Principia philosophiae
/1/

SERENISSIMAE PRINCIPI ELISABETHAE,

		      FREDERICI BOHEMIAE REGIS,

	 COMITIS PALATINI ET ELECTORIS SACRI ROMANI IMPERII,
			 FILIAE NATU MAXIMAE.

Serenissima Princeps,

Maximum fructum percepi scriptorum, quae antehac in lucem edidi, quod
ea perlegere dignata sis, quodque, eorum occasione in notitiam tuam
admissus, tales dotes tuas esse cognouerim, ut e re gentis humanae
esse putem, eas seculis in exemplum proponi. Non deceret me uel
adulari, uel aliquid non satis perspectum affirmare, praesertim hoc in
loco, in quo ueritatis fundamenta iacere conaturus sum; et scio non
affectatum ac simplex Philosophi iudicium generosae modestiae tuae
gratius fore, quam magis exornatas blandiorum hominum
laudationes. Quapropter ea tantum scribam, /2/ quae uera esse ratione
uel experientia cognosco, et hic in exordio eodem modo ac in toto
reliquo libro philosophabor.

Magnum est discrimen inter ueras et apparentes uirtutes; nec non etiam
ex ueris, inter illas quae ab accurata rerum cognitione deueniunt, et
illas quae cum aliqua ignoratione coniunctae sunt. Per apparentes,
intelligo uitia quaedam non ualde frequentia, uitiis aliis notioribus
opposita; quae quoniam ab iis magis distant quam intermediae uirtutes,
idcirco magis solent celebrari. Sic quia plures inueniuntur qui
pericula timide refugiunt, quam qui se inconsiderate in ipsa
coniiciant, uitio timiditatis temeritas tanquam uirtus opponitur, et
magis quam uera fortitudo uulgo aestimatur; sic saepe prodigi pluris
fiunt quam liberales; sicque nulli facilius ad magnam pietatis famam
perueniunt, quam superstitiosi uel hypocritae.

Inter ueras autem uirtutes, multae non a sola recti cognitione, sed
etiam ab errore aliquo nascuntur: sic saepe a simplicitate bonitas, a
metu pietas, a desperatione fortitudo exsurgit. Atque hae ab inuicem
diuersae sunt, ut etiam diuersis nominibus designantur; sed illae
purae et sincerae, quae ex sola recti cognitione profluunt, unam et
eandem omnes habent naturam, et sub uno sapientiae nomine
continentur. Quisquis enim firmam et efficacem habet uoluntatem recte
semper utendi sua ratione, quantum in se est, idque omne quod optimum
esse cognoscit exsequendi, reuera sapiens est, /3/ quantum ex natura
sua esse potest; et per hoc unum, iustitiam, fortitudinem,
temperantiam, reliquasque omnes uirtutes habet, sed ita inter se
coniunctas, ut nullae supra caeteras emineant; et idcirco, quamuis
multo sint praestantiores iis quae aliqua uitiorum mistura distinctae
sunt, quia tamen multitudini minus sunt notae, non tantis laudibus
solent extolli.

Praeterea, cum duo ad sapientiam ita descriptam requirantur, perceptio
scilicet intellectus et propensio uoluntatis: eius quidem quod a
uoluntate dependet nemo non est capax, sed quidam aliis multo
perspicaciorem habent intellectum. Et quamuis sufficere debeat iis qui
sunt natura tardiusculi, quod, etsi multa ignorent, modo tamen firmam
et constantem retineant uoluntatem nihil omittendi, quo ad recti
cognitionem perueniant, atque id omne quod rectum iudicabunt
exsequendi, pro modulo suo sapientes et hoc nomine Deo gratissimi esse
possint: multo tamen praestantiores illi sunt, in quibus, cum
firmissima recte agendi uoluntate, perspicacissimum ingenium et summa
ueritatis cognoscendae cura reperitur.

