Logica ingredientibus/1
PETRUM ABAELARDUM SUPER PORPHYRIUM

LI 1.01

LI 1.02 TRACTATUS DE GENERE

LI 1.03 TRACTATUS DE SPECIE

LI 1.04 TRACTATUS DE DIFFERENTIA

LI 1.05 TRACTATUS DE PROPRIO

LI 1.05 TRACTATUS DE ACCIDENTE

LI 1.06 TRACTATUS DE COMMUNITATIBUS ET PROPRIETATIBUS

1

LI 1.00

		 INCIPIUNT GLOSSAE SECUNDUM MAGISTRUM
		  PETRUM ABAELARDUM SUPER PORPHYRIUM

[1] Ingredientibus nobis logicam pauca de proprietate eius
praelibantes a genere ipsius quod est philosophia ducamus exordium.
Philosophiam autem non quamlibet scientiam Boethius appellat sed quae
in maximis rebus consistit, non enim philosophos quoslibet scientes
dicimus sed quorum intelligentia penetrat subtilia. Huius enim tres
species Boethius distinguit: speculatiuam scilicet de speculanda rerum
natura, moralem de honestate uitae consideranda, rationalem de ratione
argumentorum componenda, quam *logicen* Graeci nominant. [2] Quam tamen
a philosophia quidam diuidentes non philosophiae partem sed
instrumentum teste Boethio dicebant, eo uidelicet quod in ea
quodammodo caeterae operentur dum argumentis ipsius ad proprias
probandas quaestiones utuntur. Veluti si ex naturali uel morali
speculatione quaestio fiat, ex logica sumuntur argumenta. [3] Contra
quos ipse Boethius nihil impedire dicit idem eiusdem et instrumentum
esse et partem, sicut est manus humani corporis. Ipsa etiam logica sui
saepe instrumentum uidetur cum et quaestionem ad se pertinentem suis
approbat argumentis, ueluti istam:

     Homo est species animalis

Nec tamen ideo minus est logica quia logicae est instrumentum; sic nec
philosophia quia philosophiae. Quam etiam ipse Boethius a duabus aliis
philosophiae speciebus proprio fine suo distinguit qui in componendis
argumentationibus consistit. Nam etsi physicus argumenta componit, non
ad hoc eum physica sed sola instruit logica.

[4] De qua etiam hac ratione conscriptam esse meminit atque eam ad
certas argumentationum regulas reductam esse, ne nimium uagos falsis
complexionibus in errorem pertrahat, cum id quod in rerum natura non
inuenitur, rationibus suis uideatur astruere et saepe contraria in
conclusionibus suis colligere hoc modo:

     Socrates est corpus
     Corpus autem album
     Quare Socrates est albus

Rursus:

     Socrates est corpus
     Corpus autem nigrum
     Quare Socrates est niger

[5] In scribendo autem logicam hic ordo necessarius est, ut quoniam
argumentationes ex propositionibus iunguntur, propositiones <ex>
dictionibus, eum qui logicam perfecte scribit primum de simplicibus
sermonibus, deinde de propositionibus necesse est scribere, tandem in
argumentationibus finem logicae consummare -- sicut et princeps noster
Aristoteles fecit qui ad sermonum doctrinam Praedicamenta perscripsit,
ad propositionum Perihermeneias, ad argumentationum Topica et
Analytica.

[6] Iste autem Porphyrius sicut ipsa inscriptio tituli docet, hanc
introductionem ad Praedicamenta Aristotelis praeparat, quam tamen ipse
ad totam artem necessariam posterius demonstrat. Cuius intentio,
materia, modus tractandi, utilitas aut cui dialecticae parti
supponatur praesens scientia, breuiter distinguatur subtilius. [7] Est
autem intentio lectorem praecipue ad Praedicamenta Aristotelis
instruere, ut facilius ea quae ibi tractantur queat intelligere. Quod
facit tractando de quinque quae sunt eius materia -- genere scilicet,
specie, differentia, proprio et accidente -- quorum praecipue
agnitionem ad Praedicamenta utilem iudicauit, quod de his fere in tota
serie Praedicamentorum disputetur. Quod autem quinque diximus, et ad
haec nomina: genus, species et caetera et ad eorum significata
quodammodo referri potest. Nam et horum quinque nominum
significationem conuenienter aperit, quibus Aristoteles utitur, ne cum
ad Praedicamenta uentum fuerit, quid in his nominibus intelligendum
sit, ignoretur. Potest etiam et de significatis omnibus istorum
nominum quasi de quinque agi, quia licet singillatim accepta infinita
sint, quippe infinita sunt genera et similiter species et caetera, de
omnibus tamen, ut dictum est, quinque agitur, quia de omnibus secundum
quinque proprietates tractatur, de omnibus quidem generibus secundum
hoc quod sunt genera, et de caeteris similiter. Sic namque et octo
partes orationis considerantur secundum octo quidem earum
proprietates, cum singillatim acceptae sint infinitae.

[8] Modus uero tractandi hic est quod singulorum prius distinctis
naturis in diuersis eorum tractatibus tandem ad maiorem eorum
cognitionem ad communitates eorum simul et proprietates descendit.

[9] Utilitas autem, ut ipse Boethius docet, cum principaliter ad
Praedicamenta dirigatur. Quadrifariam tamen spargitur, quod postmodum,
ubi ipse id dicet, diligentius aperiemus.

[10] Per quam partem uero ad logicam praesentis operis scientia tendat
statim dinoscitur, si prius logicae partes diligenter distinxerimus.
Sunt autem duae auctore Tullio et Boethio quae logicam componunt,
scientia scilicet inueniendi argumenta et diiudicandi, hoc est
confirmandi et comprobandi, ipsa inuenta. Duo enim necessaria sunt
argumentatorum, primum ut inueniat argumenta per quae arguat, deinde
si quis ea calumnietur tamquam uitiosa aut non satis firma, ea
confirmare sciat. Unde Tullius inuentionem naturaliter priorem dicit.
Ad utramque autem logicae partem, maxime uero ad inuentionem haec
scientia pertinet. Et pars quaedam est scientiae inueniendi. Quomodo
enim ex genere argumentum aut specie seu caeteris duci possit nisi his
quae hic tractantur cognitis? Unde ipse Aristoteles horum definitiones
in Topicis suis inducit, cum locos eorum tractat sicut et Tullius in
suis. Sed quoniam ex eisdem confirmatur argumentum ex quibus
inuenitur, a iudicio non est aliena haec scientia. Sicut enim ex
natura generis aut speciei trahitur argumentum, ita ex eadem
confirmatur extractum. Considerans namque in homine quantum ad animal
speciei naturam ex ipsa statim argumentum ad probandum animal inuenio.
Quod si quis calumnietur, ipsum statim argumentum idoneum ostendo
adsignans in eisdem speciei aut generis naturam, ut ex eisdem
terminorum habitudinibus et inueniatur argumentum et confirmetur
inuentum.

[11] Quidam tamen hanc scientiam necnon praedicamentorum aut
diuisionum seu definitionum uel etiam propositionum omnino ab
inuentione et iudicio separant nec ullo modo in partibus logicae
recipiunt, cum tamen eas ad totam logicam necessarias iudicent. [12]
Quibus quidem tam auctoritas quam <ratio> contraria uidetur. Boethius
namque super Topica Ciceronis duplicem diuisionem dialecticae ponit
quarum utraque ita alteram uicissim includit, ut singulae totam
dialecticam comprehendant. Prima quidem est per scientiam inueniendi
et iudicandi, secunda per scientiam diuidendi, definiendi, colligendi.
Quas etiam ad se inuicem ita reducit, ut in scientia inueniendi, quod
unum membrum est prioris diuisionis, scientiam quoque diuidendi uel
definiendi includat, pro eo scilicet quam tam ex diuisionibus quam ex
definitionibus argumenta ducantur. Unde generis quoque scientia et
speciei seu aliorum simili ratione inuentioni accomodatur. [13] Ipse
etiam Boethius ingredientibus logicam primum ex Aristotelis libris
textum Praedicamentorum occurrere dicit. Ex quo apparet Praedicamenta
a logica non separari, in quibus introitum logicae lector habet,
praesertim cum distinctio illa praedicamentorum uires argumentandi
maximas ministret, cum per eam, cuius naturae unaquaeque res sit aut
non sit, ualeat confirmari. Propositionum quoque proprietas ab
argumentis non est aliena, cum modo hanc <modo> illam aut ut
contrariam uel contradictoriam seu quomodolibet aliter <oppositam>
probet. Quia itaque omnes tractatus logicae ad finem eius, id est
argumentationem, inclinantur, nullius eorum scientiam <a> logica
secludimus.

[14] His praelibatis litteram insistamus.

			       LI 1.01

     CUM SIT NECESSARIUM, CHRISAORIE, ET AD EAM QUAE EST APUD
     ARISTOTELEM PRAEDICAMENTORUM DOCTRINAM NOSSE QUID GENUS SIT ET
     QUID DIFFERENTIA QUIDQUE SPECIES ET QUID PROPRIUM ET QUID
     ACCIDENS, ET AD DEFINITIONUM ASSIGNATIONEM, ET OMNINO AD EA QUAE
     IN DIVISIONE VEL DEMONSTRATIONE SUNT UTILI HAC ISTARUM RERUM
     SPECULATIONE, COMPENDIOSAM TIBI TRADITIONEM FACIENS TEMPTABO
     BREVITER VELUT INTRODUCTIONIS MODO EA QUAE AB ANTIQUIS DICTA SUNT
     AGGREDI, ALTIORIBUS QUIDEM QUAESTIONIBUS ABSTINENS, SIMPLICIORES
     VERO MEDIOCRITER CONIECTANS.

[1] Scripturus de materia praemisit prooemium in quo et materiam ipsam
adsignat et utilitatem operis et modum scribendi introductorium
promittit, iuxta hoc quod de his philosophi recte senserunt. [2] Sunt
autem 'necessarii' tres consuetae significationes, cum scilicet modo
pro ineuitabili ponitur, ut necesse est substantiam non esse
qualitatem; modo pro utili, ut ire ad forum; modo pro determinato, ut
hominem quandoque mori. Duae uero primae necessarii significationes
huiusmodi sunt, ut inter se certare uideantur quae earum conuenientius
possit hic accipi. Nam et summa necessitas est haec praenosse ut ad
alia perueniatur, cum sine his illa sciri non possint, et aperta
utilitas. Si quis tamen seriem litterae diligenter attendat,
conuenientius utile dici iudicabit quam ineuitabile. Cum enim supponit
ad quid dicat necessarium, quasi ad aliud relationem quandam intendens
utilitatis significationem insinuat. Utile enim ad aliud spectat,
ineuitabile per se dicitur. Sic construe: NECESSARIUM EST, id est
utile, NOSSE ENIM QUID SIT GENUS etc., id est cuius proprietatis sint
singula, quod in eorum definitionibus ostenditur, quae quidem non
secundum eorum substantiam adsignatae sunt sed secundum eorum
accidentales proprietates -- quippe generis nomen et caeterorum non
substantiae sed accidentis designatiuum est. Unde illud 'quid' magis
secundum proprietatem quam substantiam accipimus.

[3] ET AD EAM etc. Quattuor supponit in quibus utilitatem quadrifariam
ostendit, ut supra meminimus, scilicet praedicamenta, definitiones,
diuisiones, demonstrationes (id est argumentationes), quae propositam
quaestionem demonstrant.

[4] QUAE, scilicet scientia praedicamentorum, EST APUD ARISTOTELEM, id
est in tractatu eius continetur. Nam et liber quandoque nomine
auctoris designatur, ut Lucanus.

[5] ET AD ADSIGNATIONEM DEFINITIONUM, id est ad adsignandas et ad
componendas definitiones.

[6] ET OMNINO, etiam haec quinque sunt utilia AD EA QUAE IN DIVISIONE
SUNT VEL DEMONSTRATIONE, hoc est argumentatione. ET CUM SIT
NECESSARIUM, id est ad tot utile est nosse ista, TENTABO AGGREDI EA
QUAE AB ANTIQUIS DICTA SUNT FACIENS TIBI TRADITIONEM, id est
tractatum, DE SPECULATIONE ISTARUM RERUM, id est consideratione horum
quinque.

[7] Traditionem dico COMPENDIOSAM, id est breuem mediocriter. Quod
statim exponit dicens: BREVITER ET VELUT INTRODUCTORIO MODO. Possit
enim nimia breuitas nimiam obscuritatem inferre iuxta illud Horatii:

	Breuis esse laboro --
     Obscurus fio.

Unde ne deficeret lector ex breuitate seu confunderetur ex
prolixitate, introductorium modum se seruare in scribendo promittit.

[8] Qualiter autem tam ad Praedicamenta quam ad alia tria hoc opus
ualeat, ipse satis diligenter Boethius adsignat, quae tamen et nos
breuiter tangamus.

[9] Ac primum ostendamus qualiter illarum quinque singuli tractatus ad
Praedicamenta conueniant. Generis notitia in hoc ad Praedicamenta
pertinet quod ibi Aristoteles decem genera suprema omnium disponit, in
quibus omnium rerum uniuersitatem includit atque in eis decem
nominibus omnium aliorum nominum infinitas significationes
comprehendit. Quae qualiter genera aliorum sint cognosci non potest
nisi generum cognitione praeposita. Speciei quoque cognitio non est ab
eis aliena, sine qua nec generis potest esse cognitio -- quippe etiam
relatiua sunt: suam ab inuicem contrahunt essentiam et cognitionem.
Unde et alterum definiri per alterum necesse est, sicut et ipse
testatur Porphyrius. Differentia quoque quae adiuncta generi speciem
complet, ad discretionem speciei necessaria est necnon ad generis, in
cuius posita diuisione eius significatione<m> quam species continet,
ipsa ostendit. Plura etiam ab Aristotele in Pradicamentis inducuntur,
ubi de his tribus -- genere, specie, differentia -- arguitur quae nisi
praecognita sint ita intelligi non possunt. Qualis est regula illa:

     Diuersorum generum etc.

Proprii quoque cognitio in eo iuuat, quod ipse praedicamentorum
propria adsignat ut cum substantiae <dicit> proprium esse quod cum sit
unum et idem numero etc. Ne igitur proprii natura tunc ignoraretur,
demonstranda nunc erat. Illud tamen notandum quod tantum propria
specialissimarum specierum Porphyrius tractat, Aristoteles uero
propria generum inuestigat sed tamen ex istorum propriorum
similitudine illorum quoque manifestatur natura quia eodem modo illa
dicuntur propria generum quomodo ista specierum, eo scilicet quod
"omni et soli et semper conueniant". Quantum uero accidentis no<ti>tia
ad Praedicamenta ualeat quis dubitet, cum in nouem praedicamentis sola
accidentia reperiat? Praeterea ipse Aristoteles frequenter et
diligenter eorum quae in subiecto sunt, id est accidentium,
proprietates inquirit, ad quod praecipue tractatus pertinet
accidentis. Ad discretionem quoque differentiae uel proprii accidentis
et proficit notitia quia nec illa perfecte cognoscuntur si istius
discretio non teneatur.

[10] Nunc autem quomodo eadem quinque ad definitiones ualeant
ostendamus. Definitio uero alia substantialis alia descriptio.
Substantialis quidem quae speciei tantum est, genus sumit ac
differentias ideoque ad eam tam generis quam differentiae quam speciei
tractatus ualet. Descriptio uero frequenter ab accidentibus trahitur,
unde ad eam praecipue accidentis cognitio ualet. Proprii autem notitia
generaliter ad omnes definitiones prodest quae eius similitudinem in
eo tenetur, quod et ipse quoque ad definitum conuertitur.

[11] Ad diuisiones quoque adeo haec quinque necessaria sunt ut praeter
eorum notitiam casu potius quam ratione fiat diuisio. Quod per
singulas diuisio inspiciendum est. Sunt autem tres diuisiones secundum
se, generis scilicet totius et uocis. Rursus tres secundum accidens,
quando scilicet uel accidens in subiecta uel subiecta in accidentia
uel accidens in accidentia diuiditur. Ea uero diuisio quae generis est
modo in species fit modo in differentias pro speciebus positas. Unde
ad eam tam genus quam species quam differentia conueniunt eademque ad
discretionem diuisimus totius uel uocis proficiunt, quae quidem cum
fierent, generis uideri possent nisi generis natura praecognita esset,
ueluti ea quod omne genus de singulis speciebus praedicatur uniuoce;
totum uero de componentibus se singillatim non praedicatur neque uox
multiplex diuidentibus suis uniuoce conuenit. Per hoc etiam ad
diuisionem aequiuocae uocis haec plurimum prosunt, quia ad
definitiones utilia erant -- quippe ex definitionibus quid aequiuocum
sit uel non sit cognoscitur. Ad eam quoque diuisionem quae secundum
accidens est, accidentis cognitio quo ipsa constituitur necessaria
est, caetera uero ad discretionem ipsius quoque prosunt, alioquin ita
genus in species uel in differentias diuidimus sicut accidens in
subiecta.

[12] Ad inueniendas quoque argumentationes uel ad confirmandas
inuentas horum quinque notitia, ut supra meminimus, aperte ualet. Nam
et secundum generis et speciei naturam seu aliorum et inuenimus
argumenta et confirmamus inuenta. Quod autem Boethius hoc loco haec
quinque sedes syllogismorum appellat, contra hoc uidetur quod nolumus
esse locos in complexione perfecta syllogismorum. Sed profecto
speciale uocabulum pro genere abutitur, syllogismum scilicet pro
argumentatione ponens, alioquin utilitatem minueret si eam ad
syllogismos tantum dirigeret et non generaliter ad omnes
argumentationes, quae similiter a Porphyrio demonstrationes
appellantur. Possunt etiam perfectis quoque complexionibus
syllogismorum loci quodammodo adsignari, non ut eorum per se sint sed
quia ad eorum quoque adduci euidentiam possunt per confirmationem
enthymematum quae ex eis ducuntur. Nunc autem his de utilitate
ostensis ad litteram redeamus.

[12] ALTIORIBUS QUIDEM. Quomodo introductorium modum seruet supponit,
abstinens scilicet a quaestionibus arduis et obscuritate implicitis et
simpliciores tractans mediocriter. Nec uacat quod ait MEDIOCRITER:
posset enim res esse facilis in se nec tamen dilucide tractari.

     MOX DE GENERIBUS ET SPECIEBUS ILLUD QUIDEM SIVE SUBSISTUNT SIVE
     IN SOLIS NUDIS PURISQUE INTELLECTIBUS POSITA SUNT SIVE
     SUBSISTENTIA CORPORALIA SUNT AN INCORPORALIA, ET UTRUM SEPARATA
     AN IN SENSIBILIBUS ET CIRCA EA CONSTANTIA, DICERE RECUSABO.
     ALTISSIMUM ENIM EST HUIUSMODI NEGOTIUM ET MAIORIS EGENS
     INQUISITIONIS. ILLUD VERO QUEMADMODUM DE HIS AC DE PROPOSITIS
     PROBABILITER ANTIQUI TRACTAVERINT, ET HORUM MAXIME PERIPATETICI,
     TIBI NUNC TEMPTABO MONSTRARE.

[13] Quae sint altiores illae quaestiones determinat, cum tamen eas
non dissoluat. Et de utroque causa redditur, quod uidelicet et eas
inquirere praetermittat et tamen de eis mentionem faciat. Ideo enim
eas non tractat, quia rudis lector ad inquirendas eas et percipiendas
non sufficit. Ideo autem easdem commemorat ne lectorem neglegentem
faciat. Si enim omnino eas tacuisset, lector omnino nihil amplius de
istis inquirendum esse arbitrans earum omnino in quaestione
despiceret.

[14] Sunt autem tres, ut Boethius dicit, secretae et perutiles et non
a paucis philosophorum tentatae sed a paucis dissolutae. Prima autem
est huiusmodi: UTRUM GENERA ET SPECIES SUBSISTANT AN SINT POSITA IN
SOLIS etc., ac si diceret: utrum uerum esse habeant an tantum in
opinione consistant. Secunda uero est, si concedantur ueraciter esse,
utrum essentiae corporales sint <an incorporales, tertia uero utrum
separata sint> a sensibilibus an in eis posita. Duae sunt namque
incorporeorum species, quia alia praeter sensibilia ipsa in sua
incorporeitate permanere possunt, ut Deus et anima, alia uero praeter
sensibilia ipsa in quibus sunt, nullatenus esse ualent, ut linea
absque subiecto corpore.

[15] Has autem quaestiones sic transcurrit dicens: MOX DE GENERIBUS ET
SPECIEBUS ILLUD QUIDEM DICERE RECUSABO SIVE SUBSISTANT etc. SIVE IPSA
SUBSISTENTIA SINT CORPORALIA AN INCORPORALIA ET UTRUM IPSA CUM
INCORPORALIA DICANTUR, SEPARENTUR A SENSIBILIBUS etc.

[16] ET CIRCA EA CONSTANTIA. Hoc diuersis modis accipi potest. Sic
enim possimus accipere ac si dicat: haec tria supra posita de eis
recusabo dicere et alia quaedam constantia circa ea, quippe istas tres
quaestiones. Possunt et aliae fieri de eisdem quae similiter
difficiles sunt, sicut est illa de communi causa impositionis
uniuersalium nominum quae ipsa sit, secundum quod scilicet res
diuersae conueniunt, uel illa etiam de intellectu uniuersalium
nominum, quo nulla res concipi uidetur nec de aliqua re agi per
uniuersalem uocem, et aliae multae difficiles. [17] Possumus sic
exponere ET CIRCA <EA> CONSTANTIA ut quartam quaestionem adnectamus,
scilicet utrum et genera et species, quamdiu genera et species sunt,
necesse sit subiectam per nominationem rem aliquam habere an ipsis
quoque nominatis rebus destructis ex significatione intellectus tunc
quoque possit uniuersale consistere, ut hoc nomen 'rosa' quando nulla
est rosarum quibus commune sit.

[18] De his autem quaestionibus diligentius posterius disputabimus.
Sed nunc prohemii literam prosequamur.

Nota cum ait: MOX, id est praesenti tractatu, id eum quodammodo
innuere ut alibi soluendas has quaestiones lector exspectet.

     ALTISSIMUM ENIM EST HUIUSMODI NEGOTIUM ET MAIORIS EGENS
     INQUISITIONIS.

Causam supponit quare hic ab his quaestionibus abstineat, quia
scilicet eas tractare ALTISSIMUM est quantum ad lectorem qui ad eas
pertingere non possit, quod statim determinat, ET MAIORIS
INQUISITIONIS EGENS, quippe cum auctor sufficiat ad soluendum, lector
non sufficit ad inquirendum. MAIORIS, inquam, INQUISITIONIS quam tua
sit.

     ILLUD VERO QUEMADMODUM DE HIS AC DE PROPOSITIS PROBABILITER
     ANTIQUI TRACTAVERINT, ET HORUM MAXIME PERIPATETICI, TIBI NUNC
     TEMPTABO MONSTRARE.

Ostensis his quae reticet, docet ea quae ponit, illa scilicet quae DE
HIS, genere uidelicet et specie AC DE aliis tribus PROPOSITIS,
ANTIQUI, non aetate quidem sed sensu, TRACTAVERUNT PROBABILITER id est
uerisimiliter, in quibus scilicet omnes conuenerunt nec ulla fuit
dissensio. Nam in praedictis quaestionibus dissoluendis alii aliter et
alii aliter sentiebant. Unde Boethius Aristotele<m> commemorat genera
et species in sensi<bi>libus tantum uelle subsistere, extra autem
intelligi. Platonem uero non solum ea extra sensibilia intelligi,
uerum etiam esse. ET HORUM ANTIQUI, dico, et MAXIME PERIPATETICI, pars
scilicet horum antiquorum; Peripateticos autem dialecticos seu
quoslibet argumentatores appellat.

Nota etiam quae prohemiis conueniunt in hoc posse adsignari. <Dicit>
enim Boethius super Topica Ciceronis sic:

Omne prooemium, quod ad componendum intenditur auditorem, ut in
Rhetoricis dicitur, aut beneuolentiam captat aut attentionem praeparat
aut efficit docilitatem.

Alterum enim horum trium uel plura simul omni prohemio inesse
conuenit; duo uero in hoc notari possunt, docilitas quidem, ubi
materiam praelibat, quae est illa quinque, et attentio, ubi ex
utilitate quadrifaria tractatum commendat de his quae antiqui ad horum
instituerant doctrinam, uel ubi modum introductionis promittit.
Beneuolentia uero hic non est necessaria, ubi non est perosa scientia
ei qui tractatum eius a Porphyrio requirit.

Nunc autem ad suprapositas quaestiones, ut promisimus, redeamus easque
diligenter et perquiramus et soluamus. Et quoniam genera et species
uniuersalia esse constat in quibus omnium generaliter uniuersalium
natura<m> tangit, nos hic communiter uniuersalium per singularium
proprietates distinguamus et utrum hae solis uocibus seu etiam rebus
<conueniant> perquiramus.

Definit autem uniuersale Aristoteles <in> Perihermeneias: 'quod de
pluribus natum est aptum praedicari', Porphyrius uero singulare
quidem, id est indiuiduum: 'quod de uno solo praedicatur'. Quod tam
rebus quam uocibus adscribere uidetur auctoritas, rebus quidem ipse
Aristoteles, ubi autem uniuersalis definitionem statim praemiserat sic
dicens:

     Quoniam autem haec quidem rerum sunt uniuersalia, illa uero
     singularia; dico autem uniuersale quod de pluribus natum est
     praedicari, singulare uero quod non... etc.

Ipse etiam Porphyrius, cum uoluit speciem ex genere et differentia
confici, haec in rerum natura adsignauit. Ex quibus manifestum est
uniuersali nomine res ipsas contineri. Uniuersalia quoque nomina
dicuntur. Unde Aristoteles:

     Genus, inquit, qualitatem circa substantiam determinat; quale
     enim quiddam significat.

Et Boethius in libro diuisionum:

     Illud autem, inquit, scire perutile est quod genus una quodammodo
     multarum specierum similitudo est, quae earum omnium
     substantialem conuenientiam monstrat.

Significare autem uel monstrare uocum est, significari uero rerum. Et
rursus:

     Vocabulum, inquit, nominis de pluribus nominibus praedicatur et
     quodammodo species sub se continens indiuidua.

Non autem proprie species dicitur, cum non sit substantiale sed
accidentale uocabulum, uniuersale autem indubitanter est, cui
uniuersalis definitio conuenit. Ex quo uoces quoque uniuersales esse
conuincitur, quibus tantum praedicatos terminos propositionum esse
adscribitur.

Cum autem tam res quam uoces uniuersales dici uideantur, quaerendum
est qualiter rebus definitio uniuersalis possit aptari.

Nulla enim res nec ulla collectio rerum de pluribus singillatim
praedicari uidetur, quod proprietas uniuersalis exigit. Nam etsi hic
populus uel haec domus uel Socrates de omnibus simul partibus suis
dicatur, nemo tamen omnino ea uniuersalia dicit cum ad singularia
praedicatio eorum non ueniat. Una autem res multo minus quam collectio
de pluribus praedicatur. Quomodo ergo uel rem unam uel collectionem
uniuersale appellant, audiamus atque omnes omnium opiniones ponamus.

Quidam enim ita rem uniuersalem accipiunt ut in rebus diuersis ab
inuicem per formas eandem essentialiter substantiam collocent, quae
singularium, in quibus est, materialis sit essentia et in se ipsa una,
tantum per formas inferiorum sit diuersa. Quas quidem formas si
separari contingeret, nulla penitus differentia rerum esset, quae
formarum tantum diuersitate ab inuicem distant, cum sit penitus eadem
essentialiter materia. Verbi gratia in singulis hominibus numero
differentibus eadem est hominis substantia, quae hic Plato per haec
accidentia fit, ibi Socrates per illa. Quibus quidem Porphyrius
adsentire maxime uidetur cum ait:

     Participatione speciei plures homines unus, particularibus autem
     unus et communis plures.

Et rursus:

     Indiuidua, inquit, dicuntur huiusmodi, quoniam unumquodque eorum
     consistit ex proprietatibus, quarum collectio non est in alio.

Similiter in singulis animalibus specie differentibus unam et eandem
essentialiter animalis substantiam ponunt quam per diuersarum
differentiarum susceptionem in diuersas species trahunt, ueluti si ex
hac cera modo statuam hominis, modo bouis faciam diuersas eidem
penitus essentiae manenti formas aptando. Hoc tamen refert quod eodem
tempore cera eadem statuas non constituit, sicut in uniuersali
conceditur, quod scilicet uniuersale ita commune Boethius dicit, ut
eodem tempore idem totum sit in diuersis quorum substantiam
materialiter constituat, et cum in se sit uniuersale, idem per
aduenientes formas singulare sit, sine quibus naturaliter in se
subsistit et absque eis nullatenus actualiter permanet, uniuersale
quidem in natura, singulare uero actu. Et incorporeum quidem et
insensibile in simplicitate uniuersalitatis suae intelligitur,
corporeum uero atque sensibile idem per accidentia in actu subsistit
et eadem teste Boethio et subsistunt singularia et intelliguntur
uniuersalia.

Et haec est una de duabus sententia. Cui etsi auctoritates consentire
plurimum uideantur, physica modis omnibus repugnat.

Si enim idem essentialiter, licet diuersis formis occupatum, consistat
in singulis, oportet hanc quae his formis affecta est, illam esse quae
illis occupata, ut animal formatum rationalitate esse animal formatum
irrationalitate. Et ita animal rationale esse animal irrationale et
sic in eodem contraria simul consistere, immo iam nullo modo contraria
uni eidem penitus essentiae simul coirent, sicut nec albedo nec
nigredo contraria essent si simul in hac re contingerent, etiamsi ipsa
res aliunde alba, aliunde nigra esset, sicut aliunde alba, aliunde
dura est, ex albedine scilicet et duritia. Neque enim contraria
diuersa etiam ratione eidem simul inesse possunt, sicut relatiua et
pleraque alia. Unde Aristoteles in 'Ad aliquid' magnum et paruum quae
ostendit diuersis respectibus simul eidem inesse, per hoc tantum quod
simul eidem insunt, contraria non esse conuincit.

Sed fortassis dicetur secundum illam sententiam, quia non inde
rationalitas et irrationalitas minus sunt contraria quod taliter
reperiuntur in eodem, scilicet eodem genere uel in eadem specie, nisi
scilicet in eodem indiuiduo funde<n>tur. Quod etiam sic ostenditur:
Vere rationalitas et irrationalitas in eodem indiuiduo sunt, quia in
Socrate. Sed quod in Socrate simul sint, inde conuincitur quod simul
sunt in Socrate et Brunello. Sed Socrates et Brunellus sunt Socrates.
/12/ Et uere Socrates et Brunellus sunt Socrates, quia Socrates est
Socrates et Brunellus, quia scilicet Socrates est Socrates et Socrates
est Brunellus. Quod Socrates sit Brunellus sic monstratur secundum
illam sententiam: Quicquid est in Socrate aliud a formis Socratis, est
illud quod est in Brunello aliud a formis Brunelli. Sed quicquid est
in Brunello aliud a formis Brunelli, est Brunellus. Quicquid est in
Socrate aliud a formis Socratis, est Brunellus. Sed si hoc est, cum
ipse Socrates sit illud quod aliud est a formis Socratis, tunc ipse
Socrates est Brunellus. Quod uerum sit autem id quod supra adsumpsimus
-- scilicet "Quicquid est in Brunello aliud a formis Brunelli, est
Brunellus" -- inde manifestum est quia neque formae Brunelli sunt
Brunellus (cum iam accidentia essent substantia), neque materia simul
et formae Brunelli sunt Brunellus (cum iam corpus et iam corpus esse
corpus necesse esset confiteri).

Sunt qui diffugium quaerentes uerba tantum calumnientur huius
propositionis:

     Animal rationale est animal irrationale

non sententiam, dicentes quidem id utrumque esse, non tamen per haec
uerba proprie hoc ostendi, 'animal rationale est animal irrationale',
cum uidelicet res, etsi eadem, aliunde rationalis, aliunde
irrationalis dicatur, ex oppositis scilicet formis. Sed iam profecto
oppositionem formae non habent, quae ei penitus simul adhaererent. Nec
ideo has propositiones calumniantur:

     Animal rationale est animal mortale

uel:

     Animal album est animal ambulans

quia non in eo quod rationale est mortale est, non in eo quod album
est ambulat sed eas omnino pro ueris habent, quia idem animal
utrumque simul habet quamuis diuersa ratione. Alioquin et <n>ullum
animal hominem esse confiterentur, cum nihil in eo quod animal est
homo sit.

Praeterea secundum positionem praemissae sententiae decem tantum
omnium rerum sunt essentiae, decem scilicet generalissima, quia in
singulis praedicamentis una tantum essentia reperitur, quae per formas
tantum inferiorum, ut dictum est, diuersificatur ac sine eis nullam
haberet uarietatem. Sicut ergo omnes substantiae idem sunt penitus,
sic omnes qualitates et quantiates etc. Cum igitur Socrates et Plato
res singulorum praedicamentorum in se habeant, ipsae uero penitus
eaedem sint, omnes formae unius sunt alterius, quae nec in se diuersa
sunt in essentia, sicut nec substantiae quibus adhaerent, ut qualitas
unius et qualitas alterius, cum utraque sit qualitas. Non ergo magis
ex qualitatum natura diuersi sunt quam ex natura substantiae, quia
substantiae eorum una est essentia sicut etiam qualitatum. Eadem
ratione nec quantitas, cum sit eadem, differentiam facit nec caetera
praedicamenta. Quare nec ex formis ulla potest esse differentia, quae
nec in se diuersae sunt sicut nec substantiae. /13/

Amplius quomodo <multa> numero consideremus in substantiis si
sola formarum diuersitas esset eadem penitus subiecta substantia
permanente? Neque enim Socratem multa numero dicimus propter multarum
formarum susceptionem.

Illud quoque stare non potest quod indiuidua per ipsorum accidentia
effici uolunt. Si enim ex accidentibus indiuidua esse suum contrahunt,
profecto priora sunt eis naturaliter accidentia sicut et differentiae
speciebus quas ad esse conducunt. Nam sicut homo ex formatione
differentiae distat, ita Socratem ex accidentium susceptione
appellant. Unde nec Socrates praeter accidentia sicut nec homo praeter
differentias esse potest. Quare eorum fundamentum non est sicut nec
homo differentiarum. Si autem in indiuiduis substantiis ut in
subiectis accidentia non sunt, profecto nec in uniuersalibus.
Quaecumque enim in secundis substantiis ut in subiectis sunt, eadem in
primis ut in subiectis esse uniuersales monstrat.

Ex his itaque manifestum est eam penitus sententiam ratione carere qua
dicitur eandem penitus essentiam in diuersis simul consistere.

Unde alii aliter de uniuersalitate rerum sentientes magisque ad
sententiam rei accedentes dicunt res singulas non solum formis ab
inuicem esse diuersas, uerum personaliter in suis essentiis esse
discretas nec ullo modo id quod in una est, esse in alia, siue illud
materia sit siue forma, nec eas formis quoque remotis minus in
essentiis suis discretas posse subsistere, quia earum discretio
personalis, secundum quam scilicet haec non est illa, non per formas
fit sed est per ipsam essentiae diuersitatem, sicut et formae ipsae in
se in ipsis diuersae sunt inuicem, alioquin formarum diuersitas in
infinitatem procederet, ut alias ad aliarum diuersitatem necesse esset
supponi. Talem differentiam Porphyrius notauit inter generalissimum et
specialissimum dicens:

     Amplius neque species fieret unquam generalissimum neque genus
     specialissimum

ac si diceret: haec est earum differentia quod huius non est illius
essentia. Sic et praedicamentorum discretio consistit non per formas
aliquas quae eam facia<n>t sed per propriae diuersitatem essentiae.
Cum autem omnes res ita diuersas ab inuicem esse uelint, ut nulla
earum cum alia uel eandem essentialiter materia<m> uel eandem formam
participet, /14/ uniuersale tamen rerum adhuc retinentes idem non
essentialiter quidem sed indifferenter ea quae discreta sunt,
appellant, ueluti singulos homines in se ipsis discretos idem esse in
homine dicunt, id est non differre in natura humanitatis, et eosdem
quos singulares dicunt secundum discretionem, uniuersales dicunt
secundum indifferentiam et similitudinis conuenientiam.

Sed hic quoque dissensio est. Nam quidam uniuersalem rem nonnisi in
collectione plurium sumunt. Qui Socratem et Platonem per se nullo modo
speciem uocant sed omnes homines simul collectos speciem illam quae
est homo dicunt et omnia animalia simul accepta genus illud quod est
animal, et ita de caeteris. Quibus illud Boethii consentire uidetur:

Species nil aliud esse putanda est nisi cogitatio collecta ex
indiuiduorum substantiali similitudine, genus uero ex specierum
similitudine.

Cum enim ait 'collecta similitudine' plura colligentem insinuat.
Alioquin nullo modo praedicationem de pluribus uel multorum
continentiam in uniuersali re haberent nec pauciora uniuersalia quam
singularia essent.

Alii uero sunt qui non solum collectos homines speciem dicunt, uerum
etiam singulos in eo quod homines sunt, et cum dicunt rem illam quae
Socrates est praedicari de pluribus figuratiue accipiunt, ac si
dicerent: plura cum eo idem esse, id est conuenire, uel ipsum cum
pluribus. Qui tot species quot indiuidua quantum ad rerum numerum
ponunt et totidem genera, quantum uero ad similitudinem naturarum
pauciorem numerum uniuersalium quam singularium adsignant. Quippe
omnes homines et in se multi sunt per personalem discretionem et unum
per humanitatis similitudinem et iidem a se ipsis diuersi quantum ad
discretionem et ad similitudinem iudicantur, ut Socrates in eo quod
est homo a se ipso in eo quod Socrates est diuiditur. Alioquin idem
sui genus uel species esse non posset, nisi aliquam sui ad se
differentiam haberet, quippe <quae> relatiua sunt, aliquo saltem
respectu conuenit esse opposita.

Nunc autem prius infirmemus sententiam quae prior posita est de
collectione et quomodo tota simul hominum collectio quae una dicitur
species, de pluribus praedicari habeat, ut uniuersalis sit,
perquiramus, tota autem de singulis non dicitur.

Quod si per partes de diuersis praedicari concedatur, in eo scilicet
quod singulae eius partes sibi ipsis aptentur, nihil ad communitatem
uniuersalis, quod totum in singulis teste Boethio esse debet atque in
hoc ab illo communi diuiditur quod per partes commune est, sicut ager
cuius diuersae partes sunt diuersorum.

Praeterea et Socrates similiter de pluribus /15/ per partes diuersas
diceretur, ut ipse uniuersalis esset.

Amplius quoslibet plures homines simul acceptos uniuersale dici
conueniret quibus similiter definitio uniuersalis aptaretur siue etiam
speciei, ut iam tota hominum collectio multas includeret species.

Similiter quamlibet corporum et spiritum collectionem unam uniuersalem
substantiam diceremus, ut cum tota substantiarum collectio sit unum
generalissimum, una qualibet dempta caeterisque remanentibus multa in
substantiis haberemus generalissima.

Sed fortasse dicetur nulla collectio quae inclusa sit in
generalissimo, esse generalissimum. Sed adhuc oppono quod si una
separata de substantiis collectio residua non sit generalissimum et
tamen adhuc uniuersalis substantia permanet, oportet eam speciem esse
substantiae et coaequam speciem habere sub eodem genere. Sed quae
potest ei esse opposita, cum uel species substantiae in ea prorsus
contineatur uel eadem cum ea indiuidua communicet, sicut animal
rationale, animal mortale?

Amplius. Omne uniuersale propriis indiuiduis naturaliter prius est,
collectio uero quorumlibet ad singula quibus constituitur totum est
integrum atque eis naturaliter posterius ex quibus componitur.

Amplius. Inter integrum et uniuersale hanc Boethius differentiam
adsignat in Diuisionibus, quod pars non idem est quod totum, species
uero idem est semper quod genus. At uero tota hominum collectio
quomodo esse poterit animalium multitudo?

Restat autem nunc ut eos oppugnemus qui singula indiuidua in eo quod
aliis conueniunt, uniuersale appellant et eadem de pluribus praedicari
concedunt, non ut plura essentialiter sint illa sed quia plura cum eis
conueniunt.

Sed si praedicari de pluribus idem est quod conuenire cum pluribus,
quomodo indiuiduum de uno solo dicimus praedicari, cum scilicet nullum
sit quod cum una tantum re conueniat? Quomodo etiam per 'praedicari de
pluribus' inter uniuersale et singulare differentia datur, cum eodem
penitus modo quo homo conuenit cum pluribus, conueniat et Socrates?
Quippe homo in quantum est homo est et Socrates in quantum est homo,
cum caeteris conuenit. Sed nec homo in quantum est Socrates, nec
Socrates in quantum est Socrates, cum aliis conuenit. Quod igitur
habet homo, habet Socrates et eodem modo.

Praeterea cum res penitus eadem esse concedatur, homo scilicet qui in
Socrate est, et ipse Socrates, nulla huius ab illo differentia est.
Nulla enim res eodem tempore a se ipsa diuersa est, quia quicquid in
se habet, habet et eodem modo pentius. Unde et Socrates albus et
grammaticus, licet diuersa in se habeat, a se tamen per ea non est
diuersus, cum utraque eadem ipse habeat et eodem modo penitus. /16/
Non enim alio modo a se ipso grammaticus est uel alio modo albus,
sicut nec aliud albus est a se uel aliud grammaticus.

Illud quoque quod dicunt Socratem cum Platone conuenire in homine
qualiter accipi potest, cum omnes homines ab inuicem tam materia quam
forma differre constat? Si enim Socrates in re quae homo est cum
Platone conueniat, nulla autem res homo sit nisi ipse Socrates uel
alius, oportet ipsum cum Platone uel in se ipso conuenire uel in alio.
In se autem potius diuersus est ab eo; de alio quoque constat, quia
nec ipse est alius.

Sunt autem qui 'in homine conuenire' negatiue accipiunt, ac si
diceret<ur>: Non differt Socrates a Platone in homine. Sed et sic
quoque potest dici quod nec differt ab eo in lapide, cum neuter sit
lapis. Et sic non maior eorum conuenientia notatur in homine quam in
lapide -- nisi forte propositio quaedam praecedat, ac si dicatur ita:
Sunt homo, quia in homine non differunt. Sed nec sic stare potest, cum
omnino falsum sit eos non differre in homine. Si enim Socrates a
Platone non differt in re quae homo est, nec in se ipso. Si enim in se
differt ab eo, ipse autem sit res quae homo est, profecto et in re
quae homo est, differt ab ipso.

Nunc autem ostensis rationibus quibus neque res singillatim neque
collectim acceptae uniuersales dici possunt in eo quod de pluribus
praedicantur, restat ut huiusmodi uniuersalitatem solis uocibus
adscribamus. Sicut igitur nominum quaedam appellatiua a grammaticis,
quaedam propria dicuntur, ita a dialectis simplicium sermonum quidam
uniuersales, quidam particulares, scilicet singulares, appellantur.
Est autem uniuersale uocabulum quod de pluribus singillatim habile est
ex inuentione sua praedicari, ut hoc nomen 'homo', quod particularibus
nominibus hominum coniungibile est secundum subiectarum rerum naturam
quibus est impositum. Singulare uero est quod de uno solo praedicabile
est, ut Socrates, cum unius tantum nomen accipitur. Si enim aequiuoce
sumas, non uocabulum sed multa uocabula in significatione facis, quia
scilicet iuxta Priscianum:

     Multa nomina in unam uocem incidunt.

Cum ergo describitur uniuersale esse quod de pluribus praedicatur,
illud 'quod' praepositum non solum simplicitatem sermonis insinuat ad
discretionem orationum, uerum etiam unitatem significationis ad
discretionem aequiuocorum.

Ostenso autem quid in definitione uniuersalis operetur illud 'quod'
praemissum, duo alia quae sequuntur, scilicet 'praedicari' et 'de
pluribus', diligenter consideremus. Est autem praedicari coniungibile
esse alicui ueraciter ui enuntiationis uerbi substantiui praesentis,
ut 'homo' diuersis per substantiuum /17/ uerbum uere potest coniungi.
Ipsa etiam uerba, ut 'currit' et 'ambulat', de pluribus praedicata uim
substantiui uerbi in copulando habent. Unde Aristoteles in
Perihermeneias secundo:

     In his, inquit, in quibus 'est' non contingit, <ut> in eo quod
     currere et ambulare, idem faciunt sic posita, ac si 'est'
     adderetur.

Et rursus:

     Nihil est, inquit, differt hominem ambulare et hominem ambulantem
     esse.

Quod autem ait 'de pluribus' colligit nomina quantum ad diuersitatem
nominatorum. Alioquin Socrates de pluribus praedicaretur, cum dicitur:
'hic homo est Socrates, hoc animal est, hoc album, hoc musicum'. Quae
quidem nomina etsi diuersa sint in intellectu, tamen rem subiectam
penitus eandem habent.

Nota autem aliam esse coniunctionem constructionis quam attendunt
grammatici, alia<m> praedicationis quam considerant dialectici. Nam
secundum uim constructionis tam bene per 'est' coniungibilia sunt
'homo' et 'lapis' et quilibet recti casus, sicut 'animal' et 'homo',
quantum quidem ad manifestandum intellectum, non quantum ad
ostendendum rei statum. Coniunctio itaque constructionis totiens bona
est, <quotiens> perfectam demonstrat sententiam, siue ita sit siue
non. Praedicationis uero coniunctio quam hic accipimus ad rerum
naturam pertinet et ad ueritatem status earum demonstrandam. Si quis
ita dicat:

     Homo est lapis

non hominis uel lapidis congruam fecit constructionem ad sensum quem
uoluit demonstrare, nec ullum uitium fuit grammaticae et licet quantum
ad uim enuntiationis lapis hic praedicetur de homine, cui scilicet
tamquam praedicatum construitur, secundum quod falsae quoque
categoricae praedicatum terminum habent, in natura tamen rerum
praedicabile de eo non est. Cuius tantum uim praedicationis hic
attendimus dum uniuersale definimus. Videtur autem numquam prorsus
uniuersale esse quod appellatiuum, nec singulare quod proprium nomen,
sed inuicem excedentia sese et excessa. Nam appellatiuum et proprium
non solum casus rectos continent uerum etiam obliquos qui praedicari
non habent, atque ideo in definitione uniuersalis per 'praedicari'
exclusi sunt; qui etiam obliqui, quia minus necessarii sunt ad
enuntiationem -- quae sola teste Aristotele praesentis est
speculationis (id est dialecticae considerationis), quippe ea sola
argumentationes componit -- ab ipso Aristotele inter nomina quodammodo
non recipiuntur, quos et ipse non nomina sed casus nomina appellat.
Sicut autem non omnia appellatiua uel propria nomina necesse est dici
uniuersalia uel /18/ singularia, sic e conuerso. Nam uniuersale non
solum nomina continet, uerum etiam uerba et infinita nomina, quibus,
scilicet infinitis, definitio appellatiui quam Priscianus ponit non
uidetur aptari.

Nunc autem uniuersalis quam singularis definitione uocibus adsignata
praecipue uniuersalium uocum proprietatem diligenter perquiramus. De
quibus uniuersalibus positae fuerant quaestiones, quia maxime de earum
significatione dubitatur, cum neque rem subiectam aliquam uideantur
habere nec de aliquo intellectum sanum constituere.

Rebus autem nullis uidebantur imponi uniuersalia nomina, cum scilicet
omnes res discrete in se subsisterent nec in re aliqua, ut ostensum
est, conuenirent, secundum cuius rei conuenientiam uniuersalia nomina
possint imponi. Cum itaque certum sit uniuersalia non imponi rebus
secundum suae discretionis differentiam, quippe iam non essent
communia sed singularia, nec iterum eas possint ut conuenientes in
aliqua re nominare; quippe nulla res est in qua conueniant, nullam de
rebus significationem contrahere uidentur uniuersalia, praesertim cum
nullum de re aliqua constituant intellectum. Unde in Diuisionibus
Boethius hanc uocem 'homo' dubitationem in intellectu facere dicit,
qua scilicet audita:

Intelligentia audientis multis, inquit, raptatur fluctibus
erroribusque traducitur. Nisi enim quis definiat dicens:

     Omnis homo ambulat

(aut certe "quidam") et hunc si ita contingat, designet,
intellectus audientis quod quidem rationabiliter intelligat non habet.

Nam quoniam 'homo' singulis impositum est ex eadem causa, quia
scilicet sunt animal rationale mortale, ipsa communitas impositionis
ei est impedimento ne quis possit in eo intelligi, sicut in hoc nomine
'Socrates' econtra unius propria persona intelligitur, unde singulare
dicitur. In nomine uero communi quod homo est nec ipse Socrates nec
alius nec tota hominum collectio rationabiliter ex ui uocis
intelligitur nec etiam in quantum homo est, ipse Socrates per hoc
nomen, ut quidam uolunt, certificatur. Etsi enim solus Socrates in hac
domo sedeat ac pro eo solo uera sit haec propositio:

     Homo sedet in hac domo

nullo tamen modo per nomen hominis subiectum ad Socratem mittitur nec
in quantum etiam ipse homo est. Alioquin ex propositione
rationabiliter intelligeretur sessio ei inesse, ut uidelicet inferri
posset ex eo quod homo sedet in hac domo Socratem in ea sedere.
Similiter nec alius in hoc nomine 'homo' potest intelligi sed nec
tota hominum collectio, cum ex uno solo uera possit esse propositio.
Nullum itaque /19/ significare uidetur uel homo uel aliud uniuersale
uocabulum, cum de nulla re constituat intellectum. Sed nec intellectus
posse esse uidetur qui rem subiectam quam accipiat non habet. Unde
Boethius in Commento:

     Omnis intellectus aut ex re fit subiecta ut sese res habet aut ut
     sese non habet. Nam ex nullo subiecto fieri intellectus non
     potest.

Quapropter uniuersalia ex toto a significatione uidentur aliena. Sed
non est ita. Nam et res diuersas per nominationem quodammodo
significant, non constituendo tamen intellectum de eis surgentem sed
ad singulas pertinentem. Ut haec uox 'homo' et singulos nominat ex
communi causa, quod scilicet homines sunt, propter quam uniuersale
dicitur, et intellectum quendam constituit communem non proprium, ad
singulos scilicet pertinentem quorum communem concipit similitudinem.

Sed nunc ea quae breuiter tetigimus diligenter perquiramus, scilicet
quae sit illa communis causa secundum quam uniuersale nomen impositum
est, et quae sit conceptio intellectus communis similitudinis rerum,
et utrum propter commune<m> causam in qua res conueniunt uel propter
communem conceptionem uel propter utrumque simul commune dicatur
uocabulum.

Ac primum de communi causa consideremus. Singuli homines discreti ab
inuicem, cum in propriis differant tam essentiis quam formis (ut supra
meminimus rei physicam inquirentes), in eo tantum conueniunt quod
homines sunt. Non dico in homine, cum res nulla sit homo nisi
discreta sed in esse hominem. Esse autem hominem non est homo nec res
aliqua, si diligentius consideremus, sicut nec non esse in subiecto
res est aliqua nec non suscipere contrarietatem uel non suscipere
magis et minus, secundum quae tamen Aristoteles omnes substantias
conuenire dicit. Cum enim in re, ut supra monstratum, nulla possit
esse conuenientia, si qua est aliquorum conuenientia, secundum id
accipienda est quod non est res aliqua, ut in esse hominem Socrates et
Plato simul sunt, sicut in non esse hominem equus et asinus, secundum
quod utrumque non-homo uocatur. Est itaque res diuersas conuenire eas
singulas idem esse uel non esse, ut esse hominem uel album uel non
esse hominem uel non esse album. /20/

Abhorrendum autem uidetur quod conuenientiam rerum secundum id
accipiamus quod non est res aliqua, tamquam in nihilo ea quae nunc
sunt uniamus, cum scilicet hunc et illum in statu hominis, id est in
eo quod sunt homines, conuenire dicimus. Sed nihil aliud sentimus nisi
eos homines esse et secundum hoc nullatenus differre -- secundum hoc,
inquam, quod homines sunt, licet ad nullam uocemus essentiam. Statum
autem hominis ipsum esse hominem, quod non est res, uocamus, quod
etiam diximus communem causam impositionis nominis ad singulos,
secundum quod ipsi ad inuicem conueniunt. Saepe autem causae nomine ea
quoque quae res aliqua non sunt appellamus, ut cum dicitur:

     Verberatus est quia non uult ad forum.

"Non ipse <uult> ad forum", quod ut causa ponitur, nulla est essentia.
Statum quoque hominis res ipsas nunc natura hominis statutas possumus
appellare, quarum communem similitudinem ille concepit qui uocabulum
imposuit.

Ostensa autem significatione uniuersalium de scilicet rebus per
nominationem et communi causa impositionis eorum monstrata, quid sint
eorum intellectus quos constituunt ostendamus.

Ac primum generaliter intellectuum omnium naturam distinguamus. Cum
igitur tam sensus quam intellectus animae sint, haec eorum est
differentia, quod sensus per corporea tantum instrumenta exercentur
atque corpora tantum uel quae in eis sunt percipiunt, ut uisus turrem
uel eius qualitates uisibiles. Intellectus autem sicut nec corporeo
indigens instrumento est, ita <nec> necesse est eum subiectum corpus
habere in quod mittatur sed rei similitudine contentus est, quam sibi
ipse animus conficit, in quam suae intelligentiae actionem dirigit.
Unde turre destructa uel remota sensus qui in eam agebat perit,
intellectus autem permanet rei similitudine animo retenta. Sicut autem
sensus non est res sentita in quam dirigitur, si<c> nec intellectus
forma est rei quam concipit sed intellectus actio quaedam est animae,
unde intelligens dicitur, forma uero in quam dirigitur res imaginaria
quaedam est et ficta, quam sibi quando uult et qualem uult animus
conficit -- quales sunt illae imaginariae ciuitates quae in somno
uidentur uel forma illa componendae fabricae quam artifex concipit
instar et exemplar rei formandae, quam neque substantiam neque
accidens appellare possumus. /21/

Quidam tamen eam idem quod intellectum uocant, ut fabricam turris
quam absente turre concipio et altam et quadratam in spatioso campo
contemplor, idem quod intellectum turris appellant. Quibus Aristoteles
adsentire uidetur, qui passiones animae quas intellectus uocant, rerum
similitudines in Perihermeneias appellat. Nos autem imaginem
similitudinem rei dicimus. Sed nihil obest si intellectus quoque
quodammodo similitudo dicatur, quia scilicet id quod proprie rei
similitudo dicitur concipit. Quod nos ab eo diuersum diximus et bene.
Quaero enim utrum illa quadratura et illa altitudo uera forma sit
intellectus, qui ad similitudinem quantitatis turris ducatur et
compositionis eius. Sed profecto uera quadratura et uera altitudo
nonnisi corporibus insunt, ficta etiam qualitate nec intellectus nec
ulla uera essentia formari potest.

Resta<t> igitur ut sicut ficta est qualitas, ficta substantia sit ei
subiecto. Fortasse autem et ea speculi imago quae uisui subiecta
apparere uidetur, nihil esse uere dici potest, quoniam scilicet in
alba speculi superficie contrarii coloris qualitas saepe apparet.
Illud autem quaeri potest cum simul anima sentit et intelligit idem,
ueluti cum lapidem cernit, utrum tunc quoque intellectus in imagine
lapidis agat uel simul intellectus et sensus in ipso lapide. Sed
rationabilius uidetur ut tunc intellectus imagine non egeat, cum
praesto est ei substantiae ueritas. Si quis autem dicat ubi sensus est
intellectum non esse, non concedimus. Saepe enim contingit animam
aliud cernere atque aliud intelligere, ut bene studentibus apparet,
qui cum apertis oculis praesentia cernant, alia tamen, de quibus
scribunt, cogitant. Nunc autem natura intellectuum generaliter
inspecta uniuersalium et singularium intellectus distinguamus. Qui
quidem in eo diuiduntur, quod ille qui uniueralis nominis est,
communem et confusam imaginem multorum concipit, ille uero quem uox
singularis generat, propriam unius et quasi singularem formam tenet,
hoc est ad unam tantum personam se habentem. Unde cum audio 'homo',
quoddam instar in animo surgit, quod ad singulos homines sic se habet
ut omnium sit commune et nullius proprium. Cum autem audio 'Socrates'
forma quaedam in animo surgit quae certae personae similitudinem
exprimit. Unde per hoc uocabulum quod est 'Socrates' quod propriam
unius formam ingerit in animo, res quaedam certificatur et
determinatur, per 'homo' uero cuius intelligentia /22/ in communi
forma omnium nititur, ipsa communitas confusioni est ne quem ex
omnibus intelligamus. Unde neque Socratem neque alium recte
significare 'homo' dicitur, cum nullus ex ui nominis certificetur, cum
tamen singulos nominet. Socrates uero uel quodlibet singulare non
solum habet nominare, uerum etiam rem subiectam determinare. Sed
quaeritur, quia secundum Boethium superius diximus omnem intellectum
rem subiectam habere, quomodo intellectibus uniuersalium conueniat? At
certe notandum quod istud Boethius in ea argumentatione sophistica
inducit, quia intellectum uniuersalium uanum esse ostendit. Unde nihil
obest si et hoc in ueritate non astruat; unde falsitatem uitans
aliorum rationes comprobat. Rem etiam subiectam intellectui possumus
uocare siue ueram rei substantiam, ueluti quando simul est cum sensu,
siue rei cuiuscumque formam conceptam, re scilicet absente, siue ea
forma communis sit, <ut> diximus, siue propria; communis, inquam,
quantum ad similitudinem multorum quam retinet, licet tamen in se ut
res una consideretur. Sic enim ad omnium leonum naturam demonstrandam
una potest pictura fieri nullius eorum quod proprium est,
repraesentans et rursus ad quemlibet eorum distinguendum alia
commodari, quae aliquid eius proprium denotet, ut si pingatur
claudicans uel curtata uel telo Herculis sauciata. Sicut ergo quaedam
rerum communis figura, quaedam singularis pingitur, ita etiam
concipitur, scilicet quaedam communis, quaedam propria.

De forma autem ista in quam scilicet intellectus dirigitur, non
absurde dubitatur utrum ea<m> quoque nomen significet, quod tam
auctoritate quam ratione confirmari uidetur.

In primo namque Constructionum Priscianus, cum communem impositionem
uniuersalium ad indiuidua praemonstrasset, quandam aliam ipsorum
significationem, de forma scilicet communi, uisus est subiunxisse
dicens:

     Ad generales et speciales rerum formas quae in mente diuina
     intelligibiliter constituunt<ur>, antequam in corpora prodirent,
     haec quoque propria possunt esse quibus genera uel species
     naturae rerum demonstrantur.

Hoc enim loco de Deo sic agitur quasi de artifice aliquid composituro,
qui rei componendae exemplarem formam, ad similitudinem cuius
operetur, anima praeconcipit, quae tunc in corpus procedere dicitur,
cum ad similitudinem eius res uera /23/ componitur. Haec autem
communis conceptio bene Deo adscribitur, non homini; quia opera illa
generales uel speciales naturae status sunt Dei non artificis, ut homo
<uel> animal uel lapis Dei, domus autem uel gladius hominis. Unde haec
naturae non sunt opera domus et gladius, sicut illa, nec eorum
uocabula substantiae sunt sed accidentis atque ideo nec genera sunt
nec specialissima. Inde etiam bene diuinae menti, non humanae
huiusmodi per abstractionem conceptiones adscribuntur, quia homines,
qui per sensus tantum res cognoscunt, uix aut numquam ad huiusmodi
simplicem intelligentiam conscendunt et ne pure rerum naturas
concipiant, accidentium exterior sensualitas impedit. Deus uero cui
omnia per se patent, quae condidit, quique ea antequam sint nouit,
singulos status in se ipsis distinguit nec ei sensus impedimento est
qui solus ueram habet intelligentiam. Unde homines in his quae sensu
non attractauerunt, magis opinionem quam intelligentiam habere
contingit, quod ipso experimento discimus. Cogitantes enim de aliqua
ciuitate non uisa, cum aduenerimus, eam nos aliter quam sit
excogitasse inuenimus. Ita etiam credo de intrinsecis formis quae ad
sensus non ueniunt, qualis est rationalitas et mortalitas,
paternitas, sessio, magis nos opinionem habere. Quaelibet tamen
quorumlibet existentium nomina quantum in ipsis est intellectum magis
quam opinionem genera<n>t, quia secundum aliquas rerum naturas uel
proprietates inuentor ea imponere intendit, etsi nec ipse bene
excogitare sciret rei naturam aut proprietatem. Communes autem has
conceptiones inde generales uel speciales Priscianus uocat, quod eas
nobis generalia <uel> specialia nomina utcumque insinuant. Ad quas
quidem conceptiones quasi propria nomina esse dicit ipsa uniuersalia,
quae licet confusae significationis sint, quantum ad nominatas
essentias ad communem illam conceptionem statim dirigunt animum
auditoris sicut propria nomina ad rem unam quam significant.

Ipse quoque Porphyrius cum ait:

     Quaedam constitui ex materia et forma, quaedam ad similitudinem
     materiae et formae

hanc conceptionem intellexisse uidetur cum ait "ad similitudinem
materiae et formae" -- de quo plenius suo loco dicetur.

Boethius quoque cum ait cogitationem collectam ex similitudine /24/
multorum genus esse uel speciem, eandem communem conceptionem
intellexisse uidetur. In qua etiam sententia Platonem fuisse quidam
autumant, ut uidelicet illas ideas communes quas in *Nous* ponit genera
uel species appellaret. In quo fortasse Boethius <eum> ab Aristotele
dissensisse commemorat ubi is ait eum uoluisse genera et species
caeteraque non solum intelligi uniuersalia, uerum etiam esse ac
praeter corpora subsistere -- ac si diceret illas communes
conceptiones quas separatas a corporibus in *Nous* constituit eum
intellexisse uniuersalia, non fortasse accipientem uniuersale secundum
communem praedicationem (sicut facit Aristoteles) sed magis secundum
communem multorum similitudinem. Illa namque conceptio de pluribus
nullo modo praedicari uidetur, sicut nomen quod pluribus singillatim
aptatur. Potest et aliter solui quod ait Platonem putare uniuersalia
extra sensibilia subsistere, ut nulla philosophorum sit sententiae
controuersia. Quod enim ait Aristoteles uniuersalia in sensibilibus
semper subsistere, quantum ad actum dixit, quia scilicet natura illa
quae animal est, quae uniuersali nomine designatur ac secundum hoc,
per translationem quandam uniuersalis dicitur, nusquam nisi in
sensibili re actualiter reperitur, quam tamen Plato naturaliter
subsistere in se sic putat, ut esse suum retineret non subiecta
sensui, secundum quod esse naturale uniuersali nomine appellatur. Quod
itaque Aristoteles quantum ad actum denegat. Plato, physicae
inquisitor, in naturali aptitudine adsignat, atque ita nulla est eorum
controuersia. Inductis autem auctoritatibus, quae astruere uidentur
per uniuersalia nomina conceptas communes formas designari, ratio
quoque consentire uidetur. Quippe eas concipere per nomina quid aliud
est, quam per ea significari? Sed profecto cum eas ab intellectibus
diuersas facimus, iam praeter rem et intellectum tertia exiit nominum
significatio. Quod etsi auctoritas non habet rationi tamen non est
aduersum. Quod autem superius promisimus definire, utrum scilicet
propter communem causam impositionis uel propter communem conceptionem
uel propter utramque communitas uniuersalium nominum iudicetur,
adsignemus. Nihil autem obest si propter utramque sed maiorem uim
obtinere uidetur communis causa quae secundum rerum accipitur naturam.

Illud quoque quod supra meminimus, intellectus scilicet uniuersalium
fieri per abstractionem et quomodo eos solos, nudos, puros nec tamen
cassos appellemus, definiendum est. /25/

Ac primum de abstractione. Sciendum itaque materia<m> et formam
permixta simul semper consistere, animi tamen ratio hanc uim habet, ut
modo materiam per se speculetur, modo formam solam attendat, modo
utraque permixta concipiat. Duo uero primi per abstractionem sunt, qui
de coniunctis aliquid abstrahunt, ut ipsam eius naturam considerent.
Tertius uero per coniunctionem est. Verbi gratia huius hominis
substantia et corpus est et animal et homo et infinitis uestita
formis, quam dum in materiali essentia substantiae attendo formis
omnibus circumscriptis, per abstractionem intellectum habeo. Rursus
cum in ea solam corporeitatem attendo, quam substantiae coniungo, hic
quoque intellectus, cum per coniunctionem sit quantum ad primum qui
tantum naturam substantiae attendebat, idem per abstractionem quoque
fit quantum ad formas alias a corporeitate, quarum nullam attendo, ut
est animatio, sensualitas, rationalitas, albedo. Huiusmodi autem
intellectus per abstractionem inde forsitan falsi uel uani uidebantur
quod rem aliter quam subsistit percipiant. Cum enim materia<m> per se
uel formam separatim attendant, nulla tamen earum separatim subsistat,
profecto rem aliter quam sit, uidentur concipere atque ideo cassi
esse. Sed non est ita. Si quis enim hoc modo aliter quam se habeat
res, intelligat, ut uidelicet ipsam attendat in ea natura uel
proprietate quam ipsa non habeat, iste profecto cassus est
intellectus. Sed hoc quidem non fit in abstractione. Cum enim hunc
hominem tantum attendo in natura substantiae uel corporis, non etiam
animalis uel hominis uel grammatici, profecto nihil nisi quod in ea
est intelligo sed non omnia quae habet attendo. Et cum dico me
attendere tantum eam in eo quod hoc habet, illud 'tantum' ad
attentionem refertur non ad modum subsistendi, alioquin cassus esset
intellectus. Non enim res hoc tantum habet sed tantum attenditur ut
hoc habens. Et aliter tamen quodam <modo> quam sit, dicitur intelligi,
non alio quidem statu quam sit, ut supra dictum est sed in eo aliter,
quod alius modus est intelligendi quam subsistendi. Separatim namque
haec res ab alia, non separata intelligitur, cum tamen separatim non
existat, et pure materia et simpliciter forma percipitur, cum neque
haec pure sit nec illa simpliciter, ut uidelicet puritas ista uel
simplicitas ad intelligentiam non ad subsistentiam rei reducantur, ut
sint scilicet modus intelligendi non subsistendi. Sensus etiam saepe
de compositis diuersim agunt, ueluti si sit statua dimidia aurea et
dimidia argentea, aurum et argentum coniuncta separatim cernere
possum, modo scilicet aurum adspiciens, /26/ modo argentum per se,
coniuncta cernens diuisim, non diuisa, quippe diuisa non sunt. Sic et
intellectus per abstractionem diuisim attendit, non diuisa, alioquin
cassus esset.

Posset tamen fortasse et sanus esse intellectus, qui ea quae coniuncta
sunt, uno modo considerat diuisa, alio modo <coniuncta> et e conuerso.
Rerum namque tam coniunctio quam diuisio dupliciter accipi potest. Nam
quaedam coniuncta sibi dicimus per similitudinem aliquam, ut hos duos
homines in eo quod homines sunt uel grammatici, quaedam uero per
appositionem et aggregationem quandam, ut forma et materia uel uinum
et aqua. Quae ita sibi adiuncta sunt, alio modo diuisa, alio modo
<coniuncta> concipit. Unde Boethius animo potestatem hanc adscribit ut
ratione sua possit et disiuncta componere et composita resoluere, in
neutro tamen rei naturam excedens sed solum id quod in rei natura est
percipiens. Alioquin non esset ratio sed opinio, scilicet si a statu
rei intelligentia deuiaret.

Sed hic quaestio occurrit de prouidentia artificis utrum cassa sit dum
futuri operis iam formam animo tenet, cum nondum sic se res habet.
Quod si concedamus, etiam illam Dei prouidentiam quam ante operum
suorum constitutionem habuit cassam dicere compellimur. Sed si quis
hoc quantum ad effectum dicat, ut scilicet opera non compleret, quod
prouideat, falsum est cassam fuisse prouidentiam. Si quis autem inde
eam cassam dicat, quod nondum cum statu rei futuro concordaret, uerba
quidem pessima abhorremus sed sententiam non infringimus. Verum enim
est quod nondum futurus mundi status materialiter esset, dum ipsum
adhuc futurum iam disponebat intelligibiliter. Cassam autem uel
cogitationem uel prouidentiam alicuius dicere non solemus nisi quae
effectu caret, nec frustra cogitare dicimus, nisi ea quae opere non
complebimus. Verba itaque commutantes non cassam prouidentiam dicamus,
quae frustra non cogitat sed concipientem iam quae nondum
materialiter sint <tamquam> subsistant, quod quidem naturale est
omnium prouidentiarum. Cogitatio nempe de futuris prouidentia dicitur,
de praeteritis memoria, de praesentibus proprie intelligentia. Si
autem deceptum dicat eum qui de futuro statu quasi iam de existenti
prouidendo cogitat, ipse potius qui <deceptum> dice<n>dum puta<t>
decipitur. Non enim qui futurum prouidet decipitur nisi iam ita credat
esse sicut prouidet. Neque enim conceptio non existentis rei deceptum
facit sed fides adhibita. Etsi enim cogitem coruum rationalem nec
tamen ita credam deceptus non sum. Sic nec prouidens, quia id quod
quasi iam /27/ existens cogitat, non sic existere putat sed sic ut
praesens cogitat, ut in futuro praesens ponat. Omnis quippe animi
conceptio quasi de praesenti est. Ut si considerem Socratem uel in eo
quod puer fuit uel in eo quod senex erit, ei puer<i>tiam uel senium
quasi praesentialiter copulo, quia eum praesentialiter attendo in
praeterita uel futura proprietate. Cassam tamen nemo hanc dicit
memoriam, quia quod ut praesens concipit, in praeterito attendit. Sed
de hoc super Perihermeneias plenius disputabitur. Illud quoque de Deo
sanius soluitur eius substantiam, quae sola incommutabilis est ac
simplex, nullis conceptionibus rerum uel formis aliis uariari. Nam
licet consuetudo humani sermonis de creatore quasi de creaturis loqui
praesumat, cum uidelicet ipsum uel prouidentem uel intelligentem
dicat, nihil tamen in eo diuersum ab ipso uel intelligi debet uel esse
potest nec intellectus scilicet nec alia forma. Atque ideo omnis
quaestio de intellectu quantum ad Deum superuacua est. Sed <si>
expressius ueritatem loquimur, nihil aliud est eum futura prouidere,
quam ipsum qui uera ratio in se est, futura non latere. Nunc autem
multis de natura abstractionis ostensis ad intellectus uniuersalium
redeamus, quos semper per abstractionem fieri necesse est. Nam cum
audio 'homo' uel 'albedo' uel 'album', non omnium naturaram uel
proprietatum quae in rebus subiectis sunt ex ui nominis recordor sed
tantum per 'homo' animalis et rationalis mortalis, non etiam
posteriorum accidentium conceptionem habeo, confusam tamen non
discretam. Nam et intellectus singularium per abstractionem fiunt, cum
scilicet dicitur: haec substantia, hoc corpus, hoc animal, hic homo,
haec albedo, hoc album. Nam per 'hic homo' naturam tantum hominis sed
circa certum subiectum attendo, per 'homo' uero illam eandem
simpliciter quidem in se, non circa aliquem de hominibus. Unde merito
intellectus uniuersalium SOLUS et NUDUS et PURUS dicitur. SOLUS quidem
a sensu, quia rem ut sensualem non percipit. NUDUS uero quantum ad
abstractionem formarum uel omnium uel aliquarum. PURUS ex toto quantum
ad discretionem, quia nulla res, siue materia sit siue forma, in eo
certificatur, secundum quod superius huiusmodi conceptionem confusam
diximus.

His itaque praelibatis ad absoluendas quaestiones de generibus et
speciebus a Porphyrio propositas ueniamus, quod facile iam possumus
omnium uniuersalium natura iam aperta.

Prima itaque huiusmodi erat UTRUM GENERA ET SPECIES SUBSISTANT, id est
significent aliqua uere existentia, AN SINT POSITA IN /28/ INTELLECTU
SOLO etc., id est sint posita in opinione cassa sine re, sicut haec
nomina chimaera, hiroceruus, quae sanam intelligentiam non generant.

