositionis, siue
sit affirmatiua siue negatiua, ad alteram. Sed siue sint affirmatiuae
siue negatiuae secundum partium exclusionem, nihil eis negationem,
quae earum totos perimit sensus, auferre potest. Cuilibet enim
propositioni ad totam eius sententiam perimendam negatio praeponi
poterit; aeque quidem et ad 'Socrates est homo' et ad 'Socrates non est
homo'. Omnis itaque propositio negatiuam destructoriam habere poterit,
sed non omnis separatiuam nisi sola affirmatiua: terminorum enim est
separatio, totius uero propositionis destructio.

Nota autem quia in hypotheticis enuntiationibus duae uidentur eiusdem
contrariae. Huius enim:

     si omnis homo est albus, omnis homo est coloratus

istae duae uidentur contrariae:

     si omnis homo est albus, non omnis homo est coloratus

et

     si omnis homo est albus, nullus homo est coloratus

Sed illa maxime est aduersa quae contrariam recipit consequentis, non
quae diuidentem, sicut et ipsae contrariae magis sunt aduersae; et
ideo ea sola opponenda est ut contraria, illa uero quae diuidentem
habet, in contraria quasi eius subalterna continetur, non tamen ut
contrariae /478/ quasi diuidens opponatur. Ea enim sola recte
opponitur negatiua quae negatione praeposita totum eius perimit
sensum.

Quae quidem quibusdam nimium grammaticae adhaerentibus negationes
categoricae, non hypotheticae, uidentur. Aiunt namque aduerbium aliter
non posse construi, nisi uerbo adiungatur; inde enim aduerbium
dicitur, quod uerbo adiungitur. Unde negatiuum aduerbium in negatione
facienda uerbo semper oportet apponi; quare dicunt 'sequitur'
subaudiendum esse, ac si ita dicatur: 'non sequitur esse animal ad
esse hominem'. Sed haec quidem mihi firma ratio non uidetur. Quamuis
enim ex hoc quod aduerbium est uerbo habeat adiungi, non semper id
necesse est fieri, quod ex aliis clarum est aduerbiis. Nam 'magis'
aduerbium cum sit, modo uerbo adiungitur, modo uero nomini, cum
dicitur 'magis albus', id est 'albior'. Sed fortasse dicitur quod in
'magis albus' ens intelligitur cui 'magis' apponatur uice uerbi sui
fungenti. Sed falso; neque eius substantiuum uerbum comparari potest
quod omnia in substantia designat, quippe non est substantiae, sed
accidentis comparatio. Unde nec ea nomina quae essentiae sunt, in his
quoque accidentibus quae comparatiuis comparari possunt, sed tantum
sumpta quae ea ut accidentia circa substantiam determinant. Neque enim
'magis albedo' quemadmodum 'magis album' dicimus et bene 'magis
albus', non 'magis ens albus' dicitur, cum uidelicet sit augmentum
accidentis, id est albedinis, non essentiae. Sicut autem 'magis', cum
aduerbium sit, modo uerbo construitur, modo non, sic etiam negatio.
Cum enim rerum separationem facit, uerbo apponitur; cum autem totum
propositionis perimit sensum, toti propositioni praemittitur.

		      QUAE UNAE VEL MULTIPLICES

Sunt et hypotheticae propositiones, sicut et categoricae, quaedam
unae, quaedam multi>plices. Unae quidem sunt quae unum tantum
consequens ad unum antecedens sequi proponunt; multiplex uero quae
plura ad unum uel unum ad plura uel plura ad plura consequi dicit, hoc
modo:

     si est homo, est rationale atque mortale

     si est rationale siue irrationale, est animal

     si neque est animal neque lapis, neque est> homo neque margarita

		    QUAE SIMPLICES VEL COMPOSITAE

Cum autem omnes hypotheticae propositiones, si categoricis /479/
comparantur, non simplices inueniantur, eaedem tamen, si ad se
inuicem referuntur, quaedam simplices, quaedam compositae dice[n]tur.
Simplices autem uocant illas hypotheticas quae ex simplicibus tantum
propositionibus, hoc est categoricis, componuntur et postremo
quaecumque nullam continent hypotheticam, ueluti ista:

     si es homo, es animal

uel etiam ista:

     si esses homo, esses animal

cuius quidem partes licet enuntiatiua non sint, in simplices tamen
propositiones per assumptionem et conclusionem resoluuntur sic>:

     sed eras homo
     quare eras animal

uel ita:

     sed non eras animal
     quare non eras homo

Simplices etiam hypotheticae dici possunt quae plures continent
categoricas, dummodo nullam hypotheticam habeant, ut ista:

     si omnis homo est animal et omne animal est animatum, omnis homo
     est animatus

Quae uero simplices sunt hypotheticae atque ex duabus categoricis
iunguntur, tali diuisione partimur quod aliae ex duabus affirmatiuis,
aliae ex duabus negatiuis, aliae ex affirmatiua et negatiua, aliae ex
negatiua et affirmatiua connectuntur, ueluti istae:/479.25/

     si est homo, est animal

     si non est animal, non est homo

     si est homo, non est lapis

     si non est homo, est non-homo

			 DIVISIO COMPOSITARUM

Compositarum uero talis est partitio quod aliae ex utraque
hypothetica, aliae ex altera tantum coniunguntur, aliae uero mediae
inter has et illas collocantur. Ex utraque uero hypothetica hoc modo
componitur consequentia:

     si quia est homo est animal, et quia non est animal non est homo

ex altera uero hypothetica istae consequentiae constant quae uel ex
categorica et hypothetica uel econuerso connectuntur, sicuti
istae: /480/

     si omnis homo est animal, tunc si est homo est animal

     si quia est homo non ese lapis, nullus lapis est homo

			DE MEDIIS HYPOTHETICIS

Mediam autem illam dicimus hypotheticam quae plures continet
consequentias nulla conditione inuicem copulatas, sed eumdem terminum
medium participantes hoc modo:

     si est homo est animal, si est animal est animatum

Hae namque duae consequentiae una dicuntur hypothetica secundum unius
consecutionis sententiam ad quam tendunt, ut uidelicet ex 'homine'
'animatum' sequi demonstrent, non quidem simpliciter, sed 'animali'
mediante. Sunt itaque in hac media hypothetica principale ipsius
antecedens et consequens id quod in prima consequentia antecedit et in
posteriore sequitur; medius autem terminus, qui in prima consequens et
in secunda antecedens ad coniunctionem extremorum intercedit tamquam
copula inter principale antecedens et consequens totius mediae
consequentiae ponitur. Ipsae uero conditiones quae in singulis
consequentiis ponuntur, ipsarum terminos connectunt. Media uero
huiusmodi hypothetica non solum ex communitate medii termini dici
potest, uerum eam mediam Boethius uocauit inter hypotheticas ex duabus
consequentiis conditione connexis [et] copulatas et eas quae ex altera
tantum hypothetica connectuntur, hoc est affinem> utrisque, in eo
scilicet quod et duas continet consequentias, sicut et illa quae ex
hypothetica hypotheticam sequi demonstrat, et tres tantum terminos
diuersos medii termini participatio facit qui terminorum numerus
adaequat illius numeru>m earumque hypotheticarum quae ex categorica et
hypothetica uel econuerso pro>ponuntur. Ipsis quoque simplicibus
hypotheticis in eo affinis dici poterit quod secundum principalem
ipsius intentionem atque sententiam ex categorica, ut dictum est,
categoricam sequi demonstrat. Unde cum ex ea syllogismum componimus
eamque primam propositionem syllogismi constituimus, modo per
positionem antecedentis prima assumitur categorica et concludimus
ultimam, modo uero per destructionem consequentis ultimam auferimus
categoricam ac> deinde destruimus in conclusione priorem hoc modo:

     si est homo est animal, si est animal est animatum
     sed est homo
     quare est animatum /481/

uel ita:

     sed non est animatum
     quare non est homo

Et hae quidem quae mediae dicuntur hypotheticae, ex medii termini
participati>one figuratos faciunt syllogismos. Sicut enim in
categoricis syllogismis medii termini trina positio tres syllogismorum
figuras efficit, eodem modo et in hypotheticis illis contingit qui ex
media descendunt hypothetica, ut postmodum in sequentibus apparebit.
Ac sicut unam consequentiam mediam ex duabus facit medii termini
communitas, ita fortasse et una categorica dici duae poterunt per
communitatem medii termini, ueluti istae: 'omnis homo est animal, omne
animal est animatum', quae quidem ad unam praedicationem 'animati' ad
'hominem' mediante 'animali' contendunt.

			   DE TEMPORALIBUS

Nunc autem coniunctarum hypotheticarum naturalium speciebus diligenter
pertractatis ad eas quas temporales Boethius appellat et ex quibus
compositas hypotheticas iungit, transeamus. Tres namque conditionalium
propositionum species fecit, coniunctas scilicet tam naturales quam
temporales atque disiunctas. De naturalibus uero superius egimus, nunc
uero de temporalibus in proximo disputandum est. In his autem, ut
dictum est, nulla natura consecutionis attenditur, sed sola
comitationis societas, ut uidelicet simul sit utrumque, siue absque se
esse omnino ualeant, siue alterum exigat alterum. Aeque enim qui
dicit:

     cum Socrates est animal, est homo

uerus est et qui proponit:

     cum ipse est homo, est animaL

sed non ita, si conditional>em uertimus enuntiationem; non enim ita
recipitur:

     si est animal, est homo

sicut

     si est homo, est animal

Unde apparet in illis quae propriam consecutionem retinent ac uim
conditionis necessariam monstrant in inferentiam secundum ipsorum
terminorum naturam, naturam> consecutionis secundum terminorum>
habitudinem quae necessitatem exigat, esse pensandam. In his autem
quarum consecutio nihil aliud est dicenda quam in eodem tempore /482/
comitatio, nulla est consecutionis natura pensanda; sed dum membra
sint uera, et ipsam esse ueram consequentiam concedunt, alioquin
falsam; et indifferenter alterum ad alterum et antecedere potest et
consequi. Unde me in Introductionibus Paruulorum confirmasse memini
talium consequentiarum conuersiones, sicut et disiunctarum, simplices
esse; quod in sequentibus conuenientius ostendemus.

Nunc autem utrum ipsae temporales, ut Boethio placuit, inter
hypotheticas recipiendae sint, an rationabilius categoricae dicantur,
nobis est discutiendum. Sed prius quibus regulis ex ipsis naturales
consequentiae iungantur, expediamus. Quae sunt huiusmodi:

     quicquid comitatur antecedens, et consequens

ac si dicamus:

     quicquid simul sit cum antecedenti, et consequenti

uel

     cum quocumque simul sit antecedens, et consequens

hoc modo:

     si cum est homo est medicus, cum est animal est artifex

Amplius:

     quorumcumque antecedentia sese comitantur, et consequentia

hoc modo:

     si cum est homo est medicus, cum est animal est artifex

et in prioribus quidem duabus consequentiis unius antecedentis natura
uim inferentiae tenet, in> tertia uero gemini proprietas antecedentis
firmitatem inferentiae confert. Sicut enim 'homo' ad 'animal', ita
'medicus' ad 'artificem' necessario antecedit. Ex categorica quoque et
temporali consequentia, siue e>conuerso, naturalem consequentiam
ueram facile compones, si prius terminorum proprietatem tenueris. Ut
igitur ex categorica temporalis uere inferatur, oportet talem componi
temporalem ut utraque pars eius ex praecedenti categorica per se
possit extrahi, ueluti si ita proponatur: 'si est homo, cum est
animatum est animal'. Nam et ex 'homine' 'animatum' et 'animal'
necessario inferuntur. Regula autem huiusmodi erit:

     existente antecedente existunt simul quaelibet eius consequentia

Ideo autem talem oportet eligi temporalem cuius utraque pars ex
praemissa /483/ categorica possit inferri quia non aliter uera potest
esse temporalis, nisi eius utraque pars uera fuerit; tantumdem enim
ualet 'cum hoc est, illud esse' quantum 'in eodem tempore utrumque
esse'. Unde in Primo Hypotheticorum Boethius ait: "'cum ignis calidus
est, caelum rotundum est', non 'quia ignis calidus est, caelum est
rotundum'; sed id haec propositio designat quia quo tempore ignis
calidus est, eodem tempore caelum quoque rotundum est." In eodem autem
tempore utrumque esse non potest, si alterum defuerit. Ut autem ex
temporali categorica consequatur, oportet aliquam partem temporalis
per se ad categoricam antecedere. Veluti cum hoc modo proponitur:

     si cum est animatum est homo, est animal

'homo' enim ad 'animal' inferentiam habet. Regula autem huiusmodi
detur:

     existente antecedente cum quolibet, existit quodlibet ipsius
     consequens

Annotandum uero est quod ita Boethius regulariter Þeri docet
consequentias in quibus consequuntur temporales, ut gratia
praecedentis propositionis uerae uideantur consequentes temporales.
Cum enim praecedens propositio uim maximam inferentiae tenere uidetur,
per praecedentem uero propositionem uera consequens temporalis tunc
uidebitur, ac non per se, cum ipsa in naturalem conuersa consequentiam
ueritate priuabitur, ueluti cum dicitur:

     si est homo cum est animatum, est animal

Neque enim uera est naturalis consequentia de 'animato' ad 'animal',
sicut de 'animali' ad 'animatum'. Si autem sic proponatur:/483.25/

     si est homo cum est animal, est animatum

uidetur sequens temporalis non esse uera gratia praecedentis
categoricae,

immo semper per se uera forsitan existimabitur, eo scilicet quod in
naturalem con>uersa necessitatem seruet perpetuam; si enim est
animal, necesse est animatum. Nec tamen si rei ueritatem magis quam
uisum uelimus attendere, altera temporalium sine altera umquam uera
poterit consistere, cum, ut dictum est, omnes huiusmodi temporales
simplicem conuersionem custodiant. Haec itaque regularitas quantum ad
opinionem, non quantum ad rei ueritatem descripta est, non quod
uidelicet una magis uera sit quam alia, sed quod magis uideatur uera.
Rursus: si ipsa antecedat temporalis, id quoque in ea custoditur quod
in naturalem conuersa necessitatem non teneat, ut si> ita dicatur:

     si cum est animatum est homo, est animal

/484/ Idque dictum esse arbitror, quod scilicet temporales siue
antecedant siue consequantur, tales fiant quod in naturales conuersae
uerae non sint propter earum destructiones, quae [in] quibusdam
placebant, ut uidelicet soli consequenti negatio apponeretur, quod
quidem uim inferentiae tenet uel secundum id quod probat uel quod
probatur. Veluti cum dicitur:

     si cum est animatum est homo, est animal

inter 'hominem' et 'animal' 'uis inferentiae consideratur et
'animatum' quidem ad inferentiam non operatur, sed ad quamdam
comitationem ponitur, ueluti si talis fieret consequentia:

     si est homo et lapis, est animal

cum inter 'hominem' solum et 'animal' tota uis inferentiae penderet.
Unde si quantum ad uim inferentiae destructionem facere intendam,
solum, inquiunt, 'hominem' sufficit destrui 'animali' destructo siue
etiam 'lapis' remaneat. Similiter et cum dicitur:

     si cum est homo est animatum, est animal

et ex ista per consequentis destructionem et antecedentis assumimus,
ita quantum ad principalem inferentiam Boethii dictum assumere:

     sed non est animal
     ergo non est homo

quocumque etiam modo se habeat 'animatum'. Ideoque in destructione
'cum' in 'quamuis' conuertunt, ac si ita dicerent: 'quamuis etiam
esset animatum'. Alioquin Boethium non possunt absoluere qui tantum ad
sequentem partem temporalis negationem apponit, secundum id scilicet
quod ad eam uis inferentiae respicit, siue scilicet temporalis ad
categoricam siue categorica antecedat ad temporalem. Tunc autem illud
'quamuis' bene poni uidetur cum prima pars temporalis secundam
necessario non infert, id est cum secunda destructa prima potest
remanere, ueluti cum dicitur: 'sed> non est animal, quamuis sit
animatum'. Si uero 'animal' 'animato' praeponeretur in temporali, male
posset illud 'quamuis aptari. Quid enim esset dicere:

     sed non est animatum, quamuis sit animal

cum scilicet perempto animato animal remanere non possit. Unde illa
regularitatis determinatio, quam in temporalibus componendis scilicet
determinat, a destructionibus ipsarum quas ipse docuit, maxime operari
uidetur.

Sed ut nos quidem in his destructionibus Boethium possimus defendere,
in aliquo eum praesumimus emendare, in eo scilicet quod huiusmodi
temporales hypotheticas appellat; aut potius aliorum sententiam eum
dixisse credamus. Neque enim hypotheticarum, sed categoricarum est
sensus temporalium. Hypotheticae enim conditionales /485/ latine
dicuntur. In his uero temporalibus nulla est conditio, sed sola
temporis comitatio. Cum itaque dicimus: 'cum caelum rotundum est,
ignis calidus est', hic est sensus: ignis calidus est in eo tempore in
quo caelum est rotundum. Et est quidem determinatio secundum tempus,
quo scilicet tempore calor inhaereat igni, nec magis consequentiam>
coniunctio temporalis aduerbii facit quam coniunctio aduerbiorum loci
uel qualitatis uel quantitatis, ueluti cum dicitur: 'quo uel unde ego
curro, tu curris'; 'qualiter uel quantum ego curro, tu curris'. Sicut
enim cum dicimus: 'quando ego curro, tu curris', utriusque cursum in
eodem tempore fieri monstramus, ita et cum dicimus: 'quo uel unde ego
curro, tu curris', cursum secundum locum unius, aut secundum
similitudinem aut secundum quantitatem cum dicimus: 'quomodo uel
quantum ego curro, tu curris'. Sicut autem et istae categoricae esse a
nullis dubitantur quae uel eodem modo aliqua esse uel fieri dicunt uel
eodem loco uel ad eamdem quantitatem, sic nec illae quae in eodem
tempore aliqua fieri uel esse denuntiant. Cum itaque dicitur: 'quando
caelum rotundum est, ignis calidus est' -- quod ita est accipiendum:
ignis est calidus in eo tempore in quo caelum est rotundum --, 'ignis'
quidem subiectum est, 'calidum' uero praedicatum, 'quando autem caelum
est rotundum' determinatio praedicationis. Unde ad negationem
faciendam ad 'calidum' cum ipsa eius determinatione excludendum
negatiuum aduerbium est apponendum, ac si ita dicamus: 'ignis non est
calidus, quando caelum est rotundum'. Idque est illud quod Boethius
uoluit cum ait ad consequentem partem negationem esse referendam, ut
uidelicet ipsam cum ipsa determinatione remoueret. Consequentem autem
partem dicebat illam quae post determinationem proferebatur, secundum
illos quidem qui inter hypotheticas temporales quoque recipiunt. Ac
sic quidem ex destructionibus temporalium nullum contingit
inconueniens, si uidelicet ipsa quoque determinatio in qua antecedens
accipiebatur, cum ipso praedicato remoueatur. Unde si in negatione
determinatio quoque non excludatur, multa contingent inconuenientia;
nec congrua poterit fieri destructio, quae in diuidentibus
propositionibus non consistet.

Primumque illam calumniemur defensionem quam praetendunt de
destructione secundum principalem inferentiam, ueluti cum
dicitur:

     si cum est animatum est homo, est animal

hic enim uim inferentiae inter 'hominem' et 'animal' considerant;
nihil enim magis 'animatum' quam quislibet alius terminus operatur.
Sed dico /486/ quod licet uis inferentiae in terminis consistat, tota
tamen est propositio destruenda. Alioquin ex ista consequentia:

     si Socrates est homo, est animal

ita possemus per destructionem assumere et concludere:

     sed hic lapis non est animal
     ergo hic lapis non est homo

quantum quidem ad uim inferentiae terminorum, secundum id scilicet
quod inter speciem et genus uis inferentiae consistit. Et bene quidem
tota sequens et antecedens propositio est destruenda, cum inter totas
propositiones inferentia consistat, licet uis inferentiae ex terminis
pendeat. Qui enim dicit:

     si> Socrates est homo, Socrates est animal

non tantum proponit 'animal' sequi ad 'hominem', sed ad positionem
'hominis' in Socrate poni 'animal' in eodem. Unde bene hypothetica
propositio non ex simplicibus terminis componi, sed ex aliis
propositionibus coniungi dicitur, secundum id scilicet quod id quod
sequens propositio monstrat sequi ex eo quod praecedens proponit. Non
itaque destructio facienda est secundum terminos tantum, uerum
secundum totas propositiones, inter quas proponitur consecutio. Cum
itaque negatio apponitur praedicato, ut ipsum excludat, ipsam quoque
determinationem temporalem simul debet auferre. Alioquin, si ipsam
relinquimus, multa contingerent inconuenientia ex destructionibus, in
his maxime hypotheticis in quibus temporales antecedunt, ueluti in
ista:

     si cum lapis est animatus est homo, tunc est animal

Assumamus enim:

     sed lapis non est animal

quod uerum est, et concludamus:

     ergo cum est animatus, non est homo

ut scilicet determinationem relinquamus ac solum 'hominem' remoueamus,
ac si ita dicamus: 'homo ab eo remouetur in eo tempore in quo ipsi
animatum cohaeret', quod> falsum est, cum ei in nullo tempore
animatum inhaereat. Illud quoque temporale aduerbium, quod in
'quamuis' coniunctionem ideo mutant, in destructione negationem omnino
destruit.

Nullam enim affirmationis uocem in negatione propria conuenit mutari,
sed solam apponi negatiuam particulam. Saepe etiam nec poni posset
illud 'quamuis', cum uidelicet nec natura sensum pro>positionis cui
'quamuis apponitur, pateretur. Quid enim esset dicere: 'quare lapis
non est homo, quamuis est animatum'? Amplius: si secundum uim
inferentiae destructiones in his oporteat pensare, quare in his
hypotheticis quae ex duabus temporalibus iunguntur, in quibus duplex
uis inferentiae consideratur, non sint duplices destructiones? Veluti
cum ita proponitur:

     si cum est homo est medicus, cum est animal est artifex

'homo' enim ad 'animal' et 'medicus' ad 'artificem' tamquam ad sua
tota referuntur.

Sed neque Boethius hic duplices posuit destructiones, sed consequenti
tantum parti negationem dixit apponendam, intendens scilicet cum eo
quod in consequenti praedicatur, ipsam quoque temporalem
determ>ina>tionem auferri. Unde rationabiliter huiusmodi temporales
categoricas esse confitemur. Neque enim aduerbii est, sed
coniunctionis consecutionem facere. Aduerbium autem ad uerbum proprie
est referendum, ut inhaerentiam quae per ipsam fit, determ>inet, nec
tamen semper. Nam et aliquando ad totas reducitur propositiones,
ueluti cum uel istam propositionem: 'cum Socrates sedet, possibile est
eum stare' ueram accipimus, uel istam: 'cum Socrates est homo, necesse
est eum uiuere, falsam intelligimus, cum uidelicet totius
propositionis sensum determinare uolumus, ac si dicamus: 'possibile
est stare dum sedet', id est ita est in re ut haec propositio dicit:
'possibile est stare', dum ita est in re ut haec altera dicit:
'Socrates sedet'. Et secundum quidem huiusmodi determinationem quae ad
totas reducitur propositiones, ex quibuslibet propositionibus ueris
uidetur uera texi temporalis, cuiusque scilicet temporis uerba
ponantur, ut si> de Socrate sene uere possit dici quod, quando fuit
iuuenis, fuit infans, id est quando ita est in re ut haec propositio
dicit: 'Socrates fuit iuuenis', ita est ut haec altera dicit: 'fuit
infans', utrumque modo uerum est de eo. Si uero ad inhaerentiam rerum
illud 'quando' referatur, ut in eodem tempore et infantiam et
iuuentutem ei inhaesisse dicamus, falsum est. Licet enim in praeterito
tempore ei illa duo inhaeserint, non ideo in eodem tempore fuerunt.
Diuersae enim sunt partes tam praeteriti quam futuri temporis; hoc
enim est magis proximum, illud magis longinquum. Praesens autem tempus
simplex est et indiuisibile, atque ideo quaecumque in praesenti
cohaerent, simul inesse necesse est. Sed siue temporalis determinatio
ad totam propositionem referatur, siue ad aliquam eius partem, non
minus categoricam constituit enuntiationem, quippe ubique actus rerum,
non consequentiae necessitas exprimitur. Cum enim dicimus: 'cum
Socrates est animatus, est homo', siue aduerbium ad praedicata siue ad
totas propositiones referamus, categoricas enuntiationes facimus. Sed
hic dicimus simul esse quod duae propositiones dicunt, ibi uero simul
esse Socrati illa duo praedicata, ac si diceremus:

     Socrates est simul animatum et homo /488/

Memini tamen quia dicere solebam tunc hypotheticam esse propositionem
cui temporale aduerbium apponebatur, cum ipsum ad propositiones totas
referebatur, tunc uero categoricam, cum ad simplices terminos
ponebatur; sicut et de disiunctiua coniunctione. Est enim categorica:
'omne animal est aut sanum aut aegrum', hypothetica uero:

     aut omne animal est sanum, aut omne est aegrum

At uero, licet huiusmodi temporales rationabilius categoricae quam
hypotheticae uideantur, nos tamen Boethio adhaerentes eis tamquam
hypotheticis in modis syllogismorum utamur. Quem tamen fortasse de
destructione earum, si attentius inspiciamus, nullo modo in quibusdam
defendere possumus, sed emendare. Nam sicut, quando temporalis
affirmatiuum consequens habet, ipsi tamen negationem in destructione
apponit, ita et, quando negatiuum est consequens, ipsi soli negationem
demus; ut uidelicet eius quae ait: 'cum est animatum, non est lapis',
hanc diuidentem opponat: 'cum est animatum, est lapis'. Nos uero
potius in omnibus toti consequentiae negationem praeponi uolumus.

Atque haec de temporalibus enuntiationibus ad discretionem
hypotheticarum dicta sunt; haec autem de coniunctis tam naturalibus
quam temporalibus dicta ad praesens sufficiant. Nunc ad disiunctas
procedamus.

			    DE DISIUNCTIS

Quae quidem licet disiunctiuae coniunctiones longe separare uideantur,
non ita tamen ab eis dissident ut non inueniantur naturalibus
hypotheticis per aequipollentiam aequales. Ex omni namque disiuncta in
parem sibi coniunctam incidimus antecedenti> per primam diuidentem
destructo et consequenti eodem remanente, ut in suprapositis apparet.
Nam negationem quae antecedit in disiuncta, diuidens affirmatio quae
antecedit in coniuncta uelut ei opposita recte perimit; consequens
autem in utrisque idem relinquitur. Oportet itaque ut si coniuncta ex
duabus affirmatiuis constiterit, disiuncta eius ex negatione et
affirmatione iungatur, ut in superioribus exemplis. Si uero coniuncta
ex duabus iuncta sit negatiuis, disiuncta ex affirmatione et negatione
constabit, hoc modo:

     si non est animal, non> est homo

     aut est animal, aut non est homo

Quodsi haec ex affirmatiua et negatiua, uel econuerso, consistat, illa
ex duabus negatiuis uel ex duabus affirmatiuis copulabitur, uerbi
gratia:

     si est homo, non est lapis

     aut non est homo, aut non est lapis /489/

     si non est sanum, est aegrum

     aut est sanum, aut est aegrum

Sic autem facile disiunctam in coniunctam resoluere poteris, si formae
minus euidentis disiuncta fuerit quam tu desideres, ut ex antecedenti
ipsius disiunctae et diuidente eius primam proponas disiunctam et quid
postea intuleris ex apposita diuidente, id ad primam diuidentem non
dubites in disiunctione consequi. Veluti si de ista dubitaueris
disiuncta:

     aut non est homo, aut est animal

sic illam facilius comprobabis: aut non est homo aut est homo; quod si
est homo, est animal; quare aut non est homo, aut est animal. Quicquid
enim disiunctionem habet ad antecedens, et ad consequens. Unde cum
haec negatiua: 'non est homo' in disiunctione ad suam diuidentem
affirmationem 'est homo' antecedat, illa autem animal esse inferat,
necesse est ut prima quoque ad postremam habeat disiunctionem. In quo
etiam comprobando talis est argumentatio adhibenda. Unde cum uerae
sunt illae duae consequentiae:

     aut non est homo, aut est homo

et

     si est homo, est animal

necesse est et istam esse ueram:

     aut non est homo, aut est animal

quia ex eisdem ueris uera conuincitur ipsius ultimae coniuncta, haec
scilicet:

     si est homo, est animal

et uere ad illas duas haec sequitur, quia infertur ex coniuncta
praecedentis et alia quae ipsi adiungitur, his uidelicet:

     si est homo, est homo

et

     si est homo, est animal

Eadem ratio in aliis quoque disiunctis comprobandis est adhibenda.

Nunc autem et earum disiunctarum sensus consideremus quae ex pluribus
quam duabus propositionibus iungantur, ueluti ista:

     aut est calidum, aut est frigidum, aut est tepidum

Sed prius disiunctiu>ae coniunctionis positionem et uim inspiciamus,
quae quidem quantum ad constructionis coniunctionem coniunctiua
dicitur, quantum uero ad sensus disiunctionem disiunctiua nominatur.
Coniungit itaque complexionem constructionis, dum in oratione posita
ad perfectionem sensus alterius orationis submissionem eum repetitione
/490/ sui exigit. Neque enim ita disiunctiua coniunctio sicut
coniunctiua semel accepta sensum complet. Non enim ita dici potest:

     aut est homo, est animal

sicut

     si est homo, est animal

ut uidelicet aliquis sit idoneus structurae sensus semel posita
disiunctione.

Unde si repetatur disiunctio:

     aut est homo, aut est animal

perfectus fiet intellectus, etsi sit falsus. Oportet itaque unum aut
aliud semper referri circa ea de quibus disiunctionem proponimus, hoc
modo:

     aut nox est, aut dies est

Cuius quidem disiunctionis sensum ita quidam accipiunt ac si dicatur
'alterum istorum': uel nox uel dies. Alii uero addunt 'tantum', eo
uidelicet quod in suis> Hypotheticis Boethius dicat utramque
propositionum inter quas disiungitur, simul esse non posse. "Cum enim,
inquit, dicimus:

     aut est a, aut est b

aut easdem propositiones quolibet alio modo uariamus, id 'aut'
coniunctio, quae disiunctiua ponitur, sentit simul eas esse non posse.
"Alii enim ex necessitate alterum esse intelligunt, in eo scilicet
quod disiuncta quoque necessitatem, sicut aequipollens coniuncta,
custodire debeat.

Sed nulla quidem superiorum expositionum idonea uidetur. Si enim id
disiuncta proponat quod alterum sit uel quod alterum tantum sit, iam
procul dubio et istam oportet ueram esse disiunctam:

     aut sum animal, aut sum asinus

Est enim uerum, id scilicet quod sum animal, et tantum, id est non
etiam sum asinus. Sed tamen falsa disiuncta ex pari coniuncta
conuincitur, hac scilicet:

     si non sum animal, sum asinus

quippe hinc sequitur

     si non sum animal, sum animal

Si uero id proponat disiuncta quod ex necessitate sit alterum,
contingit hanc ueram esse:

     aut non sum asinus, aut sum homo

et hanc falsam:

     aut sum sedens, aut non sum sedens

illorum enim alterum necesse est esse, horum uero neutrum. Necesse est
enim me non esse asinum, cum sit impossibile esse; neque autem me
/491/ sedere necesse est neque non sedere. Illa tamen falsa ex
coniuncta sua, et ista uera, conuincitur.

Si quis itaque sensum disiunctae uoluerit expedire, non aliter quam
per sensum aequipollentium coniunctarum id poterit monstrare, quarum
quidem constitutionem supra docuimus Boethium plurimum secuti, ubi in
fine suorum Hypotheticorum disiunctarum sensum naturamque terminorum
earum per aequipollentiam coniunctarum resoluit. Cum itaque disiunctae
sensum demonstrare uolumus, ad coniunctam ipsius statim recurrimus,
cuius quidem sententia magis est manifesta. Idque ex utrisque pariter
innuitur altero ex his inter quae disiungitur, perempto alterum
consistere necessario, quasi medium non possint habere, non etiam, ut
Boethio placuisse uidetur, quod simul esse membra disiunctae non
possint. Possunt namque tales proponi disiunctae quarum utraque membra
simul sunt, ueluti istae:

     aut non omnis homo est albus, aut quidam homo est albus

     aut quidam homo aut hic niger homo non est albus

quae quidem uerae ex coniunctis suis conuincuntur, his scilicet:

     si omnis homo est albus, et quidam

     si nullus homo est albus, nec hic niger

Quia ergo id solum ex disiuncta, ut dictum est, innui uidetur quod si
alterum eorum quae in membris continentur, tollitur, alterum remanere
necesse sit -- quod ad immediationem pertingere uidetur --, manifestum
est ut quamcumque partem disiunctae tollendo assumas, alteram ponendo
concludas. Conuertitur namque omnis disiuncta simpliciter, ut in
sequentibus apparebit. Tantumdem enim est proponere:

     aut nox est, aut dies

quantum enuntiare:

     aut dies est aut nox

Cum itaque omnis disiuncta simpliciter conuertatur atque utrique
ipsius parti sua disiunctiua coniunctio praeponatur, non ex
habitudine> terminorum quid fuerit disiunctae antecedens quidue
consequens, dinoscitur, sed ex ordine pronuntiandi. Quaecumque enim
prius proferetur propositio, antecedens dicitur, quae posterius,
consequens appellatur. In coniunctis autem non ordo proferendi
antecedentem et consequentem facit, sed appositio conditionis. Ea enim
pars cui 'si' adiungitur, antecedens est, et quae ex ea infertur,
consequens, siue prius siue posterius quaelibet proferatur. Siue enim
dicamus: /492/

     si est homo, est animal

seu ita pronuntiemus:

     est animal, si est homo

eam semper antecedens esse ostendimus cui ad inferendam aliam
conditionem praeponimus.

