Commentarium in librum Aristotelis Peri hermeneias primae editionis
PRIMAE EDITIONIS
		     
 LIBER PRIMUS 
		    
 [INTRODUCTIO] 
/3l/ Magna quidem libri huius apud Peripateticam sectam probatur
auctoritas; hic namque Aristoteles simplicium propositionum naturam
diligenter examinat; sed eius series scruposa impeditur semita et
subtilibus pressa sententiis aditum intellegentiae facilem non
relinquit. Quocirca nos libri huius enodationem duplici commentatione
suppleuimus et quantum simplices quidem intellectus sententiarum
oratio breuis obscuraque /32/ complectitur, tantum hac huius operis
tractatione digessimus: quod uero altius acumen considerationis
exposcit, secundae series editionis expediet. Nunc a me tantum lector
exspectet, quantum pedetemptim minutatimque secundum orationis ordinem
textumque sermonis id quod angustia breuitatis latet intellegat.

Et prius quae sit huius operis intentio breuiter demonstrandum
est. Inscribitur etenim liber Graece *PERIHERMENEIAS* quod Latine "De
interpretatione" significat. Quid ergo sit interpretatio paucis
absoluam. Interpretatio est uox significatiua per se ipsam aliquid
significans. Siue enim nomen sit, quod per se significat, ut est
"homo"; siue uerbum, ut est "curro"; siue quod grammatici participium
uocant, siue pronomen est, siue ex his iuncta oratio, ut est "Homo
currit", siue quolibet alio modo uel nomen uel uerbum uel ex his
oratio iuncta per se aliquid significet, interpretatio
nominatur. Quare cum sint quaedam in orationis partibus quae per se
nihil significant, aliis tamen iuncta designant, ut sunt coniunctiones
uel praepositiones, haec interpretationes esse non
dicimus. Interpretatio enim siue simplex est, ut nomen et uerbum, siue
composita, ut ex his iuncta copulataque oratio, uel per se ipsam
significare debet, si simplex est, uel ex his quae per se significant
iuncta esse, si composita est. Quare interpretatio est uox aliquid per
se ipsam significans. Sed quoniam uerba nominaque interpretationes
/33/ sunt, oratio quoque omnis quae ex significantibus per se
praedicamentis iungitur interpretatio nuncupatur, et sunt plurimae
interpretationes, inter quas illa quoque est oratio, in qua uerum
falsumue inueniri potest, id est enuntiatiua, de qua hoc libro
tractandum est: idcirco igitur Aristoteles de communi nomine et
continenti libro titulum scripsit. Interpretatio namque est nomen et
uerbum, interpretatio etiam est huiusmodi oratio:

Omnis homo animal est

Sed in hac uerum falsumque auditor intellegit. Haec enim oratio quae
dicit:

Omnis homo animal est

uera uel falsa est. Interpretatio quoque est etiam huiusmodi oratio:

Da mihi codicem

in qua uerum falsumque nullus inueniat. Etenim da mihi codicem neque
uerum esse poterit neque falsum. Quocirca quoniam de his solis
orationibus in quibus uerum falsumque reperitur, quas enuntiationes
uel propositiones uocamus, quae interpretationes sunt, disputaturus
est quoniamque de nominibus illi uerbisque dicendum est, quid sint
quamque uim in significatione retineant, recte librum de
interpretatione signauit.

Nec hoc nos turbet, quod sunt quaedam interpretationes, de quibus in
hoc libro non tractet. Tamquam enim si quis de homine disputans
titulum operis de animali posuisset, quamquam non de omni animali,
tamen quoniam de aliquo disputaturus esset, recte de animali libro
nomen imponeret: ita nunc licet non de omni interpretatione
pertractet, tamen quoniam de una quae est enuntiatio et de nominibus
et uerbis, quae interpretationes /34/ simplices sunt, dicendum erat, a
communi et generali uocabulum libri de interpretatione composuit.

Est autem intentio de simplici enuntiatiua oratione disserere. Simplex
autem enuntiatiua oratio est in qua cum uerum falsumue sit, illud
tamen est, ut sine coniunctione totus orationis ordo proponatur, ut
est:

Homo est

Homo animal est

Homo currit

Homo pauidus currit

Hae enim propositiones sine coniunctione propositae sunt et hae
dicuntur praedicatiuae, illae uero quae sunt huiusmodi:

Si sol super terram est, dies est

duplices atque hypotheticae nec non etiam conditionales
uocantur. Ponitur enim si hoc sit, hoc esse -- id est si sol est, esse
diem. Quare hae simplices non sunt; "Sol est" enim et "Dies est" duae
propositiones sunt, quas una coniunctio quae est si copulat atque
componit. Sed de his nullus hoc libro tractatus habebitur. Quare
quoniam de simplicibus enuntiatiuis orationibus tractaturus est, id
est de simplici affirmatione et simplici negatione, quoniamque
affirmationes et negationes uerbis ac nominibus coniunguntur, ut in ea
quae est homo currit affirmatione homo nomen est, currit uerbum, et
rursum homo non currit negatio eodem nomine uerboque coniungitur:
recte prius de simplici affirmatione et de simplici negatione
omninoque de enuntiatione simplici disputaturus, quoniam omnis
enuntiatio simplex uerbis ngminibusque coniungitur, primam
disputationem de nominibus et uerbis instituit. His enim prius ad
scientiam /35/ uenientibus tota facillime natura orationis
aperitur. De quibus autem ei in toto dicendum est libro, inchoans ipse
praeponit.

				 
 [01] 
PRIMUM OPORTET CONSTITUERE QUID NOMEN ET QUID VERBUM, POSTEA QUID EST
NEGATIO ET AFFIRMATIO ET ENUNTIATIO ET ORATIO.

In principio, inquit, huius sermonis, qui de enuntiatione instituitur,
constituere id est definire oportet, quid nomen sit, quid uerbum. Haec
enim (ut dictum est) omnem coniungere orationem ualent. Quae oratio
aliarum genus est orationum. Sunt autem principales quinque orationum
differentiae. Est autem prima oratio deprecatiua ut:

Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis

Secunda imperatiua ut:

Suggere tela mihi

Tertia interrogatiua ut:

Quo te, Moeri, pedes?

Quarta uocatiua ut:

Huc ades, o Meliboee!

Quinta enuntiatiua, in qua uerum inesse falsumque perspicitur. Huius
autem duae sunt species, una affirmatio, altera negatio. Affirmatio
est ut:

Homo animal est

negatio ut:

Homo animal non est

Ergo orationem uerba nominaque constituunt. Enuntiationis autem oratio
genus est, enuntiatio uero affirmationis et negationis.

Quare elementa quaedam sunt quae coniungunt orationem uerba et nomina
et de his disputat primum, dehinc propositionis duas /36/ ultimas
species sumit et dicit se de affirmatione et negatione dicturum, post
has harum genus proponit id est enuntiationem, ultimum uero, quod
horum maximum est, orationem. Est uero quodammodo conuersus ordo ab
speciebus usque ad earum genera prima perueniens. Progrediendo enim ab
affirmatione et negatione ad enuntiationem, quod est genus, ascensum
est, ab enuntiatione ad enuntiationis genus, quod est oratio,
propositionem operis leuauit; diuerso tamen modo de cunctis
disputat. Prius enim de oratione, post de enuntiatione, deinde
affirmatione, postremo de definitione negationis edisserit, conuerso
scilicet ordine. Sed hoc posterius liquebit. Quod autem prius
negationem, postea proposuit affirmationem nihil interest, cum omnes
species acquaeuae sibimet sint et uni generi aequaliter supponantur.

Quocirca si affirmatio et negatio enuntiationis species sunt, rectum
est quamlibet earum prius indiscrete proponere. Quemadmodum autem
affirmatio et negatio species enuntiationis sint et haec earum genus,
secunda editione monstrandum est.

SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN UOCE EARUM QUAE SUNT IN ANIMA PASSIONUM
NOTAE ET EA QUAE SCRIBUNTUR EORUM QUAE SUNT IN UOCE. ET QUEMADMODUM
NEC LITTERAE OMNIBUS EAEDEM, SIC NEC UOCES EAEDEM. QUORUM AUTEM HAEC
PRIMORUM NOTAE, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES ANIMAE ET QUORUM HAE
SIMILITUDINES, RES ETIAM EAEDEM.

/37/ Quoniam nomen et uerbum in definitionibus suis significatiua
paulo post propositurus est, primum explicat quorum sint significatiua
quaecumque significant id est quae designent ipsum nomen et
uerbum. Tota autem ratio sensus huiusmodi est: tria sunt ex quibus
omnis conlocutio disputatioque perficitur: res, intellectus,
uoces. Res sunt quas animi ratione percipimus intellectuque
discernimus, intellectus uero quibus re ipsas addiscimus, uoces quibus
id quod intellectu capimus significamus.

Praeter haec autem tria est aliud quiddam quod significat uoces, hae
sunt litterae, harum enim scriptio uocum significatio est. Cum igitur
haec sint quattuor: res, intellectus, uox, littera, rem concipit
intellectus, intellectum uero uoces designant, ipsa uero uoces
litterae significant.

Intellectus uero animae quaedam passio est. Nisi enim quandam
similitudinem rei quam quis intellegit in animae ratione patiatur
nullus est intellectus. Cum enim uideo orbem uel quadratum, figuram
eius mente concipio et eius mihi similitudo in animae ratione formatur
patiturque anima rei intellectae similitudinem, unde fit ut intellectu
et similitudo sit rei et animae passio.

Horum autem rursus quattuor duae sunt naturales, duae secundum hominum
positionem. Voces namque et litterae secundum positionem sunt,
intellectus autem et res naturaliter. Hoc illo approbatur, quod apud
diuersas gente diuersis uocibus utuntur et litteris, idcirco quoniam
ipsi sibi uoces quibus uterentur et litteras quibus scriberent
composuerunt. Intellectus autem et res nullus posuit sed uaturaliter
sunt. Neque enim quod apud /38/ Romanos "equus" est apud barbaros
"ceruus" sed apud diuersas gentes eadem rerum natura est. Praeterea
non quod nos intellegimus esse equum canem barbari putant sed eadem
apud diuersissimas gentes substantiarum intellectuumque ratio est
constituta. Quare duae harum sunt secundum hominum positionem id est
uoces et litterae, duae secundum naturam: res et intellectus.

Nunc ergo hoc dicit, quoniam uoces quidem significant intellectum,
ipsas autem uoces litterae significant. Sunt autem intellectus animae
passiones et uoces quidem et litterae naturales non sunt. Quemadmodum
enim uox non eadem apud omnes est, ita nec litterae. Sed intellectus
et res eadem apud omnes quamlibet diuersissimas gentes inuenies. Atque
hoc est quod ait: SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN UOCE EARUM QUAE SUNT IN
ANIMA PASSIONUM NOTAE id est ipsae, inquit, uoces intellectus qui sunt
animae passiones significant eorumque sunt significatiuae; ergo ea
quae sunt in uoce significant illas et earum sunt notae quae sunt
animae passiones. Animae autem passiones intellectus sunt. Igitur ea
quae sunt in uoce intellectnum qui sunt animae passiones notae sunt
eosque significant, quoniam his id est uocibus omnis significatur
intellegentia mentisque conceptio. At uero quod addidit his: ET EA
QUAE SCRIBUNTUR EORUM QUAE SUNT IN UOCE, tantundem ualet tamquam si
diceret: notae sunt litterae quae scribuntur uerborum et nominum quae
sunt in uoce.

Monstrauit igitur /39/ uoces intellectuum esse significatiuas et
litteras uocum. Nunc de eorum natura pertractat dicens: ET QUEMADMODUM
NEC LITTERAE OMNIBUS EAEDEM, SIC NEC UOCES EAEDEM. Hoc ad monstrandum
ualet uoces et litteras positione constitui, non natura. Etenim
diuersae apud diuersos sunt uoces et litterae et quemadmodum litterae
eaedem apud omnes homines non inueniuntur, ita quoque nec uoces. Quare
hae secundum positionem sunt, quod ipse reticuit uelut planum.
Manifestum enim est, quod per gentes singulas permutatur, hoc non
natura constitutum esse sed positione. Quod uero addidit: QUORUM AUTEM
HAEC PRIMORUM NOTAE, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES ANIMAE ET QUORUM HAE
SIMILITUDINES, RES ETIAM EAEDEM ad hoc pertinet, ut naturales esse res
intellectusque declaret. Idem namque (ut dictum est) intellectus
passiones quidem animae sunt, rerum autem similitudines. Ergo nunc hoc
dicit: quorum hae id est uoces, de quibus supra dixerat: sic nec uoces
eaedem, quorum ergo hae uoces significatiuae sunt, id est passionum
animae, hae sunt apud omnes eaedem. Significant autem uoces illa quae
sunt in intellectibus: intellectus igitur animi passio est apud omnes
homines non diuersa. Ergo naturalis apud omnes homines /40/ est animi
conceptio atque animae passio, quarum sunt notae ea quae uersantur in
uocibus. Docetur autem et res, quarum sunt similitudines intellectus,
et animae passiones esse non positione sed naturaliter constitutas,
idcirco quod eae res, quarum similitudines sunt intellectus, qui
intellectus animae passiones sunt, apud omnes eaedem sunt. Hoc est
enim quod ait ET QUORUM HAE SIMILITUDINES scilicet animae passiones
quae sunt similitudines rerum, RES ETIAM EAEDEM, ac si diceret: quorum
intellectus sunt similitudines qui intellectus animae passiones sunt,
id est res apud omnes eaedem sunt. Quod autem ita posuit: QUORUM AUTEM
HAEC PRIMORUM NOTAE, hoc sentit: de uocibus enim dicit, quoniam quorum
uoces primorum notae sunt, apud omnes sunt eaedem animae
passiones. Vox enim et intellectum rei significat et ipsam rem. Ut cum
dico "Lapis" et intellectum lapidis et ipsum lapidem (id est ipsam
substantiam) designat -- sed prius intellectum, secundo uero loco
significat rem. Ergo non omnia quae uox significat passiones animae
sunt sed illa sola quae prima; prius enim significat intellectus,
secundo uero loco res. Sed intellectus passiones animae sunt et quorum
ergo primorum notae sunt uoces, eaedem sunt apud omnes homines animae
passiones. Est alia quoque scriptura hoc modo sese habens: QUORUM
AUTEM HAEC PRIMORUM NOTAE, HAE OMNIBUS PASSIONES ANIMAE ET QUORUM HAE
SIMILITUDINES, RES ETIAM HAE. Quod si ita scriptum sit, /4l/ hoc
uidetur dicere: ostendit enim quorum sint uoces notae et quorum rursus
animae passiones, tamquam si diceret: uoces quod significant et quorum
notae sunt, illae sunt animae passiones et rursus quorum similitudines
sunt hae quae sunt animae passiones, hae sunt res; tamquam rursus si
diceret: quorum sunt similitudines ea quae in intellectibus atque
animae passionibus sunt, illae sunt res. Sed de his disputationem
trahere longius non uult. Ait enim: DE HIS QUIDEM DICTUM EST IN HIS
QUAE SUNT DICTA DE ANIMA, ALTERIUS EST ENIM NEGOTII. Etenim aliud est
principaliter de intellectibus animae disputare, aliud tantum sibi ad
disputationem sumere, quantum ad logicae possit pertinere
peritiam. Quare alterius negotii est principaliter de animae
passionibus disputare.

EST AUTEM, QUEMADMODUM IN ANIMA ALIQUOTIENS QUIDEM INTELLECTUS SINE
VERO VEL FALSO, ALIQUOTIENS AUTEM CUI IAM NECESSE EST HORUM ALTERUM
INESSE, SIC ETIAM IN UOCE; CIRCA COMPOSITIONEM ENIM ET DIVISIONEM EST
FALSITAS UERITASQUE.

De enuntiatione dicturus in qua ueritas et falsitas inuenitur recte
prius monstrare proponit, in qua prolatione uocum horum alterum id est
aut ueritas aut falsitas inueniri queat. Sed omnis uox animi sensa
significat, quare ex animi intellectibus quidquid euenerit uocibus
iudicatur. Ergo nunc hoc dicit: similitudo est, inquit, quaedam inter
se intellectuum /42/ atque uocum: quemadmodum enim sunt quaedam
simplicia quae ratione animi concipiuntur constitunuturque
intellegentia mentis, in quibus neque ueritas ulla neque falsitas
inuenitur, ita quoque in uocibus est. Simplex enim intellectus, ut
uerbi gratia hominis uel equi, neque falsitatem ullam retinet neque
ueritatem. Cum enim intellego simpliciter hominem, substantiam ipsam,
nihil ueri uel falsi in cogitatione retineo. Quod si cursum rursus
animi cogitatione perspexero, cogitatio ipsa, quoniam simplicis rei
tenet intuitum, a ueritate et falsitate seclusa est. Sed quando cursum
et hominem iunxero et ex his aliquid intellegentia mea fecero (idque
si uoce proferam, huiusmodi erit "Homo currit"), tunc ex hac
substantiae et accidentis compositione et coniunctione huiusmodi
intellectus fit, in quo uel falsitas possit esse uel ueritas.

Ergo quemadmodum in intellectu sunt quaedam aliquotiens simplicia uero
falsoque carentia, aliquotiens autem cum iam necesse est aut ueritatem
inesse intellectui aut falsitatem, sic est etiam in uoce. Nam si
simplicem intellectum et uero falsoque carentem uox proferat, ipsa
quoque a ueritate et falsitate relinquetur. Quod si huiusmodi proferat
intellectum, qui in se uerum falsumque contineat, ipsa quoque ueri
falsique retinet significationem.

Docuit autem per hoc quod ait: CIRCA COMPOSITIONEM ENIM ET DIVISIONEM
EST FALSITAS UERITASQUE -- in qua prolatione uocis enuntiationes
possimus inuenire. Quotiens enim substantiam cum accidenti coniungimus
/43/ atque componimus uel intellectum intellectui copulamus, ut fieri
propositio possit in cogitatione, tunc fit idem in uoce. Et est nunc
affirmatio ut:

Homo currit

hominem quippe cursumque composui atque coniunxi et inde affirmatio
nata est ueritatem continens uel mendacium, nunc uero negatio, si huic
aduerbium negatiuum iunxero et substantiam ab accidente diuisero atque
disiunxero, ut est:

Homo non currit

non id quod est aduerbium negatiuum, hominem a cursu diuisit atque
disiunxit factaque inde negatio rursus ueritatem falsitatemue
significans. Recte igitur dictum est circa compositionem quod est
affirmatio uel diuisionem quod est negatio ueritatis falsitatisque
constare naturam.

NOMINA IGITUR IPSA ET VERBA CONSIMILIA SUNT SINE COMPOSITIONE VEL
DIVISIONE INTELLECTUI, UT HOMO VEL ALBUM, QUANDO NON ADDITUR ALIQUID;
NEQUE ENIM ADHUC VERUM AUT FALSUM EST.

Nunc qui sit intellectus sine uero uel falso ordinata continuatione
persequitur. Ea enim, inquit, quae simpliciter dicuntur, similia sunt
simplicibus intellectibus, qui sine ulla compositione uel diuisione
animi puro capiuntur intuitu. Cum enim homo uel album ipsa quidem
simplicia sint et significent aliquid, nihil tamen neque uerum neque
falsum designant. Omne enim simplex nomen uel uerbum a ueritate et
falsitate secluditur. Atque ideo, quoniam (ut dictum est) quaecumque
sunt in uocibus significant animae passiones, simplices uoces et sine
compositione uel diuisione similes sunt his intellectibus quos sine
compositione /44/ et diuisione simplex intellegentia concipit. In his
enim atque in huiusmodi nulla neque ueritas neque falsitas
inuenitur. Nisi enim aliquid addatur, ut id quod simplex intellegis
uel per se constituas esse uel ei aliquid secundum esse coniungas, in
his ueritas et falsitas non erit. Cum enim simpliciter dico "homo", si
non aliquid addidero, ut uerbum est, ut fiat huiusmodi compositio:

Homo est

uel huiusmodi aliquid, ut:

Homo uiuit

quod idem ualet tamquam si dicamus:

Homo uiuens est

ergo nisi aliquid huiusmodi fuerit adiunctum, quod intellectam rem uel
per se es se constituat, ut:

Homo est

cum dico per se esse hominem designaui, uel iuncto accidenti tale
aliquid apponatur, quod idem ei quod est esse significet, ut est:

Homo uiuit

uita enim homini iuncta est et uiuit idem designat quod uiuens est,
nulla ueritas nec falsitas ualet intellegi. Hoc autem conuenientissimo
monstrat exemplo.

HUIUS AUTEM SIGNUM HOC EST: HIRCOCERUUS ENIM SIGNIFICAT ALIQUID SED
NONDUM VERUM VEL FALSUM, SI NON VEL ESSE VEL NON ESSE ADDATUR, VEL
SIMPLICITER VEL SECUNDUM TEMPUS.

Magnam uim habet exempli huius subtilitas. Non enim sola illa nomina
uel uerba a ueritate ac mendacio separata sunt, quaecumque simplicia
sunt sed etiam illa quaecumque composita, si sint simpliciter
dicta. Hircoceruus enim compositum nomen est significans hircum et
ceruum sed nisi ei aut esse aut non esse addatur, ut dicamus:

Hircoceruus est

uel:

Hircoceruus non est

nullus inde ueri falsiue intellectus /45/ poterit prouenire. Ipsum
enim quamquam sit compositum, tamen simpliciter dictum ueritati et
falsitati proximum non est. Si quis enim dicat tantum hircoceruus,
nihil enuntiat. Quod si nihil enuntiat, praeter ueritatem
falsitatemque quiddam compositum designans nomen auditor
intellegit. Quod uero ait VEL SIMPLICITER VEL SECUNDUM TEMPUS, ad hoc
ualet, ne putaremus tunc solum fieri de nomine enuntiationem, cum ei
praesens tempus adicitur, ut cum dicimus:

Hircoceruus est

uel:

Hircoceruus non est

in his iam ueritas est aut falsitas. Sed non solum si praesens tempus
designet propositio sed etiam si praeteritum, ut si quis dicat:

Hircoceruus fuit

uel futurum, ut si quis dicat:

Hircoceruus erit

enuntiationem facit. Ergo id quod ait VEL SIMPLICITER VEL SECUNDUM
TEMPUS, huiusmodi est: simpliciter enim facta enuntiatio secundum
praesens est. Etenim quod praesens dicimus tempus non est sed
confinium temporum, tempus autem est futurum uel praeteritum. Ergo non
potest in eo quod est hircoceruus ueritas aut falsitas inueniri, nisi
ei aut esse aut non esse addatur, uel praesens significans, quod est
simpliciter, uel tempus, quod est praeteritum aut futurum. Si quis
enim sic dicat:

Hircoceruus est

simpliciter dixit id est secundum praesens, si quis autem:

Hircoceruus erit (uel fuit)

secundum tempus futurum scilicet (et praeteritum).

Haec igitur quae erant utilia praelocutus ad definitionem nominis
disputationis cursum intendit.

 [02] 
NOMEN ERGO EST VOX SIGNIFICATIVA SECUNDUM /46/ PLACITUM SINE TEMPORE,
CUIUS NULLA PARS EST SIGNIFICATIVA SEPARATA.

Omnis definitio genere differentiisque perficitur. Sumpsit ergo ad
definitionem uocem nominis genus, caetera uero quae exsecutus est pro
differentiis aggregauit. Est autem huius termini talis expositio:
NOMEN, inquit, EST VOX. Sed uocum aliae sunt quae significant, aliae
quae nihil significant. Nomen autem significat id cuius nomen
est. NOMEN igitur EST VOX SIGNIFICATIVA. Vocum significatiuarum aliae
sunt naturaliter, aliae non naturaliter. Naturaliter est uox
significatiua, ut ea quae dolores naturaliter monstrat aut gaudia, non
naturaliter uero significatiuae uoces sunt, quas secundum positionem
esse dicimus. Secundum positionem uero sunt, quas ipsi sibi homines
posuerunt, ut cum dixit aliquis primus qui rebus nomina condidit: haec
substantia dicatur aurum, haec lapis, haec aqua, et alia
similia. Tales igitur uoces secundum positionem sunt hominum, et ita
secundum positionem, quemadmodum ipsis hominibus placuit, a quibus
nomina illa formata sunt. Huiusmodi ergo uoces, quae secundum
positionem sunt, secundum ponentium placitum sunt. Sed nomen non
naturaliter significat. Apud diuersas enim gentes diuersa sunt
nomina. Quae autem apud diuersos diuersa sunt, ea non sunt naturaliter
sed secundum placitum eorum qui posuerunt positionemque
ponentium. Alioquin si naturaliter essent, quemadmodum ea quae dulcia
sunt apud Romanos non eadem sunt apud Scythas amara nec acida sed apud
ipsos quoque sunt dulcia et apud omnes /47/ gentes eodem modo: ita
quoque omnia nomina si naturaliter essent, isdem omnes homines
uterentur. Quare quoniam nomina naturaliter non sunt nec naturaliter
significant, SECUNDUM PLACITUM sunt scilicet ponentium atque auctorum
et a quibus nomina ipsa rebus impressa sunt. Est ergo nomen VOX
SIGNIFICATIVA SECUNDUM PLACITUM.

Secundum placitum autem positionemque significantium uocum aliae
tempus secum ad significationem trahunt, aliae praeter tempora
praedicantur. Tempus secum trahunt, ut est "curro" et "lego" uel
"cucurri" uel "legi" et quaecumque sunt uerba. Omne enim uerbum cum
tempore est, nomina uero sine tempore sunt. Cum enim dico "Socrates"
uel "albedo" uel aliquid huiusmodi, temporibus carent. NOMEN ERGO EST
VOX SIGNIFICATIVA SECUNDUM PLACITUM SINE TEMPORE. Vocum
significatiuarum secundum placitum sine tempore aliae sunt quarum
partes extra significent, aliae quarum partes extra nihil
designent. Haec namque uox quae est:

Socrates cum Platone aliisque discipulis

quae est oratio, et significatiua est et secundum placitum, partes
namque ipsius quae sunt nomina secundum placitum sunt, et sine
tempore, nulla namque in ea ne imaginatio quidem temporis inuenitur
sed habet hoc quod partes eius extra significant. Tota namque oratio
est:

Socrates cum Platone aliisque discipulis

sed eius pars Socrates si a tota oratione disiuncta sit, significat
aliquid. Nominis autem pars nihil extra significat; ipsius enim
nominis quod est Socrates, /48/ quod disiunctum a tota conexione
significat, partes nihil extra designant. Neque enim 'So' neque 'cra'
neque 'tes' aliquid praeter totum nomen extra designant. Quare
rectissime definito constituta est: nomen esse uocem secundum placitum
designatiuam sine tempore, cuius partes nihil extra significent. Hoc
autem propositis docet exemplis.

IN NOMINE ENIM QUOD EST EQUIFERUS FERUS NIHIL PER SE SIGNIFICAT,
QUEMADMODUM IN ORATIONE QUAE EST EQUUS FERUS.

Si enim sit oratio quae dicat equus ferus; duas res significat: equum
et ferum. Utrumque enim est unum substantia, alterum quale. Qui uero
dicit equiferus, unum nomen est et ei unum quod significat subiectum
est. Quccirca unum quoque permixtio ista significat. Quod si unum
significat tota permixtio, pars inde separata nihil extra designat. In
toto enim nomine quod est 'equiferus', consignificat quidem 'ferus',
per se uero nihil significat. Quod si per se id quod dicimus 'ferus'
aliquid significare arbitremur, non iam erit pars nominis sed ipsum
erit integrum nomen et habebit partes 'fe' et 'rus'. Quocirca quoniam
nominibus unum subiectum est et unum significat totum nomen, uel si
sit aequiuocum uel si non sit (canis enim cum sit aequiuocum, semel
totum latrabilem, secundo totum rursus marinum significat): quare
quoniam quodlibet nomen unum aliquid significat totum, pars eius
separata et uelut a tota compositione seiuncta, /49/ in qua unum
a]iquid consignificabat, nihil extra significat. Dat autem
differentias simplicium nominum et compositorum. Dicit enim:

AT VERO NON QUEMADMODUM IN SIMPLICIBUS NOMINIBUS, SIC SE HABET ETIAM
IN COMPOSITIS. IN ILLIS ENIM NULLO MODO PARS SIGNIFICATIVA EST, IN HIS
AUTEM VULT QUIDEM SED NULLIUS SEPARATI, UT IN EQUIFERUS FERUS.

Simplicis, inquit, nominis, quoniam non constat ex aliis, partes ne
imaginatione quidem significationis aliquid produnt, ut in eo nomine
quod est homo neque 'ho' neque 'mo' quidquam significant nec
significare putantur, idcirco quoniam simplex nomen est. In his uero
quae composita sunt, quoniam ex duobus significatiuis in unam
significantiam rediguntur, uult quidem significare aliquid pars sed
nihil separatum designat. In eo enim quod est 'equiferus' dat quidem
imaginationem aliquam significationis et putatur significare 'ferus'
(hoc est enim quod dixit: VULT QUIDEM) sed nihil extra separatumque
significat. Si enim hoc ipsum 'ferus' ut pars nominis dicatur,
dimidium nomen dicitur eius quod est 'equiferus', dimidium autem nomen
nihil designat. Ergo id quod dicimus 'ferus' cum alia parte nominis
quae est equi unum consignificat 'equiferus', separatum autem nihil
extra designat. Quod si rursus ipsum nomen extrinsecus, /50/ non in
alterius nominis parte ponatur, significat uelut nomen. Ergo non est
similis in simplicibus nominibus compositisque partium significatio
sed simplicium quidem nominum partes nec ipsae significant nec
significare putantur, compositorum uero uolunt quidem partes aliquid
significare et dant significationis imaginationem et significare
aliquid putantur sed nullius separati retinent significationem.

SECUNDUM PLACITUM VERO, QUONIAM NATURALITER NOMINUM NIHIL EST SED
QUANDO FIT NOTA. NAM DESIGNANT ET INLITTERATI SONI, UT FERARUM, QUORUM
NIHIL EST NOMEN.

Dixerat superius in definitione nomen esse secundum placitum, non
natura. Hoc autem nunc diligentius monstrat dicens nihil esse nominum
naturaliter. ATQUE ideo non illi sufficit ad definitionem, quod est
significatiua uox, nisi illud quoque adderet, quod secundum placitum
uox significatiua est. Alioquin multi inlitterati soni significant, ut
sibilus aliquid interdum designat.

Ferarum quoque mutorumque animalium uoces interdum aliqua
significatione praeditas esse /51/ perspicimus. Quaedam enim uox canum
iras significat, hinnitus quoque equorum saepe alterius equi
consuetudinem quaerit. Sed haec naturaliter significant atque ideo
nomina non sunt. Quod igitur naturaliter significat, nomen non
est. Atque haec hactenus.

Nunc quemadmodum facta sit definitio uideamus. Quod dixit nomen esse
VOCEM, traxit a genere definitionem; quod SIGNIFICATIVAM esse
consequenter apposuit, nomen ab non significantibus uocibus separauit;
quod SECUNDUM PLACITUM, ab naturaliter significantibus uocibus nominis
natura diuisa est; quod SINE TEMPORE, ad uerborum discrepantiam
respicit; quod eius NULLAM PARTEM EXTRA SIGNIFICARE propositum est,
idcirco dictum est, ut nomen ab orationibus distare uideretur.

Hactenus quidem de tota nominis definitione tractatum est et quibus
differentiis ab aliis uocibus distare possit explicitum est, nunc
autem quae uidentur in definitionem nominis incurrere an nomina sint,
diligentius quaerit.

NON HOMO VERO NON EST NOMEN. AT VERO NEC POSITUM EST NOMEN, QUO ILLUD
OPORTEAT APPELLARI. NEQUE ENIM ORATIO AUT NEGATIO EST SED SIT NOMEN
INFINITUM.

Nunc disserit qualia esse arbitrari oportet, quae cum sub definitionem
quidem nominis cadant, integra tamen nomina non esse uideantur. Unde
fit ut his diligentissime distributis integerrima nominis definitio
concludatur. Hoc enim quod dicimus non homo quid sit ambigitur. Oratio
enim non est. Omnis enim /52/ oratio uerbis nominibusque
coniungitur. Hoc autem quod dicimus 'non homo' duabus quidem partibus
constat sed unum in se retinet nomen, uerbum uero non habet. Negatiua
enim particula, quae est 'non', neque nomen est neque uerbum. Rursus
negatio non est. Omnis enim negatio uerum falsumue significat. 'Non
homo' uero quod dicimus neque uerum est neque falsum. Nisi enim (ut
supra ait) aliquid quod sit proximum ad id quod est esse addatur,
nulla ueritatis aut falsitatis ratio in qualibet orationis partium
compositione perficitur. At uero nomen non est. Omne enim nomen unam
rem significat definitam, ut cum dicimus 'homo' substantiam significat
nec quamlibet sed rationalem atque mortalem. Eodem modo et caetera
nomina. Qui uero dicit 'non homo', hominem quidem tollit, quid autem
illa significatione uelit ostendere, non definit. Potest enim quod
homo non est et equus esse et canis et lapis et caetera quaecumque
homo non fuerint. Quare quoniam id quod definite significare potest
aufert in eo negatiua particula, quid uero significare debeat definite
non dicit sed multa atque infinita unusquisque auditor intellegit:
dicatur, inquit, nomen infinitum. Hoc enim quod dicimus 'non homo' tam
multa significat quam multa sunt quae a definitione hominis
disinuguntur.

Sed hoc Aristoteles uocabulum, cum infinitum nomen uocaret, prunus
inuenit. Apud antiquiores enim ista quidem erat dubitatio sed huic
differentiae, qua differt nomen definitum ab huiusmodi nomine quod cum
negatione proponitur, impressum uocabulum non erat, quod ipse testatur
dicens: AT VERO NEC POSITUM EST NOMEN, QUO ILLUD OPORTEAT
APPELLARI. Nullus enim posuit uocabulum, quo oporteat appellari id
quod dicimus non homo sed Aristoteles perspicaciter infinitum nomen
huiusmodi praedicamentum censuit appellari.

CATONIS AUTEM VEL CATONI ET QUAECUMQUE TALIA SUNT NON SUNT NOMINA SED
CASUS NOMINIS.

Omnis, inquit, casus alterius casus est. Itaque fit ut quicumque casus
sit alterius inflexio uideatur. Ergo quod dicimus huius Catonis uel
huic Catoni uel alia huiusmodi casus nominamus, unde fit ut hi casus
inflexiones quoque dicantur. Sed omnis inflexio alicuius inflexio
est. Quod autem inflectitur ab eo quod ipsa inflexione fit prius
est. Quare cum id quod dicimus Cato nomen sit et sit primum, distat
inflexionibus suis. Inflexio autem nominatiui genetiuus et
caeteri. Nullus enim dixerit recte nomina casus esse. Si enim id quod
dicimus Cato alicuius casus sit, cuius casus esse possit oportet
ostendi. Sed ante id quod dicimus Cato nullus praedicatur casus:
igitur quoniam Cato nomen nullius inflexio est, nec omnino casus
est. Caeteri autem casus qui dicuntur nominatiui inflexione formantur:
Catonis et Catoni et Catonem. Quare si distant ea quae ab inflexione
nascuntur ab his quae inflectuntur, distant quoque hi omnes casus, qui
sunt Catonis Catoni Catonem, eo quod est Cato, id est a nomine
principali. Sed hic Cato nomen est, casus igitur nomina non
sunt. Aliud est /54/ enim ipse casus, aliud cuius est casus. Quocirca
si nominis haec omnia casus sunt, haec nomina non sunt. Atque ideo
prudenter ueteres omnes casus genetiuum, datiuum, accusatiuum,
uocatiuum, ablatiuum suis diuersisque nominibus uocauerunt, primum
uero alias rectum, quasi a nullo inflexum, alias nominis ipsius
uocabulo nominatiuum dixerunt. Quare nunc hoc Aristoteles exsequitur,
quia casus nominum uideantur non esse nomina sed tantum nominum
inflexiones id est casus.

RATIO AUTEM EIUS EST IN ALIIS QUIDEM EADEM SED DIFFERT QUONIAM CUM EST
VEL FUIT VEL ERIT INUCTUM NEQUE VERUM NEQUE FALSUM EST, NOMEN VERO
SEMPER; UT CATONIS EST VEL NON EST; NONDUM ENIM NEQUE VERUM DICIT
NEQUE MENTITUR.