Ad quod respondendum est quia re uera significant per nominationem res
uere existentes, easdem scilicet quas singularia nomina, et nullo modo
in opinione cassa sunt posita; quodam tamen modo intellectu solo et
nudo et puro, sicuti determinatum est, consistunt. Nihil autem obest
si proponens quaestione<m> aliter quasdam uoces accipiat in quaerendo,
aliter qui soluit in soluendo, ac si diceret ita is qui soluit:
quaeris utrum sint posita <in> intellectu solo etc. Quod ita potes
accipere, quod uerum est, ut supra iam determinauimus. Possunt et
eodem penitus modo uoces ubique accipi tam ab soluente quam a
quaerente, et tunc fiet una quaestio non per opposita de prioribus
membris duarum dialecticarum quaestionum, harum scilicet: utrum sint
uel non sint, et item utrum sint posita in solis et nudis et puris uel
non.

Idem in secunda dici potest quae est huiusmodi: UTRUM SUBSISTENTIA
SINT CORPORALIA AN INCORPORALIA, hoc est cum concedantur significare
subsistentia, utrum alia subsistentia significent, quae sint
corporalia, an quae sint incorporalia. Quippe omne quod est, ut ait
Boethius, aut corporeum aut incorporeum, siue scilicet haec nomina
corporeum et incorporeum accipiamus pro corpore substantiali et
non-corpore siue pro eo quod corporeo sensu percipi potest, ut homo,
lignum, albedo, uel non potest, ut anima, iustitia. Potest etiam
corporeum accipi pro 'discreto' ac si ita quaeratur: cum significet
subsistentiam, utrum significet eam <discretam uel non discretam>.

Qui enim rei ueritatem bene inuestigat non tantum attendit quae uere
dici possunt sed quaecumque in opinione poni possunt. Unde etsi alicui
certum sit nulla subsistere praeter discreta, quia tamen posset esse
opinio, ut alia essent, non immerito et de eis quaeritur. Et haec
quidem ultima acceptio corporei magis ad quaestionem accedere uidetur,
ut scilicet de discretis uel non discretis quaeratur. Sed fortasse cum
ait Boethius omne quod est uel corporeum esse uel <in>corporeum,
'incorporeum' superfluere uidetur, cum nullum existens sit
incorporeum, id est non discretum. Nec quicquam illud quod ad ordinem
quaestionum inducitur, ualere uidetur, nisi forte in eo quod sicut
corporeum et incorporeum in alia significatione diuidunt subsistentia,
ita et in hac uidetur, ac si ita is qui quaeret diceret: Video quod
existentium alia dicuntur corporalia, alia incorporalia, quae horum
dicemus esse ea quae ab uniuersalibus significa<n>tur? Cui
respondetur: corporalia quodammodo (id est discreta) /29/ in essentia
sua et incorporalia quantum ad uniuersalis nominis nominationem, quod
scilicet ea non discrete ac determinate nominant sed confuse, ut supra
satis docuimus. Unde et nomina ipsa uniuersalia et corporea dicuntur
quantum ad naturam rerum et incorporea quantum ad modum
significationis, quia etsi ea quae discreta sunt nominent, non tamen
discrete et determinate.

Tertia uero quaestio, UTRUM SINT POSITA IN SENSIBILIBUS etc., ex eo
descendit quod incorporea conceduntur, quia uidelicet incorporeum
quodam modo acceptum diuiditur per esse in sensibili et non
esse, ut supra quoque meminimus. Et dicuntur uniuersalia subsistere in
sensibilibus, id est significare intrinsecam substantiam existentem in
re sensibili ex exterioribus formis et cum eam substantiam
significent, quae actualiter subsistit in re sensibili, eandem tamen
naturaliter separatam a re sensibili demonstrant, sicut superius iuxta
Platonem determinauimus. Unde Boethius genera et species intelligi
praeter sensi<bilia> dicit, non esse, eo scilicet quod res generum et
specierum quantum ad naturam suam rationabiliter in se attenduntur
prae<ter> omnem sensualitatem, quia in se ipsis remotis quoque
exterioribus formis per quas ad sensus ueniunt uere subsistere
possent. Nam omnia genera uel species concedimus sensualibus inesse
rebus. Sed quia intellectus eorum a sensu solus semper dicebatur,
nullo modo in sensibilibus rebus esse uideba<n>tur. Unde merito
quaerebatur an unquam possent in sensibilibus esse; et respondetur de
quibusdam, quod sint, sic tamen, ut praeter sensualitatem, sicut
dictum est, naturaliter permaneant. Possumus autem in secunda
quaestione corporeum et incorporeum pro sensibili et insensibili
sumere ut sit ordo quaestionum conuenientior, et quia intellectus
uniuersalium solus a sensu, ut dictum est, dicebatur, quaesitum recte
est an sensibilia essent an insensibilia, et cum respondeatur eorum
quaedam esse sensibilia quantum ad naturam rerum, eadem et
insensibilia quantum ad modum significandi, quia scilicet res
sensibiles, quas nominant, non designant eo modo quo sentiuntur, id
est ut discretas nec per eorum demonstrationem sensus eas reperit,
restabat quaestio, utrum ipsa sensibilia tantum appellarent an etiam
aliquid aliud significarent; cui respondetur quod et sensibilia ipsa
significant et simul communem illam conceptionem quam Priscianus
diuinae menti praecipue adscribit.

ET CIRCA EA CONSTANTIA. Secundum hoc quod hic quartam intelligimus
quaestionem, ut supra meminimus, haec est solutio quod /30/
uniuersalia nomina nullo modo uolumus esse cum rebus eorum peremptis
iam de pluribus praedicabilia non sint, quippe nec ullis rebus
communia, ut rosae nomen <non> iam permanentibus rosis, quod tamen
tunc quoque ex intellectu significatiuum est licet nominatione careat.
Alioquin propositio non esset:

     Nulla rosa est.

Bene autem de uniuersalibus non de singularibus uocibus quaestiones
fiebant, quia non ita de significatione singularium dubitabatur.
Quippe modus eorum significandi bene cum statu rerum concordabat. Quae
sicut discretae in se sunt, ita discrete ab eis significantur et
intellectus eorum rem certam tenet, quod uniuersalia non habent.
Praeterea uniuersalia, cum res ut discretas non significarent, nec
conuenientes uidebantur significare, cum nulla sit res in qua
conueniunt, ut supra quoque docuimus. Quia itaque tanta erat de
uniuersalibus dubitatio, sola elegit Porphyrius uniuersalia ad
tractandum, singularia ab intentione excludens, quasi per se satis
manifesta, licet ea tamen incidenter propter alia quandoque tractet.

Notandum uero quod licet solas uoces definitio uniuersalis uel
generis uel speciei includat, saepe tamen haec nomina ad res eorum
transferuntur, ueluti cum dicitur species constare ex genere et
differentia, hoc est res speciei ex re generis. Ubi enim uocum natura
secundum significationem aperitur, modo de uocibus, modo de rebus
agitur et frequenter harum nomina ad illas mutuo transferuntur. Unde
maxime tractatus tam logicae quam grammaticae ex translationibus
nominum ambiguus multos in errorem induxit non bene distinguentes aut
proprietatem impositionis nominum aut abusionem translationis.

Maxime autem Boethius in Commentariis hanc confusionem per
translationes facit et praecipue super inquisitione harum quaestionum,
ita quidem ut <anxium lectoris animum> relinquere uideatur quid genera
uocet aut species. Cuius quide<m> quaestiones et nos breuiter
transcurramus atque ad praedictam sententiam, sicut oportet,
applicemus. Hic igitur in inuestigatione quaestionum ut melius rem
dissoluat, prius eam per aliquas sophisticas quaestiones <et> rationes
perturbat, ut ab eis nos postmodum expedire doceat. Et tale proponit
inconueniens quod omnis cura et inquisitio de generibus et speciebus
sit postponenda, ac si dicat: quia uidelicet genera et species ea quae
uidentur, uocabula dici non possunt siue quantum ad rerum
significationem siue quantum ad intellectum. De rerum autem
significatione in eo ostendit, quod numquam res, siue una siue
multiplex, uniuersalis reperitur, id est /31/ praedicabilis de
pluribus, sicut ipse diligenter aperit et nos superius comprobauimus.
Quod uero una res uniuersalis non sit atque ideo nec genus nec
species, primo confirmat dicens: Omne quod unum est, unum numero est,
id est discretum in propria essentia; sed genera et species quae
communia pluribus esse oportet, unum numero esse non possunt atque ita
nec unum. Sed quia aliquis <contra> adsumptionem dicere posset, quod
sint tale unum numero quod sit commune, hoc ei diffugium aufert
dicens: omne unum numero commune aut per partes commune esse aut per
successionem temporum totum aut eodem tempore totum sed ita quod non
constituat eorum substantias quibus est commune. Quos omnes modos
communitatis statim tam a genere quam a specie remouet dicens ea
potius ita communicari, ut eodem tempore tota sint in singulis et
eorum substantiam constituant. Quippe uniuersalia nomina non per
partes a diuersis quae nominant participantur sed tota et integra
singulorum sunt eodem tempore nomina. Substantias quoque eorum quibus
communia sunt constituere dici possunt uel in eo quod per
translationem significant res constituentes alias, ut animal quiddam
nominat in equo uel in homine quod materia est eorum uel etiam
inferiorum hominum, <uel> in eo quod substantiam conficere dicuntur,
quod quodammodo in eorum sententiam ueniunt, unde substantialia eis
dicuntur. Quippe homo totum id notat quod animal et rationale et
mortale.

Postquam autem Boethius de re una ostendit quod non sit uniuersalis,
comprobat de multiplici, ostendens scilicet nec multitudinem
discretarum rerum speciem aut genus esse et illam destruit sententiam,
qua posset aliquis dicere omnes substantias simul collectas esse illud
genus 'substantia' et omnes homines speciem illam quae homo est, ac si
ita diceretur: Si ponamus omne genus esse multitudinem rerum
conuenientium substantialiter, omnis autem talis multitudo <habebit>
naturaliter aliud supra se, et illud rursus aliud habebit usque ad
infinitum, quod <est> inconueniens. Itaque ostensum est uniuersalia
nomina quantum ad rerum significationem siue unius siue multiplicis
non uideri uniuersalia, cum nullam scilicet rem uniuersalem
significent, id est de pluribus praedicabilem. Quantum etiam ad
significationem intellectus ea non debere uniuersalia dici inde arguit
quod eum intellectum uanum esse sophistice ostendit, eo scilicet quod
aliter quam res subsistat, habeatur, cum sit per abstractionem. Cuius
quidem sophismatis nodum et ipse satis et nos diligenter superius
absoluimus. Illam autem aliam partem argumentationis /32/ qua ostendit
nullam rem uniuersalem esse, quia sophistica non erat, determinatione
non iudicauit indigere. Rem enim ut rem, non ut uocem accipit, quia
scilicet uox communis, cum quasi una res essentia in se sit, communis
est per nominationem in appellatione multorum, secundum quam scilicet
appellationem, non secundum essentiam suam de pluribus est
praedicabilis. Rerum tamen ipsarum multitudo est causa uniuersalitatis
nominis, quia, ut supra meminimus, non est uniuersale nisi quod multa
continet; uniuersalitatem tamen quam res uoci confert, ipsa in se res
non habet. Quippe et significationem gratia rei uox non habet et
appellatiuum nomen iudicatur secundum multitudinem rerum, cum tamen
neque res significare dicamus neque esse appellatiuas.

			       LI 1.02
			 TRACTATUS DE GENERE

     VIDETUR AUTEM NEQUE GENUS NEQUE SPECIES SIMPLICITER DICI.

     GENUS ENIM DICITUR ET ALIQUORUM QUODAMMODO SE HABENTIUM AD UNUM
     ALIQUID ET AD SE INVICEM COLLECTIO.

     SECUNDUM QUAM SIGNIFICATIONEM ROMANORUM DICITUR GENUS, AB UNIUS
     SCILICET HABITUDINE -- DICO AUTEM ROMULI -- ET MULTITUDINIS
     HABENTIUM ALIQUO MODO AD INVICEM EAM QUAE AB ILLO EST COGNATIONEM
     SECUNDUM DIVISIONEM AB ALIIS GENERIBUS DICTAM.

Dicitur autem et aliter rursus genus quod est uniuscuiusque
generationis principium uel ab eo qui genuit uel a loco in quo quis
genitus est. Sic enim Oresten quidem dicimus a Tantalo habere genus,
Illum autem ab Hercule, et rursus Pindarum quidem Thebanum esse
genere, Platonem uero Atheniensem.

     ETENIM PATRIA PRINCIPIUM EST UNIUSCUIUSQUE GENERATIONIS
     QUEMADMODUM PATER. HAEC AUTEM VIDETUR PROMPTISSIMA ESSE
     SIGNIFICATIO; ROMANI ENIM QUI EX GENERE DESCENDUNT ROMULI, ET
     CECROPIDAE QUI EX GENERE DESCENDUNT CECROPIS ET HORUM PROXIMI. ET
     PRIUS QUIDEM APPELLATUM EST GENUS UNIUSCUIUSQUE GENERATIONIS
     PRINCIPIUM, DEHINC ETIAM MULTITUDO EORUM QUI SUNT AB UNO
     PRINCIPIO; UT A ROMULO, DIVIDENTES ET AB ALIIS SEPARANTES,
     DICEBAMUS OMNEM ILLAM COLLECTIONEM ESSE ROMANORUM GENUS.

Aliter autem rursus genus dicitur cui supponitur species, ad horum
fortasse similitudinem dictum; et enim principium quoddam est
huiusmodi genus earum quae sub se sunt specierum; uidetur etiam
multitudinem continere omnem quae sub eo est. Tripliciter igitur cum
genus dicatur, de tertio apud philosophos sermo est, quod etiam
describentes adsignauerunt genus esse dicentes quod de pluribus et
differentibus specie in eo quod quid sit praedicatur, ut 'animal'.
Eorum enim quae praedicantur alia quidem de uno dicuntur solo, sicut
indiuidua sicut Socrates et hic et hoc, alia uero de pluribus,
quemadmodum genera et species et differentiae et propria, et
accidentia communiter sed non proprie alicui. Est autem genus quidem
ut 'animal', species uero ut 'homo', differentia autem ut 'rationale',
proprium ut 'risibile', accidens ut 'album', 'nigrum', 'sedere'.

Ab his ergo quae de uno solo praedicantur differunt genera eo quod de
pluribus adsignata praedicentur, ab his autem quae de pluribus: ab
speciebus quidem quoniam species, etsi de pluribus praedicantur sed
non de differentibus specie sed numero (homo enim cum sit species de
Socrate et Platone praedicatur qui non specie differunt a se inuicem
sed numero, animal uero cum genus sit de homine et boue et equo
praedicatur qui differunt a se inuicem et specie quoque, non numero
solo); a proprio uero differt genus quoniam proprium quidem de una
sola specie, cuius est proprium, praedicatur et de his quae sub una
specie sunt indiuiduis (quemadmodum risibile de homine solum et de
particularibus hominibus), genus autem non de una specie praedicatur
sed de pluribus et differentibus; a differentia uero et ab his quae
communiter sunt accidentibus differt genus quoniam, etsi de pluribus
et differentibus specie praedicantur differentiae et communiter
accidentia sed non in eo quod quid sit praedicantur sed in eo quod
quale quid sit (interrogantibus nobis enim illud de quo praedicantur
haec, non in eo quod quid sit dicimus praedicari sed magis in eo quod
quale sit; interrogati enim qualis est homo, dicimus "rationalis", et
in eo quod qualis est corurus dicitur quoniam niger; est autem
'rationale' quidem differentia, 'nigrum' uero accidens; quando autem
quid est homo interrogamur, "animal" respondemus; erat autem hominis
genus animal).

Quare "de pluribus praedicari" diuidit genus ab his quae de uno solo
eorum quae sunt indiuidua praedicantur, "differentibus" uero "specie"
separat ab his quae sicut species praedicantur uel sicut propria, "in
eo" autem "quod quid sit praedicari" diuidit a differentiis et
communiter accidentibus quae non in eo quod quid sit sed in eo quod
quale est uel quodammodo se habens praedicantur de his de quibus
praedicantur. Nihil igitur superfluum neque minus continet generis
dicta descriptio.

     VIDETUR AUTEM NEQUE GENUS NEQUE SPECIES SIMPLICITER DICI.

[1] Praemisso prooemio, in quo ostendit materiam suam, illa scilicet
uniuersalia, accedit ad tractatus eorum. In primo tractat genus, quia
scilicet prius est aliis uel quantum ad dignitatem, quia scilicet
caetera continet et non continetur ab eis, uel quantum ad naturam,
quia scilicet in statu naturaliter priori rem demonstrat. Unde et
peremptum necessario perimit illa sed eis peremptis <non> necessario
perimitur. Si enim non sit res animalis, non est res ulla specierum
eius nec diuersarum differentiarum nec propriorum specierum neque
accidentium ipsorum generum, ut est album corporis, sanum animalis.

Sed quia tractatus de genere hoc nomine quod est genus, usurus est, ne
quandoque diuersae eius significationes nos protrahant, distinguit eas
et eam quae necessaria est ei, tandem a caeteris secernit. Ostendit
autem ad tria aequiuocari hoc nomen genus, ad generationem scilicet ac
principium eius, siue illud sit pater qui generat, siue locus in quo
quis generatus, et ad philosophicum genus, de quo intendit. Quod autem
aequiuocationem speciei tangit nec tamen hic eam exsequitur, ideo
facit, ne solum genus aequiuocari crederetur et non alia quatuor. Quod
autem de caeteris mentionem non facit sed de sola specie, propter
longitudinem loquacitatis uitandam factum est. Magis etiam speciei
nomen generi copulari debuit, quia quodammodo ex ui relationis magis
est ei affine, secundum quod etiam tractatus generis et speciei
coniunxit.

Sic continua: Tractandum est de genere etc. sed hoc nomen genus uel
hoc nomen species non uidetur simpliciter dici, hoc est in una tantum
significatione accipi. Quod statim comprobat ab oppositis, cum
supponit tres eius significationes, ac si diceret: uere non dicitur
simpliciter, quia his tribus modis, et prius de generatione ostendit
dicens:

     GENUS ENIM DICITUR ET ALIQUORUM QUODAMMODO SE HABENTIUM AD UNUM
     ALIQUID ET AD SE INVICEM COLLECTIO.

GENUS DICITUR COLLECTIO ALIQUORUM HABENTIUM SE AD UNUM ALIQUID, a quo
scilicet significata sunt, HABENTIUM, inquam, QUODAMMODO, secundum hoc
scilicet, quod ei per consanguinitatem quamcumque coniuncti, alii
scilicet ut filii, alii ut nepotes, et etiam habentium se ad inuicem,
quia et sic coniuncti sunt per diuersas consanguinitatis lineas. Cuius
significationis exemplum supponit dicens:

     SECUNDUM QUAM SIGNIFICATIONEM ROMANORUM DICITUR GENUS, AB UNIUS
     SCILICET HABITUDINE -- DICO AUTEM ROMULI -- ET MULTITUDINIS
     HABENTIUM ALIQUO MODO AD INVICEM EAM QUAE AB ILLO EST COGNATIONEM
     SECUNDUM DIVISIONEM AB ALIIS GENERIBUS DICTAM.

SECUNDUM QUAM SIGNIFICATIONEM ROMANORUM, scilicet collectio, DICITUR
GENUS AB HABITUDINE ROMULI, per hoc scilicet, quod ad Romulum sese
habet per cognationem.

AB HABITUDINE ROMULI, id est ex eo quod est multitudo habens eam
cognationem, quae est ab illo, id est consanguinitatem, quam habent
per illum ad inuicem. Non enim soli patri coniuncti sunt semper per
consanguinitatem sed etiam sibi.

SECUNDUM DIVISIONEM MULTITUDINIS dico, DICTAE, scilicet Romanorum, et
ita determinate SECUNDUM DIVISIONEM AB ALIIS GENERIBUS, id est propter
differentiam ostendendam ab aliis generationibus, ut est generatio
Thebanorum uel Atheniensium. uel ita: multitudinis dictae ab aliis
generibus, id est secundum hoc, quod est diuersa una signifcatio
generis ab aliis duabus, quarum scilicet duarum illam quidem, quam
principium uocat, statim supponit dicens:

     DICITUR AUTEM ALITER etc. AB EO.

Et PRINCIPIUM dico VEL EX EO, id est propter hoc, QUOD GENUIT, VEL
A LOCO etc., id est secundum hoc, quod est locus, in quo aliquis est
genitus. Nota autem, quod cum quatuor sint proprie principia teste
Boethio, quatuor scilicet causae, efficiens uidelicet, materialis,
formalis, finalis, et duo alia sunt principia per accidens et non ita
proprie, locus scilicet et tempus, pro eo scilicet, quod omne quod fit
uel existit, in loco uel in tempore est. Hic in principio unum de
propriis accipit, scilicet patrem qui efficiens est, et unum de
accidentalibus, scilicet locum.

Nota tamen, quod non multum proprie pater efficiens causa dicitur
filii, quia scilicet et formam humanitatis operatione sua non adaptat,
sed infuso semine natura de eo occulte operatur nec ipsum minus
formaret, etiamsi pater non esset. Unde filii substantia non hominis
opus est sed naturae. Quodam tamen modo efficere filium pater
dicitur, cum quadam actione ad esse est perductus.

     SIC ENIM ORESTEN QUIDEM DICIMUS A TANTALO HABERE GENUS, ILLUM
     AUTEM AB HERCULE, ET RURSUS PINDARUM QUIDEM THEBANUM ESSE GENERE,
     PLATONEM VERO ATHENIENSEM.

SIC ENIM. Probat a partibus tam patrem quam locum dici genus, id est
principium generatorum, quia uidelicet Tantalus et Hercules Orestis et
Hylli, /34/ Thebae et Athenae Pindari <et> Platonis.

HABERE GENUS A TANTALO, id est habet Tantalum ut genus suum.

     ETENIM PATRIA PRINCIPIUM EST UNIUSCUIUSQUE GENERATIONIS
     QUEMADMODUM PATER. HAEC AUTEM VIDETUR PROMPTISSIMA ESSE
     SIGNIFICATIO; ROMANI ENIM QUI EX GENERE DESCENDUNT ROMULI, ET
     CECROPIDAE QUI EX GENERE DESCENDUNT CECROPIS ET HORUM PROXIMI.

ETENIM PATRIA. Reddit causam, quare in una significatione generis
patrem et patriam coniunxit, secundum hoc scilicet, quod utrumque
dicitur principium ipsius generati; sed ne tam proprie locus
principium esse uideatur quam pater, supponit hanc significationem
principii quam nouissimam ponit, scilicet de patre, esse
promptissimam, id est magis propriam, ac si diceret: licet utrumque
uocem principium, proprie tamen patrem. Locus uero per accidens sic
uocatur. Et statim quare pater proprie, supponit dicens: ROMANI ENIM,
ac si diceret: quia ipsi generati melius ad patrem se habent, ex quo
nomen contrahunt et consanguinitatem, quam ad patriam. De nominis
hereditate <habet> prius, cum ait Romanos dici a Romulo, Cecropidas a
Cecrope, de consanguinitate uero cum supponit: ET HORUM PROXIMI, id
est ipsi generati sunt proximi horum, scilicet patrum, id est
consanguinei.

     ET PRIUS QUIDEM APPELLATUM EST GENUS UNIUSCUIUSQUE GENERATIONIS
     PRINCIPIUM, DEHINC ETIAM MULTITUDO EORUM QUI SUNT AB UNO
     PRINCIPIO; UT A ROMULO, DIVIDENTES ET AB ALIIS SEPARANTES,
     DICEBAMUS OMNEM ILLAM COLLECTIONEM ESSE ROMANORUM GENUS.

ET PRIUS QUIDEM. Quia superius primam significationem generis posuit
generationem, ne ideo ipsa hoc nomen quod est genus, prius accepisse
uideretur, quam illud, quod est principium ipsius, idcirco ostendit
hoc nomen genus prius impositum fuisse principio quam generationi.
Namque diuidentes. Probat ab effectu, quod generatio dicatur genus,
quia scilicet hoc superius dixit distinguens hanc significationem
generis et ponens ut diuersam ab aliis significationibus. Quod etiam
ait: DIVIDENTES ET SEPARANTES COLLECTIONEM ROMANORUM AB ALIIS
GENERIBUS, ad diuersa referri potest, ut uidelicet per 'diuidentes'
diuersam hanc esse significationem a caeteris duabus significationibus
generis innuamus, per 'separantes' uero in eo scilicet quod Romanorum
dicitur, a caeteris generationibus.

     ALITER AUTEM RURSUS GENUS DICITUR CUI SUPPONITUR SPECIES.

ALITER AUTEM. Post duas significationes generis tertiam ponit
nouissimam, de qua intendit et in qua moratus est, ad quam etiam ex
similitudine aliarum duarum transferri uocabulum generis
insinuat. Quae est: Illud CUI SUPPONITUR SPECIES. Ut autem haec
definitio sit generalis nominis, 'SUPPONITUR' in quid intelligendum
est sicut proprium generis inferius.

     AD HORUM FORTASSE SIMILITUDINEM DICTUM.

AD HORUM FORTASSE. Genus dico hoc dictum fortassis genus AD
SIMILITUDINEM HORUM praedictorum, principii scilicet et
generationis. 'Fortassis' tempreamentum est philosophicum, licet
certum ei esset, quod dicit.  uel etiam dubitatiue potuit dicere,
ignorans scilicet si propter hanc similitudinem esset translatum
uocabulum.

     ET ENIM PRINCIPIUM QUODDAM EST HUIUSMODI GENUS EARUM QUAE SUB SE
     SUNT SPECIERUM.

ETENIM PRINCIPIUM. uere ad similitudinem horum praedictorum, quia ad
similitudinem tam principii quam collectionis. A partibus. De
principio autem similitudinem praemittit dicens etiam GENUS QUODDAM
/35/ esse PRINCIPIUM SPECIERUM uel in eo scilicet, quod cum res easdem
significet quas species, in priori naturaliter statu eas significat,
species uero in posteriori, uel in eo quod sententia generalis nominis
sententiam specialis nominis quodammodo constituit.

     VIDETUR ETIAM MULTITUDINEM CONTINERE OMNEM QUAE SUB EO EST.

VIDETUR AUTEM.  Similitudinem supponit, quam habet ad collectionem, in
eo scilicet, quod sicut in collectione multa comprehenduntur, ita sub
genere diuersae species quantum ad nominationem rerum continentur,
licet diuersus sit continentiae modus, multitudinis quidem in
quantitate suae praesentiae, generis uero in comprehensione
nominationis.

     TRIPLICITER IGITUR CUM GENUS DICATUR, DE TERTIO APUD PHILOSOPHOS
     SERMO EST, QUOD ETIAM DESCRIBENTES ASSIGNAVERUNT GENUS ESSE
     DICENTES QUOD DE PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS SPECIE IN EO QUOD QUID
     SIT PRAEDICATUR, UT ANIMAL.

TRIPLICITER IGITUR. Quandoquidem has tres significationes habet genus,
et cum tres habeat, de tertio genere, id est de tertia significatione
generis, est sermo apud philosophos. Iure autem, ut ait Boethius,
tertium genus philosophi ad disputationem sumunt, <quod> non ex
accidenti denotat. Ex quo etiam ad interrogationem per 'quid' factam,
quae frequenter a philosophis fiebat inquirentibus, quid quaeque res
esset, conuenienter genus hoc respondetur. Quod statim in definitione
generis declarabit.

Et notandum quod cum ait genus monstrare, id est significare,
substantiam, quod genera uoces sint intelligenda, patenter
demonstrauit.

QUOD ETIAM DESCRIBENTES, id est quam significationem generis
philosophi DESCRIBENTES etiam, hoc est non tantum diuidentes uel aliis
modis naturam eius demonstrantes sed etiam per descriptionem, quae
quanto difficilior est ad componendum, tanto certior est ad
demonstrandum, ASSIGNAVERUNT ipsum, id est demonstrauerunt, DICENTES
scilicet GENUS ESSE QUOD DE PLURIBUS etc.  Merito 'describentes'
dixit, et non definientes, quia ea tantum proprie definitio dicitur,
quae secundum substantiam rei facta genus sumit ac differentias, haec
uero secundum quandam accidentalem formam uocum quae generalitas dici
potest, inducitur, ut scilicet determinetur, quibus uocibus ea insit,
unde ipsae uoces genera appellentur. Inde quoque, ut Boethius <dicit>,
bene describentes, non definientes dixit, quia nil in quantum genus
est, definiri substantialiter potest, alioquin quodlibet genus aliud
genus usque in infinitum haberet.

Nunc autem uerba definitionis prosequamur. Tria itaque ponit, per quae
generale uocabulum ab omnibus aliis diuidit, scilicet (i) praedicari
de pluribus, quod est esse uniuersale, per quod a singularibus, id est
diuersis, separatur; et (ii) praedicari de differentibus specie, hoc
est de nominibus res tantum diuersarum specierum naturaliter
continentibus, per quod differt a specialissimis et eorum propriis; et
(iii) praedicari <in> eo quod quid sit, id est reddi conuenienter ad
interrogationem /36/ factam per 'quid', non per 'quis' uel 'quae' uel
'quod', quae magis propria nomina requirunt, uel per 'quale' uel
'quomodo se habet', quae sumpta tantum uocabula exigunt, ut rationale,
album sedet, iacet.

Quid autem sit, quod praedicatur de pluribus, in definitione
uniuersalis diligenter superius est expeditum, id est esse illud tam
uoce quam sensu simplex, quod habile est ex impositione propria et
natura subiectarum rerum ad enuntiandum ueraciter de pluribus in
nominatione diuersorum.

Sequitur: DIFFERENTIBUS SPECIE. Sicut tres rerum differentiae
considerantur secundum naturam substantiae eorum, quod scilicet
naturaliter uel genere differunt uel specie uel numero, ita etiam
nominum secundum subiectarum rerum naturam tres sunt differentiae in
eo scilicet, quod haec significant res naturaliter diuersis generibus
distinctas, eo scilicet quod in se habeant naturam illam, secundum
quam generalia possunt eis aptari uocabula, illa uero demonstrant res
naturaliter diuersis speciebus subiectas, alia res personaliter
discretas, quod est differre numero. Unde omnia in computationem
numeri secundum personalum discretionem ueniunt, cum dicitur unus,
duo, tres. Etsi enim Socrates diuersis sit formis occupatus, quia una
tantum personaliter substantia permanet, nullo modo ipsum tantum
secundum quamcumque naturam aut proprietatem attendentes, unus, duo,
tres dicimus.

In quid uero proprie ea sola redduntur substantiae nomina, quae in
generali uel speciali statu res subiectas appellant. Unde maxime ad
naturam 'quid' pertinet, id est naturaliter multorum conuenientiam
requirendam, 'quis' uero uel 'quae' uel 'quod' ad personam.

Quod autem opponi solet indiuidua quoque quaedam de pluribus
praedicari, cum dicitur: hoc grammaticum est Socrates, hoc musicum est
Socrates, cassatum est per aptationem illam, qua uocabula plura in
nominatione determinauimus. Quippe haec grammatica et hoc musicum
eiusdem penitus sunt nomina.

Illud quoque, quod oppositur: haec albedo est hoc clarum et hoc corpus
est hoc clarum, id est sustentans hanc claritatem, in eo refellitur,
quod hoc clarum, si pro sustenante claritatem accipitur, non est idem
in significatione uocabulum cum eo quod huic albedini ex claritate eam
informante conuenit, sicut nec nomen Socratis, quae de diuersis
aequiuoce dicuntur.

Praeterea nullum accidentale uocabulum secundum sustentationem sed
tantum informationem praedicari uolumus, sicut in Praedicamento
substantiae demonstrabimus. /37/ Unde claritatis nomen, quae tantum
forma est albedinis, ei soli conuenit, non etiam corpori.

Notandum uero secundum eorum sententiam, qui res quoque uniuersales
proprie dicunt easdem etiam, quae sunt singulares, 'praedicari de
pluribus' ad differentiam singularium poni non posse. Quippe eaedem
quae singulares sunt, uniuersales conceduntur. Si ergo 'praedicari de
pluribus' simpliciter generi aptetur atque ideo propter differentiam
simpliciter a singularibus remoueatur, ut scilicet indiuidua de
pluribus omnino non praedicentur, falsum est. Si uero generi non
simpliciter aptet 'praedicari de pluribus' sed in respectu generis
atque indiuiduis in respectu indiuiduorum auferat, profecto in
definitione generis cum 'praedicari de pluribus' oportet subintelligi:
in eo quod genus est. Unde iam sequentes differentiae superfluerent.

Praeterea <si> respectus attendamus, ut uidelicet dicamus genera in eo
quod genera sunt, praedicari de pluribus, indiuidua uero non in eo
quod sunt indiuidua, non ualet differentia magis ad indiuidua, quam ad
accidentia. Quippe nullum accidens, in quantum est accidens, de
pluribus praedicatur.  Unde 'in quid' suppositum ad differentiam
accidentium nullo modo esset. Similiter etiam rationale in definitione
hominis ad exclusionem mortalis bene ponitur, quia nullum ratione in
eo quod rationale est, mortale est. Idem de caeteris differentiis,
quae in definitione generis sequuntur, opponi potest, secundum hoc
scilicet, quod eandem rem et genus et speciem et differentiam et
accidens esse concedunt.  Quippe albedinem quam et specialissimum et
accidens dicunt et de hoc cygno et hac margarita specie differentibus
praedicari annuunt, per quod tamen specialissima excludunt atque ideo
ipsam albedinem et hoc quod species est, in secunda differentia ut
speciem specialissimam excludunt, in ultima uero quae est 'in quid',
ipsam quoque excludunt ut accidens.

Nos uero eandem uocem accidentalem et generalem nolumus esse uel
specialem nec endem differentialem dicimus quam generalem uel
specialem; accidentia uero et differentias sumpta tantum uocabula
dicimus, genera autem uel species tantum substantiua sunt.

Sed et nobis fortasse opponetur, quod saepe contingat eandem uocem in
alia et alia significatione uniuersalem esse et singularem et rursus
eandem genus esse uel speciem et differentiam esse uel accidens. Unde
nec nos per simplicem remotionem has differentias possumus accipere,
ut scilicet dicamus uocem uniuersalem nullo modo esse singularem nec
specialem esse accidentalem.

Ad quod respondemus illud quod conuenit, quod hic uoces /38/ ut res
non tractantur sed eorum proprietates secundum significationem
distinguuntur; dum autem uocis significatio attenditur, eadem uocis
materia quae in se una est, multae uoces diiudicatur secundum
multiplicem eius sensum. Secundum quod Priscianus dicit multa nomina
in unam uocem concidere. Et rursus diuersae uoces in materia eadem
esse iudicantur in significatione. Unde substantia et usia unum
generalissimum dicuntur. Nomen etiam et uerbum siue oratio eadem uocis
materia frequenter esse inuenitur. Unde eadem uox quasi ipsi opposita
secundum diuersam significationem et cum tempore esse et sine tempore
dicitur et significatiua per partes et non, alioquin nomen et uerbum
siue oratio opposita non dicerentur. Adeo autem quantum ad
significationem uocis identitas siue diuersitas accipitur, quod
Aristoteles hanc orationem: 'Socrates sedet' prolatam eo sedente et
consimilem in significatione prolatam, postquam surrexit, ut unum
numero sumit, non essentiam quidem uocis diiudicans sed
significationem. Ex quo etiam illud friuolum refellitur, quod opponi
solet de communi praedicatione eiusdem uocis. Quia cum dicitur
'Socrates est homo' et rursus 'Plato est homo', diuersae potius uoces
materialiter praedicantur. Unde nulla uniuersalis uidetur. Sed
profecto, ut dictum est, uocis identitas uel diuersitas, cum ut uox
accipitur, secundum proprietatem significationis tantum distinguitur.

Possumus autem fortasse et eandem materialiter uocem de pluribus
praedicabilem dicere, non ut prius enuntiata de uno iterum enuntietur
de alio sed ipsa eodem tempore quo de ipso enuntiatur, apta erat ex
inuentione sua ad copulandum alii ueraciter, ut cum de Platone
dicitur, posset eadem prolatione Socrati uere copulari. Potest etiam
et simul de duobus singillatim dici hoc modo: 'Et Socrates et Plato
est homo'.

Alio itaque modo uoces ut uoces tractantur, alio modo eaedem ut res,
id est in essentia sua considerantur, quia cum indiscretae res sint,
secundum significationem quaedam communes, quaedam singulares dicuntur
et quaedam substantiales, quaedam accidentales et eaedem, si quandoque
haec nomina simul habent, ipsae a se diuersae et quodammodo sibi
oppositae iudicantur.

Res uero ut res tractare <oportet>, quia secundum hoc quod in essentia
sua habent, considerantur. Ipsae autem <cum> in essentia sua a se
diuersae non sint, nullo modo ut diuersae a se uel secundum
oppositionem accipi debent sed simplicem habent acceptionem, uoces
uero duplicem. Unde bene non dicitur de eadem re eam et esse
uniuersalem et non uel accidens esse et non, quod quidem oporteret, si
supra posita generis definitio rebus aptaretur. /39/

Si quis autem quaerat de generalitate et specialitate et caeteris
accidentibus uocum, quomodo in eis subsistant, cum ipsae uoces res
permanentes non sint, animaduertat, quod omnes sensu ipso experimur
uoces, scilicet ex pluribus elementis compositas, numquam uere
subsistere nec uera accidentia in se habere sed sicut semper
attenduntur uoces existentes, postquam sunt semel impositae, ita earum
proprietates, quasi uere existant, cogitantur, sicut et dies uel
annus, quae continue quantiates dicuntur, quae tamen numquam uere
subsistunt. Nisi enim ut existentia sumerentur, nulla de eis doctrina
fieret.

     EORUM ENIM QUAE PRAEDICANTUR ALIA QUIDEM DE UNO DICUNTUR SOLO,
     SICUT INDIVIDUA, SICUT SOCRATES ET HIC ET HOC, ALIA VERO DE
     PLURIBUS, QUEMADMODUM GENERA ET SPECIES ET DIFFERENTIAE ET
     PROPRIA. ET ACCIDENTIA COMMUNITER SED NON PROPRIE ALICUI.

EORUM ENIM. Ostendit quid singulae differentiae operentur in
definitione generis, ac si diceret: Bene apposui 'praedicari de
pluribus' ad differentiam quorundam, quia scilicet ea quae
praedicantur, alia de uno solo etc. Et <est> redditio causae.

UT SOCRATES ET HIC ET HOC. 'Hic et hoc' pro quibuslibet aliis in
diuersis ponit, ac si diceret; hic lapis, hoc corpus. Nota tamen quod
si neque corpus neque lapidem adiungi intelligas pronominibus uel
aliquod aliud nomen, ipsa tamen pronomina discretiua sunt semper et
personalia, licet nullam naturam uel proprietatem determinent, ueluti
cum dico: 'ego', 'hic', singularis sunt significationis, nullius tamen
superioris proprie indiuidua dicuntur, quia ex sola discretione
inuenta sunt et meras significant substantias, quarum nullam naturam
uel proprietatem determinant, quia 'hic' per se dictum neque dicit
'haec substantia' neque 'hic homo' neque 'hoc rationale' uel 'hoc
album' sed simpliciter secundum discretionem personalem inuentum
est. Unde ex toto pura ex ui uocis sunt pronomina et priora quodammodo
naturaliter in significatione caeteris sermonibus.

Nota cum ait Socratem praedicari de uno solo, quidam sumptum uolunt
intelligi a socratitate, pro eo scilicet quod ait Aristoteles a prima
substantia nullam esse praedicationem. Sed profecto ibi praedicationem
accepit praedicamentalem, ut de inferiori scilicet, secundum quam et
species de genere praedicari negatur.

ET ACCIDENTIA COMMUNITER, id est communia accidentalia nomina, ut
album, non propria, ut hoc album.

     EST AUTEM GENUS QUIDEM UT ANIMAL, SPECIES VERO UT HOMO,
     DIFFERENTIA AUTEM UT RATIONALE, PROPRIUM UT RISIBILE, ACCIDENS UT
     ALBUM, NIGRUM, SEDERE.

EST AUTEM GENUS QUIDEM. Positio est exemplorum.

     AB HIS ERGO QUAE DE UNO SOLO PRAEDICANTUR DIFFERUNT GENERA EO
     QUOD DE PLURIBUS ASSIGNATA PRAEDICENTUR.

AB HIS ERGO. Quia per 'praedicari de pluribus' differunt genera ab
indiuiduis, ergo differunt. De pluribus assignata, id est
enuntiata.

     AB HIS AUTEM QUAE DE PLURIBUS: AB SPECIEBUS QUIDEM QUONIAM
     SPECIES ETSI DE PLURIBUS PRAEDICANTUR SED NON DE DIFFERENTIBUS
     SPECIE SED NUMERO.

AB HIS AUTEM.  Ostensum a quibus differat genus per primam
differentiam, quae est praedicari de pluribus, ostendit, a quibus per
secundam, scilicet a specialissimis et propriis, dicens: AB HIS QUAE
DE /40/ PLURIBUS PRAEDICANTUR, id est a quibusdam eorum, ut uidelicet
a speciebus solis, id est specialissimis, differt genus, QUONIAM
SPECIES ETSI, id est, quamuis etc.

     HOMO ENIM CUM SIT SPECIES DE SOCRATE ET PLATONE PRAEDICATUR QUI
     NON SPECIE DIFFERUNT A SE INVICEM SED NUMERO, ANIMAL VERO CUM
     GENUS SIT DE HOMINE ET BOVE ET EQUO PRAEDICATUR QUI DIFFERUNT A
     SE INVICEM ET SPECIE QUOQUE, NON NUMERO SOLO.

HOMO ENIM. Vere species praedicatur de differentibus numero, non
specie, quia homo de istis. A partibus. QUI DIFFERUNT A SE INVICEM
SPECIE, id est de his nominibus: BOVE, EQUO, quorum res differunt
specie.

     A PROPRIO VERO DIFFERT GENUS QUONIAM PROPRIUM QUIDEM DE UNA SOLA
     SPECIE CUIUS EST PROPRIUM PRAEDICATUR ET DE HIS QUAE SUB UNA
     SPECIE SUNT INDIVIDUIS (QUEMADMODUM RISIBILE DE HOMINE SOLUM ET
     DE PARTICULARIBUS HOMINIBUS), GENUS AUTEM NON DE UNA SPECIE
     PRAEDICATUR SED DE PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS.

A PROPRIO VERO. Ostenso per 'praedicari de differentibus
specie' differre genus a specialissimis, ostendit in eodem ipsum
differre a propriis eorum.

     A DIFFERENTIA VERO ET AB HIS QUAE COMMUNITER SUNT ACCIDENTIBUS
     DIFFERT GENUS QUONIAM ETSI DE PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS SPECIE
     PRAEDICANTUR DIFFERENTIAE ET COMMUNITER ACCIDENTIA SED NON IN EO
     QUOD QUID SIT PRAEDICANTUR SED IN EO QUOD QUALE QUID SIT.

A DIFFERENTIA VERO. Ostendit quid excludat
ultima differentia, scilicet differentias et accidentia quae
diuersarum specierum indiuidua continent, quae non in quid sed in
quale praedicantur uel in 'quomodo se habent', ut sedet, iacet, uel ad
aliam interrogationem, ut bicubitum, tricubitum in quantum.

COMMUNITER ACCIDENTIBUS, id est communibus accidentibus, quae diuersa
continent. Ideo determinat, quia particularia nomina accidentalia per
'praedicari de pluribus' iam sunt exclusa, ut hoc grammaticum, hoc
album.

     INTERROGANTIBUS NOBIS ENIM ILLUD DE QUO PRAEDICANTUR HAEC, NON IN
     EO QUOD QUID SIT DICIMUS PRAEDICARI SED MAGIS IN EO QUOD QUALE
     SIT; INTERROGATI ENIM "QUALIS EST HOMO?" DICIMUS "RATIONALIS", ET
     IN EO QUOD "QUALIS EST CORVUS?" DICITUR QUONIAM NIGER.

INTERROGANTIBUS ENIM. Probat ab effectu differentias et accidentia
praedicari in quale, non in quid, quia scilicet nos ita ea
respondeamus. Et hoc est: interrogantibus aliquibus illud de quo haec
praedicantur, id est dum faciunt interrogationem de eo de quo
praedicari habent, non respondemus ea ad interrogationem in quid
factam sed in quale. Quod statim in partibus ostendit sic:
INTERROGANTI ENIM etc.

     EST AUTEM RATIONALE QUIDEM DIFFERENTIA, NIGRUM VERO ACCIDENS;
     QUANDO AUTEM "QUID EST HOMO?" INTERROGAMUR, "ANIMAL" RESPONDEMUS;
     ERAT AUTEM HOMINIS GENUS ANIMAL.

EST AUTEM. Commendatio est exemplorum et redditio causae ita: Bonum
dedi exemplum de differentia per rationale, de accidenti per nigrum,
quia hoc est differentia, illud accidens.

     QUARE "DE PLURIBUS PRAEDICARI" DIVIDIT GENUS AB HIS QUAE DE UNO
     SOLO EORUM QUAE SUNT INDIVIDUA PRAEDICANTUR; "DIFFERENTIBUS" VERO
     "SPECIE" SEPARAT AB HIS QUAE SICUT SPECIES PRAEDICANTUR VEL SICUT
     PROPRIA; "IN EO" AUTEM "QUOD QUID SIT PRAEDICARI" DIVIDIT A
     DIFFERENTIIS ET COMMUNITER ACCIDENTIBUS QUAE NON IN EO QUOD QUID
     SIT SED IN EO QUOD QUALE EST VEL QUODAMMODO SE HABENS
     PRAEDICANTUR DE HIS DE QUIBUS PRAEDICANTUR. NIHIL IGITUR
     SUPERFLUUM NEQUE MINUS CONTINET GENERIS DICTA DESCRIPTIO.

QUARE DE PLURIBUS etc. Epilogum facit recolligens breuiter, quid
operentur singulae differentiae. Sic iunge: quia prolixe diximus
genus, breuiter recolligamus. Et est causa uel a partibus secundum
exempla proposita fit illatio sic: Quia differt genus a Socrate per
'praedicari de pluribus', ergo ab indiuiduis, et ita de aliis. Nil
igitur. Quandoquidem omnes partes in definitione generis positae
differentiam ab aliquibus faciunt, igitur ipsa nihil continet
superfluum. Ab oppositis. Ac sicut ipsa non est superflua, ita nec
diminuta, ut minus scilicet contineret quam definitum. /43/

			       LI 1.03
			 TRACTATUS DE SPECIE

     SPECIES AUTEM DICITUR QUIDEM ET DE UNIUSCUIUSQUE FORMA, SECUNDUM
     QUAM DICTUM EST: "PRIMUM QUIDEM SPECIES DIGNA IMPERIO."

SPECIES AUTEM. Post genus statim speciem tractat, non differentiam. De
quo quaestio est. Quippe eisdem causis differentia ante speciem
tractanda uidetur, quibus genus ante alia, cum uidelicet ipsa quoque
differentia prior sit specie, quam constituit, tam dignitate
continentiae quam natura. Praeterea si statim differentiam post genus
assumeret, ordinem propositi sui exsequeretur, qui ait superius:
"Nosse quid sit genus et quid differentia". Quem etiam ordinem ipse in
Communitatibus seruat, cum scilicet prius generis ad differentiam
communitates et prorpietates assignat, quam generis ad speciem.

Sed sciendum, quod cum genus et species relatiua sint, ita sunt
naturaliter adiuncta, ut et suam permanentiam ab inuicem ducant et
suam cognitionem. Unde Aristoteles in Ad aliquid docet, quod si quis
nouerit unum relatiuum definite, et alterum. Unde merito, cum ita sint
adiuncta naturaliter relatiua, et tractatus eorum coniuncti sunt,
alioquin minus genus cognosceretur, quod per speciem definitum est, si
uidelicet speciei tractatus differretur.

Sed hic quoque maior occurrit quaestio, quomodo scilicet non sit
speciei tractatus superfluus, quam primitus oportuit cognosci, ut per
eam genus definiretur. Ignotum enim per ignotum certificari non
potest sed quaecumque quod ad notitiam alterius afferuntur, certiora
uidentur. Unde iam relatiua per se non uidentur posse definiri, quorum
scilicet notitia quoque ab inuicem pendet. Ideoque quamdiu unum
ignoratur, et alterum.

Ad quod respondemus non necesse esse, ut ea quae alia certificant,
priora sint cognitione. Plura namque ita simul cognosci possunt, ut
tamen unius notitia per alterum consistat. Ut si alicui patrem
ignoranti uel filium, demonstrarem utrumque per alterum dicens patrem
esse, qui refertur ad filium, filium qui ad patrem, simul utrumque per
alterum certifico, dum hunc ad filium se habere et illum rursus ad
istum ostendo, alioquin nulla fieret relatiuorum cognitio. Boethius
quoque super definitionem qualitatis docet non esse inconueniens in
huiusmodi descriptionibus definientia non esse certiora definitio.
Itaque non inconuenienter genus per speciem definitur nec superfluit
speciei tractatus, quia etsi necesse erat speciem cognosci in eo quod
species est et ad genus refertur, ut per eam genus cognosceretur,
plures tamen poterant ignorari proprietates specierum quas hic docet,
ueluti /42/ cum ostendit alias subalternas, alias specialissimas et
praedicationes utrorumque et pleraque alia.

Sicut autem generis aequiuocationem monstrauit, ita et speciei,
ostendens scilicet hoc nomine species duo includi, scilicet
conpositionem cuiuslibet indiuidui, secundum quam dicimus aliquem
terribilem specie, et philosophicam speciem, de qua intendit.
Compositionem autem possumus accipere siue ex conuentu partium in
quantitate, sicut ex membris coniungentibus Priamum, siue ex
informatione apparentium accidentium, secundum quam ipse maxime
disnoscitur et speciosus uel terribilis iudicatur. Et hanc ultimam
compositionem, quae ab accidentibus uenit, Boethius magis uidetur
attendere, qui ait de Porphyrio, quod dicat speciem uocari
uniuscuiusque figuram, quae ex accidentium congregatione perficitur.

Et attende quod idem Boethius praeter duas significationes speciei,
quas Porphyrius ponit, aliam dicit esse, quam substantialem formam
appellat, ut rationalitas et mortalitas in homine, quas humanitatis
nomine uocat, eo uidelicet quod humanam substantiam compleant, id est
hominem aduenientes animali perficiant sicut eius differentiae
constitutiuae. De qua quidem humanitate ipse ita ambigue loquitur, ut
eam speciem animalis esse uideatur annuere, dicens:

     Si uero sub animali eam intelligendo locaueris, deducit animalis
     <in sese> participationem separaturque a caeteris animalibus ac
     fit species generis.

In quibus tamen uerbis nihil aliud demonstrare intendit, nisi eandem
humanitatem, quam prius speciem esse ostenderat secundum naturam
essentiae suae, in qua est qualitas, eandem esse formam substantiae
humanae, quae tunc deducit animal participatione in se, quando
substantiae animalis copulatur. Et quod ait: 'separatur a caeteris
animalibus', 'separatur' impersonale ponit, ac si diceret: fit
separatio per eam cuiusdam animalis ab aliis atque ita per eam fit
species generis.

Quidam autem hanc compositionem, quae humanitas dicitur, aliter
accipiunt, quandam scilicet formam, quae innascitur, ita hanc
substantialem, quia a substantialibus formis uenit.

Sed occurrit quaestio, cum sit forma in homine, utrum substantialis an
accidentalis. Sed si substantialis, quomodo ex conuentu substantialium
innascitur, cum ipsa quoque sit una substantialium? Quod si
accidentalis, profecto posset homo sine <illa> permanere. Quod
fortasse poterit concedi. Sic namque rationalitas et mortalitas
caeteraeque formae substantiales hominis, per quas solas homo
subsistit, /43/ ad animal possent adiungi in constitutione hominis, ut
non necesse sit ex conuentu earum uel humanitatem uel aliam formam
innasci.  Alioquin et ex humanitate rursus alia forma et ex illa
iterum alia usque in infinitum simili ratione nasceretur.

     SPECIES AUTEM DICITUR QUIDEM ET DE UNIUSCUIUSQUE FORMA, SECUNDUM
     QUAM DICTUM EST: "PRIMUM QUIDEM SPECIES DIGNA IMPERIO."

Sic iunge: Genus dicitur tribus modis supradictis; sed species his
duobus. Et hoc est: SPECIES, hoc nomen, DICITUR DE FORMA
UNIUSCUIUSQUE, id est conuenit compositioni cuiuslibet indiuidui,
exteriori scilicet et sensui subiacenti.

     DICITUR AUTEM SPECIES ET EA QUAE EST SUB ASSIGNATO GENERE,
     SECUNDUM QUAM SOLEMUS DICERE HOMINEM QUIDEM SPECIEM ANIMALIS CUM
     SIT GENUS ANIMAL, ALBUM AUTEM COLORIS SPECIEM, TRIANGULUM VERO
     FIGURAE SPECIEM.

DICITUR AUTEM. Aliam supponit significationem speciei, quae est
philosophica species.

QUAE EST SUB GENERE ASSIGNATO, id est superius descripto. SECUNDUM
QUAM, scilicet speciei significationem etc., HOMINEM, id est hoc nomen
speciei, quod est homo.

ALBUM AUTEM COLORIS. In alio praedicamento exemplificat ponens album
pro hoc nomine albedo, triangulum pro triangulatione siue pro
trianguli figura. Nota quod ait 'sub assignato genere', ut possit esse
definitio speciei, ita esse accipiendum, ut genus in substantia in
primo loco accipiatur.

     QUOD SI ETIAM GENUS ASSIGNANTES SPECIEI MEMINIMUS DICENTES QUOD
     DE PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS SPECIE IN EO QUOD QUID SIT
     PRAEDICATUR, ET SPECIEM DICIMUS ID QUOD SUB GENERE EST. NOSSE
     AUTEM OPORTET QUONIAM ET GENUS ALICUIUS EST GENUS ET SPECIES
     ALICUIUS EST SPECIES.

QUODSI. Cum superius de genere satis egisset, uidetur superflue hic
ipsum repetere, cum ait: "sub assignato genere". Unde se excusat
dicens quod sicut ius rationis exigit, ut genus definiretur per
speciem, ita et species per genus.

Sic iunge: Repeto genus in definitione speciei sed non sine causa,
quia si, id est cum, nos assignantes, id est definientes, genus
superius fecimus mentionem de specie dicentes: genus esse etc.,
similiter definientes speciem de genere facere debemus. Unde hoc si
ibi bene factum est, et hic est propter eandem scilicet causam, quia
relatiua sunt. Et hoc est: NOSSE OPORTET QUONIAM GENUS ALICUIUS EST
speciei ET SPECIES ALICUIUS EST, scilicet generis.

     IDCIRCO NECESSE EST ET IN UTRORUMQUE RATIONIBUS UTRISQUE UTI.

ET IDCIRCO NECESSE EST, id est conuenit, ponere et alterum in
definitione alterius.

     ASSIGNANT ERGO ET SIC SPECIEM: SPECIES EST QUOD PONITUR SUB
     GENERE ET DE QUA GENUS IN EO QUOD QUID SIT PRAEDICATUR.

ASSIGNANT ERGO. Quandoquidem oportet alterum assignari per
alterum, ergo sic definiunt speciem, facientes scilicet mentionem de
genere. Quae ponitur sub genere hoc, id est in sensu, quo dixi
superius esse sub genere. Et de qua genus. Ut et hoc sit definitio
speciei, supplendum uidetur 'ut de supposita sibi proximo loco'
propter indiuidua et 'in substantia' propter accidentia et alia
multa. Si enim quaeratur: 'quid est album', uel rationale uel
substantia uel corpus uel animal respondetur.

     AMPLIUS AUTEM SIC QUOQUE: SPECIES EST QUOD DE PLURIBUS ET
     DIFFERENTIBUS NUMERO IN EO QUOD QUID SIT PRAEDICATUR.

AMPLIUS AUTEM. Datis definitionibus, quae omnes includunt species,
supponit eam quae solius est specialissimae speciei. In qua cum ait
'differentibus numero', 'solo' et 'tantum' subintelligenda sunt ad
exclusionem generis. Si enim 'tantum' apponamus per se sine /44/
'solo' <'uel solo'> sine 'tantum', non ualet. Nam et genus tantum
praedicatur de differentibus numero, id est <non> de aliis nisi de
differentibus numero. Quippe omnia quae genere uel specie differunt,
numero quoque differunt sed non conuertitur. Et omnia quae genere
differunt, specie sed non e conuerso. Si enim etiam dicamus
'differunt solo numero' nec subintelligamus, 'tantum', hoc etiam
generibus conuenit. Nam animal quoque de Socrate et Platone
praedicatur, qui solo numero a se differunt, hoc est non etiam genere
uel specie. Unde 'solo' et 'tantum' simul ad unam generum differentiam
coniungenda sunt. 'In quid' uero propria excludit et quaedam alia, ut
dialecticam, grammaticam et, ut quibusdam uidetur, hominem album,
quando scilicet pro uno nomine sumitur. Nam '<homo> albus', cum oratio
est, exclusa est per 'illud' praemissum, sicut in definitione generis
determinauimus. Cum itaque quaeritur: 'quid est Socrates', non bene
uel 'homo albus' uel 'homuncio' respondetur, cum haec in substantia
nullo modo praedicentur. Non enim homo albus peremptus corruptionem
facit substantiae, cum scilicet albedine perempta homo albus peremptus
sit nec tamen ideo specialem statum, res quae alba erat, amittat sed
homo tunc quoque permaneat sicut ante. Praeterea sola <nomina> eorum
quae in substantia praedicantur generaliter uel specialiter, in quid
praedicantur, ut supra in genere determinauimus.

Nota autem hanc interrogationem: 'quid est Socrates', uel: 'quid est
homo', dupliciter accipi posse, ut uidelicet modo 'quid' quasi
praedicati loco sit, modo quasi subiecti; praedicati quidem, ac si
dicamus: 'quid est homo', id est 'quae essentia inhaeret'; subiecti
uero loco ita: 'quid est homo, cui scilicet essentiae inhaeret
homo'. Siue autem loco praedicati positum praedicatum aliud requirat
siue loco subiecti aliud subiectum reddi, semper speciem uel genus
responderi exigit, siue etiam obliquum ponatur hoc modo: 'quid uides'
'hominem'.

Sed opponitur, cum quaeritur: 'quid currit', et respondetur: 'homo
currit' uel 'equus currit', quia 'currit' in quid praedicatur, id est
ad interrogationem factam per in 'quid' redditur. Sed profecto non est
dictum simpliciter, 'in quid' sed 'in eo quod quid sit', id est ad
interrogationem, in qua 'quid' quasi praedicatum per substantiuum
uerbum copulatur.

Nota autem, quod in sequentibus Boethius supra illum locum: Extrema
autem unam habent habitudinem etc., ubi hanc differentiam generis ad
speciem ponit, quod species indiuiduo uno, ut phoenix scilicet,
contenta esse potest, genus uero numquam una specie, has quoque
species uocat, quae unum tantum habent indiuiduum et eas quoque ad
speciei definitionem retorquet, ubi scilicet ipse Porphyrius /45/ in
sequentibus eandem repetit definitionem specialissimi dicens: 'et quod
de pluribus et differentibus numero' etc. Ait enim propter huiusmodi
species sic:

     Quod diximus de pluribus differentibus numero speciem praedicari,
     duobus id recte excusatur modis, uno quidem, quia multo plures
     sunt species quae de numerosis indiuiduis praedicantur <quam hae
     quibus unum tantum indiuiduum uidetur esse suppositum, dehinc hoc
     quia multa secundum potestatem dicuntur, cum actu non semper ita
     sint,> ut risibilis homo dicitur, etsi non rideat, quoniam ridere
     potest. Ita igitur recte species de numero differentibus
     praedicatur; nihil enim minus phoenix de pluribus phoenicibus
     praedicaretur, si plures essent, quam nunc, quando unus esse
     perhibetur... etc.

In quo tamen ipse Boethius nec bene secum neque cum Porphyrio constans
uidetur. Ipse namque Porphyrius in sequentibus filium Sophronici
indiuiduum dicit, si solus ei Socrates sit filius, licet Sophronici
filius in natura de pluribus praedicetur, quemadmodum phoenix. Quippe
sicut plures phoenices esse possunt, ita et plures filii Sophronici.
Ipse etiam a se dissidere rationabiliter uidetur, si 'praedicari de
pluribus' secundum potentiam, non secundum actum continentiae multorum
accipiat. Sicut enim phoenicem praedicabilem de differentibus numero
dicit, quantum ad naturam, ita et genus etiam ad unam speciem reductum
praedicabile est de differentibus numero in quid. Unde et tunc quoque
est genus, quando ei definitio generis aptatur, quod tamen ipse
Boethius negat.

Quid igitur dicemus, ut et rationale teneamus et utriusque
auctoritatem seruemus? Nihil profecto 'praedicari de pluribus', id est
uniuersale, Porphyrius accipit, nisi quod multa actualiter
continet. Unde et Phoenicem sicut filium Sophronici propter unius
tantum rei continentiam indiuiduum intelligit. Boethius tamen
'praedicari de pluribus' largius accipiens haec quoque uniuersalia
dicit secundum communem impositionis causam, quae ad plura se habere
possunt, et ea quoque recte praedicari de pluribus astruit, quod licet
Porphyrius non dicat, nec tamen negat. Et ratio quidem uidetur, ut non
ita singulare phoenix dicatur, sicut hic phoenix, etsi eiusdem penitus
rei unicae sint nomina. Quippe 'phoenix' non ita personaliter rem
determinat, sicut 'hic phoenix' neque homo, si ad unam tantum personam
caeteris omnibus peremptis neduceretur, sententiam immutaret nec
personalem discretionis significationem assumeret sed simpliciter
semper animal rationale mortale proponeret.  Porphyrius autem
personale quidem esse concedit phoenicis nomen secundum
significationem discretionis, /46/ quod tamen uult esse singulare
secundum unitatem praedicationis, diuersus quidem a Boethio, non
aduersus, cum aliter definitionis uerba hic, aliter ille accipiat,
quam quidem definitionem in Topicis suis Aristoteles inducit. Non enim
Boethius dicit Porphyrium sic accepisse, ut ipse accipit sed ad hunc
sensum definitionis uerba accomodari posse ostendit. Qui etiam illud
quod ait genus contentum una specie non posse consistere, magis
secundum aliorum opinionem accepisse uidetur, quam secundum suam
sententiam. Aut fortasse in definitione generis 'praedicari de
pluribus' quantum ad actum continentiae tantum accepit, non quantum ad
naturam.

Notandum uero quod haec definitio speciei specialissimae data est
secundum inferiora indiuidua, non secundum relationem specialitatis ad
genus. Unde non necesse est speciem generis esse, cuicumque haec
definitio aptetur. Sola namque albedine permanente caeteris
qualitatibus destructis animali tota conueniret definitio nec tamen
species esset, cuius genus diuersas species continens non
inueniretur. Quantum ad actum tamen quaelibet specialissima species
genus aliquod habet naturaliter saltem generalissimum. 'Naturaliter'
autem dicimus, quia saepe impositis specialibus nominibus generalia
deficiunt uel e conuerso. Unde imposito generali nomine specialibus
deficientibus non minus tamen in natura genus est, quamdiu res ita
differentes continet, ut in natura suae substantiae causam habeant,
secundum quam species possent imponi.

Hoc etiam attendendum, quod haec speciei definitio secundum eorum
sententiam, qui res proprie uniuersales dicunt, non omnibus
specialissimis aptatur. Quippe albedo quam rem communem dicunt et
speciem simul et accidens concedunt, non tantum de differentibus
numero praedicatur, uerum etiam de margarita et cygno. Quod si in
definitione subintelligitur 'ut species', ac si dicamus: quod ut
species praedicatur etc., superfluit 'in quid'.

Sed fortasse sic melius ordinatur definitio, ut post praedicari statim
intelligatur: 'in quid', hoc modo: Species est quod praedicatur in
quid de pluribus etc. Quod /47/ tamen in definitione generis non ita
construendum uidetur, ut praeponatur 'de pluribus etc'. Quippe
'differentibus specie' iam ad exclusionem propriorum non poneretur,
quae iam scilicet per 'in quid' praepositum essent exclusa. Poterit
tamen fortasse dici, quod non dicat Porphyrius 'differentibus specie'
poni ad exclusionem propriorum sed facere tantum differentiam a
propriis. Multa enim in definitionibus ponuntur, quae ab aliquibus
differentiam faciunt nec tamen ad differentiam eorum ibi ponuntur.
Veluti in definitione animalis, quae est substantia animata
sensibilis, sensibile ad differentiam lapidis non ponitur, qui iam per
'animatum' exclusus est, cum tamen animal per 'sensibile' quoque a
lapide differat. Similiter cum per 'differre specie' genus a proprio
differat, non tamen ad hoc ponitur sed gratia specialissimorum tantum
proprium inducitur, ut scilicet ostendatur per simile genus a
specialissimo differre sicut et a proprio, quod speciei est
aequale. At uero cum in specie solas uoces accipimus, non est ordo
transponendus, quia hoc nomen 'albedo' tantum species est, non hoc
nomen 'album', quod de differentibus specie dicitur.

     SED HAEC QUIDEM ASSIGNATIO SPECIALISSIMAE EST ET QUAE SOLUM
     SPECIES EST, ALIAE VERO ERUNT ETIAM NON SPECIALISSIMARUM.

SED HAEC QUIDEM ASSIGNATIO. Diuidit hanc descriptionem speciei a
caeteris. quas praemisit, quod scilicet illae omnes includunt species
tam subalternas quam speciales, hae uero solas specialissimas.

ASSIGNATIO, id est descriptio.

     PLANUM AUTEM ERIT QUOD DICITUR HOC MODO.

PLANUM AUTEM. Fecit mentionem specialissimis et non specialissimis
speciebus sed hoc ita planum fiet, quae scilicet sint specialissimae
quae non.

     IN UNOQUOQUE PRAEDICAMENTO SUNT QUAEDAM GENERALISSIMA, ET RURSUS
     ALIA SPECIALISSIMA, ET INTER GENERALISSIMA ET SPECIALISSIMA ALIA.

IN UNOQUOQUE.  Nota praedicamentum duobis modis accipi, simpliciter,
scilicet in designatione generalissimorum, quae teste Boethio idcirco
Aristoteles praedicamenta uocat, quod de caeteris praedicentur, et in
collectione, scilicet in designatione cuiuslibet generalissimi cum
sibi suppositis inferioribus, sicut hic Porphyrius docet. Quod ait
generalissima pluraliter, sic est accipiendum: aliquod de
generalissimis, sicut cum dicitur: locus ab oppositis, id est ab
aliquo oppositorum. Si autem sic dicamus 'in unoquoque praedicamento',
hoc est in tota collectione omnium simul praedicamentorum, pluraliter
quidem generalissima possumus accipere. Nam fortasse in singulis
praedicamentis media non sunt, sicut in Ad aliquid uidetur, quod alias
ostendemus, propter quod scilicet ipse Porphyrius in sequentibus
dicet: "Si plura sint media in subalternis".

     EST AUTEM GENERALISSIMUM QUIDEM SUPER QUOD NULLUM ULTRA ALIUD SIT
     SUPERVENIENS GENUS, SPECIALISSIMUM AUTEM POST QUOD NON ERIT ALIA
     INFERIOR SPECIES; INTER GENERALISSIMUM AUTEM ET SPECIALISSIMUM ET
     GENERA ET SPECIES SUNT EADEM, AD ALIUD QUIDEM ET ALIUD SUMPTA.

EST AUTEM. Generalissimum describit dicens illud esse genus supra quod
etc. Nisi enim genus praeponas, enti et multis aliis conueniret.

SPECIALISSIMA etc. Nota haec nomina generalissimum et specialissimum
quasi superlatiua esse a generali /48/ et speciali, ac si inferius
genus dicamus generale, medium generalius, supremum generalissimum.
Similiter species superior specialis, media specialior, infima
specialissima dicitur.

     SIT AUTEM IN UNO PRAEDICAMENTO MANIFESTUM QUOD DICITUR.

SIT AUTEM.  Exempla de praedicamento substantiae ponit.

     SUBSTANTIA EST QUIDEM ET IPSA GENUS, SUB HAC AUTEM EST CORPUS,
     SUB CORPORE VERO ANIMATUM CORPUS SUB QUO ANIMAL, SUB ANIMALI VERO
     RATIONALE ANIMAL SUB QUO HOMO, SUB HOMINE VERO SOCRATES ET PLATO
     ET QUI SUNT PARTICULARES HOMINES. SED HORUM, SUBSTANTIA QUIDEM
     GENERALISSIMUM EST ET QUOD GENUS SIT SOLUM, HOMO VERO
     SPECIALISSIMUM ET QUOD SPECIES SOLUM SIT; CORPUS VERO SPECIES
     QUIDEM EST SUBSTANTIAE, GENUS VERO CORPORIS ANIMATI; ET ANIMATUM
     CORPUS SPECIES QUIDEM EST CORPORIS, GENUS VERO ANIMALIS; ANIMAL
     AUTEM SPECIES QUIDEM EST CORPORIS ANIMATI, GENUS VERO RATIONALIS;
     SED RATIONALE ANIMAL SPECIES QUIDEM EST ANIMALIS, GENUS AUTEM
     HOMINIS; HOMO VERO SPECIES QUIDEM EST RATIONALIS ANIMALIS, NON
     AUTEM ETIAM GENUS PARTICULARIUM HOMINUM SED SOLUM SPECIES.

SUBSTANTIA EST QUIDDAM.  'Quiddam' per excellentiam dicit, quia
dignius id est caeteris, quae continet, et prius naturaliter. Vel ideo
'quiddam' dicit, ut simplicitatem sententiae eius ostendat. 'Animatum
corpus' uel 'rationale animal', ut species sint, composita nomina
intellige.

ET QUI SUNT PARTICULARES HOMINES, id est particularia nomina hominum.

Solet hoc loco quaeri de hac diuisione substantiae <secundum> quam
alia corporea, alia incorporea, quae hic solet adscribi, utrum sit
sufficiens. Quod non uidetur propter hominem compositum ex anima et
corpore, quippe ipse nec corporeus nec incorporeus est, alioquin
corpus simul esset spiritus uel incorporeum. Sed profecto corpus et
spiritus simul neque corpus sunt neque spiritus. Si enim corpus et
spiritus corpus essent, item corpus et non corpus essent corpus, et
ita uel animatum uel inanimatum. Quod si utrumque animatum est, simul
per animam uiuificantur, quod falsum est, cum solum corpus anima
uiuificet.

Amplius. Si est animatum, uel sensibile uel insensibile; quod si
sensibile, tunc est animal, et ita mortale uel immortale. Quod si
mortale, uel tale mortale, quod quandoque moriatur, uel tale, quod
numquam morietur. Sed si quandoque morietur, quandoque erit mortuum,
et ita uel homo mortuus uel aliud. Quod si homo mortuus utrumque erunt
simul corpus et anima, utrumque erit cadauer, quod aperte falsum est.
Si quis autem dicat corpus et animam mori nihil aliud esse quam ea
separari ab inuicem, tum utrumque separatum ab altero utrumque mortuum
dicetur, et ita anima, cum tamen eam immortalem omnino constituant
philosophi et solum corpus mori uelint, quia nihil est aliud mori quam
exstingui recedente anima, qua uiuificabatur.

Sunt autem qui praedictam substantiae diuisionem per corporeum et
incorporeum sufficientem esse de simplici substantia, id est ea quae
una res est per naturam, dicunt, hominem uero compositum non unam
substantiam uocant sed multiplicem, id est multas pluraliter dicunt,
sicut hunc hominem et hunc asinum, qui simul accepti neque rationale
sunt que irrationale sed utrumque simul, cum tamen animal simpliciter
acceptum per rationale et irrationale sufficienter diuidatur. Nos
tamen unam rem per naturam hominem compositum dicimus, qui solius
operatione naturae in unam penitus personam unitur, teste autem
Boethio in libro de Trinitate. Unde et /49/ Anastasius ad unitatem
personae Christi ex diuinitate et humanitate coniunctae similitudinem
ex unitate compositi hominis inducit dicens:

     Nam sicut anima rationalis et caro unus est homo, ita deus et
     homo unus est Christus.