Nunc autem, quod proposuimus, earum disiunctarum sensum inquiramus
quae ex pluribus terminis connectuntur hoc modo:

     aut est calidum, aut frigidum, aut tepidum

et quae ipsi coniuncta recte possit attribui inspiciamus. Cuius
tamen coniunctam esse huiusmodi:

     si neque est calidum neque frigidum, est tepidum

communis omnium sententia tenet. In cuius tamen coniunctae
dispositione non parua potest adhiberi dubitatio, si uim aut
positionem disiunctiuarum coniunctionum inspexerimus. Cum enim, ut
diximus, unum aut aliud reduci secundum disiunctionem oporteat, quaero
de priori utrum ad secundum uel ad tertium uel ad utrumque referatur.
Ac similiter de secundo siue tertio inquiri potest quo referatur.
Quodsi primum ad secundum per se uel ad tertium per se habeat
disiunctionem, alterum ad nullum disiunctionem habere uidetur, ueluti
si primum ad secundum habeat disiunctionem, tertium ad quid habebit?;
uel si ad tertium, [uel] ad quid secundum>? Neque unum per se potest
sine altero poni. Amplius: si primum ad secundum per se uel ad tertium
per se uel ad utrumque per se habeat disiunctionem, oportet unam
disiunctam intelligi inter primum et secundum quae nullam habebit
probabilitatem, cum saepe utrumque ipsius membrum falsum inuenietur,
uel inter primum et tertium, quae similiter falsa statim apparebit,
uel duas aperte falsas, ac si scilicet tales disiunctae accipiantur.
Priori autem 'aut geminato ita:

     aut est calidum aut frigidum, aut est calidum aut tepidum

ut uidelicet multiplex intelligatur proposita de tribus disiuncta,
primo quidem ad duo alia quasi ad singula reducto. Quodsi disiuncta
dicatur antecedere uel disiuncta sequi, ac si sic diceretur:

     aut uera est haec disiuncta: est calidum aut frigidum

-- ut uidelicet aliud 'aut' subaudiamus --, aut est tepidum; uel ita:

     waut est calidum, aut uera est illa disiuncta: est frigidum aut
     tepidum /493/

nullam teneret probabilitatem disiuncta, cum nec probabilis ulla
fieret coniuncta, uel haec scilicet:

     si non est uera disiuncta, tunc est tepidum

uel ista:

     si non est calidum, uera est disiuncta

de pluribus enim corporibus ita aperte falsa inueniretur quod uero
antecedenti falsum consequens supponeretur.

Unde mihi non aliter secundum coniunctae suae resolutionem ac
probabilitatem uidetur accipienda proposita disiuncta nisi categorica
habens disiunctum praedicatum antecedere intelligatur, ac si hoc modo
dicatur:

     aut istud est calidum aut frigidum, aut est tepidum

id est:

     aut est alterum horum, aut est illud

tamquam dicatur:

     si neutrum horum est, tunc est illud

Ac fortasse et ita poterit eadem disiuncta accipi ut in sequenti
categorica habens disiunctiuum praedicatum intelligatur, ac si sic
proferatur:

     aut est calidum, aut est frigidum aut tepidum

id est

     aut est illud aut> alterum horum duum

ac si dicatur:

     si non est calidum, est frigidum uel tepidum

Et his quidem modis supraposita disiuncta intellecta maximam tenet de
quolibet corpore probabilitatem, quia uidelicet nullum corpus
inuenitur quod non> sit aliquo illorum trium occupatum. Et nos saepe
quoque per unum 'aut' categoricam in disiunctione, sicut hypotheticam,
proferimus, alio quidem subintellecto. Cum enim dicimus: 'nox uel dies
est', id est: alterum horum existit, uel ita: 'omne animal est sanum
uel aegrum', id est alterum horum, ibi subiectis, hic praedicatis
disiunctione apposita categoricam facimus enuntiationem. Ac tantumdem
ualet unius disiunctionis appositio altera ad quam referenda est,
subintellecta, quantum si duas ponamus hoc modo:

     aut nox aut dies est

     omne animal aut est sanum, aut est aegrum

Similiter et hypotheticam per unam disiunctionem saepe proferimus alia
subintellecta hoc modo:

     nox est aut dies

     Socrates est sanus aut ipse est aeger

/494/ Notandum uero quod eum disiunctiuae coniunctiones tam
categoricarum propositionum quam hypotheticarum terminis applicentur,
alium tamen sensum pro qualitate enuntiationum in> hypotheticis
enuntiationibus quam in categoricis habere uidentur. Qui enim dicit:
'Socrates est uel sanus uel aeger' et ad praedicata disiunctiones
apponit, id solum proponere uidetur quod sit alterum illorum; quippe
unumquodque animal est aliquod eorum. Qui uero hypotheticam componit,
ad ipsas scilicet propositiones antecedentem et consequentem
disiunctiones referens hoc modo:

     aut Socrates est sanus, aut Socrates est aeger

non solum innuit esse alterum eorum quae propositiones dicunt, uerum
etiam altero non existente alterum necessario existere, id est si unum
non sit, alterum esse. Quod quidem falsum est; sequitur enim ex eo
tale in conueniens:

     si nulla res est, aliqua res est

uera tamen est categorica quae aiebat Socratem esse aut sanum aut
aegrum, id est alterum illorum.

Sunt tamen quidam qui nec discretionem ullam inter categoricam et
hypotheticam in disiunctione compositas habent, sed idem dicunt
proponi cum dicitur: 'Socrates est uel sanus uel aeger' et cum
dicitur:

     aut Socrates est sanus, aut aeger

ut scilicet omnis enuntiatio quae disiunctiu>as recipit
coniunctiones, hypothetica credatur. Volunt itaque semper in huiusmodi
categoricis quae disiunctiones recipiunt, hypotheticae sensum
intelligi, quasi proponatur disiunctio inter temporales de eodem
subiecto ad diuersa praedicata aequaliter relato; ueluti cum dicitur:

     Socrates est uel sanus uel aeger

tale est ac si dicatur:

     aut Socrates est sanus, aut Socrates est aeger

Quod quidem falsum esse conuincitur ex eis categoricis quae, cum
uniuersales sint, disiunctiu>as habent coniunctiones, ueluti ista:
'omne animal est uel sanum uel aegrum'. Cum enim haec uera esse non
dubitetur, falsa est manifeste hypothetica quae ita proponitur:

     aut omne animal est sanum, aut omne animal est aegrum

cum uidelicet neutrum sit. Quod et ex pari coniuncta monstratur, hac
scilicet:

     si non omne animal est sanum, omne est aegrum

quippe cum haec uerum habeat antecedens et falsum consequens. Patet
itaque alium esse sensum categoricae in disiunctione propositae, alium
/495/ hypotheticae. Nec mirum aliam uim habere disiunctiones quando
propositionibus applicantur et quando simplicibus terminis, cum
uidelicet, quando terminis applicantur, per coniunctionem resolui non
possunt; quippe inter simplices terminos non potest consecutio
consequentiae consistere, sed semper inter> propositionum sensus uel
tales qui in eos resoluuntur. Huius enim consequentiae partes, quamuis
enuntiatiuae non sint, in propositiones tamen per assumptionem et
conclusionem resoluuntur.

Haec quidem de disiunctis dicta sufficiant.

			  DE CONVERSIONIBUS

Nunc autem de conuersionibus omnium hypotheticarum superest disputare.
Quarum quidem duplex est conuersio , quemadmodum et categoricarum
propositionum . Aliae namque simpliciter, aliae per contrapositionem
conuertuntur. Temporales quidem hypotheticae et disiunctae simplicem
tenent conuersionem. Sicut enim aeque dici potest:

     aut nox est, aut dies est

uel

     aut dies est, aut nox est

ita aeque dicitur:

     cum pluit, tonat

et

     cum tonat, pluit

Neque enim potest esse ut hoc sit cum illo, nisi etiam illud simul
fuerit cum isto. Naturalium autem coniunctarum conuersiones per
contrapositionem solum fieri possunt> hoc modo:

     si est homo, est animal

     si non est animal, non est homo

Conuersiones autem in> hypotheticis propositionibus, sicut in
categoricis, secundum transpositionem terminorum pensamus, in illis
quidem praedicati et subiecti, in istis autem antecedentis et
consequentis; in illis quidem cum de praedicato fit subiectum et
econuerso, in istis autem cum de consequenti fit antecedens, et
econuerso. Tunc uero simplicem conuersionem in illis dicebamus esse
cum simpliciter termini transponebantur, nihil eis adiuncto uel
ablato, sed eidem prorsus termini seruabantur, ueluti hic: 'nullas
homo est lapis': 'nullus lapis est homo'; 'quidam homo est lapis':
'quidam lapis est homo'; tunc uero per /496/ contrapositionem cum de
praedicata uoce subiectum ac de subiecta praedicatum faciebamus
secundum contrapositionem, ut uidelicet tales per se termini in>
conuersione ponerentur>, qui quasi sibi aduersantes contra se
ponantur, ut sunt finitum et infinitum, quae secundum affirmationem et
negationem sibi dicuntur opponi, ut in hoc loco: 'omnis homo est
animal': 'omne non-animal est non-homo'; 'quidam homo non est animal':
'quidam non-animal non est non-homo'; sunt autem opposita homo
non-homo, animal non-animal. Eosdem quoque conuersionis modos in
hypotheticis esse animaduertimus, simplicem quidam conuersionem ut in
suprapositis disiunctis et coniunctis temporalibus, per
contrapositionem uero in coniunctis naturalibus, iuxta illam quidem
[illam] regulam:

     si aliquid antecedit ut aliud consequatur, si id quod consequitur
     non fuerit, nec illud quidem quod antecedit erit.

Contrapositionem uero rectam secundum affirmationem et negationem
appositio negationis facit. Sunt tamen nonnulli qui ad nomen
conuersionis hypotheticarum obstrepant et uehementer obstupeant eoquod
de earum conuersionibus Boethium tractare non uiderint nec alium
quemquam qui consequentiarum naturas ostenderet. Unde nos quidem non
ex falsitate, sed ex nouo conuersionis nomine redarguunt; nec me
quidem contra auctoritatem locutum, sed fortasse ultra auctoritatem
ostendere possunt. Nec est quidem eorum calumnia rationabilis. Si enim
ex; additamento uel nouitate me accusent, quomodo et illi absolui
possunt quicumque ad alicuius scientiae perfectionem ex se aliquid
post primos tractatores adiecerunt? Sed nec ex nouitate in>
conuersionibus consequentiarum me accusare poterunt quasi huius
conuersionis inuectorem, si singulorum dicta quos in arte Latini
celebrant, memoria confirmauerint, Aristotelis uidelicet seu
Porphyrii seu Boethii. Ait enim Aristoteles, cum de ultima
significatione 'prioris' loqueretur: "eorum enim quae conuertuntur
secundum quod est esse consequentiam, quod alteri quolibet modo causa
est, digne prius natura dicitur;..... esse namque hominem
conuertitur.....ad de se ueram enuntiationem; nam si est homo, uera
est oratio qua dicitur, quia homo est, et homo conuertitur; quare
est." Rursus idem cum de secundo modo 'simul' loqueretur,:
"naturaliter, inquit, simul sunt quaecumque conuertuntur secundum quod
est esse consequentiam. Sed /497/ nequaquam causa est alterum alteri
ut sit, ut in duplo et dimidio; conuertuntur etenim haec: nam cum>
sit duplum, est dimidium, et cum sit dimidium, est duplum." Haec
aperte Aristoteles de conuersione consequentiae loquitur in Libro
Praedicamentorum, de qua etiam in Libro Periermenias ipsum egisse
reperies; cum uidelicet consequentias inferentiae modalium
propositionum ostenderet, "consequentiae, inquit, secundum ordinem
fiunt ita ponentibus: illi enim quae est possibile esse illa quae est
contingit esse, et haec illi conuertitur." Idem in eodem: "ergo
impossibile et non impossibile ad> illud quod est contingens et
possibile et non contingens et non possibile sequuntur quidem
contradictorie, sed conuersim." Ipse etiam Porphyrius in his quas ad
Praedicamenta scripsit Isagogis, conuersiones consequentiarum non
tacuit; ait enim, cum differentiam a proprio differre monstraret: "et
differentia quidem illis est consequens quorum est differentia; sed
non conuertitur," ut uidelicet ad speciem antecedat; quod scilicet si
esset, conuerteretur. Multa quoque Boethii dicta conuersionem
consecutionis indicant. Ait enim in Primo Categoricorum, cum de
inferentia subalternarum loqueretur, si uniuersales uerae fuerint,
ueras esse particulares; conuerti autem non posse; rursus cum falsae
sint particulares, falsas esse uniuersales, sed minime conuerti, ut
uidelicet, sicut illae ad istas ueras antecedunt, ita istae ad illas,
uel sicut istae falsae ad illas falsas, ita illae falsae ad istas
falsas, quod uidelicet, si esset conuersio consequentiae, fieret. In
Hypotheticis quoque suis saepissime illam quam per contrapositionem
diximus conuersionem consequentiarum monstrauit, ueluti in secundo et
tertio modo figurae tertiae, cum eos in modos primae figurae resoluit
conuersis secundis per contrapositionem consequentiis; et in secundo
quidem ait istam consequentiam:

     si non est c, non est a

ita conuerti posse:

     si est a, est c

in tertio quidem istam:

     si est c, non est a

hoc modo:

     si est a, non est c

Commendat itaque consequentiarum quoque utramque conuersionem non
solum ratio, uerum etiam auctoritas; et est quidem in naturalibus
/498/ coniunctis per contrapositionem conuersio naturalis, in
disiunctis autem siue coniunctis temporalibus simplex conuersio. Si
itaque uera sit uel falsa naturalis consequentia, similiter et eius
per contrapositionem conuersa. Similiter et qualis fuerit temporalis
coniuncta, talis erit ipsius simplex conuersa.

Nota autem id quod de simplici conuersione temporalis supra diximus,
cum adhuc eam quasi hypotheticam teneremus, non posse seruari in his
quae generalia habent aduerbia, ut ista: 'quamdiu Socrates ambulat,
mouetur'. Sed nec per contrapositionem illam quam putant, ut uidelicet
ita dicant: 'quamdiu non mouetur, non ambulat'; haec enim cum illa
numquam simul uera esse potest, sicut nec partes huius cum partibus
illius.

		    EXPLICIT PRIMUS HYPOTHETICORUM

		   INCIPIT SECUNDUS HYPOTHETICORUM

			    INTRODUCTIO>

Omnium autem hypotheticarum propositionum natura diligenter
pertractata ad earum syllogismos descendamus; atque illud prius
notandum est nullum syllogismum a temporali hypothetica incipere, sed
tantum a coniuncta naturali uel a disiuncta. De syllogismis autem
coniunctarum in praesenti disserendum est; in syllogismis uero
disiunctarum operis nostri laborem finiemus. Ac prius eos disponamus
qui ex simplicibus hypotheticis descendunt.

	   DE SIMPLICIBUS HYPOTHETICIS ET EARUM SYLLOGISMIS

Hae uero sunt quattuor, prima quidem ex duabus affirmatiuis, secunda
ex affirmatiua et negatiua, tertia ex negatiua et affirmatiua, quarta
quidem ex duabus negatiuis; quae sunt huiusmodi:

     Si est a, est b

     si est a, non est b

     si non est a, est b

     si non est a, non est b

Quas etiam non solum in litteris, uerum etiam in terminis assignari
conuenit, cum syllogismorum modos constituerimus. Harum autem quattuor
consequentiarum natura constitutionis breuiter est distinguenda.
Quarum quidem duae, prima uidelicet et quarta, in eadem terminorum
materia consistunt atque inter sibimet adhaerentia aut quae simul
/499/ naturaliter sint, uerae tantum inueniuntur, secunda uero inter
omnia disparata, id est quae sibi conuenire non possunt, uera
recipitur; tertia uero tantum inter haec quae medio carent. Quam tamen
Boethius nimis stricte accipiens inter opposita tantum fieri dixit
medio carentia, cum uidelicet ait in Hypotheticis suis hanc
consequentiam quae> inter affirmationem et negationem proponitur in
contrariis tantum medio carentibus proponi, hoc est in disparatis
immediatis. Qui uero etiam talem ad hoc confirmandum regulam inducunt:

     quicumque terminus remotus alium ponit, ipse positus eumdem
     remouet

At uero haec regula in pluribus falsa esse conuincitur. Qui enim hanc
recipit:

     si non est homo, est non-homo

nec hanc denegabit:

     si non est animal, est non-homo

'animal' tamen et 'non-homo' cum de se particulariter dicantur,
disparata a se nullo modo dicuntur. Rursus: quicumque hanc recipit:

     si non est sanum, est aegrum

nec huic contradicet:

     si non est animal, est aegrum

'animal' tamen et 'aegrum', cum omne aegrum animal sit, opposita
quidem non uidentur. Non igitur inter opposita tantum huiusmodi
consequentia proponi uidetur quae inter negationem fit et
affirmationem, sicut ea quae inter affirmationem et negationem
proponebatur, sed inter ea tantum quae medium non habent, siue
opposita sint siue minime. Nihil autem refert quantum ad modos quos
cupimus, siue uerae sint siue falsae propositiones, dummodo ipsa ab
auditore recipiatur. Has uero quae uel> inter opposita uel inter
immediata proponuntur consequentias, quas nos in Topicis nostris
calumniati sumus, multi pro ueris recipiunt, secundum quos indoneae
syllogismis erunt. Amplius: siue ueris propositionibus siue falsis
syllogismus texatur, dummodo formam teneant syllogismi, tota tamen
ipsius inferentia firmissima semper erit.

Ex his autem quattuor propositionibus octo nascuntur syllogismi, ex
omni namque hypothetica duo syllogismi manant, unus quidem per
positionem antecedentis, alius uero per destructionem consequentis.
Per positionem antecedentis ille fieri syllogismus dicitur in quo
/500/ assumptio propositae consequentiae [per diuidentem] antecedens
ita ut fuit, constituitur ac ponitur, ac deinde consequens ita ut
fuit, subiungitur hoc modo:

     si est a, est b
     sed est a
     ergo est b

Per destructionem uero consequentis illi fieri dicuntur in quibus
assumptio propositae consequentiae per diuidentem ipsius destruitur>,
ut in conclusione quoque antecedens auferatur, ut ex eadem
consequentia monstratur hoc modo:

     si est a, est b
     sed non est b>
     ergo non est a

Destrui autem affirmatio per negationem siue negatio per affirmationem
aequaliter potest, cum neutra alterius ueritatem non perferat ac recte
ei opponatur.

Et hi quidem syllogismi quorum assumptiones et conclusiones per
positionem terminorum consequentiae fiunt, perfecti, hoc est perspicui
esse in se atque euidentes, dicuntur, eo uidelicet quod ita assumptio
et conclusio terminos constituant sicut in praemissa hypothetica
fuerant dispositi; ideo probatione ad euidentiam non indigent. Reliqui
uero omnes, qui uidelicet per terminorum destructionem fiunt,
imperfecti sunt nec per se perspicui, sed semper probatione aliqua ad
fidem indigentes; de quibus quidem posterius agendum est. Primo autem
loco de perfectis tractandum. Sed quoniam assumptionum et conclusionum
modi talium syllogismorum quae ex antecedenti et consequenti
propositae consequentiae ueniunt, secundum naturam inferentiae
antecedentis et consequentis ad inuicem maxime dinoscuntur,
inferentiarum ipsarum discretionem in promptu conuenit esse; quas
quidem in Primo Topicorum nostrorum diligenter tractauimus. Quas etiam
hoc loco breuiter recolligi non est onerosum:

     posito igitur antecedenti necesse est poni consequens

     posito uero consequenti non necesse est poni antecedens

fallit enim saepissime. Cum enim 'homo' positus 'animal' ponat,
'animal' tamen positum 'hominem' non ponit, sed nec etiam positum
'animal' 'hominum' aufert. Cum itaque posito antecedenti necessario
ponatur /501/ consequens, posito consequenti nec remoueri necesse est
antecedens, quantum, inquam, ad naturam antecedentis et consequentis
pertinet.

Nam fortasse in quibusdam gratia> terminorum, non complexionis
natura, consequens etiam positum ponit antecedens hoc modo:/501.5/

     si est duplum, est dimidium

     si est dimidium, est duplum

Sed hoc relationis proprietas, non antecedentis et consequentis
natura, facit. Si enim ex natura consequentis id contingeret, ut
uidelicet consequens positum poneret antecedens, omnibus
consequentibus inesset; quod enim naturale est, omnibus inest. At uero

     destructo consequenti ipsius quoque antecedens necesse est perimi

     destructo uero antecedenti nec destrui consequens neque poni
     necesse est

quantum, inquam, ad naturam ante>cedentis attinet. Nam gratia
terminorum in eisdem destructum antecedens destruit consequens, in
quibus positum consequens ponit antecedens. Quippe pares regulae
inueniuntur quae aiunt:

     posito antecedenti ponitur consequens

     destructo consequenti destruitur antecedens

Secundum has igitur duas regulas quae solae necessitatis firmitatem
tenent, syllogismorum quoque firma fit contexio. Et haec quidem regula
quae dicit:

     posito antecedenti ponitur consequens

ad modos assumptionum et conclusionum perfectorum syllogismorum
pertinet. Illa uero alia> quae ait:

     destructo consequenti destruitur antecedens

ad imperfectos pertinet syllogismos. Hi uero sunt perfecti qui ex
simplicibus hypotheticis descendunt.

		     PER POSITIONEM ANTECEDENTIS

Primus quidem hic est quia prima uenit hypothetica; ordo namque
syllogismorum secundum ordinem pensatur propositionum:

     si est a, est b
     sed est a
     ergo est b

ueluti si sic dicatur: /502/

     si est homo, est animal
     sed est homo
     ergo est animal>

Si uero consequens ponatur in assumptione hoc modo: 'sed est animal
nihil necessario de antecedenti concluditur.

Secundus uero est qui ex secunda propositione nascitur, hoc modo:

     si non est homo, non est lapis
     sed est homo
     ergo non est lapis

Si uero assumptio consequens ponat, sicut fuit, hoc modo: 'sed non est
lapis', nihil ad antecedens.

Ex tertia uero tertius hoc modo:

     si non est homo, est non-homo
     sed non est homo
     ergo est non-homo

Si uero consequens assumptio ponat hoc modo: 'sed est non-homo', nihil
ad antecedens secundum complexionis naturam, sed fortasse secundum
terminorum proprietatem, qui oppositi quoque sunt ad inuicem. Nec si
etiam possit consequens positum necessario ponere antecedens ex
quacumque proprietate, nulla tamen erit syllogismi forma, in qua hoc
consequens positum ponat antecedens uel antecedens destructum destruat
consequens, quippe syllogismi inferentia ita perfecta debet esse ut
nulla rerum habitudo ad ipsam operetur, sed ex se ipsa adeo firma sit
ut ex dispositione quoque antecedentium propositionum ipsa
conclusionis ueritas annuatur, sicut in Primo Topicorum ostendimus,
uel in Tertio Categoricorum in expositione definitionis syllogismorum.
In his uero nullo modo conclusio ex propositione et assumptione
manifesta est, quippe nihil ex proposita consequentia aliud haberi
potest, nisi quod antecedens positum ponat consequens, non etiam quod
econuerso consequens antecedens exigat. Sed tamen hos quoque Boethius
multum abusiue syllogismos nominat in Secundo suorum Hypotheticorum,
quos quidem gratia terminorum fieri, non lege complexionis, dicit;
secundum quod ex tertia propositione quattuor nasci syllogismos dicit,
duos quidem secundum complexionis syllogismi naturam, duos uero gratia
terminorum oppositionis, quos nos tamen omnino syllogismos esse
negamus, /503/ ad quorum scilicet inferentiam ipsa rerum habitudo
iuuat, non ipsa syllogismi complexio sufficit.

Unde ex singulis hypotheticis nonnisi duos fieri syllogismos
concedimus, aut per positionem scilicet antecedentis, aut per
destructionem consequentis. Atque hinc recte superius ex quattuor
praemissis propositionibus octo tantum fieri syllogismos diximus,
illos duos omnino reprobantes quos ex tertia propositione proprietas
terminorum, non complexionis forma, facere uidebatur.

Ex quarta autem propositione quartus hoc modo deducitur:

     si non est animal, non est homo
     sed non est animal
     quare non est homo

Si uero consequens constituat assumptio hoc modo: 'sed non est homo'
nihil de 'animali' necessario infertur hoc modo: 'ergo non est
animal'>.

Quattuor sunt syllogismi qui ex simplicibus hypotheticis per
positionem antecedentis nascentes perfecti nominantur.

Nunc autem reliquos quattuor supponamus qui per consequentis
destructionem ex eisdem propositionibus nascentes imperfecti dicuntur
atque probatione aliqua ad euidentiam indigentes. Haec autem probatio
per inductionem inconuenientis atque impossibilitatis adhibetur, sicut
in singulis modis ostendemus.

		    PER DESTRUCTIONEM CONSEQUENTIS

Primus igitur modus eorum syllogismorum qui ex simplicibus per
destructionem consequentis descendunt, hic est qui a prima
propositione uenit hoc modo:

     si est a, est b
     sed non est b
     ergo non est a

Hic autem syllogismo probatio talis adiungitur: uere b ablato aufertur
a; utrum aut b negatum negat> a aut b negatum patitur secum a; ponit
aduersarius quod b negatum patitur secum a, hoc est quod quaedam res
sit quae et non sit b et sit a; sed ad haec dico quod cum prima iam
concessa sit consequentia:

     si est a, est b

hoc est uere a ex necessitate exigat b ac sine eo esse non possit,
oportet ut id quod b non est et est a b non sit et b sit. Quod enim
simul est cum antecedenti, et cum consequenti esse necesse est; non
erit quidem b, /504/ sicut iam concessa assumptio dicebat. Erit idem
quoque quia suum antecedens esse conceditur, quod est a. At uero
impossibile est quod cum non sit b, sit. Impossibile ergo erat illud
ex quo ostenditur, ut b scilicet negatum pateretur a. Quodsi ipsum non
patitur, restat ut ipsum expellat, ac sic in conclusione superioris
modi b prius in assumptione ablato a quoque> necessario ablatum est.
Si uero antecedens auferatur nihil necessario de consequenti secundum
formam syllogismi concluditur.

Secundus uero ex secunda propositione nascitur hoc modo per
destructionem consequentis:

     si est a, non est b
     sed est b
     ergo non est a

Aeque enim, ut supra dictum est, et affirmatio negationem et negatio
affirmationem destruit. Si quis autem de conclusione hic dubitauerit
utrum bene ex praemissis proueniat, sicut in superiori modo ex
inductione inconuenientis ad fidem compellendus est> hoc modo: uere
posito b, a necessario remouetur; utrum aut b positum necessario
excludit a, aut b positum patitur secum a. Ponit aduersarius ut
patiatur a, hoc est ut idem quod b est, a sit; sed ad haec praemissam
consequentiam adhibeo, quae ait:

     si est a, non est b

Ex his itaque infertur quod id quod est b, non est b; quicquid enim
simul est cum antecedenti, idem simul erit cum consequenti. Sic quoque
et in caeteris qui imperfecti dicuntur probatio ex impossibili
adhibenda est. Si uero deleas antecedens hoc modo: 'sed non est a',
nihil ad b per formam syllogismi.

Tertius uero modus hic est quem tertia propositio creat:

     si non est a, est b
     sed non est b
     ergo est a

Si enim cum non sit b, a negabitur, a uero si negetur, necesse est b
esse -- sicut prima propositio dicebat --, cum non sit b, b erit. Si
uero ponatur in assumptione hoc modo: 'sed est a', nihil ad b
secundum, inquam, formam syllogismi, ut superius docuimus./504.35/

Quartus uero ex quarta propositione manat hoc modo:

     si non est a, non est b
     sed est b
     ergo est a

Si enim cum b sit, a non est, a rursus si non est, necesse est non
esse b, -- sicut prima propositio dicebat --, oportet ut cum b sit, b
non sit; /505/ quod est impossibile. Si uero a ponat assumptio hoc
modo: 'sed est a', nihil ad b per formam syllogismi.

Omnes itaque syllogismi qui ex simplicibus consequentiis ueniunt, octo
sunt, quattuor quidem perfecti per positionem antecedentis, ac rursus
quattuor imperfecti per destructionem consequentis. Per consequentis
autem positionem uel antecedentis destructionem nulla est syllogismi
necessitas, quippe nec forma aliqua syllogismi.

   DE COMPOSITIS EX CATEGORICA ET HYPOTHETICCA ET EARUM SYLLOGISMIS

Nunc de syllogismis compositarum hypotheticarum superest disputare. Ac
prius de his agamus qui a consequentiis ex categorica et hypothetica
constantibus incipiunt. Illam autem hypotheticam quae consequentiam
constituit, Boethius temporalem ponit, non naturalem. Si igitur
conditio naturalis mutetur in temporalem, totidem erunt temporales
quantum superius posuimus naturales, id est quattuor quibus cum
affirmatiua categorica praeponetur, quattuor erunt consequentiae ex
affirmatiua categorica et hypothetica coniunctae; rursus quattuor si
negatio eisdem praeponatur:

     Si est a, cum est b est c

     si est a, cum est b non est c

     si est a, cum non est b est c

     si est a cum non est b non est c

In his autem quattuor a affirmatum antecedit. Rursus totidem erunt
quando idem negatum eisdem temporalibus praeponetur hoc modo:

     Si non est a, cum est b est c

     si non est a, cum est b non est c

     si non est a, cum non est b [non] est c

     si non est a>, cum non est b non est c

Sicut autem propositiones geminantur quantum ad priores, ita etiam
syllogismi.

Sed nunc quidem de natura ac ueritate talium consequentiarum agendum
est. Cum igitur temporalis uera esse non possit, nisi utraque ipsius
pars uera fuerit, sicut supra docuimus, oportet ut si ex aliqua
propositione temporalis inferatur, utraque pars ipsius ex eodem
consequi possit, ueluti in ista apparet:/505.35/

     si est homo, cum non est animatum est animal

Ex prima namque categorica et 'esse animatum' et 'esse animal'
consequitur. /506/ Alioquin nec tota temporalis ex ipsa sequeretur.
Idem quoque in caeteris oportet considerari. Talis autem regula erit
secundum uim antecedentis quae propositarum consequentiarum ueritatem
ostendet:

     posito antecedenti erunt simul quaelibet eius consequentia

Illud quoque praetermittendum non est quod Boethius notat ipsas
temporales tales semper eligi quae in naturalem hypotheticam conuersae
ueritatem non teneant, ueluti illa quae in praemissa sequebatur: 'cum
est animatum est animal'. Si enim dicatur:

     si est animatum, est animal

falsa est omnino. Haec autem non propter ueritatem consequentiarum
determinant, sed quia aliter regulares esse non dicuntur consequentiae
quae ex temporalibus coniunguntur. Sicut enim uera est quae ait:

     si est homo, cum est animatum est animal

ita et ueram esse necesse quae proponit:

     si est homo, cum est animal est animatum

quippe omnis temporalis, ut supra quoque docuimus, simplicem
conuersionem teneat. "At uero, inquit Boethius, si sic diceretur:

     si est homo, cum est animal est animatum

non uideretur uera [con]sequens temporalis propter praecedentem
categoricam; semper enim fortasse uera alicui uideretur esse, sicut et
ea, quae naturalis est, quae ait:

     si est animal, est animatum

Unde tales semper uoluit temporales consequi quae propter categoricam
tantum praecedentem uerae uiderentur, ut sunt illae quae, ut dictum
est, in naturalem consequentiam commutatae uerae non sunt.

Praefatam uero talium consequentiarum naturam per singulos modos in
appositis terminis inspicere licet.

Est igitur primus eorum syllogismorum qui a consequentiis ex
categorica et hypothetica constantibus ueniunt, hic qui a prima
propositione descendit hoc modo:

     si est homo, cum est animatum est animal
     sed est homo
     ergo cum est animatum est animal

uel ita per consequentis destructionem:/507/

     sed non cum est animatum est animal
     ergo non est homo

Nota tamen quod in destructione temporalis consequentiae Boethius
consequenti tantum ipsius negationem apponens superius a nobis
reprehensus, cum de temporalibus plenius tractaremus nostram atque
ipsius sententiam coniectantes. Unde in omnium temporalium
destructionibus toti temporali negationem esse praeponendam
confirmauimus.

Secundus uero ex secunda nascitur propositione ita:

     si est homo, cum est animatum non est equus
     sed est homo
     ergo cum est animatum non est equus

uel ita:

     sed non cum> est animatum non est equus
     ergo non est homo

E tertia uero tertius hoc modo uenit:

     si est homo, cum non est in>animatum est sensibile
     sed est homo
     ergo cum non est inanimatum est sensibile

uel ita:/507.20/

     sed non cum non est inanimatum est sensibile>
     quare non est homo

Quarta uero quartum facit sic:

     si est homo, cum non est in>animatum non est insensibile
     sed est homo
     ergo cum non est inanimatum non est insensibile

uel ita:

     sed non cum non> est in animatum non est insensibile
     non est igitur homo

Quintus autem ex quinta procreatur ita:

     si non est animal, cum est non-homo est non-animal
     sed non est animal
     ergo cum est non-homo est non-animal

uel ita:

     sed non cum est non-homo est non-animal
     quare est animal

Ex sexta uero sextus fiet hoc modo: /508/

     si non est animal, cum est non-homo non est equus
     sed non est animal
     quare cum est non-homo non est equus

uel ita:

     sed non cum est non-homo non est equus
     quare est animal

Ex septima uero sic generatur:

     si non est animal, cum non est homo est non-animal
     sed non est animal
     ergo cum non est homo est non>-animal

uel ita:

     sed non cum non est homo est non-animal
     quare est animal

Ex octaua quoque octauus ita disponitur:

     si non est animal, cum non est homo non est equus
     sed non est animal
     quare cum non est homo non est equus

uel ita:

     sed non cum non est homo non est equus
     quare est animal

Hi quidem sunt modi gui a consequentiis descendunt ex categorica et
hypothetica constantibus numero sexdecim, octo quidem per positionem,
octo uero per destructionem.