Ratio, inquit, id est definitio nominis et casus nominis eadem
est. Nam sicut nomen uox significatiua est secundum placitum sine
tempore, ut eius pars nulla extra significet, sic etiam casus. Nam uox
est et secundum placitum designatiua et cuius separatae partes nihil
designant. Ergo eadem definitio ratioque est nominis et casus nominis
sed his una additur differentia, quod omne nomen cum eo quod dicitur
est aut non est coniunctum aut affirmatiuam enuntiationem facit aut
negatiuam, ut:

Socrates est

uel:

Socrates non est

Hic enim quoniam ueritas aut falsitas incidit, enuntiationem esse
necesse est; in /55/ casibus uero quamuis addas est aut non est, nulla
inde affirmatio neque negatio fit. Neque enim ulla in hos ueritas aut
falsitas cadit. Si quis enim dicat:

Socratis est

uel:

Socratis non est

uel:

Catonis est

uel:

Catonis non est

quid sit uel non sit non apponens, cum simplici casu est aut non est
iungens imperfectam faciet orationem falsitate ac ueritate
disiunctam. Quare nulla enuntiatio est. Ergo differt nomen casu, quod
nomen quidem CUM EST aut NON EST iunctum aut uerum aut falsum facit,
casus uero NEC VERUM DICIT NEQUE MENTITUR. Etenim nullo alio addito
trunca atque imperfecta sententia est. Sed quorsum istuc? Ut definitio
scilicet nominis integerrima compleretur. Etenim iam nunc definitio
nominis hoc modo est: nomen est uox significatiua secundum placitum:
sine tempore, cuius nulla pars significatiua est separata, defimium
aliquid significans, CUM EST aut NON EST iuncta faciens
enuntiationem. Sed DE NOMINE hactenus, nunc uerbum diligentissima
definitione determinat.

 [03] 
VERBUM AUTEM EST QUOD CONSIGNIFICAT TEMPUS, CUIUS PARS NIHIL EXTRA
SIGNIFICAT.

Verbum distat a nomine hoc solo quod nomen sine tempore est, ut supra
iam dictum est, uerbum uim temporis in significationibus trahit. Et
esset quidem plena definitio uerbi, si alia in ea omnia quae in nomine
ponerentur, hoc solo discrepante quod uerbum /56/ consignificat
tempus, essetque definitio ita: uerbum est uox significatiua secundum
placitum cum tempore, cuius nulla pars extra significatiua est. Sed
quoniam sunt illa nomini uerboque communia, proprium autem uerbi
consignificare tempus, a proprietate definiti uerbum uoluit
definire. Diligenter autem ait CONSIGNIFICAT. Nam significant nomina
tempus, ut dies uel annus, haec enim temporum nomina sunt; uerbum
autem consignificat tempus. Principaliter enim aut passionem designat
aut actum, ut cum dico "Accuso" uel "Accusor" sed cum ipsa actus
passionisque significatione uim quoque secum temporis trahit, ut ille
actus aut passio praeter aut futurum aut praeteritum aut quod inter
haec est esse non possit.

Sequitur: et est SEMPER EORUM QUAE DE ALTERO DICUNTUR NOTA. Sensus
huiusmodi est: omne, inquit, uerbum significat aliquod accidens, quod
accidens semper de altero praedicatur. Nam si omne uerbum aut actionem
aut passionem designat, actio uero et passio in acci dentibus
numerantur omne uerbum uim significat accidentis. Sed accidens semper
de eo praedicatur quod sibi subiectum est, ut album de corpore et
durum de ferro. Quare omnia uerba eiusmodi aliquid designant, quae
semper de altero praedicantur, quod per hoc scilicet dixit, quod ait
uerbum notam esse id est significationem eorum quae de altero
praedicantur, quod idem ualet tamquam si diceret: uerbum semper
accidentia significat, quorum haec natura est ut semper de altero /57/
praedicentur; cuius enim quaelibet res nota est, hanc ipsam quae nota
est designat.

DICO AUTEM QUONIAM CONSIGNIFICAT TEMPUS, UT CURSUS QUIDEM NOMEN EST,
CURRIT VERO VERBUM, CONSIGNIFICAT ENIM NUNC ESSE.

Supra in definitione proposuit nomen esse sine tempore, quod nunc
quoque hoc monstrat exemplo et diligentissimo quidem. Nam idem
praedicamentum ad nomen relatum sine temporis consignificatione
monstratur, ad uerbum uero uidetur esse cum tempore. Cursus enim
simpliciter dictus ut nomen et ut res propria sine tempore est, sin
uero in actionem, quae uerbi semper est, inducatur, mox proprietatem
uerbi ac temporis in se suscipit consignificationem. 'Currit' enim
uerbum est et significat actionem et cum eadem tempus ostendit,
monstrat enim esse nunc id est praesens tempus. CONSIGNIFICAT autem
idcirco dictum est, quoniam quod dicimus currit actum quidem quendam
significat, cum eo uero actu in ipsa significatione uerbi praesens
tempus inducitur. Atque ideo diligenter ait consignificat. Et est haec
uerborum subtilitas in Aristotele mirabilis.

ET SEMPER EORUM QUAE DE ALTERO DICUNTUR NOTA EST, UT EORUM QUAE DE
SUBIECTO VEL IN SUBIECTO.

Semper, inquit, uerbum ea significat quae de altero praedicentur. Quae
sunt autem haec quamquam breuissime, ipse tamen ostendit. Est enim
consuetudo /58/ Aristotelis ea quae accidentia sunt in subiecto esse
dicere nec non etiam eadem ipsa accidentia de subiecto praedicari,
idcirco quod omnia quaecumque accidentia sunt uel denominatiue uel
quolibet alio modo et de subiecto praedicantur et in subiecto
sunt. Nunc ergo hoc dicit: tale quiddam significat uerbum, quod semper
accidens sit, quod accidens uel in subiecto semper uel de subiecto
praedicatur. Est alia quoque expositio hoc modo: de subiecto dicitur
genus semper ad species. Ergo eorum quae sunt accidentia alia sunt
indiuidua, alia generalia. Et illa quidem quae sunt indiuidua in
subiecto tantum sunt, ut quodlibet particulari corpori accidens, alia
uero sunt generalia accidentia, quae de allis accidentibus
praedicantur ut de subiectis, ut est color. Color namque praedicatur
de albedine et nigredine et caeteris. Ergo nunc omne, inquit, uerbum
quiddam quod de altero praedicetur significat. Sed hoc huiusmodi erit,
quod aut particulare sit et in subiecto tantum sit, ut est currit,
cursus enim de nullo alio subiecto praedicatur, nisi tantum in
subiecto est, aut generale erit illud accidens et uniuersale, ut de
alio rursus accidenti praedicetur ut de subiecto, ut si dicam
mouetur. Hoc enim quod dicimus mouetur de subiecto cursus praedicatur,
qui currit enim mouetur. Significat igitur uerbum aut particulare
accidens, quod est tantum in subiecto, aut uniuersale, quod de alio
accidente uelut de subiecto praedicetur. Hactenus de definitione uerbi
distribuit. /59/

Nunc uero, sicut in nomine, ea quae in uerbum incidere poterant et
uerba non esse, a uerbi ratione et proprietate disiungit.

NON CURRIT VERO ET NON LABORAT NON VERBUM DICO. CONSIGNIFICAT QUIDEM
TEMPUS ET SEMPER DE ALIQUO EST, DIFFERENTIAE AUTEM HUIC NOMEN NON EST
POSITUM; SED SIT INFINITUM VERBUM.

Sicut in nomine fecit, ita quoque in uerbo ad integram definitionem
uerbi proprietatemque contendit. Ait enim non currit non esse uerbum
et idcirco quod uerbum omne tinitum aliquid designat, non currit autem
quemadmodum infinitum sit paulo post demonstrabitur. Quod neque oratio
est. In hoc enim quod dicitur non currit neque duo uerba sunt neque
duo nomina neque nomen et uerbum, quae sola possunt iungere
orationem. At uero negatio non est, etenim tota imperfecta sententia
est. Sed neque huic, inquit, antiquiores posuere uocabulum. Haec enim
differentia quae est non currit et non laborat, quae a uerbo puro et
simplici distat, nulla apud antiquiores uocabulo nuncupata est
differentia. Differentiam autem uocauit id quod dicitur non currit et
non laborat ab eo quod est currit et laborat. Sed quoniam his nullum
est ab antiquis nomen impositum, Aristoteles nomen ipse constituit
dicens: sit uerbum infinitum. Alioquin maximam dubitationem facit
huius praedicamenti similitudo, quod ipsum quidem praedicamentum uox
est designatiua secundum placitum et de altero praedicatur et
consignificat tempus, idem scilicet quod uerbum quod est currit. Sed
hoc solo differre perspicitur, quod illud /60/ finitum uerbum est, hoc
infinitum. Cur autem infinitum est, continua oratione persequitur.

QUONIAM SIMILITER IN QUOLIBET EST, VEL QUOD EST VEL QUOD NON EST.

Infinitum, inquit, uerbum est, quoniam cum de altero semper
praedicetur (non currit enim de altero dicitur), tamen aeque uel de
subsistente re uel de non subsistente praedicari potest, ut in eo quod
est homo non currit. Homo res est subsistens: ergo dicitur id quod est
non currit de homine id est de re subsistente. Rursus dicimus chimaera
non currit. Chimaera uero non est nec omnino subsistit et potest de ea
uere dici, quoniam non currit. Quod enim omnino non est, et non
currit. Ergo id quod est non currit et de ea re quae subsistit atque
est in rebus dicitur et de ea quae neque est neque esse poterit
praedicatur; quare infinitum uerbum dicatur. Nec solum hoc sed illud
etiam, quod qui dicit currit rem quam quisque faciat definite
significat, cum uero dicit:

Non currit

ipsum quidem cursum uidetur auterre sed utrum sedeat, an iaceat, an
ambulet, an quid aliud faciat non relinquit. Quare quoniam et ea quae
sunt et ea quae non sunt infinita sunt et de his omnibus praedicatur
quoniamque id quod tollit finitum est, quid uero ponat infinitum,
propter haec uerbum uocabitur infinitum.

SIMILITER AUTEM VEL CURRET VEL CURREBAT NON VERBUM EST SED CASUS
VERBI. DIFFERT AUTEM /61/ A VERBO, QUOD HOC QUIDEM PRAESENS
CONSIGNIFICAT TEMPUS, ILLA VERO QUOD COMPLECTITUR.

Ut in nomine fecit, cum casus a nominibus distribuit, ita quoque casus
uerborum nunc a uerborum ratione disinugit curret enim quod in futurum
est uel currebat quod praeteriti retinet partem uel cucurrit quod est
integrum perfectumque praeteritum non sunt uerba sed uerborum
casus. Praesens enim aut futurum exspectat aut praeteritum
relinquit. Atque ideo futurum tempus ad praesens tendit, praeteritum a
praesenti inchoat. Unde fit ut principaliter contineat uerbum id quod
est praesens, ut sit uerbum integre quod praesens designat. Haec autem
quae praeter praesens in aliqua significatione sunt non sunt uerba sed
uerborum casus.

Hic quoque, sicut in nomine fecit, uerborum et casuum differentiam
prodit. Ait enim: omne uerbum praesens significat tempus, casus uero
uerborum illud tempus significat, quod circa ipsum praesens est idque
complectitur. Complectuntur autem id quod est praesens circaque ipsum
sunt futurum et prapteritum tempus; inter utraque enim tempora
praesens locatur. Quidquid ergo uel futurum tempus uel praeteritum
significat, quae tempora praesens complectuntur et circa sunt' non
uerba sed uerborum casus dicuntur. Est ergo integra definitio uerbi:
uerbum est uox significatiua secundum placitum cum tempore, cuius
nulla pars extra significatiua est separata, definitum aliquid /62/
significans, praesentis significationem tenens. Quoniam uero pars
uerbi nihil extra designet, ex eo manifestum est quod ne nominis
quidem pars quidquam extra significat.

IPSA QUIDEM SECUNDUM SE DICTA VERBA NOMINA SUNT ET SIGNIFICANT
ALIQUID. CONSTITUIT ENIM QUI DICIT INTELLECTUM ET QUI AUDIT QUIESCIT;
SED SI EST VEL NON EST, NONDUM SIGNIFICAT.

Subtilissimum quidem ingreditur sensum sed est huiusmodi: omne,
inquit, uerbum per se et sine alterius coniunctione prolatum nominis
quodammodo speciem tenet et uere nomen est. Cum enim dico:

Homo currit

tunc id quod dixi currit ad hominem referens integrum feci uerbum,
quoniam sine dubio semper de altero praedicatur. Sin uero per se
dixero:

Currit

suum quiddam quodammodo facio ipsum currit cum nullo alio iungens et
fit mihi nomen. Unde Graeci quoque his per se dictis uerbis
aliquotiens addunt articularia praepositiua, ut est:

to trekein*

tou trekein*

Si quis erum dicat:

Velocius est id quod est currere eo quod est ambulare

in illo nominatiuum iunxit articulum dicens id quod est currere, in
illo uero ablatiuum dicens eo quod est ambulare; uelut si quis in
nomine dicat: id quod est scamnum leuius est eo quod est ostium, hoc
quod diximus id quod est scamnum ad ipsum scamnum articulare
praepositiuum iunximus, tamquam si diceremus hoc scamnum, et quod
rursus diximus eo quod est ostium, tamquam si diceremus hoc ostio: ita
quoque cum /63/ dicimus:

Velocius est id quod est currere eo quod est ambulare

hoc quod dicimus id quod est currere ita ponimus tamquam si dicamus
hoc currere, et rursus eo quod est ambulare, tamquam si diceremus
ablatiuo modo ab hoc ambulare, quasi translatum ad nomen sit dictumque
hac ambulatione. Quare per se dicta uerba nomina sunt.

Et est huius rei probatio quam ipse Aristoteles ponit. Cum enim
simplex dicimus nomen, auditoris inchoat intellectus cum nostra
prolatione et dum proferimus, dicentis sequitur uocem et tunc
quiescit, cum illud nomen fuerit expletum. Cum enim dico hippo
centaurus, ingreditur a prima syllaba audientis intellectus et usque
ad finem totius nominis non quiescit. Ubi uero extremam audierit
syllabam, mox quid dictum sit auditor intellegit et eius intellegentia
conquiescit. Sic ergo et in uerbo. Cum dicimus currere, intellectus
quoque audientis per eas syllabas quae sunt cur et re et rursus re
uadit sed ubi extremam audierit syllabam, mox totius uerbi capiens
significationem intellectus quiescit. Ergo uerbum per se dictum nomini
simile est et est quodammodo nomen. Sicut enim in nomine is qui dicit
intellectum audientis ultimae syllabae prolatione et totius nominis
perfectione constituit et is qui audit quiescit et ultra eius
intellegentia non progreditur: ita quoque et uerbum si per se dicatur
audientis constituit intellectum. Quod si cum alio coniungatur, nondum
tota intellegentia constituitur audientis. Ut cum dico:

Socrates ambulat

in solo ambulat, quod est uerbum, non consistit perfecta sententia
nisi in toto, quod est:

Socrates ambulat

Rursus /64/ cum dico:

Ambulare moueri est

non in unoquoque horum uerbo sententia constituta est sed in tota
oratione conquiescit auditor, idcirco quoniam, si uerbum de altero
subiecto praedicetur, utriusque significationem uerbi inugit auditor
et non per se uerbum ipsum considerat quod dicitur sed ad alterum
refert, ut:

Ambulare moueri est

ambulationem ad motum, uel:

Socrates ambulat

ambulationem ad Socratem. Tunc ergo fit integrum uerbum, cum refertur
ad alterum. At si simpliciter praedicetur uerbum nomen est, idcirco
quod sicut nomen dictum ita quoque uerbum audientis constituit
intellectum.

SED SI EST VEL NON EST, NONDUM SIGNIFICAT; NEQUE ENIM ESSE SIGNUM EST
REI VEL NON ESSE.

Sed quamquam nomen sit, inquit, uerbum et aliquid definite significet
per se dictum, solum tamen non faciet enuntiationem neque uerum
aliquid falsumue constituet. Hoc est enim quod ait: SED SI EST VEL NON
EST, NONDUM SIGNIFICAT, ad affirmationem referens quod dixit SED SI
EST, ad negationem quod ait VEL NON EST. Nihil enim horum significat
per se uerbi praedicata prolatio. Cum enim dico currit, hoc ipsum
currit significat quidem aliquid SED SI EST AUT NON EST NONDUM
SIGNIFICAT; NEQUE ENIM ESSE SIGNUM EST REI AUT NON ESSE. Quod tantum
ualet tamquam si dicam: id quod dico currit non significat esse ipsum
cursum aut non esse. Si enim significaret, ita diceretur: currere est
uel currere non est. Nunc autem currit non designat esse ipsam /65/
rem uel non esse. Dicitur enim solum et est intellectus quidam sed
neque affirmationem significat neque negationem, idcirco quod neque
ponit rem esse nec eam interimit. Quod per hoc monstrauit quod ait:
NEQUE ENIM ESSE SIGNUM EST REI VEL NON ESSE, id est neque enim
quodlibet uerbum ita praedicatur, ut signum sit rei illius de qua
praedicatur, quoniam est uel quoniam non est.

NEC SI HOC IPSUM EST PURUM DIXERIS. IPSUM QUIDEM NIHIL EST,
CONSIGNIFICAT AUTEM QUANDAM COMPOSITIONEM, QUAM SINE COMPOSITIS NON
EST INTELLEGERE.

Est uerbum inuctum cum alio uerbo uel nomine solet facere
propositionem, ut:

Homo est

uel:

Currere est

ipsum autem est purum si dictum, inquit, fuerit, neque uerum est neque
falsum, a quo omnes paene enuntiationes fiunt, quae sunt
simplices. ERGO NEC SI HOC IPSUM EST PURUM DIXERIS, esse aliquid aut
non esse significat, id est aut affirmat aut negat, idcirco quod ipsum
est simpliciter dictum NIHIL EST, non quod omnino nihil significet sed
quod nihil neque ueritatis habeat neque falsitatis, id est non nihil
est ad significationem sed ad ueritatis falsitatisque significationem,
de qua nunc tractabitur.

Cur autem nihil ueri falsique monstraret, ostendit. EST enim duobus
modis dicitur, ut uerum falsumque designet: aut cum unam rem quamlibet
propria compositione constituit, ut cum dico:

Homo est

ipsum est cum homine iunctum atque compositum esse hominem constituit
et fit exinde enuntiatio; aut rursus cum duae /66/ res per ipsius
uerbi compositionem copulationemque iunguntur, ut est:

Homo animal est

Homo namque et animal copulantur atque iunguntur per id quod dicitur
homo animal est. Ergo si omnis ueri falsique in enuntiatione
significatio eius quod dicitur est in compositione est, cum aut sua
compositione aliquid esse constituit aut duas res copulat atque
componit, uis eius quae in enuntiationibus propositionibusque
monstratur in ueri falsique scilicet designatione praeter ipsas
compositiones, in quibus hoc solet efficere, nulla est. Atque hoc est
quod ait: CONSIGNIFICAT AUTEM QUANDAM COMPOSITIONEM, QUAM SINE
COMPOSITIS NON EST INTELLEGERE. Cum enim dico "est" nihil significaui
quid sit aut non sit. Quod si faciam enuntiationem, componam necesse
est, ut homo est aut ut homo animal est. Quare si omnis eius uis in
ueri falsique enuntiatione ad compositionem refertur, cum praeter
compositionem dicitur, quod in compositione designare potest, id
praeter compositionem non designat, potest autem compositione facta
uerum falsumque in enuntiatione monstrare. Haec igitur sine compositis
in uerbo 'est' nullus ualet aduertere. Recte igitur dictum est
consignificare quandam compositionem, quae sine compositis intellegi
non ualeret.

 [04] 
ORATIO AUTEM EST VOX SIGNIFICATIVA, CUIUS PARTIUM ALIQUID
SIGNIFICATIVUM EST SEPARATUM, UT DICTIO, NON UT AFFIRMATIO.

Omne quod compositum est eorum suscipit naturam ex quibus totum
compositi ipsius corpus efficitur. Quare quoniam oratio uerbis constat
atque nominibus, /67/ quae significatiua sunt, recte oratio quoque
significatiua esse definitur. Sed distat oratio his ex quibus ipsa
effecta est id est nominibus atque uerbis, quod eorum partes nihil
extra designant, orationis uero pars aliquid separata significat. Nam
si nomen et uerbum partes orationis sunt, haec autem per se
significant, non est dubium separatas partes orationum
significare. Quo modo autem designant, sequenti determinatione
monstrauit. Significant igitur partes orationum UT DICTIO semper, NON
semper UT AFFIRMATIO. Nunc autem dictionem dicit simplicem uerbi aut
nominis nuncupationem. Sunt enim quaedam orationes, quarum partes ita
significant quasi affirmatio, ut in ea oratione quae est:

Si dies est, lux est

id quod dicimus "Lux est" totius orationis pars est et ita est
significatiua ut quaedam affirmatio. Sed non omnis oratio
affirmationem habet in parte. Haec enim ipsa quae dicit "Lux est",
habet in partibus id quod dicimus lux et rursus id quod dicimus est
sed neutra ipsarum affirmatio est sed tantum simplex dictio. Omnis
ergo oratio dictionem quidem habet in parte, non uero omnis oratio
affirmationem. Recte igitur dixit partes orationis significare UT
DICTIONEM, NON UT AFFIRMATIONEM. Quid autem sit dictio, ipse paulo
post clarius demonstrauit.

UT DICTIO, NON UT AFFIRMATIO. DICO AUTEM, UT HOMO SIGNIFICAT ALIQUID
SED NON QUONIAM /68/ EST AUT NON EST SED ERIT AFFIRMATIO VEL NEGATIO,
SI QUID ADDATUR.

Quod supra proposuit dicens orationis partes ut dictionem significare,
NON UT AFFIRMATIONEM, hoc conuenienti monstrauit exemplo: homo,
inquit, dictio est et est pars orationis, si in tota oratione ponatur,
ut est:

Homo animal est

Ergo id quod dicimus homo dictio quaedam est sed affirmatio non
est. Cum ergo nomen hoc id est homo pars orationis sit et affirmatio
non sit, docetur uerum esse quod dicitur orationis partes significare
UT DICTIONEM, NON UT AFFIRMATIONEM. Docet autem illa res nomen hoc
affirmationem non esse, quod in affirmatione semper ueritas aut
falsitas inuenitur, nomen uero simpliciter dictum neque uerum neque
falsum est. Quare nomen hoc id est homo ut affirmatio non significat
sed designat aliquid simplex, significat igitur aliquid ut
dictio. Haec autem dictio, si ei aliquid addatur, ut est uerbum aut
quodlibet uerbum aliud quod enuntiationem possit efficere, erit
affirmatio. Si enim quis dicat:

Homo est

uel:

Homo uiuit

fit affirmatio. Atque hoc est quod ait: sed erit affirmatio uel
negatio, si quid addatur. Si enim aliquid ita apponatur uel appositum
ita negetur, ut enuntiatio constitui possit, affirmatio negatione
perficitur. Si quis enim dicat:

Homo uiuit

affirmatio est;

Homo non uiuit

negatio est. Docet autem dictionem esse uocem secundum positionem per
se significantem per hoc quod ait: SED NON UNA HOMINIS SYLLABA. Una
/69/ enim hominis syllaba dictio non est, idcirco quod nihil per se
separata significat, ut 'ho'. Si quis enim ab eo quod est homo tollat
syllabam ut 'ho' et 'mo' et in caeteris quae supra ostendimus, omnis
eiusmodi pars quae per se nihil significat non est dictio sed tantum
in toto nomine quiddam positum designat et consignificat, ut in eo
quod ipse ponit exemplo:

NEC IN EO QUOD EST SOREX REX SIGNIFICAT SED VOX EST NUNC SOLA. IN
DUPLICIBUS VERO SIGNIFICAT QUIDEM SED NON SECUNDUM SE, QUEMADMODUM
DICTUM EST.

In eo, inquit, quod est sorex, rex uidetur quidem aliquid significare
sed cum toto nomine consignificat potius quam quidquam per se ipsum
designat, quemadmodum supra iam dictum est. Docuit enim supra partes
nominis nihil omnino significare separatas. Quod ergo dicit SED NON
SECUNDUM SE, id est in eo quod est sorex rex per se nihil significat
sed tantum quiddam consignificat, quod cum tota nominis compositione
designat, cum et 'so' syllaba et 'rex' iuncta in unum id quod est
sorex in tota syllabarum coniunctione designet.

EST AUTEM ORATIO OMNIS QUIDEM SIGNIFICATIVA NON SICUT INSTRUMENTUM
SED, QUEMADMODUM DICTUM EST, SECUNDUM PLACITUM. /70/

Plato nomina naturalia esse constituit et hoc hinc probare contendit,
quod quaedam supellex et quodammodo instrumentum sint inuicem sensa
prodendi. Naturalium uero supellectiles sunt naturales: ut oculi
instrumenta quidem sunt uidendi, qui uisus res naturalis est, quare
oculos quoque naturales esse necesse est: ita etiam oratio rerum
naturalium supellex est atque instrumentum id est sententiarum, quare
ipsa quoque est naturalis. Aristoteles autem dicit non secundum
naturam esse orationem SED SECUNDUM PLACITUM. Quocirca nec esse
orationem supellectilem naturalem. Quod enim dicit NON SICUT
INSTRUMENTUM, non dicit non per hoc instrumentum sensa proferri sed
tantum rem esse orationem secundum positionem, per quam proprias
sententias demonstremus. Cuius enim rei partes ad placitum sunt, ipsa
quoque est ad placitum. Sed orationis partes nomen et uerbum sunt,
haec autem sunt ad placitum, non natura: oratio igitur ipsa secundum
placitum positionemque est sed non est naturaliter constituta. Est
autem integra definitio orationis haec: oratio est uox significatiua
secundum placitum, cuius partes aliquid extra significent.

ENUNTIATIVA VERO NON OMNIS SED IN QUA VERUM VEL FALSUM INEST. NON
AUTEM IN OMNIBUS, UT DEPRECATIO ORATIO QUIDEM EST SED NEQUE VERA NEQUE
FALSA.

Orationis (ut supra iam diximus) multae sunt /71/ species. Est enim
oratio prima optatiua, ut:

Utinam tibi istam mentem di immortales duint!

secunda uocatiua, ut:

Heus tu

tertia imperatiua, ut:

Cape, da hoc Dorcio

quarta deprecatiua, ut:

Iuppiter omnipotens et reliqua

quinta enuntiatiua, ut:

Dies est

Dies non est

Sed in hac sola specie orationis ueritas et falsitas inest, in illis
uero caeteris minime. Volens autem Aristoteles ostendere multas esse
orationes et non omnem orationem esse enuntiatiuam hoc addidit:
DEPRECATIO ORATIO QUIDEM EST SED NEQUE VERA NEQUE FALSA. Etenim
deprecatio in orationis speciebus ponitur sed nulla in ea ueritatis
natura falsitatisque cognoscitur.

ET CAETERAE QUIDEM RELINQUANTUR; RHETORICAE ENIM VEL POETICAE
CONUENIENTIOR CONSIDERATIO EST; ENUNTIATIVA VERO PRAESENTIS EST
SPECULATIONIS.

Deprecatiuam, inquit, et optatiuam et uocatiuam atque imperatiuam
poetis atque oratoribus relinquamus. Illis enim uel ad imitandos uel
ad mouendos adfectus caeterae orationis species adsumuntur. Nos uero
philosophi, quibus ueritatis et falsitatis discretio curae est, de
illa sola oratione tractamus in qua utrumlibet horum possit
agnosci. In enuntiatione uero /72/ aut ueritas inest aut
falsitas. Quocirca nos quoque de enuntiatione tractemus.

 [05] 
EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO;
ALIAE VERO CONINUCTIONE UNAE.

Enuntiatiuarum orationum aliae sunt per se unae ut est:

Homo animal est

aliae coninuctione unae, ut est:

Si homo est, animal est

"Homo est" enim et "Animal est" duae sunt sed addita coniunctione quae
est si una redditur. Earum autem quae unae sine coniunctione sunt
prima est affirmatio, secunda negatio. Hoc enim tollit negatio quod
affirmatio ante constituit et hoc negatio diuidit quod illa coniunxit
enuntiatiuarum igitur orationum earum quae sunt per se unae prima est
affirmatio, deinde negatio. Aliae uero sunt non per se unae sed cum
plures sint naturaliter' unae fiunt coninuctione.

NECESSE EST AUTEM OMNEM ORATIONEM ENUNTIATIVAM EX VERBO ESSE VEL
CASU. ETENIM HOMINIS RATIO, SI NON AUT EST AUT ERIT AUT FUIT AUT
ALIQUID HUIUSMODI ADDATUR, NONDUM EST ORATIO ENUNTIATIVA.

Aristotelis Graecus textus non habet ita ut nos supra posuimus sed hoc
modo: ETENIM HOMINIS, SI NON AUT EST AUT ERIT AUT FUIT et caetera,
subintellegendum relinquente philosopho, quod de ratione diceret id
est definitione quam Graeci *logon* dicunt. Sed /73/ cum supra de
oratione tractasset, quae apud illos eodem modo *logos* uocatur, dum
de hominis ratione id est definitione uellet dicere, quoniam non
significat uerum uel falsum, nisi ei aut est aut fuit addatur,
communione uocabuli usus ad *logon* de quo superius tractabat
rettulit, ut non orationem intellegeremus sed potius rationem. De qua
re illis nunc satisfacimus, si qui Graecae orationis periti nos forte
culpabunt, cur quod illic non fuit nostrae translationi
adiecerimus. Nos enim ad faciliorem intellectum Latinae orationi
famulantes hoc apposuimus, quia de oratione loquentibus intellectus ad
rationem, nisi id esset adiectum, transferri non poterat. Totum uero
quod dicit tale est: enuntiatiuae orationes si sunt simplices, has
uerba constituunt. Ex duobus enim nominibus solis enuntiatio non fit,
ex nomine autem et uerbo fit, ut est:

Homo uiuit

Fit quoque ex solis uerbis, ut est:

Ambulare moueri est

Fit etiam ex casu uerbi, ut:

     Socrates fuit

uel:

Dies erit

Erit enim et fuit uerbi casus sunt. Quocirca enuntiatiuam orationem
simplicem sola maxime uerba constitnunt. Eorumque ponit exemplum, in
quo cum plura sint nomina, nisi addito tamen uerbo in enuntiationis
proprietatem et significantiam non uenit, ut est definitio
hominis. Ratio enim hominis est speciei hominis definitio. Cui si non
aut est aut non est aut aliquid huiusmodi addatur, enuntiatio esse non
poterit. Nam si quis /74/ dicat animal rationale mortale, nulla in eo
adhuc aut falsitas aut ueritas intellegitur. Si uero addatur est, ut
sit animal rationale mortale est, enuntiatio sine ulla dubitatione
perficitur. Solum igitur uerbum enuntiatiuam simplicem continet
orationem.

QUARE AUTEM UNUM QUIDDAM EST ET NON MULTA ANIMAL GRESSIBILE BIPES,
NEQUE ENIM EO QUOD PROPINQUE DICUNTUR UNUM ERIT, EST ALTERIUS HOC
TRACTARE NEGOTII.

Cum de simplicibus atque unis orationibus loqueretur, definitionem
hominis interposuit, de qua nunc hoc dicit: ita quidem interposita est
definitio hominis, tamquam si una esset oratio, cur autem una sit
oratio, nunc, inquit, dicere intermittimus. Neque enim idcirco una
esse putanda est, quia continue dicitur et sibimet propinque animal
gressibile bipes. Posset enim uideri horum continua et sub uno
prolatio unam facere enuntiationem sed hoc Aristoteles negat. Nam non
idcirco una oratio est, quia propinque et continue dicitur, cur autem
una sit, alterius est hoc tractare negotii. Et de eo disputat in his
libris quos *Meta ta physika* inscripsit, quod est opus philosophi
primum. Nobis autem hoc in secunda editione monstrandum est.

EST AUTEM UNA ORATIO ENUNTIATIVA QUAE /75/ UNUM SIGNIFICAT VEL
CONIUNCTIONE UNA, PLURES AUTEM QUAE PLURA ET NON UNUM VEL
INCONIUNCTAE.

Duplicem modum unarum multarumque orationum esse denuntiat. Est namque
una oratio uel cum unam rem significat uel cum coniunctione una est,
ut est ea quae dicit:

Animal rationale mortale homo est

Hanc enim huius orationis sententiam nullus in multas significationes
diducere poterit sed unum quiddam significat et est praeter
coniunctionem. Alia uero oratio est una, quae per coniunctionem una
est, ut:

Si dies est, lux est

Est ergo una oratio quae uel unam rem significat uel coniunctione
iungitur. Plures autem sunt quae plura significant, ut est:

Canis mouetur

Hanc enim potest et ad latrabilem et ad marinum et ad caelestem
auditor aduertere atque ideo, quoniam multa significat, non est una
oratio sed plures. Sunt quoque orationes per se plures et numero et
significatione, quae nulla coniunctione copulantur, ut si quis dicat:

Sol est, pax erit, nox est, caelum uoluitur

Haec cum plura significent, nulla tamen coniunctione iunguntur atque
ideo plures orationes uocantur. In summam igitur unarum orationum
aliae sunt significatione unae, aliae coniunctione; non unarum uero
orationum aliae sunt significatione plures, aliae eo quoniam nulla
coniunctione copulantur.

NOMEN ERGO ET VERBUM DICTIO SIT SOLA, QUONIAM NON EST DICERE SIC
ALIQUID SIGNIFICANTEM /76/ UOCE ENUNTIARE, VEL ALIQUO INTERROGANTE VEL
NON SED IPSUM PROFERENTEM.

Per hanc sententiam simplex dictio quid sit exponit. Dicit enim uerbum
nomenque dictiones uideri solum, non etiam affirmationes atque huius
sententiae causam subnectit. Idcirco enim uerba et nomina dictiones
solum sunt, quoniam cum dicta fuerint simplicia siue aliquo proferente
uel sponte dicente siue ad alterius interrogationem aliquo respondente
neque uerum ex his neque falsum ualet intellegi. Si quis enim per se
dicat "Socrates" uel rursus per se solum simplexque "ambulat", neque
uerum efficit neque falsum. Sin uero alio interrogante Socratesne
ambulet ille respondeat ambulat, si huic ipsi uerbo per se quis animum
uelit aduertere quod dixit ambulat, enuntiatio nulla est. Quod si cum
superiore interrogatione coniungat, tunc ex interrogationis et
responsionis coniunctione enuntiatio nascitur. Solum autem nomen uel
uerbum neque dicente aliquo et sponte proferente nec respondente
potest quisquam dicere, quoniam enutiatio facta est. Et sensus quidem
huiusmodi est ordo autem uerborum talis est: NOMEN ERGO ET VERBUM
DICTIO SIT SOLA, QUONIAM SIC ALIQUID SIGNIFICANTEM UOCE id est nomen
aut uerbum simpliciter proferentem NON EST DICERE ENUNTIARE. Non enim
possumus dicere, quod aliquid enuntiet is qui simplex nomen aut
simplex protulit uerbum, siue alio interrogante uel non interrogante
sed ipso sponte proferente. /77/

HARUM AUTEM HAEC QUIDEM SIMPLEX EST ENUNTIATIO, UT ALIQUID DE ALIQUO
VEL ALIQUID AB ALIQUO, HAEC AUTEM EX HIS CONIUNCTA VELUT ORATIO
QUAEDAM IAM COMPOSITA.

Nunc quid sit oratio simplex compositaque declarat. Est enim simplex
oratio quae duobus terminis constat. Termini autem sunt nomina et
uerba, quae in simplici propositione praedicamus, ut in eo quod est:

Socrates disputat

Socrates et disputat termini sunt. Et qui minor terminus in
enuntiatione proponitur, ut Socrates, subiectus dicitur et ponitur
prior; qui uero maior, praedicatur et locatur posterior ut
disputat. Quaecumque ergo propositio ex uno subiecto et ex uno
praedicato facta est, illa simplex enuntiatio nuncupatur. Atque hoc
est quod ait: HARUM AUTEM ID EST ENUNTIATIVARUM SIMPLEX EST
ENUNTIATIO, UT ALIQUID DE ALIQUO, ut unum praedicatum quod est ALIQUID
DE UNO subiecto quod est DE ALIQUO praedicetur. Hoc autem pertinet ad
affirmationem, ut ALIQUID DE ALIQUO praedices, ad negationem uero, ut
unum aliquid ab uno aliquo praedicando disiungas, ut in eo quod est:

Socrates non disputat

disputare unum terminum a Socrate alio termino praedicando disiunxi.

Aliae uero sunt orationes enuntiatiuae, quae compositae nominantur,
quae ex simplicibus orationibus componuntur, ut est:

Si dies est, lux est

"Dies est" et "Lux est" duae sunt simplices enuntiatiuae orationes,
idcirco quod binis terminis constant; ex duabus autem simplicibus
orationibus tota haec oratio est, quae dicit:

Si dies est, lux est

Hoc est /78/ enim quod ait: HAEC AUTEM EX HIS CONINUCTA id est ex
simplicibus orationibus enuntiatiuis VELUT ORATIO IAM COMPOSITA;
quippe quarum totum corpus ex his iungitur, quas simplices esse supra
iam docui.