Summam autem esse in Celsitudine tua istam curam, ex eo perspicuum
est, quod nec aulae auocamenta, nec consueta educatio quae puellas ad
ignorantiam damnare solet, impedire potuerint, quominus omnes bonas
artes et scientias inuestigaris. Deinde summa etiam et incomparabilis
ingenii tui perspicacitas ex eo apparet, quod omnia istarum
scientiarum arcana penitissime inspexeris, ac breuissimo tempore
accurate cognoueris. Maiusque adhuc eiusdem rei habeo argumentum mihi
peculiare, quod te unam hactenus inuenerim, quae /4/ tractatus antehac
a me uulgatos perfecte omnes intelligas. Obscurissimi enim plerisque
aliis, etiam maxime ingeniosis et doctis, esse uidentur; et fere
omnibus usu uenit ut, si uersati sint in Metaphysicis, a Geometricis
abhorreant; si uero Geometriam excoluerint, quae de prima Philosophia
scripsi non capiant: solum agnosco ingenium tuum, cui omnia aeque
perspicua sunt, et quod merito idcirco incomparabile appello. Cumque
considero tam uariam et perfectam rerum omnium cognitionem non esse in
aliquo Gymnosophista iam sene, qui multos annos ad contemplandum
habuerit, sed in Principe puella, quae forma et aetate non caesiam
Mineruam, aut aliquam ex Musis, sed potius Charitem refert, non possum
in summam admirationem non rapi.

Denique non tantum ex parte cognitionis, sed etiam ex parte
uoluntatis, nihil ad absolutam et sublimem sapientiam requiri, quod
non in moribus tuis eluceat, animaduerto. Apparet enim in illis eximia
quaedam cum maiestate benignitas et mansuetudo, perpetuis fortunae
iniuriis lacessita, sed nunquam efferata nec fracta. Haecque ita me
sibi deuinxit, ut non modo Philosophiam hanc meam Sapientiae, quam in
Te suspicio, dicandam et consecrandam putem (quia nempe ipsa nihil
aliud est quam studium sapientiae), sed etiam non magis Philosophus
audire uelim, quam Serenissimae Celsitudinis

tuae Deuotissimus cultor

Des-Cartes. /5/

PRINCIPIORUM PHILOSOPHIAE [1] De principiis cognitionis humanae

[1.001] Veritatem inquirenti, semel in uita de omnibus, quantum fieri
potest, esse dubitandum.

Quoniam infantes nati sumus, et uaria de rebus sensibilibus iudicia
prius tulimus, quam integrum nostrae rationis usum haberemus, multis
praeiudiciis a ueri cognitione auertimur; quibus non aliter uidemur
posse liberari, quam si semel in uita de iis omnibus studeamus
dubitare, in quibus uel minimam incertitudinis suspicionem reperiemus.

[1.002] Dubia etiam pro falsis habenda.

Quin et illa etiam, de quibus dubitabimus, utile erit habere pro
falsis, ut tanto clarius, quidnam certissimum et cognitu facillimum
sit, inueniamus.

[1.003] Hanc interim dubitationem ad usum uitae non esse referendam.

Sed haec interim dubitatio ad solam contemplationem ueritatis est
restringenda. Nam quantum ad usum uitae, quia persaepe rerum agendarum
occasio praeteriret, antequam nos dubiis nostris exsoluere possemus,
non raro quod tantum est uerisimile cogimur amplecti; uel etiam
interdum, etsi e duobus unum altero uerisimilius non appareat,
alterutrum tamen eligere.

[1.004] Cur possimus dubitare de rebus sensibilibus.

Nunc itaque, cum tantum ueritati quaerendae incumbamus, dubitabimus
inprimis, an ullae res sensibiles /6/ aut imaginabiles existant:
primo, quia deprehendimus interdum sensus errare, ac prudentiae est,
nunquam nimis fidere iis, qui nos uel semel deceperunt; deinde, quia
quotidie in somnis innumera uidemur sentire aut imaginari, quae
nusquam sunt; nulla que sic dubitanti signa apparent, quibus somnum a
uigilia certo dignoscat.

[1.005] Cur etiam de Mathematicis demonstrationibus.

Dubitabimus etiam de reliquis, quae antea pro maxime certis habuimus;
etiam de Mathematicis demonstrationibus, etiam de iis principiis, quae
hactenus putauimus esse per se nota: tum quia uidimus aliquando
nonnullos errasse in talibus, et quaedam pro certissimis ac per se
notis admisisse, quae nobis falsa uidebantur; tum maxime, quia
audiuimus esse Deum, qui potest omnia, et a quo sumus
creati. Ignoramus enim, an forte nos tales creare uoluerit, ut semper
fallamur, etiam in iis quae nobis quam notissima apparent; quia non
minus hoc uidetur fieri potuisse, quam ut interdum fallamur, quod
contingere ante aduertimus. Atque si non a Deo potentissimo, sed uel a
nobis ipsis, uel a quouis alio, nos esse fingamus: quo minus potentem
originis nostrae authorem assignabimus, tanto magis erit credibile,
nos tam imperfectos esse, ut semper fallamur.

[1.006] Nos habere liberum arbitrium, ad cohibendum assensum in
dubiis, sicque ad errorem uitandum.