    DE CONNEXIS EX HYPOTHETICA ET CATEGORICA ET EARUM SYLLOGISMIS

Totidem uero ex his nascuntur consequentiis quae ex hypothetica et
categorica coniunguntur; de quibus in proximo agendum est. Quarum
etiam propositiones prius ordine digerantur ac deinde earum naturam
inspiciamus. Ac prius c affirmatum, deinde uero c negatum quattuor
suprapositis consequentiis simplicibus supponamus hoc modo:

     Si cum sit a est b, est c

     si cum sit a non est b, est c

     si cum non sit a est b, est c

     si cum non sit a non est b, est c>

Nunc autem ad easdem consequentias c negatum consequatur hoc
modo: /509/

     Si cum sit a est b, non est c

     si cum sit a non est b, non est c

     si cum non sit a est b, non est c'>

     si cum non sit a non est b, non est c

In his autem omnibus tales temporales consequentias categoricis
praeponi Boethius uoluit, quarum consequentia per se categoricam quae
sequitur inferant iuxta hanc regulam:

     Ab antecedenti: existente antecedenti cum quolibet ponitur
     quodlibet ipsius consequens

sicut ex ista liquet:

     si cum est animatum est homo, est animal

Nam ex eo quod homo est, quod consequens temporalis fuit, 'animal
esse', quod consequens categorica proponebat, necessario consequitur;
antecedens uero temporalis tale ponendum esse assignat quod nec
consequens suum> necessario nec posteriorem categoricam inferat, ut
ex superiori manifestum est. Neque enim 'animatum' uel 'hominem' ponit
uel 'animal'.

Nunc ad singulos propositarum consequentiarum modos ex sequemur.

Ex prima propositione primus hic est:

     si cum est animatum est homo, est animal
     sed cum est animatum est homo
     ergo est animal

uel ita:

     sed non est animal
     ergo non cum est animatum est homo

Ex secunda uero secundus ita:

     si cum est animal non est sanum, est aegrum
     sed cum est animal non est sanum
     ergo est aegrum

uel ita:

     sed non est aegrum
     ergo non cum est animal non est sanum

Ex tertia uero tertius ita:

     si cum non est equus est homo, est rationale
     sed cum non est equus est homo
     ergo est rationale /510/

uel ita:

     sed non est rationale
     igitur non cum non est equus est homo

Ex quarta quartus:

     si cum non est homo non est equus, est non-equus
     sed cum non est homo non est equus
     ergo est non-equus

uel ita:

     sed non est non-equus
     quare non cum non est homo non est equus

Ex quinta quintus:

     si cum est animal est homo, non est equus
     sed cum est animal est homo
     ergo non est equus

uel ita:

     sed est equus
     ergo non cum est animal est homo

Ex sexta sextus:

     si cum est animal non est rationale, non est homo
     sed cum est animal non est rationale
     quare non est homo

uel ita:

     sed est homo
     quare non cum> est animal non est rationale

Ex septima septimus:

     si cum non est immortale est rationale, non est equus
     sed cum> non est immortale est rationale
     ergo non est equus

uel sic:

     sed est equus
     igitur non cum non est immortale [non] est rationale

Ex octaua:

     si cum non est rationale non est sensibile, non est animal
     sed cum non est rationale non est sensibile
     quare non est animal

uel ita:

     sed est animal
     quare non cum non> est rationale non est sensibile /511/

Hi quidem sunt modi syllogismorum a consequentiis ex hypothetica et
categorica coniunctis uenientium sexdecim, octo quidem per positionem
antecedentis, octo uero per destructionem consequentis.

      DE CONIUNCTIS EX UTRAQUE HYPOTHETICA ET EARUM SYLLOGISMIS

Dispositis autem syllogismis his qui a consequentiis descendunt ex
altera hypothetica connexis illi tractandi occurrunt qui ab illis
ueniunt consequentiis in quibus hypothetica ad aliam antecedit
hypotheticam.

Qui quidem geminantur ad supra positos nouissime, sicut illi prius ad
simplices, quemadmodum et pro>positiones ipsorum. Sunt igitur
propositiones illorum sexdecim, syllogismi uero triginta duo, de
quibus deinceps tractandum est.

Sed nunc quidem prius eorum omnium propositiones disponamus ae deinde
proprietates distinguamus.

     Si cum sit a est b, [et] cum sit c est> d

     si cum sit a est b, cum sit c> non [c] est d

     si cum a sit [non] est b, cum non sit c est d

     si cum sit a est b, cum non sit c non est d

     Si cum sit a non est b, cum sit c est d

     si cum sit a non est b, cum sit c non est d/511.20/

     si cum sit a, non> est b, cum non sit c est d

     si cum [non] sit a non est b, cum non sit c non et d

     Si cum non sit a est b, cum sit c est d

     si cum non> sit a est b, cum sit c non> est d

     si cum non sit a est b, cum non sit c est d>/511.25/

     si cum non sit a est b, cum non sit c non est d

     Si cum non sit a non est b, cum sit c est d

     si cum non sit a non est b, cum sit c non est d

     si cum non sit a non est b, cum non sit c> est d

     si cum non sit a non est b, cum non sit c non est d/511.30/

Haec autem ordinis suprapositarum propositionum cognitio est: sumantur
quattuor simplices temporales ad quas superius categoricae sequebantur
eodem ordine quo ipsae antecedant, ac rursus quattuor /512/ simplices
temporales eodem modo> et eodem ordine inter alios terminos
proponantur. Si ergo unaquaeque posteriorum quattuor ad unamquamque
quattuor eo ordine quo dispositae sunt, consequatur, sexdecim erunt
propositiones hypotheticae; de quarum etiam natura nobis disserendum
est. Voluit quoque hoc loco Boethius utrasque temporales
consequentias, et quae scilicet praecedunt et quae consequuntur, tales
elegi quae con>uersae in naturalem consequentiam non sint uerae. Sed
prioris antecedens posterioris antecedens et prioris consequens
posterioris consequens necessario exigat iuxta hanc regulam, quae ab
antecedenti simul et consequenti uenit:

     quorumcumque antecedentia simul sunt, et consequentia

sicut ex apposita monstratur hypothetica:

     si cum est homo est medicus, cum est animal est artifex

Cum enim 'homo' ad 'animal' necessario antecedat ac rursus 'medicus'
ad 'artificem', necesse est ut si homo et medicus simul sint, animal
quoque et artifex simul existant. Sicut autem prima temporalis in
naturalem conuersa non uera est, ita etiam nec secunda.

Nunc syllogismos disponamus. Ex prima:

     si cum est homo est medicus, cum est animal est artifex
     sed cum est homo est medicus
     ergo cum est animal est artifex

uel ita:

     sed non cum est animal est artifex
     ergo non> cum est homo [non] est medicus

Ex secunda:

     si cum est homo est medicus, cum est animal non est lapis
     sed cum est homo est medicus
     ergo cum est animal non est lapis

uel ita:

     sed non cum est animal non est lapis
     ergo non cum est homo est medicus

Ex tertia:

     si cum est homo est medicus, cum non est non-homo est artifex
     sed cum est homo est medicus
     ergo cum non est non>-homo est artifex

/513/ uel ita:

     sed non cum non est non-homo est artifex
     ergo non cum est homo est medicus

Ex quarta:

     si cum est homo est albus, cum non est lapis non est niger
     sed cum est homo, est albus>
     ergo cum non est lapis non est niger

uel ita:

     sed non cum non est lapis non est niger
     ergo non cum est homo est albus

Ex quinta:

     si cum est animal non est homo, cum est animatum est non-homo
     sed cum est animal, non est homo>
     ergo cum est animatum est non-homo

uel ita:

     sed non cum est animatum est non-homo
     ergo non cum est animal non est homo

Ex sexta:

     si cum est animal non est homo, cum est animatum non est Socrates
     sed cum est animal non est homo
     ergo cum est animatum non est Socrates

uel ita:

     sed non cum est animatum non est Socrates
     ergo non cum est animal non est homo

Ex septima:

     si cum est animal non est homo, cum non est non-animal est
     non-homo
     sed cum est animal, non est homo
     ergo cum non> est non-animal est non-homo

uel ita:

     sed non cum non est non-animal est non-homo
     ergo non cum est animal non> est homo

Ex octaua:

     si cum est animal non est homo, cum non est lapis non est
     Socrates
     sed cum est animal non est homo
     ergo cum non est lapis non est Socrates

uel ita:

     sed non cum non est lapis non est Socrates
     quare non cum est animal non est homo

/514/ Ex nona:

     si cum non est homo est animal, cum est non-homo est animatum
     sed cum> non est homo est animal
     quare cum est non->homo est animatum

uel ita:

     sed non cum est non-homo est animatum
     igitur non cum non est homo est animal

Ex decima:

     si cum non est homo est animal, cum est non-homo non est lapis
     sed cum non est homo est animal
     quare cum est non-homo non est lapis

uel ita:

     sed non cum est non-homo non est lapis
     ergo non cum non est homo est animal

Ex undecima:

     si cum non est homo est animal, cum non est Socrates est animatum
     sed cum non est homo est animal
     igitur cum non est Socrates est animatum

uel ita:

     sed non cum non est Socrates est animatum
     Quare non cum non est homo> est animal

Ex duodecima:

     si cum non est homo est animal, cum non est Socrates non est
     lapis
     sed cum non est homo est animal
     ergo cum non est Socrates non est lapis

uel ita:

     sed non cum non est Socrates non est lapis
     igitur non cum [est] non est homo est animal

Ex tertia decima:

     si cum non est homo non est animal, cum est non-homo est
     non>-animal
     sed cum non est homo non est animal
     ergo cum est non-homo est non-animal

uel ita:

     sed non cum est non-homo est non-animal
     quare non cum non est homo non est animal

Ex quarta decima:

     si cum non est homo non est animal, cum est non-homo non est
     lapis
     sed cum non est homo non est animal
     igitur cum est non-homo non est lapis

/515/ uel ita:

     sed non cum est non-homo non est lapis
     quare non cum non> est homo non est animal

Ex quinta decima:

     si cum non est homo non est animal, cum non est Socrates est
     non-animal
     sed cum non est homo non est animal
     ergo cum non est Socrates est non-animal

uel ita:

     sed non cum non est Socrates est non-animal
     quare non cum non est homo non est animal

Ex sexta decima:

     si cum non est homo non est animal cum non est Socrates non est
     equus
     sed cum non est homo non est animal
     igitur cum non est Socrates non est equus

uel ita:

     sed non> cum non est Socrates non ese equus
     ergo non cum non est homo non est animal

Omnes itaque modi syllogismorum qui a consequentiis ex utraque
hypothetica coniunctis ueniunt, duo et triginta sunt numero, sexdecim
per positionem ac rursus sexdecim per destructionem, qui omnes
connumerati sunt; in quibus quidem ordinem illum hypotheticorum
syllogismorum quem Boethius tenet, commutauimus. Ipse namque Boethius
inter syllogismos consequentiarum ex altera tantum hypothetica
constantium et> syllogismos consequentiarum ex utraque hypothetica
connexarum eos medios locauit qui ex mediis propositionibus nascentes
tribus figuris continentur, quos nos nondum posuimus; nec> id quidem
irrationabiliter fecisse uidetur, sed bene eos syllogismos medios
inter alios locasse uidetur, quorum primas propositiones medias inter
alias ipse praedixerat. Inde etiam post syllogismos consequentiarum ex
categorica et hypothetica, uel econuerso, constantium syllogismos
mediarum hypotheticarum sese posuisse commemorat: "quia ut superiores,
inquit, propositiones, ita hae[c] quoque tribus terminis connectuntur,
et a similibus ad similia facilior transitus fiet." Nos tamen his
syllogismis qui figurati non sunt, eos qui figurati sunt et a longe
diuersis propositionibus nascuntur, interserere noluimus, quorum ad se
similitudinem, sicut et eorum propositionum, ipse etiam Boethius
notauit. Sicut enim simplices consequentias et compositas ex duabus
hypotheticis /516/ consimiles inuicem esse uoluit, in eo scilicet
quod, sicut in illis utraeque propositiones eiusdem generis sunt, hoc
est categoricae, ita in istis utraeque propositiones eiusdem generis
sunt, id est hypotheticae, sic quoque earum syllogismos sibi
consimiles esse dixit, qui ex similibus propositionibus ueniunt,
quarum etiam assumptiones et conclusiones, sicut in illis, eiusdem
generis sunt; ita in istis eos quoque rursus syllogismos confirmauit
ad inuicem, sicut propositiones eorum qui a consequentiis descendunt
ex categorica et hypothetica, uel econuerso, constantibus; utrorumque
namque consequentiae ex dissimilibus propositionibus iunguntur, cum
altera categorica sit, altera hypothetica; ac rursus utrorumque
assumptiones et conclusiones dissimiles ab inuicem.

Nunc igitur ad eos transeamus syllogismos qui ex mediis
propositionibus originem ducunt. Quorum quidem propositiones primae in
tribus terminis constitutae tres, non ultra, figuras perficiunt.

	  DE FIGURIS HYPOTHETICORUM MEDIORUM SYLLOGISMORUM>

Prima autem figura in his mediis hypotheticis dinoscitur in quibus id
quod prius ad alterum consequebatur, rursus ad alterum antecedit hoc
modo:

     si est a est b, si est b est c

Hic enim b> qui in priori consequentia consequebatur ad a, in
posteriori antecedit ad c.

Secunda uero figura est cum duo ad unum idem consequuntur sic:

     si est a est b, si non est a est c

Hic namque a modo affirmatum, modo negatum antecedit ad b et ad c.

Tertia uero in qua duo antecedunt ad idem ita:

     si est b est a, si est c non est a

Hic enim a modo affirmatum, modo negatum ad b et ad c eonsequitur. Cum
autem idem ad duo antecedere uel consequi dicimus, non eamdem
propositionem, sed eumdem terminum propositionis accipimus. Non autem
eadem propositio ad duas uel in secunda figura antecedit uel in tertia
sequitur, eum altera sit semper> affirmatiua, altera negatiua.
Alioquin aequimodae propositiones mediae essent, de quibus nullus
fieri posset syllogismus, ut posterius apparebit.

Nota autem in omnibus figuris medium terminum illum dici /517/ qui
utrique consequentiae communis est. Alios uero duos extremitates
appellari, quod quidem in secunda et tertia figura per resolutionem
primae figurae monstrabitur. Ostenduntur namque secunda et tertia
figura ex prima per con>uersionem alterius earum consequentiarum quae
in media propositione continentur, sicut posterius liquebit. Unde
primae figurae syllogismi perfecti in se quantum ad syllogismos
secundae uel tertiae dicuntur, quippe eorum primae propositiones, quae
mediae sunt, ita rectam tenent dispositionem ut ea quae prima est de
extremitatibus uel postrema uel quod medium in sensu ipsa connectit
extrema, in ipsa etiam dispositione terminorum ita sunt ordinata. In
secunda uero figura quod medium est in sensu, a scilicet, ad extrema,
b uidelicet et c, antecedit. In tertia uero sequitur ad eadem. Licet
autem primae figurae syllogismi perfecti, ut dictum est, dici possint
quantum ad syllogismos secundae uel tertiae> figurae, qui per ipsos
demonstrantur, omnes tamen trium figurarum syllogismos quos Boethius
posuit, imperfectos nominauit ad comparationem quorumdam aliorum qui
ex eisdem figuris hypotheticam in conclusione colligentes per
coniunctionem extremorum, ueluti iste:

     si est a est b
     si est b est c
     quare si est a est c

In illis autem quos Boethius ex mediis propositionibus disponit, et
assumptiones categoricae sunt et conclusiones, sicut in simplicibus,
hoc modo:

     si est a est b, si est b est c
     sed est a
     quare est c

In his itaque tota media quae proponitur, prima est propositio,
secundum id scilicet quod ad unam inferentiam tendens una dicitur
consequentia; categoricae uero assumptio et conclusio sunt quae ex ea
fiunt. In illis uero quae hypotheticam concludunt, media propositio
quae ponitur, in propositione syllogismi et assumptione diuiditur, ita
quidem ut prima consequentia quae in ipsa media continetur, propositio
sit syllogismi, secunda uero assumptio, quae uero per coniunctionem
extremorum infertur, conclusio huius syllogismi. Syllogismi> qui
hypotheticam per coniunctionem extremorum colligunt, illis consimiles
sunt> qui categorici sunt, quippe sicut illi tribus categoricis
propositionibus continentur, ita isti /518/ tribus hypotheticis, ac
sicut illi conclusionem per coniunctionem extremorum faciunt, ita
isti, ac sicut figura in illis continetur in propositione et
assumptione, ita in istis. Quia ergo satis erant illi euidentes ex se
et ex similitudine categoricorum, quasi certos superfluum uisum est
eos tractari aut fortassis ideo quia per positionem uel destructionem
terminorum nullae essent assumptiones et conclusiones, sed per
coniunctionem extremorum> colliguntur, ita isti; atque ideo isti ex
similitudine quoque categoricorum perfecti in se atque perspicui
uidentur. Ideoque Boethius eos ponere superuacuum duxit quod satis
manifesti essent, sed eos tantum qui imperfecti atque incogniti erant
cura fuit exsequi. Qui quidem sicut et illi quos superius tractauimus,
modo per positionem antecedentis, modo uero per destructionem
consequentis fiunt, sicut per singulas figuras docebimus.

Sunt autem singularum figurarum octo propositiones, sicut et eorum
syllogismorum qui a consequentiis descendunt ex altera hypothetica
constantibus. Bene autem harum et illarum consequentiarum numerus idem
est, sicut et terminorum ipsarum. Tres enim tantum diuersos terminos
medii communitas in mediis propositionibus facit.

	     PRIMAE FIGURAE PROPOSITIONES CUM SYLLOGISMIS

Sunt autem hae primae figurae propositiones:

     Si est a est b, si est b est c

     si est a est b, si est b non est c

     si est> a non est> b, si non est b est c

     si est a non est b, si non est b non est c

     Si non est a est b, si est b est c

     si non est a est b, si est b non est c

     si non est a non est b, si non est b est c>

     si non est a non est b, si non est b non est c

In quattuor ergo primis propositionibus a affirmatum, in quattuor uero
postremis idem negatum proponitur. Ordinem quidem harum propositionum
mediarum ex posterioribus earum hypotheticis perpendere ordinem
simplicium hypotheticarum quem supra posuimus, conseruantibus, medium
uero tantum sicut in posteriori hypothetica antecedit, ita in priori
necesse est consequi.

Nunc autem eos prius constituamus syllogismos qui per positionem
antecedentis fiunt.

			    PER POSITIONEM

Ex prima propositione:

     si est homo est animal, si est animal est animatum

posset equidem perfecte concludi:

     quare si est homo est animatum

sed constituitur in assumptione prima categorica hoc modo:

     sed est homo

et concluditur ultima

     quare est animatum

Unde bene ad euidentiam huiusmodi syllogismus, cuius conclusio
categorica est, sicut assumptio, ex eo cuius hypothetica est tam
conclusio quam assumptio, fidem capit, quippe ita assumptio et
conclusio horum syllogismorum categoricae terminos constituunt, sicut
propositiones hypotheticarum quae in illis concluduntur. Omnes itaque
isti syllogismi qui ex aliis euidentiam sui contrahunt, imperfecti
dicuntur. Unde Boethius in Secundo Hypotheticorum, eum de tribus
figuris loqueretur: "harum, inquit, fiunt multiplices syllogismi,
quorum nullus poterit esse perfectus, cum nec per se perspicui sint
et> ut his fides debeat accommodari adiumento extrinsecus positae
probationis indigeant; est autem probatio talium syllogismorum alio
constitutus ordine syllogismus;" qui uidelicet hypotheticam concludit,
ut supra docuimus.

Ex secunda:

     si est homo est animal, si est animal non est lapis

posset equidem concludi:

     si est homo, non est lapis

sed diuiditur haec consequentia in assumptione et conclusione sic:

     sed est homo
     quare non est lapis

Ex tertia:

     si est homo non est lapis, si non est lapis est non-lapis

esset quidem perfecta conclusio haec:

     quare si est homo est non-lapis

sed assumitur huius antecedens sic:

     sed est homo

/520/ ac deinde concluditur consequens ita:

     quare est non-lapis

Ex quarta:

     si est homo non est lapis, si non est lapis non est margarita

posset colligi:

     quare si est homo non est margarita

sed assumitur prior categorica sic:

     sed est homo

et concluditur posterior ita:

     ergo non est margarita

Ex quinta:

     si non est homo est non-homo, si est non-homo est non-Socrates

posset concludi:

     si non est homo est non-Socrates

sed et hic prima categorica assumitur sic:

     sed non est homo

et concluditur ultima hoc modo:

     quare est non-Socrates

Ex sexta:

     si non est homo est non-homo, si est non-homo non> est Socrates

posset inferri:

     quare si non est homo non est Socrates

sed constituit assumptio primam categoricam ita:

     sed non est homo

et conclusio ponit ultimam hoc modo:

     quare non est Socrates

Ex septima:

     si non est homo non est Socrates, si non est Socrates est
     non-Socrates

posset consequi:

     si non est homo est non-Socrates

sed assumitur prior categorica sic:

     sed non est homo

et concluditur ultima hoc modo:

     quare est non-Socrates

Ex octaua:

     si non est homo non est risibile, si non est risibile non ridet

esset perfecta conclusio:

     quare si non est homo non ridet

/521/ sed assumitur prior categorica et concluditur posterior sic:

     sed non est homo
     igitur non ridet

Hi igitur sunt octo modi syllogismorum qui ex octo propositionibus
primae figurae nascuntur primam propositionem assumentes et ultimam
concludentes sicut fuerant.

Nunc uero octo reliqui restant ex eisdem propositionibus nascentes qui
in assumptione ultimam propositionem et in conclusione primam tollunt
hoc modo:

     si est a est b, si est b est c
     sed non est c
     non est igitur a

Hi quoque ex illis syllogismis ostendi possunt quae hypotheticam
concludunt per destructionem extremorum ueluti iste:

     si est a est b, si est b est c
     quare si non est c non est a

quia enim concludi poterat:

     si est a est c

necessario et eius conuersa ex eodem consequitur:/521.20/

     si non est c non est a

Quae quidem consequentia cum in assumptione et conclusione diuiditur,
suprapositum reddet syllogismum, illum scilicet:

     si est a est b, si est b est c
     sed non est c
     quare non est a

			  PER DESTRUCTIONEM

Et hic quidem est primus modus eorum, qui per destructionem fit ex
prima ueniens propositione.

Ex secunda:

     si est a est b, si est b non> est c

posset quidem consequentia consequentis et antecedentis concludi sic:

     quare si est c non est a

quae quidem si diuidatur in assumptione et conclusione, fiet talis
syllogismus:

     si est a est b, si est b non est c
     sed est c
     quare non est a

/522/ Idem in caeteris oportet considerari, ut quae posset fieri
consequentia per destructionem extremorum, in assumptione et
conclusione diuidatur.

Ex tertia:

     si est a non> est b, si non est b est c
     sed non est c
     quare non est a

Ex quarta:

     si est a non est b, si non est b non est c
     sed est c
     quare non est a

Ex quinta:

     si non est a est b, si est b est c
     sed non est c
     igitur est a

Ex sexta:

     si non est a est b, si est b non est c
     sed est c
     quare est a

Ex septima:

     si non est a non est b, si non est b est c
     sed non est c
     ergo est a

Ex octaua:

     si non est a non est b, si non est b non est c
     sed est c
     quare est a

Sunt itaque omnes primae figurae syllogismi numero sexdecim, octo per
positionem antecedentis, octo uero per destructionem consequentis>.
Totidem quoque in tertia et in secunda figura erunt.

Quomodo secunda et tertia ex prima nascantur

Sicut autem categoricorum syllogismorum secunda et tertia figura ex
prima> procreantur per conuersionem alterius propositionis, ita
hypotheticorum quoque secunda et tertia figura ex prima manant
conuersa altera consequentiarum. Et sunt quidem sensus omnium
aequales, complexionum uero figurae dissimiles et diuersa locutionis
genera. Secunda uero figura per conuersionem primae consequentiae ex
prima /523/ descendit. Tertia uero per conuersionem secundae, quod hoc
modo monstrabitur. Primae figurae dispositio haec est:

     si est homo est animal, si est animal est animatum

Conuersa itaque prima consequentia per contrapositionem et manente
secunda, secundam figuram facies sic:

     si non est animal non est homo, si est animal est animatum

Si uero manente prima consequentia conuerteris secundam, in tertiam
figuram incides hoc modo:

     si est homo est animal, si non est animatum non est animal

quippe secundam figuram esse supra diximus in qua duo ad idem
affirmatum et negatum consequuntur, tertiam uero in qua duo ad idem
affirmatum et negatum antecedunt. Si enim idem eodem modo sumptum ad
diuersa uel consequeretur uel antecederet, aequimodae essent
propositiones, quae ad syllogismum minime ualent, sed solae
inaequimodae.

Aequimodae uero illae sunt in quibus eodem modo medius terminus
enuntiatus uel antecedit uel consequitur hoc modo:

     si est a est b, si est a est c

     si est b est a, si est c est a

Ex his itaque nihil secundum formam syllogismi concluditur. Potest
etiam categoricarum propositionum aequimoda esse dispositio, cum
uidelicet idem uel praedicatur eodem modo de diuersis uel eodem modo
subicitur diuersis; praedicatur quidem hoc modo:

     omnis nix est candida

     omnis margarita est candida

     nullus coruus est candidus

     nullus Aethiops est candidus

subicitur uero sic:

     omnis margarita est candida

     omnis margarita est dura

     nulla margarita est nigra

     nulla margarita est mollis

At uero aequimodae categoricae propositiones aliquando ad
coniunctionem extremorum ualent propter earum simplicem conuersionem.
Ex his namque duabus:

     omnis margarita est candida

     omnis margarita est dura

necessario concluditur per primum modum tertiae figurae: /524/

     quoddam durum candidum est

quippe uniuersalis affirmatiua quae praecedit, particularem per
accidens conuersionem habet. In hypotheticis uero naturalibus, quae
simplici conuersione carent, nullae aequimodae ad extremorum
conclusionem idoneae, sed solae inaequimodae.

Inaequimodae uero illae sunt hypotheticae in quibus medius terminus
diuerso modo enuntiatus uel antecedit uel consequitur hoc modo:

     si est a est b, si non est a est c

     si est b est a, si est c non est a

Medius autem terminus ille est in his quoque figuris qui utrique
consequentiae communis est, id est a; extremitates uero reliqui, qui
uidelicet utrique communes non sunt, b scilicet et c; et b quidem
prior extremitas in sensu praecedit, c uero ultima consequitur. Sed
haec facilius apparebunt ex resolutione harum posteriorum figurarum in
primam, quae scilicet rectam dispositionem terminorum tenet, ut supra
docuimus.

Quoniam uero dictum est aequimodas propositiones nullum reddere
syllogismum, sed solas inaequimodas, non solum oportet eas cognoscere
propositiones quae sumendae sunt, sicut> etiam aequimodae, sed illas
quoque a quibus nobis cauendum est, ut sunt aequimodae quae totidem
sunt quot inaequimodae. Sed prius ex inaequimodis complexiones
ostendamus easque ordine disponamus:

     Si est a est b, si non est a est c

     si est a est b, si non est a non est c

     si est a non est b, si non est a est c

     si est a non est b, si non est a non est c

In his uero quattuor suprapositis propositionibus a quidem affirmatum
b praecedebat, negatum uero ipsum antecedebat c. Nunc uero econuerso
fiat, ut uidelicet a negatum praeponatur ad b, affirmatum uero
antecedat ad c. Et rursus quattuor erunt propositiones, hae scilicet:

     Si non est a est b, si est a est c

     si non est a est b, si est a non> est c

     si non est a> non est b, si est a est> c

     si non est a non est b, si est a non est c>

His itaque dispositis ex singulis harum propositionum duos ostendamus
syllogismorum modos, sicut in prima figura, unum quidem per
assumptionem b, qui in sensu est antecedens, alium uero per
conclusionem c, /525/ qui in sensu est ultimum consequens, sicut ex
resolutione in primam figuram, ut dictum est, dinoscetur.

   DE ASSUMPTIONIBUS ET CONCLUSIONIBUS SECUNDAE ET TERTIAE FIGURAE

In hac autem figura quae secunda est, siue b siue c assumas, eum
contrario modo quam fuit, enuntiabis, alterum sicut fuit concludens.
In tertia uero figura quemcumque assumas, sicut fuit ipsum pones,
alterum uero econtrario quam fuit concludens, hocest si affirmatus
fuerit, negabis, uel si negatus fuerit, affirmabis. Sic> enim
conuersiones consequentiarum et resolutiones in primam figuram
exigunt.

			    MODI SECUNDAE

E prima propositione secundae figurae:

     si est a est b, si non est a est c

potest concludi haec:

     quare si non est b, est c

Conuersa namque prima consequentia hoc modo:

     si non est b non est a

et secunda manente:

     si non est a est c

primae figurae septimus modus necessario prouenit:

     si non est b est c

Sed haec quidem consequentia diuisa in assumptionem et conclusionem
categoricas primum secundae figurae modum ex praemissa media
propositione efficit sic:

     si est a est b, si non est a est c
     sed non est b
     ergo est c

A c uero assumptio et a b conclusio sic fiet:

     sed non est c
     ergo est b

Qui enim hanc recipit consequentiam:

     si non est b est c

nec eius conuersam denegabit:

     si non est c est b

quae etiam ex eadem media propositione monstratur secunda consequentia
conuersa et manente prima, commutato ordine. In qua quidem /526/
ostensione redit quintus modus primae figurae. Idem in caeteris huius
figurae modis considerandum est, quos iam breuiter procurare possumus
natura resolutionis ipsorum liquide assignata.

Ex secunda:

     si est a est b, si non est a non est c
     sed non est b
     ergo non est c>

uel ita:

     sed est c
     ergo est b

Ex tertia:

     si est a non est b, si non est a est c
     sed est b
     igitur est c

uel ita:

     sed non est c
     ergo non est b

Ex quarta:

     si est a non est b, si non est a> non est c
     sed est b>
     ergo non est c>

uel ita:

     sed est c>
     quare non est b

Ex quinta:

     si non est a est b, si est a est c
     sed non est b
     ergo est c

uel ita:

     sed non est c
     igitur est b

Ex sexta:

     si non est a est b, si est a non est c
     sed non est b
     quare non est c

uel ita:

     sed est c
     ergo est b

/527/ Ex septima:

     si non est a non est b, si est a est c
     sed est b ergo est c

uel ita:

     sed non est c ergo non est b

Ex octaua:

     si non est a non est b, si est a non est c
     sed est b
     igitur non est c

uel ita:

     sed est c quare non est b

Nunc autem omnium in>aequimodarum propositionum secundae figurae
syllogismis dispositis ipsas quoque aequimodas non sit onerosum
cognoscere.

     Si est a est b, si est a est c

     si est a est b, si est a non est c

     si est a non est b, si est a est c

     si est a non est b, si est a non est c

     Si non est a est b, si non est a est c

     si non est a est b, si non est a non est c

     si non est a non est b, si non est a est c>

     si non est a non est b, si non est a non est c

Quarum imbecillem conclusionem atque omni carentem necessitate ex
assumptionibus quoquo modo factis inueniemus.

Sunt autem tertiae figurae inaequimodae propositiones istae:

     Si est b est a, si est c non est a

     si est b est a, si non est c non est a

     si non est b est a, si est c> non est a

     si non est b est a, si non est c non est a

In his autem quattuor suprapositis propositionibus a medius terminus
affirmatus ad b, ad c uero negatus sequebatur. Si uero econuerso
feceris, quattuor alias compones hoc modo:

     Si est b non est a, si est c est a

     si est b non est a, si non est c est a /528/

     si non est b non est a, si est c est a

     si non est b non est a, si non est c est a

Ex his autem omnibus ita assumi conuenit et concludi, ut si altera
extremitatum assumatur eo modo quo fuerat, altera concludatur
contrario modo quam fuit, hoc modo:

     si est b est a, si est c non est a sed est b quare non est c

uel ita:

     sed est c
     quare non est b

Cum autem assumptio a b fit, qui prima est extremitas, ut ad c ultima
conclusio ueniat, si in primam figuram per resolutionem incidere
uolumus, secunda consequentia conuertenda est manente prima. Si uero
de c assumptio fiat, ut ad b conclusio perueniat, prima tamen
consequentia. conuersa ac manente secunda, ordo earum transponatur;
quod in singulis modis inspicere licet.