EST AUTEM SIMPLEX ENUNTIATIO VOX SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST ALIQUID
VEL NON EST QUEMADMODUM TEMPORA DIVISA SUNT.

Postquam de compositis orationibus simplicibusque tractauit,
definitionem enuntiationis ingreditur. Ait enim: enuntiatio est uox
significans affirmationem uel negationem, uel in praeteritum uel in
praesens uel in futurum tempus. Quod enim dixit DE EO QUOD EST, ad
affirmationem rettulit; quod addidit VEL NON EST, ad negationem; quod
uero secutus est QUEMADMODUM TEMPORA DIVISA SUNT, ad singulorum
temporum rettulit rationem. Siue enim aliquis sic dicat:

Socrates uiuit

Socrates non uiuit

siue:

Socrates uixit

Socrates non uixit

uel sic:

Socrates uicturus est

Socrates uicturus non est

quoniam affirmatio est aut negatio quoniamque quaelibet ipsarum in
aliquo temporum est, quae diuiduntur in futurum, praesens ac
praeteritum, plenam retinet simplicis enuntiationis naturam.

 [06] 
AFFIRMATIO VERO EST ENUNTIATIO ALICUIUS DE ALIQUO, NEGATIO VERO
ENUNTIATIO ALICUIUS AB ALIQUO.

Ad affirmationis et negationis determinationem enuntiationis nomen
sumpsit ut generis. Est autem /79/ affirmatio quotiens aliquid de
aliquo cum eo quod est esse praedicamus, ut cum dicimus:

Homo animal est

animal de homine praedicauimus; quotiens autem aliquid ab aliquo
praedicando disiungimus, negatio est, ut :

Homo lapis non est

lapidem enim ab homine disiunximus. Quare recta affirmationis et
negationis facta est definitio.

QUONIAM AUTEM EST ENUNTIARE ET QUOD EST NON ESSE ET QUOD NON EST ESSE
ET QUOD EST ESSE ET QUOD NON EST NON ESSE, ET CIRCA EA QUAE SUNT EXTRA
PRAESENS TEMPORA SIMILITER OMNE CONTINGIT QUOD QUIS AFFIRMAUERIT
NEGARE ET QUOD QUIS NEGAUERIT AFFIRMARE: QUARE MANIFESTUM EST, QUONDAM
OMNI AFFIRMATIONI EST NEGATIO OPPOSITE ET OMNI NEGATION)
AFFIRMATIO. ET SIT HOC CONTRADICTIO, AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPOSITAE.

Nunc diuidit enuntiationes, uel quae de his fieri possum rebus quae
sunt uel quae de his quae non sunt, siue in affirmatione siue in
negatione. Dicit enim, quondam est enuntiare quod est non esse, ut si
quis dicat:

Nullus homo animal est

Hoc enim quod est non esse proposuit. Haec est falsa negatio. Et quod
non est esse, ut si quis dicat:

Omnis lapis animal est

Quod enim non est esse constituit et haec est falsa affirmatio. Et
quod est esse, ut si quis dicat:

Omnis homo animal est

Quod enim est esse confirmat et haec est affirmatio uera. Et quod non
est non esse, ut si quis dicat:

Nullus lapis animal est

Quod enim non est non esse /80/ proposuit et haec est uera negatio. Et
non solum hoc in praesenti tempore sed circa ea quoque quae praeter
praesens sunt tempora. Hoc autem tantum ualet ac si diceret: hoc non
modo in praesenti tempore ita enuntiari potest, ut sit et uera et
falsa negatio et rursus uera falsaque affirmatio sed etiam in
praeteritum et futurum, quae extra praesens tempus sunt. Similiter
enim omne contingit quod affirmatur negare et quod negatur ab alio
alium rursus affirmare. Quod si omni ueritati falsitas opponitur, est
autem et affirmationis et negationis falsa proferre, constat quod omni
negation) affirmatio et omni affirmationi negatio opponitur.

Hinc ergo quid sit quod dicitur contradictio declaratur. Est enim
contradictio affirmationis et negationis oppositio. Cum enim quis
affirmat quod alius negat, ipsa utrarumque propositionum pugna
contradictio nominatur. Atque hoc est quod ait: ET SIT HOC
CONTRADICTIO, AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPOSITAE. Cum enim affirmatio
negationi opponitur, contradictio est. Sed quae sit affirmatio
opposite negation) aut quae sit harum propositionum oppositio, in
sequentibus prodit. Neque enim quaelibet negatio cuilibet affirmationi
opposite est sed tantum quas in sequentibus ipse determinat. Quocirca
erit contradictio affirmatio et negatio oppositae. Quae sint autem
oppositae, sequens expositionis ordo contexit.

DICO AUTEM OPPONI EIUSDEM DE EODEM, NON AUTEM AEQUIVOCE ET QUAECUMQUE
CAETERA TALIUM /81/ DETERMINAMUS CONTRA SOPHISTICAL IMPORTUNITATES.

Fieri tunc oppositionem in affirmationibus negationibusque demonstrat,
cum idem subiectum idemque praedicatum in negatione sit, quod quilibet
in affirmatione proposuit. Oportet enim semper, si opposite est
affirmatio negation), unam esse ueram, alteram falsam. Quod si
utraeque falsae sunt aut utraeque uerae, non sunt oppositae. Neque
enim se perimunt. Si autem una sit falsa, alia uera, tunc uera perimit
falsam et si illa fuerit uera, alia mox a ueritate discedit. Quod si
in qualibet affirmatione aut subiectum aut praedicatum fuerit
aequiuocum, non sunt oppositae. Si quis enim dicat:

Alexander Helenam rapuit

et hoc negetur:

Alexander Helenam non rapuit

quondam Alexander nomen aequiuocum est, potest utrumque esse uerum, et
negatio, si de Alexandro Magno loquatur, et affirmatio, si de
Alexandro Troiano proponat. Quare non sunt hae oppositae. Illas autem
esse dicit oppositas quaecumque eiusdem praedicati habent oppositionem
de eodem subiecto, ut ibi nulla aequiuocatio diuersitatis causa
sit. Hoc enim est quod ait: DICO AUTEM OPPONI EIUSDEM DE EODEM, NON
AUTEM AEQUIVOCE, ut eiusdem praedicati sit oppositio in negatione,
quod fuit in affirmatione, et de eodem subiecto fiat negatio, de quo
ante facta est affirmatio.

Sed diligentius haec in /82/ libro quem *Sophistikon elenchon*
inscripsit edisserit. Illic enim sophistarum, quos fallaces
argumentatores Latine possumus dicere, qui per huiusmodi propositiones
quae uerum inter se falsumque non diuidunt mendaces colligunt
syllogismos, argumenta distinxit, quibus capere respondentem atque
innectere consuerunt.

Ergo nunc hoc dicit etiam illa esse obseruanda quae contra
argumentatorum importunitatem determinata sunt. Quae uero sunt illa,
dicenda a me secundae editionis textus exspectet.

 [07] 
QUONIAM AUTEM SUNT HAEC QUIDEM RERUM UNIVERSALIA, ILLA VERO
SINGILLATIM; DICO AUTEM UNIVERSALE QUOD IN PLURIBUS NATUM EST
PRAEDICARI, SINGULARE VERO QUOD NON.

Omnis propositio quemadmodum fiat ostendit. Secundum res enim quae
significantur propositionis natura perspicitur. Rerum autem alia sunt
uniuersalia, alia particularia. Uniuersale est quod de pluribus
praedicatur, ut homo de pluribus dicitur et est
uniuersalis. Singillatim uero est, ut quaelibet res indiuidua, euius
nulla praedicatio ad sibimet subiecta perueniat, ut Plato uel
Socrates. Horum autem naturam docet exemplis. Ait enim: UT HOMO QUIDEM
UNIVERSALE, PLATO VERO EORUM QUAE SUNT SINGULARIA. Nam si hoc est
uniuersale quod de pluribus praedicatur, homo uniuersale est, de
pluribus enim indiuiduis dicitur. Quod si hoc rursus est singulare
quod de nullo alio praedicatur, Plato singularis est. /83/ Indiuidua
namque de nullis aliis praedicantur. Quoniam ergo sunt quaedam rerum
uniuersalia, alia uero singularia, manifestum est, quoniam omnis
affirmatio aut negatio per haec constituitur.

NECESSE EST AUTEM ENUNTIARE QUONIAM INEST ALIQUID AUT NON ALIQUOTIENS
QUIDEM EORUM ALICUI QUAE SUNT UNIVERSALIA, ALIQUOTIENS AUTEM EORUM
QUAE SUNT SINGULARIA.

Omnis namque propositio aut singulare habet aut uniuersale subiectum,
siue affirmatione adnuat siue abnuat negatione. Si quis enim dicat:

Homo animal est

Homo animal non est

uniuersalem rem id est hominem animal aut esse aut non esse
proposuit. Atque hoc est quod ait: NECESSE EST AUTEM ENUNTIARE QUONIAM
INEST ALIQUID AUT NON ALIQUOTIENS QUIDEM EORUM ALICUI QUAE SUNT
UNIVERSALIA. Homo enim cum sit uniuersale, animal illi inesse
affirmatio proposuit quae dixit:

Homo animal est

et non inesse negatio quae ait:

Homo animal non est

Si uero aliquis sic dicat:

Socrates disputat

Socrates non disputat

alicui eorum quae sunt singularia esse et non esse coniunxit. Et hoc
est quod ait: ALIQUOTIENS AUTEM EORUM QUAE SUNT SINGULARIA. Nam cum
Socrates singulare quiddam sit, disputatio ei ab affirmatione iuncta
est sed a negatione seiancta.

SI ERGO UNIVERSALITER ENUNTIET IN UNIVERS ALI QUONIAM EST AUT NON,
ERUNT CONTRARIAE ENUNTIATIONES. DICO AUTEM IN UNIVERSALI ENUNTIATIONEM
UNIVERSALEM, UT OMNIS HOMO ALBUS EST, NULLUS HOMO ALBUS EST. QUANDO
AUTEM IN UNIVERSALIBUS /84/ NON UNIVERSALITER, NON SUNT CONTRARIAE,
QUAE AUTEM SIGNIFICANTUR EST ESSE CONTRARIA.

Omnis affirmatio omnisque negatio aut uniuersalis est aut particularis
aut indefinita. Uniuersalis est affirmatio, ut si quis dicat:

Omnis homo animal est

Cum sit enim uniuersale subiectum homo (de multis enim praedicari
aliis potest), uniuersaliter praedicatum est. Diximus enim:

Omnis homo animal est

nec solum hominem, quod est uniuersale, posuimus sed etiam omnem, et
uniuersale id est omne adiecimus uniuersali id est homini, et haec est
affirmatio uniuersalis. Sin uero dicat:

Aliquis nullus homo animal est

rursus homini, uniuersali rei, determinationem uniuersalem, id quod
dicitur nullus, adiecit. Siue ergo in affirmatione siue in negatione,
si eas uniuersaliter aliquis proferat, uniuersale in uniuersali
proponet. Non proponet autem uniuersale in uniuersali quotiens ita
dicit:

Homo animal est

Homo animal non est

Cum enim homo sit res uniuersalis, nulla adiectione uniuersalitatis,
quae est nullus aut omnis, affirmationem uel negationem
fecit. Quocirca repetendum est: affirmatio uniuersalis est, in qua
uniuersale uniuersaliter praedicatur affirmatiue, et negatio
uniuersalis, in qua rursus uniuersale uniuersaliter praedicatur
negatiue. Sed hae huiusmodi contrariae sunt. Fieri enim non potest ut,
ubi uera est affirmatio uniuersalis, illic uniuersalis negatio uera
sit sed e contrario fieri tamen potest ut utraeque /85/ inueniri
falsae possint, ut:

Omnis homo iustus est

Nullus homo iustus est

hic enim utraeque sunt falsae; et ut una quidem uera, falsa altera
reperiatur, ut in eo quod est:

Omnis homo animal est

Nullus homo animal est

una uera est, altera falsa; ut uero utraeque uerae sint, fieri non
potest. Quocirca quoniam utraeque falsae inueninutur, oppositae non
sunt sed sunt contrariae. Cur autem contrariae dicantur, alio loco
nobis erit dicendum.

Particulares uero propositiones sunt huiusmodi:

Quidam homo animal est

Quidam homo animal non est

Hae dicuntur subalternae. Affirmatio enim particularis sub
affirmatione uniuersali subalterna est. Rursus eodem modo particularis
negatio sub uniuersali negatione subalterna est. Sed hae ut aut
utraeque uerae sint aut una uera, alia falsa fieri potest; ut utraeque
falsae sint, non potest inueniri: ut in eo quod est:

Quidam homo iustus est

Quidam homo iustus non est

utraeque sunt uerae. Cum uero dicimus:

Quidam homo animal est

Quidam homo animal non est

una uera est, altera falsa. Et dicuntur affirmatio et negatio
particulares subcontrariae. Quare nec istae uocantur oppositae,
idcirco quia utraeque uerae inueniuntur interdum. Sit autem harum
talis descriptio: /86/

⟨FIGURA⟩

Ergo neque superiores uniuersales neque inferiores particulares
oppositae sunt, idcirco quod inferiores quidem utraeque uerae,
superiores utraeque falsae esse possum. Sunt autem oppositae
contradictorie (ut ipse ait) si quis aspiciat angulares, ut
affirmationem uniuersalem particular) comparet negation), ut est:

Omnis homo iustus est

Quidam homo iustus non est

hae enim simul neque uerae possum inueniri neque falsae sed semper in
omnibus una uera est, altera falsa. Et rursus si uniuersalis negatio
particulari affirmationi comparetur, reperiuntur oppositae, ut est:

Nullus homo iustus est

Quidam homo iustus est

Semper enim una uera est, altera falsa. Et hoc in quibuslibet terminis
dispexeris: ratio non discrepabit. Sit autem plenissima hoc modo
descriptio: /87/

⟨FIGURA⟩

Sunt ergo determinationes uniuersalium quidem omnis et nullus,
particularium uero quidam. Illae autem propositiones quae neque
uniuersale habent additum neque particulare indefinitae uocantur et
particularibus similes sunt, ut est:

Homo iustus est

Homo iustus non est

Possum enim utraeque esse uerae, ut in hoc ipso exemplo quod diximus;
potest una esse uera, altera falsa, ut:

Homo animal est /88/

Homo animal non est

utraeque uero ut falsae sint, non potest inueniri. Et hae (ut dictum
est) uocantur indefinitae. Praeter has autem omnes singulares sunt, in
quibus contradictio poterit euenire, ut in eo quod est:

Socrates animal est

Socrates animal non est

Socrates iustus est

Socrates iustus non est

Nam si nulla eas aequiuocatio uel praedicati uel subiecti uel alterius
temporis uel aliquid eorum quae per singula determinantur impediat,
semper una uera est, altera falsa. Quare quoniam de omnibus in commune
speculati sumus et quid quaeque esset quantum breuitas patiebatur
expressimus, ad textum nunc, quoniam tempus est, reuertamur.

SI ERGO, inquit, UNIVERSALITER ENUNTIET IN UNIVERSALI QUONIAM EST AUT
NON, ERUNT CONTRARIAE ENUNTIATIONES. Uniuersaliter enuntiat aliquis in
uniuersali, quotiens uniuersalem affirmationem aut uniuersalem fecerit
negationem. Cum enim dicit:

Omnis homo animal est

uniuersalem hominem uniuersaliter enuntiauit per id quod addidit
omnis; quod si rursus dicat:

Nullus homo animal est

eodem modo uniuersalem hominem uniuersaliter enuntiat per id quod ait
nullus: et sunt contrariae. Quas autem dicat esse contrarias, subiecto
declarat exemplo: dico autem in uniuersali enuntiationem uniuersalem,
ut:

Omnis homo albus est

Nullus homo albus est

una siquidem est affirmatio uniuersalis, altera negatio uniuersalis,
quas contrarias esse supra in descriptione docuimus. Quando autem in
uniuersalibus non uniuersaliter, non sunt contrariae. Quotiens autem,
inquit, indefinitae sunt propositiones /89/ et uniuersale
uniuersaliter non proponitur, contrariae non sunt. Ea enim affirmatio
quae dicit:

Homo iustus est

ei quae dicit:

Homo iustus non est

contraria non est. Possunt enim utraeque simul esse uerae et in eodem
id est homine, quod in contrariis fieri impossibile est.

Quod uero addidit: QUAE AUTEM SIGNIFICANTUR EST ESSE CONTRARIA, tale
est: ipsae quidem propositiones contrariae non sunt, significant tamen
aliquando contraria. Si quis enim dicat:

Homo albus est

et alius neget:

Homo albus non est

ipsae quidem contrariae non sunt, quod autem dicitur "Homo albus non
est" potest quodammodo significare contrarium. Nam designat hoc quod
dicitur "Homo albus non est" et rubri coloris esse et pallidi et
fusci, designat etiam nigri, quod est albo contrarium. Potest igitur
id quod non est album esse nigrum. Ergo quamquam ipsae contrariae. Non
sint, tamen potest aliquando quiddam contrarium significari priori
affirmationi, ut in eo quod diximus. Nam si id quod dicitur "Non est
homo albus" nigrum esse designet, quoniam is qui niger est albus non
est, contrariae quidem propositiones non sunt, quoniam possunt esse
utraeque uerae, quae autem significantur interdum contraria
reperiuntur. Quae autem sint huiusmodi propositiones exemplorum
subiectione monstrauit.

DICO AUTEM NON UNIVERSALITER ENUNTIARE IN HIS QUAE SUNT UNIVERSALIA,
UT EST ALBUS HOMO, NON EST ALBUS HOMO. /90/

Et quid dicat esse uniuersale uniuersaliter praedicare, planissime
demonstrauit dicens:

CUM ENIM UNIVERSALE SIT HOMO, NON UNIVERSALITER UTITUR
ENUNTIATIONE. OMNIS NAMQUE NON UNIVERSALE SED QUONIAM UNIVERSALITER
CONSIGNIFICAT.

Nam id quod dicitur 'omnis' illud ad quod praedicatur colligit atque
in unum corpus adducit, ut cum dicitur:

Omnis homo iustus est

nullum excipit hominem sed totam colligit humanitatem et fit de re
uniuersali, homine, praedicatio uniuersalis, cum dicimus 'omnis
homo'. Nam cum sit uniuersale homo, huic uniuersali uniuersalitatem
consignificat id quod additur omnis et res uniuersalis uniuersaliter
praedicatur.

IN EO VERO, QUOD PRAEDICATUR UNIVERSALE, UNIVERSALE PRAEDICARE
UNIVERSALITER NON EST VERUM.

Hac nos sententia quem ad locum uniuersalitatis determinationem recte
ponamus instituit. Docet enim semper istam uniuersalitatem, quam
determinationem uniuersalem uocamus, ad subiectum poni debere
terminum, numquam ad praedicatum. Si quis enim sic dicat:

Omnis homo animal est

recte dixerit omnis ad subiectum id est ad hominem ponens. Quod si sic
dicat:

Omnis homo omne animal est

falsum dixerit. Ergo hoc nunc dicit: IN EO VERO QUOD /91/ UNIVERSALE
PRAEDICATUR, ut animal de homine (animal enim uniuersale est, de omni
enim homine praedicatur), non est uerum hoc ipsum uniuersale, quod est
animal, uniuersaliter praedicare, ut dicatur omne animal esse
hominem. Nec solum in his sed in nulla recte fieri affirmatione
concedit. Ait enim:

NULLA ENIM AFFIRMATIO ERIT, IN QUA DE UNIVERSALI PRAEDICATO UNIVERSALE
PRAEDICETUR.

Hoc autem cur eueniat paucis ostendam. Praedicatum semper maius est
subiecto uel aequum. Maius, ut cum dico:

Homo animal est

Animal praedicatur, homo subicitur sed maius est animal homine, de
pluribus enim quam ipse homo praedicatur. Rursus aequale est, cum sic
dicimus:

Homo risibilis est

Homo subiectum est, risibile praedicatum sed homo atque risibile
aequalia sunt, proprium namque est hominis quod est risibile. Ut autem
minus praedicatum inueniatur quam subiectum fieri non potest. Siue
ergo maius sit praedicatum, falsum est uniuersale adicere praedicato,
ut in eo quod ipse posuit exemplo OMNIS HOMO OMNE ANIMAL EST, siue
aequale sit, superfluum, si quis dicat OMNIS HOMO OMNE RISIBILE
EST. Quare uniuersale praedicatum praedicare uniuersaliter non
oportet.

OPPONI AUTEM AFFIRMATIONEM NEGATIONI /92/ DICO CONTRADICTORIE, QUAE
UNIVERSALE SIGNIFICAT EIDEM QUONIAM NOD UNIVERSALITER, UT OMNIS HOMO
ALBUS EST, NON OMNIS HOMO ALBUS EST, NULLUS HOMO ALBUS EST, EST QUIDAM
HOMO ALBUS.

Quid sit proprie contradictio consequenter exponit. Ait enim opponi
contradictorie propositiones, quotiens uniuersalem affirmationem
particularis abnuit negatio et quotiens uniuersalem negationem
affirmatio particularis destruxerit. Cum enim dicitur:

Omnis homo albus est

illa negatio quae dicit:

Non omnis homo albus est

de eodem homine non uniuersaliter tollit, quod uniuersaliter
affirmatio constituerat. Illa enim omnem hominem esse album ponit,
illa dicit non omnem, tamquam si concedat aliquem sed ei tantum
auferat uniuersalitatem. Hoc est enim quod ait QUAE UNIVERSALE
SIGNIFICAT EIDEM QUONIAM NON UNIVERSALITER. Nam sicut uniuersale
significat affirmatio dicens hominem, ita quoque negatio uniuersale
significat, habet enim et ipsa hominem sed idem ipsum uniuersale docet
non esse uniuersaliter, id est non omnem hominem esse album, quod
affirmatio uniuersaliter esse posuerat omnem hominem esse album
proponens.

Eodem modo etiam in negatione. Quas nos supra angulares posuimus et
contradictorias in descriptione, hic nunc easdem oppositas
contradictorie uocat. Quod autem uniuersali affirmationi, quae est
omnis homo albus est, particularem negationem opposuit, quae est:

Non omnis homo albus est

tantundem est tamquam si diceret:

Quidam /93/ homo albus non est

Nam si non omnis homo albus est, quidam homo albus non est.

CONTRARIE VERO UNIVERSALEM AFFIRMATIONEM ET UNIVERSALEM NEGATIONEM.

Plenissime omnes exsequitur dicitque contrarias uniuersalem
affirmationem et uniuersalem negationem. Has enim nos quoque supra
descripsimus. Hic uero nunc easdem contrarie demonstrat opponi. Illud
quoque addidit, quod eas impossibile sit in eodem ueras aliquando
cognosci. Nam sicut contrariorum natura in eodem non potest inueniri,
neque enim uno eodemque tempore aliquid nigrum est atque album, sic
quoque nec contrariae ut utraeque simul sint uerae fieri potest. Quod
autem adiecit HIS VERO OPPOSITAS CONTINGIT IN EODEM, particularem
affirmationem et particularem negationem designat. Particularis namque
affirmatio uniuersali negationi opposita est contradictorie,
particularis uero negatio uniuersali ad firmationi. Contrariarum
igitur oppositae possunt in eodem uerae aliquotiens inueniri id est
particularis affirmatio et particularis negatio uerae ut sint in
aliquibus fieri potest, ut est:

Quidam homo albus est

Quidam homo albus non est

utraeque sunt uerae.

QUAECUMQUE IGITUR CONTRADICTIONES UNIVERSALIUM SUNT UNIVERSALITER,
NECESSE EST ALTERAM VERAM ESSE VEL FALSAM ET QUAECUMQUE IN
SINGULARIBUS SUNT, UT EST SOCRATES ALBUS, NON EST SOCRATES ALBUS.

/94/ De contradictorie oppositis loquitur et de singularibus
propositionibus, quod unam semper ueram, falsam semper alteram necesse
est inueniri. Hoc enim dicit: contradictiones, inquit, eorum, quae
sunt uniuersalium uniuersaliter praedicatorum, una semper uera est,
altera falsa. Uniuersalium autem uniuersaliter praedicatorum sunt
contradictiones uniuersalium particulariter praedicatorum. Nam
affirmatio uniuersalis uel negatio in uniuersalibus uniuersaliter
praedicantur. Harum contradictoriae particulares affirmationes uel
negationes sunt, si sibi angulariter comparentur. Harum igitur
contradictionum, quae sunt uniuersalium uniuersaliter praedicatorum,
una semper uera est, semper falsa altera reperitur. In singularibus
quoque idem est. Nam si nulla, ut dictum est, uarietas aequiuocationis
impediat idemque sit praedicatum idemque subiectum ad unum idemque
tempus ad unam eandemque partem ad unum idemque relatum uno atque
eodem modo, una semper uera est, falsa altera et ueritatis inter se
naturam et mendacii partiuntur.

QUAECUMQUE AUTEM IN UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER, NON SEMPER HAEC
VERA EST, ILLA VERO FALSA.

Quae uero sunt, inquit, indefinitae, ut neque uniuersalem habeant
neque particularem determinationem quod tacuit, non semper una uera
est, altera falsa sed utraeque interdum inueniuntur uerae. In
uniuersalibus autem non uniuersaliter praedicatur aliquid hoc modo:

Homo albus est

Homo albus non est

in quo uno eodemque tempore utrasque ueras /95/ esse contingit. Hic
enim cum uniuersale sit homo, non uniuersaliter praedicatum est
nomen. At uero nec particulariter. Neque enim quidam aut nullus aut
omnis adiectum est. Docet autem huiusmodi propositiones non inter se
diuidere ueritatem atque mendacium hoc modo:

SIMUL ENIM VERUM EST DICERE QUONIAM EST HOMO ALBUS ET NON EST HOMO
ALBUS, ET EST HOMO PULCHER ET NON EST HOMO PULCHER. SI ENIM FOEDUS, ET
NON PULCHER; ET SI FIT ALIQUID, ET NON EST.

Documentum est huiusmodi dictum, indefinitam affirmationem
negationemque ueras utrasque posse inueniri. Verum est enim dicere:

Est homo albus

et:

Non est homo albus

Huius autem rei probatio est. Nam si uerum est dicere est homo niger
et est homo albus simul uno eodemque tempore, qui autem niger est,
albus non est, uerum est dicere uno eodemque tempore quoniam est homo
albus et non est homo albus. Rursus si uerum est dicere quoniam est
homo pulcher et est homo foedus uno eodemque tempore, qui autem foedus
est, pulcher non est, uerum est dicere uno eodemque tempore quoniam
est homo pulcher et non est homo pulcher. Verum autem esse dicere
hominem esse pulchrum et hominem esse foedum uno eodemque tcmpore
manifestum est. Cum enim Achilles esset /96/ pulcher, erat claudus
Thersites foedus. Rursus uerum dicere est esse hominem album et rursus
uno eodemque tempore fieri hominem album nec hoc ulla contrarietas
uetat ut sit homo albus et rursus fiat homo albus. Sed qui fit albus
nondum albus est: VERUM EST DICERE IGITUR QUONIAM EST HOMO ALBUS ET
NON EST HOMO ALBUS. Hoc enim est quod ait: ET SI FIT ALIQUID, ET NON
EST: cum enim fit, non est; sed potest dici quoniam est albus homo et
fit albus homo, ut utrumque uere dicatur: potest igitur uere utrumque
dici ET EST HOMO ALBUS ET NON EST HOMO ALBUS.

VIDEBITUR AUTEM SUBITO INCONUENIENS ESSE, IDCIRCO QUONIAM VIDETUR
SIGNIFICARE NON EST HOMO ALBUS SIMUL ETIAM QUONIAM NEMO HOMO
ALBUS. HOC AUTEM NEQUE IDEM SIGNIFICAT NEQUE SIMUL NECESSARIO.

Tacite hominum dubitationi respondit. Quod enim dicimus:

Est albus homo

et:

Non est albus homo

utrumque uerum esse, uidetur aliquotiens inconueniens esse. Si enim
uerum est dicere "Est albus homo", quemadmodum fieri potest ut uerum
sit dicere "Non est albus homo"? Hoc autem uidetur idcirco, quoniam
apparet quibusdam id quod dicimus "Non est albus homo" hoc
significare, tamquam si dicamus "Nullus homo albus est"; sed hoc uerum
non est. Neque /97/ enim idem est dicere:

Non est albus homo

et:

Nullus homo albus est

et quamquam cum dicimus:

Nullus homo albus est

simul significamus quoniam non est homo albus non tamen ex necessitate
idem utraque significat. Cum enim dicimus:

Non est homo albus

simul nos dicere, quoniam nullus homo albus est, non oportet
intellegi. Neque enim semper simul est non est homo albus et nullus
homo albus est. Nam aliquotiens simul est, scilicet cum prius dicitur
uniuersalis negatio, cum uero indefinita dicitur prius, non est simul
negatio uniuersalis negationi indefinitae. Nam si dicam:

Nullus homo albus est

simul dixi, quoniam homo albus non est quod si dicam:

Homo albus non est

non est simul dicta negatio uniuersalis, quae est:

Nullus homo albus est

quoniam potest quidam esse non albus, de quo dicatur homo albus non
est, neque tamen omnes esse non albi. Non igitur sunt simul
necessario:

Non est albus homo

et:

Nullus homo albus est

MANIFESTUM EST AUTEM QUONIAM UNA NEGATIO UNIUS AFFIRMATIONIS EST; HOC
ENIM IDEM OPORTET NEGARE NEGATIONEM, QUOD AFFIRMAUIT AFFIRMATIO, ET DE
EODEM.

Hoc quoque argumentum est negationem indefinitam et uniuersalem idem
non significare et a se esse diuersas. Nam si unius affirmationis una
negatio est, contra eam quae dicit:

Non est homo albus

illa est affirmatio quae dicit:

Est homo albus

et contra eam quae dicit:

Nullus homo albus est

illa affirmatio /98/ est quae dicit:

Quidam homo albus est

Sed hae affirmationes diuersae sunt (id est "Est homo albus" et
"Quidam homo albus est"): diuersae igitur illae quoque sunt quae his
proportionaliter opponuntur. Diuersa igitur est negatio quae dicit:

Nullus homo albus est

ea quae dicit:

Non est homo albus

Docet autem nos unius affirmationis unam esse negationem idque hac
ratione demonstrat: oportet enim idem praedicatum negare negationem,
quod praedicauerit affirmatio, et rursus de eodem subiecto auferre
praedicatum negationem oportet ad quod affirmatio ante
coniunxerat. Quod si fit, dubium non est unius esse affirmationis unam
negationem. Siue autem hoc in uniuersalibus fiat, siue uniuersaliter
praedicatis siue indefinite et non uniuersaliter, siue in
singularibus, una eademque propositionum natura est, ut unius
affirmationis sit tantum naturaliter una negatio. Hoc autem inductione
probat.

DICO AUTEM UT EST SOCRATES ALBUS, NON EST SOCRATES ALBUS.

In hac enim propositione idem subiectum est, idem est praedicatum. Et
in medio exemplorum subiecit:

SI AUTEM ALIUD ALIQUID VEL DE ALIO IDEM, NON OPPOSITA SED ERIT AB EA
DIVERSA.

Sensus huiusmodi est: si autem aliquid aliud praedicauerit negatio
quam affirmatio praedicauit uel /99/ de alio subiecto idem negatio
praedicauerit quod in affirmatione fuerit praedicatum, non sunt sibi
oppositae sed a se tantum diuersae sunt. Si quis enim dicat:

Socrates disputat

et alius respondeat:

Socrates non ambulat

diuersum praedicatum est et diuersae sunt propositiones et non
oppositae. Et hoc est quod dixit: SI AUTEM ALIUD ALIQUID, aliud enim
praedicauit negatio quam affirmatio praedicauerat. Quod si quis sic
dicat:

Socrates disputat

aliusque respondeat

Plato non disputat

de alio subiecto idem praedicauit et sunt a se diuersae propositiones
et non oppositae et erit id quod ait VEL DE ALIO IDEM. Quod si utraque
sint diuersa, multo magis diuersae propositiones fiunt. Quibus positis
ad proposita rursus exempla contendit et uni affirmationi unam
enuntiationem negationis opponit, angularibus angulares et
affirmatiuas negatiuis, particularibus uniuersales, indefinitis
indefinitas opponens et comparans.

Et post haec concludit sententiam dicens manifestum esse uni
affirmationi unam oppositam esse negationem. Reuoluit quoque breuiter,
quoniam aliae sunt contrariae, aliae contradictoriae dicitque se quae
sint hae diligentius in superiore disputatione monstrasse, ut illud
quoque non omnem esse ueram uel falsam affirmationis et negationis
oppositionem, quam nunc /100/ communiter et improprie contradictionem
uocat. Et quando sint uerae uel falsae et cur se exposuisse
commemorat.

 [08] 
UNA AUTEM EST AFFIRMATIO ET NEGATIO, QUAE UNUM DE UNO SIGNIFICAT, VEL
CUM SIT UNIVERSALE UNIVERSALITER VEL NON SIMILITER.

Quid sit una affirmatio et supra iam diximus et nunc quoque idem
docere non piget, cum idem Aristoteles reuoluerit. Una enim affirmatio
est, quae unam rem de una significat id est quae huiusmodi habet
praedicatum et huiusmodi subiectum, ut utrumque singula
significet. Nam si unum aliquid significet praedicatum, simplex atque
unum est. Quod si rursus unum aliquid significet subiectum et non
plura, simplex rursus est atque unum. Quocirca si unum praedicatum de
uno erit subiecto, utraque singula significabunt et non plura eoque
fit, ut non sit multiplex propositionis significatio unumque
significans una sit. Idem autem oportet esse etiam in uniuersalibus
uniuersaliter praedicatis et in particularibus, quas uniuersalibus
opponi necesse est. Quorum etiam subdit exempla. Dicit enim unam esse
propositionem:

Omnis homo albus est

et ei rursus oppositam unam esse negationem:

Non est omnis homo albus

SI ALBUM, inquit, UNUM SIGNIFICAT. Quod si plura significat, non /101/
est una affirmatio nec una negatio. Hoc autem et in subiecto conuenit
custodire, scilicet ut subiecti quoque simplex significatio
seruetur. Docet autem non esse unam propositionem, si praedicatum uel
quodlibet in propositione uerbum multa significet, hoc modo:

SIN VERO DUOBUS UNUM NOMEN EST POSITUM, EX QUIBUS NON EST UNUM, NON
EST UNA AFFIRMATIO.

Sunt quaedam res quae plura quidem significent, ex quibus omnibus
iunctis unum quiddam ualeat effiei. Hominis quidem nomen significat
animal, significat mortale, rationale quoque designat sed haec iuncta
unum quiddam efficiunt, quod est animal rationale mortale. Haec namque
omnia unum hominem complent. Sunt quoque alia quae duas uel plures
huiusmodi res designant, ex quibus iunctis unum aliquid esse non
possit, ut fiber. Dicitur namque et Dionysus Liber, dicitur fiber et
ingenuus sed ingenuus et Dionysus iuncti nihil efficiont. Quare si
quid tale sit, inquit, aut subiectum aut praedicatum quod plura
significet, ex quibus unum aliquid esse non possit, non est illa una
affirmatio neque una negatio. Et hoc ficticii exempli ratione
confirmat. Dicatur enim, inquit, equus et homo tunica et habeant uerbi
gratia /102/ hoc nomen: -- si quis dicat:

Est tunica alba

quoniam tunica equum atque hominem designat, uidetur dicere quoniam
est equus et homo albus. Sed hoc tale est, tamquam si dicat:

Est equus albus et est homo albus

Sed hae duae sunt propositiones et non una; duplex igitur illa quoque
propositio est:

Est homo et equus albus

quare duplex illa quoque quae dicit:

Est tunica alba

Etenim subiecti huius id est tunicae duplex significatio propositiones
fecit esse multiplices. Quod si quis dicat unum quiddam significare
"Est tunica alba", quia significat "Est homo et equus albus",
impossibile est. Neque enim ex homine et equo quiddam unum fit, ut
haec propositio unum aliquid designet. Quare aut haec propositio multa
significat aut si non multa, nihil omnino designat. Nihil enim est
homo equus, ut simul dicatur atque intellegatur. Hoc est enim quod
ait: SI ERGO HAE MULTA SIGNIFICANT ET SUNT PLURES, MANIFESTUM EST
QUONIAM ET PRIMA, id est ea quae dicit:

Est tunica alba

MULTA VEL NIHIL SIGNIFICAT. Nihil autem idcirco quoniam, si non multa
designet propositio cuius quilibet terminus aequiuocus est, cum illa
quae nomine aequiuoco significantur iuncta fuerint neque in unam
substantiam conuenerint, talis iuncturae, quae res sibimet inconexas
copulat, non /103/ erit ullus intellectus, ut in ea quae est:

Tunica alba est

Aliter esse una non potest, si tunica equum hominemque significet,
nisi si equus atque homo inucti unum aliquid efficiant. Sed hi termini
tales sunt ut necesse sit hanc propositionem uel multiplicem esse uel
nihil significare. Nam si iungantur homo et equus, fit nihil. Nihil
enim est homo equus. Quod per hoc monstrauit, quod ait: NEQUE ENIM EST
ALIQUIS HOMO EQUUS.