Cum ergo homo compositus una sit per naturam substantia, nullo modo
per corpoream et incorpoream substantiam diuidi sufficienter uolumus,
nisi quis forte incorporeum infinitum corporei intelligat, id est
'non-corpus', quod hominem compositum continet. Sed nec ipse
Porphyrius hanc diuisionem ponit, quod substantia alia corporea, alia
incorporea sed una praedicamenti catena sunt, quod ad ostendendum
propositum sufficit, quae scilicet specialissima sint, quae non.

     ET OMNE QUOD ANTE INDIVIDUA PROXIMUM EST, SPECIES ERIT SOLUM, NON
     ETIAM GENUS.

ET OMNE. Probat a toto, quod homo est specialissimum, quia omne
proximum ante indiuidua. Indiuidua uocat hic praedicamenti, quae
scilicet propter discretionem substantiae tantum imposita sunt, nullum
accidens notantia, ut est hoc animal uel hic homo uel Socrates, quippe
hoc album uel hic homo albus hoc non habet. Proxima ante indiuidua ea
dicit, quae eis ut superiora praeiacentia magis similia sunt ipsis ex
modo significationis. Cum enim 'Socrates' hoc corpus in tota
substantia sua denotet et personaliter determinet, quia ei soli
conuenit, magis ex modo significationis species ei similis est quam
aliud uocabulum, quae scilicet totam eius substantiam ita continet, ut
personali tantum dicretione ab eo differat. Nihil quippe 'Socrates' de
forma aliqua uel de natura determinat, nisi quam 'homo' denotat sed
in modo tantum personalis discretionis ab eo differt. Hoc autem modo
Aristoteles in Substantia propinquiorem primae substantiae speciem
dicit quam genus, id est magis ad significationem eius accedere.

Si quis autem opponat animalis nomen proximum esse ante indiuidua:
'hoc animal' et non nomen hominis, fallitur, immo magis homo ad
significationem huius nominis, quod est hoc animal, accedit, licet hoc
animal nil de natura hominis determinet. Quanto enim homo pauciora
nominet quam animal, tanto minus confusam significationem habet et
magis ad nominationem personalem cuiuslibet indiuidui accedit.

     QUEMADMODUM IGITUR SUBSTANTIA QUAE CUM SUPREMA SIT EO QUOD NIHIL
     SIT SUPRA EAM, GENUS EST GENERALISSIMUM, SIC ET HOMO CUM SIT
     SPECIES POST QUAM NON SIT ALIA INFERIOR SPECIES NEQUE ALIQUID
     EORUM QUAE POSSUNT DIVIDI SED SOLUM INDIVIDUORUM.

QUEMADMODUM IGITUR. Quandoquidem omne quod est proximum ante
indiuidua, est solum species. Igitur homo erit solum species etc. Quod
a simili quasi per contrarium ostendit ita, quod quemadmodum
substantia generalissimum, quia species non habet supra se, sic homo
specialissimum, quia speciem non habet post se sed sola indiuidua.
'Sola' ad exclusionem speciei dicit.

     INDIVIDUUM ENIM EST SOCRATES ET PLATO; SPECIES ERIT SOLA ET
     ULTIMA SPECIES ET, UT DICTUM EST, SPECIALISSIMA.

INDIVIDUUM. Vere indiuidua sunt post hominem, quia ista, et unde hoc,
assignat, quia scilicet ista sunt /50/ indiuidua. Et hoc est:
INDIVIDUUM ENIM EST etc.

     QUAE VERO SUNT IN MEDIO, EORUM QUIDEM QUAE SUPRA IPSA SUNT, ERUNT
     SPECIES, EORUM VERO QUAE POST IPSA SUNT, GENERA.

QUAE VERO SUNT.  Homo tantum est species, substantia tantum est
genus. Sed ea quae sunt in medio, utrumque sunt, scilicet genus et
species.

     QUARE HAEC QUIDEM DUAS HABENT HABITUDINES: EAM QUAE EST AD
     SUPERIORA SECUNDUM QUAM SPECIES IPSORUM ESSE DICUNTUR, ET EAM
     QUAE EST AD POSTERIORA SECUNDUM QUAM GENERA IPSORUM ESSE
     DICUNTUR.

QUARE HAEC, scilicet media, DUAS HABENT HABITUDINES, quia scilicet
istas duas generalitatem et specialitatem EAM scilicet QUAE EST etc.

     EXTREMA VERO UNAM HABENT HABITUDINEM.

EXTREMA VERO. Extrema uocat de habentibus has duas habitudines
generalissimum et specialissimum. Quidam autem hinc coniciunt
indiuidua non esse de praedicamento uolentes Porphyrium extrema
praedicamenti hic assignare et adhaerentes huic nomini praedicamentum,
quod a praedicatione dicitur, cum a prima substantia nulla est
praedicatio. Quibus cum dicitur, quod indiuidua Porphyrius quoque
supponat, gratia ostendendae praedicationis speciei ea induci dicunt,
non quod ea Porphyrius de praedicamento esse uelit <ut> partes.
Boethius uero ideo specialissima dicit extrema, quod quodammodo et
indiuiduis posita sint, quia plura contineant quam singula indiuidua,
quae quodammodo posita sunt nulli quantum ad significationem
substantiae, quia scilicet nulla sequuntur propter naturam substantiae
demonstrandam inuenta scilicet, cum indiuidua propter personalem
discretionem tantum sint imposita. Unde tota substantia indiuidui sui
species dicitur, quia scilicet nullam uel naturam uel formam
indiuiduum notat, quam species non contineant.

     NAM ET GENERALISSIMUM AD EA QUIDEM QUAE POSTERIORA SUNT HABET
     HABITUDINEM, CUM GENUS SIT OMNIUM ID QUOD EST SUPREMUM, EAM VERO
     QUAE EST AD SUPERIORA NON HABET, CUM SIT SUPREMUM ET PRIMUM
     PRINCIPIUM; SPECIALISSIMUM AUTEM UNAM HABET HABITUDINEM, EAM QUAE
     EST AD SUPERIORA QUORUM EST SPECIES, EAM VERO QUAE EST AD
     POSTERIORA NON DIVERSAM HABET

NAM GENERALISSIMUM. Unde extrema unam tantum habent habitudinem, quia
tam generalissimum quam specialissimum. A partibus. Et primum de
generalissimis ostendit et postea de specialissimis supponens. De
generalissimis: ET OMNE, quod scilicet genus supra se non habeat, CUM
SIT SUPREMUM etc. Cur autem supremum, deinde aperiemus.

     SED ETIAM INDIUIDUORUM SPECIES DICITUR (SED SPECIES QUIDEM
     INDIVIDUORUM VELUT EA CONTINENS, SPECIES AUTEM SUPERIORUM VELUT
     QUAE AB EIS CONTINETUR).

SED ETIAM INDIVIDUORUM. Dixi, quia species non habet eam de his
habitudinibus, quae est ad inferiora sed tamen ad indiuiduorum etiam
quodammodo dicitur species, quod statim determinat, id est continens
indiuidua.  Hic enim species non est sumptum a specialitate, quae erat
una habitudinum, sicut quando dicitur: species generis sed est
sumptum a continentia.

     DETERMINANT ERGO GENERALISSIMUM ITA QUOD, CUM GENUS SIT, NON EST
     SPECIES; ET RURSUS: SUPRA QUOD NON EST ALIUD SUPERUENIENS GENUS.
     SPECIALISSIMUM VERO QUOD, CUM SIT SPECIES, NON EST GENUS; ET
     QUOD, CUM SIT SPECIES, NUMQUAM DIVIDITUR IN SPECIES.

DETERMINANT GENERALISSIMUM. Quandoquidem extrema unam habet
habitudinem, media uero duas, ergo philosophi describentes extrema
unam tantum eis assignat habitudinem, mediis uero duas. A causa.

     ET QUOD DE PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS NUMERO IN EO QUOD QUID SIT
     PRAEDICATUR.

ET QUOD DE PLURIBUS. Data definitione specialissimi secundum
relationem superioris repetit aliam secundum continentiam inferiorum.

     EA VERO QUAE IN MEDIO SUNT EXTREMORUM SUBALTERNA VOCANT GENERA ET
     SPECIES.

EA VERO etc. Proprietatem mediorum assignat secundum utramque
habitudinem eorum. /51/

     ET UNUMQUODQUE IPSORUM SPECIES ESSE ET GENUS PONUNT AD ALIUD
     QUIDEM ET AD ALIUD SUMPTA.

ET UNUMQUODQUE. Ne uiderentur esse genera ita et species ea quae in
medio sunt, quod illud quod genus, non esset species, ostendit ea
utraque esse sed non eodem respectu.

     EA VERO QUAE SUNT ANTE SPECIALISSIMA USQUE AD GENERALISSIMUM
     ASCENDENTIA ET GENERA DICUNTUR ET SPECIES ET SUBALTERNA GENERA,
     UT AGAMEMNON ATRIDES ET PELOPIDES ET TANTALIDES ET ULTIMUM
     IOVIS.

EA QUAE SUNT. Dixit indefinite ea quae sunt in medio, esse subalterna,
quae repetit, ut de omnibus ostendat, quae sunt, scilicet a
specialissimis usque ad generalissima.  Vel ideo etiam repetit, ut
quandam similitudinem ostendat inter praedicamenta et familias, id est
generationes, quod uidelicet quemadmodum in familiis ultimi dicuntur
eisque cognatione iunguntur, ita in praedicamentis inferiora
superioribus per praedicationem mediorum conectuntur. Nam quia homo
animal est et omne animal substantia, <homo> quoque substantia esse
monstratur, et quia Agamemnon est de genere Atrei, Atreus de genere
Iouis, ipse quoque Agamemnon a Ioue descendere conuincitur.

ET ULTIMUM IOVIS, Iouis est filius scilicet.

     Iouem, inquit Boethius, pro reuerentia numinis posuit
     ultimum. Nam quantum ad ueteres theologos Iupiter refertur ad
     Saturnum, Saturnus ad Caelium, Caelius uero ad antiquissimum
     Ophionem ducitur, cuius Ophionis nullum principium est.

     SED IN FAMILIIS QUIDEM PLERUMQUE AD UNUM REDUCUNTUR PRINCIPIUM,
     VERBI GRATIA IOVEM.

SED IN FAMILIIS. Ne propter similitudinem ascensus datam inter
praedicamenta et familias uideantur diuersa praedicamenta ad unum
genus posse reduci, sicut diuersae familiae ad unum patrem, ideo hoc
remouet per ens, id est de quo magis uideretur, quod genus omnium
esset, quia scilicet de omnibus praedicatur. Sic iunge: in supradicto
conueniunt familiae et praedicamenta sed in hoc differunt, quod in
familiis diuersis homines plerumque reducuntur ad unum principium, id
est ad unum patrem. Sed quare plerumque, id est aliquando, cum omnes
generationes ad unum, scilicet ad primum hominem, reduci possunt?

Ad quod respondemus, quia reduci generationes non uult, nisi quamdiu
certi gradus consanguinitatis computari possunt uel per patres, per
filios, nepotes, cognatos. Praesens uero hominum generatio ab Adam iam
ualde est remota, ut nulli sint in ea qui certum cognationis gradum ad
ipsum habeant. Vel ideo 'plerumque' dicit, quia defuncto patre iam ad
eum reduci non possunt, quia iam nec pater dicitur.

     IN GENERIBUS AUTEM ET SPECIEBUS NON SE SIC HABET.

IN GENERIBUS AUTEM ET SPECIEBUS, diuersorum scilicet praedicamentorum,
NON SIC SE HABET, quod scilicet sicut illi ad unum patrem, ita haec ad
unum genus reducuntur. Habet, subaudis: rei ueritas, uel potius
impersonale sit, sicut 'est' uerbum aliquando iuxta illud Prisciani:
'Est quando Aeoles.'

     NEQUE ENIM EST COMMUNE UNUM GENUS OMNIUM ENS, NEC OMNIA EIUSDEM
     GENERIS SUNT SECUNDUM UNUM SUPREMUM GENUS, QUEMADMODUM DICIT
     ARISTOTELES SED SINT POSITA (QUEMADMODUM IN PRAEDICAMENTIS) PRIMA
     DECEM GENERA QUASI PRIMA DECEM PRINCIPIA.

NEQUE ENIM. Probat diuersa /52/ praedicamenta non habere idem
genus, quia scilicet non habent hanc uocem 'ens' genus, de quo magis
uideretur, cum scilicet de omnibus praedicetur. A maiori secundum
uisum uel a partibus uocis sic: quia neque ens neque aliam uocem. Sed
quia de ente magis uidebatur, demonstrat dicens ipsum non esse genus
omnium <in> praedicamentis psotiorum. Quod statim quasi a relatiuis
ostendit dicens: NEC OMNIA SUNT EIUS GENERIS, SECUNDUM UNUM scilicet
GENUS, ita quod UNUM SUPREMUM GENUS habeant omnia.

Vel a toto potest esse ostensio, quod ens non habent commune genus,
quia nihil. Quod statim auctoritate Aristotelis probat dicens:
QUEMADMODUM DICIT ARISTOTELES SED potius SUNT POSITA etc. Potius sunt
DECEM GENERA diuersorum quam unum omnium.

Dictum est, id est ostensum est per instructionem ex dictis
Aristotelis, qui tamquam diuersa genera decem genera omnium sermonum
significantium aperit. Qui etiam in Ad aliquid, ubi priorem
definitionem correxit, quia ex ea sequebatur res unius praedicamenti
supponi alteri, quodammodo insinuauit ex diuersitate naturae eorum
diuersa praedicamanta ad unum genus non reduci sed magis ex
inscriptione tituli quae est de decem praedicamentis, id est de decem
primis generibus.

PRIMA DECEM GENERA. Principia aliorum nominum etiam prima dicuntur
haec decem nomina pro eo, quia omnium aliorum tam generum quam
specierum significationes in his decem nominibus incipiant. Quippe
corpus hoc nomen idem proposuit quod substantia corporea, animalis
uero idem sentit quod substantia corporea animata sensibilis, homo
autem quod substantia animata sensibilis rationalis mortalis. At uero
horum decem nominum significationes a se ipsis sunt nec in aliis
nominibus neque res alterius nominis in se tenent. Cum enim ens
participium inflexum ab est uerbo Boethius dicat, unde tempus
significat, oportet quoque substantiae nomen designaret, si sententiam
entis teneret. Cum ergo haec decem nomina in aliis per significationem
inclusa sint, quasi principia eorum dicuntur, quorum uidelicet sensus
quodammodo conficiunt, et prima, cum aliunde ipsa sententiam non
contrahant. Unde eorum refellitur sententia qui in nomine substantiae
generalissimae susceptibilitatem contrariorum uolunt intelligere.
Alioquin primum non esset in significatione, cuius significatio
aliunde descenderet.

     VEL, SI OMNIA QUIS ENTIA VOCET, AEQUIVOCE (INQUIT) NUNCUPABIT,
     NON UNIVOCE. SI ENIM UNUM ESSET COMMUNE OMNIUM GENUS ENS, UNIVOCE
     ENTIA DICERENTUR.

VEL SI OMNIA. Post auctoritatem Aristotelis supponit eiusdem rationem,
quare ens non esset genus aliorum commune, dicens: VEL INQUIT, id est
Aristoteles, SI /53/ QUIS OMNIA VOCET ENTIA, non est genus ad
illa. Quod statim per destructionem consequentis et antecedentis
probat dicens: SI ENIM etc.

     CUM AUTEM DECEM SINT PRIMA, COMMUNIO SECUNDUM NOMEN EST SOLUM,
     NON ETIAM SECUNDUM DEFINITIONIS RATIONEM QUAE SECUNDUM NOMEN EST.

CUM VERO. Assumptio est subintellecta prioris et sequentis, qua
dicebat: si non praedicatur uniuoce, non est genus, ac si dicens ita
assumeret: Sed non praedicatur uniuoce. Quod patenter ostendit, cum
ait ipsa praedicamenta communicare tantum in hac uoce ens sine ratione
substantiae eius communi, hoc est cum solum nomen commune habeant et
non aliquam eius definitionem datam in substantia. In substantia autem
data est ea definitio, quae in substantia praedicatur, cum uidelicet
sententia definitionis in subiecto, de quo ipsa definitio dicitur,
continetur, ut definitio animalis uel rationalis de homine uel Socrate
in substantia sicut earum definita, animal scilicet et rationale. Unde
in substantia homo uel de Socrate ipsa dicuntur, albus uero cum de
homine praedicatur uel de Socrate, in substantia non dicitur, quia
sensus eius in uocabulo hominis non continetur, quippe homo nil de
albedine uocat. Cum itaque omne genus de specie uel indiuiduo in
substantia praedicatur, ita uidelicet, quod suus sensus in illis
concludatur, substantia uero uel qualitas nil de sententia entis
denotat, ut supra diximus, non potest ulla definitio data secundum
nomen entis in substantia de praedicamentis praedicari. Unde entis
nomen Aristoteles ad praedicamenta uniuocum non appellat, sicut nec
album uniuoce de subiectis substantiis praedicari uult, non quia
habeat diuersas definitiones sed quia non habet communem substantiae
rationem ad primas substantias, rationem definitionis, id est rationem
intransitiue, quae sit definitio, quam uidelicet ipse in
Praedicamentis rationem substantiae uocat, scilicet in substantia
praedicabilem, ut determinatum est.

Sunt autem qui uocabulum entis ita aequiuoce praedicari uelint de
praedicamentis, ut ita multiplicem sensum habeat quod cum dicitur:
substantia est substantia, et quantitas est quantitas, qualitas est
qualitas et similiter de caeteris praedicamentis, praedicamentum
generalissimorum singulorum significationem tenet. Nobis autem haec
multiplicitas non placet sed idem ubique dicens in eo tantum ad
praedicamenta non esse uniuocum dicitur, quod ens communem rationem
substantiae ad illa, ut determinatum est, <non> habet atque ideo eorum
genus esse non potest.

Hinc etiam nullius genus esse conuincitur, quod scilicet non in quid
praedicatur; nil quippe quod ipsa interrogatione perpenditur, constans
esse interroganti debet ad eam responderi; haec autem interrogatio:
/54/ 'quid est', rationabiliter non fit nisi ab eo qui iam credit rem
eam existere, de qua quaerit. Cum itaque quis quaerit de aliquo, quid
sit, certum ei esse iam debet, quod existat. Unde ens ei responderi
non conuenit.

Probat etiam Boethius super hunc locum, ea scilicet ratione id quod
dicimus per ens, praedicamentorum genus esse non posse:

     Unius enim rei duo genera esse non possunt, nisi alterum alteri
     subiciatur. Ac si duo sibimet ita aequalia sunt, ut numquam
     alterum alteri supponatur, haec utraque eiusdem speciei genera
     esse non possunt. Ens igitur atque unum neutrum neutri
     supponitur. Si igitur quoniam ens de omnibus praedicatur, omnium
     genus erit, et unum similiter. Sed unum atque ens demonstratum
     est minime alterum alteri praeponi. Duo igitur aequalia
     singulorum praedicamentorum genera sunt, quod fieri non potest.

Sed in hac quidem ratione Boethii istud contradicendum uidetur, quod
<dicit> unius rei duo genera esse non posse, nisi alterum alteri
subiciatur, cum scilicet animal rationale et animal mortale homini
sint genera et neutrum sit sub altero, nisi forte esse sub altero
large accipiat, scilicet pro supponi quacumque praedicatione alteri,
scilicet ita, ut ab eo aliqua rerum continentia sit diuersum, sicut
'rationale mortale' quodammodo subicitur et quaedam continet quae
'mortale' non includit. Illud etiam fortassis calumniam habet, quod
ait aequalia genera non posse eiusdem esse <speciei>. Nam fortasse
substantia sensibilis et corpus sensibile quodammodo diuersa sunt
genera et aequalia sicut animal rationale mortale et animal gressibile
bipes diuersa sunt quantum ad significationem speciei sed non
oppositae et cum sint aequales in nominatione, sunt in sententia
diuersae. Sed fortasse si ad uocum impositionem magis quam ad naturam
rerum hoc quod ait Boethius referamus, absoluemus eum, dicentes
scilicet nulla generalia uocabula quae aequalia fuerint inuentione,
adhuc habuisse, non tamen hoc natura rerum recusante sed magis
impositione nominum deficiente.

Notandum uero quod haec denaria praedicamenta nullam uim ex natura
rerum contrahere uidentur, ut uidelicet secundum rerum naturam non
possent uel plura esse uel pauciora. Sed fortasse cum proprietatem
inuentionis decem generum diligenter attendamus, secundum eam decem
generum multitudinem bene esse institutam inueniemus, /55/ in quibus
scilicet decem generibus, omnium aliorum, tam generum quam specierum,
significationes incipiant quasi in supremis eorum principiis.

     DECEM QUIDEM GENERALISSIMA SUNT, SPECIALISSIMA VERO IN NUMERO
     QUIDEM QUODAM SUNT NON TAMEN INFINITO, INDIVIDUA AUTEM QUAE SUNT
     POST SPECIALISSIMA INFINITA SUNT.

DECEM QUIDEM. Confirmauit ratione et auctoritate Aristotelis decem
esse generalissima. Illud idem repetit, ut addat et ostendat, quod
licet generalissima certum numerum habeant, specialissima sub certo
non clauduntur. Quod fortasse inde uideretur, quod eundem numerum
habitudinum illi superius assignauerat dicens: "Extrema unam habent
habitudinem." Ne ergo uideretur, quod quemadmodum haec in quantitate
habitudinum conueniunt, cum singula unam tantum habeant habitudinem,
ita etiam in numero conuenirent suae multitudinis, ostendit numerum
istorum non esse definitum, sicut est illorum, quae sunt genera
decem. Indiuidua uero omnino infinita dicit.  Nota uerbum 'infinita'
duobus modis accipi posse, uel quantum scilicet ad naturam, ut tanta
dicatur multitudo, quod nec in natura sit numerus definitus, quod
pessimum est inconueniens, uel quantum ad hominum cognitionem, ut est
arena maris, quae licet in natura suae essentiae certas habeat metas,
numerus tamen lapillorum homini non est definitus. Et hoc modo
indiuidua dicit esse infinita, specialissima uero non dicit infinita,
sed negat esse in mumero definito, aliud quidem intendens per
'infinita', aliud per 'non finita'. Per 'non definita' enim tantum
remouet certitudinem numeri a nostra cognitione, per 'infinita' uero,
cum idem innuat, hoc insuper denotat contingere ex mutatione
significationis singularium uocum, quae modo scilicet significationes
sunt rerum, dum ipsae permanent, modo non. Unde specialissimorum et
caeterorum uniuersalium non est uariabilis significatio, quia si
quaedam substantiarum pereant, in significatione aliquorum permanent,
cum sint multotum communia.

Notandum hanc infinitatem ad omnia indiuidua non reduci sed maxime ad
separabilia accidentia et ad animata, quae frequenter pereunt.
Indiuidua uero lapidis uel animarum permanere semper uidentur. Sed
fortasse dicitur quod quemadmodum indiuidua quaedam contingit deperire
atque ideo per ea diuidendum non est, ita et quaedam specialissima,
quibus tamen diuidere relinquit. Nam rosa et lilium non semper
permanere uidentur, nisi forte quando apud nos non sunt, apud alios
esse dicantur pro natura terrae et tempore caeli. Si quis itaque dicat
figuratiue sic species semper permanere in sua significatione per
aliquam rem subiectam, poterit obiectionem utramque effugere. Qui uero
infinita esse indiuidua hinc quoque notabit, quod maxime uariabilia
sint, pro eo scilicet quod frequenter pereunt speciebus permanentibus,
species uero numquam sine /56/ istis decidunt, poterit rationem
Platonis in eo fulcire quod cum et plura sint indiuidua speciebus et
magis instabilia, ideo praecipue diuisionem fieri inhibuit,
considerans scilicet eorum multitudionem, multo ampliorem et magis in
significatione instabilem. Praeterea in descensu a generalissimis ad
specialissima, quem praecepti fieri per media, non est umquam
diuidentium specierum infinita multitudo, cum uidelicet unumquodque
genus, sicut in Diuisionibus dicitur, duas proximas species habere
naturaliter habeat, quibus sufficienter diuidatur. At uero ad
diuisionem speciei duo indiuidua ita non sufficient sed quot sint,
enumeranda.

SPECIALISSIMA VERO IN NUMERO QUIDEM QUODAM SUNT. Haec similiter habent
numerum suum sed non infinitum.

INDIVIDUA AUTEM INFINITA SUNT, quia scilicet non definita sunt,
quemadmodum specialissima simul anima collecta, et maxime instabilia
in significatione sua, ut minus in ea possint cognosci.

     QUAPROPTER USQUE AD SPECIALISSIMA A GENERALISSIMIS DESCENDENTEM
     IUBET PLATO QUIESCERE, DESCENDERE AUTEM PER MEDIA DIVIDENTEM
     SPECIFICIS DIFFERENTIIS; INFINITA, INQUIT, RELINQUENDA SUNT,
     NEQUE ENIM HORUM POSSE FIERI DISCIPLINAM.

QUAPROPTER quia ita infinita sunt indiuidua, IUBET PLATO terminari
diuisionem in specialissimis et non porrigi ad indiuidua. Et hoc est:
hominem DESCENDENTEM A GENERALISSIMIS AD SPECIALISSIMA diuidendo IUBET
PLATO QUIESCERE in ipsis, scilicet specialissimis. Locus est a causa,
quia scilicet infinita sunt indiuidua. Quam etiam causam mox supponit
dicens: INFINITA, INQUIT (scilicet Plato), RELINQUENDA SUNT. Et quare
relinquenda? Quia scilicet inquit non posse fieri disciplinam eorum,
id est doctrinam per ea quae et tam multa sunt et non stabilia, ut
uidelicet antequam perficeretur diuisio, multa iam perirent, per quae
diuidere uellemus.

Sed quaeritur, quomodo Boethius in Libro diuisionum hanc diuisionem
nos doceat et tractet quae est speciei per indiuidua, cum Plato eam
reprobet.

Ad quod respondemus, quod non omnia, ut diximus, indiuidua instabilia
sunt in significatione sed quoniam ipse Boethius exemplum de
instabilibus quoque supposuit, hoc est de indiuiduis hominis, dicamus
eum hanc diuisionem maxime quantum ad naturam tractare, Platonem uero
eandem quantum ad actum uariationis reprobare. Non enim tam debilis
est hominum natura, ut non fortasse possit diuisionem exspectare. Vel
'in natura' dicimus, quia omni tempore species diuisa in natura certum
numerum indiuiduorum habet.  Praeterea sic possumus indiuidua
colligere, ut facilis sit diuisio, sicut et ipse Boethius facit
dicens: hominum alii sint hi, qui sunt in Europa, alii qui sunt in
Asia. Plato uero negat fieri, cum singula indiuidua computantur.

DESCENDERE AUTEM. Non solum de quiete Plato /57/ instruit, uerum etiam
de ascensu. Et hoc est: IUBET PLATO DIVIDENTEM SPECIFICIS DIFFERENTIIS
DESCENDERE PER MEDIA, hoc est per genera subalterna, quae scilicet
genera, ut contra se poni possint in eadem diuisione tanquam opposita,
habent ex significatione differentiarum praecipue. Cum enim singulae
species in sententia superioris generis, quam in se habent, non
discrepent, in sensu oppositarum differentiarum, quem etiam continent,
maxime oppositae esse monstrantur. Et hoc est: ipsum [in] DIVIDENTEM,
id est uolentem diuidere, IUBET DESCENDERE PER MEDIA, scilicet genera,
SPECIFICIS DIFFERENTIIS, id est secundum uim specificarum
differentiarum, quae uidelicet, quia maxime sunt oppositae, ex ui
earum specierum quibus insunt, ad diuidendum et diuersificandum res
generis ualent.

     DESCENDENTIBUS IGITUR AD SPECIALISSIMA NECESSE EST DIVIDENTEM PER
     MULTITUDINEM IRE, ASCENDENTIBUS VERO AD GENERALISSIMA NECESSE EST
     COLLIGERE MULTITUDINEM.

DESCENDENTIBUS IGITUR. Quandoquidem per media descendere oportet, ergo
necesse est, id est determinatum, ire per multitudinem. A parte
multitudinis. Et hic quidem diligenter naturam descensus et ascensus
distinguit, quod in descensu scilicet unum per multa dispergimus, in
ascensu uero multa sub uno colligimus. Unde statim supponit:
ASCENDENTIBUS VERO AD GENERALISSIMA NECESSE EST multa sub uno
COLLIGERE hoc modo: rationale et irrationale sunt animal et sensibile
et insensibile sunt corpus. In ascensu itaque multa sub uno unimus,
quia dissimilia conuenire monstramus. In descensu uero qui fit per
diuisionem, conuenientium rerum differentiam e contrario monstramus.

     COLLECTIVUM ENIM MULTORUM IN UNAM NATURAM SPECIES EST, ET MAGIS
     ID QUOD GENUS EST.

COLLECTIVUM ENIM. Duo probat quae dixit, scilicet quod in ascensu
colligitur et in descensu dispergitur, quia uidelicet genera et
species, sub praedicatione quorum inferiora eorum uniuntur, collectiua
sunt. Ipsa uero inferiora sunt distributiua. A causa. Et hoc est:
SPECIES EST COLLECTIVUM MULTORUM IN UNAM NATURAM, id est speciale
uocabulum res subiectas nominat secundum id quod conueniunt et sibi
similes sunt. Natura enim est teste Boethio similitudo rerum
nascentium.

ET MAGIS ID QUOD GENUS, quia scilicet plura conueniunt in genere, quam
in specie.

     PARTICULARIA VERO ET SINGULARIA SEMPER IN MULTITUDINEM E
     CONTRARIO DIVIDUNT QUOD UNUM EST; PARTICIPATIONE ENIM SPECIEI
     PLURES HOMINES UNUS, PARTICULARIBUS AUTEM UNUS ET COMMUNIS
     PLURES.

PARTICULARIA VERO, id est specialia, et singularia, id est indiuidua,
diuidunt quod unum est, hoc est res illas nominant ut differentes.
Quod statim in partibus ostendit dicens: Nam PLURES HOMINES sunt UNUS
conuenientes PARTICIPATIONE SPECIEI, id est secundum hoc quod speciale
uocabulum participant. Quippe ex eo quod singuli sunt animal rationale
mortale ac per hoc inuicem conuenientes, nomen hoc quod est homo,
singulis est impositum.  Nec hoc loco dicimus res diuersas in communi
nomine conuenire sed magis naturalem earum conuenientiam attendimus
secundum communem causam impositionis nominis, quod non minus
permanent nomine quoque /58/ non imposito.

PARTICULARIBUS AUTEM, ac si diceret: UNUS homo est COMMUNIS, hoc est,
res huius nominis 'homo' nominatae ab eo ut unae et communes, id est
conuenientes, sunt PLURES, id est differentibus PARTICULARIBUS, id est
secundum hoc quod inferioribus nominibus distinguuntur.

     DIVISIVUM ENIM EST SEMPER QUOD SINGULARE EST, COLLECTIVUM AUTEM
     ET ADUNATIVUM QUOD COMMUNE EST.

DIVISIVUM ENIM. Duo probat, quae nouissime dixit, scilicet quod
particularia uocabula, quae sub homine sunt, distributiua sunt, et
quod hominis nomen adunatiuum est, quia scilicet omnia particularia
illud habent, et esse commune, id est uniuersale, hoc habet. A
totis. Et hoc est: SINGULARE SEMPER, id est omne, EST DIVISIVUM, hoc
est rem suam nominans ut differentem a re alterius, et QUOD COMMUNE
EST, id est uniuersale uocabulum, EST COLLECTIVUM ET ADUNATIVUM, quod
uidelicet sic plura nominat, ut ea adunet, id est ut conuenientia
appellet.

Nota autem quod, ut ait Boethius supra Topica Ciceronis, Plato hanc
scientiam diuidendi et coniungendi *dialecticen* appellat, Aristoteles
uero logicam uocat, quam Cicero definiuit diligentem rationem
disserendi.

     ASSIGNATO AUTEM GENERE ET SPECIE QUID EST UTRUMQUE, CUMQUE SIT
     GENUS UNUM, SPECIES VERO PLURIMAE (SEMPER ENIM IN PLURES SPECIES
     DIVISIO GENERIS EST), GENUS QUIDEM SEMPER DE SPECIE PRAEDICATUR
     ET OMNIA SUPERIORA DE INFERIORIBUS, SPECIES AUTEM NEQUE DE
     PROXIMO SIBI GENERE NEQUE DE SUPERIORIBUS (NEQUE ENIM
     CONVERTITUR). OPORTET AUTEM AEQUA DE AEQUIS PRAEDICARI UT
     HINNIBILE DE EQUO, AUT MAIORA DE MINORIBUS UT ANIMAL DE HOMINE;
     MINORA VERO DE MAIORIBUS MINIME (NEQUE ENIM ANIMAL DICIS ESSE
     HOMINEM QUEMADMODUM HOMINEM DICIS ESSE ANIMAL).

ASSIGNATO AUTEM. Postquam definiuit genus et speciem, determinauit,
quae sint genera generalissima, quae subalterna, quae species
specialissimae, quae non, et pleraque alia tam de generibus quam de
speciebus monstrauit, ad determinandam praedicationem tam generum quam
specierum accedit, ostendens scilicet genera non solum de proximis
speciebus praedicare, uerum etiam de omnibus, quae supposita sunt
speciebus et omnia superiora de quibuslibet inferioribus praedicari
monstrat, inferiora uero de superioribus minime. Hic enim 'praedicari'
ut de contento accepit, quantum maioribus uel aequalibus conuenit,
quod ipse determinat, ibi scilicet: OPORTET AUT DE AEQUIS AEQUA
PRAEDICARI etc. Quod autem de predicatione nos instruit -- de scilicet
praedicatione tam genus quam speciem definiendo mentionem fecerat --
maxime ad argumentationes ualet, ut uidelicet ad eas componendas ueram
complexionem terminorum sciamus eligere, ut scilicet nouerimus, qui
termini de quibus ueraciter praedicentur.

Sed hic quidem praedicationis modos diligenter distinguamus.

Accipitur autem praedicari uno modo quantum ad enuntiationem solam,
siue ueram scilicet siue falsam, siue affirmatiuam siue negatiuam,
secundum quod quidem in omni praedicatione categorica praedicatiua
dicitur uel in omni categorica propositione praedicatum esse
dicitur. Alio modo praedicari sumitur non tantum /59/ secundum
simplicem constructionis enuntiationem, uerum potius secundum ipsius
inhaerentiae ueritatem, secundum quam scilicet animal de homine
praedicari dicitur, non etiam lapis, cum hoc uidelicet nomen homini
ueraciter coniungibile sit, illud uero minime.

Hic autem secundus modus in praedicatione, quantum scilicet ad
ueritatem inhaerentiae, plures alios modos sub se continet. Eorum enim
quae de aliis praedicabilia sunt, quaedam de eis ut de prorsus
contentis praedicantur, sicut maiora uel aequalia, quae totam subiecti
termini nominationem continent. Alia uero minime ut de contentis
praedicantur de his de quibus uere enuntiantur, sicut species de
genere particulariter uel definite uel excedens uel excessum de
excedenti et excesso. Quae uero de aliquo ut de contento uere
praedicantur, de ipso ut de minori in quid praedicantur, ut animal de
homine, de Socrate uero non. Et hoc quidem modo, quo alterum de altero
ut de minori in quid praedicatur, Aristoteles primam substantiam
praedicari negat.

Videtur itaque ex usu auctorum praedicari secundum diuersas
significationes aequiuoce sumi, modo scilicet large quantum ad
quamlibet enuntiationem, modo strictius ad inhaerentiae ueritatem,
modo paulo strictius, ut de contentis secundum hunc locum Porphyrii,
modo strictius quantum ad illa quae de minoribus in quid praedicantur,
secundum quod Aristoteles indiuidua praedicari, ut diximus, negat.

Nunc autem de ueritate praedicationis pauca perquiramus et quae obici
solent, et ponamus et dissoluamus.

Quaeritur enim cum genus de specie praedicatur uel uoces diuersae
sententiae sibi coniunguntur, quodmodo uera esse possit enuntiatio,
cum dicitur:

     Homo est animal

     Homo est albus

Quippe est homo <<in>> eo tantum rem nominat quod homo est, album uero
in eo simpliciter, quod album est. Si enim in ista acceptione uoces
sibi coniunguntur per 'est' uidetur hic esse sensus, quod in quantum
est homo, sit albus, quod falsum est. Vel cum animal rem simpliciter
in eo notet, quod est substantia, animalis scilicet, homo uero in eo
quod est rationalis, inde uidetur hic enuntiatio, qua dicitur:

     Homo est animal

omnino falsa, ne scilicet dicatur: animal formatum, rationalitate
scilicet et mortalitate, est animal simplex et informe.

Si quis autem dicat animal, quando homini copulatur, non simpliciter
sumi sed formas quoque inferiores determinare, utpote rationale /60/
et mortale, iam non genus de specie praedicatur sed potius idem de se
ipso praedicatur. Quippe animal formatum rationalitate et mortalitate
idem est penitus quod homo.

Siue itaque animal simpliciter acceptum siue differentiis inferioribus
affectum praedicari dicamus, inconuenientia incurrere uidemur.

Sed ad hoc respondendum est, quod cum dicitur:

     Homo est albus

ne uera homo rem simpliciter notat in eo quod homo est, nil penitus de
significatione animalis tenens, et animal album nil penitus de
humanitate innuit, et in hac ui simpliciter singula accipiuntur, dum
copulantur. Non tamen tanta est uis uerbi copulantis uel totius
enuntiationis, ut hominem esse album in eo quod homo est, proponat,
sed simpliciter denuntiet idem quod est homo, esse id quod album
est. Alioquin modalis enuntiatio esset, non simplex et uere proponi
posset nullum animal esse hominem uel album, quia nullum animal in
quantum est animal, uel homo uel album, et licet animalis praedicatio
nil de humanitate notet, eam tamen non remouet.  Unde cum dicitur:

     Homo est animal

neque esse animal, quod non habeat sed simpliciter habeat formas,
neque esse animal, quod non habet sed simpliciter dicitur esse
animal, et licet ipse homo semper sit animal formatum rationalitate et
mortalitate, non id tamen semper proponitur sed modo simpliciter
dicitur ipse esse animal, modo etiam esse animal rationale mortale, et
utrumque uerum est. Nam istud 'simpliciter' non ad essentiam rei sed
ad uim enuntiationis refertur, ut uidelicet homo simpliciter dicatur
esse animal, non ut sit simpliciter animal.

Sed fortasse opponetur quod aliter enuntiatio proponit quam acilicet
res se habeat, cum uidelicet ipsa simpliciter <<proponat>> nec tamen
res se simpliciter habeat. Unde falsa uidetur enuntiatio.

Quod non est, quia id quod in re non est, non proponit.  Nam sicut
uerum est hominem esse hominem, ita etiam esse animal neque refert ad
ueritatem, si alius est nodus enuntiationis propositionis quam
substantiae rei. Nam cum solus Socrates non sit grammaticus, solus
tamen quandoque dicitur esse grammaticus, quod de eo solo quandoque
agitur, ut uidelicet de nullo alio loquamur. Neque id quidem
proponimus, quod ipse solus sit grammaticus, quod falsum est sed de
eo solo dicimus, quod sit grammaticus, quod uerum est. De nullo
scilicet alio loquentes et solus dicitur esse grammaticus et uera est
enuntiatio, nec tamen solus est grammaticus, et tantum dicitur loqui,
et uera est enuntiatio, nec tamen tantum loquitur sed etiam
ridet. /61/

Quaeritur autem quid praedicetur uel subiciatur per uniuersalem
uocem. Sed sicut nullam rem intelligi uolumnus in uniuersali uoce, ita
nec aliquam praedicari uel subici. Cum enim res animalis nulla sit,
nisi haec uel illa, hanc autem uel illam non intelligamus, nullam rem
penitus praedicare per nomen 'animal' possumus nec similiter de re
aliqua agere per nomen, hominis scilicet.

Sed huic quidem sententiae plane auctoritas uidetur aduersari. Ait
enim Boethius in primo Hypotheticorum, quod id quod in praedicatiua
propositione subicitur, illius suscipere nomen uidetur, quod in eadem
propositione, praedicatur, ut cum dicimus:

     Homo est animal.

Ex quibus uerbis rem subici et rem praedicari per uniuersalia quoque
uocabula patenter monstrare uidetur. Sed ualet, quod ait rem subiectam
suscipere nomen rei praedicatae uocis, ut his uerbis totum sensum
propositionis aperiret, ac si diceret hominem esse animal.

Et nota quod aliud est dicere hominem esse animal, aliud de homine
quod sit animal, et aliud est dicere de quodam homine quod currat,
aliud quod quidam homo currit. Quid enim dicit:

     Quidam currit

de nullo ostendit, quod currat.  Quippe neque de hoc neque de alio, et
tamen dicit, quod quidam currit. At uero qui dicit:

     Socrates currit

non dicit quod quidam currit sed ostendit de quodam quod currit,
quia de Socrate et ita de homine. Qui uero dicit uel:

     Homo currit

uel:

     Quidam homo currit

neque de homine quodam dicit quod currat sed tamen hic dicit quod
homo currit, ibi quod quidam. Unde aperit aliud <esse> dicere de
quodam, aliud dicere quod quidam, sicut et aliud est dicere de nullo,
aliud dicere, quod nullus. Qui enim omnino tacet, de nullo homine
dicit quod currat, nec tamen dicit quod nullus currat, cum omnino
taceat.

Sic continua: Assignaui, id est monstraui, superius genus etc. et hoc
assignato et insuper assignato uno genere super multas species,
speciebus uero pluribus sub uno genere assignatis, et quod plures
species sunt sub uno genere naturaliter semper, probat ab effectu,
quia scilicet omne genus diuisibile per multas species. His uidelicet
ostensis hoc insuper determinandum est, quod GENUS SEMPER praedicabile
est etc.

ET OMNIA SUPERIORA DE omnibus suis INFERIORIBUS, ut de contentis
scilicet, praedicantur.

NEQUE ENIM. Probat ab effectu, quod species non praedicetur de genere
ut de contento, quia non fit conuersio de specie ad genus.

OPORTET AUTEM. Quomodo praedicationem hic accipiat, determinat,
scilicet ut de contneto, quod est /62/ maioris tantum uel
aequalis. Alioquin falsum uideretur speciem non praedicari de genere,
NEQUE ENIM. In partibus ostendit, quod minora non praedicantur de
maioribus, uel ab effectu, quod scilicet non dicimus ita animal esse
hominem, id est uniuersaliter etc.

     DE QUIBUS AUTEM SPECIES PRAEDICATUR, DE HIS NECESSARIO ET SPECIEI
     GENUS PRAEDICABITUR ET GENERIS GENUS USQUE AD GENERALISSIMUM.

DE QUIBUS AUTEM. Exemplificauit de praedicatione generis ad speciem et
uult exemplificare de praedicatione generis ad indiuidua supposita
speciei.  Ideo sic ait: DE QUIBUS AUTEM etc., ac si diceret: Non solum
autem genus praedicatur de specie sed etiam de suppositis speciei.

NECESSARIO siue 'semper' ad uniuersalitatem respicit, ac si diceret:
esse genus.

USQUE AD GENERALISSIMUM. Inclusiuum est illud 'usque', non exclusiuum,
quia inter praedicabilia includuntur etiam generalissima.

     SI ENIM VERUM EST SOCRATEM HOMINEM DICERE, HOMINEM AUTEM ANIMAL,
     ANIMAL VERO SUBSTANTIAM, VERUM EST HOMINEM ANIMAL DICERE ATQUE
     SUBSTANTIAM.

SI ENIM. In partibus ostendit genus praedicari de suppositis speciei
et generis, genus illud etiam, quod remotius est ut generalissimum,
quia scilicet animal de Socrate et substantia praedicatur. Et hoc est:
Cum uerum sit DICERE SOCRATEM esse HOMINEM, omnem AUTEM HOMINEM uerum
sit dicere esse ANIMAL, et rursus cum uerum sit dicere omne ANIMAL
SUBSTANTIAM, uerum erit Socratem quoque dicere substantiam, et est
forma syllogismi.

SI ENIM. Vere tam animal quam substantia praedicatur de Socrate, quia
omnia superiora de inferioribus suis a triplici toto.

     SEMPER ENIM SUPERIORIBUS DE INFERIORIBUS PRAEDICATIS SPECIES
     QUIDEM DE INDIVIDUIS PRAEDICABITUR, GENUS AUTEM ET DE SPECIE ET
     DE INDIVIDUO, GENERALISSIMUM AUTEM ET DE GENERE (ET DE GENERIBUS
     SI PLURA SINT MEDIA ET SUBALTERNA) ET DE SPECIE ET DE INDIVIDUO.

SPECIES QUIDEM. Quod ait superiora de inferioribus praedicari,
diligenter distinguit, quae scilicet de quibus habeant praedicari.

SI PLURA SINT MEDIA, id est cum plura sint, ac si probatio sit. Non
enim dubitatiue dixit, quod superius dixerat in unoquoque
praedicamento esse subalterna. Poterit fortasse et dubitatiue dici
propter praedicamentum Ad aliquid, in quo sub generalissimo sola
dicuntur esse specialissima, quod alias conuenientius ostendemus. Quod
si uerum est, hoc quod hic dicit, quasi correctio et quaedam
determinatio est illius, quod superius dixerat secundum alios.

Vel etiam ideo dixit: SI PLURA SINT, quod subalterna maxime deficiunt
in uoce.

     DICITUR ENIM GENERALISSIMUM QUIDEM DE OMNIBUS SUB SE GENERIBUS
     SPECIEBUSQUE ET DE INDIUIDUIS, GENUS AUTEM QUOD ANTE
     SPECIALISSIMUM EST DE OMNIBUS SPECIALISSIMIS ET DE INDIVIDUIS.

DICITUR ENIM. Vere generalissimum dicitur de generibus, speciebus,
indiuiduis, quia de omnibus suppositis. A toto.

     SOLUM AUTEM SPECIES DE OMNIBUS INDIVIDUIS, INDIVIDUUM AUTEM DE
     UNO SOLO PARTICULARI.

SOLUM AUTEM SPECIES, id est quae est tantum species, non etiam genus.

INDIVIDUA, ut Socrates de albo uel hoc animali dicitur ut de contento
et non de pluribus particularibus, id est plura nominantibus, sicut et
superius in definitione uniuersalis plura secundum nominationem
uocabula determinauimus.

     INDIVIDUUM AUTEM DICITUR SOCRATES ET HOC-ALBUM ET HIC-VENIENS, UT
     SOPHRONISCI FILIUS, SI SOLUS EI SIT SOCRATES FILIUS.

INDIVIDUUM ENIM. Vere indiuidua de uno praedicabilia sunt, quia ista,
et unde hoc? Quod, scilicet quia, ista, quod ideo indiuidua, quia
uidelicet ista sunt indiuidua: Assignatio consequentiae uel
argumentationis secundum habitudinem subiecti.

SOLUS SIT. Nota hic indiuiduum manifeste /63/ accipi secundum actum
continentiae, non secundum naturam, secundum quod et phoenix
indiuiduum bene dicitur et quodlibet uniuersale, si ad unicam
significationem sit reductum.

     INDIVIDUA ERGO DICUNTUR HUIUSMODI QUONIAM EX PROPRIETATIBUS
     CONSISTIT UNUMQUODQUE EORUM QUORUM COLLECTIO NUMQUAM IN ALIO
     EADEM ERIT; SOCRATIS ENIM PROPRIETATES NUMQUAM IN ALIO QUOLIBET
     ERUNT PARTICULARIUM.

INDIVIDUA ERGO. Dixit indiuidua de uno praedicari, species autem siue
genera de pluribus. Quod bene dictum esse monstrat, cum scilicet
proprietates indiuidui quibus simul iunctis res sua a caeteris omnibus
diuiditur, unicae sint, proprietates uero speciei communes pluribus.
Proprietates autem uocat nomina a proprietatibus, scilicet a formis
aliquibus, sumpta, per quae simul iuncta singulare uel uniuersale
uocabulum secundum rem subiectam determinatur, cum uidelicet ad
nominationem eius a caeteris rebus separandam integre sumpta maxime
afferimus uocabula, ut cum Socratem a caeteris omnibus diuidere
uolumus, dicimus: caluus, simus, senex, filius Sophronici, ad
significationem uero hominis diuidendam a caeterarum significationibus
dicimus: rationale, mortale. Vocabula autem proprietates hoc loco
uocamus, quia si ad rerum naturam respiciamus, nulla erit proprietas,
quae sit Socratis quae non sit hominis, uel quae sit hominis, quae non
sit alicuius hominum, uel quae sit communis pluribus.

Sic continua: Dixi indiuidua de uno tantum praedicari, et merito, quod
ex eo apparet, quia proprietates indiuiduorum, hoc <est> illa nomina
sumpta a proprietatibus quae afferuntur ad significationem indiuidui
proprie et integre demonstrandam atque a caeteris omnibus separandam,
numquam simul omnes alii conueniunt, quia scilicet nullus alius
inuenitur, qui sit caluus, simus etc. Et licet sub illatione hoc ex
superioribus pendere uideatur, tamen ad probationem superioris in
sensu ponitur, ut magis haec coniunctio hoc loco comprobatiua sit quam
illatiua, sicut frequenter tam in Prisciano quam alibi habetur. Quod
autem indiuidua constare <<dicit>> ex proprietatibus, tale est habere
naturaliter tot proprietatum (animarum) nomina, quae nulli alii simul
per praedicationem aptari queant.

Notandum uero quod ex hoc loco, ubi scilicet ait indiuidua constare
EX PROPRIETATIBUS, quidam conuincunt ita indiuidua per accidentia
effici, sicut species per differentias, nisi quod differentiae
substantialiter informant, accidentia uero non.

Sed tamen et accidentia indiuidua faciunt et ea quoque in nomine
indiuiduali intelligi uolunt, sicut rationale, mortale in nomine
speciali. Unde et Priscianus propria nomina ad designandas
proprietates respondere dicit. Quod etiam ex hoc comprobat, quod cum
Aeneas uiso Marcello /64/ quaereret:

     Quis pater ille uirum qui sic comitatur euntem?

et responderetur:

     Marcellus

non propter substantiam quam uidebat, responsum est 'Marcellus' sed
propter ignoratam qualitatem quam sensu percipere non poterat. Cui
etiam Boethius consentire uidetur in editione secunda super
Perihermeneias, ubi proprietatem Platonis ficto nomine platonitatem
appellat.

At uero si indiuidua hominis per accidentales proprietates effici
dicamus, ut Socratem uel hunc hominem, profecto accidentia quae
perfectiua sunt indiuidui, priora sunt naturaliter indiuiduis, quibus
esse conferunt, sicut rationalitas homine uel albedo albo corpore.
Quare accidentia ei inesse non possunt. Si autem <in> indiuiduis non
fundantur, nec in speciebus, quippe species tota est indiuidui
substantia, et quaecumque in secundis fundantur et in primis etiam
substantiis earum.

Amplius cum Socratis nomen aliquod accidens notet, quomodo illud per
accidens inerit Socrati, cui non potest adesse et abesse praeter
corruptionem?  Quippe cum Socrates dicatur homo talis, accidenti uero
perempto per quod talis est, non possit talis remanere, profecto nec
Socrates remanere poterit accidenti destructo, sicut nec homo in eo
quod homo est, perempta rationalitate, per quam existit.

Dicimus itaque indiuidua in personali tantum discretione consistere,
in eo scilicet quod in se res una est discreta ab omnibus aliis, quae
omnibus etiam accidentibus remotis in se una personaliter semper
permaneret nec alia efficeretur nec minus hic homo esset, si omnia
quoque separarentur accidentia, ut si hic caluus non esset uel hic
simus.

Et sunt plerique qui hunc hominem non per accidentia effici uolunt,
sed Socratem, <quia Socrates> est non in eo quod est hic homo sed in
eo quod est Socrates. Non enim uolunt hoc uocabulum quod est 'hic
homo' aliud notare nisi hominem in hac personali essentia; hoc uero
nomen quod est Socrates, accidentis designatiuum dicunt et quidam
omnium accidentium eius siue separabilium siue inseparabilium, quidam
inseparabilium tantum, quidam cuiusdam propriae formae ex accidentibus
innatae, quam socratitatem proprie uocant. At uero alii, qui in nomine
Socratis omnia esse accidentia intelligunt, sic quoque ipsum impositum
fuisse dicunt, ut omni tempore quo proferuntur, omnia quae tunc
haberet accidentia, significaret, et eius significationem frequenter
uariari concedunt secundum accidentium uariationem. Et hi quoque
socratitatem totam accidentium collectionem uocant. Nec tunc
socratitas una res est per naturam sed compositum indiuiduum. Hi uero
qui socratitatem uocant proprietatem ex accidentibus, in natura eam
indiuiduum appellant humanae compositionis ex accidentibus
innatae. /65/

Sed cum uelint omne indiuiduum per accidentia effici, oportebit
rursus ipsam socratitatem per propriam formam effici et illam iterum
per aliam usque in infinitum Praeterea si nomen Socratis accidentis
designatiuum uelint, non magis indiuidui hominis quam 'hic homo albus'
nec iam substantiale uocabulum est, cum accidens notet. Unde pro eodem
penitus haec duo nomina Socrates et hic homo in hac arte accipimus et
nullius accidentis Socratis designatiua esse hic uolumus sed tantum
hominis substantiam in personali discretione designare. Si quis tamen
ad significationem quoque accidentium nomen Socratis detorqueat, non
licet alteram nominis acceptionem fieri sed in ea significatione eam
non proprie hominis indiuiduum dici concedimus.

Notandum etiam quod ait: INDIVIDUA HUIUSMODI, id est indiuidua
substantiae, quippe cum caeterorum praedicamentorum indiuidua non ita
proprietatibus iterum informantur, ut in infinitum proprietates
extendantur.

     HAE VERO QUAE SUNT HOMINIS (DICO AUTEM EIUS QUI EST COMMUNIS)
     PROPRIETATES ERUNT EAEDEM IN PLURIBUS, MAGIS AUTEM ET IN OMNIBUS
     PARTICULARIBUS HOMINIBUS IN EO QUOD HOMINES SUNT.

HAE VERO PROPRIETATES QUAE HOMINIS. Et ne rem acciperemus quae eadem
est cum rebus indiuiduorum, addit 'communis', hoc est uniuersalis
nominis, quod est homo. Eaedem simul pluribus insunt, uidelicet nomina
'rationale, mortale' a proprietatibus sumpta, et quia dixerat 'in
pluribus', ne ideo uideretur, quia non essent in omnibus, subdit:
MAGIS, id est melius, dicere possum IN OMNIBUS HOMINIBUS.

     CONTINETUR IGITUR INDIVIDUUM QUIDEM SUB SPECIE, SPECIES AUTEM SUB
     GENERE.

CONTINETUR IGITUR. Epilogat breuiter quod dixerat, sic inferens:
Quandoquidem diffuse de praedicatione uel subiectione egimus, ergo
breuiter re colligamus quae diximus. A causa uel secundum exempla a
partibus fiat illatio.

     TOTUM ENIM QUIDDAM EST GENUS, INDIVIDUUM AUTEM PARS, SPECIES VERO
     ET TOTUM ET PARS.

TOTUM ENIM. Probat utraque quae dixit, quod scilicet indiuidua sub
specie sunt, species sub genere quasi partes, quia scilicet genus est
totum specierum et species indiuiduorum. A relatiuis.

     SED PARS QUIDEM ALTERIUS, TOTUM AUTEM NON ALTERIUS SED ALIIS;
     PARTIBUS ENIM TOTUM EST.DE GENERE QUIDEM ET SPECIE, ET QUID
     GENERALISSIMUM ET QUID SPECIALISSIMUM ET QUAE GENERA EADEM ET
     SPECIES SUNT, QUAE ETIAM INDIVIDUA, ET QUOT MODIS GENUS ET
     SPECIES DICATUR, SUFFICIENTER DICTUM EST.
				   
SED PARS QUIDEM ALTERIUS, hoc est generis, TOTUM VERO NON eiusdem SED
ALIIS, hoc est indiuiduis. Et uere aliis est totum, quia partibus est
totum. A parte aliorum. Nam partes proprie hic accipit, sicut in
Diuisionibus, quae non sunt species.

			       LI 1.04
		       TRACTATUS DE DIFFERENTIA

     DIFFERENTIA VERO COMMUNITER ET PROPRIE ET MAGIS PROPRIE DICATUR.
     COMMUNITER QUIDEM DIFFERRE ALTERUM ALTERO DICITUR QUOD ALTERITATE
     QUADAM DIFFERT QUOCUMQUE MODO VEL A SE IPSO VEL AB ALIO.

DIFFERENTIA VERO. Cur post speciem differentiam tractet statim,
superuacuum est dicere, cum illud quoque mirabile uidetur, cur non
ante speciem tractaretur, sicut supra meminimus. Ante proprium uero
uel acidens recte differentia ponitur, quia eis naturaliter prior est,
cum ipsam quoque speciem quam complet, naturaliter praecedat, qua
etiam, specie scilicet, illa duo naturaliter sunt posteriora. /66/

Et nota quod licet de substantiali differentia hic tantum
intendatur, tamen non de ea tantum agitur sed etiam accidentales
differentiae ad eius discretionem tractantur. Differentias namque hoc
loco uocat formas omnes, quibus res aliqua ab alia uno tempore diuersa
est uel a se ipsa mutata secundum temporis successionem.

Et sciendum quod illae tres differentiae superius distinctae, genere
scilicet et specie, numero, secundum materiam, hoc est ipsius rei
essentiam, accipiebantur, hae uero tres quas hic ponit, communis
scilicet differentia, propria, magis propria, in formas
accipiuntur. Est namque communis differentia accidens separabile, per
quod res subiecta siue ab alia re diuersa est siue in se ipsa
alterata. Propria uero differentia est accidens <inseparabile>, magis
propria substantialis diferentia, id est speciffica <quae speciem>
confert, ut haec animatio corpori adiuncta ipsum corpus animatum facit
uel haec rationalitas animal rationale.

Quaeritur autem quae sit huiusmodi diuisio differentiae, quod
scilicet alia communis etc. Et uidetur aequiuoce dici nomen
differentiae de substantiali differentia et de accidentali et proprie
substantialem differentiam significare, in qua quidem significatione
frequenter et determinate sumimus. Ac secundum haec diuisio
aequiuocationis quantum ad substantialem differentiam et alias
duas. Poterit quoque diuisio esse uocis in modos, ac si ita dicamus:
differentia, id est forma quae differre facit, uel communiter differre
facit, hoc est ita quod separabiliter accidit, uel proprie, id est
inseparabiliter, uel magis proprie, hoc est substantialiter, Et tunc
quidem nomen differentia uniuoce sumitur, ex eo scilicet singulis
formis <conueniens>, quod subiecta differre faciant. Et hoc magis
uidetur uelle positio aduerbiorum, quae uidelicet aduerbia proprie
modos appellamus.

Sic continua: genus et species dicuntur supradictis modis sed
differentia istis. Et sic quidem magis proprie litera legitur, ut de
subiectis agamus hoc modo: DICITUR, hoc est dici solet, quaedam
subiecta esse differentia COMMUNITER, hoc est per communem
differentiam, quaedam proprie etc., ad quod sequens litera bene
concordat, cum statim ea quae communiter differunt, <ponat> dicens ea
esse quae differunt alteratione aliqua uel ab aliis uel a se ipsis. Et
dicitur hoc loco idem esse alteratio quod est accidens separabile,
propterea scilicet quod communem differentiam esse accidens separabile
definiunt.

Sed iam profecto non omnem differentiam accipiemus, secundum quod
subiectum a se mutatum est. Omnis namque motus hanc /67/ differentiam
facit, et sicut Socrates per sessionem praesentem quam prius non
habebat, de se ipso diuersus factus est, ita etiam per cicatricem quae
est inseparabile accidens, uel caecitatem, et hoc corpus a se ipso per
animationem, quae est differentia substantialis.  Ut igitur omnem
modum differendi a se includamus sub communi differentia, alterationem
hoc loco intelligimus omne accidens inseparabile, quo AB ALIO
differunt, et quamlibet insuper formam, secundum quam a se ipsa res
quae eam suscipit, mutata est. Iam communis differentia non solum
separabilia accidentia continebit, uerum etiam quamlibet formam,
secundum hoc quod rem subiectam a se ipsa alterat.

Sic lege: COMMUNITER DIFFERRE DICITUR ALTERUM AB ALTERO QUOD DIFFERT
QUADAM ALTERITATE, et insuper COMMUNITER DIFFERRE DICITUR quodcumque
DIFFERT ALTERITATE non tantum ab altero sed QUOCUMQUE MODO differat.
Quod statim determinat dicens: VEL A SE IPSO VEL AB ALIO, id est siue
ita quod a se differunt siue ab altero subiecto, communis differentia
secundum utrumque dicitur.

     DIFFERT ENIM SOCRATES PLATONE ALTERITATE ET IPSE A SE VEL PUERO
     VEL IAM VIRO VEL FACIENTE ALIQUID VEL QUIESCENTE, ET SEMPER IN
     ALIQUO MODO HABENDI ALTERITATIBUS.

DIFFERT ENIM. In partibus ostendit, quod alterum subiectum per
huiusmodi differentiam ab altero differt et a se ipso. Et ipse a se
ipso differt scilicet uel eo existente puero, hoc est per pueritiam
quam modo habet, qui prius erat infans, et per uirilem aetatem quam
prius non habebat, uel per hoc quod facit aliquid a quo prius
quiescebat, uel quiescit ab eo quod prius faciebat.

ET SEMPER DIFFERT uidelicet SOCRATES A SE IN ALTERITATIBUS uel
mutationibus, id est per alterationes HABENDI se ALIQUO MODO quo prius
se Socrates non habebat.

Nota autem quod hoc loco quidam non solum differentiam appellant
praesentem formam, uerum etiam praeteritam, ut pueritiam quoque
Socratis praeteritam differentiam eius dicunt, per quam a se differre
dicitur, in eo scilicet, quod eam habuit quam modo non habet. Nos uero
illud quod omnino non est, nec differentiam esse nec formam nec
aliquid esse concedimus.

     PROPRIE AUTEM DIFFERRE ALTERUM ALTERO DICITUR QUANDO INSEPARABILI
     ACCIDENTI ALTERO DIFFERT. INSEPARABILE VERO ACCIDENS EST UT NASI
     CURVITAS, CAECITAS OCULORUM, CICATRIX CUM EX VULNERE OBCALLUERIT.

PROPRIE AUTEM. Ostensis, quid sit differre communiter, prosequitur,
quid sit differre proprie uel magis proprie.

CICATRIX AUTEM. Dupliciter nomen cicatricis hic accipe, pro accidenti
scilicet, cum dicitur: 'cicatrix inseparabile accidens est' et pro
subiecto, quando subicitur, 'cum occalluerit', qualitas quippe non
occallet sed fundamentum.

     MAGIS PROPRIE DIFFERRE ALTERUM ALTERO DICITUR QUANDO SPECIFICA
     DIFFERENTIA DISTITERIT, QUEMADMODUM HOMO AB EQUO SPECIFICA
     DIFFERENTIA DIFFERT RATIONALI QUALITATE.

RATIONALI QUALITATE, id est qualitate faciente ipsum hominem
rationalem, quae est scilicet rationalitas, quae bene specifica
dicitur, quia in substantiam subiectam, materiam promouet et speciem
esse facit, id est rem speciei, quae homo est.

     UNIVERSALITER ERGO OMNIS DIFFERENTIA ALTERATUM FACIT CUILIBET
     ADUENIENS; SED EA QUAE EST COMMUNITER ET PROPRIE ALTERATUM FACIT,
     ILLA AUTEM QUAE EST MAGIS PROPRIE ALIUD.

UNIVERSALITER ERGO. Postquam differentias ab inuicem segregauit
ostendens quae communes sint, quae propriae, quae magis propriae,
rursus omnibus illud quod commune habent in eo quod differentiae sunt
assignat, facere scilicet alteratum, id est quocumque /68/ modo
diuersum, illud cui insunt sed tamen diuersis modis. Quos modos
statim distinguit dicens has ita facere diuersum, quod aliud faciunt,
illas uero minime. Sic infert a partibus: Quandoquidem tam communis
differentia quam propria <quam> magis propria alterat, id est
diuersificat, ergo omnis differentia.

ALTERATUM SOLUM, hoc est non etiam aliud substantialiter. Est autem
'aliud esse' idem quod 'differe specie'. Unde Socrates a Platone alius
personaliter dicitur sed non aliud substantialiter, cum humanitatis
natura non discrepet.

     DIFFERENTIARUM ENIM ALIAE QUIDEM ALTERATUM FACIUNT, ALIAE VERO
     ALIUD; ILLAE QUIDEM QUAE FACIUNT ALIUD, SPECIFICAE VOCANTUR.

DIFFERENTIARUM ERGO. Quandoquidem communes et propriae differentiae
faciunt alteratum solum, magis uero propriae etiam aliud genus,
quaedam differentiae faciunt hoc, quaedam illud. A partibus.

     ILLAE VERO QUAE ALTERATUM, SIMPLICITER DIFFERENTIAE.

ILLAE VERO QUAE ALTERATUM, solum scilicet, faciunt, dicuntur
simplices DIFFERENTIAE, hoc est non etiam in substantiam speciei
promouentes.

     ANIMALI ENIM DIFFERENTIA ADVENIENS RATIONALIS, ALIUD FECIT ET
     SPECIEM ANIMALIS FECIT.

ANIMALI ENIM. In partibus ostendit differentias facientes aliud et
facientes solum alteratum.

DIFFERENTIA RATIONALIS, id est differentia faciens rationale, quae est
rationalitas.

ET SPECIEM ANIMALIS, id est rem speciei animalis, quae est homo.

Quaeri potest, quando rationalitas aduenire dicatur animali, utrum
scilicet quando in ipso animali iam est uel quando ipsa in eo nondum
est. At uero quando in ipso iam est, quomodo ei aduenit aut quomodo
speciem facit, quae iam est adiuncta differentiae materiae? Si enim
fit aliquid, nondum est teste Aristotele. Quod si animali aduenit,
quando in ipso non est et tunc speciem eius facit, profecto tunc
aduenit et agit, quando omnino non est. Extra animal enim rationalitas
esse <non> potest. At uero neque aduentus neque actio neque ulla forma
in eo quod omnino non est, esse potest. Sed fortasse si Platonicam
illam teneamus sententiam, quae formas quoque ipsas in se ipsis
subsistere posse concedit, facilius nos expediemus. Aristoteles enim
<ait> Platonem uoluisse formas et materiam prius in se ab inuicem
diuisas constitisse nec Deum appellasse creatorem sed opificem in eo
tantum, quod formas materiae conciliasset in constitutione suorum
operum. Quod si uerum est, dicemus rationalitatem quae extra animal in
sua persistebat essentia, aduenisse animali, quando iam erat. Si autem
magis Aristotelem sequamur, qui ea quae in subiecto sunt, absque eo in
quo sunt, nullatenus posse esse concedit, ita soluemus, dicentes
scilicet, nil aliud esse rationalitatem aduenire animali et hominem
facere quam hominem subsistere per rationalitatem animali
cohaerentem. Vel forte dicamus philsophos cum ad doctrinam loquuntur,
saepe res aliter accipere quam res sese habeant, ueluti cum animalis
substantiam quasi in se absque /69/ inferioribus differentiis
subsistentem prius attendimus eique postea differentias animo nostro
coniungimus, ordinem naturalem constituendae speciei insinuamus prius
quidem animalis substantiam quasi materiam supponentes, deinde formam
aptantes, tandem speciem componentes. Quae ergo simul natura
composuit, quasi simul non essent, ratio distinguit. Unde in
sequentibus Porphyrius quaedam ex materia et forma, quaedam ad
similitudinem materiae et formae constitui dicit.

     ILLA VERO QUAE EST MOVENDI, ALTERATUM SOLUM A QUIESCENTE FECIT;
     QUARE HAEC QUIDEM ALIUD, ILLA VERO ALTERATUM SOLUM FECIT.

ILLAE VERO. Post exempla differentiarum, quae aliud faciunt,
exemplificat de facientibus alteratum solum hoc est ita diuersum quod
non etiam aliud sicut differentia mouendi, id est motus.

QUARE HAEC QUIDEM. Quandoquidem rationale facit ALIUD, moueri VERO
ALTERATUM SOLUM. Ergo differentia alia facit aliud, alia alteratum. De
partibus.

     SECUNDUM IGITUR ALIUD FACIENTES, DIVISIONES FIUNT A GENERIBUS IN
     SPECIES ET DEFINITIONES ASSIGNANTUR QUAE SUNT EX GENERE ET
     HUIUSMODI DIFFERENTIIS; SECUNDUM AUTEM EAS QUAE SOLUM ALTERATUM
     FACIUNT, ALTERATIO SOLA CONSISTIT ET ALIQUO MODO SE HABENDI
     PERMUTATIONES.

SECUNDUM IGITUR. Quandoquidem differentiae facientes aliud sunt
specificae, igitur secundum eas diuisiones fiunt a generibus in
species, id est secundum uocabula propter eas imposita, quae in
diuisione pro speciebus ponimus coniuncta generali uocabulo hoc modo:
animal aliud est animal rationale, aliud est animal irrationale.

ET DEFINITIONES ASSIGNANTUR, id est componuntur, secundum easdem
differentias, QUAE, scilicet definitiones, SUNT EX GENERE ET HUIUSMODI
DIFFERENTIIS specificis, hoc est substantiales definitiones specierum
ex his differentiis compositae. Locus a causa, qui propter naturam
rerum uocabula ad diuidendum uel ad definiendum sumimus. Et attende,
quod hoc loco, ubi differentias ad diuidendum et ad definiendum assumi
dicit, utilitatem huius libri superius propositam nobis aperit. Ait
namque illa quinque de quibus intendit, ad diuisiones quoque et
definitiones esse necessaria.

ALTERATIO SOLA, hoc est non etiam diuisio generis fit uel
substantialis definitio speciei.

     A SUPERIORIBUS ERGO RURSUS INCHOANTI DICENDUM EST DIFFERENTIARUM
     ALIAS QUIDEM ESSE SEPARABILES ALIAS VERO INSEPARABILES.

A SUPERIORIBUS IGITUR. Superius differentias tripliciter diuisit
dicens alias communes, alias proprias, alias magis proprias, deinde
dupliciter dicens alias facere alium, alias alteratum solum. Nunc
etiam tertiam diuisionem annectit dicens alias separabiles, alias
inseparabiles, et statim inseparablies subdiuidit dicens alias inesse
per se, alias per accidens. Separabiles autem differentias separabilia
accidentia uocat, inseparabiles tam proprias quam magis proprias, quia
scilicet nullam manente subiecto separari contingit.

Sic continua: Quandoquidem ea quae dicta sunt, ad euidentiam
differentiae dicenda fuerant, ergo haec quoque quae sequuntur. A
simili. Et hoc est: Alicui RURSUS INCHOANTI A SUPERIORIBUS, id est
accipienti nomen differentiae ita large, ut omnes modos enuntiatos
superius includat, DICENDUM EST etc., id est potest in syllogismo
esse. A partibus secundum exempla supraposita tam de separabilibus
quam /70/ de inseparabilibus differentiis.

     MOVERI ENIM ET QUIESCERE ET SANUM ESSE ET AEGRUM ET QUAECUMQUE
     HIS PROXIMA SUNT SEPARABILIA SUNT, AT VERO AQUILUM ESSE VEL SIMUM
     VEL RATIONALE VEL IRRATIONALE INSEPARABILIA. INSEPARABILIUM AUTEM
     ALIAE QUIDEM SUNT PER SE ALIAE VERO PER ACCIDENS; NAM RATIONALE
     PER SE INEST HOMINI, ET MORTALE ET DISCIPLINAE ESSE PERCEPTIBILE,
     AT VERO AQUILUM ESSE VEL SIMUM SECUNDUM ACCIDENS ET NON PER SE.

MOVERI ENIM. Vere quaedam sunt separabiles, quia istae. A partibus.

SANUM ESSE, id est sanitas. Et quaecumque his sunt proxima, id est
similia, ut uidelicet actu quoque ipso quandoque separentur.

INSEPARABILIA. Subdiuisionem facit de inseparabilibus differentiis.
Quod ait: PER SE, tale est ac si dicat: non per accidens, sicut et in
Diuisionibus tres diuisiones secundum se dicuntur esse ad diferentiam
earum, quae sunt secundum accidens.