			     MODI TERTIAE

Ex prima propositione tertiae figurae:

     si est b est a, si est c non est a

posset quidem inferri consequentia:

     si est b non est c

prima namque propositione manente et conuersa secunda hoc modo:

     si est b est a, si est a non est c

per primum modum primae figurae consequentia haec concluditur:

     si est b non est c

Quae quidem consequentia in assumptione et conclusione categoricas
diuisa primum modum tertiae figurae per assumptionem b ex praemissa
propositione media faciet hoc modo:

     si est b est a, si est c> non est a
     sed est b
     quare non est c

Cum uero c assumpto b concluseris atque in primam figuram per
resolutionem incidere curaueris, si priorem consequentiam conuertas
manente secunda, ordine commutato, in quartum primae figurae modum
incideris hoc modo:

     si est c non est a, si non est a non est b
     quare si est c non est b

/529/ Idem quoque in caeteris inuenies, quorum quidem assumptionum et
conclusionum seu etiam resolutionum natura liquide assignata singulos
qui restant breuiter ordiamur.

Ex secunda:

     si est b est a, si non est c non est a
     sed est b
     quare est c

uel ita:

     sed non est c
     quare non est b

Ex tertia:

     si non est b est a, si est c non est a
     sed non est b
     quare non est c

uel ita:

     sed non est c
     igitur est b

Ex quarta:

     si non est b est a, si non est c non est a
     sed non est b
     ergo est c

uel ita:

     sed non est c>
     igitur est b

Ex quinta:

     si est b non est a, si est c est a
     sed est b
     ergo non est c

uel ita:

     sed est c
     igitur non est b

Ex sexta:

     si est b non est a, si non est c est a
     sed est b
     ergo est c

uel ita:

     sed non est c
     non est igitur b

Ex septima: /530/

     si non est b non est a, si est c est a
     sed non est b
     ergo non est c

uel ita:

     sed est c
     est> igitur b

Ex octaua:

     si non est b non est a, si non est c est a
     sed non est b
     ergo est c

uel ita:

     sed non est c
     est igitur b

Omnes itaque syllogismi qui ex inaequimodis propositionibus tertiae
figurae ueniunt, sexdecim numero sunt, sicut et secundae uel primae
figurae.

Hae uero sunt aequimodae propositiones huius figurae quae nullam
syllogismi complexionem efficiunt:

     si est b est a, si est c est a

     si est b est a, si non est c est a

     si non est b est a, si est c est a

     si non est b est a, si non est c est a

     si est b non est a, si est c non est a

     si est b non est a, si non est c non est a

     si non est b non est a, si est c non est a /530.25

     si non est b non est a, si non est c non est a

		     DE SYLLOGISMIS DISIUNCTARUM

Nunc uero soli hypotheticarum disiunctarum supersunt syllogismi, de
quibus breuiter disserendum est. Horum enim propositionum natura
superius diligenter inuestigata est atque tractata nec in his diutius
immorandum est, sed ad simplices quattuor propositiones recurrentes,
quas antea primo loco cum earum syllogismis posuimus, in disiunctis
earum syllogismos omnium disiunctarum breuiter assignemus. Est autem

talis regula aequipollentiae coniunctarum et disiunctarum adinuicem
superius data ut /531/ si quis ex coniuncta in disiunctam uel ex
disiuncta in coniunctam uelit incidere, destructo antecedenti et
consequenti manente eodem id faciet. Si igitur coniuncta ex duabus
affirmatiuis fuerit, disiuncta ex negatiua et affirmatiua constiterit,
hoc modo:

     si est a, est b -- aut non est a, aut est b

a[u]t si coniuncta ex affirmatiua et negatiua erit, disiuncta ex
duabus negatiuis fiet sic:

     si est a, non est b -- aut non est a, aut non est b

quodsi ex negatiua et affirmatiua coniuncta fuerit, disiuncta ex
duabus affirmatiuis componetur ita:

     si non est a, est b -- aut est a, aut est b

si uero ex duabus negatiuis coniuncta copulabitur, disiuncta ex
affirmatiua et negatiua iungetur hoc modo:

     si non est a, non est b -- aut est a, aut non est b

In eadem itaque terminorum materia coniunctam atque ipsius disiunctam
certum est consistere, quas in eisdem terminis necesse est esse. Ea
igitur disiuncta quae ex negatiua et affirmatiua siue econuerso
constituitur inter sibi adhaerentia, sicut ipsius coniuncta proponitur
ueluti istae:

     aut non est homo, aut est animal

     aut est animal>, aut non est homo

quae quidem etiam sibi, sicut ipsarum coniunctae, aequipollent, quippe
quemadmodum coniunctas earum per contrapositionem, ita ipsas
simpliciter conuerti superius diximus. Quae uero inter duas
affirmatiuas disiuncta proponitur, sicut et ipsius coniuncta, inter ea
tantum fit quae medio carent, ueluti ista:

     aut est homo, aut non est homo

at quae inter duas negatiuas fit, inter opposita consistit, ueluti
ista:

     aut non est homo, aut non est asinus

Cum autem, ut supra dictum est, omnis disiuncta in se simplicem teneat
conuersionem, quamcumque partem ipsius in assumptione auferes, alteram
sicut fuit pones, sicut ex singulis earum modis apparebit.

Ex prima:

     aut est a, aut est b
     sed non est a
     igitur est b

uel ita:

     sed non est b
     igitur est a

Ex secunda:

     aut est a, aut non est b
     sed non est a
     ergo non est b

uel ita:

     sed est b
     quare est a

Ex tertia:

     aut non est a, aut est b
     sed est a
     quare est b

uel ita:

     sed non est b
     quare non est a

Ex quarta:

     aut non est a, aut non est b
     sed est a
     quare non est b

uel ita:

     sed est b
     quare non est a

Sunt igitur ex disiunctis quos posuimus syllogismi octo numero ad
modum simplicium hypotheticarum, quattuor quidem per assumptionem
antecedentis, quattuor per assumptionem consequentis. Iunctis uero
illis qui ex simplicibus coniunctis descendunt, his qui ex
disiunctis earum ueniunt, omnes sexdecim numero erunt. Sexdecim quoque
ex his tractati sunt syllogismi qui ex categorica et hypothetica
connectuntur. Ac rursus sexdecim ex illis quae ex hypothetica et
categorica iungebantur, quorum quattuor modo geminato ex his
consequentiis in quibus hypothetica ad hypotheticam sequitur, triginta
duo syllogismi manant. Unaquaque uero> trium figurarum sexdecim
syllogismos continet. Omnes itaque hypothetici syllogismi, de quibus
satis est disputasse, centum uiginti octo inueniuntur.

1

			  TRACTATUS QUINTUS

		  DE DIVISIONIBUS ET DEFINITIONIBUS

			     LIBER PRIMUS

			   DE DIVISIONIBUS

			    INTRODUCTIO>

Diuidendi seu definiendi peritiam non solum ipsa doctrinae necessitas
commendat, uerum diligenter multorum auctoritas tractat. Quorum nos
quidem aemulatores non ingrati eorum quoque uestigia studiose
amplectentes ad tuam, frater, immo ad communem omnium utilitatem in
eisdem desudare compellimur. Non enim tanta fuit antiquorum scriptorum
perfectio ut non et nostro doctrina indigeat studio nec tantum in
nobis mortalibus scientia potest crescere ut non ultra possit
augmentum recipere. Quoniam uero diuisiones definitionibus naturaliter
priores sunt, quippe ex ipsis constitutionis suae originem ducunt, ut
posterius apparebit, in ipso quoque tractatu diuisiones merito priorem
locum obtinebunt, definitiones uero posteriorem. Quae etiam qualiter
diuisionibus ipsis necessariae sint, non praetermittemus, quibus ita
quoque adiunctae sunt ut eosdem terminos participent atque in eadem
materia consistant; unde et recte earum tractatus coniunximus, de
quibus deinceps disserendum est.

		QUOT MODIS 'DIVISIONIS' NOMEN SUMATUR

Est autem multiplex significatio nominis huius quod est 'diuisio'.
Primo quidem et proprie diuisio dicta est oratio in qua aliquid per
aliqua diuidi monstratur, cum uidelicet uel partium eiusdem
diuersitatem uel significationum multitudinem aperimus, partium quidem
siue diuisibiles sint, tamquam species, siue constitutiuae, quae
proprie partes nominantur. Vocis autem multiplicis diuisio secundum
significationes fit, ut insequentibus apparebit. Est etiam 'diuisio'
nomen tam diuisi quam diuidentium. Est autem in hac diuisione:
'substantia alia corpus, alia spiritus', substantia diuisum, corpus
autem et spiritus diuidentia. Nomen autem diuidentium in eo inuenitur
quod in Tertio Topicorum Boethius locum ab enumeratione partium a
diuisione esse dixit. Utriusque etiam, siue diuisi siue diuidentium,
ponitur, cum> in Libro Diuisionum idem ait quod diuisionibus iunctis
una componitur definitio, sicut in sequentibus monstrabimus. Diuisio
quoque dicitur ipsa partium actualis uel intellectualis /536/
distributio. Unde idem in Diuisionibus: "oportet, inquit, non omnia
speculari quasi actu diuidantur, sed quasi animo et ratione, ut uinum
aqua mixtum in uina> aquae mixta actu ipso diuidimus: in uinum uero
et aquam, ex quibus mixtum est, sola ratione: haec enim iam mixta
separari actu non possunt."

Cum autem tot modis, aut fortasse pluribus, 'diuisionis' nomen
sumatur, de propria tantum ac prima significatione ipsius in praesenti
nobis tractandum est, hoc est de orationibus ipsis per quas aliquid
per aliqua diuidi monstramus. De his namque tantum in Libro Diuisionum
Boethius intendit quarum terminos eosdem cum terminis esse
definitionum, quas etiam orationes esse certum est, docuit. Inde etiam
certum est diuisiones de quibus intendit, sicut et definitiones,
orationes esse, quod ait: "fieret autem omnis diuisio omnisque
definitio duobus terminis tantum, nisi indigentia quae saepe existit
in nomine prohiberet." Hae uero orationes quas diuisiones appellamus,
multiplices sunt propositiones; cum enim dicimus: 'animal aliud
rationale, aliud irrationale', duas hic comprehendimus propositiones,
ac si uidelicet diceremus quoddam animal rationale esse et quoddam
aliud irrationale esse. Nunc autem eas diuisiones quas Boethii
auctoritas distinxit, nos quoque tractandas suscepimus. Si qua uero ex
nobis ad doctrinam ponantur, non pigeat. Hic igitur omnium diuisionum
alias secundum se, alias secundum accidens esse dixit.

			  DIVISIONUM DIVISIO

Quae uero secundum se dicuntur, hoc modo subdiuidit, alias dicens esse
generis in species, alias uocis in significationes, alias totius in
partes. Quarum differentias ab inuicem diligenter perquirit; earum
quoque quas secundum accidens esse uoluit, tres species ponit, cum
uidelicet uel subiectum in accidentia sua, uel accidens in subiecta,
uel accidens per coaccidens distribuitur, quae per singula
colligentur. Sunt itaque sex diuisiones de quibus tantum Boethium
egisse uidemus, tres quidem quas secundum se esse dixit, tres uero
secundum accidens. Secundum se autem istas dici arbitror ad
distinctionem illarum quae accidentia recipiunt, siue in diuiso, siue
in diuidentibus, /537/ siue in utroque. Quod itaque dixit 'secundum
se', tale est ac si accidens excluderet sic: hoc est non secundum
accidens. Sic quoque Porphyrius, cum differentias alias per accidens
esse, alias per se diceret, nihil aliud in eo quod 'secundum se' dixit
intellexisse dicitur, nisiquod eas per accidens inhaerere speciebus
denegauit, quibus scilicet substantialiter insunt. Hae itaque
diuisiones per se, hoc est non secundum accidens, fiunt in quibus
neque accidens cum subiecto neque cum coaccidente ponitur, ut sunt
illae tres quas prius posuimus, de quibus primo loco nobis tractandum
est.

Fit igitur diuisio generis in species, quotiens genus per species suas
diuiditur hoc modo: 'substantia alia corpus, alia spiritus'; rursus
'corpus aliud corpus animatum, aliud inanimatum'; hic enim genera per
species suas diuiduntur; substantia quidem per corpus et spiritum,
corpus uero rursus per animatum et inanimatum.

Vocis autem ea diuisio dicitur, quando uocis multiplicis diuersae
significationes aperiuntur, uel uox unum significans diuersis modis
quibusdam attribuitur>; uocis autem multiplicis diuersae
significationes ostenduntur, uel quando nominis aequiuocatio
demonstratur, uel quando multiplicis orationis intellectus
distinguuntur. Vox autem aequiuoca per res significatas hoc modo
diuiditur: canis' et latrabilis animalis nomen est et marinae beluae
et caelestis sideris'; uel ita: amplector' et actionem significat et
passionem'. Multiplex quoque oratio in eos intellectus quos designat,
hoc modo diuiditur: haec oratio: 'mancipium defert pomum', et hunc
intellectum designare potest quod puer deferat pomum, et hunc: quod
pomum deferat puerum; etsi enim hic falsus sit, aeque tamen ex ipsa
uerbi constructione haberi potest. Vocis autem secundum modos diuisio
ita perficitur: 'infinitum aliud dicitur secundum tempus, aliud
secundum numerum, aliud secundum mensuram'. Secundum tempus quidem
dicimus Deum> infinitum, cuius supernae uitae terminus secundum
tempus inueniri non potest. Sic et mundum infinitum dicere possumus.
Idem quoque secundum mensuram suae magnitudinis, quae a nobis
comprehendi non potest, infinitus uocari potest; arena uero maris
infinita secundum multitudinem sui dicitur. Cum autem diuersis modis
ista infinita dicantur, una tamen definitione de omnibus istis
'infiniti' nomen praedicatur, quae est huiusmodi: cuius terminus
inueniri non potest siue secundum magnitudinem siue secundum
multitudinem siue secundum tempus; unde hanc uocem Boethius non multa
significare, sed multis modis, uoluit.

/538/ Totius uero diuisionem fieri Boethius uoluit quotiens totum in
proprias partes diuidimus, siue illae partes constitutiuae sunt, siue
diuisiuae. Partes proprie illae quoque quae diuisiuae sunt,
appellantur quae tantum partes diuisi sunt, non etiam species, ut
Socrates et Plato hominis. Quod enim specialissimum est, speciem non
continet. Siue ergo ita dixerimus: 'domus alia pars paries, alia
tectum, alia fundamentum' siue hoc modo: 'homo alius Socrates, alius
Plato', et sic de singulis, utramque diuisionem a toto Boethius dicit;
sed prima quidem ab integro fuit, secunda uero ab uniuersali.

Nunc autem positis exemplis de his tribus diuisionibus quae secundum
se dicuntur, ad alias tres transeamus, quas secundum accidens idem
uocauit. Hae uero sunt huiusmodi, cum uel subiectum in accidentia uel
accidens in subiecta sua uel accidens in coaccidentia diuiditur;
subiectum quidem in accidentia sua sic: 'corpus aliud album, aliud
nigrum, aliud medio colore coloratum', et rursus: 'albedo alia clara,
alia obscura'. Non enim in nomine subiecti solam substantiam quae
sustent>amentum est omnium accidentium, accipimus, uerum quamlibet
essentiam quamcumque formam ita suscipientem ut praeter eam subsistere
queat. Accidentis uero in subiecta hoc modo fit diuisio: 'album aliud
animatum corpus, aliud inanimatum'. Accidens autem in coaccidentia
diuiditur hoc modo: 'album aliud durum, aliud molle'. Nam et diuisum
et diuidentia in eodem subiecto simul reperiuntur, in hoc quidem
albedo simul et duritia, in illo uero albedo et mollities. Non enim
aliter fit huiusmodi diuisio, nisi eidem diuisum et diuidentia
coaccidant. Omnium autem diuisionum exemplis appositis singulas
diligenter tractemus ac deinde earum communitates ac differentias
annotemus.

			   DIVISIO GENERIS

Ac prior generis diuisio occurrat, quam priorem inter diuisiones
secundum se computauimus. Genus igitur illud esse Porphyrius
terminauit quod de pluribus specie differentibus, in eo quod quid sit,
praedicatur; speciem uero id quod sub genere statim ponitur, aut de
quo genus statim in quid praedicatur, hoc est in proximo loco. Nam
etsi indiuidua quoque generi supponantur ac de ipsis quoque etiam
genera in quid praedicantur, quare species interiacent, primo loco de
speciebus genera dicuntur ac proprie ac principaliter in species
tantum proximas genus diuiditur. Unde Boethio teste diuisio generis
ita describitur: distributio generis in proximas species. Cum autem
generis in species distributio fit, /539/ non solum ipsa specierum
nomina ponuntur, uerum etiam definitiones ipsarum quandoque pro
nominibus assumuntur; nunc etiam, ut Boethio placet, differentiarum
uocabula aut negationem pro specie usurpamus. Definitiones quidem hoc
modo: 'substantia alia substantia corporea, alia substantia
incorporea'. Nam 'substantia corporea' definitio est corporis,
'substantia uero incorporea' spiritus. Differentiis quoque solis
quandoque abutimur hoc modo: 'substantia alia corporea, alia
incorporea'; modo etiam negatione sic: 'substantia alia est corpus,
alia non est corpus uel est non-corpus'. Negationis enim uocabulum hoc
loco ad infinitum quoque> uocabulum extendit. At uero numquam uel
definitiones uel differentias uel negationes in distributione generis
induci uoluit nisi penuria nominum specialium compellente, quando
uidelicet ipsae species propriis nominibus non sunt designatae, sicut
'animata corpora et inanimata', 'rationalia animalia et irrationalia'.
Sin semper nominibus specierum abundaremus, non esset locutio uel per
definitiones multiplicanda aut per differentias aut negationes
usurpanda. Cum enim uel uocabulum differentiae uel negationem pro
specie ponimus, quae in ipsis proprie intelligi non potest, magna est
in utroque uocis abusio. Nam 'rationale' quod a 'rationalitate'
sumptum ipsam proprie significat, licet speciem tantum animalis
nominet, quae est animal rationale, tamen specialis nominis sententiam
plene non continet, cum materiam in sententia[m] non retineat, sed
solam formam determinate significatam>. Alioquin tantu[m]dem diceret
'rationale' quantum 'animal rationale'. Negatio uero, quae non solum
in his quae sunt, uerum etiam in his quae non sunt, consistit, quippe
nullam ponit essentiam, immo scilicet specialem substantiam remouet
atque perimit, multo minus proprie pro specie sumitur. At uero
definitionem non ita ex demonstratione significationis calumniari
licet, sed magis ex prolixitate sermonis, quando scilicet pro simplici
dictione tota fungimur oratione. Si enim ad significationem
intendamus, melius explicatius res ipsa per definitionem quam per
nomen demonstratur. Recte igitur secundum modum significandi definitio
speciei pro ipsa specie ponitur, in qua et speciei materia et forma
continetur, ac sicut in constitutione rei materia formaque conueniunt,
ita in definitione ad rem ipsam denotandam bene coniunguntur nomen
materiae et uocabulum formae hoc modo: 'substantia corporea', 'corpus
animatum', 'animal rationale'. Sunt autem materiae nomina quae
generalia sunt 'substantia', 'corpus', 'animal'; sumpta uero a
differentiis 'corporeum', 'animatum', 'rationale', quae formas
determinant. /540/

Notandum uero est quod licet definitiones id quod de specie
significant, manifestius faciant et explicatius quam uocabulum
speciei, plura tamen fortasse in nomine speciei continentur quam in
definitione, ut 'hominis' nomen, -- cuius haec est definitio: 'animal
rationale mortale, -- non solum rationalitatem et mortalitatem
determinat, uerum etiam caeteras 'hominis' differentias, ut sunt bipes
et gressibile; atque ideo quantum ad maiorem notationem specierum
nomina necessaria, definitiones uero ad expressiorem determinationem
quandoque sumuntur. In eo autem quod differentiarum uocabula atque
ipsarum negationem in diuisione generis Boethius uenire uoluit, tres
oppositionis species huiusmodi diuisioni aptauit, oppositionem
scilicet contrariorum uel priuationis et habitus seu etiam
affirmationis et negationis; quartam uero oppositionem, quae
relatiuorum est, omnino ab ea separauit. Cum enim praemisisset omnem
generis diuisionem per opposita fieri hoc modo: 'animal aliud
rationale, aliud irrationale', non ita: 'aliud rationale, aliud
bipes', quoniam 'rationale' et 'bipes' nulla oppositione distinguuntur
ex qua contra se in eadem diuisione ponantur, inuestigare coepit quae
de oppositionibus quattuor huic diuisioni congruerent. Ac prius eam
aptauit quae in affirmatione et negatione consistit, quod tamen
faciendum non esse dixit nisi maxima necessitate cogente, quando
scilicet nec nominibus specierum nec differentiis abundamus. Magis
enim differentiae nomen speciei affine est quam negatio, secundum id
scilicet> quod qualitatem significat, quae adueniens generi
substantiam speciei constituit. Illae uero diuisiones quae per
differentiarum uocabula fiunt, et per contraria et per priuationem et
habitum fieri dicuntur. Fere enim omnes differentiae contrariae sunt,
quae etiam nomine habitus et priuatorio saepe designantur, ut sunt
'animatum' et 'inanimatum', 'sensibile' 'insensibile', 'mortale'
'immortale'. Nam 'priuationis' et 'habitus' nomen non solum ad formas
illas Boethius detorquet quas Aristoteles tamquam diuersam omnino
oppositionem> a contrariis ponit, uerum etiam ad uocabula extendit
quae priuatoriam particulam habent, et ad eorum opposita, quae etiam
contraria dicuntur adinuicem, ut sunt 'animatum' 'inanimatum' etc.
Relatiuorum uero oppositionem a diuisione generis ideo separasse
creditur quod nullae differentiae sunt relationes, immo omnes dicuntur
qualitates nec bene 'accidens' pro specie ponitur, quod nihil in
substantia speciei facit, cum non sit ei substantiale. Ipsa etiam quae
relatiua sunt, non ita sibi oppugnant ut non sibi quodammodo /541/
adhaereant ac de se ipsis quodammodo praedicentur. Nam et qui pater
est, filius esse potest et qui magister est, discipulus. Unde recte
contra se in diuisione eiusdem generis poni possunt neque pro
speciebus omnino disiunctis a se collocari. Sicut enim prohibemus
dicere in differentiis: 'animal aliud> rationale, aliud bipes,
propter cohaerentiam quam habent ad inuicem 'rationale' et 'bipes',
ita nec conuenit dici 'animal aliud pater, aliud filius', cum aeque
idem et pater sit et filius secundum diuersos. Aut etiam si contingat
genus per relatiua diuidi ita ut quibusdam adiectionibus maxima
diuidentium oppositio denotetur hoc modo: 'animal aliud pater tantum,
aliud filius tantum, aliud utrumque, aliud neutrum', haec subiecti in
accidentia diuisio erit, non generis in species aut in talia quae bene
pro speciebus ponantur. Non autem genus illud est quod relatio uel
caetera in praedicamento Ad aliquid in species suas diuidi prohibemus
hoc modo: 'relatio alia paternitas, alia filiatio, uel alia, sed id
tantum innuere uoluit eas non ita pro speciebus in quibus insunt, poni
quemadmodum differentiae quae eis substantialiter adhaerent atque eas
ab inuicem separant et omnino disiungunt.

Nota autem quod, licet Boethius dixerit et oppositiones quattuor esse
et genus per opposita separari, saepe tamen extra illas quattuor
oppositiones generis diuisio proponitur, cum uidelicet species ipsae
quae diuidunt, nec contrariae sunt nec priuatio et habitus nec
relationes, ut sunt omnes substantiae species aut quantitatis atque
aliae multae.

Iuuat autem nunc diligenter perquirere, cum> dicitur diuisio generis
fieri per differentias atque in loco specierum differentiae poni
dicuntur, utrum per differentiarum nomina ipsas formas> specierum
accipiamus an potius ipsa uocabula differentiarum intelligamus, quae a
quibusdam sumi dicuntur in officio specialium nominum ac pro speciebus
designandis usurpari, ut tantumdem 'rationale' ualeat quantum
'rationale animal' ac tantumdem 'animatum' quantum 'animatum corpus',
ut non solum formae significatio, uerum etiam materiae teneatur in
nominibus differentiarum. Quae quidem sententia W. magistro nostro
praeualere uisa est. Volebat enim, memini, tantam abusionem in uocibus
fieri ut, cum nomen differentiae in diuisione generis pro specie
poneretur, non sumptum esset a differentia, sed substantiuum speciei
nomen ponere>tur. Alioquin subiecti in accidentia diuisio dici posset
secundum ipsius sententiam, qui differentias generi per accidens
inesse uolebat.

/542/ Per nomen itaque differentiae speciem ipsam uolebat accipere;
unde Porphyrius, cum de differentiis ageret: "per eas, inquit, genera
in species diuidimus." Ipsum etiam infinitum speciei in designatione
oppositae speciei maiori abusione usurpabat, ueluti, si dicatur:
'substantia alia corpus, alia non-corpus', 'non-corpus' in
designatione tantum spiritus accipitur nec est infinitum in
significatione, sed substantiuum nomen et speciale. Unde Boethius:
"necesse est autem saepe> speciem negatione componere cum ea quam
simplici nomine species." Volebat enim omnem diuisionem secundum se
iuxta auctoritatis propositam diuisionem uel generis in species esse
uel totius in partes uel uocis in significationes.

At uero nihil obest si in ea annumeratione diuisionum secundum se non
sint comprehensae huiusmodi diuisiones quae uel in differentias uel>
in negationem factae adduntur necessitate postea incumbente, cum
uidelicet speciebus uocabula desunt. Sic enim et diuisionem uocis in
modos postea adiunxit, quam prius non connumerauerat aliis. Amplius si
differentiarum uocabula uel infinita nomina in significatione noua
usurparemus pro ipsis specierum nominibus, nullum pondus littera
haberet, cum ipse Boethius in Libro Diuisionum propter diuisionem
generis in differentias differentiarum naturam ita diligenter
tractauerit, et ea definiat et quomodo cognosci queant, studiose
requirat. Qui etiam cum in negatione specierum sententiam contineri
negaret his uerbis: "negatio per se nullam speciem facit; nam cum dico
'homo'" etc., adiunxit, cum de ordine eius diuisionis loqueretur,
prius affirmationem aut simplex nomen proferendum esse quam totam
negationem aut infinitum nomen; "nam si prius, inquit, negatio dicta
sit," etc.

At uero si ipsum etiam infinitum nomen specialem teneat
significationem, quare propter facilitatem intellectus illud prius
proferendum est quam istud, cum nihil significatio istius ad
significationem illius attineat, quia omnino diuersam speciem ponit?
Amplius: saepe etiam ipsa oratio in diuisione generis uenit, sicut
infinitum nomen. Sicut enim dicimus: 'animal aliud homo, aliud
non-homo', ita etiam proponimus: 'animal aliud est homo, aliud est
non-homo'. Nullo tamen modo oratione negatiua speciem uolemus
intelligere. Dicimus itaque infinitum nomen siue totam negationem non
ita pro speciebus poni ut in ipsis significationem /543/ specialium
nominum intelligamus, sed ita ut ibi posita intelligantur ubi
specialia nomina, si haberentur, ponerentur. Idem et de nominibus
differentiarum sciendum est, ut non quidem substantiua, sed sumpta a
differentiis sumantur, posita tamen loco specierum. Oportet enim in
eadem significatione uocabula differentiarum sumi in diuisione generis
in qua significatione ipsa in definitione speciei ponuntur, cum
scilicet nomini generali adiacent. Sic enim ex diuisionibus generis in
differentias Boethius definitiones specierum descendere docuit, ut
diuiso generali nomini diuidens differentiae uocabulum copuletur. Unde
ipse in Primo Diuisionum cum eamdem diuisionum et definitionum
materiam esse ostenderet: "in eodem, inquit, diuisionis et
definitionis ratio uersatur, nam diuisionibus iunctis una componitur
definitio," id est coniuncto uno de uocabulis differentiarum
diuidentibus diuiso nomini generis una fiet definitio speciei .
"Quaecumque> enim, inquit, ad generis diuisionem sumenda non sunt;
neque ad definitionem speciei sunt commoda: omne enim quod ad
diuisionem generis natum est, idem ad deÞnitionem speciei rectissime
congregamus." Sed hoc quidem de his diuisionibus dixit quae in
differentias Þunt, non de his quae sunt per species; species namque in
definitione speciei non uenit, nisi genus quoque fuerit. At uero
differentiae quaecumque genus diuidunt, eaedem quoque speciem
deÞniunt. Unde etiam Porphyrius, cum de huiusmodi differentiis
loqueretur: "quoniam ergo, inquit, eaedem differentiae aliquo modo
quidem acceptae sunt constitutiuae, aliquo autem modo diuisiuae,
specificae omnes uocantur; et his maxime opus est ad diuisiones
generum et definitiones specierum, sed non his quae sunt secundum
accidens."

Si quis autem opponat, cum genus per differentias diuidimus, ipsam
diuisionem subiecti in accidentia omnino posse dici>, potest dici eam
tantum diuisionem a Boethio subiecti in accidentia uocari quae in pura
fit accidentia, nulli uidelicet speciei diuisim> substantialia; aut
potius, sicut in nostra fixum est sententia, nullo modo inter
accidentia differentias admittamus. Quod autem Porphyrius per
differentias genus in species diuidi dixit, secundum eam dictum est
sententiam qua naturam generalem in species redigi atque distribui per
susceptionem /544/ differentiarum realiter uoluit; aut potius per
differentias genus in species diuidi uoluit, cum earum uocabula
adiuncta nomini generis speciem designant atque definitionem speciei
componunt, hoc modo: 'animal aliud rationale animal, aliud irrationale
animal'. Cum autem genus aut in species aut in differentias soluitur,
non in posteriores sed in superiores diuidendum est; ut enim supra
meminimus, diuisionem generis determinant distributionem in proximas
species. Porphyrius tamen animatum quoque et inanimatum, sensibile et
insensibile diuisiuas substantiae differentias uocauit. Quaecumque
enim diuisiuae sunt inferioris, et superioris. Sed quaecumque
constitutiuae sunt superioris, constitutiuae sunt inferioris; sic
quoque et quaecumque species inferioris sunt, et superioris, et
quaecumque genera superioris sunt, et inferioris speciei genera erunt.

Proprie tamen genus in proximas tantum uel species uel differentias
diuiditur. Quaecumque enim magis sunt proximae, magis sunt naturaliter
affines et ad demonstrationem generis magis utiles. Si autem genus
semper uel in proximas species uel in proximas differentias
diuideretur, omnis diuisio generis, sicut Boethio placuit, bimembris
esset. Voluit enim ut unumquodque genus duas in natura proximas
species haberet> quibus sufficienter haereret, quarum nomina si
haberemus, omnis diuisio generis semper in duas species compleri
posset; sed hoc interdum fieri nequit, cum nominibus specierum non
abundamus.

Hoc autem ad eam philosophicam sententiam respicit quae res ipsas, non
tantum uoces, genera et species esse confite[n]tur; sed ad haec,
memini, obiectionem de relatione habebam. Si enim in omnibus id
contingit generibus, ut duabus proximis speciebus contineantur, utique
et ad aliquid duabus proximis speciebus comprehenditur quibus
sufficienter diuiditur. Licet enim earum nomina non habeamus, in
natura tamen rerum non minus consistunt, sed ad supremum genus non
possunt referri>. Quippe id quod omnibus relatiuis prius est, genus
omnium est; simul cum ipsis non est; unde nec relatiuum est ad ea;
omnia enim ad aliquid simul esse natura Aristoteles in Praedicamentis
docuit. Ex eo quoque ad ipsum referri non possunt duae illae species,
quia eiusdem diuersa non possunt esse relatiua, sicut nec contraria,
nec priuatio eiusdem> uel habitus, nec affirmationes propriae uel
negationes multae erunt eiusdem, sed, ut in Libro Periermenias dictum
est: "una tantum unius." Sed nec ad subiectas species referri possunt.
Si enim aliqua /545/ illarum specierum ad inferiores specierum ad>
aliquid referatur, itaque uel ad sibi suppositam uel ad suppositam
alteri. Sed ad suppositam sibi non potest, cum prior in natura sit ut
genus. Quodsi haec ad speciem illi suppositam et illa ad speciem isti
suppositam referatur, necesse est alteram altera priorem et
posteriorem esse in natura. Quod> enim prius est uel posterius aliquo
eorum quae natura simul sunt, altero quo que> prius esse uel
posterius necesse est. Haec autem specierum, secundum id[em] quod
genus est relatiui speciei coaequaeuae, prius est ipso, et tamen prior
est quoque coaequaeua specie, et eodem modo illa e>conuerso prior
ista, ut scilicet quaelibet altera prior sit ac posterior in natura ac
se ipsa etiam; quod quidem facilius apparebit, si praedicamenti
collectionem litteris designemus ordinemque ipsius tali figura
distinguamus. Si itaque hinc C et D, illinc uero B et L relatiua ad se
inuicem fuerint, cum B prior D fuerit tamquam specie sua, D uero simul
cum C suo relatiuo erit, utique et B C praecederet; quare et B speciem
ipsius et suum relatiuum; unde et se ipsum. Amplius manifestum est
secundum hanc relationem una inferiorum specierum destructa totum
perire praedicamentum, ut si D destruatur, tam B quam C necesse est
interire, quae totum generalissimum comprehendunt; B quidem genus suum
necessario perimit, C scilicet relatiuum ipsius, id est si> L
destruat, proprio relatiuo, C scilicet, destructo, quod L genus erat,
L necesse est per ipsum perimi, cum suum sit relatiuurn. Itaque D
perempto tam proxima genera quam sumptum perimitur. Cum enim D
relatiuum sit ad C, destructum destruit ipsum. Sed rursus C, cum sit
genus L, perimit L, quod erat relatiuum ad B, et ita B quoque
interimit. Itaque D destructo tam B quam C destruitur, et ita
relatio>. Sed ante B et C ad se inuicem referri dicamus, quod uerius
uidetur, et singula alia coaequaeua ad se; caeteraeque omnes
coaequaeuae species sub generibus suis ad se inuicem referantur> ut D
et F inter se et rursus G et L, similiterque alia, si qua sunt
coaequaeua, sub inferioribus generibus> inuicem referantur. Iam una
existente specierum ad aliquid, omnes oportet simul existere, ut cum D
existat et B suum genus necessario existit; B uero existente necesse
ipsius relatiuum C consistere; C autem non consistet nisi per aliquam
suarum specierum quae, quia alii relatiua est, per se subsistere non
potest, sed et aliam necesse est existere. Una itaque existente
specierum ad aliquid omnes alias existere continget; quod apertissime
falsum est; /546/ neque enim alicuius alterius speciei existentiam
exigit praeter eius cum qua simul est et ad quam refertur; neque enim
pater seruum uel discipulum esse exigit, sed tantum filium. Si uero
cum a proximis speciebus ad aliquid ad indiuidua sua descendimus per
genera subalterna uel species, non coaequaeuae species eiusdem generis
inter se referantur, sed species unius diuidentium generum ad species
alterius sub eodem genere positorum, sicut animati et inanimati
species inter se, oportet duabus speciebus existentibus omnes alias
existere. Si uero species proximae speciei ad species alterius
referantur, sicut species corporis ad species spiritus, non est hoc
necesse.> Nota itaque huius praedicamenti generalissimum duabus
contineri speciebus; aut nos itaque in his ultra quam oporteat
subtiles sumus, aut, si auctoritatem saluam conseruemus, non ad omnium
praedicamentorum genera respexit. Sicut et in eo quod de speciebus in
multis operibus suis confirmat --omnem scilicet ex materia generis per
formam differentiae constituit, quod propter infinitatem specierum in
omnibus teneri non potest; sed ad Substantiae praedicamentum illud
referendum est -- sic et istud fortasse.