Hoc autem cur nunc ab ipso propositum sit, lucidissime
demonstrauit. Cum enim de his propositionibus loqueretur, quae uerum
inter se falsumque diuiderent, hoc addidit, quia etiam hae quae habent
uel praedicatum aequiuocum uel subiectum uerum falsumque non
diuidunt. Utraeque enim uerae esse possunt, ut hae quae dicunt:

Est liber homo

si ad ingenuitatem referas, et:

Non est liber homo

si ad Dionysum. Recte igitur dictum est:

QUARE NEC IN HIS NECESSE EST HANC QUIDEM CONTRADICTIONEM VERAM ESSE,
ILLAM VERO FALSAM.

Cum enim multa significat, multiplex significatio in negatione atque
affirmatione se inuicem non perimit. Quod si una sit affirmatio, una
negatio, quoniam utraeque in eodem esse non possunt, unam ueram
semper, falsam alteram esse necesse est.

 [09] 
IN HIS ERGO QUAE SUNT ET FACTA SUNT NECESSE EST AFFIRMATIONEM VEL
NEGATIONEM VERAM VEL FALSAM ESSE, IN UNIVERSALIBUS QUIDEM /104/
UNIVERSALITER SEMPER HANC QUIDEM VERAM, ILLAM VERO FALSAM, ET IN HIS
QUAE SUNT SINGULARIA, QUEMADMODUM DICTUM EST.

In praesentibus rebus et in praeteritis factas contradictorie
enuntiationes dicit definite unam semper ueram, alteram definite
semper esse mendacem, ut si quis dicat:

Omnes Fabii perierunt qui ad pugnam contra Veientes priuata conspiratione progressi sunt

Hoc si negetur sic:

Non omnes Fabii perierunt qui ad pugnam contra Veientes priuata conspiratione progressi sunt

necesse est quidem unam ueram, unam esse falsam sed definite uera
affirmatio est, definite falsa negatio. Cum id enim quod factum est
dicitur factum, definite uerum est; quod si id factum denegetur,
falsum id est definite. Siue ergo in uniuersalibus uniuersaliter
praedicatis contradictio per oppositionem particularitatis fiat siue
in singularibus, ut in Socrate et in caeteris indiuiduis, in his quae
sunt praeterita semper una uera est, altera falsa, ut in eo quod est:

Socrates ueneno peremptus est

Socrates ueneno peremptus non est

uera est affirmatio definite et ita rursus falsa negatio. In
praesentibus quoque idem esse necesse est. Si enim disputante Socrate
dicat aliquis:

Socrates disputat

et hoc alius neget, sicut disputare Socratem praesentis temporis
ratione definitum est, ita quoque definite affirmatio retinet
ueritatem, negatio definite mendacium. Et in uniuersalibus quidem uel
affirmatiuis uel negatiuis, in /105/ quibus uel affirmatio
particularis uel negatio particularis opponitur, idem est. Hoc est
enim quod ait: IN HIS QUAE SUNT ET QUAE FACTA SUNT, id est in
praesentibus atque praeteritis, una semper definite uera est, semper
altera falsa definite, siue uniuersalis una sit, altera particularis,
quod per hoc monstratur quod ait: IN UNIVERSALIBUS QUIDEM
UNIVERSALITER SEMPER HANC VERAM, ILLAM VERO FALSAM, siue in
singularibus atque indiuiduis praedicamentis, quod per hoc designat
quod addidit: ET IN HIS QUAE SUNT SINGULARIA.

Sed postquam de contradictoriis dixit, adiecit in his autem quae
indefinitae sunt non necesse est semper inane quidem ueram, illam uero
esse mendacem, hoc seilicet designans quod dixit: IN HIS VERO QUAE IN
UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER DICUNTUR, NON EST NECESSE. Non est
enim necesse in his unam ueram, alteram falsam proponi, potest enim
fieri ut utraeque sint uerae quae fuerint indefinitae.

IN SINGULARIBUS VERO ET FUTURIS NON SIMILITER.

Propositionum aliae sunt tantum inesse significantes, ut si quis
Socrate uiuo dixisset:

Socrates caluus est

aliusque negaret:

Socrates caluus non est

Illa enim inesse posuit Socrati caluitium, illa caluitium a Socrate
disiunxit.

Aliae uero sunt necessariae, ut si quis dicat:

Necesse est solem annis omnibus in arietem rursus redire

Rem namque necessariam et ex necessitate euenientem praedicans totem
fecit necessariam propositionem.

Aliae autem sunt contingentes, quae cum non sint, eas tamen /106/ in
futurum euenire possibile est, ut si quis dicat:

Hodie Alexander pransurus est

Hodie Alexander pransurus non est

Etenim cum ista dicuntur, quoniam illi adhuc prandere non inest,
inesse tamen contingit et potest fieri ut hodie prandeat, idcirco eas
dicimus contingentes. Contingit enim fieri, quod adhuc nondum factum
est. Sed hae non insunt quidem, ut dictum est, sunt enim futuri
temporis. Quae autem non insunt sed inesse possum, necessariae non
sunt, quoniam huiusmodi retinent naturam, ut eas et esse et non esse
possibile sit. Potest enim fieri, ut hodie Alexander prandeat, et
rursus potest fieri, ut hodie non prandeat. Et hanc eueniendi uel non
eueniendi possibilitatem utrumlibet uocamus. In huiusmodi enim rebus
utrumlibet contingit, aut affirmatio aut negatio, et non est necesse
aut affirmationem fieri aut negationem. Nam cum non sit affirmatio
necessaria, non interclusum est contingere negationem. Rursus cum
negatio necessaria non sit, interdum accidit, ut affirmatio
contingat. Quare haec huiusmodi eueniendi et non eueniendi potentia
utrumlibet uocatur, quod in his utrumlibet, id est uel affirmationes
uel negationes, euenire conceditur.

Nunc ergo Aristoteles hoc ualidissima argumentatione contendit
adstruere, quod quemadmodum in praeteritis et in his quae sunt
praesentia non modo in affirmatione et negatione unam ueram, alteram
falsam esse necesse est sed definite una uera est, definite altera
suscipit falsitatem, non ita in his quae contingentes
uocantur. Necesse enim est ut aut affirmatio uera /107/ sit aut
negatio sed non ut definite quaelibet earum uera sit, altera falsa
definite. Nam quod dicimus:

Alexander lauandus est

id si alius neget dicatque:

Alexander lauandus non est

totum quidem hoc necesse est euenire, ut aut lauetur aut non lauetur,
et necesse est unam esse ueram, alteram falsam, aut affirmationem, si
lotus fuerit, aut si non lotus fuerit, negationem sed non necesse ut
definite affirmatio uera sit, idcirco quod in huiusmodi rebus poterit
euenire negatio. Sed nec umquam definitum est, ut negatio uera sit,
falsa affirmatio, idcirco quoniam potest non euenire negatio. Quare in
tota contradictione unam quidem ueram, falsam alteram esse necesae
est, ut autem definite una uera sit, altera falsa definite, sicut in
his quae sunt praeterita quaeque praesentia, nulla rerum ratione
possibile est.

Sed hoc prius Aristoteles in singularium praedicamentorum
propositionibus probat, post autem idem debere in uniuersalibus docet
intellegi. Idcirco enim ait in singul aribus uero et futuris non
similiter. Id est in singularibus propositionibus, de quibus primum
tractat, et futuris id est contingentibus non idem modus est uerarum
falsarumque propositionum, qui in praeteritis atque praesentibus,
quondam in praeteritis atque praesentibus et totum contradictionis
corpus in ueritatem falsitatemque diuiditur et uera una est definite,
ut possit ex his certus aliquis ac sciens dicere, quoniam affirmatio
uera sit uel rursus quondam negatio; uel si id nullus dixerit, certa
praeteriti tamen temporis uel praesentis secundum sui naturam ratio,
/108/ certus euentus est. In his uero in quibus contingens est
futurum, id est uariabile et instabile, totum quidem corpus
contradictionis ueritatem falsitatemque partitur sed haec ueritas
atque falsitas indiscreta est atque uolubilis. Nullus enim potest
dicere quoniam affirmatio uera est: non est enim necesse ueram esse
affirmationem, idcirco quoniam negationem fieri possibile est, nec
rursus negationem, quoniam non est impossibile affirmationem
contingere, et postremo quoniam utrumlibet ipsorum contingit, idcirco
una earum uera esse definite et certa naturaliter non potest. Quibus
autem id argumentationibus exsequatur, manifestum erit hoc modo:

NAM SI OMNIS AFFIRMATIO VEL NEGATIO VERA VEL FALSA EST, ET OMNE
NECESSE EST VEL ESSE VEL NON ESSE. ⟨NAM⟩ SI HIC QUIDEM DICAT FUTURUM
ALIQUID, ILLE VERO NON DICAT HOC IDEM IPSUM

Si quidquid in affirmationibus negationibusque proponitur uerum uel
falsum est definite, sequitur ut, quod illae negationes
affirmationesque significant, aut euenire aut non euenire necesse
sit. Hoc est enim quod dicit: NAM SI OMNIS AFFIRMATIO VEL NEGATIO VERA
VEL FALSA EST: definite. Idcirco enim addidit omnis. In his enim, quae
sunt futura uel contingentia, non esse affirmationes et negationes
ueras uel falsas definite probare contendit. Nam si unus dicat aliquid
futurum, alius neget, ut utraque eueniant fieri non potest. Quis enim
dixerit dicente alio, quoniam Socrates cenaturus est alioque Socrates
cenaturus /109/ non est, utrasque ueras in uno eodemque contingere?
Hoc igitur fieri non potest. Unus ergo eorum uerum dicturus est, alius
mentietur. Ponatur enim definite una earum uera esse uel falsa: si
ergo omnis affirmatio et negatio uera uel falsa est definite et
uterque negans affirmansque ueri in contradictionibus esse non
possunt, necesse est unum uerum dicere alterum falsum et unum definite
uerum, falsum alterum definite. Hoc si est in omnibus affirmationibus
atque negationibus, ut una definite falsa sit, altera uera definite,
quidquid uera dicit euenturum necesse est euenire, quidquid non
euenturum non euenire necesse est. Hoc est enim quod ait: MANIFESTUM
EST QUONIAM NECESSE EST VERUM DICERE ALTERUM IPSORUM. Neque enim
potest fieri ut affirmatio negatioque consentiant in talibus id est in
contradictionis oppositionibus. Necesse autem esse euenire quaecumque
uera definite affirmatio loquitur et non euenire quod profert definite
uera negatio sic probat:

NAM SI VERUM EST DICERE, QUONIAM ALBUM. VEL NON ALBUM EST, NECESSE EST
ESSE ALBUM VEL NON ALBUM, ET SI EST ALBUM VEL NON ALBUM, VERUM EST VEL
AFFIRMARE VEL NEGARE.

Quod de futuro possit esse iudicium, a praesentibus trahit
exemplum. Ait enim hanc esse rerum consequentiam, ut rem subsistentem
propositionis ueritas consequatur, ueritatem propositionis rei, de qua
loquitur propositio, essentia comitetur. Nam si hic /110/ lapis uel
quodlibet aliud album est, uerum est de eo dicere quondam album est,
et hoc conuertitur. Nam si uerum est dicere de eo quondam album est,
sine dubio album est et album esse necesse est. Itaque fit ut res
ueritatem et ueritas rem, de qua proponitur, subsequatur. Rursus si
lapis hic albus non est, uerum est de eo dicere quondam non est albus
et si de eo uerum est dicere quondam non est albus, ut sit albus fieri
non potest, cum uere dicatur quondam non est albus. Idem quoque etiam
in mendaciis ualet. Nam si quid non est, cum hoc aliquis esse
proposuit, mentietur. Et si quis de aliquo mentietur, illud de quo fit
mendacium non est, ut si quam rem cum alba non sit dicat aliquii esse
albam mentitus est, quocirca necesse est illud quoque non esse de qua
mentitus est. Ita igitur ueritas quidem rei quae est et res quae est
ueritati, falsitas uero rei quae non est et res quae non est falsitati
conuertitur.

Quod si hoc est in omnibus rebus et quidquid dicitur cum ueritate uel
falsitate ad rem quae est uel non est conuertitur, siue negatio sit
siue affirmatio, et unam ueram semper, alteram falsam esse necesse
est, si una definite uera est: impossibile quiddam ex hac positione
continget. Eueniet namque omnia quaecumque sunt uel fiunt ex
necessitate fieri et nihil a casu nihilque esse possibile quod sit et
non esse possibile. Nihil etiam in liberi arbitrii moderamine
relinquetur sed totum erit ex necessitate, quidquid euenerit. Nam si
uerum est definite de qualibet re dicere quondam erit, illam rem /111/
sine dubio futuram esse necesse est et ut non fiat non potest
euenire. Verum enim est dicere de ea quoniam future est nec uere de ea
quoniam future est poterat dici, nisi eam fore esset necesse. Quare si
in omni affirmatione et negatione aut affirmatio aut negatio in
futurum definite uera uel falsa est, necesse est uel quod ab
affirmatione uera definite uel quod a negatione dicitur euenire. In
falsitate quoque similis causa est. Nam quod non erit falsum est
dicere quondam erit et quod falsum est dicere quondam erit ex
necessitate non erit.

Item quod erit falsum est dicere quondam non erit et quod falsum est
dicere quondam non erit necessario erit. Ut igitur ueras propositiones
necessarius sequitur euentus ut fiat quod dicitur, ita et falsas
propositiones necessarius sequitur euentus ut non fiat quod dicitur a
falsa propositione. Quod si in futurum omnis affirmatio uel negatio
definite semper diuidunt ueritatem et falsitatem erit rerum quae
praedicuntur necessarius euentus et omnia est necessitate contingent
uel non contingent. Itaque et casus et possibilitas et liberum periit
arbitrium. Syllogismus autem huiusmodi est: si omnis affirmatio uera
est aut falsa definite et eodem modo negatio, eueniet ut omnia
ineuitabili necessitatis ratione contingent. Quod si hoc est, liberum
perit arbitrium sed hoc impossibile est: non igitur uerum est omnem
affirmationem uel negationem ueram definite esse uel falsam. Omnia
autem ex necessitate contingere, si illae definite uerae uel falsae
sunt, talis syllogismus ostendit: omnis in futurum definita ueritas
uel falsitas /112/ euentum rei uel futurum uel non futurum ex
necessitate constituit. Sed omnes propositiones futurae definite uerae
uel falsae sunt: in omnibus est igitur eueniendi uel non eueniendi
necessitas. Pro qua conclusione illud Aristoteles intulit quod ait:

NIHIL IGITUR NEQUE EST NEQUE FIT NEC A CASU NEC UTRUMLIBET NEC ERIT
NEC NON ERIT SED EX NECESSITATE OMNIA.

Casus namque et id quod est utrumlibet exstinguitur, libera etiam
uoluntas adimitur, si omnia quaecumque fient ex necessitate futura
sunt. Et probat superiorem conclusionem, quae dicit omnia ex
necessitate contingere, per hoc quod ait: AUT ENIM QUI DICIT UERUS
EST, AUT QUI NEGAT. Si ergo ueritas rerum necessitati conuertitur et
aut qui negat uerus est aut qui affirmat, omnia fieri ex necessitate
necesse est. Nam si non erunt ex necessitate, non erunt uerae
definite, id quod ipse subiunxit:

SIMILITER ENIM VEL FIERET VEL NON FIERET; UTRUMLIBET ENIM NIHIL MAGIS
SIC VEL NON SIC SE HABET AUT HABEBIT.

Exponit enim quae sit contingentis natura, cum quid sit utrumlibet
exposuit. Utrumlibet est cuius indiscretus euentus est id est quod
aequaliter esse uel non esse contingit. Hoc est enim quod ait
similiter enim uel fieret uel non fieret. Neque enim directam unam
necessariamque habet uiam uel ad affirmationem /113/ uel ad negationem
sed nihil se magis sic habet uel sic non habet. Et est utrumlibet quod
aequalem cursum et ad euenire retinet et ad non euenire. Nihil enim se
magis uel sic habet uel sic non habet id est aequaliter se habet et ad
esse et ad non esse. Nihil enim magis sese habet, ut fiat quam ut non
fiat.

AMPLIUS EI EST ALBUM NUNC, VERUM ERAT DICERE PRIMO QUONIAM ERIT ALBUM,
QUARE SEMPER VERUM FUIT DICERE QUODLIBET EORUM QUAE FACTA SUNT,
QUONIAM ERIT.

Validissimam sibi ipsi uim argumentationis opponit, qua possit
ostendere affirmationes negationesque ueras uel falsas esse
definite. Et ait prouidendum esse ne forte necesse sit suspicari id
quod iam factum est uere dici potuisse antequam fieret esse faciendum,
ut si Socrates hesterna cenauit nocte, uerum fuit hesterna matutina
dicere, quoniam cenaturus est: quocirca definite quoque uerum fuisset,
si praediceretur. Omnia igitur ea quae fient definite poterant uere
praedici. Hoc est enim quod ait: SI EST ALBUM NUNC, VERUM ERAT DICERE
PRIMO QUONIAM ERIT ALBUM. Nam si qua res nunc alba est, uerum erat
ante dicere quoniam erit alba, quare definite quoque fuit QUODLIBET
EORUM QUAE FACTA SUNT uere praedicere. Hoc autem rei ipsius exitus
comprobauit.

Huic oppositioni /114/ per eandem rursus occurrit. Non enim qui haec
dicit licet ei laqueum superioris argumentationis effugere, rursus
enim eadem illum cuncta circumueniunt et eisdem iterum urgetur
incommodis.

QUOD SI SEMPER VERUM EST DICERE QUONIAM EST VEL ERIT, NON POTEST HOC
NON ESSE NEC NON FUTURUM ESSE.

Mira ratione superiorem argumentationem dicentes ad idem reduxit
incommodum dicens: si uerum est omnia quaecumque facta sunt definite
uere potuisse praedici, quoniam ueritatem propositionis rei necessitas
sequitur, quod uere definite praedictum erat non euenire non
poterat. Sed si non euenire non poterat, ut non eueniret erat
impossibile. Quod autem non fieri impossibile est, fieri necesse
est. Euentus igitur eius ex necessitate consequitur. NIHIL ERGO
UTRUMLIBET NEQUE A CASU ERIT; NAM SI A CASU esse poterit, NON EX
NECESSITATE futurum est; quod si non est ex necessitate futurum, non
est impossibile non fieri; si non est impossibile non fieri, potest
non fieri; si potest non fieri, non potest definite uere
praedici. Quod enim uere definite praedicitur, ex necessitate futurum
est: quod autem casu est, ex necessitate non euenit.

AT VERO NEC QUONIAM NEUTRUM VERUM EST CONTINGIT DICERE, UT QUONIAM
NEQUE ERIT NEQUE NON ERIT.

/115/ Quattuor differentiis contingentium futurorum diuersitas
constat. Aut enim id quod affirmatur et negatur in futurum utrumque
erit uerum aut utrumque falsum aut unum uerum, falsum alterum definite
aut unum uerum, falsum alterum indefinite. Non esse quidem et
affirmationem et negationem ueram in his propositionibus, quae de
rebus contingentibus in futurum tempus proponuntur, per hoc
demonstrauit superius quod ait:

MANIFESTUM EST, QUONIAM NECESSE EST VERUM DICERE ALTERUM IPSORUM, SI
OMNIS AFFIRMATIO VERA VEL FALSA. UTRAQUE ENIM NON ERUNT SIMUL IN
TALIBUS.

Neque enim fieri potest ut in contradictoria propositionum oppositione
utrasque ueras quisquam ualeat inuenire. Nunc autem monstrat, quoniam
ne hoc quidem fieri potest ut utraeque sint falsae. Ait enim: at uero
ne hoc quidem nobis contingit dicere, quoniam neutrum uerum est id est
nec affirmatio nec negatio. Contingeret atltem utramque esse falsam
affirmationem scilicet et negationem, si nec quod diceret affirmatio
futurum esse esset nec quod non esse negatio diceret non esset. Ita
enim fieret, ut nec esset quod esse affirmatio praedicauit nec non
esset quod negatio non esse proposuit. Si quis ergo hoc ita dicat,
primum, inquit, illud inconueniens atque impossibile est, quod in
contradictoria oppositione cum affirmatio falsa sit non est uera
negatio et rursus cum negatio falsa sit falsa quoque affirmatio
est. Hoc enim in solis contrariis contingebat, non etiam in
contradictoria dispositione. In hac enim unam semper ueram esse
necesse est, semper alteram falsam. /116/

AD HAEC SI VERUM EST DICERE, QUONIAM ALBUM EST ET MAGNUM, OPORTET
UTRAQUE ESSE.

Addidit quoque aliud, quo magis id quod dicitur uideatur
incongruum. Omne enim quod praedicitur in futurum, si uere
praedicitur, erit. Si quis enim dicat in praesenti tempore: hoc animal
quodlibet album est uel magni corporis et hoc uere pronuntiet, album
et magnum illud animal esse necesse est. Ita etiam in futurum si quis
uere dicat, quoniam hoc animal cras album fiet et corporis uastioris,
necesse est cras utraque contingere, ut et album fiat et corporis
uastioris. Sin uero falso aliquid praedicatur, necesse est non esse
quod dicitur, si sit ⟨falsa⟩ affirmatio: ut si quis affirmet falso
futurum nauale bellum, necesse est non fieri quod a falsa affirmatione
praedicitur. At si sit falsa negatio, necesse est fieri quod falsa
negatio futurum non esse praedixit. Sin uero utraque falsa sunt, nec
erit ex necessitate quod dicitur, quia definite affirmatio falsa est,
nec non erit quod dicitur ex necessitate, quia definite est negatio
falsa. Unde fit ut utrumlibet quod est in rebus omnino
perimatur. Utraque enim necessaria sunt et ex necessitate contingunt
et est necessitas ipsa impossibilis. Nam si quis dicat cras futurum
nauale bellum aliusque neget et pronuntiet non futurum, si utraeque
sint falsae, necesse quidem erit non esse cras nauale bellum, quoniam
affirmatio, quae illud dicit futurum, falsa est; rursus necesse est
esse cras nauale bellum, quoniam negatio quae dicit cras non futurum
ipsa quoque mentitur. Quare necesse erit et esse nauale bellum et non
esse, /117/ quod est impossibile et praeter communem cogitationis
naturam. Non est igitur uerum utrasque simul id est affirmationem
negationemque mentiri.

QUAE ERGO, INQUIT, CONTINGUNT INCONUENIENTIA, HAEC SUNT ET HUIUSMODI.

Si quis dicat uel in his quae uniuersalia sunt et uniuersaliter
praedicantur uel in his quae singularia in propositionibus enuntiantur
unam necessario definite esse ueram, definite alteram falsam, talia
illum, inquit, inconuenientia consequentur et alia similia, hoc
scilicet dicens de superioribus argumentis, in quibus ostendebat omnia
ex necessitate contingere, si quis unam ueram definite, alteram
diceret definite mendacem. Quaenam uero adserat alia inconuenientia
impossibiliaque concurrere his qui unam definite ueram proponunt, haec
sunt; si quis enim proponat unam esse ueram, alteram falsam, tollit
(ut supra dictum est) id quod est utrumlibet in rebus et omnia esse
uel fieri ex necessitate constituit, nihil a casu, nihil a propria
uoluntate. Unde fit ut neque negotiari sit utile nec inire actum, quae
omnia consilii ratione tractantur: ipsum enim consilium superuacuum
est, cum omnia quaecumque futura sunt necesse sit euenire. Quid enim
unusquisque dicat: si hoc faciam, illud mihi eueniet atque continget,
si uero hoc, illa /118/ res eueniet? Etenim nihil prohibet quemuis
illum affirmare aliquid esse faciendum, alium uero negare cum omnia ui
necessitatis eueniant. Nam si omnia quae fiunt nunc ante aliquis uere
praediceret, quis dubitat quin illa quae facta sunt immutabili
uiolentia necessitatis euenerint? Hoc est enim quod ait: QUARE EX
NECESSITATE ERIT QUODLIBET EORUM VERUM ERAT DICERE TUNC.

Sed ne illud uideatur incongruum quod rerum euentum non ex ipsarum
natura sed ex propositionum ueritate et falsitate indicamus. Hunc enim
scrupulum ipse dissoluit dicens:

AT VERO NEC HOC DIFFERT, SI ALIQUI DIXERUNT CONTRADICTIONEM VEL NON
DIXERUNT.

Ad tollendum enim perimendumque consilium, quod nihil omnino homines
oporteat consiliari, parum ualet aliquid praedici. Siue enim
praedicatur aliquid, siue non, quidquid uere praedici potuisset, illud
etiam si non praedicatur euenire necesse est. Idcirco enim uere
praedicitur, quia uere praedici potest; idcirco uere praedici potest,
quia immutabiliter futurum est. Quare futurum est, si praedicitur
uere, nec tantum si praedicitur sed etiam si praedici uere potest siue
enim praedicatur, siue non praedicatur, quidquld uere praedici potest,
hoc ex /119/ necessitate futurum est.

MANIFESTUM EST ENIM, inquit, QUOD SIC SE HABEAT RES, siue unus eam
affirmet, alius neget, ⟨siue non⟩: si euentura est, nihil illi negatio
officit; si euentura non est, nihil affirmatio prodest. NON ENIM,
inquit, PROPTER NEGARE VEL AFFIRMARE ERIT VEL NON ERIT, nec hanc uim
naturae tempus mutabit. Eodem modo enim euenient ea quae post
millensimum annum euentura creduntur his quae post quantumlibet tempus
ex necessitate futura sunt. Unde sit ut, si in omni tempore omnia sic
se habent, ut uuum definite uere dici possit, definite alterum falsa,
omnia quaecumque facta sunt uel fient immutabili rerum ratione
contingant. Hoc est enim quod ait: NECESSE ESSET ⟨HOC⟩ FIERI ⟨ET⟩
UNUMQUODQUE EORUM QUAE FIUNT SIC SE HABERET, UT EX NECESSITATE
FIERET. et hoc superiore argumentatione confirmat dicens: QUANDO ENIM
UERE DICIT QUIS, QUONIAM ERIT, NON POTEST NON FIERI, euentus enim
necessitas sequitur ueritatem, ET QUOD FACTUM EST VERUM ERAT DICERE
SEMPER QUONIAM ERIT, ueritas namque propositionibus ex rerum
necessariis uenit euentibus.

QUOD SI HAEC NON SUNT POSSIBILIA: VIDEMUS ENIM ESSE PRINCIPIUM
FUTURORUM ET AB EO QUOD CONSILIAMUR ATQUE AGIMUS ALIQUID.

/120/ Longum hyperbaton est, quod nos prius exponimus, postea
continuamus. Liquet enim aliquarum rerum nos esse principium, ut
actnum nostrorum. Si enim quis aliquid cousilio facit, quidquid
consiliatione peregerit, eius rei ipse principium est. A consiliante
enim incipit, quidquid consilii sollertia ministratur. Sunt enim
quaedam quae actu non sunt sed potestate, quae potestas non fit ex
necessitate, id est, ut possit quidem fieri, non tamen necesse sit: ut
hanc uel quamlibet tunicam possibile est quidem ferro incidi sed non
est necesse. Fortasse enim utendo uetustabitur et ipso cotidiano
soluetur adtritu. Ergo potest quidem incidi sed forte non incidetur
sed ante quam incidi possit exteritur. Rursus potest fieri ut non
diuidatur, neque enim exteri eam possibile esset, nisi prius esset
possibile non incidi. Quare possunt quidem quaedam fieri sed si ita
contingit fortasse non fient. Sunt igitur quaedam possibilia non
necessaria. Et in aliis quoque quae fiunt eadem ratio est. Omne enim
quod fit a quolibet consilio, ipse qui consiliatur illius rei
principium est, non necessitas. Et quaecumque sunt possibilia
mutabiliter euenient. Quae enim secundum aliquam possibilitatem
dicuntur, non eueniunt secundum necessitatem. Unde fit ut manifestum
sit quoniam non omnia ex necessitate uel sunt uel fiunt sed quaedam
sunt quae acquali modo uel fiunt uel non fiunt. Et hoc est utrumlibet
fieri. Alia uero in pluribus quidem fiunt, in paucioribus uero non
fiunt. Et aequaliter quidem fiunt, ut egredientem domo amicum
uidere. Fit enim hoc et non fit aequaliter. Quaedam uero frequentius
/121/ fiunt quam non fiunt, ut sexagenarium canescere frequentius fit
quam non fit, et tamen ita hoc potest fieri, ut et non fieri
impossibile non sit. Hoc est enim quod ait: ALIA VERO MAGIS QUIDEM
⟨ET⟩ IN PLURIBUS ALTERUM, ut canescere in pluribus e sexagenariis quam
non canescere SED CONTINGIT FIERI ⟨ET⟩ ALTERUM, scilicet ut non
canescat, ALTERUM VERO MINIME, scilicet ut canescat. Est autem
hyperbaton hoc modo: quod si haec impossibilia uidemus, sumus enim
aliquibus ipsi principium et quaecumque possibilia sunt fieri possum
et non fieri; si igitur possibile est ut et sint et non sint,
MANIFESTUM EST NON OMNIA EX NECESSITATE contingere sed alia
aequaliter, alia uero euenire quidem in pluribus, in paucioribus uero
non euenire sed ut non eueniant necesse non est.

IGITUR ESSE QUOD EST, QUANDO EST, ET NON ESSE, QUOD NON EST, QUANDO
NON EST, NECESSE EST.

Nunc quid sit necessarium temporale describit. Ait enim: res omnis
quando est eam sine dubio esse necesse est. Non enim fieri potest ut
cum est non sit. Et rursus res quae non est quando non est eam non
esse necesse est. Neque enim fieri potest ut quando non est sit. Sed
si, quando est, eam esse necesse est, non idcirco simpliciter et sine
temporis /122/ praesentis descriptione ex necessitate. Quando enim
sedeo, non potest fieri ut non sedeam et necesse est mihi tunc sedere
cum sedeo sed ipsum sedere mihi non ex necessitate inest, possum enim
surgere. Rursus cum non sedeo, tunc mihi necesse est non sedere sed
ipsum non sedere mihi ex becessitate non inest, possum enim
sedere. Ergo quod est, quando est, ex necessitate est, et quod non
est, tunc eum non est, fieri ut sit non potest. Non tamen omnia
quaecumque sunt aut non sunt aut ex necessitate sunt praeter temporis
praesentis nuncupationem aut ex necessitate non sunt nulla mentione
praesentis temporis facta. Quare, inquit, non est idem temporaliter
necessarium esse, ut est mihi cum sedeo, et simpliciter ex necessitate
esse, ut homini mortalitas. Nec idem est, cum non est, necessario non
esse, ut mihi cum non sedeo non inest sedere, et quod simpliciter ex
necessitate non habeo, ut tres oculos uel immortalitatem. Atque hoc
est quod ait: SIMILITER AUTEM ET IN EO QUOD NON EST.

Hoc autem cur dixerit sequitur:

ET IN CONTRADICTIONE EADEM RATIO. ESSE QUIDEM VEL NON ESSE OMNE
NECESSE EST ET FUTURUM ESSE VEL NON.

Similis est, inquit, ratio in contradictionibus contingentibus et in
his quae, cum sunt, secundum tempus necessaria sunt. Quae autem
secundum tempus, simpliciter necessaria non sunt. Nam in futuris /123/
et contingentibus contradictionibus totem quidem contradictionem
necesse est unam ueram habere partem, alteram falsam, ut si quis
affirmet cras bellum nauale futurum (id ergo non est necesse) et
rursus si qui neget non futurum, est quidem aut esse aut non esse
necesse sed non est necesse esse nec rursus necesse est non esse sed
tantum aut esse aut non esse. Idcirco tota quidem contradictio unam
habebit partem ueram, alteram falsam sed non erit ipsarum una definite
uera, falsa altera definite. In praeteritis enim sic dicimus:

Romulus Romam condidit

Romulus Romam non condidit

una quidem uera est, altera falsa sed in his definite uera est
affirmatio, definite falsa negatio. Nam quia cum factum est fieri ut
factum non sit non potest, ideo definite in praeteritum contradictio
uera uel falsa est. In futuris uero propositionibus non idem est, in
his scilicet quae contingentia significant. Ut si dicam:

Philoxenus cenaturus est

Philoxenus cenaturus non est

in tota quidem contradictione una uera est, altera falsa sed nullus
potest diuidere, ut dicat aut affirmationem constitute et definite
ueram esse aut negationem. Ante enim quam cenet, indefinitum est et
uariabile an cenet, postquam uero cenauerit, praeteritum
definitur. Igitur aut esse aut non esse aliquid in futuris
contradictionibus necesse est, ut autem unum fiat et unum non fiat,
non est necesse. In quo igitur similitudo est contingentis
contradictionis et temporalis neque simplicis necessitatis? In eo
scilicet, quia sicut necesse est esse quod est, /124/ quando est, non
tamen simpliciter necesse est esse quod est praeter temporis
adiectionem: ita in contradictione contingenti affirmatio nem quid em
uel ne gationem ueram esse necesse est, non tamen uel affirmationem
simpliciter ac definite ueram uel negationem sed utramlibet et quam
certae ueritatis constituerit euentus.

QUARE QUONDAM SIMILITER ORATIONES VERAE SUNT QUEMADMODUM ET RES,
MANIFESTUM EST QUONDAM QUAECUMQUE SIC SE HABENT, UT UTRUMLIBET SINT ET
CONTRARIA IPSORUM CONTINGENT, NECESSE EST SIMILITER SE HABERE ET
CONTRADICTIONEM.

Habent, inquit, quandam cognationem res et illa quae res ipsas propria
significatione designant. Quare et oratio, quae designat atque
significat rem, sic se habebit, quemadmodum res ipsa est. Ergo si res
non fuerit, falsa oratio est; si res fuerit, uera oratio est; et si
uera uel falsa oratio est, erit id quod dicitur uel non erit, ut sibi
res et oratio conuertantur. Ergo si res constitute non est nec
definita necessitate proueniens, nec illa oratio, quae rem ipsam
designat, definitae est ueritatis. Ergo in quibus rebus possibile est
non modo esse sed etiam non esse contingere, in his affirmatio et
negatio utrumlibet sese habet et quemadmodum rem ipsam et esse et non
esse contingit, ita quoque et contradictionem et ueram et falsam esse
indefinite proueniet. Hoc autem in quibus fiat, ipse declarat. Ait
enim:

IN HIS QUAE NON SEMPER SUNT ET NON SEMPER NON SUNT.

Sola enim sunt /125/ quae et esse et non esse contingit, quae non
semper sunt et non semper non sunt. Si enim semper essent, status
eorum mutari non posset atque ideo ex necessitate essent; si autem
semper non essent, ea non esse necesse esset. Etenim sicut ipsa natura
rerum euenientium est uaria, ita quoque altera pars contradictionis
habet uariabilem ueritatem. Et semper quidem uera uel falsa est, NON
TAMEN una definite, ut HOC uerum sit determinate AUT ILLUD SED
UTRUMLIBET, ut sicut status ipse rerum mutabilis est, ita quoque
ueritas aut falsitas propositionum dubitabilis sit et eueniat quideml
ut in aliquibus frequentius una sit uera, non tamen semper, et ut una
rarius uera, non tamen eam falsam esse necesse sit. Quod per hoc
demonstrauit quod dixit: ET MAGIS QUIDEM VERAM ALTERAM, NON TAMEN IAM
VERAM VEL FALSAM. Concludit igitur totem de futuris et contingentibus
propositionibus quaestionem et ait: manifestum esse non necesse esse
omnes affirmationes et negationes definite ueras esse (sed deest
DEFINITE atque ideo subaudiendum est). Illarum enim quae contingentes
et futurae sunt, numquam definite una uera est, altera falsa. NEQUE
ENIM, inquit, QUEMADMODUM IN HIS QUAE SUNT, SIC SE HABET ETIAM IN HIS
QUAE NON SUNT, POSSIBILIBUS TAMEN ESSE AUT NON ESSE SED QUEMADMODUM
DICTUM EST. Illa etenim quae sunt praesentis temporis, sicut ipsorum
esse definitum est, ita quoque de his definita est propositionum
ueritas falsitasque. Illa /126/ uero quae non sunt quidem, possunt
tamen esse et non esse et ita futura sunt, ut non ex necessitate
proueniant sed possint ita esse, ut etiam possint non esse, in his hoc
modo se habebit contradictio QUEMADMODUM DICTUM EST. Dictum autem est
quoniam ESSE QUIDEM VEL NON ESSE OMNE NECESSE EST ET FUTURUM ESSE VEL
NON NECESSE EST, non tamen iam diuise ac definite alterum eorum esse
necesse est.