Sed interim, a quocumque tandem simus, et quantumuis ille sit potens,
quantumuis fallax, hanc nihilominus in nobis libertatem esse
experimur, ut semper ab iis credendis, quae non plane certa sunt et
explorata, possimus abstinere; atque ita cauere, ne unquam erremus.

[1.007] 

[1.008] Distinctionem inter animam et corpus, siue inter rem
cogitantem et corpoream, hinc agnosci.

Haecque optima uia est ad mentis naturam, eiusque a corpore
distinctionem, agnoscendam. Examinantes enim quinam simus nos, qui
omnia quae a nobis diuersa sunt supponimus falsa esse, perspicue
uidemus, nullam extensionem, nec figuram, nec motum localem, nec quid
simile, quod corpori sit tribuendum, ad naturam nostram pertinere, sed
cogitationem solam, quae proinde prius et certius quam ulla res
corporea cognoscitur; hanc enim iam percepimus, de aliis autem adhuc
dubitamus.

[1.009] Quid sit cogitatio.

Cogitationis nomine, intelligo illa omnia, quae nobis consciis in
nobis fiunt, quatenus eorum in nobis conscientia est. Atque ita non
modo intelligere, uelle, imaginari, sed etiam sentire, idem est hic
quod cogitare. Nam si dicam, ego uideo, uel ego ambulo, ergo sum; et
hoc intelligam de uisione, aut ambulatione, quae corpore peragitur,
conclusio non est absolute certa; quia, ut saepe fit in somnis, possum
putare me uidere, uel ambulare, quamuis oculos non aperiam, et loco
non mouear, atque etiam forte, quamuis nullum habeam corpus. Sed si
intelligam de ipso sensu siue conscientia uidendi aut ambulandi, quia
tunc refertur ad /8/ mentem, quae sola sentit siue cogitat se uidere
aut ambulare, est plane certa.

[1.010] Quae simplicissima sunt et per se nota, definitionibus Logicis
obscuriora reddi; et talia inter cognitiones studio acquisitas non
esse numeranda.

Non hic explico alia multa nomina, quibus iam usus sum, uel utar in
sequentibus, quia per se satis nota mihi uidentur. Et saepe aduerti
Philosophos in hoc errare, quod ea, quae simplicissima erant ac per se
nota, Logicis definitionibus explicare conarentur; ita enim ipsa
obscuriora reddebant. Atque ubi dixi hanc propositionem:

	Ego cogito, ergo sum

esse omnium primam et certissimam, quae cuilibet ordine philosophanti
occurrat, non ideo negaui quin ante ipsam scire oporteat, quid sit
cogitatio, quid existentia, quid certitudo; item, quod fieri non
possit, ut id quod cogitet non existat, et talia; sed quia hae sunt
simplicissimae notiones, et quae solae nullius rei existentis notitiam
praebent, idcirco non censui esse numerandas.

[1.011] Quomodo mens nostra notior sit quam corpus.

Iam uero ut sciatur, mentem nostram non modo prius et certius, sed
etiam euidentius quam corpus cognosci, notandum est, lumine naturali
esse notissimum, nihili nullas esse affectiones siue qualitates; atque
ideo ubicumque aliquas deprehendimus, ibi rem siue substantiam, cuius
illae sint, necessario inueniri; et quo plures in eadem re siue
substantia deprehendimus, tanto clarius nos illam cognoscere. Plura
uero in mente nostra, quam in ulla alia re a nobis deprehendi, ex hoc
manifestum est, quod nihil plane efficiat, ut aliquid aliud
cognoscamus, quin idem etiam multo certius in mentis nostrae
cognitionem nos adducat. Ut si terram iudico existere, ex eo quod
illam tangam uel uideam, certe ex hoc ipso adhuc magis mihi iudicandum
est mentem meam existere: fieri enim forsan /9/ potest, ut iudicem me
terram tangere, quamuis terra nulla existat; non autem, ut id iudicem,
et mea mens quae id iudicat nihil sit; atque ita de caeteris.

[1.012] Cur non omnibus aeque innotescat.

Nec aliam ob causam aliter uisum est iis, qui non ordine philosophati
sunt, quam quia mentem a corpore nunquam satis accurate
distinxerunt. Et quamuis sibi certius esse putarint, se ipsos
existere, quam quidquam aliud, non tamen aduerterunt, per se ipsos,
mentes solas hoc in loco fuisse intelligendas; sed contra potius
intellexerunt sola sua corpora, quae oculis uidebant, et manibus
palpabant, quibusque uim sentiendi perperam tribuebant; hocque ipsos a
mentis natura percipienda auocauit.