NAM RATIONALE. In partibus ostendit quasdam differentias per se esse,
hoc est non esse accidentales.

Quaeritur cum perceptibilitatem disciplinae substantialem differentiam
Porphyrius dicat, quomodo Boethius in Diuisionibus potentiam discendi
geometriam substantialem esse negat. Sed profecto aliud est
perceptibilitas scientiae, aliud potentia ad discendum scientiam. Nam
illa secundum naturam, scilicet simpliciter, pensatur, haec secundum
exercitium discendi accipitur.

     ILLAE IGITUR QUAE PER SE SUNT, IN SUBSTANTIAE RATIONE ACCIPIUNTUR
     ET FACIUNT ALIUD.

ILLAE IGITUR. Ostensis pluribus diuisionibus differentiarum, ne
propter diuersitatem uocabulorum uiderentur membra diuisionum
diuisarum ex toto esse diuersa, demonstrat illa conuenire, dicens
scilicet illas differentias, quae per se sunt, esse illas quae
accipiuntur in ratione <substantiae> et quae faciunt aliud, illas uero
quae secundum accidens sunt, e contrario habere. Sic iunge: Istae
suprapositae differentiae PER SE SUNT et omnes illae QUAE PER SE SUNT,
id est omnia uocabula sumpta earum, QUAE PER SE SUNT, quoniam PER SE
SUNT, ACCIPIUNTUR etc. ET FACIUNT ALIUD, hoc est significant rem quae
substantialiter commutatur, cui adueniunt.

Et attende quod hic plene incipit exsequi proprietates uocabulorum
quae differre dicuntur, ut sunt rationale, mortale, haec nomina,
quibus diuisiones uel definitiones componimus. Nam etsi res ipsae,
rationalitas scilicet et mortalitas, proprie differre dicantur et
substantialiter uel specifice, quia id scilicet cui adueniunt, in
substantiam speciei promouent, gratia tamen rerum etiam uocabula, quae
secundum eas imposita sunt, differentiae dicuntur, et quaedam de
differentiis quaeruntur, quae rebus tantum proprie assignantur, sicut
illus quod sunt qualitates uel formae, quod aduenientes faciunt aliud;
quaedam uero proprie uocibus aptantur, sicut est illud quod de
pluribus praedicantur, quod diuisiones uel definitiones componunt. In
quibus quidem distinguendis magna debet esse lectoris diligentia, quae
scilicet de rebus proprie, quae de uocibus sint accipienda.

     ILLAE VERO QUAE SECUNDUM ACCIDENS, NEC IN SUBSTANTIAE RATIONE
     DICUNTUR NEC FACIUNT ALIUD SED ALTERATUM.

ILLAE VERO QUAE SECUNDUM ACCIDENS, hoc est uocabula imposita secundum
eas quae accidentales sunt, non in definitione substantiali /71/
accipiuntur nec faciunt aliud sed alteratum, hoc est non significant
facientes aliud sed facientes tantum alteratum.

     ET ILLAE QUIDEM QUAE PER SE SUNT NON SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS,
     ILLAE VERO QUAE PER ACCIDENS (VEL SI INSEPARABILES SINT)
     INTENTIONEM RECIPIUNT ET REMISSIONEM.

ET ILLAE QUIDEM.  Aliam differentiam ponit <inter> nomina sumpta a
differentiis substantialibus et sumpta a caeteris, quod uidelicet
ILLAE differentiae QUAE PER SE SUNT, id est uocabula earum, non
comparantur, ut uidelicet dicamus MAGIS rationale uel MINUS. At uero
uocabula aliarum tam separabilium quam inseparabilium RECIPIUNT
INTENTIONEM ET REMISSIONEM, hoc est MAGIS ET MINUS, per quae
comparantur. Nota tamen quod cum dicat Boethius super Categorias
eundem calorem esse accidentalem homini et substantialem igni, cum
dicitur:

     Iste homo est magis calidus illo

uidetur differentia comparari, nisi forte dicatur, quod negat
Porphyrius differentiam comparari circa illa tantum, quibus
substantialiter, non accidentaliter conuenit. Unde etsi ignis dicatur
magis calidus homine, nil obest, quia utrique calidum substantialiter
non inest. Si quis inde dicat hunc ignem magis calidum illo, 'calidum'
pro 'calefaciente' sumptum differentia non est. Si quis tamen
diligentius consideret, sciet ex toto illum calorem qui simplici
substantiae elementi substantialis inest, alium esse quam ex ipso
generatur in elementario siue igne siue homine, qui, scilicet calor
accidentalis, est illatus tantum ex eo qui elemento substantialis
est. Sicut enim alia est dulcedo mellis, quae naturaliter quasi inest,
alia gustantis quae ex naturali infertur, cum non sit naturalis, ita
alius est calor elementi, alius elementarii, cum tamen idem secundum
nomen a Boethio dicantur. Puto autem nec ipsum elementum per se neque
eius differentiam sensu tractari posse sed sola composita eorumque
accidentia sensibus subiacere.

     NAM NEQUE GENUS MAGIS ET MINUS PRAEDICATUR CUIUS FUERIT GENUS,
     NEQUE GENERIS DIFFERENTIAE SECUNDUM QUAS DIVIDITUR.

NAM NEQUE GENUS. Vere differentiae per se non suscipiunt magis et
minus, quia illae quae diuidunt genus in species, hoc est, quae
constituunt definitiones specierum positae in diuisione pro
speciebus. A pari. Quod autem ponit etiam de genere, per similitudinem
inducit, ut scilicet quemadmodum constat genus, quia substantiale est
speciei, non comparari circa ea, eadem de causa et differentiam.

     IPSAE ENIM SUNT QUAE UNIUSCUIUSQUE RATIONEM COMPLENT, ESSE AUTEM
     UNICUIQUE UNUM ET IDEM NEQUE INTENTIONEM NEQUE REMISSIONEM
     SUSCIPIENS EST, AQUILUM AUTEM ESSE VEL SIMUM VEL COLORATUM ALIQUO
     MODO ET INTENDITUR ET REMITTITUR.

IPSAE ENIM SUNT. Vere non comparantur differentiae istae, quia ipsae
sunt, quae complent, id est perficiunt, rationem uniuscuisque, id est
substantialem definitionem alicuius speciei ut animalis. Est enim
illud Prisciani 'unicuique subiectorum corporum', id est alicui
omnium, ubi scilicet id quod generaliter dicitur, particulariter
intelligitur. Merito /72/ dixit COMPLENT RATIONEM. Nam ipsa
definitionis compositio naturalem rei ordinem imitatur. Nam ipsa
generalis nominis substantia naturaliter quasi materia praeiacens
suscepta differentia in rem speciei transit. Unde res speciei, cum in
materia naturaliter incipiat, nondum est completa nisi qualitate
superposita. Unde et definitio, quae rei specialem constitutionem
ostendit, bene a genere incipit, quod materiam significat, et
differentia completur, id est perficitur, quae qualitatem designat.

ESSE AUTEM. Ostendit neque genus comparari circa speciem, id est
conuenire ei cum magis et minus, neque differentiam, quia nullum
substantiale alicui comparatur circa ipsum cum toto. Et hoc est: ESSE
UNICUIQUE, id est quod substantiale cuicumque, UNUM ET IDEM esse
conuenit, hoc est aequaliter praedicari de quibus dicitur, NEQUE
INTENTIONEM etc.

Substantialia autem aliis illa uocubala dicimus, quae sententia sua in
aliis ita includuntur, ut causa impositionis eorum sine corruptione
rerum subiectarum deperire non possit, ut est animal, rationale,
homo. Qui enim uel animal esse desinit uel rationalis uel homo,
profecto corrumpitur, dum substantiam egreditur.

AQUILUM AUTEM ESSE, hoc est: haec nomina, aquilum etc., ad
comparationem ueniunt. Et nota quod propter COLORATUM quidam dicunt
ALIQUO MODO apponi, quia scilicet, quando dicitur esse coloratior
illo, ad specialem significationem transire uidetur coloratum, ac si
dicatur: rubicundior. Nil tamen obest si coloratum etiam large
acceptum comparatur. Sed quia uocabula dicebat intendi uel remitti nec
quidem proprie, cum eorum essentia neque ascendendo intendatur neque
descendendo remittatur, additum 'aliquo modo', secundum uidelicet
significationem, quae proprie ex quantitate sua minor uel maior est.

     CUM IGITUR TRES SPECIES DIFFERENTIAE CONSIDERENTUR, ET CUM HAE
     QUIDEM SINT SEPARABILES ILLAE VERO INSEPARABILES, ET RURSUS
     INSEPARABILIUM CUM HAE QUIDEM SINT PER SE ILLAE VERO PER
     ACCIDENS, RURSUS EARUM QUAE SUNT PER SE DIFFERENTIARUM ALIAE
     QUIDEM SUNT SECUNDUM QUAS DIVIDIMUS GENERA IN SPECIES, ALIAE VERO
     SECUNDUM QUAS HAEC QUAE DIVISA SUNT SPECIFICANTUR.

CUM IGITUR. Quia ad differentiam substantialem iam uenit, de qua tamen
intendebat, praetermissis aliis differentiis eius naturam diligenter
aperire satagit. Unde recollectis breuiter suprapositis diuisionibus
differentiae transfert se continuo ad substantiales solas, quas
uidelicet alterius diuisiuas, alterius ostendit esse constitutiuas.
sic iunge: Istae species differentiae: communis, propria, magis
propria, prius consideratae fuerunt.

IGITUR TRES. Et CUM TRES CONSIDERENTUR ET RURSUS CUM HAE QUIDEM
earundem differentiarum SINT SEPARABILES etc., RURSUS sciendum est
quod EARUM DIFFERENTIARUM, QUAE PER SE SUNT, aliae sunt diuisiuae
generum, aliae constitutiuae specierum. Et hoc est: ALIAE SUNT
SECUNDUM QUAS DIVIDIMUS GENERA IN SPECIES, hoc est ex quibus
componimus definitiones specierum positas in diuisione generis pro
/73/ speciebus, ALIAE sunt per quas sibi copulatas diuersum uocabulum
cum eis in significationem specialem transit, ut haec definitio
'animal rationale mortale' per differentiam adiunctam, quae propria
esset specialis nominis, in significationem speciei redigitur. Cum
autem eaedem sint differentiae diuisiuae et constitutiuae, 'aliae'
tamen 'et aliae' dixit non secundum oppositionem earum sed
diuersitatem respectuum, quia uidelicet alterius diuisiuae sunt,
scilicet generis, alterius constitutiuae, Quod sint constitutiuae
speciei, patenter ostendit, cum ait eas iunctas cum genere transire in
significationem speciei. Ea namque uocabula secundum significationem
suam constituere alia dicuntur, quorum sententiae in aliis
includuntur, ut animal et rationale mortale hominis uocabulum secundum
sensum constituunt, cum uidelicet homo id totum denotet quod illa
tria.

     UT CUM PER SE DIFFERENTIAE OMNES HUIUSMODI SINT ANIMALIS, ANIMATI
     ET SENSIBILIS, RATIONALIS ET IRRATIONALIS, MORTALIS ET IMMORTALI.

Poterit fortassis et per opposita fieri supradicta diuisio
differentiae, ut uidelicet differentias utrasque, tam uidelicet
diuisiuas, quam constitutiuas respectu eiusdem accipiamus, ac si ita
dicamus: differentiarum, quae per se sunt aliquorum generum, id est
substantiales differentiae quoquomodo dicuntur esse eorum, aliae sunt
diuisibiles eorum, aliae constitutiua specierum eorum. Non enim
eiusdem generis eadem est diuisibilis et constitutiua. Secundum quod
statim animali diuersas assignat differentias constitutiuas et
diuisiuas dicens: UT CUM PER SE etc. Quod ait 'differentiam animati',
tale est: differentia, quae est hoc nomen 'animatum'.

     EA QUIDEM QUAE EST ANIMATI ET SENSIBILIS DIFFERENTIA,
     CONSTITUTIVA EST SUBSTANTIAE ANIMALIS (EST ENIM ANIMAL SUBSTANTIA
     ANIMATA SENSIBILIS), EA VERO QUAE EST MORTALIS ET IMMORTALIS
     DIFFERENTIA ET RATIONALIS ET IRRATIONALIS, DIVISIUAE SUNT
     ANIMALIS DIFFERENTIAE (PER EAS ENIM GENERA IN SPECIES DIVIDIMUS).

EA QUIDEM EST etc., CONSTITUTIUA EST ANIMALIS, id est sententiae
animalis, huius nominis, in significatione pars est. Vel SUBSTANTIAE
ANIMALIS, id est substantialis definitionis animalis. Unde Boethius in
sequentibus esse speciei siue substantiam definitionem eius appellat,
quia scilicet substantiam monstrat. Unde et in Topicis locum a
definitione a substantia uocat.

EST ENIM. Probat a causa per naturam rerum proprietatem nominum, quod
uidelicet bene haec differentiarum nomina nomen animalis secundum
significationem constituunt, quod scilicet res eorum rem animalem
informant. Et hoc est: Est enim animal substantia animata sensibilis,
hoc est substantia affecta animatione et sensibilitate.

PER EAS ENIM. Probat ab effectu, quod sunt diuisiuae, quia nos
scilicet per eas diuidimus genera in species, ut expositum est.

     SED HAE QUIDEM QUAE DIVISIUAE SUNT DIFFERENTIAE GENERUM,
     COMPLETIVAE FIUNT ET CONSTITUTIVAE SPECIERUM. DIUIDITUR ENIM
     ANIMAL RATIONALI ET IRRATIONALI DIFFERENTIA, ET RURSUS MORTALI ET
     IMMORTALI DIFFERENTIA; SED EA QUAE EST RATIONALIS DIFFERENTIA ET
     MORTALIS, CONSTITUTIVAE FIUNT HOMINIS, RATIONALIS VERO ET
     IMMORTALIS DEI, ILLAE VERO QUAE SUNT IRRATIONALIS ET MORTALIS,
     IRRATIONABILIUM ANIMALIUM.

SED HAE QUIDEM. Quia dixerat differentiarum alias esse diuisiuas,
alias constitutiuas et de utrisque in diuersis differentiis
exemplificauerat, ne ideo uideretur, quod numquam eaedem diuisiuae et
constitutiuae essent, easdem utrumque habere diuersis respectibus
ostendit. Sic iunge: Ostendi differentias alias diuisiuas esse, alias
constitutiuas sed tamen hae eaedem, quae diuisiuae sunt generum etc.

     SIC ETIAM ET SUPREMAE SUBSTANTIAE CUM DIVISIUA SIT ANIMATI ET
     INANIMATI DIFFERENTIA, ET SENSIBILIS ET INSENSIBILIS, ANIMATA ET
     SENSIBILIS CONGREGATAE AD SUBSTANTIAM ANIMAL PERFECERUNT.

SIC ETIAM. Alias differentias utrumque habere ostendit, scilicet et
diuisiuas /74/ esse respectu supremi generis quod est substantia, et
constituiuas respectu specierum eius.

ANIMATA ET SENSIBILIS. Hae scilicet differentiales uoces iunctae cum
nomine substantiae perficiunt sententiam uel definitionem specierum
nominis quod est animal.

     QUONIAM ERGO EAEDEM ALIQUO MODO QUIDEM ACCEPTAE FIUNT
     CONSTITUTIVAE, ALIQUO MODO AUTEM DIVISIVAE, SPECIFICAE OMNES
     VOCANTUR; ET HIS MAXIME OPUS EST AD DIVISIONES GENERUM ET
     DEFINITIONES SED NON HIS QUAE SECUNDUM ACCIDENS INSEPARABILES
     SUNT NEC MAGIS HIS QUAE SUNT SEPARABILES.

QUONIAM ERGO. Istud 'ergo' ex sequentibus pendet ita: quoniam eaedem
differentiae constitutiuae sunt et diuisiuae alio quidem et alio
respectu, ergo omnes specificae sunt. A causa. Ut enim specificae
sint, duo haec necessaria sunt, ut diuidere possint et discretionem ab
alia specie facere et speciem cuius dicuntur esse, constituere.

ET HIS, scilicet differentiis, etc. Commendat huiusmodi differentias
per diuisiones generum et definitiones specierum, ad quas componendas
maxime sunt necessariae.

NEC MAGIS HIS, hoc est immo minus, opus est, QUAE SUNT SEPARABILES.
Quanto enim magis recedunt a natura differentiarum, tanto minus sunt
<aptae> ad officium earum complendum.

     QUAS ETIAM DETERMINANTES DICUNT: DIFFERENTIA EST QUA ABUNDAT
     SPECIES A GENERE. HOMO ENIM AB ANIMALI PLUS HABET RATIONALE ET
     MORTALE.

QUAS ETIAM DETERMINANTES philosophi, id est non solum diuidentes sed
etiam definientes, DICUNT: DIFFERENTIA EST etc. Haec descriptio uocum
est tantum, ueluti istarum: corporeum, animatum, rationale, et est
sensus: differentia est illud, in sententia cuius speciale uocabulum
ABUNDAT a generali, ut homo id totum in sententia sua contineat quod
animal, quippe id totum proponit quod substantia animata sensibilis.
Insuper continet in sensu suo rationale et mortale, quae sunt
differentiae, quas in sensu suo non continet animal atque ideo in
istis differentiis HOMO <AB> ANIMALI ABUNDAT.

Opponitur autem quod hoc nomen 'quale' secundum hanc defintionem
differentia sit corporis. Cum enim corpus in sententia sua corporeum
teneat, corporeum uero quale, sicut corporeitas qualitatem, oportet,
ut corpus huius quoque nominis, quod est quale, significationem
teneat, in qua a nomine substantiae abundat. At uero quale differentia
esse non potest, cum unam speciem ab alia non separet, atque ideo nec
genus diuidat. Omnis namque substantia qualis est, id est qualitate
aliqua formata. Sic ergo intellige: "qua abundat species a genere
secundum causam suae inuentionis". Nam etsi corpus et corporeum quale
contineat in sensu suo, nullo tamen modo propter quale fuit inuentum,
sed propter corporeum.

Videntur autem definitiones differentiarum sub hac etiam expositione
includi, quippe 'potens uti ratione' cum id dicat, quod rationale, in
sententia huius nominis, quod est homo, nihilominus continetur. Unde
differentia uidetur, cum tamen Aristoteles omnem differentiam uniuoce
praedicari uelit, id est nomine et definitione substantiae. Unde ait:

     Inest autem substantiis et differentiis uniuoce /75/ praedicari.

Sed fortasse strictius ibi differentiam accepit, pro simplici scilicet
uocabulo, quam Porphyrius hic.

Possumus etiam fortassis per illud 'qua' praemissum, cum dicitur: 'qua
abundat', simplicitatem uocabuli innuere, sicut et in definitione
uniuersalis, cum dicitur: 'quod praedicatur de pluribus', per illud
'quod' praemissum simplicitatem uocabuli notabamus. Videtur insuper
non omni differentiae haec definitio conuenire, cum frequenter
specierum nomina deficiant, pro quibus frequenter differentias poni in
Diuisione Boethius dicit.

At uero nos non <ad> actum impositionis nominum respicimus sed magis
ad naturam rerum, secundum quam imponi possunt.  Et ita omnem
differentiam secundum significationem suam includi in specie
naturaliter dicimus atque per hoc speciem naturaliter a genere
abundare, etiamsi nondum generale uel speciale uocabulum sit inuentum.

Videtur etiam supraposita definitio differentiae quibusdam generibus
conuenire; homo namque a substantia uel corpore in sensu quoque huius
nominis, quod est animal, abundat.  Sed fortasse in descriptione
differentiae substantialis nomen differentiae praeponi
subintelligendum est, quod uidelicet nonnisi sumpta uocabula includit
ac si ita dicamus: differentia substantialis est ea differentia, id
est illud differentiale uocabulum, quod etc.

HOMO ENIM. Vere SPECIES ABUNDAT A GENERE DIFFERENTIA, quia HOMO AB
ANIMALI rationali et mortali, id est cum totum habeat quod animal,
insuper in istis differentiis abundat ab eo.

Quaeritur si hoc nomen rationalitas sicut rationale hoc loco
differentia uocetur, cum eius quoque significationem homo teneat. Sed
licet quantum ad rei naturam non sit diuersa significatio rationalis
et rationalitatis, modus tamen significationis diuersus est secundum
essentiam et adiacentiam, nec homo dicitur abundare in hoc nomine
'rationalitas', sicut in hoc nomine 'rationale', quia abundare non
dicitur unum uocabulum in alio, nisi eundem quoque singificationis
modum teneat. Si tamen quandoque et hoc nomen rationalitas differentia
dicatur, in quantum rei significatio est, quae proprie differentia
est, non est absurdum.

Quaeritur etiam cum gressibile dicatur quod potest ambulare, bipes
uero quod tantum duos pedes naturaliter habeat atque homo utriusque
differentiae sententiam teneat, utrum ipsum ambulare quoque contineat
in sensu suo uel duos pedes. Quod si est, iam profecto etiam ista
differentiae uidebuntur, nisi forte in eo excludantur, quod propter
potentiam tantum fuit impositum. Unde causa impositionis ista quoque
includit, sicut superius quale. /76/

     ANIMAL ENIM NEQUE IPSUM NIHIL HORUM EST.

ANIMAL ENIM. Bene dixi quod homo abundat in istis differentiis ab
animali, quia animal non eas habet in sensu suo. Ostendit ab
immediatis, cum constet alterum, uel a causa. Quod autem animal, hoc
nomen, non contineat has differentias in sensu suo, ostendit per
naturam rerum, quia scilicet animal ipsum, id est res animalis, ex eo
quod animal, non est rationale uel mortale, id est hoc quod est
animal, non confert neque exigit, ut sit rationale uel ut sit mortale.

Huic autem supradictae definitioni differentiae uel huic quod
nouissime dixit: ANIMAL IPSUM NIHIL HORUM EST, quaestio uidetur
occurrere, quomodo scilicet uerum esse possit quod dicitur. Quae
quidem quaestio principium habet ex duabus propositionibus notis,
quarum una est, quod contraria in eodem esse non possunt, alia uero
quod aliquid ex nihilo formari non potest, secundum quod subsistat.
Hae duae propositiones quaestionem mouent, quia ex antedictis alteram
istarum falsam esse necessario probari uidetur. Si enim dicamus, quod
species abundat a genere in differentia, oportet ipsum genus
differentiam non habere. Quare nec rationale inest animali et ita nec
homini nec alicui speciei animalis. Quod cum in specie differentia non
sit nec alibi eam constet esse, profecto omnino non esse conuincitur.
Quod si differentia non <sit>, species autem ex differentia constet,
conuincitur aliquid ex nihilo constare, quod falsum est. Unde et aliud
improbatur, ex quo hoc ostensum est, quod uidelicet species abundat a
genere in differentia.

Si et hoc falsum esse concedatur, aliud uidemur inconueniens
incurrere, quod uidelicet contraria sint in eodem. Si enim species non
abundat a genere in differentia, oportet etiam ipsum genus
differentiam continere, sicut et species eam continet, ut uidelicet
quemadmodum homo sine rationalitate non subsistit, ita nec animal, et
rursus quemadmodum asinus sine irrationalitate non subsistit, ita nec
animal. Si autem animal neque sine rationalitate neque sine
irrationalitate subsistit, oportet eidem inesse contraria, ueluti
rationalitatem et irrationalitatem, quae sunt contraria.

Possunt etiam conuenienter eadem inconuenientia uideri deduci ex eo,
quod nouissime dixit: ANIMAL IPSUM NIHIL HORUM EST. Si enim sic
intelligatur: ANIMAL IPSUM NIL HORUM EST, hoc est ex natura sua
repugnat utrique, nullo modo in animali sunt differentiae, ex quo,
sicut superius, aliquid ex nihilo confici monstratur. Quod cum falsum
sit, et illud ex quo hoc monstratur, falsum esse oportet, ANIMAL
scilicet IPSUM NIHIL HORUM ESSE. Sed rursus hoc falsum si est, aliud
incurrere uidemur inconueniens, quod scilicet contraria sint in eodem.
Si enim falsum est quod ANIMAL IPSUM NIHIL HORUM sit, oportet ipsum
esse aliquid horum, ut uidelicet ipsum sit rationale uel ipsum sit
mortale. /77/ Quod si ipsum natura animalis exigente sit rationale,
iam profecto esse animal est <esse> rationale, unde et illud, quod
irrationalitatem habet, etiam rationalitatem, quae sunt contraria.

Haec autem inconuenientia Porphyrius etiam breuiter tangit et
diligenter dissoluit.

     NAM UNDE HABEBUNT SPECIES DIFFERENTIAS?

NAM UNDE. Dictum est quod species abundat a genere differentia, ut
homo ab animali rationali et mortali, uel quod animal ipsum nihil
horum est. Unde relinquitur quod genus differentias non habet sed
tantum species habet differentias a genere, hoc est ita quod res ipsa
generis, sicut ipsa substantia animalis, est inde causa quare res
speciei differentiam habeat. Et uere SPECIES habet DIFFERENTIAS a
genere, quia aliunde non potest habere destructa substantia
generis. Ab immediatis. Et hoc est: NAM UNDE SPECIES HABEBIT
DIFFERENTIAS, nisi a genere scilicet, ac si diceret: A nullo.  Quippe
huius naturae differentiae sunt, quod nisi generis substantiam quasi
subiectam materiam habeant, inesse alicui non possunt.

     NEQUE AUTEM OMNES OPPOSITAS HABENT (NAM IN EODEM SIMUL HABEBUNT
     OPPOSITA).

NEQUE ENIM. Supple extra: sed iterum a genere non possunt habere
species differentias, quia uidelicet genus non habet eas. Quod ita
ostendit: Si non habet oppositas differentias, tunc non habet
differentias, scilicet inferiores. A toto. Sed non habet oppositas. Et
hoc est: NEQUE ENIM. Et hanc rursus assumptionem probat ita: Si non
habet opposita aliqua, non habet oppositas differentias. Et hanc
iterum probat consequentiam per destructionem consequentis ibi: NAM IN
EODEM SIMUL HABEBIT OPPOSITA, si scilicet differentias oppositas
habeat. Conclusio est extra, haec scilicet quod genus non habet
differentias.

     SED, QUEMADMODUM PROBANT, POTESTATE QUIDEM OMNES HABENT SUB SE
     DIFFERENTIAS, ACTU VERO NULLAM, AC SIC NEQUE EX HIS QUAE NON SUNT
     ALIQUID FIT, NEQUE OPPOSITA CIRCA IDEM SUNT.

SED QUEMADMODUM PROBANT. Solutionem ponit, per quam utrumque uitemus
inconueniens, dicens scilicet quod animal ipsum POTESTATE continet
DIFFERENTIAS OMNES quae SUB SE sunt, scilicit diuisibiles, ACTU VERO
NULLAM. Quod ita est intelligendum: Animal ex eo quod est animal,
nulli differentiarum repugnat sed tamen ex eo quod est animal, neque
hanc habet neque illam. Quod autem dicit animal potestate continere
differentias, tam de re ipsa, quod animal est, potest dici uel accipi
quam de uocabulo animalis. De re quidem, ut iam diximus, quia ex eo
quod animal est, mulli differentiarum repugnat, immo utrique
aequaliter consentit. De uocabulo etiam ita, quod ipsam rem subiectam
ex eo nominat, ex quo nulli differentiarum repugnat, tamen nullam in
actu suae nominationis tenet, quia scilicet rem subiectam neque in eo
nominat, quod rationalis est neque in eo quod irrationalis sed
simpliciter in eo quod est animal.

AC SIC, scilicet per istam solutionem, utrumque uitamus inconueniens,
et illud scilicet quod aliquid constet ex nihilo, et illud quod
opposita eidem insint, id est contraria. /78/

Nunc autem diligenter consideremus, qualiter haec solutio supposita
argumenta refellit.

Cum igitur dicimus: Si homo, hoc nomen, abundat ab animali, hoc alio
nomine, in significatione differentiae, tunc animal hoc nomen nullo
modo continet differentiam, nec actu scilicet nec potestate, ut
expositum est, falsa est patenter consequentia ex uero antecedenti et
falso consequenti coniuncta. Et tunc quidem si quis ex consequenti
procedere aliquid ex nihilo constare monstret, satis irrationabiliter
arguit. Ubi emin animal nec potestate etiam differentias habet sed
potius eas repugnet, nullo modo in re huius nominis, quod est animal,
sunt differentiae, unde nec etiam sunt, quia sine animali esse non
possunt. Si autem in priori consequentia conuenientiam uel
continentiam tantum actualem in consequenti remouemus satis est
probabilis consequentia. Sed ex consequenti quod uerum est, nihil
inconueniens ostendetur. Quamuis enim animal non notet differentias,
non minus tamen in re eius permanent. Unde etiam per animalis maturam,
quae subiecta est differentiae, species, hoc est res speciei,
differentiam habere potest. Itaque per hoc quod 'continere' non solum
actu sed etiam potestate, ut expositum est, accipimus illud
inconueniens modis omnibus effugimus, quod aliquid constet ex nihilo
ac similiter illud quod contraria sint in eodem. Ubi enim concedimus
animal large continere differentias, siue scilicet actu siue
potestate, ut expositum est, non potest hinc conuince, quod eadem res
aminalis simul utrumque habeat.

     DEFINIUNT AUTEM EAM ET HOC MODO: DIFFERENTIA EST QUOD DE PLURIBUS
     ET DIFFERENTIBUS SPECIE IN EO QUOD QUALE SIT PRAEDICATUR.

DEFINIUNT AUTEM. Aliam differentiae descriptionem ponit datam a
quibusdam, licet non satis commode, cum uidelicet neque omnibus
differentiis conueniat neque solis uideatur inesse, Sunt enim quaedam
differentiae uni soli conuenientes speciei, propter quas in
sequentibus dicturus est differentiam saepe de differentibus specie
praedicari. Multa quoque accidentia haec descriptio continet. Quam
quidem magis secundum opinionem aliorum inducit quam secundum suam
sententiam.

     RATIONALE ENIM ET MORTALE, DE HOMINE PRAEDICATUM IN EO QUOD QUALE
     QUIDDAM EST HOMO DICITUR SED NON IN EO QUOD QUID EST.

RATIONALE ENIM. Vere differentia praedicatur in quale, quia rationale.
A parte.

     "QUID EST" ENIM "HOMO?" INTERROGATIS NOBIS CONVENIENS EST DICERE
     "ANIMAL"; QUALE AUTEM ANIMAL INQUISITI, QUONIAM RATIONALE ET
     MORTALE EST CONVENIENTER ASSIGNABIMUS.

QUID ENIM. Supple extra: Sed potius genus praedicatur in quid,
differentia uero in quale. Et utrumque ostendit in parte et in effectu
naturae responsionis.

     REBUS ENIM EX MATERIA ET FORMA CONSTANTIBUS VEL AD SIMILITUDINEM
     MATERIAE SPECIEIQUE CONSTITUTIONEM HABENTIBUS (QUEMADMODUM STATUA
     EX MATERIA EST AERIS, FORMA AUTEM FIGURA), SIC ET HOMO COMMUNIS
     ET SPECIALIS EX MATERIA QUIDEM SIMILITER CONSISTIT GENERE, EX
     FORMA AUTEM DIFFERENTIA, TOTUM AUTEM HOC ANIMAL RATIONALE MORTALE
     HOMO EST QUEMADMODUM ILLIC STATUA.

REBUS ENIM. Duo quae dixit, ostendit, quod uidelicet bene genus
respondetur in quid, differentia uero in quale, quia scilicet genus
materiam rei speciei, differentia uero formam proprie significat. A
causa. Animal namque ipsam rem, quae homo est, in essentia sua nominat
secundum statum naturaliter priorem. Rationale uero eandem cum
nominet, naturam materiae non notat sed simpliciter affectionem
formae. Ut autem ostendat, quomodo genus materiam differentia uero
formam significare /79/ queat, assignat proprietates uocum secundum
naturam et constitutionem rerum et transfert se conuenienter ad
constitutionem rerum generaliter demonstrandam tam in operibus
artificis, quam in operibus naturae, dicens scilicet quaedam constare
ex propria materia et propria forma, quaedam constare ad similitudinem
eorum. Proprie quidem materiam dicimus eam, quae tempore quoque
praecessit et subiecta fictum operantis in se suscepit, sicut aes,
quod ante aes fuit quam statua et attractione artificis sculptum est,
ut statua fieret. Formam uero proprie dicimus eam quae ex compositione
partium uenit, sicut illam quae in statua consideratur ex curuo naso
uel directo, ex paruis et magnis oculis et caeteris, quae pertinent ad
compositionem. Unde statua proprie ex materia et forma constare
dicitur. Substantia uero hominis quae ex animali et rationalitate
consistit, non ita proprie ex materia et forma componitur. Animal
namque quod est homo, numquam prius tempore animal fuit quam homo nec
proprie umquam dici potuit: 'Animal fit homo' nec artificis
attractione homo factus est. Rationalitas quoque proprie forma non
dicitur, quia secundum dispositionem partium subiecto non innascitur.
Unde homo proprie ex materia et forma non constat sicut statua sed
similitudinem tenet constituti ex materia et forma. Sicut enim ibi aes
quod tempore quoque praecessit, per figuram quam suscepti, factum est
statua, sic animalis substantia naturaliter prior homine per
differentiam quam habet homo ipse, est. Et est proportio trium ad
tria. Sicut enim ibi aes ut materia praeiacet, figura uero
superadditur, ut adiunctione eius ipsum aes statua fiat, ita animalis
substantia per differentiae informationem homo consistit. Est autem
proportio similitudo habitudinum, quod uidelicet sicut res quaedam se
habent ad inuicem, eodem modo res aliae se habent inter se. Sicut enim
aes et figura sese habent uel inter se uel ad statuam, ita animal et
rationalitas uel inter se uel ad hominem.

Sic iunge et lege: Dixi hoc nomen 'animal' praedicari de homine in
quid et 'rationale' in quale, Et merito quia res <hominis> constat ex
re animalis quasi ex materia et ex re rationalis quasi ex forma.

Quaeritur autem cur quasi ex materia et quasi ex forma dicat.
Praemittit res quasdam constare proprie ex forma et materia, et hoc
est: REBUS QUIBUSDAM CONSTANTIBUS EX MATERIA ET FORMA ET QUIBUSDAM
HABENTIBUS CONSTITUTIONEM AD SIMILITUDINEM MATERIAE ET FORMAE, hoc
est: ad similitudinem constantium proprie ex materia et forma et ad
talem quidem similitudinem, quae proportio est. Verum est quod
QUEMADMODUM STATUA EST EX MATERIA AERIS, hoc est consistit /80/ ex
aere ut materia proprie, et ex figura ut ex forma, SIC HOMO COMMUNIS
ET SPECIALIS, hoc est res istius nominis 'homo' quod commune est et
speciale, SIMILITER CONSISTIT ex GENERE, id est ex re generis ut ex
materia et ex re differentiae ut ex forma.

TOTUM AUTEM HOC, id est res istius definitionis, quae uidelicet
definitio totum est ad generale uocabulum et ad nomina differentiarum
ex quibus constituitur, ipsa quidem, inquam, res subiecta huic
definitioni est homo, QUEMADMODUM, scilicet in constitutione statuae,
res huius orationis 'aes figuratum' statua. Proprie enim hoc loco
uocem 'totum' ad alias uoces, rem non ad alias res appellamus. Cum
enim aes ipsum quod in statua est, idem sit penitus quod statua,
quomodo pars ipsius dicetur?  Omnia enim relatiua saltem in respectu
conuenit opposita esse, ut uelut nullus sit eiusdem pater et filius
uel dominus et seruus, sic nec eadem res alterius sit totum et
pars. At uero haec definitio 'animal rationale et mortale' totum est
tam compositione quam sensu ad singulas dictiones, quibus coniungitur,
et singularum significationem continet, homo etiam secundum sensum ad
easdem uoces per quas definitur, totum dicitur esse in sensu, cum
scilicet singulorum sententias in se contineat, et cum sit homo
singulorum pars quantum ad nominationem, eorundem totum dicitur
secundum continentiam sensus.

Sunt autem quidam qui ut hominem, rem ipsam, possint uocare totum ad
animal et ad differentias, hominem dicunt esse animal simul et
differentias, non animal formatum differentiis, et similiter statuam
uocant aes et figuram, non aes figuratum. Quae quidem sententia modis
omnibus reprehenditur. Si homo enim sit animal simul et rationalitas
et mortalitas et non aliquid eorum per se, quodmodo ipse animal
conceditur uel rationalis dicitur?  Quod enim aliqua plura simul,
tamen nullum illorum esse potest, ut haec albedo simul et haec manus
neque ipsa manus sunt neque ipsa albedo. Praeterea cum homo rationalis
sit, id est affectus rationalitate, oporteret illa tria, si homo
essent, animal scilicet et rationalitatem et mortalitatem, ipsa et
rationalitate formari.

Amplius. Cum similiter animal rationale concedatur esse animal et
rationalitas et animal risibile <animal> et risibilitas et uerum sit
animal risibile esse animal rationale, uerum erit haec duo esse
illa.

Praeterea si forma statuae in essentiam statuae transeat, ut uidelicet
ipsa quoque sit pars eius in essentia, quomodo dicit Boethius in
Diuisionibus aliter constare statuam ex partibus, aliter ex aere et
specie? /81/

Ex his itaque conuincitur hominem non esse animal et formam sed
potius animal formatum esse. Aliud est animal habens formas, aliud
animal et formae, sicut aliud est habens cappam, aliud homo et cappa,
uel homo coniunctus parieti quam homo et paries; haec enim duo sunt,
illud unum ex eis. Cum autem homo idem penitus sit quod animal
formatum atque ideo haec res homo totum esse non possit proprie, ut
diximus, totum et partem hoc loco uocibus adscribimus et secundum uim
uocum animal, rem ipsam materiam dicimus hominis, non hominem
animalis, licet eadem sit res animalis, quod hominis materia est, et
homo. Proprietas autem locutionis non seruatur, si dicamus hominem
materiam animalis. Id namque proprietas constructionis sentit, quod
naturam hominis substantia animalis naturaliter praecedat.

Potest autem et aliter accipi, quod de constitutionibus Porphyrius
dicit ostendens quaedam ueraciter constare ex materia et forma,
quaedam imaginarie, Sicut enim in rerum natura quaedam est actualis
constitutio et uera, ita in animo quaedam intellectualis et
imaginaria, quae uoce prolata animo audientis ingeretur, ueluti cum
dicitur 'homo', cuiusdam rei formam concipio intelligibilem quasi ex
quibusdam aliis intelligibilibus rebus coniunctam, quam fortasse
conceptionem Plato, ut supra meminimus, communem siue specialem
uocauit. Quae quidem intelligibilis constitutio ad similitudinem uerae
constitutionis componi et fingi ab animo dicitur nec uera est
constitutio.

Secundum hanc sententiam sic legitur: REBUS ENIM etc.  Dixi, quod
animal, hoc nomen, praedicatur in quid de homine, rationale in quale,
et merito, quia sensus istorum in sensu hominis conueniunt sicut
materia et forma, id est homo, hoc nomen, conceptionem animi generat,
quae rem quandam intelligibilem concipit quasi constantem ex illis
intelligibilibus rebus ad quas genus et differentiae mittunt. Et quasi
aliquis quaereret, si sit praeter ueram constitutionem alia
constitutio, praemittit quaedam constare ueraciter ex materia et
forma, quaedam fingi ad similitudinem materiae et formae. Et sic
sciendum est quod QUEMADMODUM STATUA, res ipsa scilicet, EST etc.,
SIC HOMO COMMUNIS ET SPECIALIS, hoc est illa conceptio animi,
CONSISTIT ex GENERE ET DIFFERENTIA, id est re intelligibili concepta
per genus et differentiam.

TOTUM AUTEM. Postquam ostendit significationem 'hominis', huius uocis,
quantum ad rei conceptionem, ostendit aliam quantum ad nominationem
dicens, quod animal rationale mortale, res uidelicet ipsa, uocatur
homo, quemadmodum aes formatum statua.

     DESCRIBUNT AUTEM HUIUSMODI DIFFERENTIAM ET HOC MODO: DIFFERENTIA
     EST QUOD APTUM NATUM EST DIVIDERE QUAE SUB EODEM SUNT GENERE;
     RATIONALE ENIM ET IRRATIONALE HOMINEM ET EQUUM, QUAE SUB EODEM
     SUNT GENERE QUOD EST ANIMAL, DIVIDUNT.

DESCRIBUNT AUTEM. Aliam descriptionem ponit differentiae substantialem
secundum alios, quam ipse postea culpatus est.

DIVIDERE EA, /82/ hoc est habile ad ostendendam diuersitatem eorum
quae in eodem genere conueniunt. Quod in partibus ostendit dicens:
RATIONALE ENIM etc.

     ASSIGNANT AUTEM ETIAM HOC MODO: DIFFERENTIA EST QUA DIFFERUNT A
     SE SINGULA; NAM SECUNDUM GENUS NON DIFFERUNT; SUMUS ENIM MORTALIA
     ANIMALIA ET NOS ET IRRATIONABILIA SED ADDITUM RATIONABILE
     SEPARAVIT NOS AB ILLIS; RATIONABILES SUMUS ET NOS ET DII SED
     MORTALE APPOSITUM DISIUNXIT NOS AB ILLIS.

ASSIGNANT AUTEM. Aliam supponit descriptionem dicens differentiam,
secundum quam aliqua a se differunt substantialiter, id est
ostendentur substantialiter differre.

NAM SECUNDUM. Bene dixi tantum per differentias differrre, ea scilicet
quae sub eodem sunt genere, et non per genus, quia uidelicet in genere
non differunt, id est non ostenditur generali nomine eorum
differentia. A causa.

SUMUS ENIM. Vere non differunt in genere ut in animali, quia potius
conueniunt. Ab oppositis. Et hoc est: SUMUS ENIM etc.

ET RATIONALES. Per rationale intellige rationale animal, quod est
genus.

     INTERIUS AUTEM PERSCRUTANTES ET SPECULANTES DIFFERENTIAM, DICUNT
     NON QUODLIBET EORUM QUAE SUB EODEM SUNT GENERE DIVIDENTIUM ESSE
     DIFFERENTIAM SED QUOD AD ESSE CONDUCIT ET QUOD EIUS QUOD EST ESSE
     REI PARS EST.

INTERIUS AUTEM. Dixi superius secundum aliorum sententiam differentiam
esse, quae diuidit ea quae sub eodem genere sunt. Sed haec descriptio
non solum differentiis conuenit. Et hoc est: Sed illi qui
perscrutantur prius ac per hoc postea speculantur naturam differentiae
INTERIUS, id est perfecte, DICUNT NON ESSE differentiam quamlibet de
diuidentibus ea QUAE SUB EODEM GENERE SUNT SED illud tantum QUOD AD
ESSE CONDUCIT, speciem scilicet, id est illud cuius res specialem
statum complet, ut 'rationale' hoc nomen, cuius res, scilicet
rationalitas, propter quam conuenit, substantiam animalis rationali
adiuncta animali perficit.  Unde bene dixit non 'ducit' sed
'conducit', quia sola non sufficit ad constitutionem speciei sed
materiam ipsam, quae genere notatur, praeiacere oportet.

ET QUOD EIUS QUOD EST ESSE REI PARS EST, id est substantialis
definitionis. Ait namque Boethius:

     Quid est autem esse rei? Nihil est aliud nisi definitio.
     Unicuique enim rei interrogatae: quid est, si quis quod est esse
     rei monstrare uoluerit, definitionem dicit.  Ergo si quid
     definitionis pars fuerit, eius pars, quae unius cuiusque rei quod
     esse sit, designat.

Ex his autem uerbis Boethius manifeste monstrat differentiam
substantialem quam dixit esse partem definitionis, uocem esse, non rem
debere intelligi. Res namque pars definitionis esse non potest. Si
quis autem hoc totum, quod de differentia hic dicit, generi quoque
conuenire dicat, nil obest, quia hic non intendit definire
differentiam substantialem, sicut superius fecit sed separare eam ab
accidentalibus differentiis atque quandam descriptionem differentiae,
quam secundum quosdam dederat, ostendit non solum substantialibus
differentiis conuenire.

     NEQUE ENIM QUOD APTUM NATUM EST NAVIGARE ERIT HOMINIS
     DIFFERENTIA, ETSI PROPRIUM SIT HOMINIS. DICIMUS ENIM: ANIMALIUM
     HAEC QUIDEM APTA NATA SUNT AD NAVIGANDUM, ILLA VERO MINIME,
     DIVIDENTES AB ALIIS,

NEQUE ENIM. Vere non omne quod diuidit ea quae sub eodem genere, est
differentia substantialis, quia nauigabile non est differentia. A
parte. Et hoc est: ID QUOD APTUM NATUM NAVIGARE, ac si diceret: hoc
nomen nauigabile non est differentia nominis, quamuis sit PROPRIUM
eius, et inde hoc /83/ diceret aliquis quod si istud non est
differentia, non omne quod diuidit ea quae sub genere sunt,
differentia, quia scilicet istud est unum de diuidentibus. Et hoc est
assignatio consequentiae, quam ponit sic dicens: ID etc.

     SED APTUM NATUM ESSE AD NAVIGANDUM NON ERAT COMPLETIVUM
     SUBSTANTIAE NEC EIUS PARS SED APTITUDO QUAEDAM EIUS EST (IDCIRCO
     QUONIAM NON EST TALIS QUALES SUNT QUAE SPECIFICAE DICUNTUR
     DIFFERENTIAE).

SED tamen APTUM NATUM AD NAVIGANDUM. Hoc nomen 'nauigabile' non est
completiuum substantiae nominis, id est substantialis eius
definitionis. Quod ostendit a toto dicens: NEC PARS EST aliqua
EIUS. Cum enim definitio in genere incipiat, in differentia
completur. Unde utrumque aeque pars est definitionis.

SED APTITUDO QUAEDAM, id est significat potentiam accidentalem, et
idcirco non est talis differentia, quales sunt specificae.

     ERUNT IGITUR SPECIFICAE DIFFERENTIAE QUAECUMQUE ALTERAM FACIUNT
     SPECIEM ET QUAECUMQUE IN EO QUOD QUALE EST ACCIPIUNTUR. ET DE
     DIFFERENTIIS QUIDEM ISTA SUFFICIUNT.

ERUNT IGITUR. Quandoquidem illae differentiae sunt specificae, quae
conducunt speciem ad esse etc., ergo illae quae FACIUNT SPECIEM
ALTERAM, id est quae faciunt rem speciei aliud ab altera specie. Et
quia hoc habet hoc uocabulum rationalitas, quod hoc loco differentia
non dicitur, addit: ET QUAECUMQUE cum isto, quod dixi, hoc habent
etiam, quod in quale praedicantur. Illatio fit a pari.

Solet quaeri de differentiis utrum accidentia dici possint. Sed cum
differentias tam res quam uoces, ut supra meminimus, appellamus, prius
de rebus consideremus, postea de uocabulis. Rem autem ipsam, ueluti
rationalitatem, proprie differentiam dici arbitramur, et substantialem
siue specificam, pro eo scilicet quod ipsa informatione sua subiectam
materiam, cui inest, ab eo separet, cui non inest, et eam in
substantiam speciei promouens specificet, id est rem speciei faciat,
ueluti per hanc rationalitatem hoc corpus factum est animal
rationale. Cum autem omnem rem Boethius dicat substantiam uel accidens
atque nouem praedicamenta inter accidentia connumeret, profecto
rationalitatem, cum sit qualitas, et quamlibet differentiam accidens
esse oportet. At uero Porphyrius accidens esse determinat, quod et
adesse et abesse potest praeter subiecti corruptionem. Rationalitas
uero sicut adueniens generationem facit nouae substantiae et
corruptionem antiquae, ita recedens corruptionem facit eius esse quod
prius contulerat.

Sed profecto sciendum est quod accidens in designatione rerum duas
habet acceptiones, unam largiorem, alteram strictiorem. Modo enim pro
omni forma accipitur, cum dicitur: quicquid est, uel est substantia
uel accidens, id est forma, modo pro illis tantum formis quae in
substantiam speciei non promouent, non corruptionem, id est egressum a
substantia, faciunt, iuxta illam accidentis descriptionem quam
Porphyrius ponit. Cum autem large accidens accipitur, pro <omni> forma
scilicet, uerum est omnem differentiam accidens esse, /84/ sed ideo
<non> possunt adesse uel abesse praeter subiecti corruptionem, quippe
illa descriptio accidentis est stricte accepta.

Sunt autem qui uelint rationalitatem animali, non homini ita etiam
accidens esse, ut abesse ei possit praeter corruptionem eius, in
quantum est animal sed non in quantum est homo. Sic enim, inquiunt,
albedo accidens est corpori et abesse sic potest, in quantum est
corpus, non in quantum album corpus.

Sed hi profecto hoc ignorare uidentur, quod corruptio non quilibet
motus dicitur sed tantum egressus, quando scilicet res aliqua speciei
statum amittit. At uero albedo in nullam speciei substantiam promouet,
et licet corpus album esse auferat, non ideo tamen corruptionem facit,
sed alterationem.  Praeterea si rationalitas praeter corruptionem
animalis abesse possit, non simpliciter praeter corruptionem, sicut
definitio accidentis quam ponit, exigit. Cum autem rationalitatem
differentiam dicamus, ea autem non sit nisi haec uel illa
rationalitas, oportet hanc uel illam esse differentiam. Sed profecto
omnis differentia de specie uniuersaliter dicitur praedicari et
destructa ea necessario destrui res. At uero haec rationalitas
pluribus non inest neque propter eam homo periret.  Ipse quoque
Socrates, sicut hic homo est per eam, ita etiam posset esse per aliam,
siue quae sit, siue numquam sit. Quod ergo dicitur differentiam de
speciei uniuersaliter praedicari, hoc ad uocem uniuersalem quae
differentia dicitur, referendum est, et quod res speciei non posset
esse sine differentia, hoc secundum communem causam impositionis
nominis uniuersalis accipiendum est, ac si ita dicamus hominem non
posse esse aliquid ita, quod non sit rationalis. Si enim statum rerum
consideremus atque existentiam rationalitatis, quia quodammodo
rationalia sunt subiecta, uidetur aliquid posse esse hominem ita, quod
non sit affectum rationalitate aliqua. Rationalitas enim nomen non est
nisi existentium. Praeter autem omnes existentes uel etiam omnes quae
futurae sunt uel quae fuerunt, posset contingere aliquid esse hominem,
quia <praeter> omnes praesentes uel praeteritas uel futuras
rationalitates posset contingere, ut alia esset rationalitas, per quam
homo permaneret. Si autem aliquid posset esse homo ita, quod non
habeat hanc uel illam siue aliquam de rationalitatibus, uidetur ita
posse esse homo, ut non sit affectum rationalitate, et ita poterit
esse homo, quod non sit rationale. Sed profecto cum dicitur:
'<Quicquid> potest esse homo ita, quod non habeat hanc uel illam
rationalitatem, potest esse homo ita, quod sit affectum
rationalitate', falsum omnino uidetur. Non enim sicut in actu
existentiae contingit, ita in possibilitate naturae. Verum enim /85/
est, quod quicquid non habet hanc uel illam rationalitatem, non sit
affectum rationalitate, et sic de caeteris rationalitatibus quae sunt.
Sed non ita uerum est quod quicquid potest esse aliquid ita, quod non
habeat hanc uel illam rationalitatem, possit esse illud ita, quod sit
affectum rationalitate, quippe esse affectum rationalitate, quod est
communis causa impositionis huius nominis quod rationale, omnem
existentiam omnium rationalitatum naturaliter excedit, et omnis causa
impositionis uniuersalis nominis in se ipsa infinita est nec ullo
rerum termino inclusa. Qui enim hoc nomen imposuit rebus, scilicet
homo, ex eo <quod> homines sunt, sicut numerum rerum definitum
habebat, ita nec omnem causam quae est esse hominem, certa
intelligentiae meta comprehendit. Bene itaque dictum est rationale,
hoc nomen, perimere hominis uocabulum, quantum scilicet ad causam suae
impositionis, cum uidelicet nil queat homo existere ita, quod non sit
rationale et affectum rationalitate. Sicut enim rationale infinitam
naturaliter impositionis causam habet, ita etiam rationalitas et
quodlibet uniuersale.

Manifestum autem ex suprapositis duabus acceptionibus huius nominis
accidens -- quando enim nomen rerum rationalitas est -- et quodammodo
dici accidens large, scilicet secundum hoc quod forma est, et
quodammodo non dici, secundum hoc scilicet quod non potest adesse et
abesse praeter corruptionem, quod nos diligentius in definitione
accidentis ostendemus.

Nunc autem uisa natura uocabulorum inspiciamus, quae etiam
differentias appellamus, et utrum accidentia ipsa quoque dici possint,
inspiciamus.

Nam accidens uocum quoque nomen est, sicut et rerum. Et tribus modis
in designatione uocum nomen accidentis uidetur accipi. Quandoque enim
ita large sumitur, quod includit tam substantiua nomina quarumlibet
formarum quam sumpta nomina accidentalium formarum, ut hoc nomen
rationalitas, albedo siue album, hoc nomen cursus siue currens uel
currit. Strictius uero sumitur in designatione sumptorum tantum ab
accidentalibus formis, secundum quod negamus accidentia in quid
praedicari. Strictissime uero a Porphyrio sumitur in ea descriptione,
ubi propria quoque ab eis separat in tractatu accidentis, dicens
scilicet accidens esse quod neque est genus neque species neque
differentia neque proprium, semper est autem in subiecto subsistens.
Cum autem his tribus modis accidens in designatione uocum accipiatur,
nullus eorum diferentialibus uocibus aptari potest. Unde bene
Aristoteles hoc nomen 'rationale' in subiecto esse negat, cum scilicet
neque sit formae nomen /86/ substantialis neque <ab> accidentali forma
sumptum. Sed quid dicemus de hoc rationali, utrum scilicet sit
accidentale uel potius substantiale? At uero accidentale eadem causa
quam rationale esse non potest. Si uero substantiale sit, quaerendum:
cui. Sed profecto de nullo in substantia praedicari uidetur.

Si quis autem hoc rationale ita huic homini uelit esse substantiale,
sicut rationale homini et de eo quoque dici ut de subiecto, id est
praedicari in substantia, sicut rationale de homine ut de subiecto
praedicari Aristoteles dixit, non potest hoc stare. Ait namque ipse
Aristoteles:

     Simpliciter, id est uniuersaliter, quae sunt indiuidua, de nullo
     subiecto dicuntur.

Praeterea nil est substantiale indiuiduo praeter speciem uel quod
speciei est substantiale. Substantiale enim uocabulum unum alteri esse
non potest, nisi sui sensu notatio in sententia alterius includatur.
At uero hic homo non dicitur hoc rationale uel hoc mortale sed hoc
animal rationale mortale, ut uidelicet 'hoc' nomen potius ad animal
quam ad rationale referatur.  Unde hoc rationale nullo modo huic
homini substantiale concedimus nec substantialem differentiam, quod
auctoritas superius descripsit dicens: "qua abundat species a genere".
Nec etiam sumptum esse a re quae differentia est, annuimus, si uim
uocis bene attendamus. Aliud namque sonat formatum hac rationalitate,
quod uim habet nominis sumpti ab hac rationalitate, aliud hoc formatum
rationalitate, id est hoc rationale. Ibi enim descriptio pronominis ad
qualitatem applicatur, hic ad ipsum quale. Si quis tamen et in hoc
nomine 'hoc rationale' id uelit intelligere, quod in 'formatum hac
rationalitate', ut iam proprie sit sumptum ab hac rationalitate, satis
permittimus. Sed nec tum substantiale erit huic homini, quippe hic
homo hanc rationalitatem non notat sed simpliciter rationale continet
nec descriptionem innuit qualitatis sed substantiae hominis. Non enim
dicitur animal formatum hac rationalitate sed animal formatum
rationalitate. Non est autem mirabile, <quod> si hoc rationale de hoc
homine praedicatur, neque in substantia dicatur neque secundum
accidens. Plura enim sut praedicamenta, quae neutrum, ueluti si
dicatur:

     Hoc animal est rationale uel homo

uel:

     Hoc animal rationale est animal mortale uel non-equus.

Si quis autem quaerat utrum hoc animal uel hoc corpus uel haec
substantia de hoc homine ut de subiecto dicantur, licet sint
indiuidua, in Categoriis definiendum expectet.

Illud non uidetur praetermittendum utrum omnium praedicamentorum
species differentias habeant. Quod si concedimus, inconuenientia
incurrere uidemur. Cum enim rationalitas hominis sit differentia, /87/
si ipsa quoque differentiam habeat qua ab alia qualitate separatur, et
rursus ipsa differentia rationalitatis simili ratione habere
differentiam conueniat, in infinitum ratio procedit, ut numquam
scilicet interea rerum differentiarum terminus occurrat.

Amplius cum omnes differentias qualitates esse auctoritas astruat
atque in libro Diuisionum dictum sit omne genus in natura duabus
speciebus comprehendi, oportet sub qualitate esse naturaliter duas
species quae eam sufficienter diuidunt. Quae quidem species cum
differentias habeant, quas et qualitates esse conuenit, restat
quaestio de differentiis ipsarum, quomodo sub ipsis speciebus quarum
sunt differentiae, contineantur. Cum enim species ipsae qualitatem
sufficienter diuidant, nulla qualitas est quae sub aliqua illarum non
cadat.

Ponamus itaque primas species qualitatis duas a et b, et uideamus de
differentia illius speciei quae est a, utrum qualitates contineat,
quae tantum sunt sub a uel tantum sub b uel partim sub a partim sub
b. Quodsi sub a prorsus contineantur, id est omnis qualitas quae est
a, informet aliquam suae differentiae, profecto et res ipsas
differentiae se ipsis <<in>> infinitum informari contingit. Quodsi res
differentiae a sub b et b sub a ponantur, oportet utramque speciem
altera naturaliter priorem esse et posteriorem. Cum b enim prior sit
naturaliter differentia a tamquam sua species et ipsa rursus
differentia sit prior a naturaliter, cui esse confert, oportet b
quoque esse priorem a naturaiter et simili ratione a rursus esse
priorem b. Si uero res, quas continet huius speciei differentia quae
est a, partim sub a ponamus partim sub b aut differentias qualitatis
sub aliis praedicamentis ponamus, solitum de infinitate inconueniens
incurrimus.

Dicimus itaque solas species substantiae ex differentiis constare,
ipsas autem differentias siue res caeterorum praedicamentorum in ipsis
essentiis non superuenientibus aliis differentiis esse diuersas. Si
enim rationalitas formam haberet quae eius essentiam conficeret, cur
non ipsa quoque homini substantialis esset, ad cuius substantiam
conficiendam ipsa quoque esset necessaria?  At uero diuersorum
generum, ut qualitatis et substantiae, eaedem teste Aristotele
differentiae esse non possunt. Quod autem dicitur omnis species habere
differentiam, ad manerias specierum referendum est, non ad singulas
species, quippe et subalternae hoc habent et specialissimae. Quod
Aristoteles diuersorum generum, ut animalis et scientiae, diuersas
esse differentias dicit, negatiue accipiendum est, hoc <est> non esse
easdem, quod quidem suo loco conuenientius ostendemus. /88/

			       LI 1.05
			 TRACTATUS DE PROPRIO

     PROPRIUM VERO QUADRIFARIAM DIVIDUNT.

PROPRIUM AUTEM. Ante accidens proprium tractat, quia licet et ipsum
sit accidens, ut ait Boethius, dignius est caeteris accidentibus et
familiarius speciei adhaeret, cum scilicet nullum proprium actu
separari contingat, sicut accidentia frequenter. Praeterea etiam ea
nec ratione separari Boethius in Diuisionibus dicit, quod postea
conuenientius expediemus. Ostendit enim diuersas proprii
significationes, sicut fecit generis et caeterarum. Sic iunge: Genus
dicitur tribus modis et cum suis modis, PROPRIUM VERO etc.

     NAM ET ID QUOD SOLI ALICUI SPECIEI ACCIDIT, ETSI NON OMNI (UT
     HOMINI MEDICUM ESSE VEL GEOMETREM), ET QUOD OMNI ACCIDIT, ETSI
     NON SOLI (QUEMADMODUM HOMINI ESSE BIPEDEM), ET QUOD SOLI ET OMNI
     ET ALIQUANDO (UT HOMINI IN SENECTUTE CANESCERE), QUARTUM VERO IN
     QUO CONCURRIT ET SOLI ET OMNI ET SEMPER (QUEMADMODUM HOMINI ESSE
     RISIBILE; NAM, ETSI NON RIDET, TAMEN RISIBILE DICITUR, NON QUOD
     IAM RIDEAT SED QUOD APTUS NATUS SIT; HOC AUTEM EI SEMPER EST
     NATURALE; ET EQUO HINNIBILE).

NAM ET ID.  Vere quattuor modis dicitur, quia istis. A parte.

MEDICUM ESSE VEL GEOMETREM, id est haec nomina: medicus et geometer,
quae soli homini conueniunt. Vel etiam rem ipsam, quae medicina est
uel geometria, possumus accipere. At uero cum dicitur proprium ALICUI
SPECIEI conuenire, NON OMNI, id est uniuersaliter, nonnisi de nomine
accipi potest, UT HOMINI CANESCERE IN SENECTUTE. Hoc non soli
homini neque omni conuenire uidetur. Nam et lupi canescere
uidentur. Sed potius albescere dici debet, quia capillorum tantum
proprie canities dicitur. Omni etiam HOMINI non uidetur conuenire IN
SENECTUTE CANESCERE, quippe nec omnes etiam, qui ad senectutem
perueniunt, canescere contingit actualiter. Sed sciendum est quia
'conuenire' hoc loco non actualiter tantum, uerum etiam naturaliter
sumitur. Omnes autem homines naturaliter habent ad senectutem
peruenire et ibi canescere. Nisi enim uis inferretur uel accidentali
casu mortis uel cura medicaminis, omnes peruenirent ad senectutem et
canescerent. Et nota quod dicitur canescere conuenire omni homini
naturaliter, per 'canescere' non potentiam accipi canescendi, quae
semper inest et omnibus sed ipsum actum canescendi. Nam naturaliter
quod aptitudinem notat, potius ad conuenire refertur, quam ad
canescere.

ET quod SOLI ET OMNI ET SEMPER, ut RISIBILE. 'Hoc nomen' supplendum
est, cum sit accidens propter quasdam differentias, quae unius tantum
sunt speciei.  Speciem quoque specialissimam ubique intellige, quia
aliarum propria non tractat. Nota quod super hunc locum Boethius in
primo Commento dicit risibile in quid praedicari de homine his uerbis:

     Namque haec speciebus suis conuerti possunt. Si enim dicas: quid
     /89/ est homo risibile respondebis, si: quid est risibile
     interroges, homo praedicabis. Nam illa, bipes uel grammaticus,
     propria quidem sunt sed conuerti non possunt.

Sed profecto Boethius, sicut ex praemissis et sequentibus apparet, nil
aliud uoluit assignari his uerbis nisi mutuam conuersionem. Et tale
est hoc de illo praedicari quasi uniuersaliter conuenire.

NAM ETSI NON RIDET. Vere semper risibile conuenit homini, quia et
quando ridet et quando non ridet. A partibus temporis. Sed quia de
tempore constat, in quo ridet, ponit tantum de eo in quo non
ridet. Sed quia aptus natus. In his uerbis illud plane refellitur quod
quidam componunt, germen in utero necdum formatum in hominem esse
risibile, id est potens ridere, quia quandoque ridet, factum scilicet
homo, ac per hoc iam ipsum esse hominem, quia scilicet iam est
risibile. Sed cum ait Porphyrius 'aptum natum ad ridendum',
determinauimus non dici risibile ex quacumque potentia ridendi sed ex
aptitudine, quam habeat natum et promotum in substantiam hominis.

     HAEC AUTEM PROPRIE PROPRIA PERHIBENT, QUONIAM ETIAM CONVERTUNTUR;
     QUICQUID ENIM EQUUS, ET HINNIBILE, ET QUICQUID HINNIBILE, EQUUS.

HAEC AUTEM. Vere hanc ultimam significationem proprii de qua sola
intendit, ab aliis diuidit, dicens scilicet eam solam proprie uocari
hoc nomine quod est proprium pro eo quod conuertitur cum specie. Quod
in partibus statim ostendit dicens: QUIDQUID ENIM.

Quaeritur, cum dicat omne hinnibile esse equum, equa autem sit
hinnibilis, utrum equa sit equus. Et sciendum quod 'equus' hoc nomen
duobus modis sumitur: Modo enim substantiale nomen et speciale
continens animalia utriusque sexus, tam uidelicet mares quam feminas,
in qua significatione hoc loco ponitur. Modo sumptum est a sexu
masculino et tunc opponitur equae.

Sed quaerendum est quando speciale nomen utriusque sexus est animalia
continens, qualiter id contingat, nisi sit commune uel epigenum.
Commune autem non est, cum diuersorum generum non sit, neque epigenum,
cum ad sexus distinguendos diuersas uoces habeat, nisi forte dicatur
quod non amittat epigenum esse, nisi <in> eadem significatione
retentum diuersorum sit generum, sicut haec uox 'nomen'. At uero equus
in speciali significatione retentus, in qua tam de maribus quam de
feminis praedicatur, diuersorum generum non est, ideoque epigenum esse
potest, sicut aquila uel passer.

Nunc autem illud definiamus quod supra promisimus, qualiter scilicet
Boethius in Diuisionibus dicat quaedam, quae propria uidentur, nec
actu nec ratione a substantia separari, ubi uidelicet naturam
substantialis differentia inuestigat sic dicens:

     Aliud rursus est, quod ratione separari non possit; quod si
     separatum sit, species /90/ interimitur. Ut cum dicimus inesse
     homini, ut solus numerare possit uel geometriam discere. Quod si
     haec possibilitas ab homine seiungatur, homo ipse non
     permanet. Sed haec non statim eorum sunt quae in substantia
     insunt. Nam non idcirco homo est, quoniam haec facere potest sed
     quoniam rationalis est ac mortalis.

At uero hoc loco Boethius tam sibi ipsi quam Porphyrio contrarius esse
uidetur. Ipse enim in Commento dicit omnia propria ex accidentium
genere descendere; et rursus:

     Quoniam ipsa, inquit, accidentia habent inter se aliquam
     differentiam, idcirco alia quidem propria, alia priore et
     antiquiore nomine accidentia nuncupantur.

Sed si, ut ipse ait Boethius, accidentia sunt propria, quomodo saltem
ratione separari non possunt, quae natura separari permittit? Sicut et
ipse Boethius ibidem in ipsis Diuisionibus glaucitatem oculorum a
subiecto ratione diuidit, Porphyrius nigrum a coruo. Praeterea ipse
Porphyrius ad differentiam proprii et speciei in sequentibus dicit,
quod ante subsistit species quam proprium, proprium uero posterius fit
in specie. Quomodo autem ante est quam proprium in natura, si non
possit ab ea proprium saltem ratione separari?

Sed sciendum est quod duobus modis 'separari ratione' accipitur,
scilicet uel quantum ad discretionem hominum uel quantum ad naturam
rei. Quantum autem ad naturam Porphyrius dicit speciem priorem esse
proprio, Boethius uero quantum ad discretionem nostram dicit potentiam
numerandi uel discendi geometriam ratione non separari ab homine.
Nullum enim hominum esse arbitratur, qui rationem reddere sciret,
quare potentiae istae magis separari possent ab homine, quam
rationalitas uel immortalitas et quare similiter hominis substantiam
non sufficerent, quippe ipsae quoque potentiae sunt naturae, non
aptitudinis. Sunt autem quaedam aptitudinis potentiae, ut illae quae
pugillatores uel cursores faciunt, et secundum membrorum aptitudinem,
de quibus certum est non esse substantiales homini, cum non insint
omnibus. At uero potentia ridendi uel numerandi omnibus est naturalis
et <si> acutius diiudicemus, firmius inesse speciei uidetur quam
gressibile uel bipes, quae substantiales differentiae dicuntur.  Actum
namque gressibilitatis per abscisionem pedum auferre omnino possumus,
sed non ita risibilitatis actum, quamdiu homo permanserit.  Firmius
itaque risibilitas inesse uidetur, cuius nec etiam actus potest
auferri, quam gressibilitas. Unde bene Boethius haec talia non
separari ratione dixit, quia eorum separationis ratio a nobis reddi
non sufficit, cum tamen in natura rei iuxta eundem Boethium et
Porphyrium separabilia sint, quia uidelicet /91/ bene natura hominis
pateretur ipsum esse sine risibilitate, quippe ea substantiam eius non
constituit sicut rationalitas et mortalitas nec per eam natura hominem
facit sicut per illas.

Sunt autem quaedam quae ratione uestigari possunt, quaedam quae
auctoritati tantum committenda sunt, quorum rationem nobis ignotam
illi fortasse qui ea sanxerunt et scriptis tradiderunt, non
ignorauerunt.

Potest et aliter solui, quod uoluit Boethius huiusmodi propria nec
ratione separari, ut uidelicet 'separari ratione' etiam quantum ad
naturam sumamus et dicamus naturam hominis nullo modo pati eum esse
sine potentia numerandi uel ridendi, cum uidelicet hae quoque
potentiae naturae sint, ut dictum est, non aptitudinis. Sed licet homo
non possit esse sine risibilitate quodammodo, quia uidelicet non
potest contingere, ut homo sit et non risibilis, alio tamen modo
contingere potest, ut uoluit Porphyrius hominem posse esse sine
proprio, ut uidelicet negatiue intelligatur sic: non ex eo quod est
homo, exigere proprium.  Sic enim cum dicimus: genus posse esse sine
differentiis omnibus uel speciebus, negatiue accipimus, ac si dicamus
substantiam ex eo quod substantia est, non exigere uel corporeum uel
incorporeum, cum tamen illud, arbitror, non possit esse substantia,
nisi sit alterum.  Similiter cum dicimus hanc consequentiam:

     Si Socrates est lapis, Socrates est margarita

ex eo falsam esse quod antecedens potest esse sine consequenti,
negatiue id accipimus, id est quod antecedens ex se non exigit
consequens. Si enim affirmatiue diceremus, ut uidelicet natura
pateretur esse illud quod dicit antecedens, ita quod non esset illud,
quod dicit consequens, falsum omnino esset. Nullo enim modo natura
patitur Socratem esse lapidem siue cum alio siue sine alio.  Quod
itaque dicitur homo posse esse sine risibili, duobus modis accipi
potest, scilicet uel quod ex eo quod homo est, non exigat risibile,
quod uerum iuxta acceptionem Porphyrii, uel quod homo possit esse ita,
quod non sit risibilis, quod quia falsum est, bene Boethius negat. Nec
contrarius Porphyrius, cum Porphyrius 'posse esse' negatiue accipiat,
Boethius affirmatiue acceptum remoueat.

Et sciendum est quod iuxta acceptionem Porphyrii omne fundamentum
sine quolibet accidenti suo potest esse, quod scilicet nulla ex natura
suae substantiae exigit.  Secundum uero acceptionem Boethii quaedam
sine quibusdam accidentibus esse possunt, quaedam non, ut homo sine
potentia numerandi esse non potest neque sine unitate neque sine
conceptione uel sine habere corpus uel habere animam. Quae tamen
substantiales differentiae non sunt, cum non sint qualitates. Nil
autem fortasse impediet, si haec et differentias negemus esse et
accidentia secundum hoc quod accidens in sequentibus describetur et
omnino teneamus haec praeter corruptionem abesse non posse. /92/

			       LI 1.05
			TRACTATUS DE ACCIDENTE

     ACCIDENS VERO EST QUOD ADEST ET ABEST PRAETER SUBIECTI
     CORRUPTIONEM.

ACCIDENS EST. Accidens describit hoc loco in designatione omnium
accidentalium formarum tam risibilitatis quam aliarum quaecumque
differentiae non sunt. Nec hoc loco proprium sub accidenti cadit,
quippe accidens hoc nomen est rerum, accidens uero quod ad speciem
conuertitur, nisi uocabulum esse non potest. Si autem accidens uoces
quoque ipsas, in quantum quantitates sunt, dicatur continere, non iam
uoces sicut uoces sed sicut res accipimus.