Erant autem quattuor diuersitates: ut aut utraeque uerae essent, quod
sustulit per hoc quod ait UTRAQUE ENIM NON ERUNT SIMUL IN TALIBUS; aut
ut utraeque falsae essent, quod per hoc euertit quod ait: AT VERO NEC
QUONIAM NEUTRUM VERUM EST CONTINGIT DICERE; aut ut una uera definite,
una definite falsa esset, quod illa argumentatione destruxit, per quam
omnia ex necessitate docuit euenire, si hoc admitteretur. Quod si res
illae minime sunt, constat unam quidem ueram esse, aliam uero in
contradictione mendacem; sed sicut res ipsae mutabiliter et indefinite
futurae sunt, ita quoque enuntiationes uariabili nec definita ueritate
et falsitate proferentur. /127/

 LIBER SECUNDUS 

 [10] 
QUONIAM AUTEM EST DE ALIQUO AFFIRMATIO SIGNIFICANS ALIQUID, HOC AUTEM
EST VEL NOMEN VEL INNOMINE.

Postquam de praeteriti ac praesentis, futuri etiam temporis ueritate
et falsitate disseruit, nunc uim simplicis et praedicatiuae
propositionis informat dicens, quoniam simplex affirmatio unam rem de
una significat id est de uno subiecto unum praedicat. Subiectum autem
illud aut nomen est aut quod apud ueteres quidem fuit innominatum, ab
Aristotele uero infinitum nomen uocatum est. Prius enim dictum est,
quod homo nomen esset, non homo uero innominatum quidem apud antiquos
sed nunc infinitum nomen. Quoniam igitur manifestum est unum de uno
praedicare simplicem propositionem, omnis erit propositio simplex aut
ex nomine et uerbo aut ex infinito nomine et uerbo. Quod autem dixit:

NON HOMO ENIM NOMEN QUIDEM NON DICO SED INFINITUM NOMEN

huiusmodi est: nomen, inquit, omnia quidem definita significat, non
homo uero quamuis unum quodlibet eorum designare possit, quae homines
non sunt, tamen quid designet infinitum est et dubium. Nam cum multa
sint quae homines non sunt et unum quodlibet eorum significare possit,
quid significet ignoratur: sicut enim non currit non est uerbum
simpliciter, /128/ sed infinitum uerbum, ita nomina cum negatione non
sunt nomina sed infinita nomina. Erunt igitur in propositionibus
subiecta aut nomina aut infinita nomina.

PRAETER VERBUM AUTEM NULLA AFFIRMATIO VEL NEGATIO.

Planissime docuit, quae pars orationis in simplici propositione
optineat principatum. Nam si praeter uerbum fieri simplex propositio
non potest, constat omnem uim simplicis propositionis uerba
complecti. Omnis autem propositio aut esse aut fuisse aut futurum esse
aut huiusmodi aliquid habebit. Nam qui dicit currit currens est dicit
et qui dicit cucurrit currens fuit proponit et qui curret currens
erit. Si ergo omnis propositio aut esse aut foisse aut futurum esse
aut aliquid huiusmodi, ut sit enuntiatio, retinebit, manifestum est,
quod praeter uerbum esse non possit. Haec enim id est fuit uel est aut
futurum est uerba sunt, ut ex his cognosci possit quae sunt superius
posita atque confessa, cum diceremus uerba esse quae consignificarent
tempus. Etenim est et fuit et caetera significationem temporis secum
trahunt.

QUARE PRIMA AFFIRMATIO ET NEGATIO EST HOMO, NON EST HOMO, DEINDE EST
NON HOMO, NON EST NON HOMO; RURSUS EST OMNIS HOMO, NON EST OMNIS HOMO,
EST OMNIS NON HOMO, NON EST OMNIS NON HOMO. ET IN EXTRINSECUS
TEMPORIBUS EADEM RATIO EST.

Simplicium exempla propositionum apposuit. Simplices /129/ autem supra
diximus esse propositiones quae duobus terminis iungerentur. Quare
quoniam omne definitum prius est infinito et non homo non est nomen
sed infinitum nomen, homo uero finitum, recte priores eas
propositiones quae ex definito sunt nomine in earum pronuntiauit
exemplis. Ait enim: QUARE PRIMA AFFIRMATIO ET NEGATIO EST EST HOMO,
NON EST HOMO. Deinde infiniti nominis affirmationes negationesque
subiunxit dicens EST NON HOMO, NON EST NON HOMO. Et post
uniuersalitatem iungens easdem rursus iterat propositiones. Et prius
illas proponit quae ex finito nomine sunt, secundo uero loco eas quae
infinito nomine proponuntur. Unde fit ut illud intellegere necesse
sit, illas quantitates quae uniuersale et particulare determinant in
terminis non haberi. Nam cum duorum terminorum propositio sola simplex
sit, inter simplices huiusmodi numerat propositionem quae dicit:

Est omnis homo

cum tres sint partes orationis. Quare determinationes non numerantur
in terminis. Eodem modo dicit eademque ratione in extrinsecus
temporibus simplices fieri propositiones, ut est:

Fuit homo

Non fuit homo

Fuit non homo

Non fuit non homo

Et in aliis quoque temporibus idem modus est. Extrinsecus uero tempora
uocat quae sunt praeter praesens id est praeteritum et futurum. Sed
haec de his solis propositionibus locutus est quae unum subiectum
habent, alterum praedicatum.

Nunc de his loquetur quae unum habent subiectum, duo praedicata. An
uero hae quoque simplices sint, in secundae editionis expositione
dicendum est. Nunc /130/ uero praeter demonstrationem esse simplices
intellegamus.

QUANDO AUTEM EST TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR, DUPLICITER DICUNTUR
OPPOSITIONES.

Unum subiectum et duo praedicata quemadmodum possint esse in
propositione commemorat. Si enim hoc modo sit, ut dicamus:

Est iustus homo

est et iustus praedicantur, homo uero subiectus est. Nunc enim non
illud aspiciamus, quid prius, quid posterius dictum est sed quoniam
uniuersalius est iustum esse quam hominem (potest enim iustus esse et
qui homo non est ut deus et rursus potest esse simpliciter et quod
homo non est), idcirco est atque iustus, quamquam primo dicantur in eo
quod est:

Est iustus homo

tamen, quoniam uniuersaliora sunt, non de his homo sed haec de homine
praedicantur et his homo subiectus est. Ex his igitur duplicem fieri
oppositionem dicit et quattuor propositiones, quarum subter exempla
subiecit addens:

DICO AUTEM QUONIAM ESTAUT IUSTO ADIACEBIT AUT NON IUSTO.

Si quis enim sic dicat faciens duas affirmationes:

Est iustus homo

Est non iustus homo

hae cum duae affirmationes sint duas habebunt negationes. Nam si
uerbum est in hac propositione quae dicit:

Est iustus homo

ad iustum posuimus et in hac rursus propositione quae dicit:

Est non iustus homo

rursus ad non iustum idem est uerbum iunximus: quoniam negationis
oppositionem efficit cum est uerbo iuncta negatio id est /131/ non,
manifestum est quoniam id quod dicitur non est ad iustum rursus et ad
non iustum adiungendum est, ut negationes fiant huiusmodi:

Non est iustus homo

Non est non iustus homo

Recte igitur dixit: QUARE, si est iusto et non iusto adiacebit, ETIAM
NEGATIO iusto et non iusto adiacebit. Sunt autem propositiones quas
dicit quattuor hae:

Est iustus homo

in hac ad iustum uerbum est adiunximus; huius negatio:

Non est iustus homo

in hac quoque negationem quae dicit non est ad iustum rursus
adiunximus. Iterum:

Est non iustus homo

in hac est ad non iustum iungitur; huius est negatio:

Non est non iustus homo

etiam in hac quoque negatio quae dicit non est ad non iustum
ponitur. Quod uero ait: DICO AUTEM UT EST IUSTUS HOMO; EST TERTIUM
DICO ADIACERE NOMEN VEL VERBUM IN AFFIRMATIONE huiusmodi est: tertium,
inquit, dico adiacere uerbum est. Homo enim et iustus duo sunt quibus
adicitur uerbum est. Idcirco autem dixit NOMEN VEL VERBUM, quia
superius quoque iam docuit ipsa uerba nomina esse: hoc eo scilicet
loco ubi ait IPSA QUIDEM VERBA SECUNDUM SE DICTA NOMINA SUNT.

Quod autem sequitur continet difficillimum sensum, quem ipse solita
breuitate perstrinxit. In medio namque totius sententiae addidit:

QUARE IDCIRCO QUATTUOR ISTAE ERUNT, QUARUM DUAE AD AFFIRMATIONEM /132/
ET NEGATIONEM SESE HABEBUNT SECUNDUM CONSEQUENTIAM UT PRIVATIONES,
DUAE VERO MINIME.

Huius sententiae multiplex expositio ab Alexandro et Porphyrio,
Aspasio quoque et Hermino proditur. In quibus quid excellentissimus
expositorum Porphyrius dixerit, alias dicemus. Quoniam uero simplicior
explanatio Alexandri esse uidetur, eam nunc pro breuitate subiecimus.

Priuatoriae propositiones sunt quaecumque praedicant
priuationem. Priuatio autem est, ut si quis dicat iniustus, priuat
enim iustitia. Ergo affirmatio priuatoria est quae dicit:

Est homo iniustus

negatio rursus priuatoria:

Non est homo iniustus

Sed neque illa in significatione plena affirmatio est (aliquid enim
tollit), sed priuatoria affirmatio, quoniam formam quidem
affirmationis tenet sed priuationem praedicat et aliquid ab eo cui
priuationem copulat abiungit, ut in propositione:

Est iniustus homo

ab homine iustitiam, nec haec rursus pura negatio. Fugans enim
priuationem, ut in ea quae est:

Non est homo iniustus

habitum retinet id est iustitiam sed quoniam quod affirmatio
praedicabat, hoc aufert negatio, licet habeat talis negatio quasi
reponendi habitus significationem, tamen, quia ipsam priuationem
subtrahit, priuatoria negatio nominatur. Ergo nunc hoc dicit: cum
sint, inquit, quattuor propositiones, quarum duae ex finitis nominibus
sint, ut:

Est iustus homo

Non est iustus homo

duae ex infinitis nominibus, ut:

Est non iustus homo

Non est non iustus /133/ homo

duae, inquit, hae quarum una affirmatio est habens infinitum nomen,
ut:

Est non iustus homo

et una negatio habens rursus infinitum nomen, ut:

Non est non iustus homo

sic se habent ad affirmationem et negationem id est eandem formam
retinent affirmationis et negationis et similes sunt ad affirmandum
aliquid uel negandum his quae sunt priuatoriae. Nam quemadmodum
priuatoria quae dicit:

Est iniustus homo

non solum affirmatio est sed priuatoria affirmatio, ita quoque ea quae
dicit:

Est non iustus homo

non solum est affirmatio sed cum infinito nomine et cum aliqua
priuatione affirmatio. Idem enim ualet ad intellegentiam quod dicitur
iniustus, tamquam si dicatur non iustus. Et rursus quemadmodum:

Non est iniustus homo non est

solum negatio sed priuatoria negatio, quoniam quamquam det habitum
tamen priuationem negat, ita quoque et ea quae est ex infinito nomine:

Non est non iustus homo

non solum est negatio sed ex infinito facta uomine infinitum
negans. Quia igitur infinitum negat et subiectum infinito negando
priuat, priuatoriae similis est. Nam si idem ualet iniustum esse quod
non iustum, idem ualebit non esse iniustum quod non esse non
iustum. Igitur hae duae quae infinitum nomen habent, quantum ad
speciem formamque affirmationis et negationis, similiter se habent his
quae sunt priuatoriae affirmationes et negationes. Duae uero illae
quae simplex definitumque praedicant nomen ab omni similitudine
priuationum seclusae sunt. Nihil enim similis est illa quae dicit:

Est iustus homo

ei quae dicit:

Est iniustus homo

cum utraeque sint affirmationes sed illa est simplex, /134/ illa
priuatoria. At uero ea quae dicit:

Non est iustus homo

ad eam quae dicit:

Non est iniustus homo

nulla similitudinis ratione coniungitur, cmn sint utraeque negationes
sed illa est simplex, illa priuatoria. Quare duae, quae ex infinito
nomine sunt, similiter sese habent quemadmodum priuationes. Similis
namque affirmatio est ea quae dicit:

Est non iustus homo

ei quae dicit:

Est iniustus homo

et rursus ea quae dicit:

Non est non iustus homo

ei quae dicit:

Non est iniustus homo

Priuationes uero simplicibus propositionibus et his. Quae ex finitis
nominibus fiunt non coniunguntur. Neque enim quisquam dixerit eam quae
dicit:

Est iustus homo

esse comparem ei quae dicit:

Est iniustus homo

nec uero eam quae dicit:

Non est iustus homo

posse aliquid comparari cum ea quae dicit:

Non est iniustus homo

Recte ergo dictum est de his quattuor propositionibus duas ad
affirmationem et ad negationem ita se habere, ut sunt priuationes,
duas uero esse simplices et praeter aliquam priuationum similitudinem.

Quod autem ait ad CONSEQUENTIAM tamquam si dixisset ad similitudinem,
ita debet intellegi. Quae enim sibi sunt similia, a se quodammodo non
recedunt et inuicem consequuntur. Describantur ergo duae prius
simplices propositiones, post has duae priuatoriae, postremae quae ex
infinitis nominibus constant, ut affirmationes sub affirmationibus
negationes sub negationibus constituantur. /135/

Sed hae, inquit, ita sunt dispositae eandemque ad se similitudinem
gerunt, quemadmodum in Analyticis (id est Resolutoriis) dictum
est. Scripsit autem duos resolutorios libros de syllogismo, in quorum
primo de propositionum ex finito nomine et infinito consequentia
disseruit. Est uero similitudo affirmatiuae quidem simplicis ex finito
nomine et negatiuae eius quae habet infinitum nomen. Namque ea quae
dicit:

Est iustus homo

affirmatio ei quae dicit:

Non est non iustus homo

negationi similis est. Negatio quoque simplex finiti nominis
affirmationi infiniti nominis conuenit. Ea enim quae dicit:

Non est iustus homo

similis est ei quae dicit:

Est non iustus homo

Sed quemadmodam istae sibi sint similes et quomodo in consequentia
proprium teneant ordinem, nunc quidem exsequi distulimus, paulisper
tamen describantur, ut earum quaedam proprietas ostendatur. Sit enim
affirmatio finiti nominis et sub ea negatio nominis infiniti. Sit item
negatio finiti nominis et sub ea affirmatio nominis infiniti.

Aff. Fin. Est iustus homo Neg. Fin. Non est iustus homo

Neg. Inf. Non est non iustus homo Aff. Inf. Est non iustus homo

/136/ In hac igitur descriptione negatio ex infinito nomine sub
affirmatione finiti nominis ponitur et rursus affirmatio infiniti
nominis sub negatione finiti. Quarum angulares, quoniam sunt
indefinitae omnes, simul in omnibus uerae esse possunt, nisi in his
tantum quae aut naturaliter insunt aut naturaliter inesse non
possunt. Ut si quis dicat:

Est homo animal

numquam cum hac uera esse potest quae dicit:

Est homo non animal

quae est angularis, idcirco quoniam animal naturaliter in substantia
hominis perspicitur inhaerere. Rursus si quis dicat:

Est homo lapis

Est homo non lapis

ne hae quidem simul uerae esse possunt, idcirco quod lapidem inesse
homini naturaliter impossibile est. Quod si huiusmodi sint quae non
insint naturaliter sed inesse possint, ut in his quae supra
proposuimus exemplis, angulares uerae sunt semper. Potest enim uera
esse et ea quae dicit:

Est iustus homo

et ea quae dicit:

Est non iustus homo

Rursus potest uera esse ea quae dicit:

Non est iustus homo

si hoc de Sulla dicatur, et ea quae dicit:

Non est non iustus homo

si hoc de Catone praedicetur. In his igitur quae sunt indefinitae, si
ea quae praedicantur naturaliter non insunt et ea inesse possibile
est, semper angulares simul ueras esse contingit. Quod si huiusmodi
propositiones cum definitione ponamus, ita dicendum est:

Est omnis homo iustus

huius negatio:

Non est omnis homo iustus

rursus:

Est omnis homo non iustus

huius negatio:

Non est omnis homo non iustus

Quae disponantur hoc modo, ut negatio sub affirmatione sit et sub
negatione affirmatio. /137/

Aff. Est omnis homo iustus Neg. Non est omnis iustus homo

Neg. Non est omnis non iustus Aff. Est omnis homo homo non iustus

In his ergo quandam dissimilitudinem monstrat. Nam in indefinitis si
ea quae praedicantur naturaliter non inessent, inesse tamen subiectis
possent, semper angulares simul ueras esse sine dubio contingebat. Nam
et affirmationes affirmationibus et negationes negationibus
conueniebant. In his autem quae cum definitione quantitatis dicuntur
non idem modus est. Affirmationes enim affirmationibus nulla ratione
iunguntur. Nam si uera sit ea quae dicit:

Est omnis homo iustus

numquam uera esse potest ea quae dicit:

Est omnis homo non iustus

quae est angularis. Et hoc discrepare in nullo reperietur
exemplo. Negationes autem particulares, quae sunt sibi angulares,
simul ueras esse contingit. Potest enim uerum esse in his quae
naturaliter non insunt et possibilia sunt inesse, ut negatio
particularis negationi particulari eique angulari conueniat, ut ea
quae est non est omnis homo iustus ei quae est angularis conuenit non
est omnis homo non iustus. Sed hoc dissimiliter in indefinitis. Nam in
illis et ea quae dicit:

Est iustus homo

ei quae dicit:

Est non iustus homo

angulari scilicet conueniebat, rursus ea quae dicit:

Non est non iustus homo

ei quae est non est iustus homo angulariter positae congruebat. /138/

In his autem id est secundum quantitatem definitis affirmationes
quidem duae uniuersales, quae sunt est omnis homo iustus et est omnis
homo non iustus, numquam simul uerae esse possum, angulares autem
negationes, quae particulares sunt, id est:

Non est omnis homo iustus

et:

Non est omnis homo non iustus

in his quae et esse et non esse possibilia sunt simul uerae sunt. Non
ergo similiter in his quae sunt indefinitae angulares sibimet
congrnunt, ut in his quae definitae sunt. Quod per hoc demonstrat quod
ait:

SED NON SIMILITER AUGULARES CONTINGIT VERAS ESSE.

In illis enim sibimet utraeque consentiunt angulares, in his autem
angulares quidem affirmatiuas numquam simul ueras esse contingit,
alias uero angulares quae sunt particulares negationes contingit
aliquando. Hoc enim ipsius uerba declarant dicentis:

SED NON SIMILITER ANGULARES CONTINGIT VERAS ESSE. CONTINGIT AUTEM
ALIQUANDO.

Non similiter quidem contingit ueras esse, idcirco quod affirmationes
uniuersales angulares uerae numquam sunt, quod in his quae indefinitae
sunt contingebat. Contingere autem aliquando dixit, cum
angularium,'quae sunt particulares negationes, faciemus comparationem,
si ea quae praedicantur non sint naturalia subiectis sed tamen inesse
possibilia

HAE IGITUR DUAE OPPOSITAE SUNT, ALIAE AUTEM AD NON HOMO UT SUBIECTUM
ALIQUID ADDITO, UT EST IUSTUS NON HOMO, NON EST IUSTUS NON HOMO; /139/
EST NON IUSTUS NON HOMO, NON EST NON IUSTUS NON HOMO. MAGIS PLURES
AUTEM HIS NON ERUNT OPPOSITIONES. HAE AUTEM EXTRA ILLAS IPSAE SECUNDUM
SE ERUNT UT NOMINE UTENTES NON HOMO.

Alias nobis rursus esse propositiones ostendit, quarum alias quidem
non praedicatum sed subiectum infinitum sit, alias utraque. Si quis
enim dicat:

Est iustus non homo

quondam non homo subiectum est et est infinitum nomen, uocatur
propositio ex infinito subiecto. Idem est et in negatione quae est:

Non est iustus non homo

At uero sunt aliae propositiones quae ex praedicato et ex subiecto
infinitis esse uideantur, ut est cum dicimus:

Est non iustus non homo

Non est non iustus non homo

In his enim non iustus praedicatum est, non homo subiectum; sed
utraque sunt infinita. Unde fit ut in his propositionibus, in quibus
est uerbum tertium praedicatum ⟨sit⟩, magis plures propositiones quam
hae quae dictae sunt inueniri non possint. Aut enim ex utrisque erunt
finitis, praedicato scilicet et subiecto, ut:

Est homo iustus

Non est homo iustus

aut solum praedicatum habebunt infinitum, ut:

Est non iustus homo

Non est non iustus homo

aut praedicatum quidem finitum erit, infinitum uero subiectum, ut:

Est iustus non homo

Non est iustus non homo

aut et praedicatum et subiectum infinita pronuntiantur, ut:

Est non iustus non homo

Non est non iustus non homo

Ultra autem propositiones, in quibus est uerbum tertium praedicatum
sit, /140/ inueniri non possum. Sed hae quae subiectum infinitum
habent uel utrumque infinitum praeter illas superiores sunt, quae aut
praedicatum infinitum habent aut utraque finita, atque ideo praeter
illas esse dicuntur et nullam ad eas consequentiam seruant. Et est ita
positum in ea propositione quae dicit:

Est iustus non homo

nomen infinitum quod est non homo, tamquam si finitum nomen aliquod
poneretur. Atque hoc est quod ait UT NOMINE UTENTES NON HOMO. Ita enim
infinitum nomen positum est, tamquam si finitum nomen esset positum;
nominis enim locum tenet. Quamquam etiam si non ita positum sit
nihilominus tamen nomen sit: infinitum enim nomen licet simpliciter
nomen non sit, tamen cum infinito inuctum nomen est.

IN HIS VERO IN QUIBUS EST NON CONUENIT, UT IN EO QUOD EST CURRERE VEL
AMBULARE.

Sunt, inquit, quaedam propositiones, quae cum est praedicantur, aliae
uero quas cum est uerbo praedicare non possumus, ut in eo quod
dicimus:

Homo ambulat

Homo currit

Sed in his nihil differs an ita quis dicat, ut dicitur, id est "Homo
currit" et "Homo ambulat", an cum est uerbo eas praedicet. Idem namque
est dicere homo currit et homo ambulat, tamquam si dicatur homo
currens est, homo ambulans est. Quocirca nihil differs in huiusmodi
propositionibus utrum cum est uerbo an praeter est adiuncto uerbi actu
proponatur. Idem quoque est etiam in uniuersalibus. /141/ Nam cum
dicimus:

Omnis homo currit

Omnis homo non curri

et rursus:

Omnis non homo currit

Omnis non homo non currit

idem est tamquam si dicamus:

Omnis homo currens est

et:

Omnis homo currens non est

et rursus:

Omnis non homo currens est

Omnis non homo currens non est

Docet autem illud quoque multum differre, an ad positum terminum
iungatur negatio, an certe ad determinationem. Nam si ad subiectum
terminum dicitur, fit nomen infinitum, ut est omnis non homo
currit. Quod si ad determinationem, fit negatio, ut est non omnis homo
currit. Unde fit ut, si non ad determinationem uniuersalem sed ad rem
ac terminum negatio ponatur, sit infinitum nomen, ut est non
homo. Quod si non ad rem uniuersalem sed ad determinationem
uniuersalem, negatio est. Cum enim dicimus non omnis, omnis quidem
uniuersale non est sed consignificat, quondam illud de quo dicitur
uniuersaliter dicitur. Ut cum dicimus omnis homo, homo quidem ipsum
uniuersale est, omnis uero non est quidem uniuersale sed
consignificat, quondam res uniuersalis id est homo uniuersaliter dicta
est.

Ergo quotiens ad determinationem quae rem quamlibet uniuersalem
uniuersaliter dictam demonstrat negatio ponitur, non nomen infinitum
sed negationem constituit. Atque hoc est quod ait:

NON ENIM DICENDUM EST NON OMNIS HOMO SED NON NEGATIONEM AD HOMO
ADDENDUM EST. OMNIS ENIM NON UNIVERSALE SIGNIFICAT SED QUONDAM
UNIVERSALITER.

Ipsum enim non est uniuersalis terminus nec omnino terminus /142/ sed
uniuersali praedicato additum facit illud uniuersaliter
enuntiari. Probat autem haec non esse uniuersales terminos sed tantum
determinationes uniuersaliter consignificantes hoc modo: cum enim
dicimus:

Currit homo

Non currit homo

Currit non homo

Non currit non homo

uniuersalia quidem subiecta sunt in his propositionibus sed non
uniuersaliter praedicantur. Distant autem hae ab his propositionibus
in quibus sic dicimus:

Omnis homo currit

Nullus homo currit

eo quod istae quidem uniuersale uniuersaliter praedicant, illae uero
uniuersale non uniuersaliter. Manifestum est ergo quoniam omnis et
nullus non sunt uniuersalia sed id quod uniuersale praedicatur faciunt
ut sniuersaliter enuntietur. Quare eadem omnia ponenda sunt. Cum enim
dicimus:

Currit omnis homo

si infinitum nomen uolumus facere, non dicamus:

Currit non omnis homo

sed negationem id est non nomini addemus eadem in propositione cuncta
seruantes, si affirmationem uolumus ex infinito nomine facere. Quod si
ad determinationem uniuersalis rei negationem aptemus, fit non
affirmatio nominis infiniti sed propositionis ex nomine finito
negatio.

QUONIAM VERO CONTRARIA EST NEGATIO EI QUAE EST OMNE EST ANIMAL IUSTUM
ILLA QUAE SIGNIFICAT QUONIAM NULLUM EST ANIMAL IUSTUM.

Hoc quoque supra iam dictum est, quoniam hae quae contrariae sunt
simul uerae esse non possunt neque in eodem. Et possunt quidem
uicissim et cum temporis diuersitate esse uerae, simul autem esse non
/143/ possunt. Ut si quis dicat aureo quidem saeculo omnes homines
esse iustos, ferreo uero nullum hominem esse iustum, utraeque uerae
esse possunt sed non eodem tempore. Hoc est enim quod ait NEQUE VERAE
SIMUL, quod autem secutus est NEQUE IN EODEM IPSO scilicet subiecto,
ut si dicamus:

Est omne uiuens iustum

si referamus ad caelestes potestates, uera est;

Nullum uiuens iustum est

si referamus ad equos; utraeque sunt uerae sed non in eodem ipso,
illud enim in diuinis, istud in equis retinet ueritatem. His autem
quae sunt oppositae id est particulares possunt simul esse uerae, tunc
cum superiores uniuersales simul falsae sunt. Quae autem sunt hae,
ipse planissimo monstrant exemplo dicens NON OMNE ANIMAL IUSTUM EST,
quae est particularis negatio, ET EST ALIQUOD ANIMAL IUSTUM, quae est
particularis affirmatio.

SEQUUNTUR VERO HAE: HANC QUIDEM QUAE EST NULLUS EST HOMO IUSTUS ILLA
QUAE EST OMNIS EST HOMO NON IUSTUS.

Ostendit superius affirmationem uniuersalem et uniuersalem negationem,
quoniam sibi essent contrariae, simul ueras esse non posse. Nunc autem
monstrat uniuersali negationi nominis finiti consentire uniuersalem
affirmationem nominis infiniti et particulari affirmationi, quae est
opposita uniuersali negationi nominis finiti, consentire eam, quae est
opposita ⟨uniuersali⟩ affirmationi nominis infiniti, scilicet
particularem /144/ negationem praedicatum retinentem infinitum. Et
prius describantur hoc modo:

Neg. Nullus homo iustus est Aff. Quidam homo iustus est

Aff. Omnis homo non iustus est Neg. Non omnis homo non iustus est

Est ergo uniuersalis negatio ea quae dicit nullus homo iustus est,
huic opposite est contradictorie particularis affirmatio quidam homo
iustus est. Rursus est uniuersalis affirmatio infinitum habens
praedicatum ea quae dicit:

Omnis homo non iustus est

huic contradictorie particularis ⟨negatio⟩ opponitur infinitum habens
praedicatum ea quae dicit:

Non omnis homo non iustus est

Hae igitur sese perimunt. Sed uniuersalis affirmatio nominis infiniti
id est:

Omnis homo non iustus est

sequitur negationem eam quae dicit:

Nullus homo iustus est

Nam si uerum est nullum esse hominem iustum, uerum est omnem hominem
esse non iustum. Sed his oppositae sibi rursus ipsae consentiunt. Nam
si uerum est dicere quoniam quidam homo iustus est, uerum est dicere
non omnis homo non iustus est. Si enim non omnis homo non iustus est,
aliquem iustum esse necesse est.

MANIFESTUM EST AUTEM, QUONDAM ETIAM IN SINGULARIBUS, SI EST VERUM
INTERROGATUM NEGARE, QUONDAM ET AFFIRMARE VERUM EST.

Quotiens aliquis, inquit, in singularibus rebus interrogat et is qui
interrogatur negat, tunc is qui interrogat recte negationem cum
singulari iungens ex infinito nomine faciet affirmationem. Ut si
aliquis /145/ dicat:

Putasne Socrates sapiens est?

Alius respondeat:

Non

erit recta conclusio dicentis:

Socrates igitur non sapiens est

Ex negatione ergo respondentis ex infinito nomine non sapiens facta
est affirmatio:

Socrates non sapiens est

Atque hoc quidem in singularibus. Quod si hoc in uniuersalibus fiat
uniuersaliter praedicatis, negationem potius fieri contingit quam
affirmationem. Ut si quis interroget:

Putasne omnis homo sapiens est?

Ille respondeat:

Non

non necesse est ita concludere ut dicatur:

Omnis igitur homo non sapiens est

Hoc enim falsum est nec hoc euenit necessario ex interrogati
responsione sed magis illud:

Non omnis homo sapiens est

Nam cum aliquis interrogat:

Putasne omnis homo sapiens est?

Si ille neget dicens:

Non

tu concludes oportet:

Non omnis igitur homo sapiens est

Hoc enim ex illius responsione necesse est euenire. Sed haec contra
iacens est interrogationi id est opposita. Interrogasti enim
uniuersalem affirmationem dicens:

Putasne omnis homo sapiens est?

Respondit:

Non

concludes tu particularem negationem:

Non omnis homo sapiens est

Et haec diuidit uerum uel falsum. Nam si contra eam interrogationem
per quam affirmationem uniuersalem interrogasti ille neget et tu
concludas eam propositionem quae dicit:

Omnis homo igitur non sapiens est

non potius contra iacentem sed contrariam facies. Haec enim quae
dicit:

Omnis homo non sapiens est

consentit ei quae dicit:

Nullus homo sapiens est

Quare nihil differt, /146/ utrum hanc aliquis ex infinito nomine
affirmationem respondeat, an ex finito nomine uniuersalem negationem,
quae cum affirmatione uniuersali, quam interrogasti, uerum falsumque
non diuidit. Sed illa sola concludenda sunt, in quibus unum uerum est,
alterum falsum. Non igitur ita debet fieri in uniuersalibus, ut
interrogata uniuersali affirmatione, si alius negationem responderit,
uniuersalis affirmatio ex infinito nomine concludatur sed potius
particularis negatio ex nomine finito.

ILLAE VERO SECUNDUM INFINITA OPPOSITAE NOMINA VEL VERBA, UT IN EO QUOD
EST NON HOMO VEL NON IUSTUS, QUASI NEGATIONES SINE NOMINE VEL VERBO
ESSE VIDEBUNTUR SED NON SUNT.

Cum de propositionibus ex infinitis nominibus loqueretur, ipsa
infinita nomina sola sumpsit et de his qualia uideantur esse
pertractat. Sermonum, inquit, prolationes, quae secundum contra
iacentia nomina uel uerba sibi oppositae sunt, ut in eo quod dicimus
homo, non homo; currit, non currit, quotiens finitum infinito
comparatur, uidentur quasi quaedam esse negationes sed non ita
est. Omms namque negatio uel uera uel falsa est: qui autem dicit:

Non currit

et:

Non laborat

et:

Non homo

neque uerum aliquid enuntiauit neque falsum et fortasse minus aliquid
ueri uel falsi significauit, quam is qui finitum nomen ponit. Nam qui
finitum nomen constituit /147/ nihil quidem adhuc uerum falsumue
enuntiauit sed quoniam quiddam finitum posuit, propinquior est
huiusmodi prolatio ad ueritatem, quae aliquid finitum ponit, ea
prolatione quae aliquid infinitum, sicut illa quae aliquid significant
propinquiora sunt ad enuntiationem faciendam his quae nihil
significant.

Quare in his quae infinita sunt minus ulla ueritas falsitasue
perspicitur quam in his omnibus quae sunt finita ac multo magis nihil
adhuc uerum falsumue designat id quod dicitur non homo uel non currit,
nisi aliquid addatur, quod enuntiationem possit efficere. Quod autem
dixit QUASI NEGATIONES SINE NOMINE VEL VERBO ESSE VIDEBUNTUR, idcirco
addidit guoniam infinita nomina uel uerba neque nomina sunt
simpliciter neque uerba et uidentur non homo et non currit negationes
esse. Quod si ita est, sine nomine et uerbo esse negationes
uidentur. Addidit etiam:

ILLUD NIHIL MAGIS DE HOMINE SED ETIAM MINUS UERUS FUIT VEL FALSUS.

Qui enim dicit homo rem constituit, qui dicit non homo ipsam quidem
rem tulit sed nihil addidit. Quocirca longe minus quiddam enuntiauit
de homine qui infinitum de homine dixit, quam qui finitum.

SIGNIFICAT AUTEM EST OMNIS NON HOMO IUSTUS NULLI ILLARUM IDEM NEC HUIC
OPPOSITA EA QUAE EST NON EST OMNIS NON HOMO IUSTUS.

Illae propositiones in quibus infinita nomina subiecta sunt longe
aliud, inquit, significant et non idem his propositionibus quae uel
secundum finita uel secundum /148/ infinita praedicata dicuntur. Ea
enim quae dicit:

Est omnis non homo iustus

nihil idem significat quam illa quae dicit:

Est omnis homo iustus

uel:

Nullus homo iustus est

uel iterum:

Est omnis homo non iustus

uel:

Nullus homo non iustus

Nulli enim similis est harum ea quae dicit:

Est omnis non homo iustus

Nec huic opposita negatio particularis ea quae dicit:

Non est omnis non homo iustus

ulli earum idem significat quae superius descriptae sunt uel alicui
earum quae sunt superius descriptis oppositae. Illae uero quae ex
duobus terminis infinitis constitutae sunt illis sunt similes, quae
uniuersales negationes sunt habentes subiectum infinitum: ut ea quae
dicit:

Est omnis non iustus non homo

illi idem significat eique consentit quae dicit:

Nullus iustus non homo

Et prior quidem utrosque terminos retinet infinitos, haec uero secunda
praedicatum quidem finitum, subiectum uero infinitum. Et illa quidem
est affirmatio ex duobus infinitis, haec uero ex finito praedicato et
subiecto infinito negatio uniuersalis.

TRANSPOSITA VERO NOMINA VEL VERBA IDEM SIGNIFICANT.