Atque haec quidem ad tractandas proprietates diuisionis generis
sufficiant.

				TOTIUS

Sequitur autem ut diuisionem totius in partes tractemus, quae secundum
obtinebat locum inter diuisiones secundum se; 'totum' autem aliud
secundum substantiam, aliud secundum formam, aliud secundum utrumque
dicitur. Totum autem secundum substantiam aliud secundum
comprehensionem quantitatis, quod dicitur integrum, aliud secundum
diffusionem communis essentiae, quod uniuersale est; ut cum species
suis distribuitur indiuiduis hoc modo: 'homo alius hic, alius ille'.
Quorum quidem totum secundum substantiam ipsa recte dicitur, cum tota
ipsorum ipsa sit substantia; sed non ita genus specierum; quippe
praeter genus etiam differentia speciei inest in substantia, sed post
speciem nihil est quod in substantia indiuidui ueniat. Unde ipsa totum
recte indiuiduorum dicitur, quorum tota est substantia; unde et
Porphyrius ait ipsa indiuidua speciei partes dici, non species; hoc
autem totum uniuersale esse apparet quod de singulis praedicatur
partibus, integrum autem minime, sed de omnibus simul collectis, ut
haec domus de his parietibus et hoc tecto et hoc /547/ fundamento
simul acceptis. Hoc autem quod integrum est, uniuersale non potest
esse, quippe partes in quantitate uniuersalitas non habet, sed in suae
communitatis diffusione permulta de quibus singulis praedicatur.
Integrum autem singularem ad se praedicationem habet, ut Socrates qui
ex his est compositus membris. Quod autem Plato, sicut in Isagogis
suis Porphyrius meminit, in specialissima a generalissim>is
descendentem quiescere iubeat, ne usque ad indiuidua diuisionem
porrigat, non quantum ad naturam dictum est, sed quantum ad
indiuiduorum multiplicitatem ac permutationem, quorum quidem
subsistentia generationi ac corruptioni subiecta est, nec eam habet
permanentiam quam uniuersalia tenent, quae quidem existere necesse est
quolibet ex his indiuiduis quibus diffusa sunt, existente. Infinitas
autem ista quam non facit natura rerum, sed nostra inscientia atque
existentiae mobilitas in his quidem diu persistere non possunt
indiuiduis, ut in primis animalium subiectis aut immobilium
accidentium indiuiduis diuisionis impedit actum, non naturam. Posset
enim natura pati ut et ea quae permittantur indiuidua nostram
exspectarent diuisionem et nostram haberent cognitionem. Quod autem
diuisionem per specialissima reliquit cum ipsa infinita uideantur,
cuncta simul consideremus, ideo factum secundum pluralitatem suam
arbitror quare, ut et Boethius uoluit, secundum unamquamque diuisionem
duae sufficiunt species ad genus proximum diuidendum, sed non duo
indiuidua; sed quantumcumque sunt, apponenda sunt, quippe aequaliter a
sua distant specie quorum ipsa, ut dictum est, tota est substantia.
Hanc igitur etiam diuisionem quantum ad naturam nobis Boethius
tradidit, cum omnium diuisionum doctrinam exsequeretur quam Plato
relinquendam esse ex actu ipso indiuiduorum dixerat.

Horum autem totorum quae integra siue constitutiua dicuntur, alia sunt
continua, ut haec linea quae continuas habet partes, alia non, ut hic
populus, cuius partes disgregatae sunt; horum autem totorum diuisio
non ita eodem casu, id est nominatiuo, profertur quo diuisio
uniuersalis. Quod quidem illud impedit quod ad singulas partes
praedicationem, quae nominatiuo fit, non habet id quod est integrum,
sed ita eam proferri genitiuo conuenit: 'huius lineae alia pars est
haec lineola, alia illa' uel 'huius populi alia pars hic homo, alia
ille'. In quibus quidem secundum constructionem diuisionis
uniuersalium non ipsam lineam, sed partem lineae per hanc et per illam
diuidi dicunt, quasi sit diuisio uniuersalis totius, secundum id
scilicet quod pars lineae de /548/ singulis illis partibus habet
praedicari ac talis fit forma constructionis: 'pars huius lineae alia
est haec, alia illa'. De hac enim per se ac de illa pars lineae
enuntiatur. Sed in omnibus sensus atque intentio magis est insistendus
quam uerba. Non enim attendimus partis praedicationem ostendere, sed
totius compositionem, quam quidem monstramus cum hanc rem illius
partem esse et illam ostendimus, etiam si formam diuisionis per aliud
et aliud non componamus, sed ita proferamus: 'haec et illa lineola
sunt partes huius lineae'. Unde et Boethius in Libro Diuisionum totius
fieri diuisionem dicit, cum hominis partes esse Catonem, Virgilium et
alios dicimus, ad sensum potius quam ad uerba respiciens.

In his quidem totis unitas naturae consistere non potest, in quibus
partium disgregatio contingit. Neque enim res una est in natura hic
populus, sed naturaliter plures, tot uidelicet quot sunt ibi homines.
Hanc enim totalitatem sola facit rerum pluralitas, non aliqua rerum
secundum eamdem substantiam compositio. Neque enim eadem substantia ex
diuersis animalium substantiis constitui potest in natura, ut haec
membra in Socrate, aut coniungi hominum quoque operatione, ut haec
ligna uel lapides in fabrica huius domus. Horum autem totorum partes
quae sola facit pluralitas, non necesse est eidem generali substantiae
supponi. Haec namque albedo et hic digitus in uno toto conueniunt;
alterum tamen substantiae et alterum qualitati supponitur. Illas autem
partes quae in una compositi sui natura uniuntur, eidem generi supponi
necesse est; quippe una potest esse substantia quam materialiter
naturae omnino discretae constituant nec eidem supponi generalissimo
unum necessarium est in natura, cum nulli possint aptari
praedicamento, quae in rerum natura omnino sunt discreta. Ac fortasse
in his quoque totis quae nostra componit operatio aut ipsa natura
disponit, sed non unit in substantia, ut de punctis tenemus quae
lineam faciunt, partes omnes eiusdem generis esse contingit. Sicut
autem diuisio generis non per quaslibet species suas recte fiet, sed
per proximas, sic nec diuisio totius per quaslibet partes suas propria
erit, sed per principales. Si quis enim orationem per syllabas aut
litteras diuiserit, quae primo loco partes partium sunt, id est
dictionum, non recte fecisse uidebitur, sed naturalis ordo est ut
unumquodque per illa diuidatur quorum conuentu statim efficitur;
oratio quidem per dictiones, hae uero per syllabas, syllabae autem per
litteras. Neque enim syllabae uel litterae orationem primo loco
constituunt, quod etiam ex significatione eius, quam ex se, cum /549/
significatiuae non sint, non uniant, liquidum est. Quae quidem
significatio ex partibus ipsis in oratione contingit, id est
dictionibus, quae sunt nomina aut uerba.

Est autem quaestio quas principales, quas secundarias partes uocari
conueniat; alii enim secundum constitutionem, alii secundum
destructionem has considerant. Hi namque eas principales uocant quae
partium partes non sunt, sed tantum totius, ut in hoc homine animam et
corpus, quibus coniungitur, uel in hac domo hunc parietem et hoc
tectum et hoc fundamentum. Qui uero principalitatem secundum
destructionem considerant, dicunt eas tantum principales esse quae
substantiam totius destruunt, ut caput, quod abscisum hominem perimit.
Substantiae uero destructionem ideo considerant: ad quantitatis totius
diminutionem cuiuslibet partis destructio sufficit, ut si hic etiam
unguis pereat, quantitas Socratis corporis eadem remanere non potest,
cum tanta iam non sit quanta prius erat. Sicut enim per adiunctionem
cuiuslibet totum crescit, sic per eius substrationem diminuitur. Cum
autem ungue adempto quantitas corporis eadem non remaneat, Socraticae
tamen essentia substantiae non uidetur mutata; adhuc enim et homo et
Socrates dicitur. Sed non omnia illa quae prius erant, secundum
quantitatem esse contingit, id est unguem cum caeteris omnibus
partibus.

Sed nunc quidem utramque sententiam perquiramus. Hi quidem qui>
principales partes eas solum uocant quae partium partes etiam sint,
miror quare parietem aut tectum aut fundamentum principales partes
appellent. Nam si 'domus' bifariam diuisionem consideremus, ut illinc
fundamentum per se partem unam constituamus, hinc autem alteram partem
ponamus parietem simul et tectum et fundamentum, inueniemus aut
parietem aut tectum partes partis. Sic quoque etiam quolibet composito
quamlibet principalem partem secundum aliquam diuisionem possumus
habere secundariam, ut in hoc etiam homine, si hunc pedem per se unam
partem dicamus et residuum corpus cum anima alteram accipiamus, aut
quamlibet secundariam principalem, ut hunc pedem qui nullius partis
secundum hanc diuisionem pars inuenitur. Contingit itaque secundum
diuersos constitutionis respectus eiusdem compositi partes et
secundarias esse et principales et quaslibet utrumque habere.

Illi autem qui secundum totius destructionem in substantia
principalitatem accipiunt, saepe partes quoque partium inter
principales recipiunt, ut caput, quod pars est corporis hominem ex
anima et corpore coniunctum constituentis. Sed utrum omnes partes
destructae suum etiam in> substantia destruant totum, prius est
inspiciendum. Quod /550/ utique uidetur, ut quislibet lapillus huius
parietis destructus hanc domum in substantia quoque destruit. Si enim
hic lapillus non est, haec domus quae ex ipso constat, in sua
substantia non remanet, quippe nec existit; si autem ideo non existit,
nec suam retinet existentiam. Quod autem hoc lapillo destructo haec
domus non sit quae ex ipso constat, clarum est, si prius quid per
'haec domus' accipiatur, discernamus. 'Haec itaque domus' nihil aliud
accipitur quam omnes partes eius insimul acceptae. Cum autem et in
partibus eius hic lapillus [non] contineatur, oportet hanc domum esse
hunc lapillum et omnes simul alias partes. Qui ergo existentiam huic
domui attribuit, profecto eamdem huic lapidi et omnibus aliis simul
partibus concedit; quippe nihil aliud est haec domus quam hic lapis et
caeterae simul partes omnes. Cum itaque haec domus existat, oportet
hunc lapillum et caeteras omnes simul partes. Quod si haec omnium
collectio simul est, profecto et hunc lapillum necesse est esse. Si
enim hic lapillus non est, non est omnium collectio, id est huius
lapilli simul et caeterorum. Si itaque haec domus est, et hic
lapillus. Unde si hic lapillus non est, haec domus non est.

Nunc autem dicimus quod si hic lapillus auferretur, in residuis
partibus domus non remanere>t, sed non haec quae scilicet exillo
lapillo et caeteris partibus constaret; quae quidem singularis domus
constituta fuerat ex partibus, et secundum omnium partium
compositionem haec fuerat dicta. Ubi autem huius domus substantia,
quae in tota ipsius materia est, non remanet, et ipsam domum in
substantia necesse est perimi. Neque enim amplius dici poterit 'haec
domus est' de ea quae prius erat, id est de collectione huius lapilli
et caeterarum simul partium, sed de collectione tantum reliquarum
partium; quae quidem collectio ab alia prorsus quae prius erat,
diuersa est, ueluti pars a toto in cuius quantitate clauditur. Illud
enim quod modo haec domus dicitur, pars fuerat prioris domus. Sic
itaque ostensum esse arbitror ut si hic lapillus non est, haec domus
non est, id est hic lapillus et simul caeterae partes quae in eius
constitutione ponuntur non existunt; et bene hanc domum non esse
apparet destructo hoc lapillo, cum nulla res haec domus esse monstrari
possit, id est hic lapillus et caeterae partes. Sed fortasse dicitur
remoto hoc lapillo et per se existente extra coniunctionem domus --
neque enim substantia corporis omnino adnihilari potest --, haec
domus, quae prius erat, esse, id est hic lapillus et quae cum eo
fuerant partes existere; quod quidem nec nos negamus. Sed non ideo
hanc domum esse contingit. Neque enim haec domus dici poterunt quibus
compositio domus defuerit, nec ut haec domus sit, materiae sufficit
existentia; iam enim ante /551/ fabricationem ipsam domus possent
uocari ligna ipsa et lapides; sed formae quoque necessaria est
compositio. Non itaque consequitur ut si haec ligna et lapides
existant, haec domus existat, nisi scilicet secundum compositionem
quae in dispositione partium est, maneant. Quam quidem compositionem,
cum sit omnium simul partium, necesse est mutari qualibet partium
ablata. Videtur quoque et ex natura principalis partis demonstrari ut
hoc lapillo destructo domus quoque ipsa omnino destruatur, hoc modo:
si enim hic lapillus non fuerit, non erit illud cuius ipse est pars
principalis, quo toto scilicet perempto necesse est et illud perimi
cuius et ipsum erat pars principalis. Quo iterum destructo illud
quoque destrui necesse est cuius haec etiam pars principalis fuerat
totiensque ex singulis partibus destructis tota ipsa quae
principaliter componunt, continget destrui, donec ad destructionem
parietis perueniatur; quo quidem interempto domum necesse est>
perimi. Sic itaque qualibet parte cuiuslibet compositi ablata totum
necesse est intercipi. Unde omnes secundum destructionem principales
esse conuenit.

Sunt tamen qui huic nouissimae argumentationi resistere conantur tali
ratione: cum dicimus, inquiunt:

     si hic lapillus non est, hoc totum ipsius non est

cuius scilicet est pars principalis, ueluti hi duo lapides, ex natura
partis, et etiam principalis, consequentiae firmitas constat et hi duo
lapides secundum totius naturam comprobantur. Cum autem ex eis ad
aliud totum ipsorum procedo, non ex ipsis quasi toto, sed quasi
partibus, totum infero, cui quidem inferentiae constantia uidetur
supplenda, haec scilicet: 'cum sint partes et principales'; secundum
hoc enim quod prius sequebantur, ut totum tantum accipiebantur;
secundum autem hoc quod antecedunt ad aliud, ut pars considerantur.
Cum autem non omne totum partem contingat esse, quippe in infinitum
substantia cresceret, id quod ut totum prius accipiebamus in
consecutione ut ad aliud antecederet simul, hac scilicet constantia:
quod sit pars. Ubi autem constantia non> interseritur, extremorum
coniunctio non procedit.

Sed hi nimirum miror quare in his consequentiis:

     si est homo, est animal

     si est animal, est substantia

concedant amplius extremorum coniunctionem. In priori namque
consequentia 'animal' ut genus sequebatur, in posteriore uero ut
species antecedit, cui quidem secundae consequentiae constantia
secundum /552/ eorum rationem oportet suppleri, cum uidelicet non omne
genus sit species, hanc scilicet constantiam: 'cum sit animal species
substantiae'; quam tamen nec ipsi nec alii apponendam censent. Sic nec
in suprapositis rationabiliter apponi constantia uidetur, cum medius
terminus ex duabus inferentiae habitudinibus suis aeque et consequi ad
illud et antecedere possit ad istud. Constat itaque et ex
argumentatione nouissima qualibet partium destructa totum quoque ipsum
necessario destrui, ut scilicet omnes partes principales esse
confiteamur, si uim quoque destructionis in substantia pensemus. Sicut
enim ungue Socratis ablato quantitas quaedam in residuo corpore manet,
sed non ea tota quae prius in toto fuerat, sic quoque substantia
remanet, sed non ea tota quae prius exstiterat, cuius uidelicet pars
unguis ademptus exstiterat. Non itaque magis quantitatem ex ungue
destrui contingit quam substantiam, cuius quidem substantiae unguis
ipse pars fuerat.

Sed quid dicemus, si ex cuiuslibet partis destructione totius
substantiae sequitur interitus, cum ungue perdito aut tota etiam manu
uel pede Socratem remanere uiderimus et in ipso adhuc hominis integram
substantiam permanere? Non itaque hic homo in omnibus suis partibus
simul consistere uidetur, sed in his tantum praeter quas reperiri non
potest; alioquin aequiuoca eius praedicatio per diuersa tempora
uidebitur secundum augmenta corporis sui uel detrimenta. Si enim
omnium simul quae in homine modo sunt, 'Socrates' aut 'hic homo'
nomina fiunt, cum dicitur hoc corpus hic homo esse, omnia quae in eo
sunt praedicabuntur. Si uero ungue adempto uel pede absciso hic homo
de residuo corpore enuntietur, non eadem praedicatio fuerit substantia
iam diminuta nec huius hominis substantia quae prius erat ea quae modo
est poterit dici, id est haec manus cum reliquo corpore reliquum
corpus esse. Sed cuius auctoritas manum quoque ipsam animalis partem
esse non annuat, cuius sensum maxime per ipsam exercemus, aut linguam
hominis, cuius officia nostram profitemur humanitatem et discretionem
ostendimus, aut manum etiam> ipsam, quae etiam in nobis a> caeteris
animalibus differentiam facit. Oportet itaque ut manu quoque ablata
hic homo qui prius existebat, non maneat; unde quicumque manum
abstulit aut quamlibet hominis partem, homicidium perpetrasse uidetur.
Sed fortasse non quaelibet hominis destructio homicidium dicitur, sed
illa tantum quae animam sede sua expellit; est enim homicidium hominis
interfectio, interfectio autem fieri non potesi nisi expulsione
animae.

Nunc autem utraque de principalitate partium sententia cassata quid
nostro praeluceat arbitrio supponamus. Principales itaque partes,
/553/ ut supra notauimus, nobis appellari uidentur quarum ad se
coniunctionem totius perfectio statim subsequitur, ut tecto et>
fundamento aut pariete coniunctis, domus statim perficitur, sed non
ita eorum partibus compositis; etsi enim in tecto omnes partes eius
iam sint dispositae ac similiter in pariete aut fundamento, deest
tamen ad perfectionem domus compositorum et parietis, tecti et
fundamenti ad se inuicem coniunctio, quorum quidem conuentus domus
perfectionem statim reddit.

Libet quorumdam totorum et partium naturam inspicere quae superioribus
aduersa uidetur, cum quibus tamen eiusdem proprietatis in eo
conceduntur quod integra dicuntur, ut sunt tota temporalia, uelut haec
dies quae ex his duodecim horis componi dicitur et ad eas totum
constitutiuum esse. In hoc autem toto econtra dicitur esse quantum ad
alia integra, in eo scilicet quod quaelibet pars eius ipsum ponit et
ipsum destructum quamlibet partium suarum destruit. Si enim prima est,
et dies esse dicitur, unde et si dies non fuerit, prima esse
negabitur; horum enim totorum existentiam quae partes permanentes non
habent, ut in orationibus et temporibus contingit, non possumus
secundum omnes partes simul accipere; quippe cum ipsae simul numquam
sint sed sibi succedant, unde tantum secundum partium ipsarum
existentiam totorum dimetimur essentiam. Et orationem quidem in
ultimae litterae prolatione, qua etiam tantum significationem suam
habet, existere dicimus, diem esse autem qualibet suarum partium
existente, siue scilicet prima siue tertia siue sexta seu nona aut
quolibet ipsarum momento permanente. Sed si significationem diei uel
orationis recte teneamus, nullo tempore diem esse proprie et uere
dicimus uel orationem, quippe nullo tempore duodecim horae sunt, quae
dies dicuntur, uel plures simul dictiones, quae oratio dicuntur. Non
enim si diuersi simul homines plures proferant dictiones, oratio
poterunt dici, nisi sibi in prolatione succedant ad intellectum
orationis perficiendum; neque enim uidentur a diuersis prolatae
litterae uel dictiones ad unius orationis intellectum coniungi, sed
casu proferri ab his quorum intellectus diuersi fortasse fuerant; nec
quando simul proferuntur, bene singularum significatio discernitur;
sic et in die partes sibi in eodem subiecto succedentes accipi
oportet, non hanc primam et illam quae in eo deest uel in illo simul,
sed hanc quae praeteriit consequentibus aliis horis circa idem
subiectum; alioquin diem totum compleri in singulis horis diceremus,
secundum id scilicet quod multae primae insimul acciperentur in una
die uel multae tertiae, circa /554/ quidem diuersa subiecta. Ac iam
quidem Aristoteles saluari non posset, qui in partibus temporis
continuationem recipit sine permanentia, in oratione autem neutrum.
Contingeret namque econtrario prorsus in partibus temporis, ut
uidelicet permanentiam haberent sine continuatione. Quia enim subiecta
disgregata essent, et accidentia disgregari necesse esset. In partibus
quoque orationis permanentia reperiretur, si uidelicet a diuersis
simul prolatae litterae, quod tantum consonantes componerent quae
orationem efficerent. Oportet itaque orationem et diem accipere in
sibi succedentibus circa idem subiectum, secundum id scilicet quod
ipsum spatio illo temporis mensuramus quo cursum suum ab Oriente in
Occidentem sol perficit, secundum quem quidem cursum solis eumdem
omnium creaturarum mensuras quae simul sunt, unam diem dicimus.

Sed si rei ueritatem confiteamur, numquam proprie ista partibus
constare conti[n]gerit. Nullum enim compositum una contentum est
parte; neque enim pars esset quam totius quantitas non excederet; sed
si una tantum esset, idem profecto cum toto fieret. Plures autem simul
partes in tempore numquam sunt, quia plures simul numquam existunt.
Unde nec tempus ex pluribus partibus umquam consistit, nec prima
scilicet manente nec media nec ultima, cum semper una tantum
exstiterit. Nec umquam dies esse proprie dici potest, sed figuratiue,
ac si per partem ipsum existere dicamus, id est partem ipsius
existere, nec etiam proprie partem, quippe non componit, cum sola sit.
Si enim 'dies' tantum diuersarum horarum nomen sit, quomodo ipsum
existere proprie dicemus, nisi plures horae permaneant? Omne enim
compositum idem est cum omnibus suis partibus simul collectis; quare
et quicquid toti attribuitur, et omnibus simul partibus, et econuerso,
cuicumque totum, et partes omnes simul conuenient, et econuerso.

Si itaque rei ueritatem insistamus, oportet ista tota non esse
confiteri, sed tamen quasi de totis philosophos de eis egisse,
secundum hoc scilicet quod ea quae praeterita erant uel futura, cum eo
quod praesentialiter est consideratione sua quasi unum colligebant, ut
eorum naturam ostenderent, ac si ex eo quod est et quod non est
aliquid esset. Quae itaque in re tota non sunt, secundum tamen eorum
considerationem quasi tota accipiuntur; ac si simul chimaeram et
hominem, aut esse centaurum et hircoceruum quae non existunt, simul
considerarent.

Fuit autem, memini, magistri nostri Roscellini tam insana /555/
sententia ut nullam rem partibus constare uellet, sed sicut solis
uocibus species, ita et partes adscribebat. Si quis autem rem illam
quae domus est, rebus aliis, pariete scilicet et fundamento, constare
diceret, tali ipsum argumentatione impugnabat: si res illa quae est
paries, rei illius quae domus est, pars sit, cum ipsa domus nihil
aliud sit quam ipse paries et tectum et fundamentum, profecto paries
sui ipsius et caeterorum pars erit. At uero idem quomodo sui ipsius
pars fuerit? Amplius: omnis pars> naturaliter prior est suo toto.
Quomodo autem paries prior se et aliis dicetur, cum se nullo modo
prior sit?

At uero haec argumentatio in eo debilitatur quod cum dicitur paries
sui et caeterarum partium pars esse, conceditur, sed simul acceptorum
et coniunctorum, ueluti et cum domum dicit illa tria esse non singula
concedit eam esse, sed simul accepta et coniuncta; unde neque parietem
esse uerum est, neque aliquid aliorum, sed illa tria simul. Sic quoque
paries pars sui et caeterorum simul coniunctorum est, hoc est totius
domus, non sui> per se, et prior quidem se et aliis simul coniunctis
dicitur, non ideo se per se; prius enim paries fuit quam illa
coniuncta essent, et unamquamque priorem naturaliter esse oportet quam
collectionem efficiat in qua comprehendatur.

Fit etiam totius diuisio secundum formam, ut cum animam tribus
potentiis suis partimur, potentia scilicet uegetandi, sentiendi,
discernendi; quarum quidem in plantis unam tantum exercet, quae est
uegetabilitas, secundum quam crescunt; in animalibus autem duas,
eamdem scilicet et sensibilitatem, in homine uero tres simul continet,
id est consilium cum superioribus, scilicet rationalitatem. Fit autem
huiusmodi diuisio hoc modo: 'animae alia potentia est uegetandi, alia
sentiendi, alia discernendi'. Sed utrum de anima generali siue de
Anima mundi, quam singularem Plato cogitauit quamque alii speciem
contentam uno indiuiduo asserunt, sicut est Phoenix, diuisio huiusmodi
rectius fiat considerandum est. Videtur autem Boethius eam fecisse de
anima generali in eo quod in Libro Diuisionum dicit: "quod autem anima
iungitur partibus huiusmodi, non quidem omnis omnibus, sed alia aliis,
hoc ad naturam totius referri necesse est." Cum enim 'omnis' aut
'alia' dixit, uniuersalem animam accepisse monstratur. Sed qualiter
istae potentiae ad animam se habeant, inspiciendum est. Videtur autem
ei prima substantialiter inesse>, quae est scilicet uegetandi, aliae
autem non, /556/ -- cum eas uidelicet quae cum hac sunt, non habeat
--, sed speciebus eius fortasse, ut sensibilitas quidem animali
animae, rationalitas uero humanae. Sed nunc etiam uerba quibus
huiusmodi diuisionem Boethius protulit, inspiciamus: "animae, inquit,
alia pars in uirgultis, alia in animalibus; et eius quae est in
animalibus, alia rationalis, alia sensibilis, et rursus haec aliis
diuisionibus dissipantur." Cum dixerit animae partem aliam esse in
uirgultis, aliam in animalibus, partes non in speciebus animae, sed in
potentiis sunt accipiendae; -- alioquin generis esset in species
diuisio --, ac si ita diceremus: animae alia pars, id est potentia
eius, in uirgultis, alia in animalibus. Non autem hic sensus est ut
alia sit uegetabilitas, alia sensibilitas; neque enim subdiuisio de
sensibilitate posset fieri, ut scilicet sensibilitatis potentiam aliam
diceremus ipsam sensibilitatem, aliam rationalitatem. Cum itaque dixit
aliam esse in uirgultis, aliam> in animalibus, duas simul
comprehendit in una parte potentias, quarum subdiuisio fuit uelut
integri totius in membra illa quibus iungitur -- prima autem in
potentiis -- quae imperfecta esset, si in secundo membro
sensibilitatem, ut quidam uolunt, tantum intelligeremus. Unde omnes
simul oportet accipi, sicut in constitutione animae ex ipsis supra
monstrauerat hoc modo: "dicitur quoque totum quod ex quibusdam
uirtutibus" (id est potentiis) "constat, ut animae alia est potentia
sapiendi," (id est discernendi), "alia sentiendi, alia uegetandi."
Sola enim anima uegetat corpus et sola ipsa corpori crescendi motum
praestat; sola etiam discernit, id est boni et mali notitiam tenet.
Sola autem sentire non uidetur, immo nec sentire posse creditur, cum
nec sensus eius esse dicantur, sed corporis unius. Aristoteles in
praedicamento Ad aliquid: "sensus, inquit, circa corpus et in corpore
sunt," quia uidelicet ipsa instrumenta quibus sensus suos anima
exercet, et in corpore animalis fixa sunt et de corporibus quae per
ipsa concipiuntur, notitiam faciunt; unde alia potentia sentiendi in
anima, alia in corpore recte uideri potest, cum utrumque dicatur
sensibile; et uera quidem et prima potentia sentiendi in anima est,
licet sensus corporis esse dicantur, secundum id scilicet quod eorum
instrumenta, quibus anima potentiam suam exercet, in corporibus sint
posita, ut auris qua audimus, oculus quo uidemus, nasus quo odoramus,
et interiora oris quibus gustamus, et manus et caetera quaelibet
membra quibus est tactus communis, qui etiam sensus in omni solus
animali contingere uidetur. Sunt enim quaedam animalium /557/ quae
caeteris omnibus instrumentis carent, ut ostrea uel conchyliae quae
nec capita habent in quibus alii sensus fixi sunt, ut Boethius in
Primo Praedicamentorum Commentario meminit. Illa autem sensibilitas
quae corpori animalis attribuitur>, quasi eius differentia ex ipsa
quae in anima est, descendere et nasci uidetur; nec quidquam aliud
animal uidetur sensibile esse quam animam habere inclusam, quae in
ipso potentiam sentiendi exercere ualeat. Ab habitu itaque animae
sensibile quoque corpus dicitur, anima autem a propria potentia
sensibilis recte nominatur.

Si autem opponatur sensibile, cum sit differentia substantialis
animalis, qualitatem esse, -- eo uidelicet quod omnis differentia
qualitas annuatur --, habere autem animam sensibilem non sit qualitas,
immo in Habere praedicamento ponitur, oportet aut qualitatem pro forma
intelligere, nisi omnis differentia qualitas dicitur, aut quamdam
potentiam in corpore quoque animalis per 'sensibile' designari quam>
per qualitatem esse necesse sit, secundum id scilicet quod omnes
potentias siue impotentias qualitatis generalissimo auctoritas nomini
supponit, ac si uidelicet ipsum animal dicamus iam aptum natum
exerxitio potentiarum animae secundum sensuum qualitatem, quibus
ueluti quibusdam instrumentis anima iam inclusa propria potentiae ui
fungatur.

Oportet autem diuersas esse sensibilitates animae ac corporis, seu
rationalitates, cum, sicut Praedicamentorum Institutio tradit, non
eaedem sint differentiae seu species generum non subalternatim
positorum, ut sunt corporis et animae, quorum alterum alterius nullam
recipit praedicationem. Non autem solum in nominibus differentiarum
animarum et corporum contingit aequiuocatio, uerum etiam in uocabulis
accidentium, ut eorum ex quibus in anima existentibus quaedam in ipsis
corporibus proprietates innascuntur, ut cum scientiarum aut uirtutum
proprium sit anima fundamentum, dicitur tamen et homo qui corpus est,
sciens et studiosus, non ab qualitate scientiae seu uirtutis, quippe
in ipso non sunt, sed ab habitu animae habentis illas. Sic et
dialecticus et grammaticus homo dicitur, et laetus aut tristis,
securus uel pauidus, iracundus uel demens, et insuper ab omnibus
animae qualitatibus quarum exercitium absque praesentia corporis uel
ostendi uel fieri non potest. Corpora ipsa et nomina con>trahunt et
proprietates ipsis quaedam innascuntur, de quibus quidem in tractatu
Ad aliquid Aristoteles meminit, cum animali perempto scientiam dixit
perimi. Neque enim scientiam illam quae in /558/ anima est, animali
perempto necesse est perimi, cum ipsa tenebroso carcere corporis
absoluta ampliores habeat scientias, sed de exercitatione ipsius
scientiae quae per praesentiam corporis exhibetur, accipiendum est,
quam perimi necesse est suo fundamento interempto, quod est animal.

Habet autem huiusmodi diuisio, ut ait Boethius, aliquid cum diuisione
generis uel integri commune. Quod enim ad potentias suas animae
praedicatio sequitur, hoc ad generis diuisionem refertur, quod ad
species sui diuisibiles sequitur: si enim est uegetabile, est anima.
Quod autem potentiis ipsis anima iungitur, ad integri naturam
pertinet, quod partibus suis constat; et est quidem similitudo in
compositione simpliciter, non in modo compositionis; aliter enim ex
partibus integrum, aliter ex potentiis anima coniungitur. Illa enim
compositio fit materialis, secundum quantitatem essentiae; haec uero
secundum susceptionem et informationem differentiae. Neque enim in
quantitatem substantiae qualitas uenit nec, quod idem est, natura
potest materialiter iungi ex rebus diuersorum praedicamentorum.