Sic autem definitionem expone: ACCIDENS, hoc est accidentalis forma,
EST ea forma quae subiectae materiae potest et adesse et abesse
PRAETER CORRUPTIONEM ipsius, hoc est ita, ut ea adueniente uel
recedente non necesse sit propter eam subiectam materiam in natura
substantiae suae corrumpi, hoc <est> generalem uel specialem statum
egredi. Quod quidem substantialibus formis non conuenit. Nam animatio
adueniens et generationem animati corporis facit et corruptionem
inanimati et eadem recedens substantiam animati perimit.

Et attende potentiam adesse et abesse potius ad subiectum referendam
esse quam ad accidens, ut scilicet subiectum cum accidenti et sine
accidenti esse possit incorruptum, non accidens sine subiecto.

Nota etiam quod <cum> ait: abesse et adesse PRAETER SUBIECTI
CORRUPTIONEM, hoc substantialibus quoque formis conueniat. Sic enim
rationalitas adest huic homini, ut non corrumpatur, et sic posset hic
homo sine ea esse, ut ideo non corrumperetur. Posset enim contingere,
ut haec substantia hominis numquam rationalis fuisset, ideoque numquam
corrumperetur propter rationalitatem, cum eam numquam habuisset.
Posset etiam fortassis contingere, ut sic ista careret, quod aliam rem
habuisset et nunquam istam et ideo numquam per istam corrumperetur.
Unde diuisim non est accipiendum adesse et abesse sed coniunctim ita
scilicet, quod ipsum subiectum possit formam istam et habere et non
habere, id est secundum eam permutari praeter corruptionem, ut
uidelicet cum prius habeat ac postea amittat, non sit substantialiter
corruptum.

Nec hoc loco subiectum pro sustentamento tantum est accipiendum sed
pro omni quod actualiter altero informatur, ut corpus albedine, albedo
claritate.  Nec accidens hoc loco respectu substantiae tantum, quae
sola <est>, describitur, uerum cuiuslibet subiectae materiae, quam
accidentaliter, non substantialiter informat, ut claritas quoque
albedinem. Et fortasse hoc loco ita stricte accidens sumitur, ut non
omnes includat formas, quae specificae non sunt, sicut risibilitatem,
/93/ unitatem, capitationem sed illas tantum, quae omnino praeter
corruptionem tam adesse quam abesse possunt. Unde secundum hanc
acceptionem accidentis non necesse est omnem formam uel specificam
esse uel accidens.

     DIVIDITUR AUTEM IN DUO, IN SEPARABILE ET IN INSEPARABILE; NAMQUE
     DORMIRE EST SEPARABILE ACCIDENS, NIGRUM VERO ESSE INSEPARABILITER
     CORVO ET AETHIOPI ACCIDIT (POTEST AUTEM SUBINTELLEGI ET CORVUS
     ALBUS ET AETHIOPS AMITTENS COLOREM PRAETER SUBIECTI CORRUPTIONEM).

DIVIDITUR AUTEM. Post definitionem accidentis supponit diuisionem. Qui
tamen in tractatibus aliorum superius diuisiones, non definitiones
praeponit. Prius enim nomen generis in significationes suas diuisit,
quam ipsum definiret, et similiter alia.  Hic uero definitionem
accidentis prius posuit quam diuisionem. Quod ideo hic factum
arbitror, quod hoc loco accidentis nomen aequiuoce non sumit, ut
scilicet aequiuocatio impedimento definitioni non esset.  Eadem namque
definitio tam separabile accidens quam inseparabile includit.
'Separabile' autem uel 'inseparabile' secundum actum accipit, non
secundum naturam. Ut enim definitione apparet, omnia sunt in natura
separabilia. Quorum quaedam contingit actu separari manente
susceptibili, ut sessionem, somnium, quae ideo separabilia dicuntur;
quaedam uero minime separantur, ut nigredo corui uel Aethiopis, quae
ipsos numquam deserit.

NAMQUE DORMIRE. Probat a partibus, quod quaedam separantur, quaedam
non, quia ista.

POTEST AUTEM. Quia nigrum uocatur inseparabile, ne hoc quantum ad
naturam acciperetur et iam non esset accidens, ideo dicit, quod licet
actu non separatur, tamen in natura separabile. Et hoc est: POTEST
SUBINTELLIGI CORVUS ALBUS, hoc <est>: rationabiliter possumus eum
attendere in tota sua substantia omnino praeter nigredinem, quia
uidelicet ipse omnino in substantia corui subsistere potest ita, ut
niger non sit, Aethiops in proprietate quoque Aethiopis ita quod non
sit niger. Aethiops namque a patria, non a nigredine dictus est. Vel
etiam si nigredinem notaret nomen Aethiopis, non minus tamen
substantia sine nigredine posset esse praeter corruptionem. Nam et
corpus album omnino amittere albedinem potest, ut nullo modo omnino in
substantia corrumpatur.

     DEFINITUR AUTEM SIC QUOQUE: ACCIDENS EST QUOD CONTINGIT EIDEM
     ESSE ET NON ESSE.

DEFINIUNT AUTEM. Haec definitio eadem penitus est cum superiori in
sensu. Tale enim est quasi diceret: Illud EST ACCIDENS quod potest
ESSE ET NON ESSE in eodem, ipso scilicet permanente eodem in
substantia.

     VEL: QUOD NEQUE GENUS NEQUE DIFFERENTIA NEQUE SPECIES NEQUE
     PROPRIUM, SEMPER AUTEM EST IN SUBIECTO SUBSISTENS.

VEL QUOD NEQUE GENUS. Postquam definiuit accidens in designatione
rerum, definit ipsum in designatione uocum, earum uidelicet tantum
quae subiectae sunt ab accidentalibus formis et non sunt propria. Et
hoc est: uel etiam sic definiunt hoc nomen accidens, quod dicunt illam
uocem esse accidens, QUOD NEQUE est GENUS scilicet NEQUE DIFFERENTIA
NEQUE PROPRIUM. Quod quia habent indiuidua substantiae et multa alia,
ut non-homo et non-equus et res, ens, addit 'in subiecto', id est
adiacenter. /94/

Nunc autem hoc loco pauca de materia accidentium, quae inquiri
solent, consideremus.

Quale est illud, utrum indiuisibile accidens diuisibili subiecto
inesse possit et diuisibile rursus indiuisibili.  Et utrumque quidem
uerum esse uidetur, quippe unitas partibus omnino carere auctoritate
omnium confirmatur, quod tamen rei compositae saepe accidit, ut huic
homini, qui licet ex pluribus sit membris coniunctus, una tamen
dicitur naturaliter substantia. Similiter indiuisibile tempus, simplex
alicuius actio, quae in instanti est, compositum habet subiectum. Sic
et paternitas et pleraque alia, cum simplicia uideantur, in rebus
tamen compositis inueniuntur. Sed quomodo subiecto habenti partes id
quod partes non habet, inesse potest, si ipsum totum occuparet?
Quomodo enim unitas totius hominis magnitudinem comprehenderet, si
ipsa in se sit nullius magnitudinis?

Et sunt nonnulli qui in toto simul homine unitatem non collocant, qua
ipse homo unus est sed potius in quadam parte ipsius hominis
indiuisibili ipsam esse autumant, ex qua totus homo unus dicatur. 

Sed profecto quaerendum est, qui sit sensus, cum dicitur:

     Homo unus est.

Non enim uere dici potest id quod homo est, formari unitate. Homo enim
non dicitur, nisi omnia simul membra, quae omnia simul unitatem non
habent sed partes tantum indiuisibiles, ut dictum est. Quod si hic est
sensus, ut dicatur homo unus secundum hoc quod partem unam habet, iam
non unitas homini iungitur sed habitus unius partis. Sicut et cum
dicitur corpus hominis uel rationale uel grammaticum, dicunt attribui
non grammaticam uel rationalitatem, quae animae tantum insunt sed
magis habitus grammaticae animae uel animae rationalitatem praedicari
uolunt.

Praeterea cum unaquaeque pars indiuisibilis propriam habeat unitatem,
ex qua in se una est, contingeret unam duas habitudines habere, ut
binarium et ita duo esse id quod est indiuisibile.

Dicamus itaque non esse incongruum, si id quod indiuisibile est,
diuisibili subiecto toti simul insit et non uelut per partes, ideo non
esse necessarium accidens diuidi cum subiecto, nisi illud quod per
partes inest, sicut albedo, linea, quorum scilicet diuersae partes
diuersas subiecti partes occupant atque ideo ista sectionem unam cum
subiecto recipiunt. Nec mirum, si indiuisibile accidens diuisibili
subiecto insit, sicut e contrario diuisibile indiuisibili. Nam anima,
cum partes nullas in essentia habeat, composita tamen habet
accidentia, ut dialecticam, quae in scientiam inueniendi et iudicandi
diuiditur. Hoc indiuisibile corpus collectionem accidentium in se
habet, colorem scilicet suum, unitatem et multa alia. /95/

Illud quoque quaeritur utrum accidentia sola sensu percipiantur an
subiecta tantum corpora an potius utraque simul et, si utraque, <quae>
eorum praecipue. Sed cum nos tam de accidenti quam de subiecto per
sensum iudicemus, utrumque sensus percipere uidetur. Cernentes enim
equum album non solum albedinem in fundamento noscimus, uerum etiam
substantiam equi cognoscimus, quia non solum esse album, uerum etiam
esse equum animaduertimus.

Sed fortasse dicetur quod similiter anima uisui subiaceat et sessio,
quia scilicet uidentes aliquem ambulare, quod animam habeat, certi
sumus, et de sessione quoque uisus nos certificat et de ira etiam
animi, cum aliquem adspiciamus uerberare alium uehementer, audito
etiam latratu canis iram intelligimus. Multa quoque sensus uidetur
certificare, quae tamen ipse percipiendo non attractat sed potius
ratio animi ex his quae anima percipit, quaedam alia quae eis adiuncta
sunt, intelligit, ex natura quidem rerum, non ex perceptione
sensus. Unde aliquis sine quod naturam canis nouisset eumque audiret
latrare, uocem latrantis statim discerneret sed nequaquam iram
intelligeret, pro eo scilicet, quod nesciret uocem huiusmodi ex motu
tantum irae procedere.

Dicimus itaque ea sola proprie ad sensum uenire, de quibus statim
sensus iudicium facit nulla alia intercedente cognitione, ut color
sonus, dulcedo, foetor; haec autem tantum accidentia uidentur, quod
tam ratione quam experimento confirmatur. Cui etiam maxime consentit
auctoritas. Rationabilius enim uidetur, ut cum anima quae sensus
habet, res incorporea sit et ipse similiter sensus res sit corporea,
uis eorum praecipue ad accidentia quae similis sunt naturae, id est
corporeae, dirigatur, quae etiam ipso experimento addiscimus. Viso
namque corpore albo procul existente statim de colore iudicamus et
album esse discernimus sed non statim naturam substantiae
deprehendimus, utrum scilicet iste equus est <an> aliud. Quod autem
accidentia sensus percipiat, Aristoteles in Qualitate patenter
monstrat:

     Dulcedo enim, inquit, secundum gustum quandam passionem efficit
     et calor secundum tactum.

Si quis autem cum accidentibus etiam subiecta sentiri dicat, non
negamus, ut et colorem penetrans uisus subiecti corporis naturam
percipiat. Quid enim mirum, si per colorem corpus uideat, cum etiam
corporis intus positi substantiam saepe penetret, ut de aliquo quoque
corpore supposito iudicet? Nam et per uitrum suppositum corpus
cognoscimus. Sed si quis ipsum /96/ quoque corpus cum colore uideri
dicat, praecipue sensu colorem percipi arbitror, quo aliquando remoto
uisus omnino uacaret nec quicquam in corpore discuteret. Si uero color
in alio quam in corpore posset esse, credo equidem eum sensu percipi.
Boethius tamen super Ad aliquid, ubi de sensu agitur, quicquid ad
corporis materiam referri potest, sensuum uarietati dicit subiacere et
quae sunt incorporea sentiri non posse. Qui etiam super definitionem
qualitatis ostendens qualia notiora esse secundum sensus quam
qualitates ait:

     Omnia enim quae sensibus sunt subiecta, sunt notiora nobis quam
     ea quae sensibus non tenentur.

Unde sola corporea sentiri uidetur constare et non accidentia. At uero
in prioribus Commentis quae ad simplicem puerorum intelligentiam
praeparantur, plura secundum opinionem dicuntur, sicut est illud quod
asperum et lene positiones uocat, cum potius sint qualitates.

Haec quidem de accidenti dicta sufficiant.

De natura uero comparationis accidentium in Praedicamento qualitatis
disseremus, ubi plura Aristoteles de ea tangit.

			       LI 1.06
	    TRACTATUS DE COMMUNITATIBUS ET PROPRIETATIBUS

     OMNIBUS IGITUR DETERMINATIS QUAE PROPOSITA SUNT, DICO AUTEM
     GENERE, SPECIE, DIFFERENTIA, PROPRIO, ACCIDENTI, DICENDUM EST
     QUAE EIS COMMUNIA ADSUNT ET QUAE PROPRIA.

OMNIBUS IGITUR. Postquam quinque proposita singillatim tractauit,
communitates eorum et differentias exsequitur ad maiorem cognitionem.
Sic infert a Partibus: Quandoquidem determinatum est, id est
demonstratum, genus, species etc., igitur omnia proposita sunt
determinata et omnibus determinatis DICENDUM etc. Hic aperte
monstratur indiuidua non esse de intentione, ut supra quoque meminimus
causam etiam reddentes.

     COMMUNE QUIDEM OMNIBUS EST DE PLURIBUS PRAEDICARI; SED GENUS
     QUIDEM DE SPECIEBUS ET DE INDIVIDUIS, ET DIFFERENTIA SIMILITER,
     SPECIES AUTEM DE HIS QUAE SUB IPSA SUNT INDIVIDUIS, AT VERO
     PROPRIUM ET DE SPECIE ET CUIUS EST PROPRIUM ET DE HIS QUAE SUB
     SPECIE SUNT INDIVIDUIS, ACCIDENS AUTEM ET DE SPECIEBUS ET DE
     INDIVIDUIS.

COMMUNE QUIDEM. Communitates daturus singularum et differentias ponit
prius communem omnium conuenientiam, quae praecipue indiuidua
excludit, hanc scilicet quod omnia de pluribus praedicantur, hoc est
tam genera quam alia, non tamen omnia accidentia sed communia tantum.
Determinat etiam, de quibus unumquodque habeat praedicari, GENUS
QUIDEM DE SPECIEBUS ET INDIVIDUIS etc.

ET DIFFERENTIA SIMILITER. Si similitudinem differentiae ad genus in ea
etiam notes, quod de diuersis speciebus praedicatur, non est de omni
differentia accipiendum, sicut nec illud de omni accidentali uocabulo,
quod supponit, cum accidens quoque ait praedicari de speciebus.

     NAMQUE ANIMAL DE EQUIS ET BUBUS ET CANIBUS PRAEDICATUR QUAE SUNT
     SPECIES, ET DE HOC EQUO ET DE HOC BOVE QUAE SUNT INDIVIDUA;
     IRRATIONALE VERO ET DE EQUIS ET DE BUBUS PRAEDICATUR ET DE HIS
     QUI SUNT PARTICULARES.

NAMQUE ANIMAL. In partibus ostendit quae dixit, scilicet genus
praedicari de talibus etc. /97/ de equis et bobus, id est de nominibus
continentibus equos et boues, quae sunt species, et de his quae sunt
partes, id est de singularibus et communibus.

     SPECIES AUTEM, UT HOMO, SOLUM DE HIS QUI SUNT PARTICULARES
     PRAEDICATUR; PROPRIUM AUTEM, QUOD EST RISIBILE, DE HOMINE ET DE
     HIS QUI SUNT PARTICULARES; NIGRUM AUTEM ET DE SPECIE CORVORUM ET
     DE HIS QUI SUNT PARTICULARES, QUOD EST ACCIDENS INSEPARABILE; ET
     MOVERI DE HOMINE ET DE EQUO, QUOD EST ACCIDENS SEPARABILE SED
     PRINCIPALITER QUIDEM DE INDIVIDUIS, SECUNDUM POSTERIOREM VERO
     RATIONEM DE HIS QUAE CONTINENT INDIVIDUA.

SPECIES AUTEM, scilicet specialissima, de his qui sunt particulares
homines, id est de particularibus nominibus hominum.

SPECIE CORVORUM, id est speciali nomine continente coruos.

SED PRINCIPALITER QUIDEM. Dixi accidentia praedicari tam de speciebus
quam de indiuiduis sed principaliter de indiuiduis praedicantur,
secundario de speciebus. Maiorem namque notitiam accidentium indiuidua
faciunt quam uniuersalia, ex discretione tamen nostra, non ex ui
uocis. Cum enim audio 'Socrates', simum quendam uel crispum quodammodo
intelligo sed non ita, cum audio 'homo'. De eo itaque accidens
principaliter dicitur, quod magis ad significationem eius
qualitercumque accedit.

	       <De communibus generis et differentiae>

     COMMUNE EST AUTEM GENERI ET DIFFERENTIAE CONTINENTIA SPECIERUM;
     CONTINET ENIM ET DIFFERENTIA SPECIES, ETSI NON OMNES QUOT GENERA;
     RATIONALE ENIM, ETIAM SI NON CONTINET EA QUAE SUNT IRRATIONABILIA
     UT GENUS QUEMADMODUM ANIMAL SED CONTINET HOMINEM ET DEUM QUAE
     SUNT SPECIES.

COMMUNE AUTEM. Assignata communi omnium conuenientia familiaritates,
<id est> communitates, et differentias inter bina et bina ostendit, et
prius inter genus et differentiam. Continuatio. In hoc conueniunt
omnia quod de pluribus praedicantur sed in hoc insuper genus et
differentia quod continent diuersas species, atque utrumque habet
hoc. A causa. Quod quidem diligenter ostendit, cum ait differentiam,
scilicet diuisibilem, species continere, etsi non tot quot genera.
Plures per pauciores distinguit.  Similiter enim ostendit species
continere.

RATIONALE ENIM. Vere differentia continet speciem, quia rationale
hominem et Deum. A parte differentiae et a parte specierum.

     ET QUAECUMQUE PRAEDICANTUR DE GENERE UT GENUS, ET DE HIS QUAE SUB
     IPSO SUNT SPECIEBUS PRAEDICANTUR; QUAEQUE DE DIFFERENTIA
     PRAEDICANTUR UT DIFFERENTIAE, ET DE EA QUAE EX IPSA EST SPECIE
     PRAEDICABUNTUR.

ET QUAECUMQUE PRAEDICANTUR.  Praedicari UT GENUS est praedicari in
quid, praedicari ut differentia est praedicari in quale. Cum ita
rationale praedicetur in quale, et praedicatur ut sumptum de rationali
et de aliqua specierum eius. Vel ita: quaecumque praedicantur de
genere ut genus, hoc est ita, quod sint genus illius, et de suppositis
generi; et quaecumque praedicantur de differentia ita, quod sint
differentiae ipsius, quodammodo circa nomina praedicantur etiam de
specie aliqua supposita differentiae ita, quod sint differentiae eius,
ueluti '<uti> ratione' differentia accidentalis et rationalis,
secundum nominationem subiectarum rerum hominis quoque uel Dei
differentia est.

Sed nulla uidetur conuenientia inter genus et differentiam per
praedicari de genere ut genus et praedicari de differentia ut
differentia, quippe nulla hic similitudo generis et differentiae
assignatur, ubi diuersa praedicantur. Nam licet praedicari ponatur,
determinationes suppositae conuenientiam tollunt, sicut quando dicitur
moueri /98/ celeriter et moueri. Praeterea generi et differentiae nil
attribuitur sed praedicamentis eorum. Sed profecto licet praedicata
generis et differentiae subiciantur et diuersa iterum de eis
praedicentur, tamen quaedam similitudo generis et differentiae in eo
monstratur quod unumquodque suum praedicandi modum semper habet, licet
modi illi sint diuersi. Talis enim frequenter similitudo assignatur,
ueluti si dicamus: Socrates et Plato conueniunt in eo quod uterque
diligit filium suum, licet sint eorum filii diuersi.

     NAM, CUM SIT GENUS ANIMAL, NON SOLUM DE EO PRAEDICANTUR UT GENUS
     SUBSTANTIA ET ANIMATUM SED ETIAM DE HIS QUAE SUNT SUB ANIMALI
     SPECIEBUS OMNIBUS PRAEDICANTUR HAEC USQUE AD INDIVIDUA; CUMQUE
     SIT DIFFERENTIA RATIONALIS, PRAEDICATUR DE EA UT DIFFERENTIA ID
     QUOD EST RATIONE UTI, NON SOLUM DE EO QUOD EST RATIONALE SED
     ETIAM DE HIS QUAE SUNT SUB RATIONALI SPECIEBUS PRAEDICABITUR
     RATIONE UTI.

NAM CUM SIT.  Ostendit in parte generis et differentiae, quod ait. Et
attende quod 'uti ratione' actum designat, 'rationale' uero potentiam
ipsius actus.  Unde minus est 'uti ratione' quam 'rationale', licet
praedicatum appellet. Sed de eis quae sunt sub rationali, id est de
aliqua specie supposita, ueluti de homine siue Deo. Boethius:

     Quandocumque, inquit, Deum supponimus animali, secundum eam
     propositionem facimus, quae solem stellasque atque hunc totum
     mundum animatum esse confirmat, quos etiam deorum nomine, ut
     supra dictum est, appellauerunt.

     COMMUNE AUTEM EST ET PEREMPTO GENERE VEL DIFFERENTIA SIMUL PERIMI
     QUAE SUB IPSIS SUNT; QUEMADMODUM, SI NON SIT ANIMAL, NON EST
     EQUUS NEQUE HOMO, SIC, SI NON SIT RATIONALE, NULLUM ERIT ANIMAL
     QUOD UTATUR RATIONE.

COMMUNE AUTEM. Categoricas intellige, cum ait: SI NON est ANIMAL uel
rationale, NON EST HOMO, ac si dicat, nil potest esse homo ita quod
non sit animal uel non sit rationale. Hanc consequentiam enim
recipimus: SI NON est RATIONALE, NON EST HOMO.

		<De propriis generis et differentiae>

     PROPRIUM AUTEM GENERIS EST DE PLURIBUS PRAEDICARI QUAM
     DIFFERENTIA ET SPECIES ET PROPRIUM ET ACCIDENS.

PROPRIUM AUTEM. Post conuenientiam generis et differentiae quidem
supponit differentiam.  Quod dicit 'proprium', tale est: isti conuenit
et nulli alii. Accidens sicut proprium uel differentiam respectu
speciei accipe, ut grammaticus proprium est accidens hominis, alioquin
accidens saepe de pluribus quam genus praedicaretur, ut coloratum quam
animal.  Differentiam quoque constitutiuam speciei ac diuisiuam
generis ac rursus contentam intellige, quod ipse postea determinabit.

     ANIMAL ENIM DE HOMINE ET EQUO ET AUE ET SERPENTE, QUADRUPES VERO
     DE SOLIS QUATTUOR PEDES HABENTIBUS, HOMO VERO VIDETUR DE SOLIS
     INDIVIDUIS, ET HINNIBILE DE EQUO ET DE HIS QUI SUNT PARTICULARES;
     ET ACCIDENS SIMILITER DE PAUCIORIBUS.

ANIMAL ENIM. In partibus ostendit, quod ait.

     OPORTET AUTEM DIFFERENTIAS ACCIPERE QUIBUS DIVIDITUR GENUS, NON
     EAS QUAE COMPLENT SUBSTANTIAM GENERIS.

OPORTET AUTEM. Hic determinat esse intelligendum de diuisiuis
differentiis, non de constitutiuis generis.

     AMPLIUS GENUS CONTINET DIFFERENTIAM POTESTATE; ANIMALIS ENIM HOC
     QUIDEM RATIONALE EST, ILLUD VERO IRRATIONALE.

AMPLIUS. Aliam ponit differentiam, quod scilicet genus continet
differentias singulas diuisiuas, quia largius est in nominatione,
differentiae uero continentur. Quod ait 'potestate', nil ad
differentiam sed ad modum demonstrandum continentiae, quod ita
scilicet eas continet, quod uocant rem subiectam in eo statu ex quo
nulli differentiarum repugnat, sicut in Differentia expositum est.

     AMPLIUS GENERA QUIDEM PRIORA SUNT HIS QUAE SUNT SUB SE POSITIS
     DIFFERENTIIS PROPTER QUOD SIMUL QUIDEM EAS AUFERT, NON AUTEM
     SIMUL AUFERTUR (SUBLATO ENIM ANIMALI AUFERTUR RATIONALE ET
     IRRATIONALE), DIFFERENTIAE VERO NON AUFERUNT GENUS (NAM, SI OMNES
     INTERIMANTUR, TAMEN SUBSTANTIA ANIMATA SENSIBILIS SUBINTELLEGI
     POTEST QUAE EST ANIMAL).

AMPLIUS GENERA, quia scilicet significant rem in statu naturaliter
priori; naturaliter enim prius est animal substantia, quam rationale
fiat.

PROPTER QUOD. Quia scilicet est prius in significatione, destructa re
/99/ generis non res differentiae permaneret sed differentiae singulae
siue etiam omnes simul necessario non auferunt genus, quippe posset
res in natura animalis omnino permanere peremptis inferioribus
differentiis singulis uel fortasse etiam omnibus simul. Unde statim
subdit: NAM SI OMNES.

Quod ait: SUBINTELLIGI, rationabiliter tantundem ualet ac si diceret:
permanere naturaliter.

SUBLATO ENIM... NAM SI OMNES. In partibus ostendit, quod ait: genus
unum est, hoc est res speciei non habet in se diuersas materias
secundum quas diuersis generibus subiacet, sicut habet diuersas
formas, pro quibus diuersis differentiis supponitur. Eadem namque
essentia, quae est in homine animal, est corpus, substantia sed non
eadem forma rationale et mortale.

     AMPLIUS GENUS QUIDEM IN EO QUOD QUID EST, DIFFERENTIA VERO IN EO
     QUOD QUALE QUIDDAM EST, QUEMADMODUM DICTUM EST, PRAEDICATUR.
     AMPLIUS GENUS QUIDEM UNUM EST SECUNDUM UNAMQUAMQUE SPECIEM (UT
     HOMINIS ID QUOD EST ANIMAL), DIFFERENTIAE VERO PLURIMAE (UT
     RATIONALE, MORTALE, MENTIS ET DISCIPLINAE PERCEPTIBILE) QUIBUS AB
     ALIIS DIFFERT.

GENUS, id est res generis, una tantum est res, DIFFERENTIAE VERO
multae a formis, secundum quas tantum uocabula differentialia sunt
imposita.

     ET GENUS QUIDEM CONSIMILE EST MATERIAE, FORMAE VERO DIFFERENTIA.
     CUM AUTEM SINT ET ALIA COMMUNIA ET PROPRIA GENERIS ET
     DIFFERENTIAE, NUNC ISTA SUFFICIANT.

ET GENUS QUIDEM, id est res generis, ET DIFFERENTIAE, id est res
differentiarum. Sed haec similitudo in tractatu differentiae
diligenter est aperta.

		  <De communibus generis et speciei>

     GENUS AUTEM ET SPECIES COMMUNE QUIDEM HABENT DE PLURIBUS
     (QUEMADMODUM DICTUM EST) PRAEDICARI; SUMATUR AUTEM SPECIES
     ET NON ETIAM UT GENUS, SI FUERIT IDEM SPECIES ET GENUS.

GENUS AUTEM. Ostensa conuenientia <et> differentia inter genus et
differentiam ostendit inter genus et speciem.

SUMATUR AUTEM. Dedit differentiam inter genus et speciem, et ne quis
acciperet tantum speciem specialissimam, ideo dicit haec dici de
qualibet specie respectu sui generis, de illa quoque scilicet, quae
genus est, si sumatur ut species, id est comparetur suo generi.

     COMMUNE AUTEM HIS EST ET PRIORA ESSE EORUM DE QUIBUS PRAEDICANTUR
     ET TOTUM QUIDDAM ESSE UTRUMQUE.

PRIORA ESSE EORUM, id est priora esse respectu inferiorum, quia
uidelicet rem subiectam in priori naturaliter statu nominant, nec non
et secundum sententiam quasi partes constitutiuae sunt inferiorum et
tamen totum quiddam, id est uniuersale ad inferiora. 'Quiddam' ideo
dicit, quia proprie totum non dicitur nisi constitutiuum.

		   <De propriis generis et speciei>

     DIFFERT AUTEM EO QUOD GENUS QUIDEM CONTINET SPECIES SUB SE,
     SPECIES VERO CONTINENTUR ET NON CONTINENT GENERA; IN PLURIBUS
     ENIM GENUS QUAM SPECIES EST.

DIFFERUNT AUTEM.  Qualiter continere accipiat, quantum scilicet ad
rerum nominationem, ipse statim determinat dicens: IN PLURIBUS
ENIM.

Et nota quod duo quae dixit, probat, scilicet quod species singulae
contineant genus, scilicet quia genus est in pluribus. Ab oppositis.
Deinde quod genera continent, per hoc ostendit quod res generis
continent res specierum, <quia> per hoc quod informantur rebus
diuersarum specierum, transeunt in naturas specierum, hoc est res
specierum fiunt in natura rerum causa continentiae uocabulorum.

     GENERA ENIM PRAEIACERE OPORTET ET FORMATA SPECIFICIS DIFFERENTIIS
     PERFICERE SPECIES.

Sic lege: GENERA id est res generum, OPORTET PRAEIACERE natura in
statu generalis nominis ac per susceptas formas transire in res
specierum.

     UNDE ET PRIORA SUNT NATURALITER GENERA ET SIMUL INTERIMENTIA SED
     QUAE NON SIMUL INTERIMANTUR.

UNDE PRIORA GENERE NATURALITER. Hoc tam de uocibus accipi potest
secundum naturam status rerum quam de rebus. Et est causa.

     ET SPECIES QUIDEM CUM SIT, EST ET GENUS, GENUS VERO CUM SIT NON
     OMNINO ERIT ET SPECIES.

ET SPECIES QUIDEM, id est res speciei, GENUS, id est res generis, ac
si diceret: non potest esse homo ita quod non sit animal sed animal
/100/ necessario non exigit hominem.

     ET GENERA QUIDEM UNIVOCE DE SPECIEBUS PRAEDICANTUR, SPECIES VERO
     DE GENERIBUS MINIME.

ET GENERA QUIDEM. 'Praedicari' ut de contento accipe.

     AMPLIUS QUIDEM GENERA ABUNDANT EARUM QUAE SUB IPSIS SUNT
     SPECIERUM CONTINENTIA, SPECIES VERO GENERIBUS ABUNDANT PROPRIIS
     DIFFERENTIIS.

GENERA ABUNDANT CONTINENTIA SPECIERUM, id est res plures nominant quam
singulae species, secundum quod nomina sunt uniuersalia.

SPECIES VERO in DIFFERENTIIS, propositis {?/propriis} scilicet, non
illis quae sunt generis constitutiuae, quae utrisque sunt communes,
quippe praeter differentias generis habent etiam suas et quas in sensu
suo sola continent, non genus, uel quas exigit res speciei ex eo quod
res est speciei, non quod res est generis, quippe ex eo quod homo est,
rationalis est, non ex eo quod animal est. Est autem speciem abundare
genere in differentiis: continere differentias quas non continet genus
unum terminatum. Sed genus quoque differentiam habet constitutiuam ut
animal, corpus, siue nullam habet ut substantia, et de his substantiis
quae solae differentias habent, accipiendum est.

     AMPLIUS NEQUE SPECIES FIET UMQUAM GENERALISSIMUM NEQUE GENUS
     SPECIALISSIMUM.

AMPLIUS NEQUE. Alia differentia generis et speciei non generaliter,
<sed> haec quorundam, scilicet specialissimi et generalissimi, quia
uidelicet adeo differunt, quod id quod generalissimum est, non potest
esse specialissimum. Sed si hoc de rebus dicitur secundum eos qui
easdem res et genera et species uolunt, falsum est, nisi quis in
respectu absoluit dicens in eo statu in quo est generalissimum, non
esse specialissimum.

		  <De communibus generis et proprii>

     GENERIS AUTEM ET PROPRII COMMUNE QUIDEM EST SEQUI SPECIES (NAM,
     SI HOMO EST, ANIMAL EST, ET, SI HOMO EST, RISIBILE EST), ET
     AEQUALITER PRAEDICARI GENUS DE SPECIEBUS ET PROPRIUM DE HIS QUAE
     ILLO PARTICIPANT (AEQUALITER ENIM ET HOMO ET BOS ANIMAL, ET CATO
     ET CICERO RISIBILE).

GENUS AUTEM SEQUI, id est comitari, semper speciem.  Quod ostendit in
partibus dicens: NAM SI EST HOMO. Categoricas intellige sic: Quicquid
est homo, est animal uel risibile. Non enim hanc consequentiam
recipimus: SI EST HOMO, EST RISIBILE.

ET AEQUALITER PRAEDICARI, non cum magis et minus, quod certum est de
propriis quae potentias significant. Possunt autem fortassis propria
esse specialissimorum, quae ad comparationem uenire possent, quae non
significant potentias, conuertibilia quidem cum specie, sicut est
coloratum conuertibile cum corpore, quod superius comparari dixit. Sed
si in natura rei posset esse, impositio tamen non habet ideoque de
uocibus agens ad impositionem tantum respexit.

     COMMUNE AUTEM ET UNIVOCE PRAEDICARI GENUS DE PROPRIIS SPECIEBUS
     ET PROPRIUM QUORUM EST PROPRIUM.

COMMUNE EST AUTEM.  Videtur Porphyrius largius hic accipere
'praedicari uniuoce' quam <Aristoteles> in Substantia, ubi scilicet
ait de subiectis non praedicari uniuoce. Sed nil obest si largius
uniuocationem accipiat sicut et Boethius, quando in Diuisionibus
diuisionem accidentis in subiecta aequiuocationis esse non
dicit. Aristoteles enim ibi uniuoca non accipit nisi quantum ad
rationem substantiae, id est ad definitionem datam secundum
substantiam. Porphyrius uero hic siue /101/ Boethius ibi quamlibet
definitionem accipit datam secundum nomen, siue secundum substantiam
sit data siue non.

DE his QUORUM EST PROPRIUM, id est quae continent proprium, sicut sunt
indiuidua speciei.

		   <De propriis generis et proprii>

     DIFFERT AUTEM QUONIAM GENUS QUIDEM PRIUS EST, POSTERIUS VERO
     PROPRIUM (OPORTET ENIM ESSE ANIMAL, DEHINC DIVIDI DIFFERENTIIS ET
     PROPRIIS).  ET GENUS QUIDEM DE PLURIBUS SPECIEBUS PRAEDICARI,
     PROPRIUM VERO DE UNA SOLA SPECIE CUIUS EST PROPRIUM.  ET PROPRIUM
     QUIDEM CONVERSIM PRAEDICATUR CUIUS EST PROPRIUM, GENUS VERO DE
     NULLO CONVERSIM PRAEDICATUR.

DIFFERT AUTEM. Quod ostendit a causa in ipsa rerum natura, quia
scilicet naturaliter prius oportet esse rem generis et postea
diuersificari suscepta propria differentia.

     NAM NEQUE SI ANIMAL EST, HOMO EST, NEQUE SI ANIMAL EST, RISIBILE
     EST; SIN VERO HOMO, ET RISIBILE EST, ET E CONVERSO.

NAM SI. In partibus ostendit quod dixit nouissime. Categoricas
intellige, ac si diceret: Non omne animal est homo. Nam consequens
proprii non recipimus.

     AMPLIUS PROPRIUM OMNI SPECIEI INEST CUIUS EST PROPRIUM ET UNI ET
     SEMPER, GENUS VERO OMNI QUIDEM SPECIEI CUIUS FUERIT GENUS ET
     SEMPER, NON AUTEM SOLI.

PROPRIUM OMNI, id est nomen omnium rerum speciei, quamdiu sunt materia
speciei, et earum tantum.

     AMPLIUS SPECIES QUIDEM INTEREMPTAE NON SIMUL INTERIMUNT GENERA,
     PROPRIA VERO INTEREMPTA SIMUL INTERIMUNT QUORUM SUNT PROPRIA, ET
     HIS QUORUM SUNT PROPRIA INTEREMPTIS ET IPSA SIMUL INTERIMUNTUR.

SPECIES QUIDEM INTEREMPTAE, singulae scilicet. Si enim omnes simul
acciperemus, sicut proprium in actu perimit speciem, ita etiam omnes
simul species genus.

		<De communibus generis et accidentis>

     GENERIS VERO ET ACCIDENTIS COMMUNE EST DE PLURIBUS (QUEMADMODUM
     DICTUM EST) PRAEDICARI SIVE SEPARABILIUM SIT SIVE INSEPARABILIUM.

GENERIS ET ACCIDENTIS, scilicet uniuersalis accidentis ut singularis.

     ET ENIM MOVERI DE PLURIBUS, ET NIGRUM DE CORVIS ET HOMINIBUS ET
     AETHIOPIBUS ET ALIQUIBUS INANIMATIS.

ETENIM MOVERI. In partibus ostendit tam separabilia accidentia
praedicari de pluribus quam inseparabilia.

		 <De propriis generis et accidentis>

     DIFFERT AUTEM GENUS ACCIDENTE QUONIAM GENUS ANTE SPECIES EST,
     ACCIDENTIA VERO SPECIEBUS INFERIORA SUNT; 

DIFFERT AUTEM. Genus in eo prius est specie, quod nominat rem speciei
in priori statu, accidens uero in posteriori. Accidentia namque, ut
hoc loco dicit Boethius, esse non possunt, nisi eis species
supponantur, ut scilicet fundamenta. Ex quo apparet corporeum et
differentias alias non dici accidentia.

     NAM SI ETIAM INSEPARABILE SUMATUR ACCIDENS SED TAMEN PRIUS EST
     ILLUD CUI ACCIDIT QUAM ACCIDENS.

NAM SI. Vere accidens posterius est naturaliter specie, quia
separabile et inseparabile. Sed quia de separabili patebat, de
inseparabili tantum ostendit.

     ET GENERE QUIDEM QUAE PARTICIPANT AEQUALITER PARTICIPANT,
     ACCIDENTE VERO NON AEQUALITER.

AEQUALITER PARTICIPANT, id est ponuntur non cum magis et minus.

ACCIDENTIA VERO NON AEQUALITER, non tamen omnia, quia scilicet non
omnia comparantur sicut pater et filius.

     INTENTIONEM ENIM ET REMISSIONEM SUSCIPIT ACCIDENTIUM
     PARTICIPATIO, GENERUM VERO MINIME.

INTENTIONEM ENIM, id est magis recipit praedicatio quorundam. Ab
oppositis uel a descriptione 'praedicari non aequaliter'.

     ET ACCIDENTIA QUIDEM IN INDIVIDUIS PRINCIPALITER SUBSISTUNT,
     GENERA VERO ET SPECIES NATURALITER PRIORA SUNT INDIVIDUIS
     SUBSTANTIIS.

ET ACCIDENTIA QUIDEM. In <eo> quoque differunt accidentia a generibus,
quod accidentia naturaliter posteriora indiuiduis, quia in priori
nominant. Et hoc ostendit, cum ait res eorum subsistere in diuersis
substantiis ut in fundamentis.

     ET GENERA QUIDEM IN EO QUOD QUID EST PRAEDICANTUR DE HIS QUAE SUB
     IPSIS SUNT, ACCIDENTIA VERO IN EO QUOD QUALE ALIQUID EST VEL
     QUOMODO SE HABEAT UNUMQUODQUE; "QUALIS EST" ENIM "AETHIOPS?"
     INTERROGATUS DICIS "NIGER", ET QUEMADMODUM SE SOCRATES HABEAT,
     DICIS QUONIAM SEDET VEL AMBULAT.

QUALIS ENIM. In partibus monstrat quod ait.

     GENUS VERO QUO ALIIS QUATTUOR DIFFERAT DICTUM EST. CONTINGIT
     AUTEM ETIAM UNUMQUODQUE ALIORUM DIFFERRE AB ALIIS QUATTUOR, UT,
     CUM QUINQUE QUIDEM SINT, UNUM AUTEM AB ALIIS QUATTUOR DIFFERAT,
     QUATER QUINQUE (VIGINTI) FIANT OMNES DIFFERENTIAE; SED, SEMPER
     POSTERIORIBUS ENUMERATIS ET SECUNDIS QUIDEM UNA DIFFERENTIA
     SUPERATIS (PROPTEREA QUONIAM IAM SUMPTA EST), TERTIIS VERO,
     DUABUS, QUARTIS VERO TRIBUS, QUINTIS VERO QUATTUOR, DECEM OMNES
     FIUNT (QUATTUOR, TRES, DUAE, UNA).

GENUS VERO. Postquam ostendit communitates et differentias generis et
alia, docet idem de caeteris esse sentiendum, scilicet quod sicut
GENUS a caeteris QUATTUOR DIFFERT, ita UNUMQUODQUE ex eis quinque a
caeteris quattuor habet quattuor differentias, et ita sunt OMNES
DIFFERENTIAE quinquies quattuor siue QUATER QUINQUE, id est
UIGINTI. Sed licet naturaliter uiginti sint tractandi, tamen non est
necessarium, uti singula quattuor distrectet. Cum enim differentias
generis ostendit ad alia quattuor, superfluum est monstrari
differentias aliorum ad genus. In quo enim genus a caeteris differt,
in eodem caetera differunt a genere. Differentias itaque quae post
genus sequitur, tres differentiae tantum adscribendae ad tria scilicet
posteriora, speciem /102/ scilicet proprium et accidens, speciei uero
duae, proprio una, accidenti nulla. Ubi enim omnium differentiae ad
accidens sunt ostensae, ibi accidentis ad omnia. Sic iunge: Dedi
plures differentias sed omnes illae sunt generis ad alia. Si autem
'genus' habeatur in litera, infer a partibus ita: Quandoquidem
ostensum est, in quo genus differat a differentia et specie et
caeteris, ergo ostensum est in quo differat ab aliis quattuor.

CONTINGIT AUTEM similiter AB ALIIS a se SED SEMPER ita sunt
naturaliter uiginti sed non est necesse omnes tractando computare, sed
ENUMERATIS POSTERIORIBUS differentiis, id est differentiis rerum
posteriorum, quae scilicet sequuntur post genus ueluti differentiae
speciei, accidentis, ET SECUNDIS, <id est> differentiis secundae rei
post genus, SUPERATIS UNA DIFFERENTIA a differentia prioris rei,
scilicet generis, quarum quattuor computantur, non adscribuntur nisi
tres. Quod eo euenit, quod IAM SUMPTA EST et ostensa una eius
differentia ad genus, ubi scilicet dabatur differentia generis ad
eam.

Et differentiis TERTIIS, id est tertiae rei quae est species,
superatis a differentiis ipsius generis quod praecedit, duabus
differentiis, quippe quattuor generis computantur et duae tantum
speciei.

QUARTIS, scilicet differentiis quartae rei, <id> est proprii,
superatis TRIBUS, quod cum generis quattuor computantur sed nullum
accidentis. Bene autem ubique differentias pluraliter dicit, quia
scilicet singula quattuor habent in natura differentias, licet in
singulis non sit necesse eas computare.

     GENUS ENIM DIFFERT DIFFERENTIA ET SPECIE ET PROPRIO ET ACCIDENTI;
     QUATTUOR IGITUR SUNT OMNES DIFFERENTIAE. DIFFERENTIA VERO QUO
     DIFFERT GENERE DICTUM EST QUANDO QUO DIFFERRET GENUS AB EA
     DICEBATUR.

GENUS ENIM. Vere quattuor sunt, quia quattuor generis. A parte.

     RELINQUITUR IGITUR QUO DIFFERAT SPECIE ET PROPRIO ET ACCIDENTE
     DICERE, ET FIUNT TRES. RURSUS SPECIES QUO QUIDEM DIFFERAT A
     DIFFERENTIA DICTUM EST QUANDO QUO DIFFERRET SPECIE DIFFERENTIA
     DICEBATUR, QUO AUTEM DIFFERT SPECIES GENERE DICTUM EST QUANDO QUO
     DIFFERRET GENUS SPECIE DICEBATUR.

RELINQUITUR IGITUR. Quandoquidem dictum est, in quo differentia
differt a genere, ergo relinquitur ostendere, in <quo> differat a
caeteris. A causa.

     RELIQUUM EST IGITUR UT QUO DIFFERAT PROPRIO ET ACCIDENTE DICATUR;
     DUAE IGITUR ETIAM ISTAE SUNT DIFFERENTIAE. PROPRIUM AUTEM QUO
     DIFFERAT ACCIDENTE RELINQUITUR, NAM QUO SPECIE ET DIFFERENTIA ET
     GENERE DIFFERT PRAEDICTUM EST IN ILLORUM AD IPSUM DIFFERENTIA.

RELIQUUM EST IGITUR, id est restat similiter. A causa. Duae igitur,
quia istae duae scilicet, ergo duae.  A parte.

NAM QUO. Reddidi <causam>, quare de istis tantum restet, quia scilicet
de aliis dictum est.

     QUATTUOR IGITUR SUMPTIS GENERIS AD ALIA DIFFERENTIIS, TRIBUS VERO
     DIFFERENTIAE, DUABUS AUTEM SPECIEI, UNA AUTEM PROPRII AD
     ACCIDENS, DECEM ERUNT OMNES; QUARUM QUATTUOR QUAE ERANT GENERIS
     AD RELIQUA SUPERIUS DEMONSTRAVIMUS.

QUATTUOR IGITUR. Infer a partibus sic: Quandoquidem sunt quattuor
differentiae generis et tres differentiae etc., ergo sunt decem.

	       <De communibus differentiae et speciei>

     COMMUNE ERGO DIFFERENTIAE ET SPECIEI EST AEQUALITER PARTICIPARI;
     HOMINE ENIM AEQUALITER PARTICIPANT PARTICULARES HOMINES ET
     RATIONALI DIFFERENTIA. COMMUNE VERO EST ET SEMPER ADESSE HIS QUAE
     PARTICIPANT.

COMMUNE ERGO EST. Quandoquidem datae sunt communitates et differentiae
generis ad alia, ergo aliorum ad alia monstremus. A causa, et prius
differentiae.

AEQUALITER PARTICIPARI, id est non praedicari cum magis et cum minus,
quod in tractatu differentiae diligenter est apertum.

     SEMPER ENIM SOCRATES RATIONALIS ET SEMPER SOCRATES HOMO.

SEMPER ENIM. Vere differentiae et species semper re permanente ei
conueniunt, quia ita est in istis. A partibus.

		<De propriis differentiae et speciei>

     PROPRIUM AUTEM DIFFERENTIAE QUIDEM EST IN EO QUOD QUALE SIT
     PRAEDICARI, SPECIEI VERO IN EO QUOD QUID EST.

PROPRIUM EST DIFFERENTIAE. Dicitur respectu speciei, quia scilicet ei
conuenit et non speciei.

     NAM, ET SI HOMO VELUT QUALITAS ACCIPIATUR, NON SIMPLICITER ERIT
     QUALITAS SED SECUNDUM ID QUOD GENERI ADVENIENTES DIFFERENTIAE EAM
     CONSTITUERUNT.

NAM ETSI HOMO. In parte ostendit differentiae, quod species non
praedicatur in quale, quia homo. Quia quibusdam uidetur quod hoc
quoque nomen in quale praedicari non deberet ideo quod qualitatem ita
simpliciter significaret sicut rationale, /103/ dicit suam
significationem non simpliciter esse qualitatem, id est non proprie
uocari nomine qualitatis sed uelut qualitas dici potest secundum hoc
quod est res generis affecta qualitatibus. Et hoc est: SECUNDUM QUOD
GENERI ADVENIENTES DIFFERENTIAE etc.

Et nota quod uidetur Porphyrius contradicere Boethio, qui dicit super
Qualitatem quale, hoc nomen, dupliciter sumi sed qualitas uno
modo. Sed non est, quia Porphyrius <non> dicit 'qualitatem' sed 'uelut
qualitatem'.

     AMPLIUS DIFFERENTIA QUIDEM IN PLURIBUS SAEPE SPECIEBUS
     CONSIDERATUR (QUEMADMODUM QUADRUPES IN PLURIBUS ANIMALIBUS SPECIE
     DIFFERENTIBUS), SPECIES VERO IN SOLIS HIS QUAE SUB SPECIE SUNT
     INDIVIDUIS EST.

AMPLIUS. 'Saepe' dicit propter illas differentias quae uni tantum
specialissimo conueniunt, SPECIES VERO, scilicet specialissima.

     AMPLIUS DIFFERENTIA PRIMA EST AB EA SPECIE QUAE EST SECUNDUM
     IPSAM; SIMUL ENIM ABLATUM RATIONALE INTERIMIT HOMINEM, HOMO VERO
     INTEREMPTUS NON AUFERT RATIONALE, CUM SIT DEUS.

AMPLIUS DIFFERENTIA, id est: prima est respectu speciei quam
constituit secundum significationem. Vere est prior specie, quia hoc
modo quod ablata aufert speciem necessario sed non aufertur ablata
specie. Quod ostendit in partibus dicens: SIMUL ENIM etc.

     AMPLIUS DIFFERENTIA QUIDEM COMPONITUR CUM ALIA DIFFERENTIA
     (RATIONALE ENIM ET MORTALE COMPOSITUM EST IN SUBSTANTIA HOMINIS),
     SPECIES VERO SPECIEI NON COMPONITUR UT GIGNAT ALIQUAM ALIAM
     SPECIEM.

AMPLIUS DIFFERENTIA, id est res, propter quam differentialis uox
conuenit eo modo quod uoce differentiali significatur, ut adiacens
scilicet coniuncta est cum alia differentia in specie ipsa quam
informant, ita quidem quod singulae differentiae totam speciem in qua
sunt, accipiant informando. Quod statim in partibus differentiae
ostendit dicens: RATIONALE, id est rationalitas etc.

SPECIES VERO, id est res specialis nominis secundum hoc quod a specie
designatur, scilicet in essentia, non in adiacentia, non conuenit in
aliqua re cum aliqua specie id est cum re alterius speciei diuersa a
se essentialiter, ita scilicet ut totam illam rem essentialiter res
singularum specierum occupent, ueluti huius hominis substantia, sicut
tota est formata rationalitate et mortalitate, quae quidem formae
essentialiter sunt diuersae.

     QUIDAM ENIM EQUUS CUIDAM ASINO PERMISCETUR AD MULI GENERATIONEM,
     EQUUS AUTEM SIMPLICITER ASINO NUMQUAM CONVENIENS PERFICIET MULUM.

QUAEDAM ENIM. Vere res unius speciei cum re alterius non conuenit in
eadem substantia, quia equus et asinus in mulo. A partibus de quibus
magis uidetur, pro eo scilicet, quia, ut ipse determinat, per
corruptum commiscentur equus et asinus ad generandum mulum. Unde simul
res quae equus et asinus est, in substantia muli materialiter esse
uidetur. Quod remouet dicens quandam equam permisceri per corruptum
cuidam asino sed tamen NUMQUAM omnino EQUUS CONVENIENS ASINO
SIMPLICITER, id est totaliter et integre, PERFICIET MULUM constituendo
ipsum materialiter. Quod autem addidit 'simpliciter', ideo fecit, quia
quodammodo equus et asinus in mulo dici possent, secundum hoc scilicet
quod substantia muli, sicut quasdam eorum in se materialiter habet,
ita ex utrisque quasdam naturas retinet sed non ita, ut integer equus
uel asinus integer in eo reperiantur, nec simpliciter et proprie dici
potest asinum et equum in mulo conuenire, quippe non etiam ea portio
quae ex asina ibi est, asinus est. Hanc autem sententiam Boethius
/104/ in Commento talibus uerbis explicat:

     Indiuidua, inquit, indiuiduis iuncta indiuidua fortasse
     perficiunt, ipse uero equus simpliciter, id est uniuersaliter et
     asinus uniuersaliter neque permisceri possunt neque aliguid, si
     cogitatione misceantur, efficiunt.

Quod itaque dixit Boethius indiuidua fortasse efficere aliud
indiuiduum, res ipsas accipe, quae proprie indiuiduae, id est
discretae, dicuntur; quod uero 'fortasse' apposuit, ideo fecit, quia,
ut diximus, proprie et simpliciter, id est integre et totaliter, quod
ipse uniuersaliter intelligit, substantiae equi et asini in mulo non
conueniunt nec conuenire possunt sane intelligi.

	       <De communibus differentiae et proprii>

     DIFFERENTIA VERO ET PROPRIUM COMMUNE QUIDEM HABENT AEQUALITER
     PARTICIPARI AB HIS QUAE EORUM PARTICIPANT; AEQUALITER ENIM
     RATIONALIA RATIONALIA SUNT ET RISIBILIA RISIBILIA SUNT.

DIFFERENTIA VERO AEQUALITER PARTICIPARE, id est sine magis et minus
his euenire, quae notant. Quod statim ostendit in partibus
differentiae et proprii dicens: AEQUALITER ENIM.

     ET SEMPER ET OMNI ADESSE COMMUNE UTRISQUE EST

Insuper COMMUNE EST UTRISQUE, id est differentiae et proprio, semper
adesse, id est conuenire rebus nominatis, quamdiu integre suam
substantiam sine corruptione res illae subiectae custodiunt.

     SIVE ENIM CURTETUR QUI EST BIPES, NON SUBSTANTIAM PERIMIT SED AD
     QUOD NATUM EST SEMPER DICITUR; NAM ET RISIBILE, EO QUOD NATUM EST
     HABET ID QUOD EST SEMPER SED NON EO QUOD SEMPER RIDEAT.

SI ENIM CURTETUR. Vere differentia semper adest, quia bipes. A parte
illius differentiae de qua minus uideretur. Et uere proprium semper
adest, quia risibile, quod statim supponit: NAM ET RISIBILE.

Sic lege: Quamuis CURTETUR ille QUI EST BIPES, tamen non ideo
perimitur in substantia, id est non corrumpitur secundum specialem
statum, quare nec amittit esse bipedem. Cum enim bipes homini sit
substantiale, non potest amittere esse bipedem, nisi corrumpatur
secundum substantiam hominis, quam necessario bipedalitas facit sicut
rationalitas et caeterae differentiae.

SED SEMPER. Ipse etiam curtatus dicitur esse ad id habendum aptus ad
quod habendum natus est aptus. BIPES enim dicitur non quia actualiter
habeat pedes sed quia aptus natus est ad duos tantum pedes habendos.
Duos quidem tantum dicimus quia aliter quadrupes posset dici bipes;
quippe quicumque quattuor pedes habere potest, potest etiam duos
habere sed non duos tantum. Praeterea nisi bipes ad duos tantum pedes
se haberet, non esset hominis definitio ea qua Aristoteles utitur:
'animal gressibile bipes', quae etiam quadrupedibus conueniret. Unde
sicut ibi gressibile accipimus, quod tantum gradi potest, non etiam
uolare, ne scilicet auibus quoque possit conuenire definitio, ita et
bipes dicimus, quod duos tantum pedes potest habere, non plures.

Occurrit autem hoc loco quaestio, quomodo ille qui curtatus est
possit habere duos pedes, utrum scilicet ita quod duo illi pedes sint
contenti in illa essentia curtati uel illi adhaerentes, sicut prius
erant. Sed si ita dicamus, quod in ipsa essentia curtati essent eo
quod de parte aliqua illius possent formari pedes, possumus eadem
ratione /105/ dicere brachium duos pedes habere posse uel quodlibet
compositum ex talibus partibus quae ad formandos pedes sufficerent,
ita ut in eodem homine maxima pedum multitudo posset esse. Dicamus
itaque curtatum duos pedes habere posse ita quidem, ut ei adhaerere
possint extrinsecus et cum ipso conuenire naturaliter in substantia
humana ad cuius compositionem sola pedum adiunctio sufficiat. Hoc
autem ideo determinamus, quia et pedes cum capite in homine
conueniunt sed coniunctio pedum ad caput subsistentiae hominis non
sufficit.

Occurrit alia quaestio, cum post abscisionem pedum illa substantia
curtata quae prius pars hominis, dum homo integer permanebat, utrum in
ipsa constitutione hominis integri illa substantia quae modo curtata
est, homo etiam tunc esset et animata et sensibilis et rationalis et
mortalis, sicut modo est, aut potius per abscisionem fiat homo quod
prius non erat. Sed si in constitutione quoque hominis homo erat,
profecto idem homo ex pluribus constat hominibus, quia per plures
abscisiones plures possunt separari partes quae separatae homines
erunt, ut si abscisis pedibus brachia quoque abscidamus. At uero
multos homines in uno esse nemo concedit nec multos esse sine multis
animabus. Quodsi per abscisionem nostram id facimus hominem quod non
erat homo, similiter et animatum et animal, et ita nostrae quoque
operationi generatio subiecta est. Sed non inconueniens est, si nostra
operatio sicut hominem quodammodo destruit, qui prius erat, dum
scilicet per abscisionem facimus, ne sint home illa simul, quae prius
erant homo, ita etiam faciat, ut homo sit, quod prius homo non erat,
nec tamen talis destructio hominis est homicidium facere, quae animam
non aufert, nec talis effectio proprie dicitur hominem efficere, quae
animam non confert. Unde idem semper homo esse dicitur corpus eadem
anima uegetatum, licet essentiae quantitas modo minor sit partibus,
dum puer est, modo maior, dum iuuenis est, et licet eadem non sint
corpora secundum quantitatem essentiae quod prius erat et quod modo
est, pro eodem tamen secundum eundem effectum animae iudicantur,
alioquin abscisis unguibus aliam hominis diceremus substantiam, quod
licet quantum ad discretionem essentiae uerum sit, quantum tamen ad
effectum animae alia persona non dicitur.

Fortasse autem dicendum, quia nec pedes de essentia hominis sunt sed
tantum illae partes homo uocantur, sine quibus homo esse non potest,
cum tamen Boethius dicat hominem diuidi in pedes, thoracem,
manus.

		<De propriis differentiae et proprii>

     PROPRIUM AUTEM DIFFERENTIAE EST QUONIAM HAEC QUIDEM DE PLURIBUS
     SPECIEBUS DICITUR SAEPE (UT RATIONALE DE HOMINE ET DEO), PROPRIUM
     VERO IN UNA SOLA SPECIE CUIUS EST PROPRIUM.

PROPRIUM AUTEM. Quod ait PROPRIUM esse DIFFERENTIAE tale est:
differentiae conuenit et non proprio. Unde patenter apparet, quia
/106/ proprium specialissimae speciei tantum accipit. Quod ait
'saepe', propter quasdam differentias dicit quae unius tantum sunt
speciei ut immortale Dei. Et ita differentia semper speciem
consequitur, id est comitatur semper praedicationem speciei
praedicatio differentiae.

     ET DIFFERENTIA QUIDEM ILLIS EST CONSEQUENS QUORUM EST DIFFERENTIA
     SED NON CONVERTITUR, PROPRIA VERO CONUERSIM PRAEDICANTUR QUORUM
     SUNT PROPRIA IDCIRCO QUONIAM CONUERTUNTUR.

DIFFERENTIAE VERO. Accidentis sicut differentiae nomen est hoc loco
accidentalis uocis uniuersalis, ut est album.

	       <De propriis differentiae et accidentis>

     DIFFERUNT AUTEM QUONIAM DIFFERENTIA QUIDEM CONTINET ET NON
     CONTINETUR (CONTINET ENIM RATIONALITAS HOMINEM), ACCIDENTIA VERO
     QUODAM QUIDEM MODO CONTINENT EO QUOD IN PLURIBUS SINT, QUODAM
     VERO MODO CONTINENTUR EO QUOD NON UNIUS ACCIDENTIS SUSCEPTIBILIA
     SUNT SUBIECTA SED PLURIMORUM.

DIFFERT AUTEM.  Differentia continere dicitur diuersa, in quibus est
secundum hoc quod in pluribus consistit, ut rationalitas secundum
significationem suam in pluribus est quam singulae species quas
constituit. Continere uero differentiam non dicitur quia illa tantum
ab aliis contineri dicuntur quae ab eis suscipiuntur utpote
naturaliter posteriora, quod differentia non habet, quae naturaliter
prior est his quibus conuenit quae ad esse conducit. Unde et Boethius
in Commento:

     Omnia, inquit, quaecumque substantialiter de pluribus
     praedicantur, ab his de quibus praedicantur, non poterunt
     contineri. Quo fit, ut differentiae non contineantur a
     specie,... accidentia continentur... Nam nec proprie uniuersalia
     dicuntur accidentia, cum de pluribus speciebus dicuntur,
     differentiae uero maxime dicuntur uniuersalia et proprie. Quae
     enim quorumlibet uniuersalia sunt, ea necesse est eorum quorum
     sunt uniuersalia, etiam substantiam conficere. Quo fit, <ut> quia
     differentiae substantiam monstrant, intentione ac remissione
     careant.

Nota ex hoc loco, quod non solum rationale, hoc nomen, differentia
dicitur, uerum etiam rationalitas propter eandem causam, scilicet
propter significationem eiusdem differentiae.

     ET DIFFERENTIA QUIDEM ININTENDIBILIS EST ET INREMISSIBILIS,
     ACCIDENTIA VERO MAGIS ET MINUS RECIPIUNT.

ET DIFFERENTIA QUIDEM, id est uocabula significantia differentias, non
comparantur sicut accidentalia quaedam.

     ET IMPERMIXTAE QUIDEM SUNT CONTRARIAE DIFFERENTIAE, MIXTA VERO
     CONTRARIA ACCIDENTIA. HUIUSMODI QUIDEM COMMUNIONES ET
     PROPRIETATES DIFFERENTIAE ET CAETERORUM SUNT, SPECIES VERO QUO
     QUIDEM DIFFERAT A GENERE ET DIFFERENTIA DICTUM EST IN EO QUOD
     DICEBAMUS QUO GENUS DIFFERT CAETERIS ET QUO DIFFERENTIA DIFFERRET
     CAETERIS.

ET IMPERMIXTAE QUIDEM. Boethius:

     Ex rationali, inquit, et irrationali nil unum iungi potest, ex
     albo uero et nigro coniunctis fit aliquis medius color.

Sicut enim albedo et nigredo, ubi accidentia sunt, constituunt
materialiter tertium accidens, ita differentiae iunctae in eo cuius
sint differentiae, non componunt tertiam differentiam. Nam licet homo
compositus una res concedatur, differentia tamen eius ex corporeitate
et incorporeitate non constat materialiter, licet ipse sit corporeum
simul et incorporeum. Licet enim corpus humanum ex diuersis animatis
corporibus constituatur, animatio tamen eius non constat materialiter
ex animationibus partium.  Non autem fortasse omnis medius color ex
albedine et nigredine conficitur sed quidam, ueluti apparet in eo
corpore, ubi sunt minutissimae particulae albedinis insertae
minutissimis particulis nigredinis, quarum intersertio medium colorem
componit, quippe nil aliud est ille medius color quam omnes illae
simul particulae albedinis /107/ et nigredinis coniunctae, sicut nil
aliud est linea uel superficies uel corpus quantitatiuum quam omnia
puncta simul accepta, quibus ipsa componuntur, et sicut corpus
quantitatiuum quod compositum est, composito corpori substantiali
adiacet, partes autem eius partibus illius, ita medius color
compositus composito corpori inest, singulae uero albedines et
nigredines ex quibus constat, singulis partibus fundamenti insunt.

		  <De communibus speciei et proprii>

     SPECIEI AUTEM ET PROPRII COMMUNE EST DE SE INVICEM PRAEDICARI.

SPECIEI VERO ET PROPRII. Conuenientiam hic accipere uidetur non
secundum similitudinem sed magis secundum mutuam praedicationem. Cum
enim risibile dicitur de homine praedicari et homo de risibili,
diuersa eis attribuuntur, non idem. Similitudo uero non est nisi
secundum hoc quod idem diuersis uel attribuitur uel aufertur.

     NAM, SI HOMO, RISIBILE EST, ET SI RISIBILE, HOMO EST (RISIBILE
     VERO QUONIAM SECUNDUM ID QUOD NATUM EST DICITUR, SAEPE IAM DICTUM
     EST).

NAM SI EST. Vere species et proprium de se mutuo praedicantur, quia
ista. A partibus. Et intellige categoricas propositiones: RISIBILE
VERO, hoc est: determinatum est, quia secundum potentiam, non secundum
actum accipitur, alioquin falsa uideretur altera propositio, quae
scilicet ait:

     Omnis homo est risibilis.

     AEQUALITER ENIM SUNT SPECIES HIS QUAE EORUM PARTICIPANT ET
     PROPRIA QUORUM SUNT PROPRIA.

AEQUALITER ENIM. Aliud commune ponit. Sic iunge: Vere habent commune,
quia hoc quod aequaliter conueniunt his de quibus praedicantur. Vel
potest dici quod non inducatur hoc ad aliam communitatem sed per
simile inducatur ad propositionem, ac si diceret: non est mirum, si
mutuam et aequalem pradicationem ad se inuicem habent, quia et
aequalem alio modo praedicationem ad inferiora habent.

		   <De propriis speciei et proprii>

     DIFFERT AUTEM SPECIES PROPRIO QUONIAM SPECIES QUIDEM POTEST ET
     ALIIS GENUS ESSE, PROPRIUM VERO ET ALIARUM SPECIERUM ESSE
     IMPOSSIBILE EST.

DIFFERT AUTEM. Haec differentia assignatur inter proprium et speciem
large acceptam, quia scilicet species ex eo quod species est, non
repugnat ad hoc quod diuersas species contineat sed proprium,
scilicet specialissimae speciei, omnino ad hoc repugnat quod contineat
diuersas species.

     ET SPECIES QUIDEM ANTE SUBSISTIT QUAM PROPRIUM, PROPRIUM VERO
     POSTEA FIT IN SPECIE; OPORTET ENIM HOMINEM ESSE UT SIT RISIBILE.

ET SPECIES.  Aliam differentiam ponit, quod scilicet species prior est
naturaliter, proprium uero posterius est specie, quia scilicet res
speciei secundum hoc quod a specie nominatur, prior est tamquam
fundamentum forma ipsa propter quam proprium conuenit, ut homo res
ipsa secundum hoc quod homo est, prior est naturaliter risibilitate,
secundum hoc scilicet quod risibilitati confert esse sicut eius
subiectum, licet quodammodo sine risibilitate non possit esse. Nam et
rationalitas rationali animali hoc modo prior esse dicitur, licet sine
eo esse non possit.  Hinc etiam Boethius:

     Omne, inquit, proprium in accidentis genere collocatur; eo enim
     differt ab accidente quod cum specie conuertitur.  Quodsi priores
     sunt substantiae quam accidentia, species uero substantia est,
     proprium uero accidens, non est dubium, quin prior sit species,
     proprium uero posterius.

     AMPLIUS SPECIES QUIDEM SEMPER ACTU ADEST SUBIECTO, PROPRIUM VERO
     ALIQUANDO POTESTATE; HOMO ENIM SEMPER ACTU EST SOCRATES, NON VERO
     SEMPER RIDET QUAMVIS SIT NATUS SEMPER RISIBILIS.

AMPLIUS /108/ SPECIES SEMPER. Si per actum accipimus inhaerentiam
speciei et proprii, utrumque semper actu inest, quia Socrates sicut
semper actualiter homo est, ita actualiter semper est risibilis, id
est aptus ad ridendum. Sed hoc loco magis simplex intelligentia est
requirenda, ac si dicatur: semper actu est species, sed non semper
actu est proprium, ut Socrates semper actu est homo, non semper est
risibilis, quippe actu esse risibile hoc loco tantundem ualet quantum
ridere, actu uero esse hominem tantundem quantum esse hominem.

Et nota quod cum risibilitas sit species, risibile uero proprium et
eiusdem rei sint designatiua, id est potentiae ridendi, risibilitas
semper actu inest suis inferioribus, risibile uero non suis
participibus. Actus enim rei speciem est materialiter constituere,
proprii uero actus est ipsa actio de qua potentia est.

     AMPLIUS QUORUM TERMINI DIFFERENTES, ET IPSA SUNT DIFFERENTIA; EST
     AUTEM SPECIEI QUIDEM SUB GENERE ESSE ET DE PLURIBUS ET
     DIFFERENTIBUS NUMERO IN EO QUOD QUID EST PRAEDICARI ET CAETERA
     HUIUSMODI, PROPRII VERO QUOD EST SOLI ET SEMPER ET OMNI ADESSE.

AMPLIUS QUORUM. Terminos uocat definitiones, quia ita definitum
secundum significationem terminant, ut nec excedant nec excedantur.
Quae quidem definitiones sicut sunt differentes, ita et ea quae
continent, oportet differre.

Sed quaerendum est de qua differentia definitionum hic agatur. Nam et
homo secundum diuersas differentias diuersas in sensu definitiones
habet, ut animal rationale mortale et animal gressibile bipes nec
tamen ideo homo diuersus est ab homine. Quod si dicamus diuersas esse
definitiones in eo quod ea quae continet una definitio, non contineat
altera, quid dicent rationale, qui eandem risibilitatem et speciem
uocant et proprium, nisi forte ad diuersitatem modorum recurrant,
dicentes scilicet alio modo esse speciem, alio proprium?  Sed et sic
hominis diuersitas ad se ipsum poterit ostendi in eo quod rationalis
est et bipes, quia scilicet aliunde est bipes, aliunde rationalis. At
uero secundum sententiam uocalem plana est differentia, quia eadem uox
et species et proprium et ideo in effectu definitionum ostendit
diuersitatem eorum quae in eis continentur nominum.

		<De communibus speciei et accidentis>

     SPECIEI VERO ET ACCIDENTIS COMMUNE QUIDEM EST DE PLURIBUS
     PRAEDICARI; RARAE VERO ALIAE SUNT COMMUNITATES PROPTEREA QUONIAM
     PLURIMUM A SE DISTANT ACCIDENS ET CUI ACCIDIT.

SPECIEI... RARAE VERO. Hinc plane apparet Porphyrium non uocare
accidens nisi respectu speciei, unde differentias nullo modo
accidentia appellat.

		 <De propriis speciei et accidentis>

     PROPRIA VERO UTRIUSQUE SUNT, SPECIEI QUIDEM IN EO QUOD QUID EST
     PRAEDICARI DE HIS QUORUM EST SPECIES.

PROPRIA VERO. Propria dicit quae uni conueniunt et non alteri.

     ACCIDENTIS AUTEM IN EO QUOD QUALE QUIDDAM EST VEL ALIQUO MODO SE
     HABENS.

ACCIDENTIS VERO. Non tamen omnia accidentia in quale praedicantur
sicut omnis species in quid, nisi forte large accipiamus praedicari in
quale, id est ad omnem interrogationem quae in quid non est. Nam
quandoque qualitas pro omni forma sumitur et praedicari in quale
potest accipi pro praedicari ut formatum, id est sumptum.

     ET UNAMQUAMQUE SUBSTANTIAM UNA QUIDEM SPECIE PARTICIPARE,
     PLURIBUS AUTEM ACCIDENTIBUS ET SEPARABILIBUS ET INSEPARABILIBUS.

ET UNAMQUAMQUE SUBSTANTIAM, id est unamquamque essentiam naturaliter
unam, contingit UNA tantum SPECIE, scilicet specialissima,
PARTICIPARE.  Unde apparet idem indiuiduum sub diuersis speciebus non
esse.

PLURIBUS VERO. Sed si substantiam pro omni essentia sumamus, uidemur
infinitatem /109/ incurrere; si ipsa quoque accidentia participarent
aliis accidentibus, in infinitum ducamur. Unde melius est substantiam
accipi pro re per se subsistente.

     ET SPECIES QUIDEM ANTE SUBINTELLEGI QUAM ACCIDENTIA VEL SI SINT
     INSEPARABILIA (OPORTET ENIM ESSE SUBIECTUM UT ILLI ALIQUID
     ACCIDAT), ACCIDENTIA VERO POSTERIORIS GENERIS SUNT ET ADVENTICIAE
     NATURAE.

     ET SPECIEI QUIDEM PARTICIPATIO AEQUALITER EST, ACCIDENTIS VERO,
     VEL SI INSEPARABILE SIT, NON AEQUALITER; AETHIOPS ENIM ALIO
     AETHIOPE HABEBIT COLOREM VEL INTENTUM AMPLIUS VEL REMISSUM
     SECUNDUM NIGRITUDINEM.

     RESTAT IGITUR DE PROPRIO ET ACCIDENTI DICERE; QUO ENIM PROPRIUM
     SPECIE ET DIFFERENTIA ET GENERE DIFFERT, DICTUM EST.