[1.013] Quo sensu reliquarum rerum cognitio a Dei cognitione
dependeat.

Cum autem mens, quae se ipsam nouit, et de aliis omnibus rebus adhuc
dubitat, undiquaque circumspicit, ut cognitionem suam ulterius
extendat: primo quidem inuenit apud se multarum rerum ideas, quas
quamdiu tantum contemplatur, nihilque ipsis simile extra se esse
affirmat nec negat, falli non potest. Inuenit etiam communes quasdam
notiones, et ex his uarias demonstrationes componit, ad quas quamdiu
attendit, omnino sibi persuadet esse ueras. Sic, exempli causa,
numerorum et figurarum ideas in se habet, habetque etiam inter
communes notiones, quod si aequalibus aequalia addas, quae inde
exsurgent erunt aequalia, et similes; ex quibus facile demonstratur,
tres angulos trianguli aequales esse duobus rectis, etc; ac proinde
haec et talia sibi persuadet uera esse, quamdiu ad praemissas, ex
quibus ea deduxit, attendit. Sed quia non potest semper ad illas
attendere, cum postea recordatur se nondum scire, an forte talis
naturae creata sit, /10/ ut fallatur etiam in iis quae ipsi
euidentissima apparent, uidet se merito de talibus dubitare, nec ullam
habere posse certam scientiam, priusquam suae authorem originis
agnouerit.

[1.014] Ex eo quod existentia necessaria in nostro de Deo conceptu
contineatur, recte concludi Deum existere.

Considerans deinde inter diuersas ideas, quas apud se habet, unam esse
entis summe intelligentis, summe potentis et summe perfecti, quae
omnium longe praecipua est, agnoscit in ipsa existentiam, non
possibilem et contingentem tantum, quemadmodum in ideis aliarum omnium
rerum, quas distincte percipit, sed omnino necessariam et
aeternam. Atque ut ex eo quod, exempli causa, percipiat in idea
trianguli necessario contineri, tres eius angulos aequales esse duobus
rectis, plane sibi persuadet triangulum tres angulos habere aequales
duobus rectis: ita ex eo solo quod percipiat existentiam necessariam
et aeternam in entis summe perfecti idea contineri, plane concludere
debet ens summe perfectum existere.

[1.015] Non eodem modo in aliarum rerum conceptibus existentiam
necessariam, sed contingentem duntaxat contineri.

Magisque hoc credet, si attendat nullius alterius rei ideam apud se
inueniri, in qua eodem modo necessariam existentiam contineri
animaduertat. Ex hoc enim intelliget, istam ideam entis summe perfecti
non esse a se effictam, nec exhibere chimericam quandam, sed ueram et
immutabilem naturam, quaeque non potest non existere, cum necessaria
existentia in ea contineatur.

[1.016] Praeiudicia impedire, quominus ista necessitas existentiae Dei
ab omnibus clare cognoscatur.

Hoc, inquam, facile credet mens nostra, si se prius omnino
praeiudiciis liberarit. Sed quia sumus assueti reliquis omnibus in
rebus essentiam ab existentia distinguere, atque etiam uarias ideas
rerum, quae nusquam sunt, aut fuerunt, ad arbitrium effingere, facile
contingit, /11/ cum in entis summe perfecti contemplatione non sumus
plane defixi, ut dubitemus an forte eius idea una sit ex iis, quas ad
arbitrium effinximus, aut saltem ad quarum essentiam existentia non
pertinet.

[1.017] Quo cuiusque ex nostris ideis obiectiua perfectio maior est,
eo eius causam esse debere maiorem.

Ulterius uero considerantes ideas quas in nobis habemus, uidemus
quidem illas, quatenus sunt quidam modi cogitandi, non multum a se
mutuo differre, sed quatenus una unam rem, alia aliam repraesentat,
esse ualde diuersas; et quo plus perfectionis obiectiuae in se
continent, eo perfectiorem ipsarum causam esse debere. Nam
quemadmodum, si quis in se habet ideam alicuius machinae ualde
artificiosae, merito quaeri potest quaenam sit causa a qua illam
habet: an nempe uiderit alicubi talem machinam ab alio factam; an
mechanicas scientias tam accurate didicerit, anue tanta sit in eo
ingenii uis, ut ipsam nullibi unquam uisam per se excogitare potuerit?
Totum enim artificium quod in idea illa obiectiue tantum siue tanquam
in imagine continetur, debet in eius causa, qualiscumque tandem sit,
non tantum obiectiue siue repraesentatiue, saltem in prima et
praecipua, sed reipsa formaliter aut eminenter contineri.