Sunt autem et qui hanc diuisionem uirtualis totius non de anima
generali sed singulari, quam Animam mundi Plato uocauit, accipiunt;
quam ipse ex Nou, id est Mente Diuina, naturae asseruit et eamdem in
omnibus simul esse corporibus finxit. Non tamen omnia animatione
repleuit, sed illa sola quorum mollior [est] natura ad animandum fuit
idonea; cum enim eadem et in lapide tota simul et in animali credatur,
in illo tamen prae duritia> corporis suas exercere potentias non
potuit, sed omnis animae uirtus in eo cessauit.

Sunt autem nonnulli catholicorum qui allegoriae nimis adhaerentes
Sanctae Trinitatis fidem in hac consideratione Platoni conantur
ascribere, cum uidelicet ex Summo Deo, quem T'Agathon appellant, Nou
naturam intellexerunt quasi Filium ex Patre genitum; ex Nou uero
Animam mundi esse, quasi ex Filio Spiritum Sanctum procedere. Qui
quidem Spiritus, cum totus ubique diffusus omnia contineat, quorumdam
tamen fidelium cordibus per inhabitantem gratiam sua largitur
charismata, quae uiuificare dicitur suscitando in eas uirtutes; in
quibusdam uero dona ipsius uacare uidentur, quae sua digna habitatione
non inuenit, cum tamen et [in] ipsis praesentia eius non desit, sed
uirtutum exercitium.

Sed haec quidem fides Platonica ex eo erronea esse conuincitur /559/
quod illam quam mundi Animam uocat, non coaeternam Deo, sed a Deo more
creaturarum originem habere concedit. Spiritus enim Sanctus ita in
perfectione Diuinae Trinitatis consistit, ut tam Patri quam Filio
consubstantialis et coaequalis et coaeternus esse a nullo fidelium
dubitetur.

Unde nullo modo tenori catholicae fidei ascribendum est quod de Anima
mundi Platoni uisum est constare, sed ab omni ueritate figmentum
huiusmodi alienissimum recte uidetur, secundum quod duas in singulis
hominibus animas esse contingit. Nam et ipse Plato singulorum animas
ab initio creatas in comparibus stellis finxit et uoluit, quae in
humana corpora mittuntur ut singuli homines creentur, et hae quidem
solae secundum ipsius quoque sententiam animare corpora uidentur,
quarum praesentiam animatio mox sequitur ubique et comitatur, non illa
scilicet quam uel ante corporis animationem uel post corporis
solutionem in ipso cadauere aeque consistere opinio philosophica
tenet.

De hac itaque Anima, quam nec fides recipit nec ulla rei similitudo
sequitur, agere superuacaneum omnino duximus; ac de generali anima
liberius suprapositam diuisionem expediemus. De qua tamen etiam in
quaestione relinquitur cur magis huius totius potentias quam aliorum
accepit, aut cur a diuisionibus aliis generum per differentias
huiusmodi diuisionem, quae per potentias fit, separauit. Sed hi
nimirum qui de Anima mundi quam Platonici fingunt, eam accipiunt,
claram habent ab omnibus aliis diuisionibus differentiam, cum eidem ac
singulari animae omnes> huiusmodi differentiae substantialiter inesse
possint uideri, cum aeque eas animae substantia[s] ubique contineat,
etsi non ubique exerceat. Qui uero de generali anima, quod
rationabilius est, eam intelligunt, non magis hanc animae diuisionem
quam aliorum totorum per potentias siue impotentias, ut sunt
rationalitas et immortalitas, seu quaslibet alias substantiae formas
diuisionibus per formas connumerant; sed istam fortasse magis in
exemplum adducunt, eoquod magis sint huiusmodi differentiae
praecognitae. Et habet quoque haec diuisio totius differentiam a
diuisionibus quas per> differentias fieri Boethius dicit, quod ibi
pro speciebus designandis uocabulis differentiarum utimur nec nisi
oppositas differentias ac diuisibiles recipimus, hic autem potentias
eiusdem totius enumeramus nec specierum substantias diuersas
attendimus nec differentiarum oppositionem curamus nec tantum
diuisibiles accipimus. Atque haec de diuisione illa quam totius in
potentiarum formas Boethius posuit, dicta sint.

Nunc autem ea restat diuisio quam in materiam simul et /560/ formam
hoc modo componimus: hominis enim alia pars substantia animalis, alia
forma rationalitatis uel mortalitatis. Componit autem animal hominem
materialiter, rationalitas uero et mortalitas formaliter. Neque enim
rationalitas et mortalitas, cum qualitates sint, in essentiam hominis,
qui substantia est, possunt conuerti; sed sola animalis substantia
homo efficitur, per informationem tamen substantialium eius
differentiarum. Unde recte Porphyrius eas substantiales differentias
esse definit, secundum quas ipsa genera quae ab ipsis diuisa sunt,
specificantur. Rationalitas enim et mortalitas aduenientes substantiae
animalis eam in speciem creant, quae est homo. Nec cum ipsae generis
substantiam in speciem reddunt, ipsae quoque in essentiam speciei
simul transeunt, sed sola genera uel substantia specific>antur, non
quidem separata a differentiis, sed, nisi ei differentiae adueniunt,
ipsa sola non etiam differentiae species efficitur, non quidem cum
differentiis, sed per differentias, sicut in Libro Partium, in
tractatu speciei, disseruimus. Si enim differentiae in speciem
transferr>entur cum genere, ut uidelicet, sicut quorumdam sententia
tenet, animal et rationalitatem et mortalitatem hominem esse
confiteremur, non animal tantum informatum illis duobus, sed animal et
illa duo, -- illud enim unum est de illis tribus, illa uero tria sunt,
sicut et aliud est homo parieti coniunctus, aliud homo ipse et paries
--, profecto cogeremur fateri etiam differentias ipsas cum genere
aeque in essentia speciei conuenire; unde et ipsas de substantia rei
esse et in partem materiae uenire contingeret. Nihil enim compositae
substantiae praedicationem recipit nisi materia, quia nihil aliud
intelligendum est materialiter quam ipsa materia iam actualiter formae
coniuncta, ut nihil aliud statua quam aes figuratum intelligatur, non
aes ipsum et figura[m], quippe cum non sit ipsa compositio formae de
essentia statuae. Unde etiam ipse Boethius cum de huiusmodi toto
loqueretur, "aliter, inquit, constat statua ex partibus suis," (id est
singulis partibus aeris quae essentiae quantitatem coniungunt ut
materiam), "aliter ex materia et forma, id est ex> aere et specie,"
id est compositione formae; neque enim compositio ad materiam uenit ut
de essentia rei fiat, sed ut per eius coniunctionem substantia aeris
in statuam transeat, quae iam nihil aliud est a statua accipienda.
Nihil enim, ut dictum est, aliud materia iam formis actualiter
coniuncta quam ipsum materiatum, ut nihil aliud est hic annulus aureus
quam aurum in rotunditatem ductum, /561/ aut haec domus quam haec
ligna et hi lapides quibus haec compositio est superaddita.

Non solum autem in huiusmodi diuisione substantialem formam recipere
uidemur, sed etiam accidentalem. Statuae namque compositio, quam
Boethius ponit, substantialis non uidetur, cum substantiam speciei non
creet. Statua namque species non uidetur, cum nec natura sit unum, sed
operatione hominum, nec substantiae nomen, sed accidentis, cum statua
uidetur, et a quadam compositione sumptum. Cuiuscumque enim fuerit
substantiae simulacrum, siue scilicet aereum siue ferreum siue
ligneum, dummodo animalis similitudinem teneat, statua dicetur. Unde
magis 'statuae' uocabulum adiacentiae uidetur quam essentiae. Sed etsi
substantiam speciei statuae compositio non reddat, quasi tamen
substantialis statuae sua inhaeret compositio, sicut et iustitia
iusto. Neque enim iustus praeter iustitiam esse potest nec statua
praeter suam compositionem, non quidem in substantiae suae natura, sed
in proprietate formae, ex qua iustus aut statua dicitur. Sic in
Topicis suis Boethius quasi -- substantiales differentias regis ac
tyranni uocauit sumere imperium legibus ac premere populum uiolenta
dominatione, cum tamen nec 'rex' nec 'tyrannus' specierum designatiua
sint, sed accidentium.

Cum enim 'homo' sit specialissimum, nulla potest esse post ipsum
species; sed quoniam in proprietate regis ac tyranni nihil potest esse
nisi qui haec fecerit. Ac de diuisione quidem cuiuslibet quae
doctrinae necessaria uidimus, breuiter collegimus.

Venit autem fortasse in quaestionem si inter supraposita tota et illa
contineantur quae in Topicis suis Boethius hoc modo adiecit: "licet
autem, inquit, non solum in substantiis, uerum etiam in modo,
temporibus, quantitatibus, loco>, tota partesque respicere." Totum
autem in modo est 'currere' ad 'celeriter currere', et 'celeriter
currere' pars est eius in modo. Sed id quidem uniuersali toti est
aggregandum; si quis celerem cursum cursui comparauerit, partem eius
diuisibilem recte inuenerit, cum de ipsa per se cursum uere
praedicauerit. In hoc autem ab aliis totis dissidet quod alio modo in
enuntiationem tractatur quam alia, in eo scilicet quod per nomen
'totius' modo sibi adiuncto determinatum designatur. Tota uero in
tempore uel loco aut quantitate sub integro continentur. Totum autem
in tempore 'semper' posuit, in loco uero 'ubique', in quantitate uero
'omnia'; 'semper' simul tempora colligit quorum collectio ad singula
quasi ex ipsis coniunctum totum accipitur; sic et 'ubique' ad singula
loca et collectio quarumlibet rerum plurium ad singulas ex ipsa
collectione. Quae quidem aliis totis in eo separauit quod in
determinatione eis utimur; nam aduerbiis quasi adiectiuis uerborum
utimur. Signa quoque quantitatis eorum quibus apponuntur acceptionem
determinant, ut cum dico: 'omnis homo' uel 'quidam homo', ibi
'hominem' circa omnia inferiora sua, hic circa unum accipio.

				VOCIS

Nunc autem de diuisione uocis superest tractare. Tertio loco posita
fuit inter diuisiones secundum se; huius autem, ut Boethius docuit,
duo sunt modi, cum uidelicet uox uel per significationes uel secundum
modos significandi diuiditur. Sed prius de ea quae in significationes
fit, agendum est.

			  IN SIGNIFICATIONES

Cum igitur diuisio nonnisi inter plura fieri possit, non alia uox in
significationes diuidi potest nisi quae multiplicem habet
significationem, ut 'canis' quod latrabilis animalis uel caelestis
sideris uel marinae beluae nomen est. Sed utrum omnia illa quae
pluribus imposita sunt, multiplicem habeant signiÞcationem,
discutiendum est. Si enim omnia quae pluribus imposita sunt uocabula
multiplicem habent significationem, oportet et uniuoca habere. Ipsa
enim quoque communia sunt. Sed est attendendum quare 'significare'
diuersis modis accipitur. Modo enim circa ea tantum de quibus
intellectum generat, modo uero circa omnia quibus est impositum, solet
accipi et secundum quidem primam et propriam significationem ita
Aristoteles in Libro Perihermeneias 'significare' descripsit cum ait:
"constituit enim qui dicit intellectum," id est qui dictionem profert,
id est uocem aliquam significatiuam, constituit intellectum in
auditore, de propria scilicet et principali ipsius simificatione,
ueluti 'homo', cum et speciali naturae, id est animali rationali
mortali, primo loco sumptum imponitur>, et tantum ex ipsa indiuiduis
ipsius, ut Socrate et caeteris, significationem [in se] ubique speciei
in se tenet, non Socratis et caeterorum quae speciem participant. Ex
'homini' enim uocabulo tantum 'animal rationale mortale' concipimus,
non etiam Socratem intelligimus.

Sed fortasse ex adiunctione signi quod est 'omnis', cum scilicet /563/
dicitur 'omnis homo', Socratem quoque in 'homine' intelligimus
secundum uocabuli nominationem, non secundum uocis intelligentiam.
Neque enim 'homo' in se proprietatem Socratis tenet, sed simplicem
animalis rationalis mortalis naturam ex ipso concipimus; non itaque
'homo' proprie Socratem demonstrat, sed nominat. Etenim de ipso quoque
enuntiatur et ipsi qui sensui occurrit, primo loco fuit impositum ipsi
quidem ut Socrati et discreto ab aliis. Alioquin non recte diceretur:
'Socrates est homo', si non ex adiunctione ad alios, immo ex
communione uniuersalis humanitatis, quae una est, eius significatio
proprie dicitur.

Accipitur quoque 'significatio' large secundum scilicet quamlibet
impositionem iuxta quod quidem in Praedicamentis dictum est uocabulo
speciei manifestius rem ipsam designari quam nomine generis, et rursus
'habere' significare calciatum esse, armatum esse. Neque enim nomen
generis intellectum facit, sed eam quoque ut nominatam comprehendit,
sicut species indiuiduum. Secundum autem huiusmodi significationem
diuisio uocis in significationes non accipitur, sed secundum
superiorem quam propriam diximus, quando scilicet uox ita f multa
signiÞcat ut multorum secundum conuenientiam suam intelligentiam
faciat, ut 'canis', quod aequiuoce acceptum secundum tres suas
impositiones tres discrete tenet significationes et una uoce trium
nominum significationem explet. Unde recte de huiusmodi uocabulis
Priscianus ait plura nomina in unam uocem incidere; plura enim sunt
significatione, unum autem uocis prolatione. Haec autem aequiuoca
Aristoteles appellat, quorum proprietatem ipse monstrauit cum a
definitione subiectarum rerum librum Praedicamentorum incohat dicens:

	  DE AEQUIVOCIS, UNIVOCIS, DIVERSIVOCIS, MULTIVOCIS

"Aequiuoca dicuntur quorum nomen commune est solum, ratio uero
substantiae diuersa." Deinde quoque uniuocorum definitionem adiecit
dicens uniuoca esse: "quorum nomen commune est, ratio uero substantiae
eadem." Quarum quidem definitionum sententia ex nomine pendet, id est
definitione, ut uidelicet illae res dicantur aequiuocae quae nomine
ipso iunguntur, et non eadem substantiae definitione, ut uerus et
pictus homo sub hoc nomine quod est 'homo'. Sicut econuerso /564/
multiuocae res illae nominantur quae secundum diuersa nomina eamdem
tenent definitionem, ut est ea quae 'gladius' et 'ensis' et 'mucro'
nuncupatur. Uniuocis autem diuersiuoca contraria uidentur. Illa enim
et nomine iunguntur et definitione, ut homo et equus, et nomen
animalis et ipsius definitionem recipiunt. Haec autem et nominibus et
deÞnitionibus dissident, ut homo et albedo. Quattuor itaque uocum seu
rerum proprietate ex nominis et deÞnitionis demonstratione nascuntur,
ex quibus aequiuoca tantum et uniuoca deÞnitionibus Aristoteles
terminauit atque ex his satis quae etiam caetera essent per
contrarium innuit. Quarum quidem deÞnitionum sententiam nunc subtilius
insistamus.

Aequiuocae, inquit, res illae dicuntur quarum nomen commune est solum,
non scilicet etiam deÞnitio, quod statim manifeste determinauit cum
submisit: "ratio uero substantiae secundum nomen ipsum diuersa est."

Sed prius annotandum est quia 'aequiuocationem' modo large, modo
stricte accipimus et similiter 'uniuocationem', ac dum aequiuocationis
proprietas extenditur uniuocationem necesse est remitti et econuerso.
'Aequiuoca' autem stricte accipimus et 'uniuoca' large si definitionem
quamlibet recipiamus, tam uidelicet illam quae data est secundum rei
substantiam quam eam quae data est secundum aliquam accidentalem
proprietatem tam eam quae secundum communem causam> est attributa, ut
omnibus quidem corporibus secundum corporis substantialem naturam una
data est definitio, quae est 'substantia corporea' et alia secundum
accidentalem coloris qualitatem quae est huiusmodi: 'formatum calore',
uel omnibus quoque> non-corporibus attribuitur definitio huiusmodi:
'res quae non est corpus' ex communi causa, quare uidelicet res aliae
sunt a corporibus, id est in quibus corpus non conuenit. Neque enim
non-corpus, quod, sicut in Periermenias Libro dictum est, aequaliter
est et in his quae sunt et in his quae non sunt, uel cum communi
substantia uel cum communi proprietate et in his quae sunt et in his
quae non sunt aptari potest, quippe ea quae non sunt nec substantiam
nec qualitatem communem participant; tamen 'non-homo' ad omnia illa
uniuocum est et una conuenit definitione. Unde in eisdem dictum est
Periermeniis: "unum enim significat infinitum quodammodo," quia
scilicet omnia ex eadem causa significat, quare scilicet sunt res quae
non sunt homo, ut ex eadem proprietate uel substantia.

/565/ Si ergo definitionem quamlibet accipiamus, siue scilicet ex una
substantia siue ex una proprietate siue ex communi causa, profecto et
ea quoque nomina quae non-existentibus imposita sunt, ut 'non-corpus',
uniuoca confitemur ex communi definitione, atque in existentium rerum
nominibus non solum substantialium rerum uocabula, sed etiam
accidentium sumpta, quae tamen Aristoteles in Libro Praedicamentorum
aequiuoce de subiectis dixit praedicari, large quidem
'aequiuocationem' et 'uniuocationem' stricte, sicut et 'definitionem',
accipiens. Neque enim 'definitionem' accepit nisi substantiae, id est
rei constituentis aliam substantialiter, ueluti materiae aut formae
substantialis; unde et in utraque definitione apposuit 'ratio
substantiae'. Accidentia autem fundamentum substantiae non constituunt
-- quippe ipsis destructis substantiam necesse esset interire; unde
nec prior substantia[m] in natura esset accidenti, sicut omne oportet
esse fundamentum prius naturaliter fundato (aliter enim accidens
consistere non potest, nisi a substantia sustentetur); substantia
autem absque accidenti in sua posset integre natura consistere -- quia
ergo accidentia substantiam subiectam non constituunt nec esse
faciunt, immo ipsa sustentando accidentia facit ea esse, non possunt
accidentium nomina de fundamentis suis cum ratione substantiae eorum
enuntiari, quippe non sunt in substantia. Similiter et 'non-corpus' et
caetera infinita ad ea quae nominantur, quibus ex communi substantia
non sunt imposita, dicuntur aequiuoca. Sic et 'ens' et 'res' et
caetera diuersorum praedicamentorum nomina, quorum nulla potest esse
secundum idem substantiale esse -- communia scilicet summa sunt et
suprema principia --, aequiuocis Aristoteles aggregauit. Nam et
fortasse 'ens' et 'res' secundum id quod unam habuerunt ad omnia et
semel factam impositionem, -- quod quidem ex hoc clarum est quare
singulis nascentibus rebus non oportet ea apponi, sicut propria quae
singularem impositionis habent causam secundum designationem primae
substantiae uniuocis, si ad primam et largam acceptionem respiciamus,
possumus aggregare --, et unam impositionis causam habere. 'Ens' enim
[in] omnibus existentibus inde est impositum quod aliqua sit rerum
existentium. Unde et idem tantum dicit de omnibus, ut cum uidelicet et
Socrates dicitur esse et albedo esse, utrumque aequaliter existentium
rerum monstratur esse nec aliud hic, aliud ibi per 'esse' dicitur, sed
idem prorsus, ut dictum est. Insuper, si definitionis proprietatem
inspiciamus, 'ens' et 'res' omnino definitionem recusant. Si enim
'ens' ita determines: 'res existens', 'existens', quod idem est in
sensu cum 'ens', bene ipsum non definit; idem enim per se ipsum minime
definiri potest. Si uero dicamus /566/ quod non est non-existens,
'non-existens' cognosci non potest nisi per 'existens'. Si uero sic
dicas: 'res quae est uel substantia uel quantitas' etc., non est
secundum nomen, cum ens, ut dictum est, unam impositionis causam
habeat.

Sed nunc quidem singulas definitionis ab Aristotele propositae
sententias> persequamur. Aequiuocas itaque dici res illas terminauit
quibus nomen commune est solum; et bene 'aequiuoca' pluraliter
descripsit, cum in pluralitate omnis aequiuocatio consistat. Neque
enim communitas esset nominis, nisi esset pluralitas significationis
nomen ipsum participantis. Sed nec incommodius est appositum
'dicuntur', et non 'sunt': neque enim res ex essentia sua aequiuocae
dicuntur, ut et ipse Boethius docet, sed ex impositione multiplicis
nominis. Tum namque prius aequiuocae fieri incipiunt cum nomen eis
quod definitionem substantiae non habet eamdem, imponitur. Hoc itaque
nomen quod est aequiuocum siue uniuocum ex uocabulis tantum in rebus
contingit, sicut econuerso in significationibus suis uocabula saepe
nominantur, ut cum ea quoque uel genera uel species uel uniuersalia
uel singularia uel substantias uel accidentia nominamus. Nomen autem,
ut et ipse ait Boethius, hoc loco accipiendum est quaelibet uox
significatiua simplex qua rebus imposita uocabula praedicamus, non
solum proprium uel appellatiuum, quod ad illud tantum pertinet nomen
quod casibus inflecti potest. Alioquin uerborum aequiuocationem hic
non comprehenderemus, ut 'amplector', 'osculor', 'criminor' et
caeterorum communium, quae actionis et passionis designatiua sunt.
Quod autem 'commune' supposuit, uoces unius tantum singularis
substantiae designatiuas separauit, ut 'Abaelardus', quod mihi uni
adhuc conuenire arbitror.

Sed fortasse quaedam possunt esse aequiuoca, non communia, cum
uidelicet per> eamdem rem possit aequiuocatio fieri cuiusdam nominis
secundam diuersas deÞnitiones, ut 'non-homo', quod infinitum ueri ac
picti quidem, sicut suum finitum, aequiuocum oportet esse, de hoc uno
lapide aequiuoce praedicatur, modo scilicet cum hac definitione quod
non est animal rationale morta1e, modo etiam cum hac quod est
assimilatio animalis rationalis mortalis. Rursus subiectum de uno
Socrate aequiuoce dicitur, secundum id scilicet quod uel est inferius
uel fundamentum uel signiÞcatum uel cuius praedicato in enuntiatione
supponitur. Iterum hoc forte quod a uiribus sumptum est uel ab habitu
animae uirtutibus illustris de uno Socrate aequiuoce dicitur, quod ex
diuersis /567/ proprietatibus quas in eo ponit, clarum est, nec tamen
ad eumdem communia possunt esse; communitas enim nonnisi plurimorum
est.

Sed forte in his aequiuoca est ad eumdem praedicatio, sed non
aequiuoca impositio; cum diuersis namque definitionibus sicut
aequiuoca praedicantur, sed non de diuersis rebus enuntiantur, et ideo
praedicationem quidem aequiuocorum habent, non impositionem. Nec
aequiuoca ex sola debent praedicatione iudicari; sed nec uniuoca
propter eamdem communionis causam; nec mirum, cum propria sint, et in
una tantum substantia singulari accepta. Oportet enim, sicut in Libro
Diuisionum Boethius docet, ut in his quae secundum significantiam
diuiduntur, non solum diuidendae sint significationes, sed etiam
diuersae res esse quae significantur definitione monstrentur; unde
diuersis rebus aequiuoca manifestum est semper imposita esse.

Sunt autem nonnulli qui in hac multiplicitate non ad ea quibus est
impositum uocabulum aequiuocum et de quibus enuntiatur, respiciunt,
immo ad ea ex quibus est impositum, ut 'amplector', cum ad eamdem
personam, amplectentem simul et amplexam, aequiuocum dicatur, secundum
diuersarum proprietatum deÞnitiones, actionis scilicet et passionis,
non ad personam commune dicitur, sed ad proprietates quas aeque
designat, secundum quas et ipse uocis diuisionem in Libro Topicorum
sic protulit: "'amplector' aut actionem significat aut passionem."

Sed fortasse aliquando nomen erit aequiuocum ex diuersis eidem causis
impositum, non ex diuersis rebus quas ponat; in quo non poterimus
fugere ad rerum quas ponat multiplicitates. Unde mihi potior uidetur
prior sententia.

Sunt autem et qui commune dicant ad unum Socratem 'hoc forte'
aequiuocum, secundum id scilicet quod 'Socrates' quasi diuersae res
secundum diuersas impositiones eius accipiatur.

Nunc autem caetera quae definitioni aequiuocorum aggregata sunt, ad
determinationem 'solum' exponamus, diuersam scilicet esse secundum
nomen rationem substantiae, ad cuius namque remotionem 'solum' positum
fuerat, ostendit cum diuersam esse secundum nomen rationem substantiae
monstrauit, id est non esse eamdem. Nam quod ait diuersam esse
substantiae rationem, si positionem diuersarum definitionum
substantiae, non remotionem eiusdem definitionis, intelligamus, non
uidebitur omnibus aequiuocis aptari terminis, ut albedini et albae rei
quae ab hoc nomine 'albo' modo ut substantiuo, modo> ut adiectiuo
/568/ nominantur aequiuoce. Neque enim adiectiuum acceptum
definitionen substantiae tenet in subiectis substantiis, sicut
ostensum est. Amplius: non 'amplector' ab actione et passione sumptum
aequiuocum in expositione eius definitionis aliter posset appellare,
nisi eamdem remoueat substantiae definitionem, non diuersas, ponat.
Neque enim 'amplector' definitionem substantiae ullam habet, cum
accidentis adiacentiam circa substantias determinet. Est itaque 'ratio
substantiae diuersa' remotiue, non positiue, accipiendum, sicut et
illud quod in sequentibus ab Aristotele positum est: "diuersorum
generum et non subalternatim positorum diuersae sunt secundum species
differentiae," id est non sunt eaedem. Alioquin in omnibus non posset
aptari generibus appositis, quippe cum species aliorum nouem
praedicamentorum per differentias effici non annuamus infinitatem
uitantes. Nec aliter quidem sequentis litterae probatio rata esset,
quae est huiusmodi: "animalis enim differentiae sunt gressibile,
uolatile" etc. Neque enim cum differentias animalis a scientia
remouet, alias in ea ponit, sed tantum easdem cum animali communes
habere negat. Quod autem definitionem secundum nomen eamdem negauit,
non uacat. Si enim omnino communem substantiae rationem remouisset,
profecto in rebus eiusdem praedicamenti aequiuocationem non
relinqueret, quae semper definitionem substantiae eamdem a suo tenet
generalissimo. Cum igitur 'secundum nomen' apposuit, non omnino eamdem
definitionem substantiae separauit, sed tantum secundum illud nomen
eamdem esse negauit. Secundum nomen autem omnes illae definitiones
datae sunt quaecumque proprietatem uocis secundum impositionem eius
exprimunt, siue sint substantiae, ut illae quae generum sunt aut
specierum seu differentiarum, siue non sint substantiae, ut illae quae
sunt accidentium uel infinitorum uocabulorum et quaecumque ex communi
causa sunt inuentae. Idem enim 'formatum albedine' dicit quod 'album',
idem 'res quae non est homo' quod 'non-homo', idem 'uis inferentiae'
quod 'locus'. Neque enim locus, cum et ea quae sunt et ea quae non
sunt nominet -- potest enim 'chimaera' locus esse, ut in conuersione
istius consequentiae:

     si est homo, non est chimaera

quae est huiusmodi:

     si est chimaera, non est homo

ex communi substantia uel proprietate omnibus est impositus.

/569/ Et hae quidem definitiones quae secundum nomen datae sunt, ad
ipsum tam antecedere possunt quam consequi, quippe eumdem tenent
sensum cum ipso. Sed non ita illae quae secundum actum rei
determinant, non secundum nominis impositionem ipsius significationem
aperiunt, ut cum rem quamlibet secundum accidentium suorum
informationem depingimus, ueluti cum Socratem hominem album crispum
musicum filium Sophronisci esse determinamus. Haec enim descriptio,
etsi soli conueniat Socrati, tamen non est secundum nomen composita,
cum in significatione nominis id quod definitione exprimitur, non
contineatur; quod utique apparet, cum tota substantia Socratis sub
eodem nomine maneat circa ipsam accidentibus permutatis, quippe
'Socrates' indiuidualis et discretae substantiae nomen est nec in
impositione sui significationem tenet accidentium, cum uidelicet
antequam musicus esset, Socrates dictus est, uel postquam filius
Sophronisci non erit, Socrates dicetur. Alioquin de Socrate nomen
proprium per diuersa tempora secundum uariationem accidentium
aequiuoce diceretur et significationem mutaret nec eumdem quidem
sensum retinere>t, cum diuersas secundum se definitiones haberet.

Has autem definitiones quae secundum nomen datae non sunt, nec ad
definitum antecedere nec consequi necesse est et hae quidem in ipsis
aequiuocis quibuslibet non uidentur esse. Possumus namque ita
triplicem significationem 'canis' terminare: canis est quod non est
non>-canis aut quod est uel latrabile animal uel marina belua uel
quod conspicis sidus. Sed prior quidem nullo modo definitioni uidetur
aggreganda, eoquod nullo modo definitum uocabulum possit aperire, cum
illud quod in ea ponitur infinitum, sicut caetera in>finita, nonnisi
per finiti sui significationem certificari possit. Inde enim in
Diuisionibus Boethius docet, cum ex finito et infinito diuisio generis
componitur, prius finitum proferendum esse, quia prior est naturaliter
ipsius cognitio, nec infinitum, quod ipsius significationem perimit,
nisi ex ipsa eius significatione declarari potest. Illa autem
aequiuoci nominis definitio quae uel propria rerum significatarum
nomina uel definitiones colligit, -- ut si dicam hominem esse uel
animal rationale mortale uel assimulationem animalis rationalis
mortalis --, secundum id quod notior est et ex uocibus coniuncta
certioribus, aequiuocum nomen recte uidetur aperire et secundum nomen
ipsum esse composita, cuius uniuersam et solam significationem
ostendit. Sed cum non sit eiusdem substantiae /570/ communis deÞnitio;
Ñ tres enim diuersas colligit substantias Ñ ab uniuocis Aristoteles
per eamdem rationem communis substantiae separauit et aequiuocis
aggregauit.

Ac fortasse secundum id quod uniuocationis proprietatem laxamus et
aequiuocationis nomen contrahimus, inter uniuoca poterit et 'canis' in
tribus quoque significationibus annumerari. Uniuoca enim tunc dicimus
quaecumque secundum idem nomen eamdem habent definitionem, siue sit
illa eiusdem substantiae>, ut 'animalis', seu eiusdem proprietatis,
ut 'albi', siue communis causae, ut 'non-hominis'; aequiuoca autem
quae secundum idem nomen non eamdem habent definitionem; et secundum
quidem hanc aequiuocorum siue uniuocorum acceptionem uisus est mihi
Boethius in Libro Diuisionum de his egisse. Aliter enim diuisio
accidentis uel in subiecta uel in accidentia uocis esset aequiuocae,
si uidelicet aequiuocationem ad modum Aristotelis ex>tenderemus.
Omnia namque secundum ipsum accidentia aequiuoce praedicantur, ac
fortasse aliae omnes praeter diuisionem generis ac totius.

Sed si 'canis' nomen secundum hanc uniuocorum acceptionem contingat
uniuocum esse, eo uidelicet quod secundum se definitionem unam non
recuset, quod amplius aequiuocum nomen poterit inueniri> aut quomodo
exemplum quod in Diuisionibus Boethius ponit de diuisione uocis
aequiuocae in significationes, hoc modo: 'canis' uel est nomen
latrabilis animalis uel caelestis sideris uel marinae beluae poterit
saluari? Dicimus itaque suprapositam 'canis' terminationem non esse
unam definitionem secundum nominis impositionem. Si enim ad nominis
impositionem aspiciamus, quae singulis facta est ad singulas eorum
naturas designandas, tres tantum secundum nomen inueniemus
definitiones. Sic enim 'canis' trium rerum nomen singulis fuit
impositum ut unicuique per se quasi proprium daretur ac per se
cuiuslibet illorum substantiam demonstraret, ac si nulli alii
impositum esset. Unde quare in impositione uniuscuiusque
significationis ita fixum est quasi alterius nulla fuerit uel
imaginatio uel demonstratio nonnisi trium nominum officium implet, ac
si a b c pro ipso ponamus. Nec bene sub disiunctione proferimus
definitionem illam ita quod est uel animal latrabile> uel marina
belua uel caeleste sidus, id est quod est aliquid de collectione
illarum trium rerum, si nominis impositionem sequamur, quia uidelicet
non fuit tribus illis insimul nomen impositum ex communi causa, quod
essent de numero illorum trium, sed unicuique per se sine respectu
alterius quasi proprium /571/ collatum. Alioquin uniuocum esset et
secundum nomen definitio data. Tres itaque, ut tria nomina,
definitiones singillatim tenet, quare tres singillatim impositiones
habet. Nec si uocis sequimur inuentionem, cum dicimus: 'latrabile
animal est canis' et 'canis' tripliciter accipimus in ipso, ut quidam
uolunt, illa tria quod signific>at sub disiunctione proprie
praedicamus, id est aliquid eorum indeterminate attribuimus, cum
trium, ut dictum est, nominum significationes singulas comprehendat.
Neque enim, ut ostensum est, secundum inuentionem suam 'canis' idem
dicit quod haec oratio: 'aliqua res ex illis tribus', quippe iam esset
uniuocum, sed idem quod haec tria nomina a b c. Sicut itaque non est
uerum dicere latrabile animal esse a b c, sic nec bene uidetur dici:
'latrabile animal est canis', si 'canis' aequiuoce sumatur, ut
enuntiationis ueritas consistat. Sicut enim ab uniuocis dissidet in
impositione, sic debet in praedicatione. Sicut enim cum> singulis
determinate est impositum, unum etiam singula proprie designat,
sic[ut] et singula praedicari> proprie designat. Unde nec illi qui
ita diuisionem huiusmodi uocis proferunt: 'canis' alia> latrabilis
animalis, alia marinae beluae, alia caelestis sideris, -- ac si
dicerent aliam illarum trium rerum esse latrabile animal aliam marinam
beluam, aliam caeleste sidus --, mihi recte diuisionem uocis
aequiuocae fecisse uidentur nec 'canis' aequiuocum proprie accepisse.
Ac si ita, ut Boethius docet, uocem diuidamus: 'canis' et latrabilis
animalis nomen est et marinae beluae et caelestis sideris, recte eius
aequiuocationem per significationes monstrauimus. In hac enim de uoce
ipsa, secundo loco de materia uocis impositae> agimus, in illa autem
non de uoce, sed de rebus solis, cum ex collectione illarum trium
rerum aliam hanc, aliam illam esse monstramus; unde potius totius
diuisio quam uocis esse uidetur, quam quidem rerum multitudinem in
partes suas diuidimus.