		<De communibus proprii et accidentis>

     COMMUNE AUTEM PROPRII ET INSEPARABILIS ACCIDENTIS EST QUOD
     PRAETER EA NUMQUAM CONSISTANT ILLA IN QUIBUS CONSIDERANTUR;
     QUEMADMODUM ENIM PRAETER RISIBILE NON SUBSISTIT HOMO, ITA NEC
     PRAETER NIGREDINEM SUBSISTIT AETHIOPS. ET QUEMADMODUM SEMPER ET
     OMNI ADEST PROPRIUM, SIC ET INSEPARABILE ACCIDENS.

COMMUNE EST. Inseparabile accidens sumit, quia separabilium non est
haec conuenientia.

		 <De propriis proprii et accidentis>

     DIFFERUNT AUTEM QUONIAM PROPRIUM UNI SOLI SPECIEI ADEST
     (QUEMADMODUM RISIBILE HOMINI), INSEPARABILE VERO ACCIDENS, UT
     NIGRUM, NON SOLUM AETHIOPI SED ETIAM CORVO ADEST ET CARBONI ET
     EBENO ET QUIBUSDAM ALIIS. QUARE PROPRIUM CONVERSIM PRAEDICATUR DE
     EO CUIUS EST PROPRIUM ET EST AEQUALITER, INSEPARABILE VERO
     ACCIDENS CONVERSIM NON PRAEDICATUR.

     ET PROPRIORUM QUIDEM AEQUALIS EST PARTICIPATIO, ACCIDENTIUM VERO
     HAEC QUIDEM MAGIS, ILLA VERO MINUS.

     SUNT QUIDEM ETIAM ALIAE COMMUNITATES VEL PROPRIETATES EORUM QUAE
     DICTA SUNT SED SUFFICIUNT ETIAM HAEC AD DISCRETIONEM EORUM
     COMMUNITATISQUE TRADITIONEM.

DIFFERT AUTEM. Hic uero inseparabile tantum accidens tenet, quod quia
magis conueniebat cum proprio, magis separandum erat a proprio.

QUARE CONVERSIM. Quia scilicet uni soli species conuenit. A causa.
Boethius:

     Nos, inquit, quoniam promissi operis portum tenemus atque huius
     libri seriem primo quidem a rhetore Victorino, post uero a nobis
     Latina oratione conuersam gemina patefecimus expositione, hic
     terminum longo operi statuimus.

      PETRI ABAELARDI PALATINI EDITIO SUPER PORPHYRIUM EXPLICIT

oneus uel non idoneus esse
uel non esse potest. Si enim idoneitas loci non attenditur, non est a
loco locus ueluti si dicatur:

     Non fecit in ciuitate quia erat extra

locus ab oppositis potius, uel a facilitate remota dici [non] poterit.

			       <Tempus>

'Tempus' autem siue 'occasio' temporum nomina sunt sed tunc est locus
a tempore quando sola temporis quantitas attenditur ueluti si negetur
dialecticam legisse qui nonnisi per mensem fuit in scholis. Nempe hic,
ut ait Tullius, oportet commetiri actionem cum tempore et uidere an
poterit actio in tanto spatio temporis.

Tunc uero tempus sicut occasio probat quando ex opportunitate aliqua
accidente idoneum uidetur <ad> aliquid faciendum uel non, sicut ex
qualitate aeris ut cum dico quod nox est uel dies, uel ex actionibus
hominum quando uidelicet uel uindimiae intendunt, uel messi, uel
alicui tam ludo quam serio, uel si dormiant omnes uel uigilent, ut
credibile sit aliquid posse peragi uel non, tali temperie incombente.

			       <Modus>

Modus uero duobus modis consideratur, uel secundum euentum facti ut in
eo quod clam uel palam factum est, uel secundum qualitatem animi eius
qui fecit, quod uidelicet pacato animo fecit uel irato uel beneuolo
uel non. Hunc autem locum qui est a modo, siue illum qui primus inter
continentia cum negotio summa facti uel breuis complexio dicebatur, in
coniecturali constructione uim probationis hahere non dicunt sed
expugnationis. Quippe ubi factum non constat, nec modus facti, nec
nomen eius recipitur ut possit argumentum afferri; sed aggrauatione
facti possunt, ut postquam factum probauerit exaggeret ipsum factum
quasi admirando quod tam impudenter iubentibus illis omnibus fecerit
uel tam crudeliter. In generali autem constitutione ubi iam factum
esse constat. sed <de> qualitate uel quantitate eius quaeritur, utrum
uidelicet iustum an honestum uel utile uel tantum quantum dicitur, ad
probationem quoque possunt afferri. Breuis complexio fit:

     Vere iniustum est quia parricidium.

Unde bene fortassis Boethius dicit ex ea maxime amplificatione<m>
fieri, innuens per hoc quod ait 'maxime', probationem quandoque fieri
sed non tam frequenter uel fortasse tam [in]conuenienter. Modus etiam
in hac quaestione sic probare uidetur, quod eum dolose fecisse dicamus
quia clam fecit; sed hic quidem qui probationem modi a coniecturali
constructione separant, falluntur, nescientes coniecturalem
quaestionem quandoque fieri etiam /262/ dum constat de facto, ueluti
si quaeratur <an> premeditate fecerit uel hac de causa fecerit. Unde
Tullius in secundo Inuentionis, tractans iudicialem assumptiuam, eam
quoque constructionem quae est de intentione, id est de causa facti,
coniecturalem nominat dicens:

     Infirmatio est haec: non perissent milites; aut altera
     coniecturalis: non ideo fecistis.

Coniecturalis itaque constructio est omnis illa quae per coniecturas
tractatur, siue sit de facto simpliciter ut illa: utrum ille eum
percusserit, siue de causa facti: utrum uidelicet ideo percusserit,
siue etiam de modo: utrum premeditate, siue etiam de proprietate
personae, ueluti si quaeratur utrum inimicus sit illius; et quaecumque
coniecturalibus argumentis tractantur coniecturales contructiones
dicuntur. Modus, etiam si in illa quae de facto sit non uidetur habere
probationem, in caeteris coniecturalibus habere potest. Facultates
Tullius esse dicit aut quibus facilius aliquid fit aut sine quibus
fieri non potest. Facilius autem homicidium gladio fit quam baculo.
Nauale uero bellum sine nauibus omnino fieri non potest. Sic autem ex
utraque [cum] facultate coniectura capitur, ut uidelicet negemus eum
aggredi hostem qui gladium non habet, uel nauale bellum fieri cum non
habeantur naues.

In adiunctis uero Tullius negotio locos dialecticos includit, duibus
quandoque orator utitur. Cum enim orator proprios locos suos, per
supra positas uidelicet circumstantias ex quibus coniecturae
capiuntur, senserit ad probationem non sufficere, confugit ad
dialecticos, ut rhetorica, quae est copia dicendi, copiam
argumentationum habeat.

Hos itaque ex dialecticis locis quibus orator maxime utitur Tullius
'adiuncta' uocat quae sunt: maius, minus, aequale, simile, contrarium,
disparatum, genus, species, euentus. In contrario uero quaelibet
opposita includit praeter affirmationem et negationem, quas per
'disparatum' accipit.

Euentus uero est exitus, id est effectus ipsius negotii qui accidit ex
ipso facto ei qui fecit, ut si ex concubitu partus, uel ex superbia
odium contingat. De his autem locis dialecticis penitus in sequentibus
agemus.

			    <Consequentia>

Nunc ad quartam partem attributorum negotio transeamus; quae dicuntur
consequentia.

Quoniam scilicet qui primum fecerunt huiusmodi factum, qui postea sint
mutati, uel qui ipsum laudauerunt, uel in ipso ostensi sunt, uel quo
nomine ipsum appellauerunt, siue scilicet /263/ dixerunt sacrilegium
esse, siue furtum, uel quam sententiam dederunt inde, uel quam legem
statuerunt, et caetera huiusmodi quae circa auctoritatem consistunt.
Haec autem ita probant, ut dicamus bonum esse huiusmodi factum quia
tam a religiosis quam <a> discretis personis primis factum sit uel
approbatum etc.; locus ubique consequentibus.

Haec autem ideo consequentibus sunt appellata quod quasi a longe
sequantur negotium, maxime ab eo remota, cui neque ita uicini haerent
sicut continentia, uel quae sunt in gestione, neque per actionem
relationis cognata sicut sunt adiuncta sed omnino remota sunt atque
ideo haec quoque ultima sunt collocata. Quae praecipue in auctoritate
atque opinione hominum consistunt; locus uero hic ab auctoritate,
scilicet omnino remotus ab omnibus, extrinsecus est constitutus, unde
consecutio recte nominatur.  Adiuncta uero ex comparatione relationis
sic sunt nominata. In gestione uero negotii post continentia negotium
suum naturaliter locum obtinent, quia continentia dicuntur quae
maxirme negotio cohaereant et praecipue in probatione eius ualeant. In
gestione uero negotii dicuntur quae post continentiam secundo loco
ipsi negotio coniuncta sunt. Quae, licet sine negotio possint esse,
negotium tamen absque hiis peragi nullatenus ualet, quia quod fit
aliquo loco, aliquo tempore, aliquo modo, aliqua facultate fieri
necesse est.

At de locis quidem rhetoricis gratia circumstantiarum satis egimus. Si
qua uero desunt ad perfectionem doctrinae, in Rhetorica nostra plenius
exequamur. Haec autem dixisse sufficiat ad discretionem septem
circumstantiarum quae in hypothesi quaestione consistunt.

Sed quemadmodum gratia circumstantiarum communiter egimus de locis
omnibus quibus orator utitur, ita gratia hypothesis de caeteris quoque
quaestionibus quae propriae sunt oratoris disseramus. Haec uero
quaestiones sunt quinque, quarum quattuor Tullius constructiones
appellat, quintam uero indicionem uocat.

Constructionum uero alia coniecturalis dicitur, alia definitiua, alia
generalis, alia translatiua; coniecturalis uero et definitiua ex modo
tractandi sic sunt nominatae, pro eo uidelicet quod illa per
coniecturas probatur uel improbatur, haec per definitionem. Generalis
uero ex proprietate facti de qua quaeritur accepit nomen. Translatiua
[quod] ex eo <quod> translatione facta, id est remotione actionis,
causa de ipsa fit /264/ translatione, utrum iusta sit uel non. Sed de
singulis agentes a coniecturali incipiamus.

Est autem coniecturalis <constructio modo de> persona sicut ista:

     Utrum sit inimicus illius.

Modo de facto simpliciter uelut hoc:

     Utrum ceperit equum.

Modo de causa facti sic:

     Utrum hac de causa fecerit.

Aliquando de tempore:

     Utrum fecerit ante uel post uel simul.

Aliquando de loco:

     Utrum in cubiculo fecerit.

Aliquando de modo:

     Utrum premeditate fecerit uel imprudenter.

Quandoque etiam de facultate ita:

     Utrum facile iste perfecerit.

Eam uero coniecturalem constructionem quae de facto est, Tullius in
tria tempora constituit, in praeteritum uidelicet et praesens et
futurum. Ut si quaeratur utrum fecerit iam, uel faciat modo, uel
faciet. Omnes autem quaestiones huiusmodi ideo, teste Tullio,
coniecturales dicuntur, quoniam causa earum per coniecturas agitur.
Cum autem de facto constat sed de certo uocabulo criminis controuersia
incurrit, definitiua quaestio dicetur, quoniam ea per definitionem
tractatur; ueluti si quis, cum de furto equi arguitur, contendat se
quidem equum cepisse sed furtum uocari neget, definiendum quid sit
furtum, et secundum definitionem furti illud ostendendum furtum esse
uel non. Unde huiusmodi quaestio de nomine definitiua est appellanda,
quia per definitionem tractatur, quae tamen fortasse aliquando sine
definitione agi poterit, si quis probet esse furtum, quia est
speculatum uel ita iudicatum est. Nec solum de facto, uerum etiam de
persona definitiua constructio fieri potest, ueluti illae quas Tullius
ponit dicens:

     Ut si quis sacra ex priuato subripuerit, utrum fur aut sacrilegus
     sit iudicandus.

'Furtum' quippe nomen est furti, 'fur' autem personae, et diuersis
definitionibus terminatur et fortasse eadem constructio modo
coniecturis modo definitione tractabitur. Ut si quaeratur utrum hic
sit inimicus, tunc per coniecturas in suspicionem trahi poterit, tamen
per definitionem inimici comprobari. Illae etiam quas in definitiuo
statu Tullius ponit:

     Utrum uidelicet ille reliquerit nauim, uel iste remansit in naui

coniecturis etiam tractari possunt, sic et definitionibus, quando, ut
ait, definitionibus quaeritur quid sit relinquere nauim /265/ uel
remanere in naui, denique quid sit nauis ipsa.  Ubicumque uero
definitio, ibi breuis complexio necessaria est et in hac praecipue
constructione.

Generalis uero constructio tunc incidit cum et factum conceditur et de
nomine etiam quo impetitur constat sed ex proprietaie facti defensio
paratur, ut si quis et se cepisse uasa concedat et etiam furtum uocet,
poterit se defendere si iustum esse monstrauerit. Haec itaque
constructio, quae est de proprietate facti, ut si quaeratur utrum sit
iustum uel utile uel honestum uel tantum quantum dicitur, 'generale'
nominatur. In quo fortasse de nomine quoque quaeri uidetur, cum ipsum
factum iustum uel utile nominatur, quod etiam per definitiones horum
nominum tractari poterit, ut si<t> haec quoque definitiua constructio.
Sed profecto supra nomen accepimus quod cerlum beneficium uel
maleficium continet, de quo quis impetit alium sicut homicidium,
parricidium, uictoria pro qua triumphus exigitur. Nemo uero impetens
alium de aliquo facto, simpliciter affert quod iustum fecerit et certo
et speciali nomine facti id quod impetit appellat; ac si de furto uel
homicidio appellet, de ipsa uidetur substantia facti magis quam de
qualitate, id est proprietate eius, obiurgans. Quod autem dicitur in
probatione generalis constructionis definitio induci non potest, est
absonum, quia et in coniecturali induci poterit ut supra meminimus.
Nam si quis uulnerauerit aliquem qui post diuturnos languores mortuus
sit, cum de homicidio accusetur, recognoscat se eum uulnerasse sed non
occidisse, poterit definitio occidentis induci, per quam agitur causa
uel coniecturae. Nec fortasse impedit si eadem constructio, dum per
coniecturas tractatur, coniecturalis sit, et definitiua dum per
definitionem; quia quandoque diuersitas constructionum magis
attenditur secundum differentiam modorum tractandi quam secundum
diuersitatem essentiae constructionum, maxime in his constructionibus
quae ex modo tractandi considerantur, sicut coniecturalis et
definitiua, ut supra meminimus. Generalis autem licet quandoque per
definitionem tractetur, nunquam tamen ideo in definitiua constructione
incidere uidetur, quia, licet definitiua ex eo quod definitione
tractetur, sola inde ea a Tullio definitiua dicitur quae est nominis
supra determinata substantialis uel accidentalis. Nam furtum uel
homicidium quasi specialia et substantialia nomina sunt factorum et
eorum causae circa iudicia et distinctas distributiones habent, /266/
quod non habent iustum uel iniustum uel similia quae sunt
accidentalia.

Translatiua uero constructio, cuius inuentor Hermagoras esse, teste
Tullio existimatur, sub generali comprehendi uidetur. Cum enim aliquis
definiens actionem causae, dicit eam non debere agi a tali persona,
uel apud tales, uel tali tempore, uel tali loco, de qualitate facti
quaestio nascitur, utrum uidelicet sit iustum causam agi sic, uel non.
Nam quoniam actio quoque causae facta est, patet etiam quaestio facti
de ipsa, quam Tullius 'coniecturalem' appellat, ueluti si quaeratur
utrum haec causa agatur ibi, et de qualitate ipsius actionis potest
fieri generalis, utrum ab illis iuste agatur ibi uel utiliter, uel
honeste. Sicut si diceretur utrum fur debet ab eis suspendi, uel in
tali tempore, uel in tali loco. Unde fortasse illi, per quos
inuectionem ei in argumentatione Tullius reprehendi dicit, non omnino
rationis expertes exstiterunt, licet eos Tullius a circumstantiis
increpet cuius grauissima est auctoritas. Ut igitur, Tullium
sequentes, translatiuam constructionem diuidamus a generali facto de
cu<iu>s qualitate generalis quaerit, illud intelligendum quod extra
<a>ctionem causae consistit, id est quodoumque non est actio causae.
Nam et quando constructionem de facto Tullius coniecturalem nominat,
non omnis quae de facto quaerit coniecturalis dicitul, nec etiam sola,
sed quaeque per coniecturas tractatur. Si quis etiam quaerit de
quadriga quem agitare uiderit utrum ambulet, non est coniecturalis
tractanda sed potius definitione, uel per remotionem partium
ambulationis. Si quis etiam quaerat utrum Aiax sit occisus ab Ulixe,
de passione magis quam de actione coniecturalis est constructio. Aut
si quis quaerat utrum filius sit illius, quod per coniecturas
firmabitur, coniecturalis erit constructio, nec tamen de facto, nisi
forte quis per quaestionem de facto idem penitus accipere uelit quod
per coniecturalem.

Haec ad descriptionem quattuor constructionum dicta sufficiunt. Nunc
de quinta quaestione rhetorica, quam indic[at]ionem nominauimus,
disseramus.

Haec autem nascitur ex ratione subposita et infirmationel rationis hoc
modo. Dicit Orestes se iuste interfecisse matrem et statim rationem
supponit dicens:

     Illa enim patrem occiderat

quam ratione<m> aduersarius infirmat dicens:

     At non /267/ ideo a te filio matrem necari oportuit, quia potuit,
     sine tanto scelere ipsius, factum puniri.

Ex ratione itaque praemissa et ex infirmatione subposita nascitur
quaestio quae indicio uocatur hoc modo:

     Utrum Orestes iuste occiderit matrem quia illa patrem occiderat
     uel ideo iniuste quia potuit occidi per alium.

Huiusmodi uidetur esse quaestio illa hypothesis de qua Boethius
exemplificat dicens:

     Iurene Cicero in exilium... etc.

Poterit forsitan haec quaestio ad constructiones supra positas
retorqueri, ueluti ad generalem cum sit de qualitate facti. Sed eam
profecto Tullius generalem accipit quae uim quaerendi circa qualitatem
habet; haec uero magis circa rationem supra positam quam circa
qualitatem consistit.

Haec de quaestionibus quae propriae sunt oratoris dicta sufficiant.
Nam illae quinque quae de scripto ueniunt, quas Tullius appellat
status, communiter ad omnes pertinent quicumque auctoritatem
scripturae inducunt, de quibus una cum scripturis in Rhetorica plenius
disputandum est.

Nunc autem, tam circumstantiis quam rhetoricis quaestionibus breuiter
assignatis propter doctrinam, scilicet hypothesis, quam appellat
quaestionem implicitam circumstantiis, propositum consumemus in
descriptione thesis et hypothesis, distinguendo scilicet quomodo
hypothesis et non thesis circumstantias habeat, siue scilicet in sui
constructione, siue in sui probatione et foriasse utroque modo
differentia poterit assignari, quia fortasse hypothesis aliter non
erit nisi in se ipsa aliqua septem circumstantiarum, quandoque autem
quae plures ut circumstantiae obtineat, ut uidelicet inde argumenta
postea coniecturalia ducantur, suspicionem scilicet de aliqua
generantia. Prima uero circumstantia, quae undecim attributa personae
continet, uel per nomen uel per ui[n]ctum uel per aliquod aliorum,
poterit poni sic:

     Utrum is qui Verres dictus est male agat in illa prouincia, quod
     uerisimile est quia non sine causa Verres appellatus est

uel:

     Utrum is qui cum illis educatus est id facere scierit, quod
     uerisimile est quia illi cum quibus uixit lacere consueuerant

et similiter caetera attributa personae quae etiam <in> quaestione
tamquam circumstantiae includuntur. Nec minus illae quae sunt
attributae negotio, quod hoc modo:

     Utrum ille qui patriam prodidit furtum non abhorruerit, quod
     uerisimile est quia quid horribilius quam proditio patriae?

uel:

     Utrum is qui se ita praeparauit ferro fecerit homicidium, quod
     uerisimile est nam ad quid aliud ita se praepararet?  /268/

Cum uero sic exponitur:

     Utrum is interfecerit eum qui tot a propriis prouocauerat, quod
     uerisimile est quia nil praesumptuosius est ita.

Ubi uero et quando quod etiam occasionem contine<n>t, ita pro
circumstantiis ponuntur:

     Utrum is in eo loco uel in eo tempore hoc fecerit, quod
     uerisimilius est quia ita erat locus uel tempus opportunus.

Modus uero sic:

     Utrum ille qui clam fecit, premeditate fecerit, quod uerisimile
     est, quia alioquin non occultaretur.

Facultas ita:

     Utrum is qui gladium tenebat illum quem uehementer odio habebat
     interfecerit, quod uerisimile est cum hic armatus inermem
     conueniret et solus in solitario loco.

Possunt itaque hypotheses in eo circumstantiis implicitae dici, quod
in se eas habeant in ui circumstantiarum, ut uidelicet inde postea
coniecturalia ducantur argumenta. At uero thesis, si quandoque [cum]
id quod circumstantia est continet, non in ui circumstantiae, ut
uidelicet inde eliceat argumentum suspicionis; ueluti si dicamus:

     Utrum Verres sit homo quia est animal

'Verres' hoc nomen quod alibi circumstantia est, dum ad designandum
uitium proponitur, hic tantum ad significationem proprie proferatur.
Similiter causa illa quae subiungitur, 'quia est animal', quod
argumentum in sequentibus non probet, non est circumstantia.
Similiter circumstantiae in thesi incidere possunt sed <non> in ui
circumstantiarum. Quippe dialecticus coniecturas quae ex
circumstantiis ueniunt ad suspicionem non affert, nec coniecturis
temptat sed ex concessis arguit cogit et comprobat. Siquis autem
hypotheses, et circumstantias implicitas dicat non quod in se eas
contineant sed quod per eas probantur, licebit fortassis.

Nunc ad litteram redeamus.

     UNAQUAE DICITUR A DIALECTICIS THESIS; HAEC HUIUSMODI EST QUAE DE
     RE CAETERIS CIRCUMSTANTIIS NUDA QUAERIT AC DISSERIT.

QUAERIT AC DISSERIT, id est QUAERIT ut disseratur DE RE NUDA a
CIRCUMSTANTIIS, scilicet propriis, hoc est de persona proposita sine
suis attributis, quae eius circumstantiae sunt et nudae etiam a
caeteris circumstantiis quae sunt attributa negotio et propriae
circumstantiae ipsius negotii, uel sit illud quidem expletiuum et
nihil operans in sensu magis quam si dice<re>tur de re nuda a caeteris
circumstantiis.

DE RE dico siue persona siue facto nudo ab omnibus
aliis rebus, loco circumstantiarum positis.

     QUALES A DIALECTICIS MAXIME AD DISPUTATIONEM SUMUNTUR, UT:
     VOLUPTASNE SUMMUM BONUM SIT?  DUCENDANE UXOR?  HAEC A NOBIS
     PROPOSITIO VEL PROPOSITUM DICITUR. ALTERA VERO QUAE A GRAECIS
     VOCATUR HYPOTHESIS, A NOBIS DICITUR CAUSA; HAEC QUAESTIO EST
     PERSONIS, TEMPORIBUS, FACTIS, CAETERISQUE CIRCUMSTANTIIS
     IMPLICITA.

QUALES MAXIME. Dicit quia et oratores quandoque quaestiones
praemittunt sine circumstantiis sed dialectici semper; HAEC est
QUAESTIO QUAE A GRAECIS dicitur 'thesis', A NOBIS, id est latinis,
etc.; tantumdem ualet PROPOSITIO VEL PROPOSITUM in hac acceptione
quantum 'thesis', id est quaestio sine circumstantiis. /269/ Sicut et
'causa' et 'hypothesis' idem hoc loco sonant; HAEC QUAESTIO, scilicet
hypothesis, est IMPLICITA PERSONIS, id est attributis personae, etc.

     EA EST HUIUSMODI: [1177D] IURENE CICERO IN EXSILIUM DUBIO
     REIPUBLICAE TEMPORE DETRUDATUR, QUIA INIUSSU POPULI CIVES ROMANOS
     NECAVERIT.

EA EST. Haec hypothesis exemplum est indi[ca]tionis, ut supra
meminimus et continet illam circumstantiam quae est 'Cur', cum
dicitur: QUIA INIUSSU etc. Ex qua quidem circumstantia postea elici
argumentum poterit ac si ita diceretur:

     Quae enim maior crudelitas quam conciues suos interficere?
     Praesertim cum quis id propria uoluntate faciat; aut quid
     periculosius quam si unusquisque quos uoluerit, nesciente[m] aut
     nolente populo, interficere praesumat?

     HUIUS AUTEM DUPLICIS QUAESTIONIS SUBDIVISIONES ALIAS ESSE NECESSE
     EST, ET THESIS QUIDEM PHILOSOPHIS; HYPOTHESIS VERO ORATORIBUS
     ATTRIBUTA EST.

HUIUS AUTEM DUPLICIS hoc est utriusque quaestionis, tam scilicet
thesis quam hypothesis alias subdiuisiones.

ET THESIS QUIDEM PHILOSOPHIS, id est dialecticis.

HYPOTHESIS VERO. Nota tamen quod cum omnis dialectica quaestio tamquam
nuda a circumstantiis tractetur a philosophis, non omnis rhetorica ab
oratore per circumstantias agitur, quia quandoque nuda a
circumstantiis attenditur. Unde cum HYPOTHESIS solius oratoris sit,
non sola tamen.

     SED EIUS QUIDEM QUAESTIONIS QUAE EST HYPOTHESIS POSTERIUS,
     DIVISIONES DABO; NUNC DE THESEOS DIVISIONE PERTRACTABO, QUAE IN
     QUATTUOR DIVIDITUR SPECIES.

SED EIUS QUIDEM. Quia utriusque quaestionis subdiuisiones alias esse
dixerat, ne uide<re>tur id quod hic statim utramque subdiuideret,
dicit: POSTERIUS, in quarto scilicet libro, se positurum DIVISIONES
hypotheseos et [iam] in praesenti diuisione<m> THESEOS quam facit IN
QUATTUOR.

     IN OMNI ENIM DIALECTICA QUAESTIONE PRAEDICATIVA DUBITATUR AN EI
     QUOD SUBIECTUM EST ID QUOD PRAEDICATUR INHAEREAT; CUM VERO
     ALIQUID ALICUI INESSE PROPONITUR, ID AUT MAIUS ERIT EO DE QUO
     PRAEDICATUR EIQUE SUBSTANTIALITER INESSE CONTENDITUR. AUT MAIUS
     [1178A] QUIDEM EO ERIT

IN OMNI ENIM. Vere thesis diuiditur in quattuor quia in ista quattuor,
quod uidelicet alia est de subiecto maiori et substantiali etc. A
parte diuisibili et quattuor, uel a partibus integralibus.

Quare autem haec diuisio thesis maxime secundum praedicatum
consideretur et non secundum subiectum causam praemittit quia scilicet
maxime uis quaestionis in quaes[i]tionis ordine ad praedicationem
pertinet quia sicut omnes categoricae quaestiones a priuilegio
dignioris partis praedicatiuae uocantur, ita etiam earum diuisio
maxime secundum praedicatum facienda est.

DUBITATUR, id est tamquam dubium ponitur.

AN EI etc. [Non] hoc loco <non> parua quaestio nascitur ubi scilicet,
sensum praedicatiuae quaestionis aperiens, dicit per eam quaeri utrum
praedicatus inhaereat subiecto, an utrum 'praedicatus' et 'subiectus'
nomina terminorum erunt, id est uocum ipsarum ex quibus propositio
iungitur, secundum /270/ quam acceptionem superius dixit modo nomina
modo orationes praedicari uel subici, aut per abusionem quamdam
transferuntur ad significationem rerum quae praedicata uel subiecta
uox designat. Sed cum ipsarum <uocum> nomina sunt 'praedicatus' et
'subiectus', cum dicitur per quaestionem quaeri utrum praedicatus
inhaereat subiecto, nihil ad sensum quaestionis. Quippe quaestio sicut
propositio de qua descendit non de uocibus agit sed per uoces de
rebus, ueluti cum quaeritur:

     Utrum Socrates sit homo (uel: sit albus)

de rebus ipsis per nomina earum agimus, quaerentes scilicet utrum res
quae est Socrates sit res ea quae est homo (uel: sit albedine affecta).

At uero si 'praedicatus' nomen rerum est, quomodo secundum praedicatum
ipsum statim quattuor modos quaestionis uariat dicens: CUM VERO
ALIQUID ALICUI INESSE PROPONITUR, ID AUT MAIUS ERIT etc. Res quippe
genus non dicitur, quia est maius et substantiale nec definitio quia
est aequale et substantiale. Quod si quis per definitionem uelit
accipere rem ipsam definitionis, quomodo eam aequalem diceret
definitae rei, cum qua penitus est eadem? Quid enim est aliud animal
rationale et mortale quam ipse homo? Praeterea Boethius in secundo
libro ubi locos differentias duci a terminis quaestionis dicit, statim
secundum ipsos terminos quaestionis et quaestionum sensum et
diuisionem aperit dicens:

     In praedicatiuis quidem quaestionibus unus quidem subiectus
     terminus dicitur, alius praedicatus. Nihil quippe in
     praedicatiuis quaestionibus aliud quaeritur nisi a<n> subiecto
     praedicatus inhaereat. Quod si inesse constiterit, quaeritur
     itane insit ut genus an ut accidens, an ut proprium an ut
     definitio. Nam si ostenditur non inesse, nihil de quaestione
     relinquitur. Quod si inesse constiterit, restat quaestio quisnam
     modus de quattuor inhaerendi.

Ex his itaque uerbis Boethii quaestionis sensus magis circa terminos
ex quibus propositio constat, quam circa res significatas uersari
uidetur. Nam cum <post> quaestionem de inhaerentia praedicati dicit
restare quaestionem de aliquo quattuor modorun inhaerentiae ipsius
praedicati, oportet praedicatum accipi uocale cuius esse possint hii
quattuor modi inhaerentiae. Quippe reale praedicatum definitio non
est, nec etiam genus secundum nostram sententiam dicitur nisi uox,
/271/ quia solas uoces uniuersales, id est de multis praedicabiles
concedimus esse.

At fortasse hii qui res quoque uniuersales esse concedunt, cum genus
aut proprium uel accidens res esse dixit, definitionis quoque nomine
per quamdam translationem rem significatam a definitione designabunt;
quotiens scilicet ipsa res per definitionem significabitur, ut animal
rationale mortale quia est homo, cum definitio sit, id est
significatum per definitionem, quando definitione designabitur, tunc
definitum dicatur, quando per definitum uocabulum designabitur. Sed
quis erit sensus <...> cum quaeritur <an> animal rationale mortale,
illa res scilicet inhaereat homini ut definitio illius <uel> ut res
significata a definitione illius<?>.

Amplius: si subdiuisionem illam quaestionis per quattuor modos
inhaerentiae uelimus descendere ex quaestione de inhaerentia sicut
Boethius ostendit et secundum inhaerentiam rerum exponamus sensum
uniuscuiusque quaestionis praedicat<iu>ae, cum uidelicet ait in omni
quaeri utrum praedicatus inhaereat subiecto, oportet in expositione
uniuscuiusque quaestionis praedicatiuae 'inhaerentiam rerum' large
accipere, ut uidelicet contineat tam inhaerentiam essentiae quam
inhaerentiam adiacentiae. Si enim uel inhaerentiam essentiae tantum,
uel adiacentiae accipiamus, non procedit subdiuisio. Quippe ubi
constiterit aliquid alicui inhaerere in essentia, superfluit quaestio
utrum inhaereat ei ut accidens. De inhaerentia uero adiacentiae quod
in omni quaeratur, falsum est. Cum itaque dicit in omni quaeri utrum
praedicatus inhaereat subiecto, large 'inhaerere' conuenit accipi, ut
uidelicet et in ista quae fit de inhaerentia essentiae:

     Utrum nix est albedo

et in ista quae fit de inhaerentia adiacentiae:

     Utrum nix sit alba

quaeratur simpliciter de inhaerentia albedinis ad niuem, hoc est: Utrum
albedo inhaereat niui quocumque modo uel non. Sed si ita est, oportet
ad priorem interrogationem:

     Utrum nix sit albedo (uel non)

responderi magis affirmationem quam negationem. Quippe affirmatio uera
est, negatio uero diuidens falsa. Verum est quidem quod albedo
inhaeret niui quia in adiacentia, falsum quidem quod ideo non
inhaeret. Nam sicut in affirmatiua large accipiebatur 'inhaerentia',
ita in diuidente negatione large 'inhaerentiam' oportet remoueri.

Et profecto praeceptor noster Willelmus eiusque sequaces duos sensus
tam in propositionibus quam in quaestionibus assignabant. Quorum unum
grammaticum, /272/ alterum dialecticum appellabant. Dicebant enim quod
cum dicitur:

     Socrates est albus

alia est coniunctio rerum quam grammatici, alia quam attendunt
dialectici. Grammatici enim uim transitiuae constructionis attendunt
inter haec nomina 'albus' et 'Socrates' secundum id quod eiusdem rei
nomina sunt et inter uerbum substantiuum. Quod quia intransitiue ea
copulat eisdem secundum terminalem significationem, cum significat
solam coniunctionem essentiae, quae uerbo substantiuo exprimitur,
omnia in essentia significare considerat, etiam nominata praedicati
nominis et subiecti secundum id scilicet quod Socrates dicitur esse
ipsum album, id est ipsum quod albedine est affectum; et hii tantum
copulationem essentiae fundamenti albedinis ad Socratem attendunt.
Quippe 'album', quod secundum solam nominationem intransitiue
copulatur 'Socrati', solum fundamentum nominando significat,
'albedinem' uero determinando circa fundamentum, non nominando. Unde
illi qui uim intransitionis attendunt in constructione, maxime ad
coniunctionem nominatorum respiciunt, secundum quam intransitio fit,
ut sit grammaticus sensus quod subiectum albedinis essentialiter
cohaeret Socrati, scilicet quod ipse Socrates est ipsum quod albedine
est affectum. Similiter autem si dicatur:

     Socrates est albedo

coniunctionem essentiae inter nominata considerat et hic accidens in
essentia, ibi fundamentum in essentia Socrati copulatur et ubique
eumdem copulationis modum, scilicet in essentia, retinentes, secundum
diuersitatem capulatarum rerum diuersos habent sensus; et in his
duabus propositionibus:

     Socrates est albedo

et:

     Socrates est albus

quippe ibi in essentia qualitas Socrati copulatur, hic fundamentum
qualitatis in essentia Socrati coniungitur, quia <ibi> in Socrate
dicitur esse ipsa albedo, hic [sunt] albedinis subiectum.

At uero dialectici, sicut dicebat, qui maxime praedicationem
attendunt, eumdem sensum accipiunt in his duabus propositionibus:

     Socrates est albus

et:

     Socrates est albedo

quia 'albedo' quae tantum praedicatur in utraque propositione dicitur
inhaerere Socrati et hic quidem dialectici sensus quodammodo
generalior et superior dicitur quantum ad sensum grammaticum, quia hic
large in essentia attenditur habens se ad inhaerentiam essentiae et
adiacentiae. Ibi uero, scilicet in grammatico sensu, copulatio tantum
essentiae attenditur. Habent utique, secundum hanc sententiam,
singulae propositiones sensus /273/ duos, unum dialecticum qui largior
est et quodammodo superior secundum simplicem inhaerentiam, alium
grammaticum qui determinatior est circa copulationem essentiae.

Propositiones tamen neque ueras esse concedunt neque falsas
secundum dialecticum sensum sed secundum grammaticum sensum tantum,
quia licet:

     Socrates est albedo

superiorem sensum hunc <habeat> 'albedo est inhaerens Socrati', quod
uerum est secundum hunc tantum neque uera neque falsa iudicanda est
sed secundum grammaticum qui expressior est et determinatior tantum
iudicatur. Hunc autem superiorem sensum de praedicatione simplici non
alia de causa attendere coguntur, nisi ut subdiuisionem conuenienter
possint custodire, cum dicitur quod CUM PROPONITUR ALIQUID INESSE
ALICUI, restat quaestio utrum inhaereat ut genus uel ut accidens etc.,
sicut et supra meminimus. Nam cum et per propositiones agere coeperint
et ex eis argumentationes componere, quod est dialecticorum, soli
grammatici sensum in propositione attendunt, ueluti cum dicitur:

     Si Socrates est substantia, Socrates non est qualitas.

Nullus hoc recipit si consequens in dialectico sensu accipiatur, quod
uidelicet qualitas omnino non sit Socrates. Quippe uerum esset
antecedens et falsum consequens. Sed profecto stare non potest ut
aliter in argumentatione propositio quae probatur accipiatur, aliter
in quaestione. Nam si quis ad huiusmodi quaestionem:

     Utrum Socrates est qualitas

eamque respondens quod non est qualitas confirmauerit, oportet eam
confirmari in eo sensu in quo proposita fuit in quaestione et
responsa. Alioquin nihil responsio uel confirmatio argumentationis ad
petitionem interrogationis ualeret. At uero secundum eos in omni
praedicatiua quaestione simpliciter de inhaerentia quaeritur. Unde in
ista quaeritur:

     Utrum Socrates sit qualitas uel non

ad quod si[ue] respondeam, respondenda est potius:

     Socrates est qualitas

quam, ut aiunt, per argumentationem confirmare non possunt in eo
superiori sensu in quo proposita et responsa fuit sed, ut aiunt, dum
in oratione tractatur, propositio secundum grammaticum sensum
accipitur tantum.

Soluentes itaque omnem propositarum obiectionum nodum, singulis
satisfaciamus. Nolumus autem unquam ut in constructionibus alium
sensum dialectici, alium attendant grammatici. Sed idem ex eadem
constructione et dialectici intelligant et grammatici. Quia cum
dicitur:

     Socrates currit

quicumque /274/ constructionem intelligit idem in ea attendit,
Socratem uidelicet in modis (?) currendi concipiens.

At uero cum idem attenditur in constructione ab omnibus, diuersis
tamen uerbis ad agendum de costructionibus diuersis utuntur.
Grammaticus namque, cum de iunctura constructionis agit, 'transitiuam'
et 'intransitiuam' eam appellat. Dialecticus uero 'praedicationem'
nominat; unaquaeque enim scientia propria uerba habet. Nec mirum, cum
frequenter uideamus eos qui in eadem arte eamdem scientiam tractant,
diuersis uerbis sententiam proferre eamdem.

At uero cum diuersa sint uerba quibus de constructione agitur, non est
diuersus in constructione sensus sed idem penitus ab omnibus
intelligendus est in singulis constructionibus et unaquaeque
propositio praedicatiua certum inhaerentiae modum continet et ponit
ueluti haec:

     Socrates est homo

determinate monstrat hominem essentialiter inesse Socrati, id est
Socratem esse hominem, et ista quoque propositio:

     Socrates est albus

determinatiua<m> inhaerentiam proponit, siue quantum ad essentiam:
animal; quippe et albedinem in adiacentia copulat tantum et subiectum
in essentia. Quippe ubi Socrates dicitur esse ipsum subiectum
'animalis' simul ostenditur ipse albedine adiacentiae affici et duo
Socrati copulari uidentur, albedo quidem in adiacentia, subiectum
animal in essentia; solum tamen albedo dicitur praedicari, licet non
solum copuletur, quia si rerum praedicationem in uniuersalibus quoque
uocibus sicut alii attendimus, non oportet uocari rem praedicatiuam
esse illam quae copulatur subiecto sed illam tantum quam propositio
copulare intendit et ad quam copulandam praedicatum uocabulum ponitur,
Sicut album hoc nomen de Socrate enuntiatum maxime in significationem
albedinis coniungendae subiecto ponitur. Quia is qui propositionem
profert tantum album inesse Socrati ut formam ostendere intendit et si
uerbum haberet quod posset copulare albedinem tantum Socrati, nunquam
ad subiectum albedinis ueniret. Sed quoniam solum subiectum uerbum, et
nuncupatiuum quando in subiectum resoluitur, aliquas res coniungere
per praedicationem constat, subiectumi quia omnia in essentia
significat, <et> sine coniunctione essentiae proferri non potest,
oportet ubique aliqua essentialiter per subiectum uerbum copulari. At
uero albedo in essentia uere copulari non potest.

Unde ad fundamentum ipsius uenimus, quod non in essentia subiecti
uerbi copulamus; albedinis similiter adiacentiam quam intendimus
indicamus, dum uidelicet proponimus ipsum Socratem /275/ esse ipsum
subiectum animal; et licet duo copulentur, fundamentum scilicet in
essentia et albedo in adiacentia, sola albedo tamen praedicari dicitur
quia sola copulari intenditur et propter copulationem eius tantum
propositio fit et praedicatum uocabulum maxime in significationem eius
subiecto copulatur, quia tantum ad subiectionem albedinis ostendendam
subiecto coniungitur.

Quod autem dicitur supra in praedicatiua quaestione quaeri utrum
praedicatus inhaereat subiecto, de rerum sensu hic non de uocibus
accipimus, ueluti in ista quaestione:

     Utrum Socrates est homo (uel: Socrates est albus)

quaeritur scilicet utrum praedicatus eius inhaereat subiecto suo, id
est utrum res subiecti termini sit res ipsa praedicati, uel quaeritur
utrum afficiatur ea. Per rem quidem praedicati dicimus in
significatione[m] cuius, ipsum subiecto copulari intelligitur; sicut
'albus' 'Socrati' in significatione solius 'albi' coniungi attenditur.
Quippe cum audimus:

     Socrates est albus

(uel: 'Socrates albus'), per 'albus' solum albedinem, non affectum
albedine, Socrati in animo nostro copulamus.

Omnis itaque praedicatiua quaestio quaerit utrum praedicatus inhaereat
subiecto, id est utrum res subiecti termini sit res praedicati, uel ea
sit affecta; uel rem subiectam intellige, ut dictum est, in ui
significationis, cuius praedicatiua uox accipitur siue ut materiae, id
est in essentia, siue ut formae, uidelicet in adiacentia. Nam ista:

     Utrum Socrates est homo

et determinate quaerit utrum hoc sit illud: et ista:

     Utrum Socrates est albus

determinate interrogat utrum ipse sit affectus albedine; licet ubique
determinate modus inhaerentiae proponatur, non tamen ideo in omnibus
necesse est eumdem modum inhaerentiae proponi sed in ista tantum [in]
essentiae, ibi adiacentiae.

Attende etiam quod in singulis propositionibus sit determinatus modus
inhaerentiae; cum tamen dicit in omni quaeri utrum aliquid inhaereat
alicui, in his uerbis nullus inhaerentiae modus determinatur. Sic enim
cum unumquodque animal sit determinate rationale uel determinate
irrationale, qui tamen ipsum esse animal his uerbis, neque hoc
determinate esse neque illud <dicit> pro eo scilicet quod commune
[est] nomen omnium animalium, quod est animal, neque hoc neque illud
distinguit. Similiter cum dicimus omnem quaestionem quaerere utrum res
praedicati sit res subiecti uel sit affecta ea, hoc totum 'utrum rerum
praedicetur' etc. pro nomine quodam ponimus omnium sensuum
praedicatiuarum quaestionum, sicut /276/ etiam quando dicimus omnem
praedicatiuam affirmationem propositionem aliquid esse aliquod uel
omnem negationem aliquod esse non aliquod, animal esse animal uel
animal non esse animal, magis tamquam nomina omnium sensuum tam
affirmationum quam negationum quam orationum, alioquin falsum esset;
quia concedimus unamquamque definionem id proponere quod dicit ista
propositio aliquid est aliquod et unamquamque negationem <id
proponere> quod dicit ista aliquod non est aliquid, et ita unaquaeque
affirmatio uerum sensum haberet et unaquaeque negatio falsum. Quippe
et uerum est semper aliquid esse aliquid et falsum est aliquid non
esse aliquid. Ac si aliquid esse aliquid non reducatur ad sensum unius
propositionis aliquid est aliquid sicut fit quando in ui orationis
accipitur sed potius quasi commune nomen sit omnium dictarum
praedicatiuarum affirmationum; uerum est quod Socrates est homo et
quaelibet praedicatiua affirmatio dicit aliquid esse aliquid.  Ac si
dicatur: Dicit uel hoc quod haec propositio dicit uel quod illa dicit,
hoc est quod aliqua de omnibus propositionibus. Similiter cum dicimus
quod omnis praedicatiua quaestio quaerit utrum res subiecti sit res
praedicati uel ea informetur, illud 'utrum res praedicati' etc.
accipimus in ui nominis omnium dictarum quaestionum singularum, ac si
diceremus: Quaerit uel hoc quod dicit illa, hoc est quaerendo
propositionum alicuius quaestionis dictum.

Possumus etiam, si uolumus, ubique de inhaerentia agere essentiae quam
ui subiecti uerbi facimus, quia ista:

     Socrates est albus

aliquid esse aliquid ponimus, quia dicimus Socratem esse ipsum album,
licet maxime significatione albedinis praedicatum uocabulum
accipiatur, ut diximus. Unde ipsa sola praedicari dicitur, non
fundamentum quod in essentia copulatur. At uero cum constat aliquid
inesse alicui, id est constat rem ipsam subiecti rem ipsius praedicati
in se habere, animus -- reuertens a sensu rerum ad proprietates
terminorum -- considerat in ipsis terminis qui sit modus
praedicationis, id est utrum terminus praedicatus inhaereat, id est
conueniat, subiecto termino, uel tamquam genus ipsius, uel tamquam
definitio etc.. hoc est quod ait: IN OMNI PRAEDICATIVA QUAESTIONE
quaeritur utrum praedicatus inhaereat subiecto, id est utrum res
subiecti termini in se habeat rem praedicati.

CUM AUTEM... PROPONITUR, id est uere dicitur ALIQUID INESSE /277/
ALICUI, id est rem praedicati termini inesse rei subiecti, ID,
uidelicet praedicatus terminus, AUT MAIUS ERIT etc.; et hoc loco
relatio propositionis quod est id ad uocem fit, ac si ita diceremus:
id hoc potest fortasse sic facilius exponi ut uidelicet dicatur quod
IN OMNI DIALECTICA QUAESTIONE PRAEDICATIVA DUBITETUR de terminis
ipsius, utrum scilicet praedicata uox uere copuletur subiectae uoci,
sicut disponit.  Siue enim i<n>gera<m> rem significationem uocis
praedicati, siue subiecti, semper dubia est ueritas propositionis et
sicut dubia propositio in quaestione disponitur, inde recte rem dubiam
quaestionem quaesitam nominat, id est propositionem. Cum autem de
inhaerentia uocum dubitetur, non dico quae ... conuenientem diuisionem
supponit secundum uocem praedicatam, dicens scilicet ipsum praedicatum
terminum quandoque genus esse, quandoque definitionem etc.;
praedicatus terminus designans, id est MAIUS ERIT etc. Saepe enim de
re ad uocem et de uoce ad rem translatio fit relationis, quod
frequenter in Prisciano contingit.

Quod ait: AUT ERIT MAIUS etc. tale est quod semper erit aliquid istorum
cum uidelicet constet ipsum non esse minus, quod statim remouet
dicens: "nam nunquam minus est" etc.  Ex quo manifeste determinat quod
praedicatum accipiat regulare, quod uidelicet maius est uel aequale
subiecto.

EIQUE SUBSTANTIALITER INESSE CONTENDITUR, hoc est ostendi potest esse
ei substantiale.

     SED NON DE SUBSTANTIA IPSIUS PRAEDICABITUR; AUT EI ERIT AEQUALE
     ET IN SUBSTANTIA PRAEDICABITUR; AUT EI ERIT AEQUALE SED MINIME
     EIUS SUBSTANTIAM CONTINEBIT.

SED NON DE SUBSTANTIA REI PRAEDICATUR, hoc est non erit ei
substantiale. Idem etiam intelligendum est in eo quod supponit.

SED MINIME SUBSTANTIAM EIUS, id est non erit ei substantiale.

     NAM UT ID QUOD MINUS EST DE EO QUOD MAIUS EST PRAEDICEMUS IN
     NULLI PROPOSITIONE EVENIT.

NAM UT ID. Causam assignat quare de maiori tantum uel aequali subiecto
tractationem fecit, quia scilicet id quod minus est proprie et
regulariter praedicari non potest et praedicatum proprie non dicitur
nisi quod prorsus subiectum continet.

     SED SI TALE EST QUOD IN QUAESTIONE PROPONITUR, UT SUBIECTO SIT
     MAIUS, ET DE SUBIECTI SUBSTANTIA PRAEDICETUR, ERIT GENUS.

SED SI TALE EST. Post praemissas descriptiones assignat uocabula
secundum singulas uocationes, uidelicet genus id quod /278/ maius et
substantiale dicitur, definitio[ne] aequale et substanstiale, accidens
maius et non substantiale.

     OMNE ENIM GENUS EST MAIUS EO DE QUO PRAEDICATUR, ET DE SUBSTANTIA
     EIUS DICITUR, UT ANIMAL HOMINIS. AT SI MAIUS QUIDEM FUERIT SED DE
     SUBSTANTIA EIUS NON PRAEDICETUR, ERIT ACCIDENS, UT ALBUM HOMINI.

OMNE GENUS. Reddit causam quare hoc nomen 'genus' transferat ad
significandum omne maius et substantiale, quod uidelicet omne quod
'genus' dicitur iuxta Porphyrium est maius et substantiale quantum ad
illud de quo praedicatur ut genus.

UT ANIMAL HOMINIS EST, sub uidendum 'genus'.

UT ALBUM HOMINI, scilicet est accidens huic nomini 'homo', id est
accidentale uocabulum secundum significationem. Et nota quod 'album'
maius uocat 'homine', sicut 'iustum' superius, non quantum ad
continentiam nominatarum rerum sed quantum ad diuersitatem naturarum,
pro eo scilicet quod cum 'homo' res unius speciei tantum contineat,
'album' in pluribus speciebus consistit.

     QUOD SI AEQUALE QUIDEM SIT SED SUBSTANTIALE, SUBIECTI ERIT
     DEFINITIO, UT ANIMAL RATIONALE MORTALE HOMINI: HOC NAMQUE
     CONVERTITUR, ET SUBIECTI RATIONEM, ID EST HOMINIS SUBSTANTIAM,
     MONSTRAT. QUOD SI [1178B] AEQUALE QUIDEM SIT SED A RATIONE
     SUBSTANTIAE SEIUNCTUM, ERIT PROPRIUM: UT RISIBLE HOMINI.

HAEC NAMQUE. Commendatio exempli de aequali et substantiali.

SED A RATIONE SUBSTANTIAE, id est a proprietate substantialis uocis
etc.

     ITAQUE DIALECTICAE SIMPLICES QUAESTIONES, AUT DE GENERE AUT DE
     ACCIDENTI AUT DE DEFINITIONE AUT DE PROPRIO FIUNT.

ITAQUE. Quandoquidem quaestiones simplices, id est praedicatiuae,
aliae de maiori et substantiali etc., ergo aliae de genere etc.; a
descriptionibus.

Et nota quod 'genus' et 'proprium' largius accipit quam Porphyrius.
Omne enim quod maius est et substantiale 'genus' hic dicitur, sicut:

     Homo est Socrates (uel: animal rationale mortale) (uel:
     irrationale).

'Proprium' dicitur uero non tantum specialissimae speciei, sicut apud
Porphyrium sed quodlibet aequale et non substantiale, sicut est
risibile homini, uel homo risibili, coloratum corpori uel substantia
colorata, uel nauigabile risibili, uel animal sensibili.

'Definitio' uero dicitur quodlibet aequale alteri et substantiale,
sicut sensibile animali, uel substantia animata sensibilis. Si autem
animal de sensibili praedicatur uel substantia sensibilis, uidebitur
quaestio de proprio. Quippe animal uel substantiale non est eis, cum
plus denotet. Quippe animalis quidem nomine 'corporeum' continetur et
fortasse plura alia.

Et attende quod in hoc loco hoc nomen 'definitio' quodammodo
restringitur et quodammodo amplificatur. Nam in eo quod non continet
/279/ quaslibet descriptiones quae etiam definitiones dicuntur stricte
sumitur; in eo uero quod simplex uocabulum continet, sicut 'sensibile'
et pleraque alia, amplificatur. A caeteris quoque uocabulum quodammodo
restringitur et extenditur.

Nam quod ea tantum accidentia talia quae maiora sunt uocamus
'accidentia', stricte accipimus 'accidens'.  Cum sanum quoque animali
et album corpori propria sint accidentia, nullum autem maius proprie
accidens uidetur esse ei quod maius est quam ipsum proprium
susceptibile non habet quantum ad significationem cuius nominata
excedit sicut album cygni, immo corporis. In eo uero large sumitur
'accidens' quod non tantum alia uocabula continet quae uidelicet ex
accidentalibus formis imposita sunt, uerum et alia. Nam istae omnes
quaestiones de accidenti sunt, id est de maiori et non substantiali:

     Utrum homo sit non aequus 

uel:

     <Utrum> rationale sit sensibile

uel:

     <Utrum> album sit corpus.

Quaeritur autem de quaestionibus de modo inhaerentiae utrum in hac
diuisione claudantur. Et quidam putant tantum hic agi de hiis quae de
inhaerentia sola fiunt; et cum praemittatur in omni dialectica
quaestione praedicatiua quaeritur utrum praedicatus inhaereat
subiecto, determinant praedicatiuam de inhaerentia. Dicunt enim quia
in illa de modo inhaerentiae non quaeritur de inhaerentia sed de modo
tantum -- ueluti cum quaeritur utrum animal inhaeret homini ut genus,
uel ut definitio, uel ut proprium, uel ut accidens.

Sed profecto huiusmodi determinatio necessaria nobis non uidetur. Nam
quandoque de modo inhaerentiae est, de inhaerentia etiam dici potest
sed non conuertitur. Cum enim omnis praedicatiua quaestio a
praedicatiua propositione descendat et omnis praedicatiua propositio
circa inhaerentia<m> praedicati consistat, necesse est in omni
praedicatiua quaestione de inhaerentia quaeri. Sicut:

     Homo currit

ita:

     Homo currit celeriter

praedicatiua propositio est. Et sicut ibi simpliciter praedicatur
'currit', ita haec oratio 'currit celeriter' praedicatur hic.
Similiter 'animal' praedicatur de homine et 'animal' praedicatur de
homine ut genus, utraque propositio praedicatiua et in utraque de
inhaerentia praedicati ad subiectum quaeritur. Ibi quidem simpliciter
utrum 'animal' sit praedicatum, hic uero utrum sit tale praedicatum.
Siue itaque quaestio sit simpliciter de inhaerentia est, quamuis
alteri comparata respectu illius de modo inhaerentiae dicatur, ueluti
cum dicitur:

     Utrum homo sit animal

haec simpliciter de inhaerentia est, haec uero:

     Utrum 'animal' praedicatur de /280/ homine ut genus

de modo inhaerentiae est quantum ad illam; ipsa tamen in se, secundum
proprios terminos, de inhaerentia est et secundum hoc scilicet quod
quaeritur utrum inhaerere homini ut genus conueniat animali; unde
etiam ipsa quoque quaestiones quaerentes de modo inhaerentiae habere
potest, ueluti si quaeratur utrum praedicari de homine ut genus, hoc
totum conueniat animali, sicut genus.

Oportet itaque eam quoque fuisse de inhaerentia ad quam rursus de modo
inhaerentiae descendit. Si itaque omnes quoque de modo inhaerentiae de
inhaerentia esse secundum proprios terminos suos concedimus, et
secundum hoc quod de inhaerentia accipiuntur, omnes sub quaestione
accidentis cadere uidentur ut, quemadmodum caeterae, ex regulari
propositione descendant, ex ea uidelicet in qua maius uel aequale
praedicatur. Nam praedicari de homine ut genus accidens est animali,
uel praedicari de homine ut proprium accidens est risibili.  Quippe
plura alia hoc habent quod ita praedicantur de homine.

Omnes itaque quaestiones regulares, ut dictum est, de inhaerentia, in
quibus uidelicet maius uel aequale praedicatur, siue sint simpliciter
de inhaerentia siue de modo inhaerentiae, sub hac diuisione clauduntur
secundum proprietatem praedicatorum terminorum et omnes, ut dictum
est, de modo inhaerentiae si ex regulari praedicato descendunt sicut
caeterae quae simpliciter de inhaerentia sunt sub quaestione de
accidenti continentur. Si uero regulare non sit praedicatum nec maius
uidelicet nec aequale, omnino ab hac diuisione sicut caeterae
excluduntur, ueluti istae:

     Utrum arbor sit animal?

uel:

     Utrum animal sit genus arboris?

Nisi forte ad opinionem alicuius respiciamus, qui[s] putat animal
genus arboris esse, idem per animal quod per animatum accipiens,
secundum quod in sequentibus hanc quaestionem: utrum arbores si<n>t
animalia designat a genere.

Non itaque omnes quaestiones de modo inhaerentiae comprehendere uere
possumus in ista diuisione, sicut nec omnes de inhaerentia si ad
proprietatem terminorum, scilicet ad eos tantum quorum praedicatum
maius est scilicet uel aequale, respiciamus.

Boethius tamen in sequentibus de modo inhaerentiae omnes ad has
quattuor species quaestionis reducere uidetur, nec omnes eas sub
quaestione de accidenti ponere sed diuersa sub diuersis collocare,
/281/ omnes uidelicet illas quae quaerunt de aliquo utrum sit
definitio alterius, ponens sub quaestione de definitione et similiter
quaestionem de aliis modis sub aliis quaestionibus. Unde in
sequentibus locos a maiori uel a minori tractans, huiusmodi
quaestiones:

     Utrum animalis sit moueri ex se

uel:

     <Utrum> animal rationale mortale sit definitio hominis

'quaestiones de definitione' appellat. Illas etiam in quibus quaeritur:

     Utrum bipes sit proprium hominis

     An uirtutis laudari

     An uidere habentis oculos (aut: patris procuratorem esse)

     An animalis sit proprium moueri

omnes 'de propriis' dicit esse. Qui etiam iam statim dicturus est esse
de genere tam eam quae da inhaerentia sit, quam eam quae fit de modo
inhaerentiae, uelut istas:

     Utrum caelestia corpora sint rationalia,

uel:

     Utrum differentia sit TYRANNI a principe quod PREMAT POPULUM
     VIOLENTA DOMINATIONE

et fortasse nihil impedit si in sequentibus supra posita nomina
quaestionum largius accipit quam superius, ut uidelicet non solum
istam 'quaestionem de genere' uocet in qua praedicatur uox illa quae
nominatur ab hoc nomine quod est 'genus', uerum etiam illas in quibus
hoc nomen 'genus' enuntiat, quando scilicet quaeritur de aliquo utrum
sit genus alicuius; aut fortasse magis secundum opinionem egit quam
secundum ueritatem quando quaestiones de diuersis modis inhaerentiae
sub diuersis quaestionibus assignauit, quae potius quando ex regulari
praedicato fuerit sub quaestione de accidenti communiter cadunt, ut
supra meminimus.

     POSSUNT VERO FIERI ETIAM DE DIFFERENTIA QUAESTIONES CUM QUAERITUR
     CAELESTIA CORPORA RATIONALIA SINT NECNE, VEL CUM DUBITATUR EANE
     SIT TYRANNI AC PRINCIPIS DIFFERENTIA, QUOD HIC LEGIBUS SUMPSIT
     IMPERIUM, ILLE VIOLENTA DOMINATIONE POPULUM PREMIT.

POSSUNT VERO. Proposita et expedita diuisione quaestionis
praedicatiuae per quattuor species, mouet obiectionem de quibusdam
quaestionibus quae, cum sint praedicatiuae, non uidentur in diuisione
praemissa contineri, ac statim eas ad praedictam diuisionem <reducit>;
haec uero quaestiones sunt tres, quaestio scilicet de differentia, de
comparatione, de eodem.

Continuatio: Diu<isa> est praedicatiua quaestio regularis per quattuor
tantum species praedictas sed uidentur aliae quaestiones esse, praeter
scilicet supra dictas et hoc est: Sed QUAESTIONES POSSUNT ETIAM FIERI
DE DIFFERENTIA, de comparatione, de eodem.

CAELESTIA CORPORA planetas uocat quos Platonici 'deos' quoque nominant
et animalia RATIONALIA immortalia esse affirmant. Unde rationalis
differentia substantialisque deum et hominem continet; hoc quoque loco
genus utrique praeponitur.  /282/

EANE. Duplex est quaestio, utrum scilicet premere POPULUM VIOLENTA
DOMINATIONE sit differentia TYRANNI a rege, uel sumere imperium
secundum leges sit differentia regis a tyranno.

     SED TANTUMDEM EST DE DIFFERENTIA QUAERERE, QUANTUM SI DE GENERE
     DUBITETUR.

SED TANTUMDEM EST, hoc est de omni differentia substantiali, scilicet
fieri potest quaestio de genere; non tamen omnis quaestio de
differentia substantiali de genere est, nisi sit ipsa maior subiecto,
ut rationale uel animatum, homine. Sin animatum de corpore animato,
uel sensibile de animali praedicetur, de definitione est potius, ut
supra diximus (id est de aequali et substantiali), non de genere.

Attende quod 'premere populum uiolenta dominatione' nec substantialis
differentia est cum nullam constituat speciem, nec loco generis accipi
potest cum non sit maior tyranno. Quod si etiam ipsa quodammodo
substantialis diceretur tyranno, sicut quidam uocant iustitiam
quodammodo substantialem iusto, uel etiam maior posset ostendi quam
tyrannus, non tamen uidetur praesens quaestio per eam ad suprapositam
diuisionem retorqueri. Quippe supradicta diuisio secundum praedicata
tantum facta est; hic uero 'premere populum' subiectum est, non
praedicatum. Sed neque de genere in eo dici potest quod uel hoc nomen
genus ibi praedicatur, uel significatum ipsius.

Unde de genere nullo modo dicenda esse uidetur sed sponte sophisticum
exemplum posuit, gratia exercendi lectoris uel opinione<m> fortasse
secutus eorum qui de genere hanc quoque putabant esse et omnem magis
in qua ponitur qualiscumque differentia cum eo cui non potest abesse
quocumque loco ipsa ponatur siue in subiecto, siue in praedicato, pro
eo namque quod quaestiones differentia frequenter de genere esse
uidebantur; quia plures sunt differentiae speciei excedentes quam
aequales, putabant omnem de differentia esse de genere, siue ipsa
differentia praedicaretur uel subiceretur, siue hoc nomen
'differentia' praedicaretur, cum uidelicet quaeritur de aliquo utrum
sit differentia alicuius, nisi forte et eas de genere dicamus esse in
quibus quaeritur de inferiori generis sicut de genere simpliciter,
ueluti ista:

     Utrum substantia sit genus generalissimum hominis.

Quippe generalissimum est inferius generis. Sic et differentia, quam
hoc loco accipit, inferius est generis, id est maioris et
substantialis.  Non enim differentia<m> alicuius hic dicit nisi qui
maior est. Tale est ergo cum dicitur:

     Utrum haec sit differenti a illius

ac si dicatur: Utrum hoc tale genus illius? Potest etiam sophisticum
exemplum esse, gratia exercendi lectoris.  /283/

Quantum autem ad rei ueritatem, ad supra positam diuisionem prima
quaestio quae de inhaerentia est pertinet, nisi forte quod neque
animalia neque rationalia esse Aristoteles 'caelestia corpora'
concedere dicitur, sicut Plato uoluit. Sed ne philosophos tantos
relinquamus contrarios, dicamus Aristotelem a Platone non de sidere
[in] sententiam sed diuersam nominis acceptionem quandoque habuisse,
quando uidelicet animalis nomine sola mortalia includebat, ea
uidelicet quae uel gressibilia uel uolatilia sunt uel aquatica uel
reptilia. Qui etiam hoc quandoque nomen animal rationale aliquando in
designatione tantum discretionis humanae accipiebat, aliquando etiam,
sicut et Plato, utroque nomine indifferenter utebatur, ut aequiuoce et
uniuoce 'caelestia corpora' quoque cum caeteris animalibus uel
animalia uocaret uel irrationalia. Unde ipse quoque 'animal rationale
mortale' pro definitione hominis accipit, cum ait in praedicato
inhaerentiae ut hominis in subiecto aliquo homine praedicatur et nomen
et ratio, quidam enim homo, et homo est et animal rationale mortale.
Si enim 'rationale' uniuoce accipi uellet, cum 'caelestia quidem
corpora' nominaret, nequaquam in definitione ipsum poneret in
designatione eorum et hominum. Quod si acciperet in ea significatione
ipsum, qua solum hominibus conuenit, superflueret mortale. Duabus
itaque significationibus Aristoteles hoc nomine 'rationalis' usus est,
in quadam largiori sicut Plato, in quadam strictiori frequentius. Unde
magis utitur pro definitione hominis animal gressibile bipes quam
animal rationale mortale.

     AUT ENIM CONSTITUTIVA ERIT DIFFERENTIA AUT DIVISIVA: SED SI
     CONSTITUTIVA FUERIT QUASI GENERIS OBTINET LOCUM, UT
     RATIONABILITAS HOMINI; VEL SI RATIONE DEGUNT CAELESTIA CORPORA,
     CAELESTIBUS QUOQUE CORPORIBUS.

AUT ENIM. Probat quod differentia praedicta facit quaestionem de
genere, id est de maiori et substantiali, per hoc uidelicet quod habet
naturam tam generis quam speciei. Generis quidem in eo quod constituit
speciem. Speciei uero in eo quod diuidit genus, loco speciei posita.
Unde sicut genus et species praedicata inferioribus suis quaestionem
faciunt de genere, ita differentia constitutiua eorum, loco ipsorum
posita, in praedicatione eorumdem inferiorum quaestiones facit de
genere, ut cum sit 'sensibile' uel 'animatum' constitutiua differentia
'animalis' uel 'rationalis', quoque 'hominis' praedicare de eisdem
subiectis faciunt quaestionem de genere. uelut istas:  /284/

     Utrum homo sit sensibile

uel:
     Utrum Socrates sit rationalis.

Sic iungo: Recte dictum est quaestionem de differentia, scilicet
substantiali, esse de genere, scilicet de maiori et substantiali;
quare uidelicet DIFFERENTIA quaelibet CONSTITUTIVA alicuius generis
uel DIVISIVA LOCUM GENERIS, id est maioris et substantialis, OBTINET,
hoc est est maius aliquo et substantiale. A causa. Quippe proprietas
differentiae causa est, proprietas quaestionis eftectus. Sic lege:
Differentia cuiuslibet uel constitutiua est ipsius, uel diuisiua.

SED SI, hoc est in eo quod est constitutiua speciei, OBTINET
proprietatem GENERIS, id est similis est generi, in eo scilicet quod
constituit speciem.

UT RATIONALITAS id est uocabulum significans rationalitatem, hoc
uidelicet nomen 'rationale' OBTINET LOCUM GENERIS; hominis, id est
homini quasi genus, hoc est maius et substantiale.

VEL. Etiam est quasi genus CAELESTIBUS CORPORIBUS, hoc est continet
illa quasi generalia uocabula.

SI IPSA, scilicet rationalia CORPORA DEGUNT, id est uiuunt ratione ita
scilicet ut sint rationalia, alii non.

     AT SI DIVISIVA FUERIT, VELUT SPECIES CONSIDERATUR, [1178C] OMNIS
     ENIM SPECIES CUM DIVISIBILI DIFFERENTIA EST.

AT SI DIVISIBILIS, hoc est in eo quod diuidit genus, proprietatem
speciei tenet. Nec mirum quia omnis SPECIES CUM DIUISIBILI DIFFERENTIA
EST, hoc est habet diuisibilem differentiam; et istud omnis referendum
est ad manerias specierum, non ad singulas species. Quippe species
tantum substantiae differentias habere concedimus. Quod ergo ait
'omnis species' talis est omnis maneria specierum, quare et
subalternae quaedam differentias habent et specialissimae, et hoc est:
OMNIS SPECIES etc.; locus a causa, quod enim species differentias
habent causa est quare ipsae speciei locum obtinent in diuidendo
genus.

     QUOD SI DIFFERENTIA NUNC QUIDEM LOCO GENERIS, NUNC VERO SPECIEI
     LOCO UTIMUR, AMBIGI NON POTEST, CUM DE EA QUAERITUR DE GENERE
     DUBITARI.

QUOD SI. Ac si diceret: Et quia differentia tam generis quam speciei
proprietatem obtinet, AMBIGI NON POTEST, id est certum est, ubi
QUAERITUR de differentia, hoc est sit quaestio de differentia eam
etiam DE GENERE, ueluti quando de differentia praedicatur, de specie
minore ea uel de inferioribus eius speciei. Nam quando differentia
aequalis est speciei, de definitione est, ut supra meminimus; Boethio
uero sufficit quaestiones de differentia quae omnino uidebantur
alienae a supra posita diuisione, eas per aliquam partem alicui membro
illius diuisionis aptare.

     FIERI VERO POTEST UT ALIQUID IN CERTAMEN COMPARATIONE DUCATUR,
     VELUT CUM AMBIGITUR AN MELIOR SIT FORTITUDO IUSTITIA.

ACCIDERE VERO. Quaestionem quoque de comparatione ad /285/
suprapositam diuisionem retorquet et dicit accidere quandoque UT
ALIQUID DUCATUR IN CERTAMEN et comparationem, id est in quaestionem,
quod CERTAMEN promouet, id est disputationem, quae quaestio sit de
COMPARATIONE ut ista:

     Utrum melior sit fortitudo iustitia.

     SED HAEC QUAESTIO IN ACCIDENTIS NECESSE EST DUBITATIONE PONATUR.

SED HAEC NECESSE EST. Etiam dubitationem, id est quaestionem de
accidenti. Et nota quod cum ait: 'haec', non de omni concessit sed de
eis quae sunt huiusmodi, cuiusmodi est ista ubi praedicatur
accidentale uocabulum quod maius est. Nam melius quam iustitia maius
est quam fortitudo. Iustitia namque, id est aequitas, teste Tullio,
uirtus ea dicitur quae unicuique reseruat quod suum est, hoc est
unumquodque tractat secundum hoc quod debetur ei; fortitudo uero est
considerata periculorum susceptio et laborum perpessio. Unde quia haec
in tribulatione permanet uiriliter, dignior illa et maioris meriti
iudicatur. Siquis autem quaerat utrum auaritia sit melior iustitia,
uel sit melior luxuria, de comparatione quidem est quaestio sed non de
accidenti; non est maius scilicet praedicatum subiecto. Unde non
generaliter concedendum est quod omnis quaestio de comparatione sit de
accidenti sed illae tantum quae sunt huiusmodi, hoc est in quibus
praedicatur maius.

     NAMQUE AD COMPARATIONEM NIHIL NISI ACCIDENS VENIT, HOC ENIM SOLUM
     RECIPIT MAGIS ET MINUS.

NAMQUE. Reddit causam quare quaestio de comparatione sit de accidenti,
quia scilicet SOLUM ACCIDENS, id est solum accidentale uocabulum uenit
ad comparationem, quod statim a descriptione comparandi probat,
dicens: HOC ENIM SOLUM, id est solum accidentale uocabulum RECIPIT in
constructione MAIUS ET MINUS.

     RURSUS DE EO QUOD EST IDEM POTEST FIERI CERTAMEN, UT AN IDEM SIT
     UTILE QUOD HONESTUM.

RURSUS POTEST. Sicut quaestionem de differentia uel quaestionem de
comparatione retorsit ad suprapositam diuisionem, ita et facit
quaestionem de eodem; ac primum ponit eas dicens etiam fieri
quaestionem de eodem, id est quaeri de aliquo utrum sit prorsus idem
cum alio.

     SED HIC QUAESTIO DEFINITIONI AGGREGANDA EST: QUARUM ENIM RERUM
     EADEM EST DEFINITIO, IPSAE QUOQUE SUNT EAEDEM; QUARUM VERO
     DIVERSA SUBSTANTIAE RATIO EST, IPSAE QUOQUE [1178D] SUNT
     DIVERSAE.