Quotiens, inquit, nomina permutantur et uerba, eaedem propositionum
significationes permanent, quotiens autem negatio permutatur, non
eaedem. Nam si quis dicat:

Est non homo albus

et:

Non est homo albus

non idem significat permutata scilicet et transposita negatione,
quotiens autem dicitur:

Est albus homo

et rursus:

Est homo albus

idem transposita /149/ uerba nominaque significant et erunt eaedem
affirmationes. Nam si quis hoc negat, contingit ut unius affirmationis
uae negationes sint. Hoc autem monstratum est superius fieri non posse
sed semper unius affirmationis unam esse negationem. Illius namque
affirmationis quae dicit:

Est albus homo

illa negatio est quae dicit:

Non est albus homo

illius autem quae proponit:

Est homo albus

si non est eadem illi affirmationi quae enuntiat:

Est albus homo

et est ab ea diuersa, sit negatio uel ea quae dicit:

Non est non homo albus

uel ea quae dicit:

Non est homo albus

Sed illa quae proponit non est non homo albus habet suam affirmationem
ad quam referri debeat, eam scilicet quae enuntiat est non homo
albus. Illa uero quae dicit:

Non est homo albus

negatio est eius quae proponit:

Est homo albus

Sed si affirmationes earum diuersae sunt, diuersae erunt etiam
negationes. Si quis ergo dicat affirmationem quae proponit:

Est albus homo

diuersam esse ab ea affirmatione quae enuntiat:

Est homo albus

illud quoque concedat necesse est ut negationes quoque ipsarum
diuersae sint. Est autem negatio illius quae dicit:

Est albus homo

illa quae proponit:

Non est albus homo

Rursus illius quae enuntiat:

Est homo albus

est negatio:

Non est homo albus

Quare hae duae negationes:

Non est albus homo

et:

Non est homo albus

a se diuersae sunt. Rursus /150/ cum dicimus:

Est albus homo

et negatur:

Non est homo albus

si de eodem homine utraeque dicantur, unam ueram, alteram falsam esse
necesse est: ut si de Socrate dicatur:

Est albus homo

Non est homo albus

Quae cum ita sint, necesse est ut eius quae ait:

Est albus homo

negatio sit ea quae dicit:

Non est homo albus

Sed posita est quidem prius negatio quae dicit:

Non est albus homo

eius affirmationis esse quae dicit:

Est albus homo

nunc uero monstramus illam quoque quae dicit:

Non est homo albus

eius affirmationis negationem esse quae dicit:

Est albus homo

Utraeque enim uerum inter se falsumque diuidunt. Neque enim fieri
potest ut, si de uno eodemque homine dicatur:

Est albus homo

et:

Non est homo albus

utraeque sint uerae. Quod si ita ut nunc sunt positae aliquando in
ueritate concordant, hoc idcirco euenit quia indefinitae sunt, non
quia uerbis fiunt nominibusque transpositis. Quare euenit ut unius
affirmationis duplex sit negatio. Quod autem diximus inferiore
descriptione magis liquebit.

⟨FIGURA⟩

 [11] 
/151/ AT VERO UNUM DE PLURIBUS VEL PLURA DE UNO AFFIRMARE VEL NEGARE,
SI NON EST UNUM EX PLURIBUS, NON EST AFFIRMATIO UNA NEQUE NEGATIO.

Multa Peripateticis de discernendis propositionibus, quae essent unae,
quae multae, consideratio fuit. Atque ideo nunc hoc dicit: et si una
res, inquit, de pluribus praedicetur in propositionibus uel
affirmatiuis uel negatiuis uel rursus tes plures de una iterum
praedicentur, et si pluribus illis rebus unum nomen sit positum et una
res de uno nomine plura signanti praedicetur, si es illis omnibus
rebus unum aliquid non fit, non est una affirmatio nec una negatio. Si
quis enim dicat:

Animal rationale bipes homo est

unum hominem pluribus praedicando subiecit. Sed haec singillatim
quidem dicta plura sunt, unam uero quandam substantiam
informant. Coeuntibus namque animali rationali et bipedi fit una
substantia animal rationale bipes, quod est homo. Et quamquam haec
singillatim dicta multa sint (si quis enim dicat animal et rursus
rationale et intermisso tempore bipes, discerptim multa signant),
tamen inucta in unum unam faciunt naturam. Et hoc est quod ait:

UT HOMO EST FORTASSE ET ANIMAL ET BIPES ET MANSUETUM SED EX HIS UNUM
FIT

tamquam si diceret: homo enim plura significat sed ita, si ea quae
signantur discerptim dicantur. Nam et animal et bipes /152/ et
mansuetum designat. Dicimus enim hominem animal esse et mansuetum et
bipedem. Sed haec iuncta in unum corpus efficiunt animal mansuetum
bipes, quod est homo. Quare quamquam de uno plura praedicata sint,
tamen, quoniam ex omnibus unum aliquid fit, ex hoc una est affirmatio
atque negatio. Quod si duae res tales subiectae sint de quibus una res
praedicetur, ut de his unum fieri aliquid nequeat, non est una
affirmatib nec una negatio. Si quis enim candido aliquo homine
ambulante dicat:

Album et ambulans homo est

album et ambulare in unam naturam non conueniunt nec fit ex utrisque
unum aliquid, ita ut alicuius haec duo iuncta subetantiam
forment. Quare siue affirmentur siue negentur siue subiecta sint siue
praedicata, non erit una affirmatio nec una negatio sed uox quidem una
est, tot autem in ea sunt affirmationes et negationes, quot termini
sunt positi ex quibus unum non fit. Siue autem de pluribus unus
terminus praedicetur, siue plura de uno praedicentur, idem modus
est. Ut si quis dicat:

Homo animal rationale bipes est

quoniam ex his unum quiddam fit, una est propositio; sin uero quis
dicat:

Homo album ambulans est

quoniam ex his nihil unum fit, non est una propositio. Amplius quoque
si pluribus rebus unum nomen sit positum, ex quibus coniunctis nulla
una natura sit, et de illo uno nomine unum quodlibet aliud
praedicetur, non est una affirmatio nec una negatio. Marinus namque et
hic latrabilis uno uocabulo canes uocantur. Si quis igitur dicat:

Canis animal est

quoniam ex his /153/ quae signantur cani in unum coniunctis nihil
efficietur (ex cane enim latrabili et ex marino iunctis nulla una
substantia est), illa propositio multiplex est et multa significans et
non una. Quare quemadmodum, si quis huiusmodi propositiones
interroget, debeat responderi docet dicens:

SI ERGO DIALECTICA INTERROGATIO RESPONSIONIS EST PETITIO, VEL
PROPOSITIONIS VEL ALTERIUS PARTIS CONTRADICTIONIS.

Sensus huiusmodi est: quicumque interrogat, si ab arte dialectica non
declinet, idcirco interrogat ut ei respondeatur, respondeatur autem
aut tota propositio aut contradictionis una particula. Si quis enim
sic dicat interrogans:

Animane immortalis est?

Tunc respondens aut "Est" respondebit aut "Non". Hoc autem est totius
contradictionis una particula. Contradictio est enim anima immortalis
est, anima immortalis non est. Ergo est et non contradictionis sunt
particulae. Quod si quis sic interroget:

ANIMANE IMMORTALIS EST AN /154/ NON?

Tunc ille ita respondebit si uelit totam propositionem dicens uidetur
mihi immortalis esse uel rursus uidetur mihi non esse immortalis. Ergo
quisquis interrogat, ita responsionem petit, ut illa responsionis
petitio uel propositionis petitio sit uel unius partis
contradictionis. Propositio autem unius contradictionis est id est
omnis affirmatio una unam habebit negationem et in duabus
propositionibus una erit contradictio. Quare quisquis plura
significantem propositionem dixerit, ille non facit propositionem ad
quam sit una negatio. Quocirca huiusmodi interrogationi, quae plura
significat, nec si uera sit debet esse una responsio. Si quis ⟨enim⟩
interroget:

Substantiane sit canis?

quamquam uerum sit dicere:

Substantia est

quoniam et latrabilis et marinus substantiae sunt, tamen non est ad
hanc una facienda responsio sed dicendum est de quo cane
interroget. Quod si ille dixerit de marino uel rursus de latrabili,
tunc cum per illius determinationem definitionemque interrogationis
facta fuerit una propositio unumque significans, adhibenda est una
responsio. De his autem in topicis dictum esse commemorat.

SIMILITER AUTEM MANIFESTUM EST, QUONIAM NEC HOC IPSUM QUID EST
DIALECTICA EST INTERROGATIO.

Qualis debet esse modus dialecticae interrogationis exsequitur. Ait
enim: si quis interroget:

Quid est animal?

Haec non est dialectica interrogatio. Oportet enim per dialecticam
interrogationem optionem respondenti dari, utrum affirmare uelit an
negare quod dicitur. Ut si /155/ quis sic interroget:

Putasne bonum malo contrarium est?

Tunc respondenti datur electio utrum affirmare uelit an negare. Dicit
enim ille aut "Est" aut "Non est". Qui autem interrogat:

Quid est animal?

nullum illi locum aut affirmationis aut negationis reliquit. Quid enim
dicturus est interrogante aliquo:

Quid est animal?

Dicturus est "Non" inconueniens erit responsio. Eodem quoque modo si
dicat "Est animal", nihil adhuc ad causam. Sola igitur illa est
dialectica interrogatio, in qua datur respondenti ex interrogatione
optio utram uelit partem contradictionis eligere eamque enuntiare uel
affirmando scilicet uel negando. Oportet enim interrogantem
determinare, utrum uerbi gratia animal homo sit an non, ut ex illa
interrogatione quam uelit partem contradictionis possit is qui
respondet eligere.

QUONIAM VERO HAEC QUIDEM PRAEDICANTUR COMPOSITA, UT UNUM SIT OMNE
PRAEDICAMENTUM EORUM QUAE EXTRA PRAEDICANTUR

Postquam de unitate propositionis explicuit et quid esset dialectica
propositio terminauit, nunc ad illa uenit in quibus plura saepe de uno
singillatim ueraciter praedicantur, quae simul praedicata alias uera
sunt alias falsa si quis enim sic dicat:

Marius malus est

fortasse uerum est. Rursus:

Marius dux est

et hoc uerum est. Quae iuncta in unum nulla /156/ ratione sunt uera,
uelut si quis dicat:

Marius malus dux est

est namque optimus omnium. Rursus:

Homo animal est

uerum est, et:

Homo bipes est

uerum est, et haec iuncta uera rursus sunt. Si quis enim dicat:

Homo animal bipes est

uerum est. Horum ergo qui modus sit uel quando ea, quae singula extra
praedicantur, iuncta uera uel falsa sint, regulam daturus adgreditur.

Et sensus quidem huiusmodi est, ordo autem sermonum talis est: quoniam
uero, inquit, quaedam sunt, quae ita coniuncta de aliquo praedicantur,
ut eorum praedicamentum unum sit et in unam congruat formam eorum quae
extra uere poterant praedicari (ut in eo quod est animal bipes: animal
bipes de homine iuncta compositaque dicuntur et fit una quodammodo
praedicatio, cum animal et bipes extra singillatim ualeant praedicari:
dicimus enim:

Homo animal est

et rursus:

Homo bipes est

alia uero quae non sunt eo modo, quae singillatim quidem praedicare
uerum est, composita uero falsum: quae horum differentia est uel
quando illud, quando hoc euenit dicendum est. Et hoc docet
exemplis. DE HOMINE ENIM, inquit, VERUM EST DICERE ET EXTRA ANIMAL ET
EXTRA BIPES ET UT UNUM, ut de eo dicatur animal bipes. Rursus
quemlibet hominem, ut Socratem, possumus dicere:

Ille homo albus est

rursus:

Ille homo homo est

et haec ut unum iuncta dicentes:

Ille homo homo albus est

Sed aliquotiens euenit ut aliquis homo citharoedus quidem sit
imperitus, bonus autem homo. Et si de ipso dicatur /157/ quoniam est
citharoedus uerum est et quia bonus est hoc quoque uerum est. Sed non,
si et citharoedus est et bonus, idcirco iam bonus est
citharoedus. Fortasse enim est imperitissimus, homo autem bonus.

SI ENIM, QUONIAM ALTERUTRUM DICITUR, ET UTRUMQUE DICITUR, MULTA ET
INCONUENIENTIA ERUNT.

Si quis sit qui dicat omnia, quaecumque singillatim uere dicuntur, ea
iuncta etiam uere posse dici, multa inconuenientia impossibilisque
contingunt. Hoc est enim quod ait: SI ENIM, QUONIAM ALTERUTRUM
DICITUR, ET UTRUMQUE DICITUR. Si enim aliquis dicat, quoniam
alterutrum extra uere dicitur, et utrumque simul uere semper posse
dici, multa sunt impossibilia quae coniungunt. Quae autem sint
impossibilia quae contingunt haec sunt. De homine enim possumus dicere
quoniam homo est et rursus possumus dicere quoniam albus est: dicimus
igitur et simul de homine homo albus est. [Rursus de homine albo
possumus dicere quoniam homo est, possumus dicere quoniam albus est:
igitur et haec inucta dicuntur homo homo albus albus est. Nam si uerum
est dicere de homine quoniam homo est et de albo quoniam albus est, et
omne hoc uere dici potest id est homo homo albus albus est.] Et si de
hoc iterum homine albo uerum est dicere quoniam albus est et uerum est
de eo album praedicare, et rursus omne praedicare uerum est: erit ergo
homo albus albus. Et rursus de hoc album /158/ praedicare uerum est:
erit igitur tertio homo albus albus albus. Et hoc in infinitum
progreditur.

Et rursus si uerum est dicere de homine quondam musicus est et rursus
quondam albus est et quoniam ambulans est, et haec rursus in unum
dicuntur, quondam homo musicus albus ambulans est. Rursus qui musicus
albus ambulans est, et albus est et ambulans est et musicus
est. Dicuntur haec igitur rursus simul homo albus albus musicus
musicus ambulans ambulans est. Et haec adsidue complexa eadem faciunt
superfluam locutionem. Nec non etiam in singularibus quoque idem
euenit. Si enim Socrates Socrates est et homo, erit Socrates Socrates
homo, et si Socrates Socrates est et homo et bipes, erit Socrates
Socrates homo bipes; et rursus si hic idem bipes est et homo, erit
Socrates Socrates homo homo bipes bipes. Quae omnia quam sint
inconuenientia nullus ignorat.

Non igitur dicendum est quondam omnia, quaecumque singillatim
praedicantur, eadem iuncta semper poterunt praedicari. Ergo quae
iuncta uere dici possum et quae falso eorum, quae singillatim atque
extra ante uere dicebantur, exponit.

Hoc enim solum hactenus demonstratum est quoniam, si quis simpliciter
et omni modo fieri complexiones dicat, multa inconuenientia euenire
necesse est: quemadmodum autem fiant complexiones ponendum atque
tractandum est.

EORUM IGITUR QUAE PRAEDICANTUR ET DE QUIBUS PRAEDICANTUR QUAECUMQUE
SECUNDUM ACCIDENS /159/ DICUNTUR VEL DE EODEM VEL ALTERUM DE ALTERO,
HAEC NON ERUNT UNUM.

In his, inquit, quae praedicantur et de his, de quibus illa ipsa
praedicantur, duplex ratio est. Aut enim duo accidentia de uno
subiecto dicuntur, ut:

Marius malus est

Marius dux est

aut unum accidens de uno subiecto praedicatur, aliud uero accidens de
illo praedicato accidenti praedicatur, ut si quis dicat:

Cicero est caluus

Caluus orator est

Hic enim caluus de subiecto Cicerone, orator de caluo praedicatur. Hoc
est enim quod ait:

QUAECUMQUE SECUNDUM ACCIDENS DICUNTUR VEL DE EODEM VEL ALTERUM DE
ALTERO.

DE EODEM, ut si qua duo accidentia de uno praedicentur; ALTERUM DE
ALTERO, ut si unum accidens de altero accidenti dicatur, ut ipsum
accidens de quo dicitur de altero rursus subiecto praedicetur. Quod si
ita fiat praedicatio, in unum fungi accidentia copularique non
possunt. Etenim si quis sic dicat: homo albus est, homo musicus est,
haec iuncta simul unum non facient, ut est musicus albus. Vel si
rursus musicum praedicetur de albo, ut album de homine dicatur et
praedicetur illud album musicum est, non idem est album musicum. Nec
in unam substantiam coeunt quaecumque sic uere praedicari possum
singillatim. Idcirco enim haec de se inuicem uidentur posse
praedicari, quia de uno eodemque subiecto praedicantur, non quod ex
his unum aliquid fiat. Accidentia enim sunt utraque. QUARE NON ERIT
ALBUM MUSICUM sed quondam homo albus idem musicus est, per id quod
utraque uni accidunt per accidens /160/ album musicum praedicatur. Nec
rursus si citharoedus est et bonus, idcirco iam bonus dici poterit
citharoedus. Neque enim bonus et citharoedus talia sunt ut ex his unum
fieri possit sed quondam utraque eidem accidunt, idcirco de se
secundum accidens praedicantur.

Sed magis fortasse possumus dicere: homo animal est, homo bipes est,
ut haec iuncta dicamus animal bipes. Et his iunctis secundum
substantiam non secundum accidens est facta praedicatio.

AMPLIUS NEC QUAECUMQUE INSUNT IN ALTERO. QUARE NEQUE ALBUM FREQUENTER
NEQUE HOMO HOMO ANIMAL VEL BIPES; INSUNT ENIM IN HOMINE BIPES ET
ANIMAL.

Quaecumque singillatim secundum accidens praedicantur ea simul
praedicari non posse monstrauit. Nunc autem illud etiam docet, quondam
illa quoque quae substantialiter praedicantur non semper simul iuncta
praedicentur. Et haec ratio et accidentibus conuenit et
substantialibus rebus. Quotiens enim inest praedicato aliquid et nos
illud extra uolumuspraedicare et in unum rursus duo praedicata
coniungere, tunc et incongrua praedicatio. Et hoc aliquotiens quidem
in ipsa nominum prolatione perspicitur, aliquotiens uero in ui et
intellectu atque in termini continentia. Si quis enim sit homo albus
et de eo dicatur uerbi gratia:

Callias homo albus est

et /161/ rursus de eo dicatur:

Callias albus est

si quis id uelit iungere, inconuenientissime praedicabitur -- dicit
enim:

Callias homo albus albus est

-- idcirco quoniam albus in homine albo continebatur, quod ante de
Callia praedicatum est. Atque hoc est quod ait: QUARE NEQUE ALBUM
FREQUENTER. Alia uero sunt quae hoc in prolatione non habent sed in
natura. Si quis enim sic dicat:

Socrates Socrates est

et rursus:

Socrates homo est

et haec simul iungat et dicat:

Socrates Socrates homo est

non recte fecerit praedicationem. Nam homo in Socrate inerat et rursus
homo de Socrate praedicatum est. Tale est ergo qui haec iuncta id est
Socratem hominem uoluerit praedicare de Socrate, tamquam si dicat
Socrates homo homo est. Nam in Socrate inest hominis natura. Vel
rursus si de aliquo homine uelit aliquis hominem praedicare et rursus
animal et dicat homo homo [est et] animal. Homo enim idem est quod
animal. Ergo qui haec duo iuncta componit, nihil differt quam si dicat
homo animal animal est. Homo namque animal est. Eodem modo et si de
aliquo homine hominem praedicet aliquis et rursus bipedem atque haec
iuncta uelit dicere, incongruam faciet praedicationem. Nihil enim
aliud dicit qui dixerit homo homo bipes est, quam si dicat homo bipes
bipes est. Etenim homo per se bipes est. Quare neque ea quae in ipsa
prolatione in altero insunt cum extra praedicantur recte iunguntur nec
ea quae in prolatione quidem non insunt sed tantum in natura /162/
atque substantia. Quod si neque accidentia sint nec alterum in altero
et ea singillatim praedicentur, recte iuncta praedicantur. Si quis
enim dicat de homine quoniam animal est, uerum dixerit, et rursus
quoniam bipes, uerum hoc quoque dixerit. Haec si iungat, faciet homo
est animal bipes; hoc recte praedicatur. Nam neque accidentia dicuntur
nec alterum alteri inest. Illa autem sola aliquibus insunt
substantialiter quaecumque in eorum definitione sumuntur. Ut in
definitione hominis sumitur animal et in definitione rursus hominis
sumitur bipes: inest ergo et bipes in homine. Quare illa sola
singillatim praedicata recte iuncta praedicantur, quae neque
accidentia sunt nec alterum in altero inest uel prolatione uel
natura. Idque fiet manifestum, si eorum alterius definitio
sumatur. Velut si quaeratur an de homine homo et bipes praedicari
simul possint, definiendus est homo et, si in hominis definitione
bipes incurrerit, dicendum est bipes inesse homini et utrumque ianctum
de homine non posse praedicari.

VERUM AUTEM DICERE DE ALIQUO ET SIMPLICITER, UT QUENDAM HOMINEM
HOMINEM AUT QUENDAM ALBUM HOMINEM ALBUM.

Dudum quaesiuit utrum omnia quae singillatim uere praediearentur ea
iuncta ueraciter dicerentur, /163/ nunc autem considerat atque
perpendit utrum omnia, quaecumque simul uere dicuntur, et simpliciter
uere praedicentur. Dicimus enim Socratem quendam hominem esse et
rursus simpliciter dicimus Socratem hominem esse. Rursus dicimus uerbi
gratia Calliam album hominem esse et de eo album simpliciter
praedicamus. Dicimus enim Callias albus est.

Quaerit ergo utrum hoc in omnibus praedicamentis esse uideatur, ut
quaecumque uerum est iuncta praedicare eadem quoque uerum sit
simpliciter dicere. Sed hoc non in omnibus eueniet. Nam si qua
huiusmodi sit praedicatio, in qua aliquid oppositum addatur ipsi
praedicationi, praeter illud oppositum simpliciter illa praedicatio
non potest praedicari. Ut si quis dicat de Socrate iam mortuo, quoniam
hoc quod iacet homo mortuus est, uere dicit, simpliciter autem dicere
non potest hoc quod iacet homo est, idcirco quoniam additum est
praedicato id est homini id quod homini oppositum est id est
mortuus. Dictum est enim hoc quod iacet homo mortuus est. Mortuus
autem et homo opposita quodammodo sunt. Nam si eorum definitiones
sumamus facile hoc perspici potest. Homo namque est animatus, mortuus
uero praeter animam. Atque ideo quaedam est oppositio secundum
priuationem atque habitum hominis et mortui et utraque simul uere
praedicantur, unum ipsorum, quod est homo, simpliciter et praeter
mortuum de cadauere non potest praedicari. Atque hoc est quod ait:

SED QUANDO IN ADIECTO QUIDEM ALIQUID /164/ OPPOSITORUM INEST QUAE
CONSEQUITUR CONTRADICTIO.

Quae utraque id est et praedicatum et quod additur praedicato ex ipsa
oppositione contradictio comitatur (ut quoniam homo et mortuus
opposita sunt ea quaedam comitatur atque consequitur per oppositionem
contradictio: dicimus enim: qui homo est uiuit, qui mortuus est non
uiuit; uiuit autem et non uiuit quaedam contradictio est): ergo in
huiusmodi praedicationibus non est uerum unum simpliciter
praedicari. Quando autem huiusmodi oppositio ei quod praedicatur non
iungitur, potest simpliciter uere praedicari. Sed nec hoc semper
magisque illud uerius dicitur, quoniam, cum ista oppositio est,
numquam uerum est eorum quae inucta uere praedicantur simpliciter uere
aliquid appellari, cum autem ista oppositio non inest, non semper uere
simpliciter praedicari eorum aliquid, quae de aliquo uere iuncta
dicuntur. Si quis enim sic dicat:

Homerus poeta est

uerum dixerit; quod si dicat:

Homerus est

(simpliciter praeter poetam) falsum est. Atqui esse et poeta non sunt
opposita. Ergo non semper, quando oppositio non est in praedicatis,
uerum est aliquid simpliciter praedicari, cum autem oppositio inest,
semper falsum unum praedicamentorum quae iuncta dicuntur simpliciter
et praeter aliud dicere. Nam cum de Homero dicimus quoniam est aliquid
id est quoniam Homerus poeta est, uerum est. Numquid etiam dicendum
est per se quoniam est, an potius esse non simpliciter sed secundum
accidens /165/ de Homero praedicatum est? Non enim quia est sed quia
poeta est et quoniam ei et poetae esse accidit, idcirco esse quoque
Homerum aliquid id est poetam, non per se esse praedicamus. Concludit
igitur hoc modo: in quibuscumque praedicationibus iunctis neque
contrarietas aliqua aut ulla oppositio est, si eorum definitiones pro
uocabulis sumantur (in quibusdam enim nominibus dictis non adparet
oppositio: quod si definiatur, mox sese illa oppositio patefacit, ut
in eo quod est homo et mortuns nomina quidem ipsa opposita non sunt
sed definita inueniuntur opposita): in huiusmodi igitur
compositionibus uel quotiens non secundum accidens praedicatur
aliquid, ut esse de Homero secundum poetam scilicet quod Homero
accidens sed per se et secundum ipsum subiectum, manifestum est
quoniam quidquid coniuncte uere dici potest idem uere dicitur et
simpliciter praedicatum. Ut si quis dicat de aliquo homine quoniam hic
homo albus est, uerum fortasse dixerit, et rursus hic albus est hoc
quoque uerum est dicere idcirco quoniam de eo non ideo album
praedicauit, quia dixit eum esse hominem, sicut de Homero idcirco esse
praedicatur, quia poeta esse dicitur sed quod per se albus est. Sed
hoc non secundum accidens praedicatur sed per se. Quare recte dictum
est quoniam, in quibus inuctis praedicationibus neque oppositio
quaedam inest nec ipsa per accidens /166/ praedicatio est, illa
simpliciter etiam et posse praedicari.

QUOD AUTEM NON EST, QUONDAM OPINABILE EST, NON VERUM DICERE ESSE
ALIQUID. OPINATIO ENIM EIUS NON EST, QUONDAM EST SED QUONDAM NON EST.

Quidam uolentes id quod non est aliquo modo esse monstrare tali
utebantur syllogismo: quod opinabile est, est; quod autem non est,
opinabile est; concludebant quod non est igitur est docentes ea quae
essent scibilia potius, non opinabilia esse, quod autem non est
opinioni tantum subiacere, nulla etiam scientia claudi. Quod
Aristoteles hoc modo discutit: ait enim: non idcirco est opinabile,
quondam est sed idcirco est opinabile, quondam non est; sed hoc quod
non est, est quidem quiddam sed est non per se sed opinabile. Et
quemadmodum Homerus est quidem quiddam id est poeta, non tamen est per
se, ita id quod non est, est quidem aliquid id est opinabile uel
ignorabile, non tamen est per se aliquid in natura.

 [12] 
HIS VERO DETERMINATIS PERSPICIENDUM QUEMADMODUM SE HABENT NEGATIONES
ET AFFIRMATIONES AD SE INUICEM

Propositionum aliae sunt quae simpliciter proferuntur, aliae quibus
aliquis modus in enuntiatione miscetur. Si quis enim dicat:

Socrates disputat /167/

simplicem propositionem fecit; si uero aliquis dicat:

Socrates bene disputat

modum propositioni quam enuntiabat adiunxit; quomodo enim disputaret
apposuit, cum dixit bene.

Nunc ergo hoc speculatur quemadmodum se habeant affirmationes et
negationes earum propositionum, quae cum modo aliquo proferuntur: ut
si quis dicat possibile est hoc fieri et rursus non possibile est hoc
fieri, quemadmodum sese in his affirmationis habeas negationisque
natura. Similiter autem et in eo quod est impossibile esse et in eo
quod est necesse esse et in eo quod dicitur contingere esse et non
contingere esse: quae horum sint affirmationes quaeue negationes aut
quam affirmationem cui negationi recte aliquis opponat: de his omnibus
perspiciendum, inquit, est, quondam ea quae de coniunctis
praedicationibus et simplicibus dicenda fuerant terminate sunt. Nam de
earum propositionum quae cum modo proferuntur oppositionibus multa
causatio est. Quae autem sint dubitationes uel quemadmodum in his
oppositiones inueniendae sunt, continua disputatione persequitur.

NAM SI EORUM QUAE COMPLECTUNTUR ILLAE SIBI INUICEM OPPOSITAE SUNT
CONTRADICTIONES, QUAECUMQUE SECUNDUM ESSE ET NON ESSE DISPONUNTUR.

Omnis propositio uerborum et nominum complexione formatur. Ergo
propositionum, quae complectuntur /168/ et quarum natura in
complexione est, illae solae sunt, inquit, contradictiones, QUAECUMQUE
SECUNDUM ESSE ET NON ESSE PONUNTUR: ut in ea propositione quae dicit:

Est homo

non est illa negatio huius affirmationis quae proponit:

Est non homo

sed illa potius quae enuntiat

Non est homo

ut sit affirmatio et negatio:

Est homo

Non est homo

Illa uero quae dicit:

Est non homo

non est negatio eius quae enuntiat:

Est homo

Rursus cum dicimus est albus homo, non est negatio illa huius
affirmationis quae dicit:

Est non albus homo

sed illa potius quae dicit:

Non est albus homo

Hoc autem probatur sic: necesse est enim in contradictionibus unam
ueram esse semper, alteram falsam. Ergo si eius affirmationis quae
dicit:

Est albus homo

negatio esset:

Est non albus homo

unam ueram, unam falsam esse constaret. Nunc autem si quis de ligno
dicat "Est albus homo", falsum dixerit; si quis uero de ligno eodem
neget dicens "Est non albus homo", hoc quoque falsum est. Haec enim
propositio quae dicit:

Est non albus homo

haec sentit hominem quidem esse non tamen album, quod de ligno falsum
est praedicare. Ergo et ea quae dicit:

Est albus homo

et illa quae proponit:

Est non albus homo

utraeque aliquando falsae sunt, ut in ligno. Quare non sunt sibimet
oppositae. Igitur nec ea quae dicit:

Est non albus homo

negatio est eius quae dicit:

Est albus homo

Quare illa huius negatio ponenda est quae dicit:

Non est albus homo

In his namque una /169/ semper uera est, altera semper falsa. Quod si
ita est, secundum esse semper et non esse natura contradictionis
efficitur. Nam cum dico:

Est homo

secundum id quod est esse fit negatio non est homo. Et cum rursus
dico:

Est albus homo

secundum id quod est esse rursus negatio fit:

Non est albus homo

Et sensus quidem totus huiusmodi est, ipsi autem in oratione sermones
propter similitudinem uidentur quandam obscuri, erit autem planius
pronuntiantibus et subaudientibus sic: NAM SI EORUM QUAE
COMPLECTUNTUR, id est propositionum quarum natura in complexione est,
ILLAE SIBI INUICEM OPPOSITAE SUNT CONTRADICTIONES, QUAECUMQUE SECUNDUM
ESSE ET NON ESSE DISPONUNTUR, ut hae quas supra digessimus quarumque
ipse exempla proponit: UT EIUS QUAE EST ESSE HOMINEM NEGATIO EST NON
ESSE HOMINEM, haec enim ipsius affirmationis secundum esse et non esse
negatio est, NON, et hic subaudiendum est illa negatio est per quam
dicitur, ESSE NON HOMINEM, ut sit sensus: affirmationis quae est esse
hominem negatio est non esse hominem, non illa quae dicit esse non
hominem. Et hoc quidem de simplicibus.

Rursus de his in quibus est tertium praedicatur EIUS QUAE EST ESSE
ALBUM HOMINEM, NON, huic subaudiendum est illa est negatio quae dicit,
ESSE NON ALBUM HOMINEM SED, hic quoque subaudiendum est illa quae
dicit, NON ESSE ALBUM HOMINEM, ut sit hic sensus: eius affirmationis
quae est esse album hominem non est illa negatio quae dicit esse non
album hominem sed illa /170/ potius quae proponit non esse album
hominem. Et hoc adprobat inductione. SI ENIM, inquit, DE OMNIBUS AUT
DICTIO EST id est affirmatio AUT NEGATIO uera, cum lignum falsum sit
dicere esse album hominem, uerum debet esse de eo dicere esse non
album hominem, si haec negatio est superioris affirmationis. Sed
utraeque falsae sunt. Haec igitur non est illius affirmationis
negatio. Ergo semper secundum esse et non esse contradictiones sibimet
opponuntur.

QUOD SI HOC MODO, ET QUANTISCUMQUE ES SE NON ADDITUR, IDEM FACIET QUOD
PRO ESSE DICITUR.

Sunt quaedam propositiones in quibus esse non additur sed id quod in
his enuntiatur idem ualet tamquam si esse poneretur, ut in eo quod
est:

Homo ambulat

quod dico ambulat tale est tamquam si dicam:

Homo ambulans est

Ergo in his quoque quae non habent est uerbum iunctum, si negationem
ad uerbum illud iunxero, quod pro esse positum est, talis mihi redit
negatio, qualis esset si negatio ad esse poneretur. Ut in eo quod est:

Ambulat homo

ambulat pro esse positum est. Huius ergo affirmationis:

Ambulat homo

non est negatio ea quae dicit:

Ambulat non homo

sed illa potius quae dicit:

Non ambulat homo

In hac enim ad id quod est ambulat negatio iuncta est, quod ambulat
homini pro eo quod est esse coniunctum est. Tale est enim dicere:
/171/

Homo ambulat

tamquam si quis dicat:

Est ambulans homo

QUARE SI HOC MODO IN OMNIBUS, ET EIUS QUAE EST POSSIBILE ESSE NEGATIO
EST POSSIBILE NON ESSE SED NON, NON POSSIBILE ESSE.

Si in omnibus, inquit, secundum esse contradictio fit, in his quoque
quae possibilia dicuntur secundum esse et non es se contradictio
facienda est. In eo enim quod dicimus posse esse illa erit negatio
quaa dicit posse non esse, non illa quae est non posse esse. Nam si ei
quae est possibile est esse illa opponatur quae est non possibile est
esse, non secundum esse et non esse oppositio facta est. Quocirca
quoniam supra docuit secundum esse et non esse fieri contradictionem,
dicendum est eius quae est possibile est esse illam esse oppositionem
quae dicit possibile est non esse.

Sed aliud rursus occurrit, quod nos ab hac opinione dimoueat. In
omnibus enim aut affirmatio uera est aut negatio. In his autem
utraeque sunt uerae. Nam quod possibile est esse possibile est non
esse, ut quia possibile est hominem ambulare, possibile est non
ambulare, et quod possibile est uideri possibile est non
uideri. Rursus quod possibile est secari et diuidi et non secari et
non diuidi possibile est. Quare utraeque in eodem uerae sunt possibile
est esse et possibile est non esse. Nam quod dicimus possibile est non
esse ita intellegendum /172/ est ut si diceremus possibile est hodie
pluuiam non esse, cum sit possibile ut sit. Cur autem hoc ita eueniat,
ipse demonstrat dicens:

RATIO AUTEM, QUONDAM OMNE QUOD SIC POSSIBILE EST NON SEMPER ACTU EST.

Hoc huiusmodi est: quaecumque ita sunt possibilia ut sint actu et
opere, illa nulla ratione possum non esse, ut caelo semper actu est
moueri. Semper enim mouetur et dicimus possibile esse caelum moueri,
idcirco quondam caeli motus actu est, hoc est id agitur, mouetur
enim. In hac ergo possibilitate talis propositio non potest conuenire,
ut dicamus possibile esse caelum non moueri; hoc enim impossibile
est. Ergo in his quaecumque actu sunt hae duae propositiones possibile
est esse et possibile est non esse nulla ratione conueniunt. In his
autem quae non sunt semper actu et sunt possibilia esse, conuenire
possum propositiones id est posse esse et posse non esse. Non est enim
semper actu pluuia et possibile est esse aliquando, quare possibile
est eam non esse aliquando. Haec igitur ratio est, cur utraeque
inueniuntur uerae, quod in his possibilitatibus, quae non semper sunt
actu, et esse aliquid et non esse contingit. Quare si eius quae est
possibile est esse negatio est ea quae dicit possibile est non esse,
in eodem simul et affirmatio et negatio erunt uerae, et /173/ cui rei
inest affirmatio, ut sit esse possibile, eidem rursus inerit negatio,
ut sit possibile non esse. Quare et quod ambulabile est, id est quod
ambulare potest, potest non ambulare, et quod uisibile est, id est
quod uideri potest, potest etiam non uideri. Sed impossibile est ut de
eodem oppositae et contra iacentes dictiones simul uerae sins. In
omnibus enim aut affirmatio uera est aut negatio.

Si ergo factis negationibus secundum esse et non esse in his quae
secundum aliquem modum dicuntur et affirmatio et negatio utraeque sunt
uerae, quod fieri non potest, illud magis dicendum est, non faciendas
secundum esse et non esse negationes sed potius secundum modum. Quod
si illud est impossibilius, ut affirmatio et negatio simul uerae sins,
illud magis est eligendum ut non secundum es se et non esse fiat
contradictio sed potius secundum modum. Quod autem dixit:

SI ERGO ILLUD IMPOSSIBILIUS, HOC ERIT MAGIS ELIGENDUM

non sic dictum est quod utraque impossibilia sint et affirmationem et
negationem ueram esse et non secundum esse et non esse fieri
contradictionem. Illud enim unum id est contradictionem simul ueram
esse impossibile est. Secundum esse autem et non esse affirmationem
non fieri et negationem non est impossibile sed ad hoc rettulit
IMPOSSIBILIUS est, tamquam si diceret MINUS POSSIBILE. Minus enim
possibile est ut oppositae in eodem propositiones uerae sins, quam at
non secundum esse et non esse negationes ponantur. Quocirca eligendum
est hoc quod est possibilius, ut secundum modum potius quam secundum
/174/ esse et non esse negationes fiant. Quod ipse planius exsequitur
dicens:

EST IGITUR NEGATIO EIUS QUAE EST POSSIBILE ESSE NON POSSIBILE ESSE.