Sed fortasse opponitur hanc diuisionem: canis' et latrabilis
animalis nomen est' etc. non esse uocis aequiuocae, cum ex uoce
aequiuoca non constituatur: 'canis' enim quod ibi ponitur, aequiuocum
non est, sed proprium nomen aequiuoci nominis. Sed frustra. Neque enim
diuisio ex uocabulis quibus iungitur, nomen accipit, sed ex his de
quibus per uoces agitur in ea et quae in ea diuisa[m] esse per aliqua
monstrantur. Neque enim 'domus' uocabulum, quod in diuisione totius
ponitur, aliorum uocabulorum quae partes eius significant, totum est,
quippe quod simplex est dictio ex significatiuis uocibus non
constituitur, neque rerum significatarum, cum ex rebus uocem constitui
non contingat. Sed res quidem /572/ diuisa aliarum rerum totum est et
compositum, cuius quidem diuisionem per partes, cum aliqua oratione
demonstramus, ex rei ipsius demonstratione totius diuisionem
appellamus.

Non autem solum diuisio uocis in significationes contingit secundum
aequiuocationem nominis, uerum etiam secundum multiplicitatem
orationis, ut, cum dicimus: 'uerum est Troianos superasse Graios',
haec oratio per intellectus diuersarum rerum quo generare potest, aut
per existentias rerum a diuersis propositionibus dicendas ita
diuiditur: haec oratio et hunc intellectum generat quod Grae>ci
uicerunt Troianos et hunc quod Troiani Grae>cos, uel ita: haec oratio
et hoc dicit quod Grae>ci superauerunt Troianos et id loquitur quod
Troiani superauerunt Grae>cos.

			       IN MODOS

At quoniam uocis in significationes omnem diuisionem monstrauimus,
illam quoque uocis diuisionem quae in modos fit, pertractemus, cuius
tale Boethius exemplum protulit: "infinitum, inquit, aliud secundum
mensuram, aliud secundum multitudinem, aliud secundum tempus," cuius
quidem diuisionis ad diuisionem aequiuocationis haec est differentia,
quod illius diuisum ad diuidentia aequiuocum est, hoc autem minime;
una enim secundum hoc nomen 'infinitum' definitio: res cuius terminus
inueniri non possit aut secundum mensuram aut in quantitate terrae aut
secundum similitudinem partium siue totius siue generis, aut secundum
temporis diuturnitatem, ut Deus cuius, inquit terminus supernae uitae
tempore nullo concluditur. Sed cum infinitum omnibus istis ex eadem
causa unaque eius definitione exprimitur impositum, sic et idem de
omnibus dicat; alioquin non esset uniuocum. Quomodo diuersis modis
uocem illam de singulis Boethius praedicari dicit? Non enim diuersus
praedicationis est modus, ubi uocis eadem prorsus acceptio et idem
sensus. Unde nec uocis diuisio proprie uidetur, cum in ea de uoce non
agatur, immo de rebus tantum. Non enim dicialr infinitum et hoc et
illud significare; quippe in significationes fieret diuisio, non in
modos, nec, ut diximus, significationem Boethius hoc loco quamlibet
accepit, sed propriam tantum, illam scilicet de qua intellectum
proprie uox queat generare, sed ita proposuit: infinitam rem quamlibet
esse dicimus aut secundum mensuram aut secundum multitudinem etc.;
uocis tamen eam appellauit non tam ad significationem quam ad modum
tractandi aspiciens, eo uidelicet quod ita diuisio huiusmodi
componatur ut quod /573/ diuiditur uocabulum, idem in diuidentibus
repetitum quibusdam adiectionibus modos impositionis nominis
designantibus determinatur et modificatur; dicimus enim sic:
'infinitum aliud dictum est infinitum hoc modo, aliud illo'. Neque
enim 'infinitum, unius est proprietatis designatiuum, quae communis
sit mundo et arenae et Deo, quae infinita diuersis modis dicuntur;
quippe Diuina Substantia inde mera et simplex dicitur, quia nullis est
accidentibus informata; sed ex una causa omnibus impositum fuit, quae
una eius definitione designatur. Unde et uocis diuisio proprie
uidetur, in qua non res una per alias distribui monstratur, sed
commune esse uocabulum annuitur, cum plura diuersis modis infinita
esse dicimus, de rebus quidem agentes ac singulos impositionis modos
ex ipsis innuentes.

Si autem rerum attendimus diuisionem et communem quamdam proprietatem
infinito significari fingamus, quae sit et in Deo et in caeteris
quibus diuidatur, profecto eam diuisionem accidentis insubiecta
confitemur. Quodsi infinitum non unum ponere teneamus, sed omnibus
esse eadem causa impositum, et multitudinis rerum subiectarum
diuisionem attendamus, ac si sic diceremus: ea quae de numero
infinitorum sunt, alia sunt haec infinita, alia illa, profecto totius
diuisionem componimus. Quaecumque igitur uocis sit significatio, non
est attendenda rerum diuisio, sed uocabuli secundum modos distributio.
Sed assensum Boethii praebeamus et cum praedicari diuersis modis
uocabulum dicimus, nihil aliud intelligimus quam hanc rerum alio modo
esse infinitam quam illam; ac cum de rerum quidem cohaerentia
loquimur, diuersis quoque modis uocabulis factam impositionem ex eadem
tamen causa, sicut dictum est, quodammodo innuimus.

Haec autem diuisio diuidentium oppositionem non exigit, quippe eadem
res diuersis modis infinita esse potest, ut Deus ipse et secundum
tempus infinitus dicitur et secundum substantiae quantitatem, quae
nullo modo potest concludi loco. At fortasse cum infinitum Deum et
creaturam aliquam dicimus, si ueracius rerum proprietatem intueamur,
aequiuocari uocabulum inueniemus et non eumdem definitionis sensum
inueniemus, quae est: cuius terminus inueniri non potest. Sic enim
Deus infinitus est ut nullo modo eius terminum inueniri natura
patiatur, quem nullo fine concludi patitur. Creaturae autem non
quantum ad naturam suam, sed quantum ad nostram cognitionem, infinitae
dici possunt. Omnes enim suos nouerunt terminos, etsi nostra eos non
attingat agnitio; et hanc quidem infinitatem secundum naturam in
creaturis confiteri, summum fuit apud illos quoque Gentiles
inconueniens, apud autem Catholicos non /574/ solum est pro
inconuenienti reputandum, sed haeresi maxime ascribendum, ut uidelicet
Creatori suo terminos omnes excedendo creatura comparetur nec eius
terminos Creator ipse cognoscat, qui iam non fuerit. Cum autem
'infinitum' recte uideri possit de Deo et creaturis aequiuoce
praedicari, placuit tamen Boethio uniuocum illud confiteri et una eius
definitione ipsum terminari.

Atque haec de diuisione socis dicta sufficiant, in cuius quidem
consummatione tractatus omnium secundum se diuisionum proprietates
terminauimus; ex quibus quidem proprietatibus assignatis clara est
ipsarum ad se differentia, quas etiam breuiter colligamus.

		DE DIFFERENTIIS DIVISIONUM SECUNDUM SE

Nunc autem diuisionibus secundum se omnibus expeditis ad maiorem earum
cognitionem singularum differentias, prout Boethius eas distinguit,
inspiciamus, quae modo secundum diuisorum, modo secundum diuidentium,
siue utrorumque proprietatem considerantur. "Differt, inquit, generis
distributio a totius diuisione, quod totius diuisio secundum
quantitatem fit, generis uero distributio> minime, sed magis secundum
qualitatem." In distributione enim rei uniuersalis non quantitatis
eius uel integritatis comprehensio, sed sola participationis diffusio
per inferiora monstratur. Qui enim dicit hoc animal rationale animal
esse, illud uero irrationale, profecto animalis naturam modo a
rationalitate, modo ab irrationalitate> occupari demonstrat, quae
ipsis inseparabiliter adhaerent speciebus quas creant, et in
substantia insunt nec ab eis uel ratione separari queunt. Uncle recte
generis diuisio secundum qualitatem fieri contingit, in his quidem
speciebus quarum substantia differentiis completur. Diuisio uero
totius, integri scilicet, non ad qualitatum susceptionem pertinet, sed
ad quantitatis compositi comprehensionem; etsi enim partes omni
qualitate sint absolutae, non minus substantiae totius diuisionem
facerent, cuius essentiam conficerent, dum in eius comprehensione
remanerent, nec, siue qualitatibus partes informentur siue non,
qualitatum proprietates attenduntur, sed sola materialium partium
comprehensio consideratur, cum in partes totum diuiditur; quod quidem
inspicere licet tam in his partibus quae sola ratione a se separari
possunt, quam in his quae etiam actu. Vinum enim et aquam mixta in
unum [et aquam] sola ratione /575/ separare possumus, dum huius et
illius per se naturam> in illa coniunctione speculamur; eadem quoque
actu separare ualemus per uinum et aquam hinc et illinc coniuncta,
sed> non per uinum hinc constitutum per se et aquam inde positam.

Amplius. genus omne naturaliter prius est suis speciebus, totum uero
posterius partibus, siue illae natura tantum, siue tempore,
compositionem totius praecedant. Quod enim in materia rei collocatur
natura, necesse est praecedere id quod ex eo efficitur; partes autem
totius materia sunt, genus uero specierum. Unde fit ut genus in
posteriora distribuatur, totum uero in priora diuidatur. Hinc quoque
illud contingit ut quemadmodum destructo genere speciem perimi necesse
est, perempta uero specie genus remanere contingit, ita destructa
parte totum interire necesse sit, sed toto ablato partem possibile est
consistere, non quidem in proprietate partis, sed in natura propriae
substantiae, ut hic paries id quod erat in coniunctione, per se etiam
remanebit. Unde hominis substantia animali destructo aut quolibet
superiorum generum nullo modo poterit permanere.

Quod tamen quidam in his determinant in quorum constitutione materia
suum esse non mutat, sed quod habebat per se, etiam in coniunctione
retinet, ut hic paries, qui et in constitutione domus paries manet,
sicut ante fuerat. Farina autem panis materia dicitur, sed uersa in
panem suum mutat esse, cum scilicet farinam esse deserit et in micas
conuertitur. Unde nequicquam conceditur ut si farina non sit, panis
desit. Sed hi nimirum quomodo farinam materiam panis uere appellant,
quam in eius constitutione non considerant? Neque enim materia esse
potest nisi ex quo aliquid materialiter est constitutum. Ex eo autem
quod non esse in pane dicunt, quomodo panem consistere concedunt? Non
igitur ex farina panem recte dicunt constare, quippe iam farina non
est, sed ex eo quod farina fuit. Sic nec ligneae domus arbores
materiam dicimus esse, propter ligna quae iam post abscisionem
ex>sicca>ta arbores non sunt, sed ea quae arbores quandoque fuerunt;
nec c>adaueris materiam hominem esse, sed illa membra quae animata
homo fuerunt. Sicut autem in constitutione speciei genus, quod quasi
materia ponitur, accepta differentia, quae quasi forma superadditur,
in speciem transit, ita partes compositionem totius assumentes ipsum
reddunt compositum ipsumque efficiunt.

Sed fortasse non omnibus necessaria est compositio, ut in his quae
nullo modo tota una sunt, uel scilicet natura, uel aliqua operatione,
sed sola multiplicitatis comprehensione tota dicuntur, ut hic populus,
/576/ uel hic lapidum aceruus. Sed et hic etiam quaedam congregationis
proprietas necessaria uidetur. Neque enim uel populus uel aceruus in
dispersis substantiis et longe a se positis dicitur esse; sed licet
uel populus uel aceruus non dicantur ea quae maximo spatio a se remota
sunt, tota tamen secundum solam partium multiplicitatem esse conuenit,
ut haec unitas huius hominis hic> manentis et illa Romae habitantis
hunc binarium conficiunt; unde illi duo dicuntur qui eas habent.

Amplius. generis praedicationem singulae species recipiunt, toti autem
non singulae partes, sed omnes simul acceptae subiciuntur. Non enim
sicut homo animal dicitur, sic paries domus appellatur, quod quidem
inde contingit quia totam hominis materiam animal complet, paries uero
ad materiam domus non sufficit. Videntur tamen quaedam partes idem
esse cum toto, quae quidem uidelicet> eiusdem sunt cum ipso
substantiae, ut si uirgam aeream accipias quae in hanc et in illam
uirgulam quae eiusdem aeris sunt, diuidi potest, et sibi partes
consimiles habet et de singulis praedicari uidetur, cum dicitur: 'haec
uirgula acrea est uirga aerea'. Sed falso ideo recipitur totum de
parte praedicari. Illa enim uirga quae coniuncta est ex duabus uirgis,
de nulla earum per se uere dicetur. Sed uirgae quidem aereae communis
substantia de hac et illa poterit praedicari, siue communius aereae
uirgae proprietas, si forte aerea uirga, quia factitium est totum,
inter uniuersales substantias non recipitur.

Atque haec dicta sunt ad differentiam diuisionis generis et totius,
quod scilicet integrum et proprie totum auctoritas uocauit. Caeterorum
autem totorum satis est manifesta discretio. Nunc autem diuisionis
generis> et uocis differentias promamus.

Est autem earum huiusmodi differentia quod uox quidem in proprias
significationes separatur, genus uero non in significationes, sed in
quasdam a se creationes disiungitur. Genus enim materialiter speciem
creat, cum uidelicet ipsa generalis essentia in substantiam speciei
transfertur; uocis autem substantia in constitutione rei significatae
non ponitur. Et genus quidem uniuersalius est in natura subiecta
specie, aequiuocatio uero significatione sua dicitur continentior sola
uoce, non etiam totum est in natura; neque enim uox aliqua naturaliter
rei significatae inest, sed secundum hominum impositionem, Vocum enim
impositionem Summus Artifex nobis commisit, rerum autem naturam
propriae Suae dispositioni reseruauit. Unde et uocem secundum
impositionis suae originem re /577/ significata posteriorem liquet
esse. Genus specie[m] prius oportet esse, ut et ex hoc quaedam fit
differentia diuisionum. Illud quoque ad differentiam pertinet, quod ea
quae in natura generis uniuntur et nomen eius et definitionem eamdem
recipiunt. Omnia enim quae de subiecto dicuntur, Aristoteles nomine et
ratione praedicari de ipso confirmat. Significationes autem non solum
aequiuocationis nomen participant. Amplius: diuisio generis, quae rei
naturam exprimit>, quae quidem apud omnes eadem est, ad naturam recte
pertinere uidetur et eadem apud omnes esse, uocis autem diuisio ad
consuetudinem, sicut et ipsa uocis impositio, pertinet; unde et ipsa
pro impositionis uariatione apud diuersos permutatur. Neque enim
fortasse contingit apud Grae>cos aequiuocatio eiusdem nominis in
tribus significationibus 'canis', quae contingit apud nos; sed sunt
illic propriis uocabulis singula designata. Unde non ad naturam, sed
ad consuetudinem et positionem hominum diuisio uocis pertinere recte
uidetur, generis uero ad naturam.

Et hae quidem sunt differentiae diuisionis generis et uocis. Restat
autem uocis et totius distributionis differentias dare. Quae quidem ex
eo manifestae sunt, quod totum constat ex suis partibus, uox ex suis
non constituitur significationibus. Et fit quidem diuisio totius in
partes, uocis> uero in significationes. Nam etsi hoc in quibusdam
uocibus contingat, ut scilicet ex suis iungantur significationibus, ut
hoc uocabulum quod est 'ens' ex litteris suis quas etiam significat,
non tamen id ad naturam uocis, sed totius referendum est; in eo enim
quod ex eis constat, totum est earum, non eas significans.

Est autem et alia quorumdam solutio, ut scilicet concedant nullam
uocem coniungi ex significationibus diuersis, ad quas uidelicet
diuersas impositiones secundum aequiuocationem habeat. Neque enim
'ens' ad quaelibet plura dictum dicunt aequiuocum, sed tantum ad
diuersorum substantias praedicamentorum. Unde de litteris quae in
eodem clauduntur praedicamento, aequiuoce non dicitur. Quia uero totum
partibus coniungitur, sublata qualibet partium necesse est ipsum
perire; uox quae diuersa significat sublata qualibet subiectarum rerum
poterit siue in substantia sua siue in officio quoque significationis
permanere>.

Atque haec de differentiis diuisionum secundum se dicta sunt, in
quibus earum tractatum terminemus. Consequens autem est ut eas quae
secundum accidens proponuntur, exsequamur./578/

		  DE DIVISIONIBUS SECUNDUM ACCIDENS

Quarum aliam subiecti in accidentia esse, alia accidentis in subiecta,
alia accidentis in accidentia supra diximus, quarum etiam exempla quae
posuimus in promptu conuenit haberi. Omnium autem secundum accidens
diuisionum commune praeceptum Boethius dedit ut nulla in eis
diuidentia ponantur nisi quae sese circa idem expellant, sicut et de
diuisione generis praedictum est. In diuisione autem uocis uel in
significationes uel in modos saepe membra sibi adhaerentia sunt. Actio
namque et passio quae 'amplector' commune uerbum significat, eidem
subiecto simul cohaerent. Unde Boethius in Tertio Topicorum:
aliquotiens, inquit, quae diuiduntur simul esse possunt; ut si uocem
in significationes diuidamus, omnes simul esse possunt, ueluti cum
dicimus 'amplector', aut actionem significat aut passionem, utrumque
simul significare potest. Membra quoque diuisionis in modos in eodem
saepe inueniuntur. Mundum enim et> secundum mensuram suae
magnitudinis et secundum tempus infinitum esse Boethius dixit.

Nunc autem et harum diuisionum differentias quae secundum accidens
fiunt, breuiter annotemus.

			DE DIFFERENTIIS EARUM

Est autem duarum ad tertiam, sicut et aliarum quae secundum se
dicuntur, haec differentia quod illa sola reciprocari sub proprictate
eiusdem diuisionis potest; haec autem illa est quae accidens in
coaccidentia distribuit hoc modo: 'album aliud durum, aliud molle'.
Conuertitur autem sic: 'durum aliud album, aliud non, sed uel nigrum
uel altcrius coloris'. Et est quidem in eo quaedam conuersio
diuisionis quod, cum 'album' prius per 'durum' et 'molle' diuideretur,
rursus per diuisum et eius oppositum distribuitur, ita quidem ut
eiusdem> proprietatis cum prima sit et secunda diuisio, id est
accidentis in accidentia. Quae quidem conuersionis proprietas in aliis
nullis continget. Nam si aliquando conuerti uere possit aut subiecti
in accidentia aut accidentis in subiecta diuisio, cum uidelicet
proprium susceptibile antecedentis non accipimus, ueluti cum dicimus
'homo alius albus, alius alterius coloris'. Neque enim homo proprium
et sufficiens est fundamentum albedinis, sed corpus, nec ex propria,
sed ex corporis natura homo colorem ullum participat, non tamen ad
eiusdem proprietatem diuisionis fit conuersio, /579/ sed cum prima
accidentis in subiecta fuerit, secunda subiecti in accidentia dicetur,
uel econuerso.

Sunt tamen quidam qui hanc differentiam ad diuisiones tantum secundum
se referunt, in quibus reciprocatio nullo modo fieri uidetur. Et ipse
quidem Boethius de illis tantum quae secundum se sunt, in exemplis
mentionem facit, etsi uniuersaliter prius dixerit diuisionem
antecedentis in accidentia per reciprocationem ab omni separari
diuisione. Sed utrum omnis huiusmodi diuisio reciprocari uere possit
inquiritur, quod quidem hic cassari uidetur: 'coloratum aliud durum,
aliud molle'. Neque enim uere dicitur durum uel molle aliud coloratum,
aliud non; et in omnibus insuper diuisionibus haec reciprocatio
deficit quorum diuisum ubique diuidentia sua susceptibilia comitantur.

Differt autem diuisio subiecti in accidentia ab ea quae est accidentis
in subiecta, quod subiectum in posteriora diuiditur, quemadmodum genus
in species, accidens uero in priora, sicut totum in partes. Omne enim
subiectum prius est naturaliter accidentibus suis, accidentia uero
posteriora. Est autem accidens, ut Porphyrio placuit, quod adest et
abest praeter subiecti corruptionem, hoc est forma illa subiecti quae
sic quoque abesse ei potest ut propter recessum eius nulla sit
subiecti corruptio, hoc est nihil in natura substantiae eius pereat,
quippe ipsum accidens in substantia non inest, sed extrinsecus
adhaeret; corruptio uero egressus est a substantia.

Nunc autem sex suprapositis diuisionibus diligenter expeditis illud de
omnibus communiter astruendum est quod quotiens aliquid uel in
affirmationem uel in negationem uel in priuationem et habitum
diuiditur hoc modo: 'homo alius iustus, alius non iustus, alius
iniustus', prius affirmatio et habitus quam negatio uel priuatio
dicenda sunt. Non enim negatio sensum habet nisi ex remotione
praedicatae uocis. Priuatorium quoque uocabulum licet formam ponat, ex
ui tamen priuatoriae propositionis quamdam habitus sui remotionem
quodammodo innuit. Si uero uel negationem uel priuationem praeponas,
tardior intellectus fiet. Diuisio uero, sicut et definitio, quamdam
rei demonstrationem facere debet.

In omnibus quoque diuisionibus id prouidendum est ut neque superfluae
esse neque diminutae deprehendantur. Superflue autem aliquid apponitur
quod iam in aliquo praemissorum continetur, ueluti cum dicitur:
'animal aliud rationale, aliud irrationale, aliud homo'. /580/
Diminuta uero diuisio esset si quid sub diuiso contineretur quod sub
diuidentibus non clauderetur, ueluti si sic dicatur: 'animal aliud
homo, aliud equus'. Oportet itaque omnem diuisionem, sicut et
definitionem, neque diminutam esse neque superifluam.

Post omnes etiam diuisiones ad maiorem propositae rei cognitionem
supponendae sunt diuidentium definitiones, aut si his non abundamus,
satis est exempla subicere. Fiunt autem de eodem plures diuisiones,
sicut et definitiones, secundum diuersas eiusdem rei aut species aut
formas. Omnis quidem diuisio rerum diuersitatem ostendit, definitio
uero omnium quibus conuenit conuenientiam ponit. Sicut enim diuisio
eiusdem per plura id quod unum est in pluralitatem distribuendo
diuersificat, ita eiusdem de plur>ibus facta praedicatio quae plura
sunt, colligit atque unit. Quod in descensu atque ascensu
praedicamenti Porphyrius manifeste monstrauit: "descendentibus,
inquit, ad specialissima necesse per multitudinem diuidentem ire,
ascendentibus uero ad generalissima colligere multitudinem" secundum
praedicationem eiusdem.

		 DE ALIIS DIVISIONIBUS A SUPRAPOSITIS

Mouet autem fortasse quosdam quod sint quaedam diuisiones quae in sex
suprapositis non connumerantur, ut quae in dissimilia membra
proponuntur, ueluti ista: 'substantia alia corpus, alia incorporeum'.
Horum namque diuidentium alterum species est substantiae, alterum uero
differentia. Dissimilia itaque membra quae diuidunt dicuntur, quando
ex diuersis habitudinibus diuisum respiciunt. Sed nec omnes illae quae
in similia membra componuntur, superioribus sex diuisionibus adiungi
possunt, ueluti ista: 'homo alius homo albus, alius homo niger, alius
homo medio colore coloratus'. Non enim homo genus esse potest, cum sit
specialissimum; sed fortasse totius in partes dici poterit, in qua
species per indiuidua sua distribuitur, sicut ea quam Boethius ponit:
'hominum alii in Europa, alii in Asia, alii in Africa'. Haec etiam
diuisio: 'rationale aliud mortale, aliud immortale', in qua
differentia per coadiacentes differentias diuiditur, nulla superiorum
esse uidetur. Sed nec etiam istae quae sequuntur, superioribus possunt
admisceri: 'non-homo aliud equus, aliud non-equus', 'album aliud
equus, aliud non-equus', 'equus alius albus, alius non-albus', 'album
aliud durum, aliud non-durum'. Et fortasse plures /581/ reperies
diuisiones quas superioribus non poteris connumerare; sed quas
auctoritas tractat quarumque usus promptior est, cura nobis exsequi
fuit.

Hactenus quidem de diuisionibus tractatum habuimus, de quibus satis
est disputasse. Nunc uero consequens est ut ad definitiones nos
conuertamus, quae, sicut dictum est, ex diuisionibus nascuntur./582/

2
			    LIBER SECUNDUS

			  DE DEFINITIONIBUS

	      QUAE SINT 'DEFINITIONIS' SIGNIFICATIONES>

'Definitionis' quoque uocabulum plures acceptiones habet. Proprie
namque definitiones eas dicimus quae genere ac differentiis tantum
constituuntur, uelut hominis definitio: 'animal rationale mortale',
uel animalis: 'substantia animata sensibilis', uel corporis:
'substantia corporea'; secundum quam quidem significationem Tullius
talem definitionis definitionem dedisse creditur: "est, inquit,
definitio oratio quae id quod> definitur, explicat quid sit." Largius
autem 'definitionis' uocabulum Themistius sumpsit, cum in ipso omnem
quoque interpretationem ac quamlibet descriptionem inclusit; unde
omnem quoque locum et ab interpretatione uel a descriptione a
definitione assignauit. Hic itaque definitionem omnem illam orationem
uocauit quae uniuoci praedicatione adaequata eius significationem
quoquo modo declarat. Una autem uox dicitur quae unam sententiam
secundum unam impositionis causam tenet, uelut 'homo albus' aut
'Socrates'; licet enim 'homo' et 'album' diuersis imposita sint, idem
tamen de singulis enuntiata notant et secundum eamdem naturam aut
proprietatem omnibus imposita sunt. Quae uero dictio diuersos generat
sensus, multiplex dicitur nec una definitione terminatur, sed
pluribus. In praedicatione autem uoci quam definit oratio ipsa
adaequatur, quando nec nomen orationem nec oratio nomen in re aliqua
subiecta reperitur excedere, ut sunt 'homo' et 'animal rationale
mortale': quicquid enim homo est, animal rationale mortale est, et
econuerso.

			  DE INTERPRETATIONE

Definitionem autem aliam nominis esse dixit, aliam rei. Eam autem quae
nominis est, interpretationem uocauit; interpretatio uero ea dicitur
definitio per quam ignotum alterius linguae uocabulum exponitur,
ueluti cum 'philosophos', quod graecum est, latina expositio nobis sic
resoluit: id est 'amator sapientiae'; nam 'philos' amat>oris
designatiuum dicunt, 'sophia' uero sapientiae. Et tunc quidem recte
interpretationem fieri puto cum secundem partes compositum nomen /583/
exponitur, ut in praemisso exemplo. Nam si quis huic nomini graeco
quod est 'Anthropos', id est 'homo', latinam dederit definitionem,
quae est 'animal rationale mortale', non uidetur mihi interpretari,
sed definire. Non itaque omnis definitio nominis alterius linguae
interpretatio proprie dicitur, sed quae ipsum secundum partes
interpretatur.

Sunt etiam qui interpretationem eiusdem linguae cum nomine ipso fieri
concedunt, cum uideliset ipsum secundum partium compositionem
exponitur; ut cum 'sacerdos', quod ex 'sacro' et 'dante' compositum
dicitur, 'dans, id est ministrans, sacrum' interpretatur. Sed has
quidem non inueni interpretationes appellari, sed forte etymologiae
uocis ipsius sonum maxime consequuntur, siue sint orationes, ut
supraposita, siue dictiones, ut Britones quasi-brutones dicti sunt,
eoquod bruti et irrationabiles ex insipientia uideantur.

Attende autem quod cum interpretatio siue etymologia maxime nomen
aperiant, rei quoque subiectae faciunt notitiam; alioquin uocabulum
non aperirent; sed maxime rei demonstrationem definitio facit, quae
non solum ipsam substantiam tradit, uerum etiam ipsam quibusdam suis
proprietatibus depingit. Aliter enim definitio quam definitum
uocabulum rem ipsam manifestat; illud enim inuolute, haec autem
explicite ipsam designat, cum ipsius materiam seu formam per partes
suas designet, ut haec hominis definitio: 'animal rationale mortale',
per 'animal' materiam, per 'rationale' uero ac 'mortale' formas
significat. Quae tamen omnia et hoc nomen 'homo' habet significare,
sed confuse; generalis enim substantiae uel specialis nomen, sicut in
Praedicamentis dictum est, qualitatem circa substantiam determinat,
cum ipsam substantiam ut qualitatibus informatam designat, ut 'homo'
animal secundum id quod rationalitate ac mortalitate est occupatum.
Sed cum 'homo' et ipsam substantiam nominet et circa eam substantiales
ipsius formas determinet, non plene ista sicut definitio demonstrat,
quia singulas partes suas non distinguit, sed simul omnia
comprehendit; quae uero simul colliguntur, minus singula discernuntur
quam ea quae singillatim ponuntur. Unde multi cum significationem>
substantiae huius nominis quod est 'homo' agnoscant nec qualitates
ipsius satis ex ipso percipiant, tantum propter qualitatum
demonstrationem definitionem requirunt. Unde definitiones maxime
propter ostensiones proprietatum inducuntur; interpretationes uero ita
nomen aperiunt, ut sola substantiae demonstratio sufficere queat. Tunc
enim interpretatio proprie requiritur, cum /584/ de nominat[iu]a
quoque substantia dubitatur nec cui etiam substantiae impositum sit
tenetur; tunc autem definitio superadditur, cum formae proprietas
ignoratur. Cum autem uel interpretatio de qualitate quoque uel
definitio de substantia etiam proponat, principaliter tamen illa
propter substantiam monstrandam, haec uero propter qualitates ad
aliarum rerum differentiam et plenam rei demonstrationem componitur.
Unde hanc semper cum definitio conuertibilem oportet fieri. Illa autem
interpretatum saepissime excedit; neque enim omnes qui sapientiam
amant, philosophos dicimus, sed qui iam artis doctrinam perceperunt;
'philosophum' tunc 'amatorem sapientiae' interpretamur, iuxta hoc
quidem quod uocis compositio sonusque ipse innuere uidetur. Unde
merito haec nominis, illa autem rei definitio dicitur.

	       DE DEFINITIONIBUS RERUM SUBSTANTIALIBUS

Rei autem definitio alia secundum substantiam fit, quae proprie
definitio dicitur, alia secundum accidens, quae descriptio nominatur.
Est autem definitio, substantialis scilicet, quae materiam ac formam
substantialem tantum, quae rei substantiam conficiunt, in partibus
comprehendit, ut ea quae genus ac substantiales differentias colligit,
ut sunt istae: 'substantia corporea' corporis, 'corp>us animatum
sensibile' animalis uel quoque hominis; caetera uero quae ponuntur>,
supponuntur eodem, ut differentiae constitutiuae. Solae igitur species
definiri substantialiter possunt, quae solae genus et substantiales
differentias habent, ut in Libro Diuisionum Boethius ostendit. Neque
enim generalissima genera definitionem possunt recipere; quippe nec
genera habent nec constitutiuas differentias, cum neque aliunde
aliquam constitutionem habent quae suprema sunt et prima rerum
principia, neque indiuidua, cum ipsa quoque specificis differentiis in
se careant; neque enim ex se differentias quas participant habent, sed
ex speciei participatione. Unde nec differentiis a se inuicem
segregantur quaecumque sub eadem specie sunt indiuidua, formae uero
accidentia quae tantum substantiam alterant nihilque essentiae creant;
alioquin non accidentia, sed substantialia dicerentur, si quid
substantiae eorum aduentus efficeret uel recessus perimeret, sicut
substantiales specierum formae, secundum quas generatio substantiae
corruptioque consistit. Sola itaque illa sub definitione cadere
possunt quae inter generalissimum atque indiuidua, quae extremitates
sunt praedicamentorum, media interiacent; extrema /585/ uero
descriptionem non recusant, ut cum substantia dicitur quod omnibus
accidentibus possit esse subiectum, uel Socrates homo albus crispus
musicus Sophronisci filius. Sunt enim descriptiones quaecumque, ut
dictum est, rerum definitiones ex genere ac differentiis tantum non
consistunt, siue scilicet solas admittant differentias, ut cum homo
per 'rationale' et 'mortale' describitur, siue genus praeter
differentias ponatur, ut si corpus substantia colorata dicatur. Est
enim coloratum corpori accidens, siue species cum accidentibus
ponatur, ut in ista Socratis descriptione: 'homo albus crispus musicus
Sophronisci filius', siue accidentia sola sic: 'albus' crispus
musicus Sophronisci filius'. Has autem omnes secundum accidens fieri
dicimus, cum non secundum substantiam fiant, cuius constitutio
materiam tantum ac formam significat>.