SED HAEC QUAESTIO, hoc est ponenda est sub quaestione de definitione.
Quippe tale est ac si dicatur:

     Utrum definitio honesti sit definitio utilis

et est quidem de definitione quantum ad modum inhaerentiae, secundum
id scilicet quod quaerit de aliquo utrum sit definitio alicuius et
oportet definitionem pro aequali et substantiali accipi.  Similiter
idem sumi conuenit /286/ pro aequali et substantiali, ac si dicatur
utrum id quod substantiale et aequale est honesto, sit aequale et
substantiale utili; et hoc loco omne illud substantiale uidetur dici
alteri, cuius essentia in altero concluditur ut 'albedo', 'albo', uel
'affectum albedine', 'albo'.

QUARUM ENIM RERUM. Reddit causam quare haec quaestio utrum utile sit
quod honestum de definitione sit, in hoc uidelicet sensu, utrum
uidelicet definitio istius sit definitio illius, quia uidelicet in hoc
sensu non incongrue accipitur, pro eo scilicet quod illae res quarum
est eadem definitio, sunt eaedem; sicut gladius, ensis, mucro. Sed
quomodo res pluraliter dicit<ur> cum eadem penitus sit, profecto
secundum uocabulorum diuersitatem pluralitas rerum accipitur; ac
fortasse de uocabulo per transitionem huiusmodi quod est res accipi
poterit hoc modo: QUARUM RERUM, id est quorum nominum rerum, EST EADEM
RATIO, id est definitio, IPSAE res, id est ipsa nomina rerum sunt
eadem in significatione.

SUBSTANTIAE RATIO, id est definitio.

     IGITUR SIMPLICIS DIALECTICAE QUAESTIONES RECTE QUATTUOR SPECIES
     ESSE DICUNTUR, DE QUIBUS SUFFICIENTER DICTUM EST.

IGITUR SIMPLICIS. Quandoquidem illae quoque quaestiones quae omnino
uidebantur alienae a suprapositis speciebus quaestionis retorqueri
possunt ad eas, IGITUR RECTE dictum est superius QUATTUOR SPECIES ESSE
SIMPLICIS, id est praedicatiuae quaestionis regularis. A causa.

     NUNC IGITUR DE CONDITIONALIBUS QUAESTIONIBUS TRACTANDUM EST,
     QUARUM QUIDEM ALIA CONSTAT EX AFFIRMATIVIS DUABUS, ALIA EX DUABUS
     NEGATIVIS, ALIA EX AFFIRMATIONE ET NEGATIONE, ALIA EX NEGATIONE
     ET AFFIRMATIONE.

NUNC IGITUR. Quia uidelicet egimus de praedicatiuis quaestionibus ad
doctrinam quaestionum, IGITUR DE CONDITIONALIBUS. A simili propter
eamdem causam, uel a causa simpliciter. Has autem statim subdiuidit
secundum naturam consequentiarum ex quibus descendunt et quattuor
species earum facit, sicut superius praedicatiuarum.

     SI IGITUR EX DUABUS AFFIRMATIONIBUS CONDITIONALIS CONSTAT
     PROPOSITIO, ID QUAERITUR AN AFFIRMATIO AFFIRMATIONEM SEQUATUR;
     QUOD SI EX DUABUS NEGATIONIBUS PROPOSITIO IUNCTA SIT, ID IN
     DECERTATIONE EST AN NEGATIO NEGATIONEM COMITETUR: QUOD SI EX
     AFFIRMATIONE ET NEGATIONE, VEL NEGATIONE ET AFFIRMATIONE
     COPULETUR, ID AMBIGITUR AN AFFIRMATIONEM NEGATIO, AN AFFIRMATIO
     NEGATIONEM COMITETUR; AC PRIUS QUIDEM EIUS QUAESTIONIS FACIENDA
     [1179A] EST DIVISIO, IN QUA DISCEPTATUR AN AFFIRMATIONEM
     AFFIRMATIO CONSEQUATUR, QUAE PRAEDICATIVARUM QUAESTIONUM NON
     EFFUGIT DIVISIONEM.

SI IGITUR. Quandoquidem quattuor manerias hypotheticarum quaestionum
diximus, igitur singularum sensus aperiamus. A causa. Et hoc est: SI,
id est quando PROPOSITIO CONDITIONALIS a qua descendit quaestio
CONSTAT etc., id in quaestione quaeritur an affirmatio affirmationem
sequatur, hoc est si ita est in re ut ista affirmatio dicit, ita sit
ut illa ponit.

IN DECERTATIONE, id est quaestione. Et nota quod distinctius hic
aperit sensus hypotheticarum quaestionum quam superius
praedicatiuarum.  Ibi enim generaliter dixit in omni quaeri utrum
praedicatus inhaereat subiecto; hic non dicit generaliter quaeri an
consequens sequatur ad antecedens, immo /287/ diligentius et
distinctius secundum singulorum terminorum constitutiones singularum
quaestionum aperit sensus ac prius facta diuisione hypotheticarum
quaestionum per quattuor species et insuper assignato quid unaquaeque
quaestio hypothetica intendit, uniuscuiusque constitutionem
demonstrat, ex qualibus scilicet terminis coniungatur, ac primum
ostendit intra quos terminos illa fiat quae ex duabus affirmationibus
constat; et sciendum est quod hic tantum agit de simplicibus
quaestionibus, non de compositis quod et ipse postea determinat, ibi
uidelicet: ATQUE HAEC DE EA QUAESTIONE INTELLIGENDA SUNT.

Quae scilicet hypothetica quaestio quae ex duabus affirmationibus
constat non effugit diuisionem praedicatiuarum quaestionum, hoc est
eadem in materia uersatur. Quod ostendit a causa sic, quia uidelicet
propositiones hypotheticae ex quibus ipsae quaestiones descendunt in
eadem materia maxime ponuntur, pro eo scilicet quod maxime recipi
solent et hoc est:

     NAM UT PRAECEDAT ALIQUID ET ALIUD CONSEQUATUR, IN HIS FERE REBUS
     EVENIRE SOLET QUAS PAULO SUPERIUS COMMEMORAVI. SPECIEM QUIPPE
     SEQUITUR GENUS, VEL DIFFERENTIA, VEL DEFINITIO, VEL PROPRIUM, VEL
     INSEPARABILE ACCIDENS.

NAM UT PRAECEDAT ALIQUID etc., hoc est consequentia ex duabus
affirmationibus iuncta solet maxime proponi in his rebus quas paulo
ante commemoraui, id est inter terminos praedicatiuae quaestionis quos
supra annumeraui in diuisione praedicatiuarum quaestionum, quae
scilicet sunt: GENUS, DEFINITIO, PROPRIUM, ACCIDENS. Illud 'fere' non
est exclusiuum sed augmentum, ac si diceret: Fere in aliis tantum,
quia uidelicet fit et in aliis quae ibi incipit determinare.

INTER HAEC AUTEM etc. Et attende quod hoc loco cum ait: 'rebus'
terminos accipit, id est uoces, sicut est genus, definitio, non
accipit res.

     ITEM PROPRIUM AC DEFINITIONEM SEQUITUR SPECIES, PROPRIUM VERO
     SEQUITUR DIFFERENTIA ET DEFINITIO, ET DEFINITIONEM SEQUITUR
     PROPRIUM VEL DIFFERENTIA, HOC MODO: NAM SI HOMO EST, ANIMAL EST;
     ET SI HOMO EST, RATIONALE EST; ET SI HOMO EST, ANIMAL RATIONALE
     MORTALE EST; ET SI HOMO EST, RISIBILE EST; SI AETHIOPS EST, NIGER
     EST. SI RISIBILE EST, HOMO EST; SI ANIMAL RATIONALE MORTALE EST,
     HOMO EST. SI RISIBLE, RATIONALE EST; SI RISIBLE EST, ANIMAL
     [1179B] RATIONALE MORTALE EST; SI ANIMAL RATIONALE MORTALE EST,
     RISIBILE VEL BIPES EST.

NAM SI HOMO EST, ANIMAL. Probat a partibus per exempla quae superius
dixit, quod scilicet genus sequitur speciem etc. Alia probabiliter,
quia hoc sequitur illud probabiliter, ideo determinauimus quia paucas
de hoc modo consequentias recipimus. Sed sicut quaestiones uel locos
assignat quandoque secundum opinionem, ita etiam ueritatem
consequentiarum magis secundum opinionem conseruat. Quippe cumque in
Topicis maxime probabilitatem intendat, non est absurdum ista
quandoque secundum uerisimilitudinem, id est probabilitatem,
assignare. Nota hoc loco quod non solum propositiones dicuntur
antecedens et consequens, uerum etiam simplices termini in quibus
consistit uis inferentiae.

     PRAETER HAEC AUTEM ALIAS QUIDEM EFFECTUS CAUSAM, ALIAS QUIDEM
     EFFECTUM CAUSA SEQUITUR. EFFECTUS CAUSAM ITA: SI SOL PRAESTO EST,
     LUCET.  EFFECTUM CAUSA HOC MODO: SI QUID EXUSTUM EST, IGNIS
     ADFUIT; VEL SIC: SI SOL VIDETUR, LUCET.

PRAETER HAEC AUTEM. Post illos terminos quos habet communes /288/
hypothetica quaestio cum praedicatiua, addit alios dicens: PRAETER
HAEC, id est praeter supra dictos terminos, ALIAS, id est aliquando,
etc.

     ITEM TOTUM PARTES SEQUUNTUR, UT: "SI INTEGRA DOMUS EST, ET TECTUM
     ET PARIETES ET FUNDAMENTA CONSISTUNT".

INTEGRA DOMUS dicit, ne quis existimet imperfectam domum appellari
domum.

     MODUS ETIAM SEQUITUR NOMEN PRINCIPALE, UT SIT IUSTITIA BONA EST,
     ET QUOD IUSTE EST, BONUM EST. NOMEN ETIAM PRINCIPALE SEQUITUR
     MODUM, UT SI QUOD IUSTE EST, BONUM EST, ET IUSTITIA BONA EST.

MODUS. Modus appellatur aduerbium inflexum a principali, id est a
primitiuo nomine, ut a 'iustitia' uel a 'iustus' deriuatur 'iuste'.

     ACCIDENTIA QUOQUE COMITATUR ID QUOD SUBIECTUM EST, UT SI ALBUM
     EST, CORPUS EST.

ACCIDENTIA QUOQUE. Hoc etiam est de [ad] diuisione, quia aliter
accidens accipit hic quam in diuisione praedicatiuae quaestionis.
Quippe 'album' accidens 'corpori' non poterat ibi esse, cum non esset
maius. Sic lege: ID QUOD SUBIECTUM EST, id est fundamentum comitatur
sua accidentia quia conceditur sequi fundamentum adiacens.

     QUAE CUM ITA SINT, CONDITIONALIS QUOQUE SIMPLEX EX DUABUS
     AFFIRMATIONIBUS COPULATA, [1179C] ILLA FERE DIVISIO FACIENDA EST
     QUAESTIONIS, QUOD IN EA VEL DE GENERE, VEL DE DIFFERENTIA, VEL DE
     SPECIE, VEL DE PROPRIO, VEL DE DEFINITIONE, VEL DE ACCIDENTI, VEL
     DE CAUSA ATQUE EFFECTU, VEL TOTO AC PARTIBUS, VEL DE MODO AC
     PRINCIPALI NOMINE DUBITETUR.

QUAE CUM ITA SINT, id est quandoquidem hypotheticae propositiones ex
duabus affirmationibus constantes in huiusmodi consistunt. A causa.
Hoc loco 'fere' ponitur ad exclusionem quaestionis inter accidens et
subiectum, quam hic non commemorat ac fortasse ad exclusionem aliarum
multarum quae fieri possent ex consequentia probabili inter duas
affirmationes.

     ATQUE HAEC DE EA QUAESTIONE INTELLIGENDA SUNT, QUAE CUM SIT
     HYPOTHETICA SIMPLEX, EX DUABUS TAMEN IUNGITUR AFFIRMATIVIS.

QUAE CUM SIT HYPOTHETICA SIMPLEX, id est descendens ex simplici
consequentia quae uidelicet ex solis categoricis constat, non ex aliis
hypotheticis.

     IN HISDEM ETIAM DIFFERENTIIS ILLAS QUOQUE CONSISTERE NECESSE EST
     QUAESTIONES, QUAE AB HIS VENIUNT PROPOSITIONIBUS QUAE EX UTRAQUE
     CONSTANT NEGATIONE. NAM SI GENUS NON EST, SPECIES NON EST. ITEM
     SI DIFFERENTIA, VEL DEFINITIO, VEL PROPRIUM NON SIT, SPECIES NON
     ERIT. ET DE CAETERIS QUIDEM QUAE SUPERIUS DICTA SUNT, EODEM MODO
     CONSIDERANDUM EST. QUICQUID ENIM ANTECEDIT UT ALIUD CONSEQUATUR,
     SI ID QUOD [1179D] SEQUITUR NON FUERIT, NEC ILLUD EST QUOD
     ANTECEDIT.

IN EISDEM AUTEM. Ostensa materia hypotheticae quaestionis constantis
ex duabus affirmatiuis, ostendit etiam constantis ex duabus negatiuis
et dicit in eadem materia uersari hanc et illam quaestionem de quo
causam huiusmodi proponit, quod quotiens aliquid antecedit ad aliud,
destructo consequenti, destruitur antecedens.

Quod ait: IN EISDEM DIFFERENTIIS talis est eisdem terminis, per quos
differt ab aliis quaestionibus.

     EARUM VERO QUAESTIONUM QUAE EX AFFIRMATIONE ET NEGATIONE
     CONSISTUNT, ILLA FERE DIVISIO EST, QUOD VEL IN DIVERSIS
     GENERIBUS, VEL IN DIUERSIS SPECIEBUS, VEL IN CONTRARIIS, VEL IN
     PRIVATIONE ATQUE HABITU CONTINENTUR.

EARUM VERO QUAESTIONUM. Materiam quoque constantis ex affirmatiua et
negatiua declarat. 'Fere' ad exclusionem ponit quarundam quae hic non
continentur sed in sequentibus ubi dicet: "Postremo in omnibus quae
eadem non sunt", id est si penitus non consentiunt. Et attende quod
hic quoque ad propria respicit secundum hoc quod huiusmodi
consequentiae in talibus terminis maxime recipi solent, sicut et illae
de immediatis quas supponet, quod omnino reprobandum a pluribus esse
recte iudicatur.

     UT ENIM AFFIRMATIONEM NEGATIO CONSEQUATUR, AUT DIVERSUM PONITUR
     GENUS, UT QUOD AB EO DIUERSUM EST ABNUATUR HOC MODO: SI HOMO EST,
     ALBEDO NON EST; VEL SI SUBSTANTIA EST, QUALITAS NON EST; VEL SI
     SUB EODEM GENERE DIUERSAE SPECIES PROPONANTUR HOC MODO: SI HOMO
     EST, EQUUS NON EST; UEL SI CONTRARIA, UT SI ALBUM EST, NIGRUM NON
     EST; VEL SI PRIVATIONES, UT SI CAECUS EST, NON VIDET; ET POSTREMO
     IN OMNIBUS, QUAECUMQUE EADEM NON SUNT, EVENIT, UT, SI UNUM EST,
     ALTERUM [1180A] NON SIT.

UT ENIM. Bene dixi quaestiones ex affirmatione et negatione /289/
fieri in talibus terminis quia consequentiae quae descendunt maxime
recipiuntur in talibus terminis. A causa.

     ITA UT PROPOSITAM AFFIRMATIONEM NEGATIO COMITETUR, AUT DIVERSA
     ERUNT GENERA, AUT DIVERSAE SPECIES, AUT CONTRARIA, AUT PRIVANTIA,
     AUT QUOLIBET ALIO MODO SIBI INVICEM INCONVENIENTIA.

ITAQUE. Quandoquidem ista quaestio ex diuersis generibus constat et
illa ex diuersis speciebus etc., ergo quaestio ex affirmatione et
negatione. A partibus.

     UT AUTEM NEGATIONEM AFFIRMATIO CONSEQUATUR, QUAE ERAT QUARTA
     CONDITIONALIS PROPOSITIONIS DIFFERENTIA, FIERI NON POTEST, NISI
     IN HIS CONTRARIIS QUAE MEDIO CARENT, ET QUORUM ALTERUM SEMPER
     INESSE NECESAE EST, HOC MODO: SI DIES NON EST, NOX EST; SI
     TENEBRAE NON SUNT, LUX EST.

UT AUTEM NEGATIO. Ostendit ad ultimum materia<m> quaestionis
constantis ex affirmatiua et negatiua.

QUAE ERAT ENIM... DIFFERENTIA, id est quattuor species differentes a
caeteris tribus, NON POTEST FIERI, id est recipi regulariter, scilicet
nisi in his contrariis. Sed si 'contraria' proprie accipiamus, falsum
est, et cum substantiae nihil sit contrarium, sit tamen probabiliter
huiusmodi consequentia de qualibet substantia et inter corpus et
speciem, uel de qualibet re[m] inter hominem et non hominem. Quod si
'contraria' large sumamus pro quibuslibet scilicet oppositis, tunc
etiam falsum uidetur, quia et ista non minus recipitur:

     Si non est homo, est animal

nec tamen non homo et animal opposita sunt. Sed profecto hoc quod
subintelligimus 'regulariter', huiusmodi terminos excludit, qui non
sunt opposita.

Qui uero sunt regulares termini huius complexionis ipse patenter in
hypotheticis insinuat, cum ait ex huiusmodi consequentiis quae sunt
inter affirmationem et negationem quattuor nasci syllogismos,
[pro]positionem scilicet antecedentis et destructionem consequent[i]is
quod non fieret nisi immediata essent opposita. Possumus etiam sic
exponere: Non potest fieri in aliquibus supra positorum terminorum
nisi in oppositis immediatis. Quippe 'non homo' et 'animal' quae
excedentia sunt et excessa in nulla materia superius connumerata sunt.

ET SEMPER. Exponit quae uocat carentia medio, illa uidelicet QUORUM
ALTERUM NECESSE EST, id est determinatum et certum est, INESSE.

SI DIES EST. 'Dies' et 'nox' sicut 'lux' et 'tenebrae' pro 'claro' et
'obscuro' possunt accipi, quae sunt immediata circa eamdem rem, quia
omnis aer uel clarus est uel obscurus; uel si sint nomina temporis,
quodammodo poterunt dici immediata non quantum ad praedicationem sed
quantum ad existentiam. Non enim omne tempus aut nox est aut dies,
sicut haec hora, hic mensis sed existente omni tempore certum est
existere uel diem uel noctem.

     FACTA IGITUR PRAEDICATIVARUM QUAESTIONUM AC CONDITIONALIUM
     DIVISIONE, ILLUD INSUPER VIDETUR ADDENDUM, QUOD OMNIS QUAESTIONE
     LEX RATIONE DISSERENDI, VEL EX NATURALI, VEL EX MORALI TRAHITUR
     SPECULATIONE: EX DISSERENDI RATIONE HOC MODO, AN AFFIRMATIO ET
     NEGATIO SPECIES SINT ENUNTIATIONIS; EX NATURALI ITA, AN [1180B]
     CAELUM ROTUNDUM SIT; EX MORALI SIC, AN VIRTUS AD BEATITUDINEM
     SOLA SUFFICIAT.

FACTA IGITUR. Aliam diuisionem quaestionis ponit, quod uidelicet alia
quaerit de his quae pertinent ad logicam, alia de /290/ his quae
pertinent ad physicam, alia de his quae pertinent ad ethicam. Sed quod
ait omnem quaestionem trahi ex aliqua harum scientiarum, scilicet
tres, hoc est ex his rebus quarum cognitionem habemus per aliquam
harum scientiarum, falsum uidetur quia quaestiones grammaticae siue
rhetoricae ad alias scientias pertinere uidentur, cum uidelicet
grammaticam et rhetoricam omni<no> a philosophia diuidamus. Si quis
itaque quaerat, cum dicitur:

     Romam uenit

utrum 'Romam' sit aduerbium uel nomen, et si sit nomen, utrum
nominatiui casus uel non, uel:

     Utrum Verres furatus sit equum

grammatica est quaestio et illa ciuilis, id est rhetorica, nec ad
supradictas scientias attinet, nisi forte secundum eos qui
grammaticamque rhetoricam logicae supponunt. Boethius tamen hoc nomen
'logica' non ponit sed 'disserendi ratio' scientiam, quod multo minus
applicare potest grammaticae, quae nullo modo disserere, id est
argumentari uel disputare docet. Secundo. Cum dicitur 'omnis quaestio'
illud 'omnis' ad quattuor manerias quaestionis superius dictas
retorquatur, hoc est quaestionem de genere, de definitione, de
proprio, de accidenti. Quia talis est ac si dicatur: OMNIS QUAESTIO,
id est de omni genere quaestiones pertinent ad aliquam harum
scientiarum.  Nota quod cum ait ad logicam pertinere de consideratione
generis et speciei secundum eos qui genera et species in rerum natura
considerant, non magis speciem ad solam pertinere logicam. Quippe
uocum impositio secundum quam genera consistunt uel species non est
naturalis sed ad placitum.

     PRAETEREA QUAESTIO OMNIS VEL EST SIMPLEX VEL COMPOSITA: SIMPLEX
     QUOTIES AFFIRMATIONE ET NEGATIONE DIVIDITUR, ITA UT TOTUM ALTERI
     AFFIRMARE, ALTERI NEGARE NECESSE SIT HOC MODO: AN CAELUM ROTUNDUM
     SIT NECNE.

PRAETEREA. Aliam quaestionis diuisionem ponit nouissime, quod scilicet
OMNIS QUAESTIO VEL SIMPLEX EST VEL COMPOSITA. Simplex, quae uidelicet
diuiditur secundum constitutionem suam in unam affirmationem et unam
negationem, acciperemus quantum ad naturam uocis et multiplex in sensu
posset esse. Ut unitatem quoque sensus acciperemus determinat dicens:
Ita scilicet ut alteri disputantium conueniat totam quaestionem
affirmare, id est totam absoluere dubitationem per affirmationem
responsam, et alteri per negationem. Qui enim unam partem simplicis
quaestionis absoluit dubitatione[m], et alteram. Quippe neutra
diuidentium propositionum potest esse certa uel dubia sine altera. Qui
enim est certus uel dubius de una diuidentium, certus erit uel dubius
de falsitate alterius. At uero si simplex fuerit quaestio, non necesse
est per /291/ unam propositionem totam quaestionem, secundum scilicet
omnes propositiones suas, absolui dubitatione. Si enim quaeratur utrum
sit album uel non, utrum sit nigrum uel non, utrum sit medii coloris
uel non, si respondeatur non est album, non sunt caeterae
propositiones omnes absolutae dubietate.

     HAEC ENIM UNA PARS QUAESTIONIS AFFIRMATIONEM TENET, ALIA
     NEGATIONEM. NAM CUM ALTER ESSE DEFENDIT, AFFIRMAT, ALTER VERO
     NEGAT, CUM NON ESSE CONTENDIT.

HIC ENIM. Commendat exemplum datum ex quaestione una in qua scilicet
una est tantum affirmatio et una negatio, quia scilicet ita est hic.
Quod statim probat ab effectu duplici, quia alter scilicet
disputantum, proposita scilicet illa quaestione, AFFIRMAT cum DEFENDIT
ESSE, id est CUM CONTENDIT ad hoc ut sit, ALTER VERO NEGAT, qui
CONTENDIT ad hoc, ut non sit.

     COMPOSITA QUAESTIO EST QUAE IN PLURES DISTRAHITUR AFFIRMATIONES,
     HOC MODO: UTRUM CAELUM ROTUNDUM SIT, AN QUADRATUM, AN LONGUM, AUT
     CUIUSLIBET ALTERIUS FORMAE

COMPOSITA VERO. Post simplicem uero quaestionem, exemplificat de
composita; DISTRIBUITUR, hoc est diuiditur, IN PLURES AFFIRMATIONES et
similiter negationes. Attende 'plures' non secundum materiam uocis sed
secundum sensum etiam.

UTRUM CAELUM. Hanc quaestionem ad hoc ut sit multiplex ita intellige
ne illud utrum subintelligatur hoc modo:

     Utrum sit longum uel non

     Utrum sit rotundum uel non

etc. Si enim illud utrum proponeremus, uni categoricae propositioni
habenti disiunctiuum praedicatum uel uni hypotheticae disiunctae unam
quaestionem facimus, subintellecta extra negatione illius categoricae
et illius disiunctae, ac si ita diceret: Utrum uera sit haec
propositio caelum est rotundum uel quadratum uel longum uel cuiuslibet
alterius formae uel non sit uera, de qua supra satis egimus.

     HIC ENIM PLURES AFFIRMATIONES PROBARE NECESSE EST, QUAE DIVERSA
     DEFENDUNT. ET DE QUAESTIONE QUIDEM, QUANTUM AD PRAESENS NEGOTIUM
     PERTINEBAT, SUFFICIENTER DICTUM EST.

HIC ENIM. Commendat exemplum de composita quaestione ostendens ab
effectu hanc esse compositam, quia diuersos homines contendentes qui
diuersa sentiunt de forma caeli contingit probare plures affirmationes
ex hac quaestione. Quia iste probat esse rotundum, ille quadratum.

     [1180C] CONCLUSIO VERO EST ARGUMENTIS APPROBATA PROPOSITIO, DE
     QUA EADEM FERE DICI POSSUNT QUAE DE PROPOSITIONE. QUAE QUONIAM
     DILIGENTER SUPERIUS EXPLICATA SUNT, DE ARGUMENTO DEINCEPS
     TRACTANDUM VIDETUR.

CONCLUSIO VERO. Post propositionem et quaestionem, agit de conclusione
et notandum quod argumentum quod in definitione conclusionis ponit
duas acceptiones nobis habere uidetur, unam strictiorem, aliam
largiorem et similiter fortassis conclusio. Ea namque tantum argumenta
dicuntur quandoque quae conuenienter inducta fidem faciunt, secundum
quod describitur argumentum "rei dubiae ratio faciens fidem" et ab
argumento sophistico diuidit Boethius. Omnia illa etiam dicuntur
argumenta quandoque quae inducuntur ad probationem alicuius et tamquam
probantia disponuntur, siue scilicet probent, siue faciant fidem, siue
non, secundum quod uidetur argumentum accipi in definitione
argumentationis. Omnem syllogismum /292/ conuenit argumentum habere,
quare etiam illum qui ex omnibus certis propositionibus lexitur cui
etiam definitio syllogismi potest adaptari. At uero si certae sunt
omnes propositiones, nulli fit in eo fides. Unde nec argumentum habet
<quod> faciat sed quod disponatur et tractetur tamquam <argumentum>,
secundum quam etiam acceptionem argumenta sophistica argumentum ratio
disserendi dicitur et artificium disserendi, id est argumentum ei
subiectum esse Boethius dicit, ut sophistica quoque argumenta nominet.
Unde etiam in primo super Topica Ciceronis et sophisticam logicae
supponit, id est scientiae disserendi, id est argumentandi et
argumenta eius argumenta nominat:

     Omnis namque scientia uel uis logicae disciplinae aut definit,
     aut partitur, aut colligit. Colligendi etiam facultas triplici
     diuersitate tractatur; aut enim ueris, acl necessariis
     argumentationibus disputatio discurrit et disciplinalis
     demonstratio nuncupatur, aut tantum probabilibus et dialeclica[s]
     dicitur, aut apertissime falsis et sophistica id est cauillatoria
     perhibetur. Logica igitur quae est peritia disserendi uel de
     definitione uel de partitione uel de collectione, id est de ueris
     ac necessariis uel de probabilibus, id est uerisimilibus uel de
     sophisticis, id est cauillatoriis argumentationibus tractat. Has
     enim collectionis partes esse diximus.

Ex his itaque patet quod argumenta dicimus omnia illa quae tamquam
probantia inducuntur; et hoc est haec larga acceptio 'argumenti'.

Alia uero strictior est acceptio quando scilicet ea sola uocamus
'argumenta' quae rationabiliter inducta fidem faciunt, secundum hoc
quod Boethius in sequentibus loquens de argumentis necessariis ac non
probabilibus dicit ea non posse esse arguntenta quae necessaria sunt
ac non probabilia aliis quibus non sunt demonstrata. Sed his qui ea
recipiunt possunt afferri ad argumenta et haec est strictior acceptio
argumenti.

Cum itaque duae sint acceptiones huius nominis quod est 'argumentum',
una quidem largior pro eo scilicet quod inducitur tamquam probans,
alia strictior pro eo scilicet quod est rei dubiae ratio faciens
fidem, quaerendum est in qua significatione[m] argumentum ponatur in
hac distinctione conclusionis. Sed si in omni syllogismo, siue dubia
sit conclusio siue certa, uolumus esse conclusionem, oportet, /293/
cum dicitur propositio approbata argumentis, accipi large 'argumentum'
et 'probari', ut scilicet omnis conclusio dicatur approbata argumentis,
id est illata ex aliquo quod tamquam argumentum tractatur.  Quod enim
dicitur tantum de argumentis ualet quantum de aliquo argumentorum.
Quippe non omnis conclusio per plura argumenta tractatur.

Quod ergo omnem conclusionem approbari aliquo argumentorum tale est
quasi diceremus eam tractari tamquam probatam. Sic enim et quaestionem
omnem quaesitam quantum ad tractatum dubiam appellamus, non quia
scilicet de ea dubitetur sed quia de ea tamquam dubia tractetur dum de
ipsa quaeritur.

Nota etiam quod prius APPROBATA, subiunxit ARGUMENTIS, id est aliquo
argumeniorum quia, ut dicit Boethius in primo super Topica Ciceronis,
alia faciunt fidem, id est probant, quae argumenta uocamus,

     ut uisus faci[a]t fidem his quae uidentur. Sed quia uisus non est
     ratio, nec argumentum, inquit, esse potest.

Similiter si quid probatum est, et non per argumentum, 'conclusio' non
dicitur. Notandum uero [quod] secundum hanc definitionem
'conclusionis' non omnem argumentationem in se materialiter continere
conclusionem, ueluti istam:

     Socrates est homo, ergo ipse est animal.

Quippe 'ipse est animal' omnino propositio non est, nec etiam uox
significatiua, pro eo scilicet quod uox relatiua, sicut est 'ipse',
per se significare non potest sed gratia eius tantum uocis, ad quam
refertur.

DE QUA EADEM <E>TIAM FERE. Istud 'fere' definitionem propositionis
excipere uidetur. Nam easdem habet diuisiones conclusio quas habet et
propositio sed non eadem definitione nominatur hoc nomen 'conclusio'
qua et 'propositio'. Nam quod dicitur tantumdem ualet ac si diceret de
nomine cuius. Quippe eadem est oratio propositio et conclusio sed
diuersa eorum nomina diuersis definitionibus nominantur sed eisdem
diuisionibus quas continent declarantur. Ad nomina uero tam
definitiones quam diuisiones reducimus, quia necessario definitio
conuertibilis est cum definito, nec diuisio facta est de aliquo
definito. Cum enim dicimus propositio alia categorica alia hypothetica
et similiter conclusio, de qua conclusione uel propositione id[em]
dicimus<?> Profecto de nulla ideo quia uniuersalis nominis confusa
significatio ad nullum nominatum dirigit nos. Sed cum nec de nominibus
ipsis agamus, [sed] per nomina nominum tam diuisiones quam
definitiones esse /294/ dicuntur, per quas ostendimus quas
proprietates nomina contineant.

     ARGUMENTUM EST RATIO REI DUBIAE FACIENS FIDEM.

ARGUMENTUM EST RATIO REI DUBIAE FACIENS FIDEM. 'Argumenti' nomen
tribus modis accipi potest:

(1) Modo autem 'argumentum' nomen est propositionum quae praemittuntur
ad probationem alterius propositionis, siue una praemittatur sicut in
enthymemate uel exemplo, siue plures sicut in syllogismo uel <in>
inductione. Unde in sequentibus Boethius dicet maximam propositionem
inter ambitum aliquotiens argumenti contineri, hoc est inter ipsas
praecedentes propositiones quae argumenta sunt quasi una earum
includi. At uero cum maxima propositio in ambitu argumenti est, quasi
pars lateat, oportet 'argumentum' uocale intelligi cuius uocem dicit
esse partem. Quod etiam in sequentibus ostendens necessaria ac non
probabilia argumenta esse, dicit ea postquam probata sunt aliis
argumentis posse afferri ad argumenta, ut scilicet sint argumenta ad
aliud. At uero id quod per argumentum probatur pars ipsa est
quaestionis quae, probata, 'conclusio' dicitur, quae dum ad aliud sit
argumentum apparet propositiones argumentum dici, ut hic quoque uocale
argumentum esse confirmemus.

(2) Quidam uero non ipsas propositiones sed earum intellectus
'argumentum' uocant dicentes id scilicet recte argumentum dici in quo
uis est probationis, hoc est fidei constituendae, quod est
intellectus.  Quippe inanis est uox ad arguendum nisi per conceptionem
sui intellectus. Ipse uero intellectus ad fidem sufficit sine uoce et
saepe mens tacite apud se, cum de aliquo dubitet, rationes confert ex
intelligentia sua, quibus dubitationi suae fidem asserit. Cum itaque
uis arguendi uel et probandi <in> intellectu sit, iure ibi argumentum
esse <dicunt>. Cui etiam syllogismo concordare dicunt quod ait:
RATIO. Quippe 'ratio' proprie nomen est discretionis intelligentiae.

(2) Alterum uero 'argumentum' uocant proprie neque ipsas propositiones,
neque earum intellectus sed eas res uel eos terminos propositionum
praecedentium, ut in quibus uis est probandi, quod nos appellamus
locos; ueluti cum dicimus:

     Socrates est homo;
     Quare est animal

ipsum hominem qui locus est 'argumentum' nominant, quibus Tullius in
primo Inuentionum /295/ consentire uidetur. Ubi scilicet probabile
argumentum diuidens ait:

     Omne argumentum, ut in certas partes tribuamus, probabile quod
     sumitur ad argumentationem aut signum est, aut credibile aut
     iudicatur aut probabilis.

Signum autem esse dixit:

     Quod sub aliquem sensum cadit et quoddam significat quod ex ipso
     profectum uidetur, ut cruor fuga pallor puluis.

Quae quidem uerba plane uidentur ostendere signum ipsum quod ad
probationem caedis adducitur. Ipse etiam Boethius in primo super
Topica Ciceronis, cum de argumento syllogismi loqueretur, ipsum medium
terminum uisus est argumentum uocare dicens:

     Argumentum, nisi sit oratione prolatum et propositionum
     contexione dispositum, fidem facere dubitationi non
     poterit. Igitur illa propositionis prolatio ac dispositio
     argumenti argumentatio nuncupatur, quae dicitur
     syllogismus. Omnis uero syllogismus uel enthymema propositionibus
     constat; omne igitur argumentum syllogismo uel enthymemate
     profertur. Enthymema est imperfectus syllogismus, cuius aliquae
     partes, uel propter breuitatem uel propter notitiam,
     praetermissae sunt.

Et rursus:

     Quoniam igitur syllogismus omnis propositionibus constat,
     propositiones terminis, termini inter se differunt, eo quod unus
     maior est, alter minor, fieri non potest ut ex propositionibus
     conclusio nascatur, nisi per terminos progressae quaestionis
     extremos terminos alicuius propositionis mediante termino
     coniunxerint.

Et iterum:

     Quoniam igitur, medii termini interpositione, extremi copulantur,
     eoque modo membra quaestionis inter se conueniunt, adhibitaque
     probatione soluitur dubitatio, nihil est aliud argumentum quam
     medietatis inuentio; haec enim uel coniungere, sit affirmatio
     [uel disiungere] defendatur, <uel disiungere> si negatio
     uindicetur, poterit extremos. Quae cum ita sint, duarum
     propositionum ac tertiae conclusionis, maior quidem propositio
     dicitur quae maiorem terminum continet, id est in qua maior
     terminus praedicatur, medius uero supponitur, ut "Omne animal est
     substantia". Minor uero propositio est quae medium terminum
     praedicat, subicit /296/ minorem, ut "Omnis homo est animal". Sed
     quoniam a maioribus necesse <est> minorai descendere, eius
     conclusionis quae ex duabus propositionibus nascitur illa quasi
     proprie effectrix propositio dicitur, quae prima est.

Ex his ergo coniciunt tam Tullium quam Boethium uocare argumenta eadem
quae locos differentias appellant. Sed aliunde 'argumenta' dici
uolunt, aliunde 'locos differentias'. Nam 'argumentum' appellant
appellatum ac si diceretur hoc simpliciter quod fidem facit, 'locum
differentiam' secundum proprietates habitudinis ad terminum
quaestionis ea qua fidem facit; ueluti 'homo' argumentum ad 'animal'
in eo dicitur quod ipsum proba[n]t, locus uero differentia
consideratur secundum specialitatem ex qua recipit 'animal'.

At uero nobis hoc loco uidetur 'argumentum' dicere solas propositiones
quae ad probationem quaestionis inducuntur, ut sicut quaestio
proposita <et> conclusio probata uoces sunt, ita etiam argumentum et
argumentatio uoces sunt. Quod enim unusquisque apud se contemplando
argumenta disponit quibus sibi certitudinem facit, non magis ad
logicam quae est ratio disserendi pertinet, quam ad caeteras
scientias. At uero ipse propositionum contextus qui inducitur ad
probandam aliquam propositionem ad rationem tantum pertinet scientiae
quia ratiocinari, id est disserere siue argumentari, in cognitione non
aguntur sed in collectione disputationis. Qui autem aiunt uim arguendi
consistere in intellectu, in eo scilicet quod sine intellectu inutiles
sunt propositiones, atque ideo intellectus ad arguendum sufficere
opinantur, et inde ipsum proprie argumentum [non placet] appellant,
<non placet>, quia si intellectus praecedentium propositionum ad fidem
conferendam sufficere dicatur quare cum dicitur:

     Socrates est homo, ergo est asinus

auditor qui habet intellectum praecedentis propositionis non
adquiescet statim conclusioni, cum scilicet iam intelligit quod dicit
praecedens propositio? Non itaque sufficit perceptio intellectus
praecedentium propositionum, quia postquam bene intellexerit quod
dicunt praecedentes propositiones, conclusioni tamen ideo non
adquiescit.

Amplius: Si enim dictum esto [in] intellectus propositionis ut
'argumentum' dicatur, cur non etiam intellectus maximae propositionis
ut ipse potius 'locus' dicatur, quam 'maxima propositio'?  Quippe
inanis est maxima propositio sine intellectu, ut scilicet ipsa
argumenta commendet. Nec tamen locum auctoritas appellat nisi ipsam
maximam propositionem, uel locum differentiam.  /297/

Praeterea cum locos differentias uel uoces ipsas sicut definitiones
uel res appellamus sicut integrum totum uel eius partem, oporteret
magis intellectus locos differentias appellari. Quippe inanis esset
uel uox uel rei natura ad firmitudinem argumenti, nisi ita esse
intellectu ceperimus.

Praeterea si intellectus argumenta hic uocet, quomodo haec necessaria
dicit, illa probabilia? In quo enim intellectum necessarium possimus
appellare, sicut ipse in sequentibus necessarium describit?

Praeterea cum ait argumentum semper not[it]ius esse quaestione,
dicemus intellectum notiorem esse ipsa propositione, quae in
quaestione proponitur? Aut, si quaestio quoque nomen sit intellectus
et conclusio, quomodo dicimus ipsum intellectum quaeri uel concludi?
Quippe neque de intellectu arg<uitur> neque per intellectum de aliquo
sed per propositiones de rebus loquimur.

Amplius. Quomodo potest esse certior intellectus huius propositionis:
Socrates est homo, quam huius:

     Socrates est animal

cum uidelicet ille qui 'hominem' coniungit 'Socrati' in animo 'animal
rationali mortali' ibidem, et 'animal' 'Socrati' copulet? Quod si
intellectus hominis non potest esse certior intellectu animalis, uel
intellectus illius propositionis certior quam intellectus istius,
profecto nec argumentum ad eum esse poterit. Unde illorum sententiam
non approbamus, qui intellectum proprie argumenta dici hoc loco
uolunt.

Sed nec illa nobis placet quae terminos ipsos, qui loci sunt
differentiae, 'argumenta' dicit. Cum enim ostenditur hoc compositum
non esse animatum corpus, quia neque corpus est, nemo argumentum
necessarium hic esse dubitat, non quantum ad terminos sed quantum ad
totas propositiones. Quippe corpus omnino sine animato corpore esse
potest. Unde id quod dicit praecedens propositio sine eo quod dicit
posterior non potest contingere, et quotiens est ita, quod scilicet
non potest contingere quod dicunt praecedentes propositiones sine eo
quod dicit conclusio, necessarium est argumentum, siue ita sit in
actu, siue non. Quod enim dicit:

     Non est corpus, quare non est animatum corpus

licet corpus sine animato corpore possit esse, necessarium est
argumentum, quia uidelicet praecedentis propositionis sensus non
potest attingere sine sensu posterioris, et qui dicit:

     Non est animatum corpus, quare non est corpus

licet animatum corpus sine corpore non possit esse, non est tali
necessarium argumentum, quia scilicet sensus prioris /298/ potest
contingere sine sensu posterioris. Quia igitur de necessitate
argumenti ad totas propositiones ubique respiciendum est et similiter
de probabilitate, bene eas ubique argumenta uocamus, non intellectus
earum uel terminos.

Sed fortasse quis dicet maxime sensus propositionum, id est ea
uidelicet quae a propositionibus dicuntur, debere dici 'argumenta',
pro eo uidelicet quod huhlsmodi necessitas inter ea maxime sit
assignanda.

Sed iam profecto 'argumentum' non esset nomen existentium, nec saepe
probantia no[ti]tiora essent probato.  Quippe saepe idem est probantis
propositionis sensus et probatae.  Veluti cum definitio et definitum
apponuntur quae eiusdem penitus sunt significationis. Unde nulla
ratione uidetur posse esse certum quod dicit hypothetica propositio:

     Socrates est homo

id est animal rationale mortale, quin sit certum quod ipse sit
animal. Unde nullo modo hoc ad illud potest ad argumentum adduci, cum
uidelicet necesse sit hoc probans esse dubium quotiens illud probatum
sit dubium.

Praeterea si argumenta dicimus dicta propositionum, quae omnino nihil
sunt, quomodo in ambitu eorum dicimus propositiones includi? Solas
itaque propositiones hoc loco argumenta uocamus, in designatione
quarum descriptio argumenti sic exponitur.

ARGUMENTUM EST RATIO etc. 'Ratio' hoc nomen tribus modis accipi solet:
(1) nomen scilicet discretionis animi; et (2) nomen definitionis iuxta
illud Aristotelis ratio substantiae; et (3) nomen uocum quae
conuenienter in ratiocinatione disputationis inducuntur -- quae quidem
acceptio huic loco congruit et maxime est usitata. Cum enim solemus
dicere nunc audiamus rationem alicuius, talis est ut auscultemus
quibus uerbis id quod dicit confirmet, quae quidem uerba confirmatum,
id est argumentum, hoc loco dicuntur. Tale est ergo cum ait:
ARGUMENTUM EST RATIO, ac si diceret: Verba ad ratiocinandum
conuenienter inducta, id est rationabiliter in disputatione assumpta,
non quidem ut fidem recipiant sicut conclusio sed ut fidem referant
rei dubiae, id est quaestioni quaesitae. Unde supponit: FACIENS FIDEM,
id est credulitatem, REI DUBIAE, id est quaestionis quaesitae.

Et nota quod, ut iam meminimus s<upra> Boethius non dixit simpliciter
FACIENS FIDEM, quia multa faciunt fidem quae argumenta non sunt, sicut
uisus et pleraque experimenta. Quippe cum rationes non sint, nec,
teste Boethio, 'argumenta' dici possunt. Unde necesse erat ut praeter
mitteretur /299/ RATIO.

Et nota in hac definitione, sophistica non includi argumenta, sicut
posterius ostendit. Quippe nec conuenienter sunt adiuncta conclusioni
ut ratio dici queant. 'Ratio' namque, teste Prisciano, absolutum nomen
est, in eo scilicet quod 'ratio' dici non potest nisi sit recta
conueniens. Unde et <so>phistica quae quandoque fidem conferunt
auditoribus imperitis qui eorum fallacias non deprehendunt, quia tamen
rationes non sunt, nec argumenta sunt dicenda. Ea uero sola pro
rationabilibus habenda sunt quae conuenienter inducuntur secundum
positionem sententiae eius, cum quo sermo conseritur. Si quis enim
ponat hominem compositum esse speciem animati, et corpus et animam
simul coniunctam esse animatum, quia sunt homo compositus, ex uero
falsum conuenienter ostendo non quantum ad rerum naturam sed quantum
ad positionem sententiae aduersarii, ad opinionem cuius maxime
respiciendum est, si ei fidem facere cupimus.  Sola enim ad fidem
sufficit, quia siue quod in ueritate consistat siue non, nihil attinet
ad probationem, si ei minime uidetur, cum quo sermo conseritur.

Rursus siue sit siue non sit, nihil impedit ad probationem, dummodo in
opinione consistat. Non est autem sophisticum argumentum quia
inconueniens ostendit sed quia inconuenienter arguit, cum uidelicet
non est conuenienter adiunctum conclusioni, secundum id quod in
opinione consistat auditoris. Veluti cum quis receperit omnem hominem
esse quoddam animal, si sic arguatur quidem, quia omne caput hominis
est in homine, omne caput cuiusdam animalis esse in homine, non est
argumentum conuenienter adiunctum conclusioni, secundum priorem
concessionem, quia et uera est concessio et ex argumento conclusio non
prouenit. At uero si quis arborem speciem animalis esse ponat, recte
arguitur secundum positionem sententiae quercus esse animal, quia est
arbor, quia uidelicet natura speciei quae posita est et concessa
exigit ut quod propter argumentum inducam conuenienter sit adiunctum
conclusioni, ut indubitanter tenetur quod de quocumque praedicatur
species, et genus. Nec ullo modo sophisticum est hoc argumentum quod
auditorem non decipit sed causa eum inde positionis seduxerat, quod
uidelicet arborem speciem animalis esse putabat, secundum quam quidem
opinionem argumentum recte procedit.

Sic etiam multas in sequentibus argumentationes disponet quarum
argumenta magis secundum opinionem conuenientia sunt, quam secundum
rei ueritatem.  Sicut est illud a contrariis uel ab adiunctis /300/
uel ab auctoritate uel a maiori uel a minori et quaelibet
coniecturalia argumenta. Cum enim a contrariis ostendimus quod, cum
bona sit sanitas, mala est aegritudo, uel quod ambulatio fuerit quia
strepitus pedum est auditus, si rei ueritatem pensemus non est
argumentum adiunctum conuenienter conclusioni, sicut nec si dicamus
aliquid esse Socratem, quia est animal. Quippe contingit esse animal
quod tamen non est Socrates; ita contingit strepitum esse sine
ambulatione et quandoque duo contraria eidem contrario supponuntur, ut
egestas et superabundantia malo.

At uero cum huiusmodi qualitatis est homo cum quo disputatur, ut per
ea quae frequenter eueniunt alia facile recipiat, aut cum in eius
opinione constat quod semper contraria contrariis conueniunt, uel
adiuncta semper sunt cum adiunctis, bene secundum hoc quod se habet
qualitas hominis, non natura rei, argumenta disponimus et fortasse
quae infirma sunt secundum naturam rerum, ualida sunt ad
aedificationem fidei iuxta opinionem auditoris, qui uidelicet
huiusmodi est quod quotiens alia cum aliis frequenter contingere
uiderit, haec per illa recipiat facile.

Unde rationem quodlibet 'argumentum' uocamus, id est rationabiliter
inductum ad faciendam fidem -- non tam secundum rei ueritatem quam
secundum animi qualitatem et aestimationem eius cui fit, ut saepe quod
est incongruum secundum ueritatem conueniens sit secundum opinionem.
Nam cum argumenta a maiori uel a minori secundum uisum ponimus, saepe
ex uero falsa arguimus, quia frequenter contingit ut id quod uerum est
minus uideatur et quod falsum est magis. Veluti si contingat <non>
uerberari episcopum ab eo qui <non> pepercit seruis illius. Unde si
ostendam seruos uerberatos, quia nec domino pepercerunt ex uero falsum
arguo recte quod est secundum opinionem eius qui hoc facilius quam
illud receperat. Similiter si quis auctoritatem alicuius ubique
recipiat, qui tamen in aliquo deceptus falsam sententiam astruit,
falsam sententiam esse ueram probabimus, per hoc quod sic est uisum
auctori, quem ubique ille recipit, nec uitiose arguemus ex uero falsum
propter opinionem auditoris.

FACIENS FIDEM. Quaerendum uidetur utrum 'facere fidem' actualiter
accipiamus, ut uidelicet nunquam argumentum dici debeat nisi
actualiter fidem faciat. Sed si hoc est, iam omne argumentum uidetur
probabile. Sed falso. Non enim omne quod fidem facit probabile est,
sed quod statim ut auditum /301/ est, fidem facit. Si enim aliquod
argumentum proferatur et mox, ut auditum est, non recipiatur, si
postea probetur et probatum fidem facit, licet fidem faciat, tamen
probabile non est quod statim per se sine ulla probatione receptum non
fuit. Unde si facere fidem actualiter nihil impedit, quoque non modo
naturaliter accipiamus.

REI DUBIAE. Hoc ad differentiam poni non uidetur, cum uidelicet fides,
id est credulitas, fieri non possit certae rei sed tantum dubiae, de
quo tamen Boethius in primo super Topica Ciceronis multum ambigue
loquitur in expositione eiusdem definitionis argumenti, dicens:

     Si igitur id esse argumentum dicimus, quod ratio est faciens
     fidem, num tota argumenti natura monstrata sit? Minime. Quod si
     eius rei, de qua nemo dubitat, aliqua ratione quis uelit fidem
     facere, num idcirco illa, quod fidem faciat, uocabitur
     argumentum? Nullo modo. Argumentum namque est quod rem arguit, id
     est probat. Nihil enim probari, nisi dubium, potest. Addita
     igitur alia differentia, facta est integra definitio argumenti,
     constans ex genere et duabus differentiis.

In quibus quidem uerbis ita ridiculosus esse uidetur quod, cum dicat
nulli rei posse fieri fidem nisi dubiae, tamen astruat secundam
differentiam 'per rei' dubiae supponi.

Sed hoc magis secundum opinionem aliorum protulit quam secundum
ueritatem. Unde nullo modo 'rei dubiae' ad differentiam supponi
concedimus sed ad expressionem cui uidelicet rei fides fiat per
argumentum. Res uero dubia ipsa est propositio dubia, quam
quaestionem, scilicet quaesitam, dixit esse, dum de ea quaeritur et
conclusionem postquam approbata est.

Sed fortasse dicitur quod magis rem dubiam oportet dicere sensum
propositionis, uel rem ipsam de qua agitur, quam ipsam propositionem.
Quippe cum quaeritur:

     Utrum Socrates est homo

de propositione nihil quaeritur, neque agitur sed de ipso Socrate uel
de dicto propositionis. Unde potius dictum propositionis, uel rem de
qua agitur, conuenit rem dubiam appellari. Sed si hoc est, quomodo ad
probationem quarumdam propositionum inducemus alias quae de eisdem
agunt? Quippe non poterit hoc illi facere fidem, quod necesse est
ignorari, quamdiu illud ignorabitur, ueluti si quis definitionem ad
probationem definiti ducat, uel speciem ad probationem generis, non
uidetur congruum. Cum enim eamdem /302/ rem penitus contineat
definitio quam definitum, quomodo quis de re huius dubius fuerit et
non de re illius?  Aut quomodo quamdiu quis certus non erit <de>
animali, poterit esse certus de homine, qui est animal? Quippe si
certus est de homine, certus est de animali.

Sed frequenter contingit dicta probantium propositionum et probatarum
eadem esse penitus, ueluti cum definitio integre sententiam continet
siue definita. Unde semper dictum propositionis praemissae necesse est
esse dubium, quamdiu dubium fuerit dictum propositionis illatae;
quippe idem sunt penitus. Male igitur hic ad probationem illius
inducitur. Quod si quis non rem ex re probari dicat, uel dictum ex
dicto sed intellectum unius propositionis ex intellectu alterius,
minus ad ueritatem accedit; non enim de intellectu quaeritur uel
dubitatur.

Praeterea multa per <aliud sunt> argumenta quae firmiora sunt, ueluti
cum ad probationem praemittitur uox, in qua continetur sententia
submissae uocis. Ut si ostendamus aliquid esse sensibile quia est
animal, uel quia est potens sentire, uel quia est homo. Quamdiu enim
quis de eo quod per 'sensibile' concipit, necesse est ut dubitet de eo
quod per aliud intelligit uel per alias uoces praemissas, quia
profecto unaquaeque istarum uocum intellectum sensibilitatis in se
continet, sicut et sensibile etc. secundum inhaerentiam intelligi.
Cum ergo nec rem de qua agitur in propositione, nec dictum
propositionis, nec intellectum propositionis hoc loco rem dubiam
conuenit appellari.

Restat ut propositionem ipsam rem dubiam appellemus, de qua et ipse
Boethius quaeri dicat et ipsam postquam approbata est et conclusa [et]
conclusionem appellat. Nam et Aristoteles cum ait in syllogismo ex his
quae proposita sunt et concessa aliud ab ipsis necessario euenire,
aliud non quantum ad materiam uocis. Quippe saepe euenit conclusionem
argumentationis eamdem in sensu esse cum praecedenti propositione.
Veluti si dicam:

     Omnis gladius est ensis,
     Sed nullus ensis est cultellus;
     Ergo nullus gladius est cultellus

eadem est in sensu conclusio cum assumptione, cum sit in materia uocis
diuersa. Cum itaque in omni argumentatione aliud probans argumentum
aliud probatum esse conueniat, nequaquam aliud nisi quantum ad uocis
diuersitatem possumus accipere.

Rem itaque dubiam, quam per aliud semper probari conuenit,
'propositionem' appellamus, de qua dubitatur -- utrum scilicet dicat
id quod in re sit.  Duabus uero de causis dubitari potest utrum
propositio sit uera, id est dicat id quod in re est, uel quia nescimus
/303/ eam dicere id quod ipsa dicit et quod certum est nobis, uel quia
cum sciamus eam dicere id quod ipsa dicit illud tamen quod ipsa dicit
nescimus si in re sit. Si quis enim uidens Socratem legere nesciat eum
uocari Socratem, et ei dicatur quod Socrates legit, non recipit
propositionem, licet certus sit de eo quod propositio dicit. Nam quia
certum est ei hunc hominem legere, profecto et Socratem; et cum idem
dicant haec duae propositiones hic homo legit et Socrates legit, de
ueritate huius, non illius dubitat, quia uidelicet significationem
subiecti huius propositionis non agnoscit sicut illius, nec scit in
ista propositione Socrates leyit agi de homine illo quem legentem
conspicit, quia hoc nomen Socrates eius esse ignorat; scit tamen in re
esse illud quod propositio dicit sed quia nescit illud a propositione
dici, de ueritate propositionis dubitat.

Duo enim sunt necessaria ad hoc ut de ueritate propositionis certi
simus, ut uidelicet sciamus propositionem dicere id quod dicit et ita
esse in re sicut ipsa dicit.  Siue autem hoc, siue illud ignoremus,
certa esse non potest propositio. Quod et si sciamus ita esse ut
propositio dicit, nec eam illud dicere noscamus, nescimus ideo istam
esse propositionem, ut supra docuimus.

Rursus si bene teneamus uocum omnium significationem et sciamus quia
hoc dicit, nec illud sciamus in re esse, dubia est propositio. Veluti
si quis Socratem et nomen eius cognoscat, audiat dici eo absente:

     Socrates legit

scit quidem quod propositio dicit et de quo in propositione agatur sed
utrum ita sit ex absentia Socratis ignorat. Quae itaque duo necessaria
concurrunt ad hoc ut uera sit propositio, primum quidem ut aliquid in
re sit et postea quod propositio illud dicat; certa esse non potest
ueritas propositionis nisi et illud sciamus esse in re quod propositio
dicit et etiam sciamus propositionem illud dicere. Unde, altero
istorum incognito, duabus istis de causis, dubia non certa erit
propositio, scilicet quod si cognoscentes id esse in re quod
propositio dicit, nesciamus propositionem illud dicere, uel scientes
propositionem illud dicere, id esse in re ignoremus.

Rem itaque dubiam hoc loco propositionem ipsam appellamus, qua prolata
haesitamus utrum ipsa uera sit, id est dicat id quod in re est, de qua
etiam Boethius dicit quaeri, hoc est de ipsa dubitari et ad eam
argumenta peti. Cum enim dicitur:

     Utrum Socrates est homo

licet de propositione non agamus sed de re ipsa quae /304/ est
Socrates, intentio tamen dubitationis ad propositionem pertinet et,
licet de re per uerba quaerat, intendit tamen ueritatem propositionis
sibi manifestari, licet non quaerat utrum ipsa propositio habeat
ueritatem.

Cum itaque de uoce intendatur et principaliter quantum ad intentionem
de propositione dubitetur, uerbis tamen propositionis in
demonstratione tantum rerum utimur, ac de re ipsa loquendo agimus et
licet actio sit circa rem, tamen intentio est circa uocem. Sicut et in
Praedicamentis cum de doctrina uocum intendatur, ad rerum naturam
propter ipsas uoces tractatus transfertur, sic itaque de rerum statu
quaeritur ut ex hoc ueritas propositionum appareat, quae uidelicet
ueritas statum rerum semper comitatur et ex eo pendet et cum eo
necessario permanet aut permutatur.

Cum uero itaque de rebus est actio, de propositione habetur intentio
et quod de re dicitur gratia propositionis fit et saepe contingit ut
idem penitus propositiones diuersae materiae dicant et tamen una certa
existente, altera sit dubia. Quippe haec propter aliud est certa, illa
propter aliud est dubia. Ut cum fortasse idem dicat 'substantia
corporea animata sensibilis' quod 'animal' dicit; fortasse autem haec
propositio:

     Quoddam animal est homo

alicui homini dubia est propter hoc quod ignorat eam dicere id quod
dicit et quod ipse scit esse in re, cui ista est certa:

     Quaedam substantia corporea animata sensibilis est homo

quia istam scit dicere id quod dicit et quod scit esse in re. Unde
bene haec propositio ad argumentum illius afferri potest, quae certa
esse potest ubi illa est dubia, licet idem dicat cum illa. Nam cum
quis audit 'substantia corporea animata sensibilis' quam iam fortasse
nouerat esse definitionem animalis sed id oblitus fuerat, statim
aequalitatem definitionis et definiti reducens ad memoriam, per
praecedentem propositionem quam recipit posteriori adquiescit.

Sed dicitur quia non per propositionem praemissam recipit submissam,
scilicet multa concurrunt ad hoc ut eam recipiat, quod uidelicet et
praemissam propositionem in se recipit et eam adiunctam conuenienter
conclusioni esse uidet, ut per eam conclusio recipi debeat, per hoc
scilicet quod istud definitionem illius esse et quis sit modus
probandi definitionis ad definitum cognoscit. Sed si intellectum
uocaremus argumentum, profecto in omni argumentatione plura
arguerent. Sed quia id solum quod probatum est 'argumentum' dicimus,
solius eius quod profertur arguere est sed ita ut in se recipiatur et
conuenienter adiunctum conclusioni uideatur; nihil quippe /305/ est
quod ad efficiendum aliquid per se sufficiat, quia nec uox aliqua ad
significandum aliquid per se sufficit, ubi huius discretionis <non>
sit auditor, ut eius impositionem teneat et ad quod significandum
inuenta sit cognoscat. Vox tamen ipsa intellectum constituit sed non
in quolibet auditore sed in eo tantum qui iam hanc discretionem habet,
ut sciat ad quid designandum inuenta sit. 

Similiter argumentum prolatum non cuilibet fidem facit sed ei qui
instructus est iam uel rerum uel nominum proprietatibus, quae ad
constitutionem fidei sunt commoda; uelut praedictum argumentum ei qui
iam etiam nouit istud illius esse definitionem, et quae sit
definitionis et diftiniti proprietas. Sicut enim ea quae in
disputatione arguunt propositiones ipsas appellamus, ita etiam res
dubias ipsas propositiones uocamus, quae concluduntur et probantur.
Quippe disputatio non est realis pugna uel perscrutatio unius hominis
in cognitione sed altercatio et contentio ratiocinantium de proposita
quaestione probanda uel improbanda. Unde bene quae ad disputationem
concurrunt, siue probantia siue probata, uoces appellamus; et nota
quod cum dubiam propositionem dicimus quae argumento ostenditur,
tantumdem ualere ac si diceremus eam non esse certam, hoc est non
recipi pro uera. Saepe enim fides fit eis quae omnino pro falsis
habentur, quae quidem, quia de eorum falsitate consta[n]t, dubia
proprie non dicuntur. Sicut:

     Socrates est homo

quia uera tenetur dubia non est, ita nec:

     Socrates non est homo

quia pro falsa tantum habetur, dubia recte non dicitur, quia ad
opinionem tantum falsi iam est inclinata.

Ac de expositione quidem argumenti definitionis haec dicta sunt, ex
quo etiam apparet argumenta tantum appellari uoces arguentes, uelut
ipsas propositiones quae ante conclusionem in argumentatione
praemittantur, ut ei fidem faciant. Si quis autem nomen argumenti in
alia acceptione uel apud Tullium uel apud alios inueniat, non est huic
acceptioni contrarium. Quod uero Boethius agens de argumento
syllogismi figurati dixit nihil aliud argumentum illius esse quam
medietatis inuentionem per quam extremitates ad inuicem coniunguntur,
uel ab inuicem disiunguntur, tale est ac si diceret argumentum esse in
ipsum inuentum secundum dispositionem medii. Quippe in praemissis
propositionibus syllogismi, quae argumentum eius sunt, ipsa syllogismi
figura secundum medii termini /306/ dispositione<m> continetur et
ipsae propositiones, quae sunt argumentum, dicuntur inuentio medii
termini, id est inuentae et adductae ad arguendum secundum
dispositionem medii termini, ui cuius extrema coniunguntur uel
disiunguntur.

     HANC SEMPER NOTIOREM QUAESTIONE ESSE NECESSE EST.

HOC SEMPER. Post definitionem argumenti, supponit quamdam ipsius
argumenti proprietatem ex qua definitionem commendat, ac si diceret:
Bene dico argumentum facere fidem rei dubiae, id est quaestioni, quia
uidelicet haec ratio faciens fidem rei dubiae, id est argumentum,
notius est QUAESTIONE, id est ipsum est notum et quaestio ignota. Non
enim comparatiue accipiendum est quod ait: 'notius' sed electiue
secundum quod statim supponet quia ignota notis probantur.

NECESSE EST, id est determinatum est et certum.

     NAM SI IGNOTA NOTIS PROBANTUR, ARGUMENTUM VERO REM DUBIAM PROBAT,
     NECESSE EST QUOD AD FIDEM QUAESTIONIS AFFERTUR, IPSA SIT NOTIUS
     QUAESTIONE.

NAM SI. Vere argumentum est notius quaestione, nam id quod fidem facit
quaestioni notius est quaestione. A pari. Et ita illud nam quod
praemittitur ad fidem orationis respicit et uere id quod ad fidem
quaestionis agertur est notius quaestione, quia notis tantum ignota
probantur et argumentum probat rem dubiam; ab effectu; quod enim
probat ex eo contingit quod est notius; et ita illud secundum si ad
secundam probationem pertinet.

     ARGUMENTORUM VERO OMNIUM ALIA SUNT PROBABILIA ET NECESSARIA, ALIA
     PROBABILIA ET NON NECESSARIA, ALIA SUNT NECESSARIA SED NON
     PROBABILIA, ALIA NEC PROBABILIA NEC NECESSARIA.

ARGUMENTORUM. Post definitionem argumenti in qua omnin conueniunt,
argumenti supponit diuisionem ut ea de quibus intendit a caeteris
separet, scilicet probabilia; et nota quod largius in diuisione nomen
argumenti uidetur accipere quam in definitione, quia quartum membrum
in sequentibus omnino ab argumento uidetur separare. Videtur itaque
hoc loco 'argumentum' uocare quodcumque tractatur tamquam probans, siue
scilicet probet siue non. In qua quidem larga acceptione 'argumenti'
quidam putabant Tullium definisse argumentum, quos omnino improbat
Boethius qui argumentum hoc loco accipi non uult, nisi quod
conuenienter adiunctum conclusioni, ut diximus, fidem actualiter
facit. Continuatio: Sic definitur argumentum; sic uero a quibusdam
diuiditur, quod OMNIUM ARGUMENTORUM etc.

     PROBABILE VERO EST QUOD VIDETUR VEL OMNIBUS, VEL PLURIBUS, VEL
     SAPIENTIBUS, ET HIS VEL OMNIBUS, VEL PLURIBUS, VEL MAXIME NOTIS
     ATQUE PRAECIPUIS, VEL QUOD UNICUIQUE [1180D] ARTIFICI SECUNDUM
     PROPRIAM FACULTATEM, UT DE MEDICINA MEDICO, GUBERNATORI DE
     NAVIBUS GUBERNANDIS, ID PRAETEREA QUOD VIDETUR EI CUM QUO SERMO
     CONSERITUR, VEL IPSI QUI IUDICAT.

PROBABILE VERO. Quia tota diuisio circa 'probabile' et 'necessarium'
consistit, siue coniuncta siue separata, describit utrumque. Ac prius
'probabile' dicens quod PROBABILE EST QUOD statim VIDETUR, id est quod
statim, ut auditum est, approbatur tamquam ualens et recipitur tamquam
idoneum ad conferendam iidem quaestioni. Et cui 'uideatur' idoneum
subiungit: VEL OMNIBUS /307/ hominibus VEL PLURIBUS, id est maiori
parti hominum, et si neque omnibus neque maiori parti hominum, saltem
SAPIENTIBUS; et his, scilicet sapientibus, uel omnibus, uel maiori
parti, saltem sapientibus magnae famae et excellentis sapientiae; et
si non omnibus uel pluribus sapientibus, saltem UNICUIQUE, id est
alicui noto de omnibus ac praecipuo SECUNDUM PROPRIAM FACULTATEM, id
est scientiam suam, ut MEDICO noto de medicis.

Vel ita: QUOD VIDETUR SECUNDUM PROPRIAM FACULTATEM, hoc est quod
uidetur ei de eis quae ad scientiam suam pertinent, ut quod uidetur
MEDICO DE MEDICINA.

Et PRAETEREA illud est recte probabile QUOD VIDETUR EI CUM QUO
disputatur, VEL IPSI etiam QUI IUDICAT inter eos. Sed hic iudex, sicut
in quarto libro, dicitur in dialectica disputatione, id est cum eo cum
quo sermo conseritur; in rhetoricis uero alius; et attende quod si in
diuisione argumenti superius ita large acceptum est probabile sicut
hic describitur omnia uidentur probabilia esse, etiam illud quod non
probabile uocat, cum ait obiectu lunaris corporis solis euenire
defectum; hoc quippe alicui sapientium uidetur. Sed profecto largius
describit 'probabile' quam superius acceperit in diuisione.

Ibi enim tantum accepit 'probabile' quod statim uidetur ei cum quo
sermo conseritur, quod innuit in uerbis ipsis quibus a caeteris
separauit dicens: ET PRAETEREA QUOD VIDETUR EI CUM QUO SERMO
CONSERITUR. Hic uero largius describit 'probabile' ut nullam eius
acceptionem praetermittat et uidetur aequiuoce accipi, cum modo large,
modo stricte sumitur probabile.

     IN QUO NIHIL ATTINET VERUM FALSUMVE SIT ARGUMENTUM, SI TANTUM
     VERISIMILITUDINEM TENEAT.

IN QUO, scilicet ad hoc ut probabile sit argumentum, NIHIL ATTINET
utrum sit VERUM, id est conuenienter adiunctum conclusioni annon,
dummodo ita esse uidetur, quod probabile ex sola opinione dicitur.

     NECESSARIUM VERO EST QUOD UT DICITUR, ITA EST, ATQUE ALITER ESSE
     NON POTEST.

NECESSARIUM VERO.  Secundum naturae ueritatem accipiendum est:
NECESSARIUM VERO, sicut argumentum, quantum ad conclusionem DICITUR
quam arguit, id est probat; ita et 'probabile' et 'necessarium' non in
se dicitur sed quantum ad conclusionem, quia probabile est argumentum
non quia facile in se recipitur sed quod statim ut audita est
argumentatio ad conferendam fidem conclusioni, idoneum iudicatur, ut
uidelicet per se tale esse appareat ut per ipsum conclusio recipi
debeat. Similiter necessarium 'argumentum' non in se sed quantum ad
conclusionem iudicatur, quoniam /308/ uidelicet ita est ei adiunclum
ut quod in argumento dicitur esse non possit sine conclusione sed
necessario id quod conclusio dicit exigit. Quod quidem Boethius his
uerbis qualitercumque exprimit: QUOD UT DICITUR ITA EST ET ALITER ESSE
NON POTEST, in quo, quodcumque uerba sonent, nihil aliud intelligit
nisi quia ita est adiunctum ei, ad quod inducitur, quod secundum
sensum illud necessario exigit.

Si quis autem dicat 'argumentum' in se necessarium uel in se probabile
hic accipi et non quantum ad conclusionem, audiendum est. Nam iam
profecto et plura, quae necessaria esse argumenta nemo dubitat,
necessaria non esse, et quae certum est non esse necessaria,
necessaria argumenta dicerentur.  Quippe argumentum huius syllogismi:

     Omnis homo est animal,
     Omne animal est animatum;
     Ergo omnis homo est animatus

non esset necessarium! Nec illud etiam de quo Boethius exemplificat
pro necessario, dici potest necessarium, cum uidelicet ait solis
eclipsim contingere quia luna est interposita soli et terrae. Quippe
lunae interpositio, quae ad argumentum affertur, transitoria et
rarissima minime ad necessitatem attinet. Nec minus ea quae non sunt
necessaria argumenta, posset dici necessaria, ut siquis dicat:

     Socrates non est qualitas, quia non est albedo (uel: quia Plato
     non est qualitas

quippe necesse ita esse, ut praemissae propositiones dicunt! Sicut
ergo 'argumentum' non in se dicitur sed quantum ad conclusionem
dicitur quam probat, ita necessarium quoniam uidelicet ita est
conclusioni adiunctum ut hoc quod in eo dicitur esse nequeat absque eo
quod in conclusione proponitur. Similiter et probabile non in se
dicitur argumentum sed quantum ad conclusionem, non quod uidelicet
ipsum in se statim recipiatur sed per ipsum statim conclusio
concedatur. Multa enim in se recipimus quae, quia aliis conuenienter
adiuncta non sunt, ad aliorum fidem non ualent, nec argumenta eorum
esse possunt; et cum sint probabiles propositiones, non sunt argumenta
probabilia, quia in arguendo non recipiuntur in ueritate sui proponi.

     PROBABILE QUIDEM AC NECESSARIUM EST, UT HOC, SI QUID CUILIBET REI
     SIT ADDITUM, TOTUM MAIUS EFFICITUR.

ET PROBABILE QUIDEM. Post diuisionem argumentorum nec non etiam
definitiones membrorum scilicet exempla subicit de singulis
diuidentibus et primum de eo argumento quod necessarium est et
probabile. Et nota quod illud si approbatiuum est, non conditionale ut
sit argumentatio, ac si diceret: Quandoquidem aliquid alicui est
ADDITUM, ergo TOTUM MAIUS EFFICITUR, hoc est plus est ibi quam prius
esset; et illud quod praemittitur, scilicet aliquid alicui est additum
argumentum est /309/ necessarium et probabile quantum ad aliud quod
[r]ei subiungitur, quod scilicet totum maius efficitur.

     NEQUE ENIM QUISQUAM AB HAC PROPOSITIONE DISSENTIET, ET ITA SESE
     HABERE NECESSE EST.

NEQUE ENIM. Commendatio exempli a causa. Ac si diceret: Bonum exemplum
dedi per istud de argumento quod est probabile et necessarium, quia
scilicet utrumque istud est. Et quod ait: NEMO AB HAC PROPOSITIONE
DISSENTIET, <hoc> est: Omnes concedunt statim praemissam propositionem
conuenienter adiunctam conclusioni, ad conferendam fidem ei, si quis
de ea dubitet; quod pertinet ad probabile; et insuper necesse est ita
se habere, hoc est: Ita est eadem propositio coniuncta probatae
propositioni, ut hoc nequeat contingere sine illo; et attende quod
aliter argumentum siue argumentatio necessaria dicitur, aliter
antecedens siue consequens. Omne enim argumentum necessarium dicitur
quod ita est adiunctum conclusioni, siue ex natura rerum siue ex
proprietate terminorum uel ipsius constructionis, quod non queat
contingere id quod argumentum dicit sine eo quod conclusio proponit.
At uero sola illa necessario antecedunt quae in sensu suo sensum
consequentis includunt. Unde cum omnia necessaria antecedentia,
necessaria possint esse argumenta, non e conuerso contingit. Nam etsi:

     Socrates est homo

necessario arguat eum non esse lapidem, non tamen necessario antecedit
ad ipsum, quia affirmatio negationis ipsum ui suae enuntiationis non
continet.