Hae namque simul uerae inueniri non possunt. Nam si quid est possibile
esse, ut idem illud non possibile sit fieri non potest. Nec hoc in
solis possibilibus speculandum est sed in omnibus quoque eadem ratio
est. Nam in eo quod est contingere esse non est illa negatio quae
dicit contingere non esse, haec enim consentit ei quae est contingere
esse sed illa quae proponit non contingere esse. Has enim duas simul
ueras inueniri impossibile est.

ET IN ALIIS QUOQUE SIMILI MODO, UT NECESSARIO ET IMPOSSIBILI. FIUNT
ENIM QUEMADMODUM IN ILLIS ESSE ET NON ESSE APPOSITIONES, SUBIECTAE
VERO RES, HOC QUIDEM ALBUM, ILLUD VERO HOMO

Et in aliis, inquit, omnibus idem faciendum est. Secundum modum enim
negatio ponenda est, ut si contingens est ad contingere, si possibilis
ad possibile, si impossibilis ad impossibile, si necessarium ad
necessarium negatio coniungatur. Quemadmodum enim, inquit, in his quae
praeter modum aliquem sunt et aliquid esse proponunt esse quidem et
non es se appositiones quaedam id est praedicationes sunt, res /175/
uero subiectae -- ut in eo quod est:

Homo est

et:

Homo non est

homo quod est res subiectum est, appositio autem quaedam est et
praedicatio est et non est; uel in eo quod dicitur:

Album est

et:

Album non est

album quidem res subiecta est, appositum autem et praedicatum est et
non est -- ita quoque in his quae secundum aliquem modum dicuntur esse
quidem subiectum est uelut quaedam res, modus autem de esse
praedicatur. Nam cum dicimus:

Hodie pluuiam esse possibile est

esse subiecimus, possibile praedicauimus. Et sicut uim totam in
propositionibus praedicatio tenet in simplicibus et praeter modum
quotiens aliquid esse praedicamus, ut in eo quod dicimus:

Homo est

totam propositionis uim continet uerbum est: ita quoque in his quae
secundum modum dicuntur, quoniam totam propositionem continet modus
aut possibilis aut contingentis aut impossibilis aut necessarii, haec
praedicari, res uero aliae subiectae esse dicuntur. Hoc est enim quod
ait:

EODEM QUOQUE MODO HOC LOCO ESSE QUIDEM SUBIECTUM FIT, POSSE VERO ET
CONTINGERE APPOSITIONES DETERMINANTES QUEMADMODUM IN ILLIS ESSE ET NON
ESSE UERITATEM.

Nam quemadmodum in simplicibus, si ad esse et non esse negationes
fiant, una semper uera est, altera semper falsa, ita quoque in his
quae secundum modum dicuntur, si ad ipsum modum enuntiatio negationis
aptetur uelut ad quasdam appositiones praedicationesque, ueritas in
appositionibus et falsitas terminata diuiditur. Atque hoc est quod
ait:

SIMILITER /176/ AUTEM HAE ETIAM IN ESSE POSSIBILE ET ESSE NON
POSSIBILE.

SIMILITER enim secundum POSSIBILE et NON POSSIBILE facta oppositio
ueritatem falsitatemque determinat, sicut in simplicibus et praeter
modum positis secundum esse et non esse negatio. Hinc in omnibus
secundum modum affirmationibus oppositiones digerit conuenientium
negationum. Dicit enim:

EIUS VERO QUAE EST POSSIBILE NON ESSE NEGATIO EST NON POSSIBILE NON
ESSE.

Ut demonstret eam quae dicit possibile est non esse non modo non esse
negationem eius quae est possibile est esse sed omnino negationem non
esse, huius aliam inuenit negationem. Nam eius quae est possibile est
non esse, quam affirmationis loco posuit, negatio reperitur illa quae
dicit non possibile est non esse secundum modum scilicet addita
negatione. Unde fit, inquit, ut ea quae dicit possibile est esse et
illa quae proponit possibile est non esse sese inuicem
consequantur. Idem namque possibile est esse quod est possibile non
esse. Cur autem se consequi possunt, haec causa est, quoniam non sunt
oppositae. Nam si essent oppositae, perimerent se potius quam
consequerentur et dissentirent magis quam consentirent, ut est in his
possibile est esse et non possibile est esse. Hae enim ita a se
disiunctae sunt, ut simul esse non possint. Idcirco autem hoc euenit,
quoniam sunt oppositae. Semper igitur secundum modum ponenda negatio
est, si integra oppositionis natura facienda /177/ est. Quod
plenissime exsequitur singulis propositionum modis negationes
accommodans atque integras naturaliter efficiens oppositiones. At
uero, inquit, ea quae est possibile est non esse cum ea quae dicit non
possibile est non esse simul esse non poterit. Namque oppositas esse
manifestum est, siquidem harum negatio ad modum est posita, qui est
possibile esse. Eius autem quae est necessarium est esse non oportet
dici illam esse negationem, per quam dicitur necessarium est non esse
(huius enim alia negatio inueniri potest, quoniam est affirmatio
quaedam; est autem eius negatio ea quae dicit non necessarium est non
esse) sed potius ei quae dicit necessarium est esse ea opponenda est
quae dicit non necessarium est esse ad illam namque quae dicit
necessarium est non esse opponitur (ut dictum est) non necessarium est
non esse. Eius quoque quae est impossibile est esse non dicenda est
illa esse negatio per quam dicimus impossibile est non esse sed ea
potius quae proponit non impossibile est esse. Namque affirmatio
quaedam est impossibile est non esse. Huius enim inuenitur negatio
quae est non impossibile est non esse.

ET UNIVERSALITER VERO, QUEMADMODUM DICTUM EST, ESSE QUIDEM ET NON ESSE
OPORTET PONERE QUEMADMODUM SUBIECTA.

Regulam dat uniuersalem dicens: hoc uniuersaliter in omnibus faciendum
est, quod supra iam diximus, ut subiectum esse et non esse ponatur,
affirmationem /178/ autem et negationem ipsos modos faciamus. Hoc est
enim quod ait negationem uero et affirmationem haec facientem. Modos
enim ipsos id est possibile et contingens et caeteros pro
affirmationibus et ad hos negatiuo aduerbio iuncto pro negationibus
disponentes aut ad id quod dicimus est aut ad id quod dicimus non est
apponamus, ut, quemadmodum ad unam rem quod est homo est uerbum, non
est negatio praedicatum quoddam est in his propositionibus quae
praeter modum sunt, ut in ea per quam dicimus homo est, sic in his
propositionibus quae cum modo sunt est quidem aut non est subiecta
ponamus, modos uero ipsos aut affirmationem, si simpliciter dicantur,
aut negationem, si cum negatione ponantur, facientes ad subiectum,
quod secundum esse et non esse disposuimus, praedicemus, ut has
arbitremur esse oppositas dictiones et negationes, quae secundum modos
factae sunt. Eorum autem omnium negationes et affirmationes in
contrarium disponantur.

AFFIRMATIO SECUNDUM ESSE NEGATIO SECUNDUM MODOS
possibile est esse non possibile est esse
contingit esse non contingit esse
impossibile est esse non impossibile est esse
necessarium est esse non necessarium est esse /179/

AFFIRMATIO SECUNDUM NON-ESSE NEGATIO SECUNDUM MODOS
possibile est non esse non possibile est non esse
contingit non esse non contingit non esse
impossibile est non esse non impossibile est non esse
necessarium est non esse non necessarium est non esse

Quod autem addidit VERUM NON VERUM ad demonstrationem omnium modorum
ualet. Nam si quis dicat:

Verum est

non est ipsius negatio:

Verum non est

sed potius:

Non uerum est

alioquin eius quae est:

Verum non est

illa negatio est quae dicit:

Non uerum non est.

 [13] 
ET CONSEQUENTIAE VERO SECUNDUM ORDINEM FIUNT ITA PONENTIBUS.

Expeditis omnibus, quae de modorum oppositionibus disputabantur, ad
consequentias uenit. Hoc enim dicit, quae propositiones supra dictorum
modorum quas propositiones consequuntur quibusque consentiunt. Nos
autem ex his quattuor fecimus ordines et consequentias propositionum
sub una serie disposuimus. Haec autem prius notans quid ab Aristotele
dicatur facilius lector intellegit. /180/

⟨FIGURA⟩

Superius autem descriptas consequential ipse disponit. Nobis autem
reddenda est breuiter ratio, cur hae propositiones sese inuicem
consequantur. Quod possibile est esse, contingit aliquando ut sit, et
hoc est contingit esse; quod autem contingit esse, non est impossibile
esse, et quod non est impossibile esse, non idcirco iam esse necesse
est. Non est enim impossibile hodie esse pluuiam sed non idcirco esse
necesse est. Quod ergo non est impossibile, non necesse est esse. Et
hic est unus ordo consequentiae. Rursus secundus ordo propositionum
talem habet consequentiam: quod possibile est non esse, potest fieri
ut non sit, quare contingit aliquando ut non sit, et quod possibile
est non esse, contingit non esse; quod autem contingit non esse,
potest fieri ut non sit sed quod potest fieri ut non sit, non est
impossibile ut non sit: ergo quod contingit non esse, non est
impossibile ut non sit; sed quod non est impossibile non esse, non
/181/ idcirco iam illud non esse necesse est. Hodie enim pluuiam non
esse non est impossibile, potest enim esse sed non idcirco ex
necessitate hodie non pluit. Quare quod non est impossibile non esse,
non est ne cessarium non esse. Et secundus quid em ordo sese sic
habet. Nunc ad tertium transeamus. Quod non possibile est esse, hoc
fieri non potest, quod autem fieri non potest, ut aliquando sit, non
contingit: quod ergo non possibile est esse, idem non contingit esse;
sed quod non contingit esse, necesse est ut non sit; quod numquam
contingit, numquam esse potest, quod numquam esse potest, necesse est
non esse: quod igitur non contingit esse, idem necesse est non esse;
sed quod necesse est non esse, hoc fieri non potest, quod autem fieri
non potest, impossibile est ut fiat: quod igitur necesse est non esse,
impossibile est esse. Quartus etiam ordo hoc modo est: quod non
possibile est non esse, fieri non potest ut non sit; quod fieri non
potest ut non sit, non contingit non esse, ut quoniam non possibile
est non esse motum caelo, non contingit caelum non moueri; quare quod
non possibile est non esse, idem non contingit non esse; sed quod non
contingit non esse, necesse est esse, sicuti de caelo, necesse. Enim
est caelum moueri, quondam non contingit caelum non moueri; sed quod
necesse est esse, ut non sit fieri non potest: quare quod necesse est
esse, impossibile est non esse. Et haec quidem est ordinate ab
Aristotele consequentia propositionum, de qua paulo latius
disputauit. /182/

ERGO IMPOSSIBILE ET NON IMPOSSIBILE ILLUD QUOD EST CONTINGENS ET
POSSIBILE ET NON CONTINGENS ET NON POSSIBILE SEQUITUR QUIDEM
CONTRADICTORIE SED CONUERSIM.

Quaedam de superiore consequentium ratione pertractat. In superioribus
enim descriptionibus sese sequentium affirmationem possibilem
sequebatur impossibilis negatio, rursus negationem possibilis
sequebatur impossibilis affirmatio, et de contingenti eodem
modo. Affirmationem namque possibilis dicentem possibile esse
sequebatur negatio impossibilis dicens non impossibile esse. Rursus
cum possibile negaretur per id quod dicebatur non possibile esse hanc
affirmatio impossibilis subsequebatur ea scilicet quae dicit
impossibile esse. Atque hoc idem de contingenti. Affirmatio namque
impossibilis ea quae est impossibile esse sequebatur contingentis
negationem eam quae est non contingit esse. Negatio uero impossibilis
ea quae dicit non impossibile est esse affirmationem contingentis
sequebatur eam quae dicit contingit esse. /183/

Quare hae propositiones se inuicem sequuntur sed conuerse. Namque
affirmatio impossibilis contingentis negationem et possibilis
subsequitur, negatio uero impossibilis affirmationem possibilis et
contingentis, ut subiecta descriptio docet.

AFFIRMATIO NEGATIO

impossibile esse non impossibile esse

NEGATIO AFFIRMATIO

non possibile esse possibile esse

NEGATIO AFFIRMATIO

non contingit esse contingit esse

Idcirco namque ait:

SEQUITUR QUIDEM CONTRADICTORIE SED CONUERSIM

quod omnes in contrarium locatae contradictiones sunt. Contradictio
namque est impossibile esse et non impossibile esse et contingere esse
et non contingere esse et possibile esse et non possibile
esse. Conuerse autem se sequuntur, quondam affirmatio non sequitur
affirmationem et negatio negationem sed affirmatio negationes, negatio
uero affirmationes, quod ad supra scriptam descriptionem reuertentibus
planius liquet. Sensus ergo hic est, ordo autem seriesque sermonum
sese sic habet: ERGO, inquit, contradictio quae est IMPOSSIBILE ET NON
IMPOSSIBILE ILLUD QUOD EST CONTINGENS ET POSSIBILE, quae duae
affirmationes sunt ac se sequuntur, /184/ ET NON CONTINGENS ET NON
POSSIBILE, quae duae sunt negationes, SEQUITUR QUIDEM CONTRADICTORIE,
ut contradictiones sint in contrarium ductae, SED CONUERSIM, ut
affirmatio negationem, negatio sequatur affirmationem. Huius talis
ratio redditur: ILLUD ENIM QUOD EST POSSIBILE ESSE, scilicet quod
affirmatio est, NEGATIO IMPOSSIBILIS sequitur. Est autem negatio
impossibilis non impossibile esse: quod ergo est possibile esse
sequitur non impossibile esse. NEGATIONEM VERO possibilis affirmatio
impossibilis sequitur. ILLUD namque QUOD EST NON POSSIBILE ESSE
sequitur affirmatio quae est IMPOSSIBILE ESSE. Etenim affirmatio EST
IMPOSSIBILE ESSE, NON IMPOSSIBILE esse NEGATIO. Et in contingentibus
eodem modo. Atque hoc quidem de possibilium et impossibilium
consequentia dictum est. Nunc de necessarii et possibilis consequentia
tractat.

NECESSARIUM VERO QUEMADMODUM, CONSIDERANDUM EST. MANIFESTUM QUONIAM
NON EODEM MODO SED CONTRARIAE SEQUUNTUR, CONTRADICTORIAE AUTEM EXTRA.

Quod dicit huiusmodi est: in his propositionibus quae erant
impossibilis et non impossibilis conueniebat non possibile ei quod est
impossibile et possibile consentiebat /185/ ei quod est non
impossibile, contradictio scilicet impossibilis contradictionem
possibilis sequebatur ordine conuerso. In his autem, quae necessarium
praedicant uel affirmatiue uel negatiue et quae sequuntur possibilem
propositionem, eius quae possibili consentit contradictio non sequitur
contradictionem possibilis sed potius contraria. Necessarias uero nunc
propositiones dico, quae tametsi non significent necessitatem, tamen
siue affirmatiue siue negatiue necessarium praedicant. Sensus ergo hic
est: si qua ex his quae necessarium praedicant consentit possibili
propositioni, eius quae necessarium praedicat contradictio non
sequitur possibilis contradictionem sed eius quae necessarium
praedicat contradictionis contraria, ea consentit possibilis
propositionis contradictioni. Prius autem disponamus quae sunt
contradictoriae, quaeue contrariae. Eius enim quae dicit necesse est
esse contradictio est non necesse est esse, contraria uero necesse est
non esse; rursus eius quae est necesse est non esse contradictio est
non necesse est non esse, contraria uero necesse est esse. Quare
describantur et circa unam eandemque contraria et contradictoria
disponantur, ut quod a nobis dicendum est, clarius possit liquere.

NEGATIO CONTRADIC. AFFIRMATIO CONTRARIA AFFIRMATIO

Non necesse est esse Necesse est esse Necesse est non esse

Non necesse est non esse Necesse est non esse Necesse est esse

His igitur commode breuiterque descriptis qui in eorum consequentia ad
possibiles propositiones modus possit euenire monstrandum est. Illam
namque quae est possibile est esse sequitur ea quae est non necesse
est esse; nam quod possibile est esse, non necesse est esse. Quod enim
possibile est esse, possibile est et non esse; sed quod possibile est
non esse, non necesse est esse. Quare id quod est possibile esse recte
sequitur non necesse est esse. Sed negationem eius quae dicit
possibile est esse id est non possibile est esse non sequitur
affirmatio eius quae dicit non necesse est esse, quae est scilicet
necesse est esse; haec est enim contradictio necessariae
affirmationis; neque enim dici potest consentire propositiones quae
dicunt non possibile est esse et necesse est esse sed huius contraria
sequitur. Namque eam quae est non possibile est esse illa quae dicit
necesse est non esse comitatur. Sed necesse est non esse non est
contradictoria eius quae est non necesse est esse; possunt enim
utraeque in eodem simul uerae inueniri. Nam quoniam necesse est non
esse ignem frigidum, non necesse est esse frigidum ignem. Quocirca hae
contradictoriae /187/ non sunt sed est contraria ea quae dicit necesse
est non esse eius quae dicit necesse est esse; quae necesse est esse
contradictio est eius quae ponitur non necesse est esse. Quare
contradictionem eius quae dicit possibile est esse eam scilicet quae
proponit non possibile est esse non sequitur contradictio eius quae
est non necesse est esse sed ea quae est necesse est non esse, quae
contraria scilicet est ei quae est necesse esse, quae haec ipsa
contradictio est eius quae proponit non necesse esse. Hoc autem
descriptione melius patebit.

AFFIRMATIO contradictoriae NEGATIO

possibile esse non possibile esse

NEGATIO AFFIRMATIO AFFIRMATIO

contradic.  contraria

non necesse esse necesse esse necesse esse non esse

Ergo cum sit contradictio possibile qsse et non possibile esse,
sequatur autem possibile esse non necesse esse, contradictio tamen
eius quae est necesse esse non sequitur contradictionem eius quae est
possibile esse sed contraria contradictoriae eius quae est non necesse
esse. Nam si contradictio est non necesse esse eius quae est necesse
esse, contraria uero eiusdem necesse esse ea quae dicit necesse esse
non esse, sequitur autem necesse esse non esse eam quae est non
possibile esse, quae est contradictio eius quae est possibile esse,
quam sequitur non necesse esse: recte /188/ dicitur contradictiones
quidem extra esse, contrarias uero contradictoriis consentire. Nam
possibile esse et non possibile esse, quae sunt contradictoriae,
sequuntur non necesse esse et necesse non esse, quae non sunt
contradictoriae, quod in eodem utraeque uerae inueniri possunt. Quod
si contradictio sequeretur, sicut ea quae est non necesse esse
sequitur eam quae est possibile esse, sic eam quae est non possibile
esse sequeretur necesse esse. Sed hoc inconueniens est. Quare quoniam
haec illam non sequitur, contraria ipsius sequitur. Contraria namque
est ei quae proponit necesse est esse illa quae dicit necesse est non
esse. Eodem quoque modo et in eo quod est possibile non esse, cuius
est contradictio non possibile non esse, quod Aristoteles
reticuit. Sequitur namque eam quae est possibile est non esse illa
quae dicit non necesse est non esse sed negationem eam quae est non
possibile est non esse eius affirmationis quae est possibile est non
esse non sequitur affirmatio eius quae est non necesse est non esse
negationis ea quae est necesse est non esse (negatio enim eius quae
dicit necesse est non esse illa est quae dicit non necesse est non
esse) sed huius contraria id est affirmationis quae est necesse est
non esse illa scilicet quae est necesse est esse sequitur negationem
illam quae est non possibile est non esse. Huius quoque sit talis
descriptio:

AFFIRMATIO contradictio NEGATIO

possibile est non esse non possibile est non esse

NEGATIO AFFIRMATIO AFFIRMATIO

contradictio contrarium

non necesse est non esse necesse est non esse necesse est esse

Dissimili ergo modo euenit quam dudum contingebat in his quae erant
possibilia et quae impossibilia. Illic enim contradictio
contradictionem sequebatur sed conuersim, ut negationem affirmatio,
affirmationem negatio sequeretur. Hic non idem modus est. Nam cum
superiores contradictoriae sint et inferior negatio affirmationem
sequatur, negationem non sequitur contradictoria affirmatio sed
affirmationis illius contraria. Quod si quis leget attentius, integre
descriptum esse ratione perspiciet. Cur autem hoc eueniat causam
prodit.

CAUSA AUTEM CUR NON CONSEQUATUR SIMILITER CAETERIS, QUONIAM CONTRARIE
IMPOSSIBILE NECESSARIO REDDITUR IDEM UALENS.

Ratio est cur non simili modo consequentia secundum contradictionem
propositionis eueniat sicut in his quae sunt possibilia et
impossibilia huiusmodi: omne necessarium contrario modo impossibile
est. Nam quod est impossibile esse, hoc est necessarium non esse. Non
enim est necessarium esse quod est impossibile esse; nullus enim
dixerit necesse est esse quod impossibile est esse. Non ergo necesse
est esse sed /190/ potius necesse est non esse quod impossibile est
esse. Ergo conuerse idem potest impossibile, quod necessarium. Quod
enim impossibile iunctum cum esse efficit, hoc efficit necessarium
iunctum ad id quod est non esse: igitur quod impossibile est esse, hoc
necesse est non esse. Rursus quod impossibile est non esse, hoc
necesse est esse, ut igni impossibile est non inesse calorem, necesse
est igitur inesse. Quare hic quoque idem conuertitur, ut quod
impossibile secundum non esse efficit idem ualeat necessarium secundum
esse positum. Quare contrario modo necessarium et impossibile idem
potest. Quod si contrario modo impossibile et necessarium idem ualet,
manifestum est cur non similiter consequatur necessarium possibilem et
non, possibilem propositiones, sicut easdem ipsas id est possibilem et
non possibilem propositiones impossibile et non impossibile
sequebatur. Nam si conuerso ordine necessarium atque impossibile idem
ualet, secundum contrarietatem, non similis consequentia est
necessarii et possibilis ei quae fuit possibilis et impossibilis. Nam
quoniam non impossibile esse sequitur possibile esse, et hoc rursus id
est idem possibile esse non necesse esse comitatur. Rursus id quod est
impossibile est esse quondam sequitur non possibile esse, necessarium
autem impossibili conuerso ordine idem ualet, sequitur id quod est
impossibile est esse necesse est non esse ac per hoc etiam id quod est
non possibile esse sequitur id quod est necesse est non esse. Rursus
quoniam ei quod est non impossibile non esse consentit id quod est
possibile est non esse, et huic conuenit non necesse est non esse;
quoniamque id /191/ quod dicitur impossibile est non esse socium est
ei quod est non possibile est non esse, ei autem quod est impossibile
non esse conuerso modo redditum necessarium idem ualet, sequitur id
quod est impossibile est non esse id quod dicimus necesse est esse,
⟨et necesse est esse⟩ sequitur et id quod proponimus non possibile est
non esse. Id uero descriptione monstratur.

⟨FIGURA⟩

Causa igitur diuersae consequentiae est in contrarium propositionum
impossibilis et necessariae facta conuersio. Sed de his hoc modo
speculatus sese quodammodo ip se reprehendit et ad aliam propriam
magis consequentiam disputationem dedectit.

AN CERTE IMPOSSIBILE SIC PONI NECESSARII CONTRADICTIONES?

Forte, inquit, errauimus ita consequentias collocantes. Nunc enim
disposuimus, ut id quod esset possibile sequeretur illud quod est non
necessarium, ut secundum praecessionem possibilis sequentem negationem
necessarii poneremus. Nunc autem dicit hoc /192/ permutari oportere et
non a possibili inchoandum et huic subiciendam necessarii negationem
sed potius primo ponendum esse necessarium, secundo loco
possibile. Namque illa propositio quae necessarium continet continere
uidetur etiam possibilitatem. Nam quod necessarium est idem possibile
est. Quod enim necesse est esse idem esse possibile est. Nam si quis
hoc neget et id quod est necessarium dicat non sequi possibilitatem,
negatio possibilitatis id quod est necessarium comitabitur. Nam si id
quod est necessarium esse falsum est dicere possibile est esse, uerum
est dicere quoniam non possibile est esse. In omnibus enim aut dictio
est, id est affirmatio, aut negatio, ut si illa uera est, illa sit
falsa, si illa non est, illam mox esse necesse sit. Sed non possibile
esse sequi diximus id quod est impossibile esse: igitur id quod
dicitur necesse esse impossibile est esse. Sed hoc inconueniens
est. Non igitur uerum est, quoniam ei quod est necessarium esse id
quod est non possibile esse conuenit. Quare sequitur id quod est
necessarium possibilitas.

AT VERO ILLUD QUOD EST POSSIBILE ESSE NON IMPOSSIBILE ESSE SEQUITUR,
HOC VERO ILLUD QUOD EST NON NECESSARIUM ESSE.

Diximus ei quod est necessarium esse consentire illam propositionem
quae dicit possibile esse sed rursus hoc falsum uidetur cogitantibus
perspicientibusque, quoniam ei quod est possibile esse consentit et
conuenit illa propositio quae dicit non impossibile /193/ esse, hoc
uero id est quod dicitur non impossibile esse sequitur id quod
proponimus non necesse est esse. Sed possibile esse consentire
proposuimus ei quae dicit necesse est esse eamque consequi: sequitur
ergo ea quae est non necesse esse illam quae dicit necesse est esse
eique consentit, quod est impossibile. quid igitur in his
dubitationibus est statuendum? Non potest quidem non consentire
possibile esse ei quae est necesse esse. Alioquin propositionem
necesse esse id quod est impossibile esse consequetur. Si uero
conuenerit ei quae est necessarium esse illa quae est possibile esse,
rursus fit ut id quod est necessarium non necessarium sit sed hoc
falsum est. Sed hoc quemadmodum sese habeat paulo post
explicabitur. Nunc uero priorem sententiam permutantes hoc dicimus,
quoniam id quod est possibile esse non potest consequi id quod est
⟨non⟩ necesse esse nec hae sibi propositiones consentiunt possibile
esse et ⟨non⟩ necosse esse. Quod Aristoteles hoc modo proponit:

AT VERO NEQUE NECESSARIUM ESSE SEQUITUR POSSIBILE ESSE NEQUE
NECESSARIUM NON ESSE. ILLI ENIM UTRAQUE CONTINGIT ACCIDERE, HORUM
AUTEM UTRUMLIBET VERUM FUERIT, NON ERUNT ILLA VERA.

Docet id quod est possibile non consentire ei quod est necessarium
esse nec rursus ei quae est necessarium est non esse. Nam quod necesse
est esse /194/ non potest non esse, quod autem necesse est non esse
non potest esse. Quod autem dicimus possibile esse, ita dicimus,
tamquam si et non esse possibile sit. Utramque igitur habet naturam id
quod dicimus possibile esse, ut et sit esse possibile et sit possibile
non esse. Qui uero dicit necesse esse aufert non esse et qui dicit
necesse est non esse aufert esse. Ita si hae uerae sunt id est necesse
esse aut rursus necesse non esse, utraeque illae falsae sunt quae
dicunt et potest esse et potest non esse. Illa enim quae proponit
necesse est esse posse non esse subruit, illa iterum quae dicit
necesse est non esse posse esse subuertit. Neutra igitur consequitur
eam propositionem quae dicit possibile est esse: nec ea quae dicit ex
necessitate esse nec illa quae dicit ex necessitate non es se.

Et sensus quidem huiusmodi est, sermonum autem ratio talis est: AT
VERO, inquit, NEQUE ID QUOD EST NECESSARIUM ESSE SEQUITUR
propositionem illam quae proponit POSSIBILE ESSE NEC rursus illa quae
dicit NECESSARIUM est NON ESSE. ILLI ENIM, id est possibili, UTRAQUE
CONTINGIT ACCIDERE, id est et posse esse et posse non esse (nam quod
potest esse idem potest non esse), HORUM AUTEM, id est uel quae dicit
necessarium est esse uel quae dicit necessarium est non esse,
UTRUMLIBET VERUM FUERIT, NON ERUNT ILLA VERA, id est posse esse et
posse non esse: quod enim possibile est esse idem possibile est non
esse. Quod si neque necesse esse nec necesse non esse propropositio
/195/ eam quae est possibile esse consequitur, relinquitur ut illa ei
consentiat quae dicit non necessarium est non esse. Haec enim sequitur
eam quae proponit possibile est esse. Quidquid enim possibile est
esse, non necesse est non esse: ut quoniam hominem possibile est
ambulare, non est necesse non ambulare. HOC ENIM VERUM EST, inquit, ET
DE EO quod est NECESSE EST NON ESSE, id est haec enim propositio quae
dicit non necesse est non esse uerum est ut contra eam opponatur
contradictorie, quae dicit necesse est non esse. Unde etiam secutus
est: HAEC ENIM FIT CONTRADICTIO EIUS QUAE SEQUITUR NON POSSIBILE
ESSE. Unde huiusmodi facienda descriptio est:

AFFIRMATIO contradictio NEGATIO

Impossibile est esse Non impossibile est esse

NEGATIO contradictio AFFIRMATIO

Non possibile est esse Possibile est esse

AFFIRMATIO contradictio NEGATIO

Necesse est non esse Non necesse est non esse

Non necesse est non esse contradictio est eius quae proponit necesse
est non esse, quae est sequens et consentiens ei qune est non
possibile est esse, quae consentit ei quae dicit impossibile est esse,
quam rursus sequitur ea quae est ultima, id /196/ est necesse est non
esse, cuius contradictio est non necesse est non esse; affirmatio enim
est necesse est non esse, negatio non necesse est non esse. Quocirca
secundum contradictionem fit haec quoque consequentia. Nam impossibile
esse et non impossibile esse contradictio ergo est sed affirmationem
id est impossibile esse sequitur negatio non possibile esse,
negationem uero id est non impossibile esse sequitur affirmatio
possibile est esse. Sed non possibile est esse et possibile est esse
contradictio est. Sed negationem possibilis id est non possibile esse
consequitur necesse est non esse affirmatio, affirmationem possibilis
id est possibile esse sequitur non neeesse est non esse negatio. Quare
ita positis nihil euenit impossibile sed omnia consentinut et secundum
superiorem possibilis et impossibilis modum affirmationes et
negationes conuerso ordine contradictorie sequuntur.

Et sensus quidem totus huiusmodi est, ordo autem uerborum sic:
quoniam, inquit, ei quod est possibile esse nec illud quod est necesse
esse nec illud quod est necesse non esse consentit, relinquitur ut id
quod est non necessarium non esse sequatur possibile esse. HOC ENIM
quod dicitur non necessarium non esse VERUM est dicere DE NECESSE esse
NON ESSE et subaudimus quoniam est eius contradictio. HAEC ENIM quae
dicit Non necesse esse non esse CONTRADICTIO FIT EIUS QUAE SEQUITUR
negationem possibilis id est NON POSSIBILE ESSE. Haec est autem ea
/197/ quae dicit necesse esse non esse. ILLUD ENIM quod est non
possibile esse utrumque horum SEQUITUR, et quod est IMPOSSIBILE ESSE
et quod est NECESSE esse NON ESSE. CUIUS affirmationis id est necesse
esse non esse NEGATIO est NON NECESSE esse NON ESSE. Sed haec sequitur
non impossibile esse et possibile esse. IGITUR ET HAE CONTRADICTIONES
SECUNDUM PRAEDICTUM MODUM SE SEQUUNTUR, scilicet contradictorie sed
conuersim. Et his sic positis atque ita ordinatis nihil contingit
impossibile.

DUBITABIT AUTEM ALIQUIS, SI ILLUD QUOD EST NECESSARIUM ESSE POSSIBILE
ESSE SEQUITUR.

Ad superiorem possibilis et necessarii consequentiae reuersus est
quaestionem. Dicit enim dubitari posse, si id quod est possibile esse
consentiat ei propositioni, quae est necessarium esse. Siue enim
consentire dicatur siue non consentire, aliquid impossibile et
inconueniens utroque modo contingit. Nam si quis dicat id quod dicitur
possibile esse non consentire ei quod est necessarium esse, consentiet
negatio possibilis, ea quae est non possibile esse. Sed si ista
consentiet, erit idem necessarium esse quod est non possibile
esse. Quod si hoc rursus aliquis neget et dicat non esse negationem
eius propositionis quae est possibile esse eam quae dicit Non
possibile esse sed illam potius quae proponit possibile esse non esse,
quamquam falsum sit, tamen ne haec quidem ei /198/ quod est
necessarium esse conuenire potest. Sit enim negatio eius quae est
possibile esse ea quae dicit possibile esse non esse, si affirmatio
possibile esse non sequitur affirmationem quae dicit necesse est esse,
sequitur negatio ea quae est possibile est non esse.

Sed quod necesse est esse falsum est dicere quondam possibile est non
esse. Quid enim? Quod necesse est esse dici non potest fieri posse ut
non Sit sed potius non posse fieri ut non sit. Quod si quis dicat
rursus sequi id quod dicitur necesse esse et consentire ei quae dicit
possibile esse, sic quoque aliquid inconueniens reperietur. Quod enim
possibile est esse, idem possibile est non esse: erit igitur quod
necesse est esse possibile non esse et erit contingens quod
necessarium est. Possibile enim et contingens in utramque partem
facile uertitur et ad id quod est esse et ad non esse, quod autem
necesse est interclusum habet euentum ad contrariam dictionem et si
necesse est esse, ut non sit fieri non potest, et si necesse est non
esse, ut sit impossibile est. Quare qui dicit possibile esse
consentire ei quod est necesse esse, quoniam id quod est possibile
esse potest etiam non esse et hoc est contingens, dicit id quod esse
necesse est posse non es se et ess e contingens, quod est
inconueniens. Hanc igitur dubitationem soluens ita sequitur:

MANIFESTUM AUTEM QUONDAM NON OMNE POSSIBILE VEL ESSE VEL AMBULARE ET
OPPOSITE VALET. /199/

Multa, inquit, sunt quae unum esse possum id quod sunt, non etiam
aliud aliquid quod non sunt. Plura enim sunt quae ab eo quod sunt non
mutantur, alia uero sunt quae mutari possum: ut caelum unam rem solam
potest id est moueri, huic uero oppositum id est non moueri non
potest. Ergo NON OMNE QUOD EST POSSIBILE VEL ESSE VEL AMBULARE, id est
non omne de quo quaelibet possibilitas praedicatur, ETIAM OPPOSITE
UALET, ut utrumque possit fieri et facere quod facit et huic oppositum
id est non facere quod facit sed sunt quaedam in quibus ita potestates
praedicentur, ut non sit uerum de his dici quondam et opposita possum,
ut est in his quae praeter rationem aliquam possum, ut ignis. Namque
ignis praeter rationem aliquam calidus est; non est enim reddere
rationem cur ignis sit calidus, natura enim est calidus, et cum possit
esse calidus, non tamen potest id quod est oppositum id est non potest
non calere, quod est oppositum ei scilicet quod est calere.

ERGO SECUNDUM RATIONEM POTESTATES IPSAE EAEDEM PLURIMORUM ETIAM
CONTRARIORUM.

Potestates, inquit, quae sunt secundum rationem, id ast in quibus est
aliqua ratio, non unius possibilitates sed plurimorum sunt atque
oppositorum, ut possibilitas medicinae est curare; quae, quondam
secundum rationem fit ut cures medicus et est rationabilis potestas
medico curandi, non solum potest curare sed etiam non curare et potest
aliquid plus quam unum et ipsum quod potest oppositum est id est non
curare. Oppositum namque est /200/ ei quod est curare id quod dicitur
non curare, quae opposita contraria uocauit. Affirmatio namque et
negatio contrarietatibus discernuntur.

IRRATIONABILES VERO NON OMNES SED QUEMADMODUM DICTUM EST, IGNEM NON
EST POSSIBILE CALEFACERE ET NON.

Omnis, inquit, secundum rationem potestas opposita quoque ualet,
irrationabilium uero non omnis huiusmodi potestas est, ut opposita non
ualeat. Nam cum ferrum calere sine ratione potestas sit (non enim ex
ratione calet, quoniam rationem non habet), potest etiam non calere,
igni autem cum irrationabilis potestas sit calefacere, non potest et
non calefacere. Quare recte dictum est irrationabiles potestates non
omnes non posse contraria sed quasdam, ut ignemr qui cum sit
calfactibilis, non calfactibilis non est. Quae autem sint
irrationabilia, quae unam tantum habeant potestatem non etiam
oppositam, sic demonstrat dicens:

NEC QUAECUMQUE ALIA SEMPER AGUNT.