			  DE DESCRIPTIONIBUS

Harum autem multi modi sunt: aliae namque per determinationem, sicut
definitiones, proferuntur, aliae per diuisionem, aliae per negationem,
aliae per quamdam causae expressionem, aliae secundum effectum
designantur. Per determinationem quidem ut illa: 'homo albus crispus'
etc.; in his enim id quod praecedit ab eo quod subiungitur
determinatur, ut 'homo' ab 'albo'. Per diuisionem uero ut sunt illae
quae propositioni dantur hoc modo: 'oratio alicuius de aliquo uel
alicuius ab aliquo, et rursus 'oratio uerum uel falsum significans'.
Sic et quidlibet superius per ea quae continet a quibus sufficienter
diuiditur, potest describi. Diuiditur autem enuntiatio, id est
propositio, sufficienter tam per affirmationem et negationem quam per
uerum et falsum. Per negationem quoque descriptiones componuntur, ut
si substantiam dicamus: 'quod in subiecto non est' uel potius 'quod
neque est quantitas neque ad aliquid neque qualitas neque [ad] aliquid
aliorum praedicamentorum'. Per expressionem uero causae nec secundum
rei essentiam proferuntur descriptiones, ut ea quae Victorinus diei
aptauit hoc modo: 'dies est sol lucens super terram'. Neque enim
substantia solis essentia diei est, sed causa secundum quam Deus diem
efficit. Et sunt quidem huiusmodi descriptiones figuratiue
accipiendae, ut uidelicet alias in sensu orationis intelligamus quam
proprietas constructionis dictionum exigat. Si enim substantiui uerbi
proprietatem, quod secundum essentiam coniungit [attendamus] et quae
per ipsum copulantur nomina, intransitiue coniungit, attendamus>,
profecto cogimur confiteri quantitatem diei substantiam /586/ solis
esse, sed, ut ueritatem seruemus, in proprietatem constructionis
incurramus, ut uidelicet diem existere gratia solis lucentis super
terram dicamus.

Sunt autem quidam qui ut structurae proprietatem custodiant, dictionum
significationem mutant et 'sol' et 'lucens super terram' non ad solis,
sed ad diei significationem referunt; sed hi profecto quomodo eam
secundum Victorinum per causam fieri dicunt? Iam enim 'sol lucens
super terram' et 'dies' idem sunt. Unde neutrum alterius causa est,
immo alterum alterius in essentia, ac potius secundum essentiam,
definitio data est. Ut igitur et auctoritatem et rei custodiamus
ueritatem et singularum dictionum teneamus proprietatem, figuratiuam
et quodammodo impropriam oportet intelligi constructionem, ut
uidelicet secundum sensum 'rem existentem per solem lucentem'
confiteamur de die praedicari.

Sed dicitur quia si rem existentem per solem lucentem, id est diem
ipsum, praedicari facimus, oportet et uocem positam esse quae illud
designet et uerum est quidem totam definitionem accipi figuratiue, ita
scilicet quod significationibus singularum dictionum non mutatur, si
per se considerentur, id est 'solis' et 'lucentis'. Ideoque figuratiue
atque improprie tota simul definitio accipitur>, cum non constituitur
sensus eius secundum partium singularum significationem. Oportet enim
secundum structurae proprietatem omnem uocum competentem compositionem
ex componentibus suam sortiri significationem. Saepe etiam per
effectum definitiones proferuntur ut illa qualitatis: 'secundum quam
quales dicimus'.

			 DE DETERMINATIONIBUS

De his quoque descriptionibus quas secundum determinationem fieri
diximus, pauca sunt consideranda ac prius quot modis determinationes
fiant annotandum est. Sunt autem aliae orationum, aliae dictionum.
Orationum autem ut earum quae dubiae sunt, siue scilicet ambiguae
fuerint, siue non. Neque enim omne dubium est ambiguum, sed omne
ambiguum dubium, sicut in Libro Diuisionum Boethius docuit. Ea namque
dubia tantum ambigua sunt quorum constructio plene continet diuersos
intellectus ut nihil extrinsecus supplendum sit ad sensus
perfectionem, sed quodammodo constructio mutanda propter ambiguitatem
remouendam, ut in responso Delphici oraculi continetur, cum Calchanti
/587/ de uictoria Phrygum et Graecorum scitanti in his Apollo
respondit: "ne dubites, inquit, Troianos uincere Graios." Ex his enim
aeque et Troianorum et Graecorum uictoria promittit>ur, et
rationabiliter quidem secundum constructionis compositionem utraque ex
dictis sententia colligitur.

Sunt autem et aliae dubiae in quibus ipsum proferentem ad sententiae
suae perfectionem aliquid extrinsecus oportet supplere, ut si dicam:
'da mihi', 'curre cito', quid tribui postulem aut quo currere iubeam
determinandum aliquo supplemento relinquitur, ut uidelicet et illud
apponam de quo fieri donum uolebam dicens 'librum', uel quodlibet
aliud, aut locum determinem ad quem fieri cursum iubeam, dicens
'domum' aut quemlibet alium locum designans. Et in his quidem
imperfectio constructionis, in illis uero duplicitas expositionis
dubietatem facit Deest enim ad sensus mei perfectionem> qui librum
quaerere intendebam, uocabulum quo librum designarem, nec dubietatem
quidem ex se facit, quippe nec diuersos generat sensus, sed tantum
fieri mihi donationem quaerit nec de quo fiat demonstrat, sed de quo
fiat indeterminatum relinquitur.

Nec quidem ex uerbis ipsius orationis ad diuersarum rerum dona
intelligenda mittimur, quippe nec rei dandae nomen ponitur, sed ex
nostra quidem discretione, quatenus [in] donationem> non posse fieri
sine aliquo quod donetur, ea quae prolata non sunt suspicamur et ex
ipso quidem uerbo quod transeuntem designat actionem, haec dubietas
infertur, dum id ad quod actio eius transeat, non determinatur. Si
enim uerbum apponerem quod actionem non transeuntem significaret, haec
profecto dubietas omnino cessaret, ut si dicam 'assurge', uel 'asta
mihi'. In his igitur dubiis orationibus ex uerbis quarum prolatis
rationabiliter unum tantum, ut dictum est, intellectum possumus
habere, simplex est dubietas, non ambiguitas.

Nec est quidem multiplicitati huiusmodi dubietas imputanda nec per
diuersos intellectus diuidenda, sicut illa quae est ambiguitas, cuius
constructio rationabiliter ad diuersos intellectus flecti potest,
quantum quidem ad ipsam pertinet, etsi sententia aliquando
impossibilis uideatur. Proponitur enim ita saepe ambiguitas ut
utrumque quod dicitur fieri possit, ut in praemisso exemplo, uel ita
ut alterum tantum possibile sit, ut si dicam: 'uideo hominem comedere
panem' uel ita ut neutrum, hoc modo: 'uideo lapidem comedere lignum'.
Licet autem quantum ad rerum naturam in his quaedam possit esse
certitudo, quantum tamen ad structurae significationem consistit
dubietas.

/588/ In his autem, cum quislibet eas ad unum tantum dicendum
protulerit, determinationem facere poterit modo per adiectionem, modo
per diminutionem, nunc etiam per diuisionem aut per aliquam dictionum
transmutationem, ut in ista potest monstrari: 'audio Troianos uicisse
Graecos'. Si quis enim sensum suum quem de uictoria Graecomm habet,
ita exposuerit: 'audio Troianos uinci, Graecos uicisse' per
adiunctionem 'uinci' certitudinem fecit; -- in quo etiam diuisionem
possumus intelligere, cum et istis seorsum 'uinci' et illis 'uincere'
attribruimus --. Si uero ita: 'audio uinci Troianos' uel ita: 'audio
uicisse Graecos', per diminutionem; nam in utraque alter accusatiuorum
subtrahitur. Per transmutationem uero uel casuum uel uerbalium
dictionum determinatio hoc modo proponitur: 'audio quod Graeci
uicerunt Troianos'; nam et uerbum secundum personam aut numerum et
nomen secundum casum mutatum est.

Et hos modos determinandarum orationum in Libro Diuisionum Boethius
ponit.

Idem quoque in eodem plures dictionum determinationes apponit. Sed cum
dictionum aliae uni tantum rei impositae sint, ut Socrati, et quae
singularem habent significationem, aliae pluribus, hae tantum
determinatione indigent quae plura colligunt. Sed harumaliae ex una
impositione et eadem causa pluribus datae sunt, ut quae uniuocae
dicuntur, aliae diuersas habent impositionis causas, ut quae
aequiuocae ac proprie multiplices appellantur. Uniuoca quidem est, ut
'homo', cuius unam impositionis causam in omnibus ueris hominibus una
eius definitio quam secundum illam habet, firma est probatio, quae est
'animal rationale mortale'. Aequiuoca uero ut 'canis', quod et
latrabili animali seu marinae beluae siue caelesti sideri impositum
est, singulis quidem secundum diuersas proprietates, quae per diuersas
earum definitiones demonstrantur.

In his autem dictionibus quarum multiplex est significatio, multifarie
fit determinatio. Ait enim ipse aliam fieri secundum definitionem, ut
si 'canis' in designatione tantum latrabilis animalis proteram et per
definitionem aperiam dicens 'animal latrabile'; uel per adiectionem
generis uel numeri uel casus, ut si dicam canna, quod arundinum
commune nomen est et proprium fluuii, quamlibet ipsiussignificationem
quolibet istarum modo distinguere possunt, cum in oratione ponitur, ut
si dicam: 'Canna Romanorum sanguine sorduit', de /589/ fluuio
intendens; uel secundum genus ita determinatio: 'hic canna sorduit'
uel 'plenus sanguine fuit'; siue articulum siue nomen quod eiusdem
generis est> apponam, omnis absoluta est dubietas secundum genus, ut
in i>sta sigruficatione masculini generis, in illa uero feminini.
Sicut autem determinatio fit secundum genus in his dictionibus quae
diuersis significationibus diuersorum generum, sic etiam secundum
numerum in his quae diuersos numeros significant, et pluralem scilicet
et singularem, ut si dicam 'docti rustici' pluraliter et apponam
'omnes', quod tantum est pluralis numeri. Per casum uero determinatio
fit cum eadem uox in eodem> numero diuersos obtinet casus, ut
'Musae', quod et pro> genitiuo et pro datiuo accipitur, Sed si dicam
'Musae cantantis', per casum determinationem feci, cuius uidelicet
casus officio 'Musae' fungatur ostendens. Sicut enim ad idem genus et
ad eumdem numerum substantiuum et adiectiuum nomen oportet iungi, et
ad eumdem casum conuenit ipsum copulari . Fiunt quoque secundum
accidens aut secundum orthographiam determinationes. Nam 'pone' utrum
pro uerbo an pro aduerbio accipiatur, accentus pronuntiatione
discernitur, ut scilicet si primam> syllabam pronunties acutam et
secundam grauem>, hoc modo: 'pone', uerbum accipias. Si uero
econuerso feceris, aduerbium intelligas. Secundum etiam orthographiam,
id est rectam inscriptionem, determinatio fit, ut si 'queror'
aequiuocum, quod et [in] inquisitionem passionem et querelam actionem
significare potest, in designatione inquisitionis accipi uelim
ostendere, 'ae' diphthongo scribendum est; cum autem in designatione
querelae ponitur, diphthongo non scribitur; tunc enim prima eius
substantia corrumpitur, quod diphthongi natura non patitur.

Et in his quidem supradictis determinationibus multiplicium uocum
continentur expositiones.

Sunt etiam unarum uocum quaedam determinationes, quarum aliae
transitiue his quae determinant, aliae intransitiue iunguntur;
transitiue quidem ut 'uideo lupum', 'domus Socratis'; ad aliud enim
designandum determinatio quae subiungitur transit quam determinatum
significet. Alia namque persona per 'uideo', alia per 'lupum'
demonstratur atque alia res per 'domus', alia per 'Socratis'
significatur.

Intransitiue autem determinatio coniungitur, quando circa eiusdem rei
significationem ei quod determinatur coniungitur, tunc enim /590/ non
dicitur transire cum in eadem remanet significatione, ut in
definitionibus seu descriptionibus quae per determinationem dantur
apparet. Cum enim dicimus 'animal rationale mortale', idem 'rationale'
ac 'mortale' cum 'animali' nominat, id est hominem. Rursus cum dicitur
'homo albus crispus musicus Sophronisci filius', haec omnia Socratem
qui describitur, nominant. Atque haec quidem determinatio non in
expositione, sed in quadam restrictione consistit; neque enim 'album'
quod sequitur, 'hominem' exponit, sed restringit. Est enim expositio
plena uocis demonstratio, ut uidelicet exponens nec plus nec minus
quam expositum, sed idem prorsus, contineat, ueluti cum 'canis' in
designationem tantum latrabilis animalis profero ac per hanc
definitionem: 'latrabile animal' ipsum expono, idem definitio dicit
quod per uocabulum demonstrare intendi. 'Album' autem quod 'homini',
uel 'rationale' quod 'animali' coniungitur, ipsa non exponunt, --
quippe non idem cum eis dicunt, quare iam superflue post ipsa in
definitionibus sequerentur --, sed quodammodo restringendo determinare
dicimus. Cum enim 'homo' aequaliter et albos et nigros et cuiuslibet
coloris homines, et 'animal' rationalia et irrationalia contineant,
'album' 'homini' suppositum et 'rationale' 'animali' illa quae in
praecedentibus, et non in ipsis, continentur, ab eo quod definitur seu
describitur seiungunt. Neque enim 'rationale', ab omni quod rationale
non est, differentiam hoc loco facit, uel 'album' ab omnibus quae in
ipso non continentur, sed ab his tantum quae per praecedentia non
excluduntur. Non enim 'rationale' 'animali' subiunctum differentiam a
lapide facit, qui iam per 'animal' exclusus fuerat, nec 'album' ab
ebeno, quod iam 'homo' exceperat, sed ab his tantum oppositis suis
quae in praecedentibus continentur, ut 'rationale' ab animalibus quae
rationalia non sunt, et 'album' ab hominibus qui albi non sunt. Dum
autem 'rationale' quaedam animalium uel 'album' quosdam hominum
excludit, quodammodo eorum significationem quae praecedunt,
determinant, ita tamen ut subiuncta uox uocis praecedentis
significationem ostendat, ut uidelicet quid in ipsa intelligendum
fuerat innuant. Idem enim praecedens uox semper dicit, siue per se
siue cum aliis iungatur. Alioquin submissio alterius superflueret nec
propria uocis acceptio, si uidelicet uel 'animul' cui supponitur
'rationale', circa rationalia tantum, uel 'homo' cui subiungitur
'album', circa albos tantum acciperetur. Sed ita quidem subsequens uox
praecedentem determinare dicimus ut ei adiuncta significationem ipsius
restringat, dum quaedam quae ab ipsa significantur, a substantia
definita separat./591/

    QUOMODO DEFINITIONES EX DIVISIONIBUS AUT QUAE A QUIBUS VENIANT

Nunc autem definitionis significatione multiplici declarata quibusque
modis descriptiones fiant demonstrato illud quoque conuenit inspicere
qualiter ex diuisionibus definitiones nascantur aut quae a quibus
originem ducant. Oportet enim, ut ait Boethius, non solum quae ad
diuisionem sumenda sunt, addiscere, sed ipsius quoque definitionis
artem diligentissima ratione comprehendere. Sit igitur positum quod
'hominem' uelimus definire atque ipsius definitionem per diuisionem
inuestigare. Sumo igitur eius supremum genus ac diuido sic:
'substantia alia corporea, alia incorporea'; deinde eam de
differentiis quam homini conuenire uideo, 'substantiae' diuisae copulo
ad differentiam alterius dicens: 'substantia corporea'; ac rursus
inspicio utrum haec definitio omni ac soli homini conueniat; in qua
quidem cum in>animata quoque uideam comprehendi, non soli homini
deprehendo eam conuenire; adiunctam itaque differentiam quae est
'corporeum', rursus per inferiores differentias diuido, dicens:
'corporeum aliud animatum, aliud inanimatum', et quae etiam harum
differentiarum homini insit considero eamque 'corporeo', quod diuisum
est, coniungo sic: 'substantia corporea animata'; sed rursus haec
definitio homini non adaequatur, quae etiam plantae conuenit; ultimam
igitur differentiam quae est 'animatum', per inferiores subdiuido hoc
modo: 'animatum aliud sensibile, aliud insensibile'; ac rursus
'sensibile', quod homini conuenit, 'animato' suppono ita: 'substantia
corporea animata sensibilis'; rursus cum non uideam impleri hominis
definitionem, sed aeque omnibus inesse animalibus considerem, ultimam
rursus differentiam quae est 'sensibile', per inferiores diuido,
'rationale' scilicet et 'irrationale'; ac rursus 'rationale', quod
homini conuenit, per 'mortale' et 'immortale' considero totiensque
differentias in posteriores differentias resoluimus, donec omnes
coniunctae generi speciei adaequentur hoc modo: substantia corporea
animata sensibilis rationalis mortalis'. Haec enim ita homini propria
est ut ei omni ac soli ac semper conueniat.

Omnesque definitiones substantiales eodem modo proprie dari> debent,
descriptiones uero tales saepe assignantur quae non semper conueniunt.
Cum enim Socrates non semper, quamdiu est, filius sit Sophronisci,
ipse tamen 'homo albus crispus Sophronisci filius' solet describi,
quae quidem descriptio ei post mortem patris existenti aptari non
potest. Nascuntur autem huiusmodi definitiones quae substantiales
sunt, ex diuisionibus generum in differentias, sicut supra monstratum
/592/ est, quae, sicut superius docuimus, solis speciebus aptantur
quae et genera habent et differentias, descriptiones autem quae
accidentia continent, ab his ueniunt diuisionibus quae secundum
accidens sunt. Quae uero per negationem fiunt, ab his ueniunt quae in
negatione proponuntur. Sicut autem diuisiones definitionibus sunt
necessariae, ita et definitiones diuisionibus. Nam sicut supra
diximus, post diuisiones statim definitiones ad cognitionem
diuidentium supponendae> sunt. Amplius: aequiuocationis diuisio per
definitionem cognoscitur. Si enim id quod diuiditur nomen eamdem in
omnibus habuerit definitionem, uniuocum erit; si uero diuersas,
aequiuocum.

Sed nunc quidem scrutari libet quae definitionum diuersitas aequiuocum
facit. Eidem namque homini diuersas definitiones diuersi assignant,
quae non solum uoce, uerum etiam sensu discrepare uidentur.
Aristoteles namque hominem tali definitione terminauit: 'animal
gressibile bipes', Boethius uero in eodem usus est ista: 'animal
rationale mortale'. Diuersa est autem harum sententia, licet subiecta
res sit eadem, quippe de diuersis eiusdem differentiis utrisque
agitur. Nec tamen haec definitionum diuersitas aequiuocum hominis
uocabulum facit. Si quis autem aequiuoca>tionem secundum istas
definitiones ideo esse deneget quod non ita diuersae sint ut oppositae
sibi inueniantur, hic profecto nec 'amplector' commune aequiuocum
dicturus est> ad agentem et patientem nec 'subiectum' ad fundamentum
et ad significatum, cum uidelicet eorum definitiones oppositae non
sint quarum definita de eodem dicuntur.

   SECUNDUM QUAS DEFINITIONES UNIVOCATIO VEL AEQUIVOCATIO CONSISTAT

Quae ergo definitionum diuersitas aequiuocationem faciat, quaerendum
est, aut quae unitas definitionis uniuocationem. Videmur enim singulis
aequiuocis qualescumque definitiones assignari posse. Secundum enim
eos qui in aequiuocis nominibus suas significationes sub disiunctione
praedicari uolunt, ipsa per diuisionem significationum uidemur
affirmare posse. Veluti 'canis' nomen aequiuocum sub disiunctione
significationum ita describere possumus: 'canis est uel latrabile
animal uel marina belua uel caeleste sidus'. Sed dico quod in nomine
'canis' aequiuoco significationes eius sub disiunctione accipiendae
non sunt neque sub diuisione praedicandae, ut uidelicet haec sit
sententia huius nominis quod est 'canis', /593/ ac si ita dicatur:
'uel latrabile animal uel marina belua uel caeleste sidus', hoc est
aliquid horum. Si enim 'aliquid horum'> indeterminate in nomine
'canis' acciperetur, una esset ipsius sententia, sicut uniuocorum. Qui
enim dicit Socratem esse hominem, tale est ac si diceret aliquem esse
de hominibus. Cum igitur 'canis' plura nomina sit in significatione --
unde Priscianus in huiusmodi aequiuocis plura nomina in unam uocem
incidere dicit --, oportet in ipso omnes simul significationes suas et
singulas sicut in tribus nominibus accipere et praedicari; ut numquam
uera sit ipsius praedicatio; de nullo enim dici potest quod sit
unumquodque illorum trium neque de illis singillatim sumptis nec de
ipsis simul acceptis. Unde nec una potest dari definitio huic nomini
quod est 'canis', sed plures secundum singulas impositiones. Non enim
definitio dici potest quae de nullo uere praedicatur, cum praesertim
omne definitum definitionis suae praedicationem accipiat, definitio
etiam esse una non potest nisi quae unam uocis impositionem demonstrat
uel sententiam nominis aperiendo, uel rem cui facta est impositio
demonstrando.

At uero hae definitiones quae sententiam quoque nominis participant,
recte ad aequiuocationem nominis uel uniuocationem pertinere uidentur.
Ipsa namque uocis multiplicitas uel unitas magis secundum sententiam
quam secundum rem subiectam pensanda est. Eisdem namque rebus unum
nomen uniuoce conuenit secundum unam ipsius sententiam, aliud uero
aequiuoce secundum plures sententias. De tribus namque
significationibus 'canis' et 'corpus' et 'substantia' et multa alia
uniuoce dicuntur et 'canis' aequiuoce de> eisdem enuntiatur. Saepe
etiam de una et eadem re diuersa nomina aequiuoce praedicantur
secundum sensuum diuersitatem. Illae ergo definitiones maxime
aequiuocationem uel uniuocationem ostendunt, quae ita secundum nomen
sunt ut> non solum rem subiectam contineant, uerum etiam sententiam
nominis aperiant. Sed cum his quandoque non abundemus, sufficit
qualiscumque rei demonstratio propter rem subiectam declarandam potius
quam propter sententiam nominis aperiendam. Veluti si 'coloratum esse'
determinamus 'substantiam corpoream', haec quidem assignatio secundum
sententiam nominis non est; non enim in 'colorato' uel substantiae uel
corporis significatio tenetur. At uero si sic diceretur: 'coloratum
est quod colore formatum est', haec definitio secundum nominis
sententiam consisteret. Nihil enim aliud 'coloratum' notare uidetur
quam illa oratio.

Sunt itaque definitiones aliae quae rem tantum subiectam /594/
continent, non etiam sensum communicant, aliae quae ipsam quoque
sententiam participant. Rem quidem continet et non substantiam ea quam
prius 'colorato' assignauimus. Et has quidem definitiones quae non
secundum sententiam dantur nec antecedere ad definitum nec consequi
necesse est. Cum autem definitio sententiam nominis participat, modo
totam nominis sententiam continet, modo uero quasi ex parte ipsum
nomen tangere uide[n]tur. Totam quidem nominis sententiam tenere
uidetur ea colorati definitio quam secundam posuimus, haec scilicet:
'formatum colore', uel ista quae est substantiae: 'res per se
existens', uel haec corporis: 'substantia corporea', si per hanc
tantum differentiam corpus subsistat. Si enim plures aliae sint ipsius
differentiae constitutiuae, quae omnes in nomine 'corporis' intelligi
dicantur, non totam corporis sententiam haec deÞnitio tenet, sicut
enim nec hominis definitio 'animal rationale mortale' uel 'animal
gressibile bipes'. Sicut enim 'hominis' nomen omnium differentiarum
suarum determinatiuum sit, omnes in ipso oportet intelligi; non tamen
omnes in definitione ipsius poni conuenit propter uitium superfluae
locutionis. Cum enim 'animal rationale mortale' ita hominem
determinet, ut ei omni et soli conueniat, superflue iudicaretur si
quid supra adderetur, cum ea quae sunt posita, ab aliis rebus
'hominem' separent. Cum autem et 'bipes' et 'gressibilis' et
'perceptibilis disciplinae' ac multae quoque formae fortasse aliae
hominis sint differentiae, quae omnes in nomine 'hominis' determinari
dicuntur -- iuxta illud Aristotelis: "genus autem et species
qualitatem circa substantiam determinant" --, apparet hominis
sententiam in definitione ipsius totam non claudi sed secundum quamdam
partem constitutionis suae ipsum definiri. Sufficiunt itaque ad
definiendum quae non sufficiunt ad constituendum. Sicut enim homo
praeter rationalitatem uel mortalitatem non potest subsistere, ita nec
praeter caeteras differentias, quibus aeque substantia ipsius
perficitur, ullo modo potest permanere.

Erunt autem fortasse qui uelint in definitione hominis omnes ipsius
differentias intelligi, sicut in nomine. Sed falso. Cum enim ipsa
definitio ex partibus suis significationem contrahat, oportet etiam
ipsa uocabula poni omnium hominis differentiarum designatiua. At uero
'rationale' et 'mortale' caeterarumque differentiarum nomina nonnisi
proprias differentias continet. Cum igitur aliquae hominis
differentiae a definitione relinquantur, non totam 'hominis'
sententiam definitio ipsius tenet. Unde ipsam ad nomen 'hominis' non
necesse est antecedere, sed /595/ consequi, tunc enim recta est ac
necessaria consecutio, cum in antecedenti consequens continetur;
'homo' uero totam definitionis suae sententiam continet, sed cum eam
excedat, ipsius sententia in definitione non comprehenditur. Quae uero
definitiones totam definiti sententiam complent, et antecedere et
consequi possunt mutuo. Atque hae[c] maxime ac perfecte definitum
aperiunt quae, sicut rem continent, ita etiam substantiam complent.
Atque hae proprie respondentur, cum quaeritur quid uocabulum sonet,
hoc est quantum de re subiecta notet, id est quis sit intellectus per
ipsum de re ipsa habendus, ac propter quid denotandum rei sit
impositum.

Definitiones tamen et aliae dicuntur, quaecumque scilicet rem
demonstrant, ad quam una facta est nominis impositio secundum unam
sententiam. Erit autem fortassis quaestio utrum in nomine speciei
omnes ipsius differentiae intelligantur, sicut dictum est. Si enim
imponentis intellectum respiciamus, non uidetur uerum, cum ipse
fortasse omnes ipsius differentias non> nominauerit, sicut nec
accidentia. Amplius: si omnes differentiae speciei in nomine ipsius
intelligantur, quomodo ipsius significatio a superfluitate potest
absolui, sicut et definitio eius si omnes differentiae ipsius
apponerentur?

Sed ad haec dico non ita in nominibus posse superfluitatem notari,
sicut in orationibus. Cum enim praecedentia uerba ad demonstrandum
aliquid sufficiunt, superflue id quod> subiungitur apponitur. At uero
in nomine, quod partibus significatiuis non iungitur, nulla praecedunt
quae demonstrationem ullam faciant. Ideo in eo nulla superfluitas
notari potest, sicut in oratione, cuius partes designatiuae sunt.
Licet autem impositor non distincte omnes intellexerit hominis
differentias, secundum omnes tamen quaecumque essent, tamquam ipsas
confuse conciperet, uocabulum accipi uoluit. Aut si secundum quasdam
tantum differentias 'hominis' nomen imposuit, secundum eas tantum
nominis sententia consistere debet ac secundum eas tantum definitio
sententiae assignari potest.

Sicut autem nomina quaedam substantiua dicuntur, quae rebus ipsis
secundum hoc quod sunt data sunt, quaedam uero sumpta, quae scilicet
secundum formae alicuius susceptionem imposita sunt, sic et
definitiones quaedam secundum> rei substantiam, quaedam uero secundum
formae adhaerentiam assignantur. Secundum substantiam quidem
definitiones specierum ac generum dantur, secundum adiacentiam uero
definitiones sumptorum nominum ueluti 'homo', 'rationale',
'album'./596/

		QUID IN DEFINITIONE SUMPTI DEFINIATUR

At uero in his definitionibus quae sumptorum sunt uocabulorum, magna,
memini, quaestio solet esse ab his qui in rebus uniuersalia primo loco
ponunt, quarum significatarum rerum ipsae esse debeant dici; duplex
enim horum nominum quae sumpta sunt, significatio dicitur, altera uero
principalis, quae est de forma, altera uero secundaria, quae est de
formato. Sic enim 'album' et albedinem quam circa corpus subiectum
determinat, primo loco significare dicitur et secundo ipsius subiectum
quod nominat. Cum itaque 'album' hoc modo definimus: formatum
albedine, quaeri solet utrum haec definitio sit tantum huius uocis
quae est 'album', an alicuius suae significationis. At uero cum uocem
non secundum essentiam suam, sed secundum> significationem
definiamus, uidetur haec definitio recte ac primo loco illius esse.
Restat ergo quaerere siue illius significationis sit quae prima est,
id est albedinis, siue eius quae secunda est, quae est subiectum
albedinis. At uero si haec definitio albedinis sit, praedicatur de
ipsa, et de quocumque albedo dicitur, et ipsa deÞnitio praedicatur. At
uero quis uel albedinem uel hanc albedinem formari albedine[m]
concedat? Omne enim quod albedine formatum est, corpus est. Si uero
definitio supraposita eius rei quam album nominant, esse dicatur, id
est quae albedinis subiectum est, quaeritur utrum uniuscuiusque [sit]
per se quod albedinem suscipiat sit, siue omnium simul acceptorum.
Quodsi uniuscuiusque sit illa definitio, utique et margaritae. Unde de
quocumque illa definitio dicitur, et margarita praedicatur, quod
omnino falsum est. Si uero omnium simul acceptorum esse concedatur,
oportebit ut de quocumque definitio illa enuntiatur, omnia simul
praedicentur, quod iterum falsum est.

Sed ad haec, memini, tales erant solutiones quae ab omnibus
suprapositis obiectionibus liberare uiderentur. Dicatur itaque illa
definitio albedinis esse non secundum essentiam suam, sed secundum
adiacentiam acceptae. Unde et eam praedicari conuenit et de ipsa
albedine secundum adiacentiam, hoc modo: 'omne album est formatum
albedine', et de omnibus de quibus ipsa in adiacentia praedicatur.

Dici quoque potest esse uniuscuiusque subiecti albedinis, nec tamen
ideo ipsum necesse est de omni illo dici de quo definitio praedicatur.
Illam namque regulam:

     de quocumque definitio praedicatur, et definitum

ad eas tantum definitiones pertinere dicunt quae secundum substantiam
fiunt. Haec uero substantiae subiectae albedini non secundum id quod
/597/ ipsa est, uerum secundum quamdam formam sui attribuitur. Eadem
quoque solutio eos liberare uidetur qui omnia albedinis subiecta simul
accepta definiri dicunt. Vel etiam concedantur omnia praedicari, sub
disiunctione scilicet, de omni illo de quo definitio praedicatur, ut
uidelicet si qui albedine sit formatum, id uel margarita uel cycnus
esse uel aliquid aliorum concedatur.

Potest etiam dici definitio eadem esse huius nominis quod est 'album',
non quidem secundum essentiam suam, sed secundum significationem, nec
in essentia sua de ipso praedicabitur, ut uidelicet dicamus hanc uocem
'album' esse formatam albedine, sed secundum significationem, se
scilicet consignificando, ac si si>c diceremus: 'res quae alba
nominatur est formata albedine'. Est autem uocem definire: eius
significationem secundum definitionem aperire, rem uero definire:
ipsam demonstrare.

Itaque siue definitio uocis esse siue, cuiuscumque significationis
est, eius diceretur, solui poterat.

Sed profecto nihil est definitum nisi de claratum secundum
significationem uocabulum dicimus; nec rem ullam de pluribus dici, sed
nomen tantum concedimus. Cum autem omnis definitio illud cuius esse
dicitur uocabulum declarare debeat, oportet ex talibus semper
nominibus iungi quarum cognita sit accepta significatio. Non enim
ignotum per ignota possumus declarare; definitio uero est quae maximam
rei demonstrationem facit quam nomen definitum continet. Hoc enim
inter definitum nomen et definitionem distare Boethius innuit quod cum
utrumque eamdem rem> subiectam habeat, in modo tamen significandi
differunt. Ipsa namque definitio, quae singulis partibus singulas rei
proprietates distinguit, ipsam expressius atque explicatius ostendit;
definitum uero uocabulum non per partes singula distinguit, sed
confuse omnia ponit. Ac licet definita uocabula plures saepe rei
proprietates quam definitum nomen contineant, in his tamen quae
utrumque continet, maior est definitionis demonstratio quam nominis.
Aut etiam quantum ad res ad significationem magis definitio quam nomen
operatur, quando ipsa pro re subiecta, quae ignoratur, inducitur quam
distincte per partes suas determinat.

Sicut autem definitio unius uocis est, ita et simplicis. Non enim
oratio definiri dicitur, sed dictio tantum; etsi enim definitiones
quandoque /598/ ad declarationem aliarum definitionum inducantur, non
tamen earum definitiones dicuntur, sed definiti nominis. Cum itaque
Aristoteles 'esse in subiecto', quod est definitio accidentis, ita
determinauerit dicens esse in subiecto, "quod cum sit in aliquo non
sicut quaedam pars" etc., haec quidem determinatio magis accidentis
definitio dicenda est quam alterius definitionis. Non enim definitio
recte definiri dicitur, sed nomen. Ubi enim pro definitione recipitur,
clara ei constat qui eam pro definitione tenet. Cum autem omnis
definitio quamcumque cognitionem faciat, uidetur incongruum quod
relatiua per se mutuo definimus...

			    CAETERA DESUNT

			  EXPLICIT FELICITER