     PROBABILIA VERO AC NON NECESSARIA SUNT QUIBUS FACILE MENS
     AUDITORIS ACQUIESCIT SED VERITATIS NON TENENT FIRMITATEM, UT HOC:
     SI MATER EST, DILIGIT FILIUM.

PROBABILIA VERO. Veritatem argumenti necessitatem eius appellat.

SI MATER EST. Si approbatiuum. Licet omnis mater diligat, quia tamen
proprietas matris non requirit dilectionem, non est necessarium
argumentum; fortasse et quaedam filios, quorum desiderant mortem, non
diligunt; quia tamen rarissime contingit, probabile est argumentum.

     NECESSARIA VERO AC NON [1181A] PROBABILIA SUNT QUAE ITA UT
     DICUNTUR SESE HABERE NECESSE EST SED HIS FACILE NON CONSENTIT
     AUDITOR, UT EST HOC, OBIECTU LUNARIS CORPORIS SOLIS EVENIRE
     DEFECTUM.

QUAE ITA QUIDEM etc., hoc est quae sie sunt adiuncta his quae probant.

SED HIS FACILE, hoc est non statim per haec recipit illa.

OBIECTU. Materiam non formam argumentationis ponit. Ac si ita diceret:
Vere sol quandoque deficit lumine quantum ad uisum hominum, quia luna
interponitur; hoc quidem licet in natura necessario conclusioni sit
adiunctum, tamen probabile non est argumentum, quia physica eclipsis
occulta est et ignota.

     NEQUE NECESSARIA VERO NEQUE PROBABILIA SUNT QUAE NEQUE IN
     OPINIONE HOMINUM NEQUE IN VERITATE CONSISTUNT, UT HOC, HABERE
     DIOGENEM CORNUA; QUONIAM UNUSQUISQUE HABEAT QUOD NUNQUAM
     PERDIDERIT.

HABERE CORNUA DIOGENEM. Sic est disponenda argumentatio: Vere Diogenes
habet cornua, in constitutione scilicet suae /310/ substantiae, non in
possessione, quia unusquisque homo habet aliquid quod non perdidit,
sicuti caput uel cornua uel animam. Hoc argumentum, cum omnino uerum
in se appareat et conclusio falsa, nec etiam probabile est.

Sunt autem qui probare nituntur hanc consequentiam: Si quisque habet
quod non perdidit, Diogenes habet cornua, quia si Diogenes non habet
cornua, non quisque habet quod non perdidit.  Et hanc falsam
consequentiam per medium sic probant: Si Diogenes non habet cornua,
cornua non habentur a Diogene, et ita habet aliquid quod non perdidit
Diogenes. Quod si aliquid quod non perdidit Diogenes, non habetur a
Diogene, tunc Diogenes non habet aliquid quod non perdidit. A pari.
Vel: Si hoc, tunc non quisque habet quod <non> perdidit. A parte.

Solutio. Falsa est illa consequentia: Si aliquid quod non perdidit
Diogenes, non habetur a Diogene, Diogenes non habet aliquid quod non
perdidit, quia uerum est antecedens et falsum consequens.  Similiter
et haec falsa est: Si aliquod caput non habetur a Diogene, Diogenes
non habet aliquod caput; quippe si non habet aliquod caput, non habet
suum, quia si habet suum habet aliquod.

     QUAE QUIDEM NEC ARGUMENTA DICI POSSUNT, ARGUMENTA ENIM DUBIAE REI
     FACIUNT FIDEM. EX HIS AUTEM NULLA FIDES EST QUAE IN OPINIONE
     HOMINUM NEQUE IN VERITATE SUNT CONSTITUTA.

QUAE QUIDEM. Postquam, aliorum opinionem secutus, inter argumenta
posuit ea quoque quae apertissime falsa sunt, corrigit eorum opinionem
et secundum rei ueritatem et rectam acceptionem argumenti, ea ab
argumentis separat, quae uidelicet aperte falsa sunt, sicut praemissum
est; quod non solum non est probabile, id est facile conceditur, uerum
etiam, ait, IN nulla HOMINUM OPINIONE unquam consistit. Quippe ex
aperte uero aperte falsum arguitur. Unde nunquam per ipsum fieri fides
potest. Atque ideo nunquam ipsum contingit argumentum esse.

Et attende quod non omnia quae necessaria <non> sunt argumenta nec
probabilia, ab argumento diuidenda sunt sed ea quae aperte falsa sunt,
sicut praemissum. Potest enim contingere ut aliquid inductum per
argumentum nec necessarium sit nec probabile auditori, id est statim
ab eo receptum, et tamen probatur postea et receptum fidem faciat et
sit iam argumentum, quod tamen nec necessarium sit nec probabile, id
est statim receptum sine probatione. Nam, licet recipiatur, quia tamen
statim receptum non est, probabile non dicitur, licet iam actualiter
arguat et recte argu<ere> dicatur. Veluti si quis, cum prius nesciret
omnes Ethiopes nigros esse, postea id per auctoritatem aliquam uel
quouis alio modo ostensum, concedat argumentum inter Ethiopem et
nigrum; quod prius non receperat, iam recipit; quod tamen nec
necessarium est /311/ nec probabile.

At uero suprapositum non solum probabile non est, id est statim
receptum sed nunquam etiam receptum.  Inde ipsum non solum dixit non
esse probabile sed nec unduam opinione consistere. Et cum in caeteris
membris argumenti ad explanationem probabilis descriptione eius
utatur, quae est cui facile consentit auditor, hic eam non repetiit
sed illud dixit ex quo plane ostenderet propositum exemplum non posse
argumentum esse, cum uidelicet ait ipsum nec in opinione consistere.
Non enim sufficiebat ad ostendendum hoc, non esse argumentum, ut
diceret ipsum nec necessarium esse nec probabile, sicut illud sufficit
quod ait ipsum in nulla opinione nunquam consistere. Non itaque omnia
illa quae neque necessaria sunt neque probabilia ab argumentis diuidit
sed ea quae sunt talia quale est appositum exemplum, id est aperte
falsa; et quod ait ea quae necessaria <non> sunt nec probabilia nec in
ueritate neque in opinione consistere, non fuit descriptio sed
exemplum non necessariorum et non probabilium. Quippe non est idem
penitus quod in opinione est et quod probabile est, quia omnia
probabilia in opinione sunt sed non conuertitur; neque necessarium
[est] neque probabile est quod neque in ueritate neque in opinione
consistit; sed quidquid neque in ueritate neque in opinione est, illud
est neque necessarium neque probabile; sed non conuertitur.

Quod itaque neque necessarium est neque probabile est, totum ad id
quod neque uerum est neque consistit in opinione; et ideo illud
exemplum quasi pars illius esse potuit et per illud in parte de illo
exemplificauit. Quaedam itaque neque necessaria neque probabilia sunt
argumenta, quaedam non. Atque ideo non est generaliter haec enuntiatio
intelligenda, quia tantum ostendere uoluit hoc quartum membrum
argumenti non ita uniuersaliter supponi art,umento sicut caetera tria,
quae omnino sub argumento quasi species continentur. Unde in diuisione
supra posita, argumenti nomen in diuidentibus ubique repentendum est
et coniungendum cum necessario et cum probabile hoc modo: Argumentum,
aliud est necessarium argumentum et argumentum probabile. Aliud est
argumentum probabile et non argumentum necessarium. Aliud [neque] est
argumentum necessarium, neque probabile. Sic enim, repetito nomine
argumenti et coniuncto ubique singulis diuidentibus, poterunt tria
membra omnia sub argumento contineri sed non ita quartum. Si uero non
repetatur 'argumentum' non poterunt. Plura enim necessaria sunt et non
probabilia, quae non sunt argumenta quia /312/ nondum fidem faciunt
sed si supponitur argumentum, uerum est [esse] argumentum necessarium
et non probabile esse argumentum.

Sed dicis quod similiter uerum est [esse] argumentum quod neque est
necessarium neque probabile esse argumentum; quod nos quidem
concedimus sed eo loco Boethius nomen argumenti non ponit sed potius
singulis diuidentibus adiungi intelligitur, necessario scilicet et
probabili, hoc modo: Aliud neque argumentum necessarium, neque
argumentum probabile.

Nota quod, cum idem argumentum alii homini sit probabile, alii non
probabile et omne fortassis argumentum alicui sit probabile, non est
simplex affirmatio et negatio accipienda cum dicimus probabile uel non
probabile; sed est talis cum dicitur argumentum esse probabile ac si
diceret<ur> quod ita alicui sit ut ab ipso statim recipiatur, et non
probabile quod ita alicui sit ut non statim ab ipso recipiatur; atque
ita non probabile etiam affirmatione magis quam negatione accipimus.
Oportet autem [ut] ad hoc ut probabile sit argumentum ut et in se
recipiatur, quia aliter fidem non faceret nisi et in se certum esset,
et insuper ut uideatur et conuenienter adiunctum conclusioni, ut per
hoc illa debeat recipi.

ARGUMENTA ENIM. Probat huiusmodi aperte falsa argumenta non es se
argumenta, ex argumento et definitione eius, ita disponens
syllogismum: Argumenta rei dubiae faciunt fidem; haec uero id non
faciunt; quare non sunt argumenta; conclusionem uero, quia patens est,
solam praetermittit.

     DICI TAMEN POTEST NEC ILLA QUIDEM ESSE ARGUMENTA QUAE CUM SINT
     NECESSARIA, MINIME TAMEN AUDIENTIBUS APPROBANTUR.

DICI TAMEN. Postquam recte ab argumentis separauit huiusmodi argumenta
quae aperte falsa sunt et ita ostendunt quartum membrum non omnino sub
argumento concludi, monet opinionem de tertio membro quod similiter
uidebatur ab argumento omnino separari, per hoc scilicet quod
probabile non est; et inde affert quorumdam philosophorum rationem
secundum quam uidebatur nullum non probabile esse argumentum; et
postea modum fallaciae dissoluit.

Sic iunge: Dixi non esse argumenta ea sola quae neque necessaria sunt
neque probabilia; sed licet de illis tantum dixerim, tamen et de aliis
recte dici potest, de his uidelicet quae, licet necessaria sint, non
tamen recipiuntur; ex quo quidem uolebant ostendere quod iam secundum
hoc necessaria et non probabilia argumenta, non essent argumenta, qui
uidelicet idem esse penitus putabant probabile et quod recipitur; et
ita omne argumentum /313/ concedebant esse probabile, ut iam remoto
probabili nec remane[n]t argumentum; secundum quos ipse Boethius
postea infert: Sic itaque ex huiusmodi ratione etc. Sed male hoc
inferebatur, sicut ipse ostendit, quia non est idem non recipi et non
probabile esse. Quippe recipi totum est ad probabile, quia, ut
diximus, probabile est non quod recipitur sed quod statim recipitur,
sine scilicet ulla probatione, sicut et ipse statim aperiet in
conclusione sophismatis; et sicut recipi totum est ad probabile,
oportet non recipi esse partem ad non probabile[m]. Unde non conuenit
quod, quia nullum non receptum est argumentum, nullum non probabile
esse argumentum, quia pars remota non remouet totum. Et attende quod
secundum hoc quod non recipi et non probabile idem uidebatur, recte
procedit, probans scilicet id quod praemiserat, quod uidelicet ea quae
necessaria sunt et non sunt recepta, non sunt argumenta; ad quod
probandum talem syllogismum disponit: Omne faciens fidem dubiae rei,
id est omne argumentum per hoc quod ei adquiescitur, hoc est per hoc
quod recipitur, fidem facit conclusioni; et propositio est ibi.

     NAM SI REI DUBIAE SIT FIDES, COGENDUS EST ANIMUS AUDITORIS PER EA
     QUIBUS IPSE ACQUIESCIT, UT CONCLUSIONI QUOQUE QUAM NONDUM [1181B]
     PROBAT POSSIT ACCEDERE.  

NAM SI REI DUBIAE etc. Sed ea quae necessaria sunt et non probabilia,
id est non recepta, cum non recipiantur, [recepta] fidem non faciunt.
Quae assumptio supponitur ibi: QUOD SI QUAE TANTUM etc., quare
argumenta non sunt. Et hanc quoque conclusionem subicit dicens: ITAQUE
EX HUIUSMODI etc.

Sic lege litteram: Cum, id est quotiens fit FIDES DUBIAE REI, aliquo
scilicet argumento, COGENDUS EST ANIMUS AUDITORIS PER EA quae recipit,
UT CONCLUSIONI QUOQUE QUAM NONDUM PROBAT, id est nondum recipit,
POSSIT ACCEDERE, ut uidelicet ei concedat.

     QUOD SI QUAE TANTUM NECESSARIA SUNT AC NON PROBABILIA, NON PROBAT
     ILLE QUI IUDICAT, NECESSE EST UT NE ILLUD QUIDEM PROBET QUOD EX
     HUIUSMODI RATIONE CONFICITUR.

QUOD SI, id est sed cum ea quae NECESSARIA SUNT sed NON PROBABILIA NON
PROBAT, id est non recipit, iudex argumentationis cui uidelicet ipsa
proponitur, NECESSE EST, id est certum est, UT per ea non PROBET, id
est non recipiat, ILLUD QUOD CONFICITUR, id est infertur, EX RATIONE
HUIUSMODI, id est ex argumento quod est ratio faciens fidem dubiae
rei. Et attende quod per hoc quod ait 'si', quasi dubi<e>tatem innuit
non hoc suae sententiae esse, quod ea quae non sunt probabilia non
recipiuntur.

     ITAQUE EVENIT EX HUIUSMODI RATIONE, QUAE TANTUM NECESSARIA SUNT
     AC NON PROBABILIA, NON ESSE ARGUMENTA.

ITAQUE EVENIT, id est conuincitur, EX HUIUSMODI RATIONE, id est per
talem positionem sententiae, quae scilicet probabile et probari id est
recipi pro eodem accipit, ea QUAE TANTUM NECESSARIA SUNT etc. Vel:
HUIUSMODI RATIONE, id est secundum huiusmodi argumentationem. /314/

     
     SED NON EST ITA. ATQUE HAEC INTERPRETATIO NON RECTE
     PROBABILILATIS INTELLIGENTIAM TENET. EA SUNT ENIM PROBABILIA,
     QUIBUS SPONTE ATQUE ULTRO CONSENSUS ADIUNGITUR, SCILICET UT MOX
     AC AUDITA SUNT APPROBENTUR.

SED NON EST ITA. Post argumentationem quae inconueniens concludit
secundum malam acceptionem probabilis, supponit solutionem dicens: SED
NON EST ITA, hoc est non ualet ratio eorum qui putant idem probabile
quod probari, uel non est uera conclusio quod nulla necessaria et non
probabilia sint argumenta, uel etiam non est uera assumptio quae
dicebat ea quae non sunt probabilia non recipi; et statim supponit
rationem quare, quia scilicet HAEC INTERPRETATIO, id est descriptio
probabilis quae secundum eos <est> id quod probatur, id est quod
recipitur, NON TENET intellectum RECTE probabilis, id est non exprimit
recte et determinate significationem 'probabilis'. Quippe largius est
'probari', id est recipi, quam 'probabile'. Quippe non omne quod
recipitur est probabile sed quod statim recipitur; et hoc est quod
supponit: EA ENIM SPONTE, id est sine ulla coactione probationis,
consentitur, id est conceditur; quod apertius exponit dicens: SCILICET
MOX etc. Quod ait: EA ENIM, causam supponit quare non recte
significationem probabilis intellegeba<n>t.

     QUAE VERO NECESSARIA SUNT AC NON PROBABILIA, ALIIS PROBABILIBUS
     AC NECESSARIIS ARGUMENTIS ANTEA DEMONSTRANTUR, COGNITAQUE ET
     CREDITA AD ALTERIUS REI DE QUA DUBITATUR FIDEM TRAHUNTUR, UT SUNT
     SPECULATIONES, ID EST THEOREMATA QUAE IN GEOMETRIA CONSIDERANTUR.

QUAE VERO. Postquam ostendit probabile esse quod per se statim
recipitur, ostendit insuper ea quoque quae non sunt probabilia per
probationem quandoque recipi et tunc esse argumenta, ex duo plane
ostendit recipi largius esse quam 'probabile', ac per hoc, remoto
probabili, non remouetur argumentum.

Continuatio: Omne quod per se recipitur probabile est; sed non omne
quod non recipitur <non> est probabile, cum scilicet non probabilia
quoque recipiantur per probationem et tunc sint argumenta; et hoc est:
QUAE VERO NECESSARIA SUNT etc.  Vel ita: Non solum probabilia
recipiuntur ut argumenta possint esse sed etiam non probabilia, et hoc
est: QUAE VERO etc.

UT SUNT SPECULATIONES. Ad similitudinem argumentorum logicae, reales
physicae probationes inducit, quando scilicet in geometria ad
probationem quarumdam figurarum quaedam aliae figurae subiectae oculis
inducuntur, quae inductae, dum nondum recipiuntur, nondum possunt esse
argumenta, id est probationes ad alias figuras.

     NAM QUAE ILLIC PROPONUNTUR [1181C] TALIA NON SUNT, UT HIS SPONTE
     ANIMUS DISCENTIS ACCEDAT SED QUONIAM DEMONSTRANTUR ALIIS
     ARGUMENTIS, ILLA QUOQUE SCITA ET COGNITA, AD ALIARUM
     SPECULATIONUM FIDEM DUCUNTUR.

NAM[QUE] <QUAE> ILLIC. Commendat similitudinem inductam de
speculationibus ad argumenta non probabilia. A causa.

     ITAQUE QUAE PROBABILIA PER SE NON SUNT SED NECESSARIA, HIS QUIDEM
     AUDITORIBUS QUIBUS NONDUM DEMONSTRATA SUNT, AD ALIUD ALIQUID
     APPROBANDUM ARGUMENTA ESSE NON POSSUNT.

ITAQUE. Adaptat similitudinem speculationum ad argumenta non
probabilia.

     HIS AUTEM QUI PRIORIBUS RATIONIBUS EORUM QUIBUS NON
     ACQUIESCEBANT, FIDEM CEPERUNT, POSSUNT EA SI QUID AMBIGUNT AD
     ARGUMENTUM VOCARI.

HII AUTEM QUI IAM CEPERUNT FIDEM EORUM QUIBUS NON ACQUIESCEBANT
PRIORIBUS RATIONIBUS, id est certioribus et melioribus argumentis; uel
prioribus quia prius faciunt illis fidem, quam illa aliis.

     SED QUIA QUATTUOR FACULTATIBUS DISSERENDI OMNE ARTIFICIUM
     CONTINETUR, DICENDUM EST, QUAE QUIBUS UTI NOVERIT ARGUMENTIS, UT
     CUI POTISSIMUM DISCIPLINAE LOCORUM PARETUR UBERTAS EVIDENTER
     APPAREAT.

SED QUIA. Enumeratis superius in diuisione argumentationibus /315/
modis argumentorum, ne ideo de omnibus intendere uideretur, in his
Topicis ostendit se intendere tantum de probabilibus, hoc est se
tractare argumenta in eo tantum quod sunt probabilia, non in eo quod
sunt necessaria; atque ut melius haec intentio uideatur, distinguit
intentionem uniuscuiusque logici circa argumenta, id est secundum quam
proprietatem argumentorum un[i]usquisque tractator logicae intendit
tractare argumenta. Hic enim 'opifices scientiarum' uocat ipsos
tractantes, sicut ipse est, non utentes; et dicit demonstratorem, id
est illum qui tractat demonstratiuam logicam, hoc est scientiam
syllogismorum, necessitatem tantum intendere, non probabilitatem.
Quippe cum omnis complexio syllogismi necessaria sit, non omnis est
probabilis. Unde secundam et quartam figuram duae euidentes non sunt,
oportet in primam figuram resolui.

Dialecticus uero et orator, scilicet rhetor, in suis tractatibus solam
probabilitaten intendunt.  Sophista uero secundum hoc sua argumenta
tractat quod ea neque necessaria neque probabilia considerat. Bene
autem hoc secundum opifices tractantes, non secundum utentes dicimus,
quia et ipse tractans suam intentionem hic aperit et intentio
argumentorum communis est omnibus utentibus sed non tractantibus.
Unusquisque enim qui argumentum inducit, hunc habet finem et
intentionem, ut fidem faciat.  Unde potius sit haec distinctio
intentionis secundum tractantes, non secundum utentes, licet ipse
Boethius de utentibus magis uideatur agere ubi ait in sequentibus:

     Quae quibus uti nouerit argumentis.

Et rursus:

     Hii quoque his duabus speciebus argumenti etc.

Et rhetorem nominat hic oratorem. Quippe orator proprie dicitur utens,
rhetor uero tractans. Sed tamen nihil impedit abuti quandoque
uocabulo, ut uidelicet rhetorem quoque uocemus oratorem, sicut
oratorem quandoque rhetorem. Usum quoque argumentorum abusiue uidetur
accipere in tractando sed non in exercendo, quod ipse satis insinuat
cum ait:

     Dialecticus uero et orator in communi materia argumentorum
     uersantur.

Quippe argumenta tractantis sunt materia, non utentis sed potius
instrumentum. Tractator enim de argumentis agit, ideoque ea materiam
habet. Utens uero agit per ea et eis utitur tamquam instrumento, dum
per ea probat propositam quaestionem, quae est eius materia. Quia
etiam cum ait:

     Philosophus uero ac demonstrator de sola ueritate pertractat

ostendit plane de tractantibus agi, non de utentibus.  /316/

Sunt autem multi qui, de utentibus haec accipientes, philosophum
putant appellari physicum, et hanc distinctionem secundum utentes
fieri uolunt. At uero si ad utentes respiciunt, quare et grammaticum
praetermittunt uel ethicum? Quippe usus argumentorum communis est
omnibus hominibus. Quod si dicatur eos non uti scientia argumenti ex
suis scientiis, scilicet ex grammatica uel ethica, similiter nec
physicus ex physica scit argumentis uti uel ea componere sed ex logica
tantum, quae quidem quattuor species habet, secundum quas haec
quadrifaria distinctio argumentorum facta est: demonstratiuam,
scilicet logicam, dialecticam, temptatiuam, sophisticam, de quibus in
principio satis locuti sumus, secundum tractatores quorum, non
secundum utentes, hanc intentionem consideramus, ut iam docuimus.

Continuatio: Non solum ea quae de argumentis dicta sunt dicenda
fuerunt sed etiam dicendum est et distinguendum quae scientia quibus
argumentis utatur, id est secundum intentionem cuius proprietatis
argumentorum tractetur, et UT CUI DISCIPLINAE, id est cui scientiae,
paretur in hoc opere copia locorum et argumentorum; et cum POTISSIMUM,
id est maxime, dicit quia, sicut ipse dicit, demonstrator quoque
innuatur hic sed praecipue dialecticus et orator quos intendit
instruere; et qualiter sit haec distinctio facienda praemittit, quia
scilicet OMNE ARTIFICIUM DISSERENDI, id est omne argumentum per quod
disserimus, secundum aliquam proprietatem ipsius de quattuor
praemissis proprietatibus in diuisione argumenti, CONTINETUR QUATTUOR
FACULTATIBUS, hoc est in aliquo tractatu quattuor scientiarum tractari
intenditur.

     QUATTUOR IGITUR FACULTATIBUS, EARUMQUE VELUT OPIFICIBUS
     DISSERENDI OMNIS RATIO [1181D] SUBIECTA EST, ID EST DIALECTICO,
     ORATORI, PHILOSOPHO, SOPHISTAE.

QUATTUOR IGITUR. Istud 'igitur' inceptiuum est. Ac si diceret:
Quandoquidem dicendum est, ergo dicamus. A causa uel a pari sic:
Quandoquidem omne artificium disserendi, id est omne argumentum, est
subiectum alicui quattuor facultatum, id est omnis ratio disserendi,
id est ratio faciendi fidem per quam disserimus; et quomodo sit
contentum illud scientiis determinat cum subdit: EARUMQUE VELUT
OPIFICIBUS. Non enim ipsae scientiae, quae qualitates sunt, tractant
argumenta sed opifices earum, id est hii qui suis praeceptis
scribendo eas operantur in animis legentium; bene autem non opifices,
sed uelut opifices uocat, quia opifices proprie non dicuntur, qui
manibus exteriora opera faciunt.

     QUORUM QUIDEM DIALECTICUS ATQUE ORATOR IN COMMUNI ARGUMENTORUM
     NATURA VERSATUR.

QUORUM, id est opific[i]um, DIALECTICUS tractans, ATQUE ORATOR, id est
rhetor, uersantur secundum intentionem suam IN COMMUNI materia
ARGUMEN[TA]TOR<UM>.  /317/

     UTERQUE ENIM SIVE NECESSARIA, SIVE MINIME, PROBABILIA TAMEN
     ARGUMENTA SEQUITUR.

UTERQUE ENIM. Vere uersantur in communi materia, quia in ista, quod
UTERQUE tractat maxime PROBABILIA; bene dicit maxime sequi probabilia,
quia licet inter probabilia etiam necessaria tractet, maxime
probabilitatem sequitur, quam intendit, non necessitatem.

     HIS IGITUR ILLAE DUAE SPECIES ARGUMENTA FAMULANTUR, QUAE SUNT
     PROBABILE AC NECESSARIUM, [1182A] PROBABILE AC NON NECESSARIUM.

HIS IGITUR. Quandoquidem hii duo prosequuntur tractando probabilia
argumenta, cum constet probabilia alia esse necessaria alia non,
igitur prosequuntur probabilia necessaria et probabilia non
necessaria. A causa. FAMULANTUR eis, id est deseruiunt et quodammodo
oboediunt tractatu, quia ea quae ipsi uolunt de eis scribunt.

     PHILOSOPHUS VERO AC DEMONSTRATOR DE SOLA TANTUM VERITATE
     PERTRACTAT, ATQUE SINT PROBABILIA SIVE NON SINT, NIHIL REFERT,
     DUMMODO SINT NECESSARIA.

PHILOSOPHUS VERO. Et quia dialecticus quoque dicitur philosophus,
addit demonstrator, id est syllogizator; quantum ad intentionem suam
DE SOLA VERITATE, id est necessitate, PERTRACTAT, hoc est de
argumentis intendit tantum secundum necessitatem, non secundum
probabilitatem.

ATQUE IDEO. Quia scilicet tantum necessitatem intendit, nihil refert
quantum ad intentionem suam etc.  Ab oppositis.

     HIC QUOQUE HIS DUABUS SPECIEBUS UTITUR ARGUMENTI, QUAE SUNT
     PROBABILE AC NECESSARIUM, NECESSARIUM AC NON PROBABILE.

HI<C> QUOQUE, scilicet philosophus, utitur tractando duabus speciebus
argumenti. Boethius dicit quoque quia dialecticus et orator, sicut
ipse ait, duabus utitur; et quibus utatur philosophus supponit, HIS
scilicet QUAE SUNT etc.

     PATET IGITUR IN QUO PHILOSOPHUS AB ORATORE AC DIALECTICO IN
     PROPRIA CONSIDERATIONE DISSIDEAT, IN EO SCILICET QUOD ILLIS
     PROBABILITATEM, HUIC VERITATEM CONSTAT ESSE PROPOSITAM.

PATET IGITUR. Quia scilicet in hoc differunt, quod iste intendit
tantum necessitatem, ille tantum probabilitatem, ergo differunt IN sua
CONSIDERATIONE, id est intentione, quod uidelicet certum est his,
quantum ad intentionem suam, ESSE PROPOSITAM PROBABILITATEM etc.

     QUARTA VERO SPECIES ARGUMENTI, QUAM NEQUE ARGUMENTUM QUIDEM RECTE
     DICI SUPRA DOCUIMUS, SOPHISTICIS SOLET ESSE ATTRIBUTA.

QUARTA VERO SPECIES ARGUMENTI. Et quia saepe quoque recta argumenta
neque necessaria neque probabilia esse contingit, ut supra diximus,
addit determinando: Ea uidelicet quae diximus non esse argumenta,
sicut ea uidelicet argumenta quae aperte sunt falsa, SOPHISTIS solis
tractatu sunt ATTRIBUTA, quia talia argumenta soli sophistae tractant.
Quod autem uocat speciem argumenti id quod neque necessarium est
argumentum neque probabile, cum non sit prorsus sub argumento
contentum, secundum opinionem aliorum dicit qui uidelicet omnia
huiusmodi argumenta uolebant hic dici.

     TOPICORUM INTENTIO EST VERISIMILIUM ARGUMENTORUM COPIAM
     DEMONSTRAM.

TOPICORUM VERO. Hic tandem uentum est ad illud, gratia cuius id totum
praemissum est de diuersitate intentionum.

Continuatio: Alii tractantium argumenta, necessitatem tantum
intendunt, alii probabilitatem, alii neutrum. Sed intentio est
Topicorum [est], id est mei tractantis Topica est intentio /318/ de
copia argumentorum uerisimilium, hoc est intendo scilicet secundum
probabilitatem tantum. Nota quod ait 'copiam', quia cum unusquisque
homo naturaliter sciat aliquod argumentum componere, copiosus
argumentorum efflcitur per tractatum.

     DESIGNATIS ENIM LOCIS EX QUIBUS PROBABILIA ARGUMENTA DUCUNTUR,
     ABUNDANS ET COPIOSA [1182B] NECESSE EST FIAT MATERIA DISSERENDI.

DESIGNATIS ENIM. Reddit causam quare topicem, id est localem scientiam
tractans, argumentorum copiam comparare intendat, quia uidelicet
certum est ex locis inueniri argumenta, quae uocat materiam
disserendi, id est materiam tractantis, per quam utens disserit de
proposita quaestione.

     SED QUONIAM (UT SUPRA DICTUM EST) PROBABILIUM ARGUMENTORUM ALIA
     SUNT NECESSARIA ALIA NON NECESSARIA, CUM LOCI PROBABILIUM
     ARGUMENTORUM DUCUNTUR, EVENIT UT NECESSARIORUM QUOQUE DOCEANTUR.

SED QUONIAM. Licet de probabilitate tantum intendatur, quia probabilia
quaedam necessaria sunt, conuenit probabilia tractari unde etiam
necessaria argumenta componuntur. Nec ex eisdem terminis syllogismi
constant ex quibus caeterae argumentationes, licet in syllogismo [cum]
in ui locorum termini non sint, ut in tractatu loci demonstrabimus.

     QUO FIT UT ORATORIBUS QUIDEM AC DIALECTICIS HAEC PRINCIPALITER
     FACULTAS PARETUR, SECUNDO VERO LOCO PHILOSOPHIS.

QUO FIT. Quia hic docentur et probabilia et necessaria etiam, ergo hic
quodammodo instruuntur illi et iste; sed principaliter illi, quia
maxime scribit hoc opus propter dialecticos et oratores instruendos.

     NAM IN QUO PROBABILIA QUIDEM OMNIA CONQUIRUNTUR, DIALECTICI ATQUE
     ORATORES IUVANTUR; IN QUIBUS VERO PROBABILIA AC NECESSARIA
     DOCENTUR, PHILOSOPHIAE DEMONSTRATIONI MINISTRATUR UBERTAS.

NAM IN QUO. Vere omnes IUVANTUR in hoc opere, quia in hoc et in hoc. A
partibus.

     NON MODO IGITUR DIALECTICUS ATQUE ORATOR, VERUM ETIAM
     DEMONSTRATOR AC VERAE ARGUMENTATIONIS EFFECTOR HABET QUOD EX
     POSITIS LOCIS POSSIT ASSUMERE, CUM INTRA ARGUMENTORUM PROBABILIUM
     LOCOS, NECESSARIORUM QUOQUE PRINCIPIA TRADITIO [1182C] ISTA
     CONTINEAT.

NON MODO IGITUR. Quandoquidem demonstrator quoque iuuatur, ergo NON
MODO, id est non tantummodo iuuantur illi. Ab oppositis. Et hoc est
quod supponit cum ait: VERUM ETIAM DEMONSTRATOR (et quid per
demonstratorem ille intelligat, exponit: EFFECTOR, id est expositor
VERAE id est necessariae, ARGUMENTATIONIS); quae POSSIT sibi
<ASSUMERE> HABET quidem, hoc est argumenta quae sumuntur, id est
componuntur, ex locis eisdem ex quibus caeterae argumentationes;
TRADITIO, id est tractatus iste quia scientiam tradit; dicitur mixta,
quae tractat <t>am necessaria quam probabilia argumenta et continet
principia utrorumque, id est locos ex quibus utraque argumenta
constituuntur.

     ILLA VERO ARGUMENTA QUAE NECESSARIAE QUIDEM SUNT SED NON
     PROBABILIA, ATQUE ILLUD ULTIMUM GENUS, SCILICET NEC PROBABILE NEC
     NECESSARIUM, A PROPOSITI OPERIS CONSIDERATIONE SEIUNCTUM EST,
     NISI QUOD INTERDUM QUIDAM SOPHISTICI LOCI EXERCENDI GRATIA
     LECTORIS ADHIBENTUR.

ILLA VERO etc. Ab hac consideratione, id est intentione, quam hic
habeo, quia uidelicet nullo modo de eis intendo, etiam si eisdem locis
fieri possint; nisi quod, id est nisi forte in eo quod cognitio
bonorum locorum ad discretionem falsorum locorum proficit, ut
uidelicet illos locos queamus animaduertere, quando GRATIA EXERCENDI
LECTORIS eorum sophistica argumenta induci solent; uel ita: Nisi quod
interdum a me quidam loci sophistice id est non recte, assignantur in
hoc opere propter /319/ exercendum lectorem, quando uidelicet maximae
propositiones, quae etiam loci sunt, uitiose assignabit, ut se lector
exerceat disputando de eis et inquirendo eas.

     QUOCIRCA TOPICORUM PARITER UTILITAS INTENTIOQUE PATEFACTA
     EST. HIS ENIM ET DICENDI FACULTAS ET INVESTIGATIO VERITATIS
     AUGETUR.

QUOCIRCA. Quia scilicet haec INTENTIO, quae est de probabilibus
argumentis, ergo intentio; et quia haec UTILITAS quod isti iuuantur,
ergo utilitas. A duplici parte. Et statim supponit unde intulerit
utilitatem dicens: HIS PRAECEPTIS, scilicet meis, augetur FACULTAS
DICENDI, id est scientia argumentandi per probabilia argumenta, et
INVESTIGATIO VERITATIS, hoc est scientia uerorum, id est argumentorum
necessariorum, per quae firme inuestigatur aliquid et probatur.

     NAM QUOD DIALECTICOS ATQUE ORATORES LOCORUM IUVAT AGNITIO,
     ORATIONI PER INVENTIONEM COPIAM PRAESTAT; QUOD VERO NECESSARIORUM
     DOCTRINAM LOCORUM PHILOSOPHIS TRADIT, VIAM QUODAMMODO VERITATIS
     ILLUSTRAT.

NAM QUOD. Et uere his praeceptis augetur utraque scientia quia
cognitio [cum] locorum, de quibus hic agitur, ad utrumque proficit.
A causa.

PRAESTAT COGNITIO PER INVENTIONEM, id est argumentorum probabilium,
quae sola inuentione contenta est, quia cum statim recipiatur, non
eget iudicio.

QUOD VERO NECESSARIORUM. Nota quod ad demonstratorem, id est
effectorem necessariae argumentationis, non solum syllogismi pertinent
qui locos non habent, uerum etiam necessariae caeterae argumentationes
qualis fuit illa: "Obiectu lunaris..." etc. Quae enim necessariae sunt
et non probabiles ad nullum aliorum pertinent et ideo ad
demonstratorem oportet eas referri; et haec quidem necessariae
argumentationes, quae syllogismi non sunt, locos habere possunt, in ui
scilicet locorum; et ideo dixit quodammodo, id est in parte,
illuminari hic demonstratiuam disciplinam, uel in eo etiam quod loci
ipsi quodammodo syllogismorum dici possunt, quia uidelicet eis
quodammodo euidentiam conferunt, mediantibus scilicet enthymematibus,
quorum sunt proprii.

     QUO MAGIS PERVESTIGANDA EST RIMANDAQUE ULTERIUS DISCIPLINA, EAQUE
     CUM AGNITIONE PERCEPTA SIT, USU ATQUE EXERCITATIONE FIRMANDA.
     MAGNUM ENIM ALIQUID LOCORUM [1182D] CONSIDERATIO POLLICETUR,
     SCILICET INVENIENDI VIAS.

QUO MAGIS, scilicet quia tanta est utilitas huius meae disciplinae; a
causa; quod statim supponit dicens: MAGNUM ENIM etc., scilicet
utilitatem magnam promittit cognitio locorum.

     QUOD QUIDEM HI QUI SUNT HUIUS RATIONIS EXPERTES SOLI PRORSUS
     DEPUTANT INGENIO, NEQUE INTELLIGUNT QUANTUM HAC CONSIDERATIONE
     QUAERATUR QUAE IN ARTEM REDIGIT VIM ET POTESTATEM NATURAE.

QUOD QUIDEM, scilicet uias inueniendi argumenta, hoc est scientiam
locorum per quam uenitur ad argumenta et inueniuntur argumenta; HII
QUI SUNT EXPERTES HUIUS RATIONIS, hoc est huius discretionis quam
habeo in hoc tractatu, DEPUTANT omnino soli INGENIO suo, quod dicunt
se satis ex ingenio suo sufficere ad inuenienda argumenta, etiam si
nullo tractatu sint instructi; et hii tales NON INTELLIGUNT QUANTUM
adquiratur /320/ HAC in ea CONSIDERATIONE, id est per hunc tractatum
non temerarie sed considerate et deliberatiue factum. Quae
consideratio, id est qui consideratus tractatus, REDIGIT IN ARTEM, id
est in praecepta certa, VIM NATURAE et possibilitatis, hoc est eos
quoque qui naturaliter ualent inuenire argumenta; et hoc facile
possunt, sicut sunt illi qui boni sunt ingenii, qui quandoque, licet
bonum haberent ingenium, ultra terminos uerae scientiae uagarentur,
nisi ars, id est praeceptio, esset, quae artaret et constringeret eos
sub certis regulis. Vel ita: Homines qui naturaliter habent omnes
scientias non actualiter REDIGIT IN ARTEM, id est facit actualiter
scientes.

     SED DE HIS HACTENUS; NUNC DE RELIQUIS EXPLICEMUS.

SED DE HIS, quattuor scilicet, hoc est de propositione quaestione
conclusione et argumento; NUNC DE RELIQUIS duobus, id est de
argumentatione et loco, EXPLICEMUS.

			       LI 7.02

     [1181D] OMNIA QUIDEM QUAE SUPERIORIS SERIE VOLUMINIS EXPEDITA
     SUNT, MINUS QUIBUSDAM FORSITAN ERUDITIS SUPERVACANEA QUODAMMODO
     ET QUASI DEPENDENTIA VIDEBUNTUR.

OMNIA QUIDEM. Quia ea quae superius dicta sunt a quibusdam
iudicabuntur superflua, respondet eorum reprehensioni hic, antequam
alia tractet, ponens eorum rationem, quod uidelicet, quia
intitulauerat librum 'De topicis differentiis', statim uolebant ut de
locis ageret. Ipse autem dicit non posse fieri bene notitiam locorum,
nisi prius istis tractatis quae sunt quidam gradus doctrinae, per quos
ad cognitionem loci uenitur, de quibus in principio ostendimus quomodo
unumquodque conuenienter inducitur.

Continuatio: De his quattuor praemissis hactenus dictum est sed tamen
OMNIA QUAE supra dicta sunt superflua uidentur QUIBUSDAM MINUS
ERUDITIS, id est imperfecte eruditis; FORSITAN temperamentum est,
ne[c], confidenter alios reprehendens, arrogans esse uideatur.

ET QUASI DEPENDENTIA, expositio potest esse de eo quod dixit
superflua, quasi diceret dependens est quod non conuenienter alicui
adiunctum est; uel potest ad aliud induci ut uidelicet superflua sint
quae omnino ad rem non pertinent, DEPENDENTIA QUASI aliquantulum, non
multum. Ut sic legas: Superflua, id est SUPERVACANEA, ex toto: et si
non omnino superflua, uidentur DEPENDENTIA.

     NAM CUM DE DIFFERENTIIS TOPICIS LIBRORUM [1182D] TITULUM
     LEGERINT, OMISSIS DOCTRINAE GRADIBUS STATIM FINEM OPERIS
     ATTENDUNT.

NAM CUM. Causam reddit secundum eorum rationem, quare uideantur
superfluere, quod uidelicet, cum ipsi legerunt titulum istorum
quattuor librorum qui sunt in his topicis, qui scilicet titulus talis
est 'De topicis differentiis', id est localibus, omissis, id est
pratermissis, his qui sunt quasi gradus doctrinae ad locum, statim
uolunt tendere ad locum, qui est ultimus tractandus.

     MIHI AUTEM NECESSARIUM VIDETUR QUOD, NISI SIT PRAECOGNITUM, AD
     ULTERIORA DISCENTIS ANIMUS PERVENIRE NON POSSIT.

MIHI AUTEM. Illis ita uidentur superfluere praemissa; sed mihi non
solum non uidetur superfluum quod praemissum est. uerum etiam
necessarium, quod uidelicet nisi praecognitum /321/ esset, lector non
intelligeret reliqua.

     HI QUOQUE QUI [1183A] NUNC OMNEM PRIMI VOLUMINIS DISPUTATIONEM
     SUPERFLUAM PUTANT, SI CUNCTA PERLEGANT CONTEXTIOREMQUE OPERIS
     MENTE AC RATIONE COLLUSTRENT, DESINENT PROFECTO IUDICARE
     SUPERFLUUM, QUOD NECESSARIO VIDERINT IN PARTE OPERIS COLLOCATUM.

HII ETIAM. Et non tantum mihi non uidetur superfluum sed etiam hii
putabunt non esse superfluum, si collustrent totius operis contextum
MENTE AC RATIONE, id est rationabili mente ut inde iudicent quam
conuenienter praecedentia sequentibus cohaereant, QUOD VIDERINT
NECESSARIO, id est ualde utiliter IN PARTE OPERIS mei, id est in
superiori libello.

     ATQUE HAEC HACTENUS. SED QUONIAM DE HIS QUAE ANTEA POSUIMUS, ID
     EST DE PROPOSITIONE, QUAESTIONE, CONCLUSIONE, ARGUMENTO
     SUFFICIENTER DICTUM EST, NUNC DE ARGUMENTATIONE TRACTEMUS.

ATQUE HAEC, contra scilicet calumniantes.

     ARGUMENTATIO EST PER ORATIONEM ARGUMENTI EXPLICATIO.

ARGUMENTATIO EST EXPLICATIO ARGUMENTI, id est oratio quae continet
aliquid sicut argumentum, id est tamquam probans dubium. Multae autem
orationes habent in se id quod argumentum est sed non ut argumentum,
hoc est dispositum tamquam probans. Cum enim dicitur:

     Si Socrates est homo, Socrates est animal

'Socrates est homo' quod praecedit, licet alibi sit argumentum ad
'Socrates est animal', in hac consequentia non disponitur sicut
argumentum, id est faciens fidem sed sicut antecedens simpliciter.
Ideoque haec consequentia argumentatio non dicitur. Siue autem probet,
siue non probet, semper ut argumentum disponitur aliquid, quotiens
tamquam probans disponitur, cum uidelicet aliqua propositio, quasi per
ipsum probata, supponitur hoc modo:

     Socrates est homo;
     Quare est animal.

Quippe sicut 'si' coniunctio est signum consecutionis, ita 'ergo'
signum probationis; et quotiens 'ergo' propositionibus aliquibus in
oratione interponitur, tractantur illae propositiones sicut probantes
et probatae.

Quaeritur autem cum syllogismus oratio dicatur et quaelibet
argumentatio, utrum sit perfecta oratio an imperfecta. Sed imperfectae
sententiae non est, cum auditorem suspensum non faciat. Quod si
perfecta est, quaerendum est quae sit de quinque speciebus perfectarum
orationum, utrum uidelicet sit oratio enuntiatiua, uel interrogatiua,
siue imperatiua, siue uocatiua, uel deprecatiua, uel desideratiua; sed
nulla [r]ei aptari posse uidetur, nisi enuntiatiua oratio, id est
propositio. Quippe etiam definitio propositionis ei conuenire uidetur.
Nam ipsa argumentatio uel uera dici solet, uel falsa. Si quis enim
dicat:

     Socrates est homo;
     Ergo est animal

dicimus eum dixisse uerum.  Si uero dicat:

     Socrates est homo;
     Ergo est lapis

dicimus eum dixisse falsum. Unde et in sequentibus dicet quod syllogismus:

     Si ueris propositionibus <contexatur> /322/ firma et
     incommutabilis ueritas.

Cum itaque syllogismus et oratio sit et uera, oportet ipsum
propositionem dici. Et est quidem communis sententia et syllogismum et
omnem argumentationem esse hypotheticam propositionem. Unde et
Boethius in sequentibus consecutionem syllogismi notare uidetur cum
ait:

     Per propositiones enim quae concessae sunt, consequens necessario
     conclusionis infertur,

id est in eo conclusio necessario consequitur. Qui etiam in primo
Hypotheticorum, terminos hypotheticae propositionis assignat
syllogismo, antecedens scilicet et consequens. Ait enim:

     Cum dicimus 'Si dies est, lux est; atqui dies est' haec assumptio
     praedicatiua est, et, si quaeritur, praedicatiuo probabitur
     syllogismo, lucet; igitur consecuta est rursus praedicatiua
     conclusio.

Ubi ergo conclusionem syllogismi Boethius consequens appellat, oportet
ipsam ibidem antecedens habere, ubi conclusio sequi dicitur; et ita
terminos hypotheticae propositionis manifeste attribuit syllogismo. Ex
quo etiam syllogismus hypothetica propositio conuincitur esse.

Omnis itaque syllogismus et omnis argumentatio hypothetica propositio
esse dicitur, Non tamen omnis syllogismus est hypotheticus, licet sit
hupothetica propositio sed ille tantum syllogismus est hypotheticus
qui aliquam propositionem hypotheticam habet partem sui. Si quis
autem, cum sit hypothetica propositio, quaerat utrum sit coniuncta uel
disiuncta, dicitur esse coniuncta. Nam 'ergo' quod interponitur
terminos ad inuicem coniungit; sicut et si inferentes, scilicet
propositiones, quasi in unum adnectens conclusioni quasi earum
consequenti; sed id dicunt referre integro coniunctionem et 'si', quod
'si' coniunctio est continuatiua, 'ergo' uero subcontinuatiua, sicut
et 'quia'; continuatiuas autem, teste Prisciano, eas coniunctiones
esse dicunt quae simpliciter, sine ulla concessione propositionis
praecedentis, aliquid alicui coniungunt, sicut 'si' quando ponitur
dubitatiue, id est non confirmatiue. Subcontinuatiuas uero eas dicunt
quae aliquid quasi iam positum et concessum alteri copulant, sicut
'ergo', quae nunquam apponitur, nisi propositionis alicuius
concessione facta. Unde etiam subiungitur in oratione, et non
praemittitur, sicut 'si'. Si quis autem requirat, cum quaelibet
argumentatio sit hypothetica propositio coniuncta, /323/ utrum
naturalis uel temporalis est, dicunt naturalem esse sed non de illis
de quibus Boethius in Hypotheticis agens dicit syllogismos fieri uel
per positionem antecedentis uel per destructionem consequentis;
aliquibus ipse Boethius disiunctas hypotheticas aequipollentes
assignat.

Nobis autem argumentatio nullo modo propositio esse uidetur, nec ullum
sensum enuntiationis habere. Si enim enuntiatio esset, uel affilrmatio
uel negatio. Quod si affirmatio, sicut concedunt, utique negationem
haberets cuius ipsa pars esset, quia omnis affirmatio, teste Boethio
intra negationem suam quasi pars in toto latet. At uero quibus uerbis
negabimus hunc syllogismum:

     Omnis homo est animal,
     Omne animal est animatum;
     Igitur omnis homo est anima?

Si enim negatiuum aduerbium praeponam, ut totum syllogismum
exstinguam, non uideo sensum unius negationis. Quis enim sensus est in
inferentia syllogismi destruenda, si dicam:

     Non omnis homo est animal,
     Omne animal est animatum;
     Igitur omnis homo est animatus?

Sed fortasse quis dicit negatiuum aduerbium ad argumentationem
destruendam non esse prae[ter]mittendum toti argumentationi sed
interponi debere et apponi coniunctioni, ut totam destruat inferentiam
quam ipsa coniunctio faciebat, hoc modo:

     Omnis homo est animal,
     Omne animal est animatum;
     Non ergo omnis homo est animatus

hoc est: non sequitur ideo 'Omnis homo est animatus'. Et uidetur bene
apponi negatio ipsi coniunctioni quae terminos copulat ad faciendam
negationem; [quae] etiam in categoricis propositionibus ad uerb[i]um
quod copulat praedicatum subiecto negationem apponi iudicat
Aristoteles ut inhaerentia destruatur quam uerbum faciebat; et in
caeteris quoque hypotheticis propositionibus, siue temporalibus siue
naturalibus siue disiunctis, ipsi coniunctioni negatio cohaeret ut
totam destruat consecutionem, quam facit coniunctio. Unde et hic
similiter uidetur sed falso. Si enim praecedentes propositiones, quae
in syllogismo ponuntur et conceduntur, praecedant positae et concessae
sicut in syllogismo fuerant, non est diuidens negatio, quia, rebus
destructis, neque affirmatio neque negatio uera esse potest. Qui enim
syllogismum facit non simpliciter consecutionem facit ut dicat, si
uerae sunt istae duae propositiones, uera est illa sed primum
constituit ueritatem singularum propositionum et eas tamquam ueras
conclusioni copulat. Alioquin, si uidelicet sine positione ueritatis
propositionum fieret consecutio in argumentatione, /324/ sicut in
caeteris consequentiis, oporteret semper ex ipsis assumi ut
conclusionem per se ueram haberet. Veluti hic sensus syllogismi:

     Si omnis homo est animal et omne animal est animatum, omnis homo
     est animatus

ad certificandam 'Omnis homo est animatus', oporteret praemissas
propositiones rursus assumi. At uero quia positae sunt constitutae
sicut uerae antequam ex eis inferatur, non est necesse. Quia igitur in
syllogismo et ueritas singularum propositionum proponitur et
constituitur et consequentia simul ostenditur, non potest ita esse ut
per syllogismum dicatur nisi <si> singulae uerae sint propositiones et
inferentia uera sit. Quod si in negatione syllogismi propositiones
praecedentes similiter uerae constituantur et postea 'non' subiunctum
consecutionem destruat, duo esse oportet ad hoc ut ita sit, sicut tota
negatio syllogismi dicit, ut uidelicet praemissae propositiones uerae
sint sicut proponuntur, et quod inferentia non sit uera. Et ita,
destructis rebus propter ueritatem propositionum quae non permanet,
neque praemissus syllogismus uerus est neque negatio ipsius; quare
diuidentem negationem syllogismus non habet; semper enim, ut in
tractatu oppositorum Aristoteles ait, siue res sint siue non, oportet
uel [per] affirmationem ueram esse uel negationem.

Amplius. Propositiones quae praemittuntur in argumento syllogismi
nulla ad inuicem coniunctione[m] copulandae sunt ut ueram faciant
orationem. Alioquin unum praemittitur ad probationem, non plura sicut
definitio syllogismi exigit; et magis enthymema dicendum esset quam
syllogismus, cui etiam bene proprietas enthymematis aptaretur, quod
uidelicet imperfectus esset syllogismus, si, inquam, propositiones
duae, quae in argumento praemittuntur, coniunctae ad inuicem per 'et'
uel per aliam coniunctionem, unam facerent propositionem. Ac si ita
diceretur:

     Omnis homo est animal, et:
     Omne animal est animatum;
     Ergo omnis homo est animatus

posset enim fieri talis syllogismus hypotheticus:

     Si omnis homo est animal et omne animal est animatum, omnis homo
        est animatus;
     Sed omnis homo est animal et omne animal est animatum;
     Quare omnis homo est animatus.

Ex quo quidem syllogismo, subtracta propositione et retenta
affirmatione et conclusione, syllogismus relinquitur imperfectus, hic
scilicet:

     Omnis homo est animal, et:
     Omne animal est animatum;
     Quare omnis homo /325/ est animatus

et ex una propositione hypothetica quae est:

     Omnis homo est animal et omne animal est animatum

infertur:

     Omnis homo est animatus.

Sicut enim syllogismi quando uel quia uel uero uel postquam diuersas
propositiones ad unum sensum colligunt, ita et coniunctio. Et sicut
haec oratio quae 'Omnis homo est animal':

     Omne animal est animatum

una est oratio uerum uel falsum significans, ita et ista:

     Omnis homo est animal et omne animal est animatum

et unam negationem habet quae ait:

     Non omnis homo est animal et omne animal est animatum

quod in Hypotheticis nostris diligentius ostendemus.

Si ergo praemissae propositiones in syllogismo dissolutae sunt, ut
oportet, et nulla ad inuicem coniunctione[m] copulatae, unam
hypotheticam reddere non possunt. Nam et 'animal rationale mortale'
quae est una oratio, diuisim et cum interuallo prolatis dictionibus
unam propositionem non facit, ne dum diuersae propositiones quae
coniunctionem quaerent ad inuicem unum orationis sensum reddant, quae
etiam a dialectico ut singulae concedantur, sub interrogatione sunt
proferendae et eis syllogismis ab auditore concessis, postea conclusio
est inferenda. Unde maxime interuallum faciunt interrogationes
infertae.

Nullo itaque modo syllogismum uel aliquam argumentationem concedimus
esse propositionem, nec orationem quae ad unum sensum accomodetur sed
quae ad unum effectum instituitur, ad fidem scilicet faciendam
conclusioni.  Sicut enim et orationem rhetoricam quam perorat aliquis,
quae multas orationum species continet, unam orationem uocamus,
secundum unum finem ad quem oratoris anhelat intentio, quia omnia quae
dicit ad persuasionem unius rei quam intendit inclinat. Similiter unam
hypotheticam mediam dicimus, quae ex diuersis consequentiis constat,
nulla ad inuicem coniunctione[m] copula[n]tis, non quia ad unum sensum
enuntiationis sint accomodatae diuersae illae consequentiae sed quia
ad unam consequentiam de extremitate[m] iunctam, qua<m> innuunt non
quam proponunt, accedunt.

Duobus itaque modis dicimus 'unam' orationem, uel quantum ad unum sensum
quem manifestet, uel quantum ad unum effectum ad quem intendit; uelut
tota argumentatio uel tota disputatio quae ad fidem alicuius
propositionis accomodatur, una quantum ad intentionem non quantun ad
unum intellectum dicitur; et priore quidem modo oratio accepta, ab
Aristotele describitur cum ait:

     Vox significatiua ad placitum... etc.

et eodem modo accepta a Boethio diuiditur per perfectas <et
imperfectas>.  Non enim uel perfectas uel imperfectas orationes
accipimus, nisi quantum ad sensum. Unde argumentationes etc. quae una
oratio secundum /326/ sensum non dicuntur, neque perfectas orationes
neque imperfectas appellamus, cum uidelicet ad nullam sint accomodatae
sententiam quam pomlnt.

Sed si quis forte et eas quodammodo perfectas orationes appellare
uelit, sicut et definitiones quae imperfectae sunt orationes
quodammodo etiam perfectas in definiendo dicimus, non prohibemus, ut
uidelicet argumentatio syllogismi perfecta dicatur quantum ad integram
complexionem; sed haec perfectio constitutionis nihil ad illam
perfectionem orationis quam Boethius intendit, quinque perfectarum
species orationum ponens. Illa enim perfectio in demonstratio<ne>
sententiae, non in constitutione materiae consistit; fortasse etiam
plures species perfectae orationis sunt quam ille quinque quas
Boethius ponit. Unde et ipse in primo Categoricorum Syllogismorum has
quinque plures orationes dicit esse "in angustissima diuisione".
Nam praeter quinque quas computat, uidetur admiratiua oratio esse ut
ista:

     O uirum ineffabilem!

uel persuasiua, uel decoratiua, uel consolatiua, uel desolatiua, uel
comprobatiua, sicut singulae argumentationes quibus dubiae rei
propositio sit. Et attende quod licet ergo coniunctio sit per quam
conclusio argumento coniungitur, non ita tamen conclusionem
argumentorum copulat ut ad unun sensum ea reducat. Non enim semper
coniunctiones ad unum sensum reducunt ea quae copulantur. Si enim
dicam:

     Non est albus sed niger uel animal est, est enim homo

'sed' uel 'enim' comprobatiua interposita ad unum sensum orationes
quibus interponuntur non reducunt[ur]. Similiter nec 'ergo' nec
caeterae coniunctiones comprobatiuae. Sed ad hoc tantum interponitur
'ergo' et id solum innuit, ut per ipsum intelligamus praecedentes
propositiones praemissas fuisse ad probationem conclusionis et in eo
coniungere conchlsionem argumento dicitur, ut cum audimus ipsum
supponi argumento et praeponi conclusioni, per ipsum interpositum
insinuantur ea quae praemissa sunt ad hoc praemissa esse, ut id quod
subiunctum est, per ea fidem recipiat, et audito 'ergo', animus
auditoris statim praemissas propositiones et subpositam conclusionem
amplectatur, illas quidem attendens sicut inductas ad hoc ut
probarent, conclusionem [ut] ad hoc ut probaretur. Sed dicitur quod si
'ergo' interpositum id innuit quod praemissae propositiones praemissae
sunt ad probationem conclusionis, profecto sensum propositionis
cuiusdam implet, quod nos quidem concedimus, nec tamen ideo ipsam
propositionem esse /327/ uolumus, cum non sit oratio. Nam cum aliquis
profert:

     Heu!

uel:
     Pape!

uel:

     Attat!

eum condolere uel admirari uel timere pel interiectiones ostenditur,
nec tamen ideo propositiones esse concedimus interiectiones, cum non
sint orationes; uel si etiam orationes essent et eumdem intellectum
haberent quem propositio, non ideo propositionem esse concedimus, nisi
aliquid affirmando uel negando proponent. Quippe 'hoc currens' et 'Hoc
currit' eumdem intellectum constituunt, nec tamen haec sicut illa est,
cum nihil affirmando uel negando enuntiet. Similiter 'ergo', licet
idem quod propositio innuat, non tamen ideo propositionem esse
concedimus.  Nam latratus huius canis hunc canem iratum designat esse
et circulus uinum esse in domo monstrat; et licet id innuant quod
propositiones, propositiones tamen dici non debent, cum neque
affirmando enuntient neque negando. 

Similiter nec 'ergo' propositio debet iudicari, licet id innuat quod
propositio proponit, quod etiam per se non facit sed per praemissionem
et submissionem propositionum.  Si enim proferatur 'ergo' per se,
nihil tamquam probans uel tamquam probatum concipio; tantum
significare proprie non habet, sicut habent propositiones; sed
consignificare, quia quod innuit praecedentibus appositum
propositionibus, per se non implet. Si <quis> autem quaerat <cum
'ergo'> interpositum innuat praecedentes propositiones esse praemissas
ad probationem conclusionis, et ideo tam de praemissis propositionibus
quam de conclusione intellectum constituat, utrum etiam propositiones
significet, dicimus ita esse sed per se hoc non habet sicut
interpretatiua sed per hoc quod eis est adiunctum. Si quis autem
quaerat, cum 'ergo' interpositum idem innuat quod propositio monstrare,
utrum a propositione interposita loco 'ergo' argumentationem similiter
faceret, negamus quia compositio uocum competens non esset. Saepe enim
uoces eiusdem significationis sunt cum alia, nec tamen eamdem in serie
orationis structuram seruant. Nam quamuis:

     Heu!

a me prolatum id denotet quod haec oratio:

     Dolet

non tamen dicitur sic:

     Heu quantum est damnum

ita conuenit dici:

     Ego doleo quantum est damnum.

Quod autem auctoritas appellat conclusionem consequentis uel
argumentum antecedentis, secundum hoc dicitur quod illud praemittitur
ut probans, hoc supponitur ut probatum; et talis est ac si diceret
<consequens> et antecedens quale est probans et probatum.

Multa autem probare, id est fidem facere possunt quae conditionaliter
/328/ non antecedunt, ueluti per hoc quod Plato dixit caelum rotundum
esse, credo ita esse, nec tamen uera est haec consequentia:

     Si Plato id dixit, ita est.

Multa etiam conditionaliter antecedunt [et] alia, nec tamen probant
illa, hoc est fidem illis faciunt, ueluti haec propositio:

     Socrates est margarita

conditionaliter antecedit ad:

     Socratem est lapis

sed quia nec in se recipitur 'Socrates est margarita', non potest
alicui fidem facere.  Multa itaque arguunt, id est probant, quae non
antecedunt conditionaliter, et e conuerso; etiam multa concluduntur et
probantur quae non conditionaliter consequuntur <uel> probantur, et e
conuerso.  Si quis itaque antecedens et consequens secundum
conditionalem sensum accipiat, non est uerum argumentationem habere
antecedens et consequens, quae scilicet in ea disponantur tamquam
antecedens et consequens. Si quis autem antecedens et consequens <pro>
probante et probato sumat, uerum est eam habere antecedens et
consequens sed non ideo propositionem hypotheticam esse. Quod autem
syllogismum et aliquam argumentationem appellamus ueram, talis est ac
si dicamus necessariam, uel non fallacem, uel non uitiosam sed
rectam. Nam Tullius in secundo Rhetoricae ad Herennium definitionem
uocat falsam dicens:

     Vitiosum falsis aut uulgaribus definitionibus uti.

Falsa est definitio ea quae pro definitione inducitur, nec ea uere
conuenit ad quod definiendum inducitur, hoc modo:

     Sapientiae est quaerendae pecuniae intelligentia.

Sicut autem falsam definitionem ita et ueram esse possumus appellare,
imperfectam <et perfectam> et cum sit definitio oratio, ad quam etiam
uera quodam modo uel falsa uel etiam perfecta in definiendo; non tamen
sicut propositio uel aliqua perfecta oratio dicitur secundum sensum
uera uel perfecta, quod uidelicet uerum uel falsum enuntiet uel
perfectam sententiam teneat.

Similiter et cum syllogismum 'uerum' dicimus, non est uerum in ea
significatione acceptum qua propositioni tantum conuenit, quod
uidelicet enuntiet uerum, hoc est proponat quod in re sit. Sed 'uerus'
dicitur, hoc est necessariae complexionis, uel non deceptorius, sicut
et 'uerum hominem' dicimus qui non est fraudulentus.

Nunc autem litteram prosequamur.

     HUIUS AUTEM SPECIES DUAE SUNT, UNA QUAE SYLLOGISMUS, ALTERA QUAE
     VOCATUR INDUCTIO. SYLLOGISMUS EST ORATIO IN QUA QUIBUSDAM POSITIS
     EST CONCESSIS, ALIUD QUIDDAM PER EA IPSA QUAE CONCESSA SUNT,
     EVENIRE NECESSE EST, QUAM SINT IPSA QUAE CONCESSA SUNT.

HUIUS AUTEM. Post definitionem argumentationis, supponit diuisionem
ipsius per quattuor eius species, quae sunt syllogismus, inductio,
exemplum, enthymema. Sed quia syllogismus /329/ et inductio digniores
sunt et firmiores, ex quibus aliae duae per subtractionem alicuius
propositionis ducuntur, primum eas ponit.

     HUIUS DEFINITIONIS RATIONEM SECUNDUS QUIDEM [1183B] LIBER EORUM
     QUIBUS INSTITUTIONEM IN CATEGORICOS SCRIPSIMUS SYLLOGISMOS PLENE
     CONTINET. SED PROPTER INTELLECTUS FACILILATEM IDEM BREVITER
     APERIEMUS EXEMPLO.

HUIUS DEFINITIONIS. Ne expositionem definitionis syllogismi hinc
exspectaremus, inuitat nos ad secundum librum, scilicet categoricorum
syllogismorum, ubi plene est exposita. Sed propter, hoc est ut exponam
definitionem per singula sed exemplum unum de syllogismo supponam, in
quo poterunt assignari singula quae in definitione sunt dicta.

     SIT ENIM SYLLOGISMUS HIC: OMNIS HOMO ANIMAL EST, OMNE ANIMAL
     SUBSTANTIA EST, OMNIS IGITUR HOMO SUBSTANTIA EST.

SIT ENIM. Vere exemplo, quia isto. A parte.

     TOTUM IGITUR HOC ORATIO EST IN QUA POSITIS QUIBUSDAM ET
     CONCESSIS, ID EST DUABUS PROPOSITIONIBUS QUAE SUNT, OMNIS HOMO
     ANIMAL EST, ET OMNE ANIMAL SUBSTANTIA EST, PER EA IPSA QUAE
     CONCESSA SUNT, EFFICITUR ALIUD ALIQUOD, ID SCILICET QUOD EST
     CONCLUSIO, OMNIS IGITUR HOMO SUBSTANTIA EST.

TOTUM IGITUR. Quia uidelicet est syllogismus, ergo EST ORATIO etc. A
definito.

     PER PROPOSITIONES ENIM QUAE CONCESSAE SUNT, SEQUENTIA NECESSARIO
     CONCLUSIONIS INFERTUR. SUNT AUTEM PROPOSITIONES HAE: OMNIS HOMO
     ANIMAL EST, ET OMNE ANIMAL SUBSTANTIA EST, ATQUE EX HIS EFFICITUR
     ALIUD QUIDDAM [1183C] QUAM SUNT IPSA QUAE CONCESSA SUNT.

PER PROPOSITIONES. Vere efficitur, id est infertur aliud ex concessis,
quia necessario. A parte inferri. Vel ita: Vere efficitur, quia
infertur. A pari.

CONSEQUENS CONCLUSIONIS, id est conclusio consequentis est supposita.

     CONCLUDITUR ENIM: IGITUR OMNIS HOMO SUBSTANTIA EST, QUOD LONGE
     DIVERSUM EST, ET AB EA PROPOSITIONE QUAE DICIT: OMNIS HOMO ANIMAL
     EST, ET AB EA QUAE PROPONIT, OMNE ANIMAL ESSE SUBSTANTIAM.
     SYLLOGISMORUM UERO ALII PRAEDICATIVI SUNT, QUI CATEGORICI
     UOCANTUR, ALII CONDITIONALES, QUOS HYPOTHETICOS DICIMUS.

CONCLUDITUR ENIM. Vere aliquid a praemissis propositionibus infertur,
qui<a> hic <hoc>. A parte. Igitur non est de conclusione sed propter
signum conclusionis apponitur.

     ET PRAEDICATIVI QUIDEM SUNT, QUI EX OMNIBUS PRAEDICATIVIS
     PROPOSITIONIBUS CONNECTUNTUR, UT IS QUEM EXEMPLI GRATIA SUPERIUS
     ANNOTAVI.

QUI EX OMNIBUS, id est cuius propositiones omnes sunt praedicatiuae.

     OMNIBUS ENIM PRAEDICATIVIS PROPOSITIONIBUS TEXITUR. HYPOTHETICI
     VERO SUNT QUORUM PROPOSITIONES CONDITIONE NECTUNTUR, UT HIC: "SI
     DIES EST, LUX EST" EST AUTEM DIES, LUX IGITUR EST; PROPOSITIO
     ENIM PRIMA CONDITIONEM TENET HANC, QUONIAM ITA DEMUM LUX EST, SI
     DIES EST.

OMNIBUS ENIM. Commendatio exempli, hoc est eius omnes propositiones
sunt praedicatiuae.

QUORUM PROPOSITIONES, id est partes aliquae coniunguntur conditione.

DEMUM, scilicet necessario.

     ATQUE IDEO SYLLOGISMUS HIC HYPOTHETICUS, [1183D] ID EST,
     CONDITIONALIS VOCATUR.

ATQUE IDEO, id est hac de causa, quia scilicet partes eius conditione
iunguntur, conditionalis dicitur syllogismus, id est hypotheticus.

     INDUCTIO VERO EST ORATIO PER QUAM FIT A PARTICULARIBUS AD
     UNIVERSALIA PROGRESSIO, HOC MODO: SI IN REGENDIS NAVIBUS NON
     SORTE SED ARTE, ET IGITUR GUBERNATOR; SI IN REGENDIS EQUIS AURIGA
     NON SORTIS EVENTU SED ARTIS, COMMENDATIONE ASSUMITUR; SI IN
     ADMINISTRANDA REPUBLICA NON SORS PRINCIPEM FACIT SED PERITIA
     MODERANDI, SIMILISQUE IN PLURIBUS CONQUIRUNTUR, QUIBUS INFERTUR,
     ET IN OMNI QUOQUE RE QUAM QUISQUE REGI ATQUE ADMINISTRARI
     GRAVITER VOLET, NON SORTE ACCOMMODAT SED ARTE RECTOREM.

INDUCTIO VERO. Ostensa syllogismi natura tam per definitionem quam per
diuisionem, supponit proprietatem inductionis dicens in ea aliquando
ad praemissionem particularium, id est partium alicuius uniuersalis,
supponi conclusionem de aliquo uniuersali, aliquando supponi
conclusionem de alio particulari eiusdem uniuersalis; et primum
exemplificat de inductione in qua procedit argumentatio de particulari
ad uniuersale. Sunt autem partes rei regendae, nauis, currus, res
publica et plura alia de quibus inductio disponitur. Nauis rector
eligendus secundum artem regendi, non secundum sortem; et similiter
rector currus et rei publicae et similia pariter conquirantur, id est
similiter quaerantur in pluribus aliis rebus, ut scilicet inducantur
ad probationem uniuersalis, hoc est /330/ illius propositionis in qua
uniuersalis istorum particularium est; ex quibus omnibus sic
inferatur: Quare rector cuiuslibet rei regendae est eligendus arte non
sorte. Locus ab enuntiatione partium, quia per ista particularia
similiter in caeteris esse subintelligitur.

GNAVITER, id est probe, quia gnauus probus dicitur et ignauus e
contrario.

     VIDES IGITUR QUOMODO PER SINGULAS RES CURRAT ORATIO, UT AD
     UNIVERSALE PERVENIAT.

VIDES IGITUR. Quia scilicet haec oratio deducitur ex particularibus ad
uniuersale, ergo; argumentatio a parte; et hoc est: VIDES tu aliquis,
id est uidere potes etc.; et uere ex particularibus AD UNIVERSALE,
quia ex istis particularibus.

     NAM CUM NON SORTE REGI SED ARTE, NAVIM, CURRUM ET REMPUBLICAM
     COLLEGISSET, QUASI IN CAETERIS QUOQUE ITA SESE RES HABEAT, QUOD
     [1184A] UNIVERSALE ERAT CONCLUDIT HOC MODO, IN OMNIBUS QUOQUE
     REBUS, NON SORTE DUCTUM SED ARTE PRINCIPEM DEBERE PRAEPONI.

NAM CUM ipsam orationem in argumento collegisset etc.

     SAEPE AUTEM MULTORUM COLLECTA PARTICULARITAS ALIUD QUIDDAM
     PARTICULARE DEMONSTRAT, UT SI QUIS SIC DICAT: SI NEQUE NAVIBUS,
     NEQUE CURRIBUS, NEQUE AGRIS SORTE PRAEPONUNTUR RECTORES, NE REBUS
     QUIDEM PUBLICIS RECTORES SORTE DUCENDI SUNT.

SAEPE AUTEM. Post illam inductionem quae ex particularibus probat
uniuersale, ostendit illam quae ex particularibus probat aliud
particulare, Hic a simili locus est assignandus.

     QUOD ARGUMENTATIONIS GENUS MAXIME SOLET ESSE PROBABILE, ETSI NON
     AEQUAM SYLLOGISMO HABEAT FIRMITATEM.

QUOD ARGUMENTATIONIS. Propositis exemplis utramque inductionem
commendet.

HOC GENUS, id est hanc maneriam argumentationis quae est inductio...

			  [ CAETERA DESUNT ]