Ignis enim opposita non potest sed non solum ignis sed illa quoque
omnia unum possunt et non multa nec opposita, quaecumque actu semper
sunt, ut sol semper actu est lucidus, idcirco non potest non lucere,
et nix semper actu frigida est et ideo numquam potest esse non
frigida. Ergo QUAECUMQUE SEMPER AGUNT, id est in eo quod sunt semper
in actu sunt, manifestum est, quoniam sicut ignis non capit frigus,
ita nec illa quoque opposita possunt. Idcirco enim /201/ ignis quoque
opposita non potest, quia semper in actu habet propriam potestatem;
semper enim est calidus. Sed non omnia irrationabilia (ut dictum est)
unam tantum habent potestatem, ut opposita non possint sed sunt
quaedam irrationabiles potestates, quae utrumque possint, ut in eo
quod est secari pellem uel non secari pellem. Potest namque secari
pellis, potest etiam non secari sed haec sunt opposita. Secundum
igitur irrationabiles quoque potestates possunt quaedam opposita. Sed
idcirco superiora sunt dicta, inquit, quibus monstrauimus quoniam
ignis et quaecumque semper sunt actu non possunt opposita, ut
docereenus non omnem potestatem oppositorum esse potentiam sed aliquas
esse huiusmodi potestates quae actu essent et unam rem solam possent,
ab oppositorum uero potestate discederent. Hoc autem non solum in his
quae secundum rationem potestates dicuntur sed etiam secundum eam
speciem quae irrationabilis dicitur. Sunt enim quaedam eorum quae
irrationabilis potestatis esse dicuntur, quae non solum id quod sunt,
uerum etiam opposita possint, alia uero unum tantum possunt. Pellis
enim potest secari et non secari et idcirco opposita potest, ignis
uero cum sit calidus frigidus esse non potest et idcirco nulla illi
est oppositorum potestas.

QUAEDAM VERO POTESTATES AEQUIVOCAE SUNT. POSSIBILE ENIM NON
SIMPLICITER DICITUR.

/202/ Possibilitatis breuiter diuisio facienda est. Possibile enim
duobus dicitur modis. Est enim unum possibile quod cum non sit esse
possit, ut homo cum sedet non quidem ambulat sed ambulare
potest. Aliud est possibile quod cum sit esse possibile est, ut
quoniam ignis calet, potest esse calidus, et quoniam homo sedet,
potest sedere. Huius autem possibilis duae sunt species, una cum est
quidem potest tamen non esse, ut si quis sedeat, ita quidem potest
sedere, ut possit etiam non sedere, alia uero ut cum sit non esse non
possit, ut ignis calidus est sed non potest esse non calidus.

Atque hoc est quod ait: QUAEDAM VERO POTESTATES AEQUIVOCAE SUNT,
POSSIBILE ENIM NON SIMPLICITER DICITUR SED HOC QUIDEM QUONIAM VERUM
EST, UT IN ACTU, id est quod est et fit quod dicitur esse possibile,
UT in actu POSSIBILE EST AMBULARE, QUONIAM IAM AMBULAT et est in actu,
ET OMNINO POSSIBILE EST ESSE quidquid in actu est, ILLUD VERO QUOD
FORSITAN AGET, id est quod non est quidem sed esse poterit, UT
POSSIBILE EST AMBULARE, non quoniam nunc quidem ambulat sed quoniam
ambulaturus est aliquis. Haec autem sunt quaecumque non secundum actum
dicuntur sed secundum potestatem tantum, quae nondum quidem actu sint,
esse tamen possint.

ET HAEC QUIDEM IN MOBILIBUS SOLIS EST POTESTAS, ILLA VERO ET IN
IMMOBILIBUS.

Mobilia uocat quaecumque sunt naturalia et in generatione et
corruptione. Quaecumque enim /203/ generata sunt et corrumpi possunt,
ea semper in motu sunt, ipsa enim generatio motus quidam est atque
ipsa corruptio. Ergo in huiusmodi rebus, quaecumque generata sunt
atque mortalia, in his uera est illa potestas, quae non secundum actum
dicitur sed secundum id quod non est quidem sed esse potest. Nusquam
enim euenit huiusmodi potestas nisi in his quae nascuntur et mortem
oppetunt. Illa uero quae sunt immobilia id est quae sic in sua natura
fixa sunt et constituta, ut mutari mouerique non possint, id est
diuina, solam illam habent potentiam quae secundum actum dicitur, ut
sol immobilis quidem quantum ad substantiam, quamquam sit mobilis
secundum locum. Quoniam ergo est immobilis secundum substantiam et ab
ea non permutatur neque mouetur, habet in se lumen, quod ita habere
potest, ut non habere non possit. Sed in utrisque his uel mobilibus
uel immobilibus illud uerum est quod de his dicitur non impossibile
est esse. Nam et quae actu quidem non est, esse tamen poterit, ut homo
cum non ambulat, ambulandi tamen retinet potestatem, non est eum
impossibile ambulare, et solem non est impossibile habere lucem, quam
actu retinet sempiterno. In utrisque igitur et mobilibus et
immobilibus uerum illud est quod dicitur non impossibile esse. Nam et
de eo quod agit et de eo quod agere potest de utrisque idem uere
dicitur, quoniam non est impossibile esse. Nam et quod ambulat non est
impossibile ambulare et quod est ambulabile id est quod ambulare
potest non illi /204/ est impossibile ambulare. Sed quoniam diximus
eam quae secundum actum est potestatem duas habere species, unam
quidem cum in actu quidem sit et numquam possit non essent igni actu
est calere et numquam esse non potest calidus, aliam uero secundum id
quod dicimus esse quidem actu, posse tamen non esse, ut aliquis cum
sedet potest quidem sedere sed potest etiam non sedere: huiusmodi
quidem secundum actum possibile de necessario nullo modo praedicatur,
quod enim in actu est et necessarium est esse, est quidem sed ita est
ut non esse non possit. Hoc est enim quod ait: SIC IGITUR POSSIBILE,
id est quod cum actu sit possit tamen non esse, NON EST VERUM DE
NECESSARIO SIMPLICITER DICERE, ALTERUM AUTEM VERUM EST. Nam quod ita
est actu, ut non esse non possit, et semper actu est, hoc iuste de
necessario praedicatur. Quod enim necesse est esse, est quidem sed non
esse non potest.

QUARE QUONIAM PARTEM UNIVERSALE SEQUITUR, ILLUD QUOD EX NECESSITATE
EST SEQUITUR POSSE ESSE SED NON OMNINO.

Quoniam semper, inquit, speciem sequitur genus et partem suam sequitur
uniuersalitas (si enim homo est, animal est, id est si pars et species
est, uniuersalitatem et genus esse necesse est): quod si ita est,
sequitur scilicet eam propositionem quae dicit necesse esse illa
propositio quae dicit possibile esse eique consentit sed non omnis
significatio possibilitatis sequitur necessarium. Illa enim quae ita
possunt, ut non sint quidem, esse tamen possint nulla ratione de
necessario praedicantur. Necessarium /205/ non modo necesse est sed
etiam est. Hoc est enim quod ait SED NON OMNINO. Etenim de necessario
quod iam est non potest illud possibile praedicari, quod non est adhuc
quidem sed esse poterit.

ET EST QUIDEM FORTASSE PRINCIPIUM QUOD NECESSARIUM EST ET QUOD NON
NECESSARIUM OMNIUM VEL ESSE VEL NON ESSE, ET ALIA UT HORUM
CONSEQUENTIA CONSIDERARE OPORTET.

Principium, inquit, est fortasse harum propositionum consequentias
inueniendi, si quis primo loco necessarium ponat et non necessarium,
secundo uero loco possibile esse et caetera naturaliter enim id quod
necessarium est prius est. Nam si necessaria sunt ea quae semper actu
sunt, quae autem semper actu sunt sempiterna sunt, sempiterna uero
rerum omnium principia sunt, recte initium quoque speculandi, quae
harum propositionum consequentia sit, ex his sumemus quae sunt
necessariae, et praeter has ex necessarii negationibus id est ex non
necessario. Constat igitur a necessario et non necessario harum
consequentias inueniendi sumenda esse principia. Illae enim, id est
possibile esse et contingens esse et caetera, necessarium et non
necessarium uelut natura ipsa praecedens subsequnutur. Atque ideo ait:
ET ALIA, id est possibile esse et contingens esse, UT HORUM
CONSEQUENTIA CONSIDERARE OPORTET. Hoc est ita haec considerari debent,
tamquam si quod est necessarium et non necessarium praecedant,
consequantur uero possibile et contingens et caetera. /206/

MANIFESTUM EST AUTEM EX HIS QUAE DICTA SUNT, QUONIAM QUOD EX
NECESSITATE EST SECUNDUM ACTUM EST.

Patet, inquit, ac liquet omnia quaecumque secundum necessitatem sunt
semper esse SECUNDUM ACTUM, quoniam enim ignis ex necessitate calidus
est, actu quoque semper est calidus. Quocirca si quae SEMPITERNA sunt
omnibus quae non sunt sempiterna PRIORA sunt, etiam ea QUAE semper
ACTU SUNT his quae sunt POTESTATE PRIORA SUNT. Horum autem omnium
diuisionem facit: sunt enim, inquit, alia quidem praeter potestatem
actu tantum, ut sol non potestate mouetur sed actu, et illam mouendi
potestatem non habet, quae non est quidem sed esse potest sed actum
habet solum, a potestate uero quae praeter actum solet esse
relinquitur. PRIMAE etiam SUBSTANTIAE actu quidem sunt, numquam uero
potestate. Primas autem substantias dicit diuinas scilicet et
sempiternas, non eas quas in praedicamentis primas esse monstrauit id
est indiuiduas. Tunc enim de his loquebatur primis, quae nobis primae
sunt, nunc de his quae natura sunt primae, quae diuinae sunt scilicet
et sempiternae. ALIA VERO, ait, sunt quae actu sunt CUM POTESTATE, id
est quae et actum habent et aliquando habuerunt potestatem, ut
fabricata iam domus aliquando potuit fabricari et prius habuit
potestatem secundum tempus, postea uero actum. Sed natura actus prior
est potestate, ars uero ipsa actum cogitatione praecipit formamque
domus prius sibi ipsa designat et efficit. Quare natura actus prior
est /207/ potestate, potestas actu prior est tempore. ALIA VERO sunt,
inquit, quae ACTU quidem NUMQUAM SUNT, semper autem sunt POTESTATE, ut
numerus infinitus quidem est, quod eum semper in infinitum possis
augere sed actu infinitus non est. Quewcumque enim numerum sumpseris,
actu finitus est; quemlibet enim numerum dicas, finita illum
numerositas necesse est complectatur, ut decem uel centum. Infinitus
uero idcirco est potestate, quod eum possis facere in infinitum
concrescere, non tamen ut quilibet actus it numerus infinitus.

 [14] 
UTRUM AUTEM CONTRARIA EST AFFIRMATIO NEGATIONI ET ORATIO ORATIONI QUAE
DICIT QUONIAM OMNIS HOMO IUSTUS EST EI QUAE EST NULLUS HOMO IUSTUS EST
AN OMNIS HOMO IUSTUS EST EI QUAE EST OMNIS HOMO INIUSTUS EST?

Propositio quidem quaestionis talis est: quaerit enim, quoniam huic
propositioni quae dicit:

Omnis homo iustus est

ea quae proponit:

Nullus homo iustus est

et ea rursus quae dicit:

Omnis homo iniustus est

uidentur oppositae, quae harum magis superiori affirmationi, quae
dicit:

Omnis homo iustus est

contraria est? Utrum affirmatio uniuersalis contraria est ei per quam
proponimus:

Omnis homo iniustus est

an certe negatio uniuersalis ea quae est:

Nullus homo /208/ iustus est?

Similiter etiam huic propositioni quae est:

Callias iustus est

propositio quae proponit:

Callias iniustus est

an ea quae dicit:

Callias iustus non est

contraria est? De qua re hanc uiam disputationis ingreditur: NAM SI
EA, inquit, QUAE SUNT IN UOCE illis quae sunt in anima famulantur
hisque in significatione consentiunt, necesse est ut quod in
opinionibus animae reperitur hoc idem euenire uideatur in uoce. Quod
si illic ei opinioni quae arbitratur omnem hominem iustum esse illa
opinio opposita est et illa est maxime contraria, quae putat omnem
hominem iniustum esse, et in uocibus quoque affirmatio ea quae est:

Omnis homo iustus est

ei affirmationi magis contraria est quae dicit:

Omnis homo iniustus est

Quod si in opinionibus non haec magis opponitur potius quam illa quae
dicit:

Nullus homo iustus est

et in uocibus quoque negatio uniuersalis uideatur esse contraria, non
affirmatio quae dicit:

Omnis homo iniustus est

⟨et⟩ erunt contrariae:

Omnis homo iustus est

et:

Nullus homo iustus est

Quod autem dixit: QUOD SI NEQUE ILLIC CONTRARII OPINATIO CONTRARIA EST
tale est: iustum enim esse et iniustum esse quamquam sit secundum
habitum et priuationem praedicatio, tamen haec nunc, id est iniustum
esse, pro contrario sumitur. Ergo si in opinionibus contrarii id est
iniusti affirmatio contraria non est, non erit nec in uocibus
contraria affirmatio sed potius negatio /209/ quae est nullus homo
iustus est. QUARE, inquit, CONSIDERANDUM EST cui opinioni falsae
opinio uera contraria est. Nam si qua res bona sit, uerum est de ea
dicere, quoniam bonum est, contra quam propositionem falsum est
dicere, quia malum est, falsum etiam quia non bonum est. Sed uidendum
quae harum sit magis contraria uerae affirmationi, quae dicit bonum
esse quod bonum est: utrum illa contraria est quae id quod bonum est
dicit esse malum an ea quae id quod bonum est dicit esse non bonum?
Atque hoc est quod ait:

DICO AUTEM HOC MODO. EST QUAEDAM OPINATIO VERA BONI QUONIAM BONUM EST,
ALIA VERO QUONIAM NON BONUM FALSA, ALIA VERO QUONIAM MALUM. QUAENAM
ERGO HARUM CONTRARIA EST VERAE?

Id est utrum ea quae negat id quod est an ea quae ponit id quod non
est? Quae magis harum ei quae dicit esse id quod est uideatur esse
contraria, requirendum est. Sed quod his adiecit:

ET SI EST UNA, SECUNDUM QUAM CONTRARIA?

Tale est: contrariorum alia sunt habentia medium, alia uero sunt non
habentia. Et illorum quae habent, si quis unum contrarium neget, non
necesse est per illam negationem illud aliud contrarium
intellegere. Nam quoniam inter album et nigrum est aliquid, si quis
dicat:

Non est album

non idcirco nigrum esse monstrauit. Potest enim esse et rubrum et
quidquid /210/ aliud in talium contrariorum medietate locatum est. In
illis uero contrariis quae medio carent nihil differt negare rem
propositam an affirmare contrariam. Nihil enim differt dicere diem non
esse quam dicere noctem esse. Hoc est enim diem non esse quod esse
noctem. Nihil enim est inter noctem atque diem. Ergo in his affirmatio
contrarii idem ualet quod rei propositae negatio. Ergo nunc hoc dicit:
etiamsi in aliquibus, inquit, tales propositiones inueniuntur, ut
negatio rei propositae et affirmatio contrarii idem ualeat et sint
unae significatione, quaerendum est secundum quam enuntiationem
propositio magis est contraria, secundum eam quae dicit non esse diem
an secundum eam quae proponit esse noctem. Inuestigandum igitur est
quae harum, quamquam unum utraque significet, magis est contraria ei
quae dicit esse diem. Hoc est enim quod ait: ET SI EST UNA, SECUNDUM
QUAM CONTRARIA? Id est et si unum significabunt aliquando rei negatio
et contrarii affirmatio, secundum quam harum magis est contraria
propositio superiori propositae enuntiationi?

NAM ARBITRARI CONTRARIAS OPINIONES DEFINIRI IN EO, QUOD CONTRARIORUM
SUNT, FALSUM EST.

Contrariorum prius naturam recte determinet, qui de contrariis
propositionibus tractat. Quidam enim putant contrarias esse opiniones,
quae contrariarum essent rerum, quod Aristoteles negat. Dicit enim
falsam esse definitionem, quae determinat eas esse /211/ contrarias
opiniones, quae sunt contrariarum rerum. Nam cum sit contrarium bonum
malo, possumus habere opinionem de bono quoniam bonum est, et haec
uera est, possumus rursus id quod malum est putare malum, et haec
rursus uera est. Et opiniones quidem boni quoniam bonum est et mali
quoniam malum contrariarum rerum sunt, tamen utraeque sunt uerae sed
contrariae utraeque uerae esse non possunt. Falso igitur definitum est
eas esse contrarias opiniones, quae contrariarum sunt rerum. Quod
autem ait: boni ENIM QUONIAM BONUM EST ET MALI QUONIAM MALUM EST EADEM
FORTASSE opinio est ET VERA est, aut id quod dixit EADEM ad id
rettulit quod post secutus est VERA, namque uerae in eo quod uerae
sunt eaedem sunt, aut certe quod eiusdem esset opinionis, quod bonum
esset, bonum putare, quod malum esset, malum. Siue autem eaedem sint
siue plures, contrariae esse non poterunt, idcirco quoniam simul uerae
sunt.

SUNT AUTEM ISTA CONTRARIA. SED NON EO QUOD CONTRARIORUM SINT
CONTRARIAE SUNT SED MAGIS EO QUOD CONTRARIE.

Sunt autem, inquit, ista scilicet quae sunt in opinionibus contraria
non tunc contraria quando contrariorum sunt sed potius quando de uno
eodemque diuerso modo et contrarie suspicantur. Hoc est enim quod ait:
SUNT AUTEM ISTA CONTRARIA, ea scilicet quae in animae opinionitus
posita sunt, quorum propositiones /212/ sunt contrariae, non eo quod
sunt contrariorum sed potius eo quod de uno eodemque subiecto
contrarie suspicentur: ut si quis de bono suspicetur quoniam bonum est
et rursus alius de eodem bono quoniam malum est, hae sunt contrariae,
quae uerae simul esse non possunt, et de eodem id est bono nunc bene,
nunc uero male id est contrarie suspicantur.

SI ERGO EST BONI QUONIAM EST BONUM OPINATIO, EST AUTEM QUONIAM NON
BONUM EST VERO QUONIAM ALIQUID ALIUD QUOD NON EST NEQUE POTEST ESSE,
ALIARUM QUIDEM NULLA PONENDA EST, NEQUE QUAECUMQUE ESSE QUOD NON EST
OPINANTUR NEQUE QUAECUMQUE NON ESSE QUOD EST.

Huius argumenti principium est, quo pro confesso utitur et probato,
quod unius rei plura atque infinita non possint esse contraria: quare
unius rei unum erit contrarium. Est ergo opinio boni quoniam bonum
est, et haec uera est; est rursus boni quoniam bonum non est, et haec
falsa est. Potest esse etiam quae putet esse bonum id quod non est, ut
si quis dicat id quod est bonum quoniam malum est uel quoniam
quantitas est uel quoniam ad aliquid quod non est. Sed haec quae de
bono dici possunt, quae ipsum bonum non est, infinita sunt. Rursus
possumus de /213/ bono arbitrari multa non esse, quae est. Bonum enim
quod honestum est possumus dicere quoniam honestum non est, possumus
dicere quoniam utile non est, possumus quoque dicere quoniam
expetendum non est et alia plura. Infinita ergo sunt et ea quae
possumus arbitrari de bono, quoniam est id quod bonum ipsum non est,
et ea quae opinamur non esse bonum quae est, ea quoque sunt
infinita. Quare nec ea quae putat opinio bonum esse quod non est nec
ea quae putat non esse quod est ei opinioni ponenda est esse
contraria, quae putat bonum esse quod bonum est. Hoc est enim quod
ait: ALIARUM QUIDEM NULLA PONENDA EST, NEQUE QUAECUMQUE ESSE QUOD NON
EST OPINATUR, ut si dicamus de bono quoniam malum est uel inutile uel
turpe, NEQUE QUAECUMQUE NON ESSE QUOD EST, ut si de eodem bono dicamus
bonum expetendum non est, bonum honestum non est.

INFINITAE ENIM UTRAEQUE SUNT, ET QUAECUMQUE ESSE OPINANTUR QUOD NON
EST ET QUAECUMQUE NON ESSE QUOD EST.

Hae igitur reiciendae sunt et ad nullam contrarii oppositionem
sumendae, quoniam infinitae sunt, cum semper contrariorum oppositio
sit finita. Quae autem contrariae ponendae sint opiniones, sequitur
dicens:

SED IN QUIBUS EST FALLACIA. HAE AUTEM EX HIS EX QUIBUS SUNT
GENERATIONES. EX OPPOSITIS VERO GENERATIONES, QUARE ETIAM
FALLACIA. /214/

Opinioni, inquit, de bono quoniam bonum est, contraria illa sola
ponenda est, in qua primum fallacia reperitur. In qua autem primum
fallacia reperiatur, ostendit per id quod dixit: EX QUIBUS SUNT
GENERATIONES fallacia facillime reperitur. Generatio enim semper ex
oppositis est. Quotiens enim aliquid fit album, non fit ex dulci nec
ex duro nec ex liquido sed ex non albo. Et quod dulciscit, non fit ex
calido neque frigido nec nigro nec ex ulla alia qualitate nisi ex sibi
opposito id est ex non dulci. Eodem quoque modo in aliis sese
habet. Omnis generatio ex eo fit quod non fuit, ut dulce ex non dulci,
album ex non albo, calidum ex non calido. Quare si generationes quidem
ex oppositis sunt, in his autem est fallacia in quibus sunt
generationes, erit in oppositis prima fallacia. Prima namque fallacia
est non putare aliquid esse quod est, secunda putare quod non est: ut
in eo quod est bonum prima fallacia est putare illud non esse bonum,
secunda malum esse arbitrari quod bonum est. Quocirca illic maxime
ponenda est contrarietas ubi est prima fallacia, in his autem est
prima fallacia ex quibus generationes oriuntur (generationes uero dico
esse quae fiunt ex his quae id quod fiunt non fuerunt), generationes
autem ex oppositis: in oppositis est igitur prima fallacia. Sed in
quibus est prima fallacia, maxime contraria illa ponenda sunt:
opposita igitur maxime contraria sunt. Sed bonum esse et bonum non
esse opposita sunt: bonum igitur /215/ non esse ei quod est bonum esse
contrarium est, non illud quod est malum esse. Quod maiore
argumentatione confirmat.

SI ERGO QUOD BONUM EST ET BONUM ET NON MALUM EST, ET HOC QUIDEM
SECUNDUM SE, ILLUD VERO SECUNDUM ACCIDENS (ACCIDIT ENIM EI MALO NON
ESSE), MAGIS AUTEM IN UNOQUOQUE EST VERA QUAE SECUNDUM SE EST, ETIAM
FALSA, SIQUIDEM ET VERA.

Persubtilis argumentatio tali ratione formata est: bonum, inquit, et
bonum est et non malum, quorum unum secundum se et proxime et
naturaliter est, hoc scilicet quod bonum est, alterum uero est
accidenter, id est quod malum non est. Accidit enim ei quod bonum est,
ut malum non sit. Ergo quod bonum est naturalius habet bonum esse quam
non esse malum. Illud enim secundum se inest, illud (ut dictum est)
secundum accidens. Quod si hoc est, uerior est ea propositio quae
affirmat quod secundum se est quam illa quae affirmat quod accidens
est. Est autem secundum se bonum esse quod bonum est, secundum
accidens uero malum non esse quod bonum est: uerius igitur et
propinquius est dicere de bono quoniam bonum est, quam dicere de bono
quoniam malum non est. Quod si hoc est, etiam ea opinio quae secundum
se falsa est mendacior iuste uidebitur ab ea quae secundum accidens
mentitur. Nam si illa uera est propinquius quae secundum se est, illa
erit falsa propinquius quae secundum se est. Hoc est enim quod /216/
ait: MAGIS AUTEM IN UNOQUOQUE EST VERA QUAE SECUNDUM SE EST, ETIAM
FALSA, SIQUIDEM ET VERA: si illa magis uera est quae secundum se est,
recte illa magis falsa dicitur, quae secundum se falsa est, id est
quae id negat quod secundum se uerum est.

ERGO EA QUAE EST QUONIAM NON EST BONUM QUOD BONUM EST EIUS QUOD
SECUNDUM SE EST FALSA EST.

Ad quid tendat tota superior argumentatio continua disputatione
subuectit. Superius enim dictum est opinionem eam quae putat bonum
esse quod bonum est secundum se esse: quare illa opinio quae dicit non
esse bonum quod bonum est falsa est et de ea re falsa est, quae
secundum se uera est. Secundum se enim uera est opinio quae putat
bonum esse quod bonum est, quae uero arbitratur non esse bonum quod
bonum est eius quae secundum se est ueritatem opinionis
intercipit. Nam bonum esse quod bonum est quisquis opinatur secundum
ipsius boni naturam habet opinionem atque ideo secundum se opiniones
huiusmodi nominantur: quare erit haec quoque secundum se falsa,
quoniam secundum se ueritatis uidetur auierre propositionem. Idem
autem bonum secundum accidens est non malum et hoc de bono uerum est
dicere, quoniam non est malum sed accidenter, bono enim accidit non
esse malum. Illa uero quae putat malum esse quod bonum est aufert non
malum ab /217/ eo quod bonum est et interimit rem secundum accidens
ueram. Vera namque est opinio quae dicit non esse malum quod bonum est
sed secundum accidens: quare secundum accidens falsa erit ea quae
dicit malum esse quod bonum est. Illam enim propositionem tollit quae
secundum accidens uera est. Quare quoniam prior est ea quae secundum
se est quam ea quae secundum accidens, eius falsitas quae secundum se
est fallacior erit ea falsitate quae secundum accidens est. Sed ea
quae putat non esse bonum quod bonum est secundum se ueritatis
peremptoria est, ea uero quae dicit malum esse quod bonum est eius
quae est non esse malum quod bonum est, secundum accidens rei uerae,
peremptoria est. Quare falsior est ea quae dicit non esse bonum quod
bonum est quam ea quae dicit esse malum id quod est bonum.

FALSUS EST AUTEM MAGIS CIRCA SINGULA QUI HABET CONTRARIAM OPINIONEM;
CONTRARIA ENIM EORUM QUAE PLURIMUM CIRCA IDEM DIFFERUNT.

Quaerebatur, utrum affirmatio contrarii an negatio propositae rei
eiusdem propositae rei affirmationi magis possit esse contraria. Sed
nunc hoc dicit, quoniam quae falsa sunt magis ea sunt
contraria. Contraria /218/ enim sunt quaecumque circa eandem rem
plurimum differunt, ut circa colorem album et nigrum. Ergo quoniam
quae maxime falsa sunt et maxime uera ea plurimum a se distant, maxime
autem uera est secundum se consistentis rei enuntiatio, maxime autem
falsa secundum se consistentis ueritatis peremptoria, necesse est
autem inter affirmationen contrarii et negationem propositae rei unam
magis esse contrariam: falsior et magis contraria est opinio illa quae
contradictionem cogitat, ut ea quae est non esse bonum quod bonum est,
quam ea opinio quae habet malum esse quod bonum est. [Quoniamque ea
quae sunt in uocibus opiniones sequuntur: simili modo negatio eius
quae est omne bonum bonum est, ea scilicet quae dicit:

Nullum bonum bonum est

magis est contraria quam ea quae proponit:

Omne bonum malum est

Quocirca et in aliis quoque ut in ea quae est:

Omnis homo iustus est

magis est contraria illa quae dicit:

Nullus homo iustus est

quam ea quae dicit:

Omnis homo iniustus est

ILLA VERO QUAE EST QUONIAM MALUM EST QUOD BONUM IMPLICITA EST.

Addit ad demonstrationem superiorem argumentum quod monstret magis
esse contrariam eam quae negat potius quam eam quae contrarium
affirmat: implicita est, inquit, affirmatio contrarii. Quisquis enim
putat id quod bonum est malum esse, fieri aliter non potest, nisi
illud quoque putet non esse bonum. /219/ Quare duplex quodammodo
propositio est ea quae dicit malum esse quod bonum est. Nam etiam
illud in se continet, quoniam bonum non est. Simplex autem est
propositio bonum esse quod bonum est et simplici simplex potest magis
esse contraria simplexque est negatio quod bonum est non esse bonum:
haec igitur magis contraria est.

AMPLIUS, SI ETIAM IN ALIIS SIMILITER OPORTET SE HABERE, ET HIC
VIDEBITUR BENE ESSE DICTUM AUT ENIM UBIQUE EA QUAE EST CONTRADICTIONIS
AUT NUSQUAM.

Aut in omnibus, inquit, uere dicitur contradictionem magis esse
contrariam quam contrarii affirmationem aut nusquam. Aut enim et in
allis quoque idem euenire oportet aut ne hic quidem uerum est quod
dicitur contrariam esse eam quae contradictionis est id est negationis
potius quam contrarii affirmationem. Hoc autem speculemur, inquit, in
his quae contrarium non habent, ut in homine. Si quis enim putet
hominem hominem esse, uera est; si quis uero hominem putet non esse
hominem, falsa est. Si quis autem putet hominem equum esse, nullus
dixerit hanc magis esse contrariam, quae putat hominem equum esse,
quam quae hominem non esse hominem arbitratur. Quare si in his quae
contraria non habent illa contraria est quae contradictione formatur,
in his quoque quae habent contraria non contrarii /220/ affirmatio sed
negationis propositio magis contraria est.

AMPLIUS SIMILITER SE HABET BONI QUONIAM BONUM EST ET NON BONI QUONIAM
NON BONUM EST, ET SUPER HAS BONI QUONIAM NON BONUM EST ET NON BONI
QUONIAM BONUM EST.

Ex similitudine et proportione contrarietatis uim propositionum
inuestigare conatur. Sed has prius disponamus, post autem quantum
potest breuiter uim Aristotelicae argumentationis exsequemur.

VERA

boni quoniam bonum est

FALSA

boni quoniam bonum non est

VERA

non boni quoniam non bonum est

FALSA

non boni quoniam bonum est

Harum quattuor opinionum duae uerae sunt, duae falsae. Illa quidem
quae est boni quoniam bonum est uera est, illa uero quae est boni
quoniam bonum non est falsa est; rursus illa quae est non boni quoniam
bonum non est uera est, illa uero quae est non boni quoniam bonum est
falsa est. Ergo haec est similitudo et proportio harum quattuor
propositionum. Nam quemadmodum se habet opinio boni quoniam bonum est
ad eam opinionem quae est boni quoniam /221/ bonum non est, eodem modo
sese habet opinio quae est non boni quoniam non bonum est ad eam quae
est non boni quoniam bonum est. Nam sicut illic una uera est, falsa
altera, ita quoque hic una uera est, altera falsa. Capit igitur
exemplum prius ab ea quae est non boni quoniam non bonum est. Haec
enim, inquit, cum uera sit, quam huic ponemus esse contrariam? Eamne
quae dicit malum est? Sed non est contraria. Potest enim simul esse
uera et ea quae dicit non esse bonum quod bonum non est et ea quae
dicit malum esse quod bonum non est. Sunt enim quaedam non bona quae
mala sunt. Quccirca contrariae non sunt, in quibus proponitur quod non
bonum est bonum non esse et quod non est bonum malum esse. Contrariae
enim uerae simul nequeunt inueniri et uera uerae contraria numquam
est. Sed nec illa poterit huic esse contraria, quae dicit non malum
esse quod bonum non est. Possunt enim quaedam non quidem esse bona,
nec tamen mala, ut ex arbore nullius utilitatis causa ramum
defringere, si arborem nihil laedat, neque malum neque bonum
est. Quare uerae simul possunt esse et hae quoque quae opinantur id
quod est non bonum quoniam non bonum est et id quod est non bonum
quoniam malum non est. Quare nec hae sunt contrariae.

Restat igitur /222/ ut eius opinionis quae est non boni quoniam non
bonum est ea sit contraria quae est non boni quoniam bonum est. Quod
si in his quattuor propositionibus quas supra descripsimus similitudo
seruatur et sicut est opinio non boni quoniam non bonum est ad eam
quae est non boni quoniam bonum est, sic opinio boni quoniam bonum est
ad opinionem boni quoniam bonum non est, contraria autem est opinio
non boni quoniam bonum non est opinioni non boni quoniam bonum est:
contraria igitur erit opinioni boni quoniam bonum est opinio boni
quoniam bonum non est.

MANIFESTUM VERO QUONIAM NIHIL INTEREST, NEC SI UNIVERSALITER PONAMUS
AFFIRMATIONEM; HUIC ENIM UNIVERSALIS NEGATIO CONTRARIA ERIT.

Illud quoque recte commemorat quod nihil differat in opinionibus haec
es se contraria non uniuersaliter constitutis et in his quae sibi
uniuersaliter opponuntur. Similiter enim in ea quoque opinione quae
arbitratur omne bonum bonum esse illa contraria est quae putat nullum
bonum bonum esse. Nam quod dicimus bonum esse id quod bonum est, id si
in opinione uniuersaliter affirmetur, ita putandum est: quidquid bonum
est bonum esse. Hoc autem nihil differt, tamquam si dicamus: omne
bonum bonum est. Quae opinio cum sit uera, illa ei contrarie opponitur
quae dicit quidquid bonum est bonum non est. Hoc autem nihil didert,
tamquam si opinemur nullum bonum bonum esse. Et in non bono quoque
eodem modo, ut si /223/ ita dicamus: omne quod non bonum est non est
bonum et rursus omne quod non bonum est bonum est, eodem modo sibi
sunt istae contrariae, ut una uera sit, altera falsa, quod in
contrariis maxime reperitur. Quare tota disputatio quaestioque ita
concluditur: nam si ea quae sunt in anima principia quaedam sunt eorum
quae significantur in uoce, uox autem quaedam nota est animae
passionum, quidquid contingit in anima, idem quoque in uoce redire
necesse est. Quod si uniuersalis affirmatio et uniuersalis negatio
sunt in opinione contrariae, eaedem quoque in uocibus erunt, id est
non erit ea contraria quae contrarium affirmat sed ea quae id quod
ante propositum est per uniuersalitatis contrarietatem negat, ut est
omne bonum bonum est uel omnis homo bonus est, his contraria est
nullum bonum bonum est, nullus homo bonus est. Hoc est enim quod ait:
VEL QUONIAM NULLUM VEL NULLUS, NULLUM ad illam propositionem referens
quae dicit:

Omne bonum bonum est

NULLUS illi scilicet opponit quae dicit:

Omnis homo bonus est

ut sint hoc modo:

Omne bonum bonum est

huic contraria:

Nullum bonum bonum est

rursus:

Omnis homo bonus est

huic contraria:

Nullus homo bonus est

Contradictorias autem dicit esse eas quas supra proposuit, cum de
uniuersalibus et particularibus loqueretur, eas scilicet quae sunt
angulares. Uniuersalis enim affirmatio particulari negationi et
particularis affirmatio uniuersali negationi per contradictionem
opponi monstrata est. /224/

MANIFESTUM AUTEM QUONIAM ET VERAM VERAE NON CONTINGIT ESSE CONTRARIAM
NEC OPINIONEM NEC CONTRADICTIONEM.

Ex his quae supra sunt dicta illud quoque colligit, quod nec ea quae
sunt contraria uera simul esse possint nec ea quae uera sunt sibi
possint esse contraria, et hoc non solum in opinionibus es se, ut uera
opinio uerae opinioni contraria non sit sed in propositionibus
quoque. Neque enim fieri potest ut duas contrarias simul ueras esse
contingat. Et hoc per syllogismum colligit huiusmodi: omnia contraria
sunt opposita, quae autem opposita sunt simul eidem inesse non
possunt: contraria igitur in uno eodemque esse natura non
patitur. Quare si duo uera de eodem praedicari possunt, duo autem
contraria eidem inesse non possunt, quae contraria sunt uera esse
nulla naturae ratione permittitur. Hoc est enim quod ait: CONTRARIAE
ENIM SUNT QUAE CIRCA OPPOSITA SUNT, id est omne contrarium oppositum
est nec fieri potest ut non quae sunt contraria in oppositis
contineantur; sicut enim in praedicamentis edocuit, contrariorum genus
quoddam est oppositio.

CIRCA EADEM AUTEM CONTINGIT VERUM DICERE EUNDEM

id est duo uera possunt simul esse et de eodem simul uere praedicari,
ut cum dicimus aliquid bonum non esse et malum esse, utraque simul
uere dici possunt. Possunt enim /225/ quaedam [quae] cum bona non
sint, tamen mala esse, ut turpitudo bona quidem non est, malum tamen
est. Ergo ea quae uera sunt simul ut praedicentur uere fieri potest et
ut in eodem sint.

SIMUL AUTEM EIDEM NON CONTINGIT INESSE CONTRARIA.

Quocirca si uera quidem possunt eidem inesse, contraria autem eidem
inesse non possunt, ea quae contraria sunt uera simul esse non
possunt. Quare conuertitur: nec quae uera sunt simul contraria esse
possunt. Non igitur fieri potest, ut uel in opinionibus uel in
propositionibus ea quae uera sunt possit aliquis recte contraria
suspicari.

Haec autem quantum breuitas expositionis per mittebat expressimus:
quid autem altior hulus libri tractatus edoceat secundae editionis
series explicabit.