[1.018] Hinc rursus concludi Deum existere.

Sic, quia Dei siue entis summi ideam habemus in nobis, iure possumus
examinare a quanam causa illam habeamus; tantamque in ea immensitatem
inueniemus, ut plane ex eo simus certi, non posse illam nobis fuisse
inditam, nisi a re in qua sit reuera omnium perfectionum complementum,
hoc est, nisi a Deo realiter existente. Est enim lumine naturali
notissimum, non modo a nihilo nihil fieri; nec id quod est perfectius
ab eo quod est minus perfectum, ut a causa /12/ efficiente et totali,
produci; sed neque etiam in nobis ideam siue imaginem ullius rei esse
posse, cuius non alicubi, siue in nobis ipsis, siue extra nos,
Archetypus aliquis, omnes eius perfectiones reipsa continens,
existat. Et quia summas illas perfectiones, quarum ideam habemus,
nullo modo in nobis reperimus, ex hoc ipso recte concludimus eas in
aliquo a nobis diuerso, nempe in Deo, esse, uel certe aliquando
fuisse; ex quo euidentissime sequitur, ipsas adhuc esse.

[1.019] Etsi Dei naturam non comprehendamus, eius tamen perfectiones
omni alia re clarius a nobis cognosci.

Hocque satis certum est et manifestum, iis qui Dei ideam contemplari
summasque eius perfectiones aduertere sunt assueti. Quamuis enim illas
non comprehendamus, quia scilicet est de natura infiniti ut a nobis,
qui sumus finiti, non comprehendatur, nihilominus tamen ipsas clarius
et distinctius quam ullas res corporeas intelligere possumus, quia
cogitationem nostram magis implent, suntque simpliciores, nec
limitationibus ullis obscurantur.

[1.020] Nos non a nobis ipsis, sed a Deo factos, eumque proinde
existere.

Quia uero non omnes hoc aduertunt, atque etiam quia non, quemadmodum
habentes ideam artificiosae alicuius machinae scire solent undenam
illam acceperint, ita etiam recordamur ideam Dei nobis aliquando a Deo
aduenisse, utpote quam semper habuimus: quaerendum adhuc est, a quonam
simus nos ipsi, qui summarum Dei perfectionum ideam in nobis
habemus. Nam certe est lumine naturali notissimum, eam rem, quae nouit
aliquid se perfectius, a se non esse: dedisset enim ipsa sibi omnes
perfectiones, quarum ideam in se habet; nec proinde etiam posse ab
ullo esse, qui non habeat in se omnes illas perfectiones, hoc est, qui
non sit Deus. /13/

[1.021] Existentiae nostrae durationem sufficere, ad existentiam Dei
demonstrandam.

Nihilque huius demonstrationis euidentiam potest obscurare, modo
attendamus ad temporis siue rerum durationis naturam; quae talis est,
ut eius partes a se mutuo non pendeant, nec unquam simul existant;
atque ideo ex hoc quod iam simus, non sequitur nos in tempore proxime
sequenti etiam futuros, nisi aliqua causa, nempe eadem illa quae nos
primum produxit, continuo ueluti reproducat, hoc est,
conseruet. Facile enim intelligimus nullam uim esse in nobis, per quam
nos ipsos conseruemus; illumque in quo tanta est uis, ut nos a se
diuersos conseruet, tanto magis etiam se ipsum conseruare, uel potius
nulla ullius conseruatione indigere, ac denique Deum esse.

[1.022] Ex nostro modo existentiam Dei cognoscendi, omnia eius
attributa naturali ingenii ui cognoscibilia simul cognosci.

Magna autem in hoc existentiam Dei probandi modo, per eius scilicet
ideam, est praerogatiua: quod simul quisnam sit, quantum naturae
nostrae fert infirmitas, agnoscamus. Nempe ad eius ideam nobis
ingenitam respicientes, uidemus illum esse aeternum, omniscium,
omnipotentem, omnis bonitatis ueritatisque fontem, rerum omnium
creatorem, ac denique illa omnia in se habentem, in quibus aliquam
perfectionem infinitam, siue nulla imperfectione terminatam, clare
possumus aduertere.

[1.023] Deum non esse corporeum, nec sentire ut nos, nec uelle
malitiam peccati.

Nam sane multa sunt, in quibus etsi nonnihil perfectionis agnoscamus,
aliquid tamen etiam imperfectionis siue limitationis deprehendimus; ac
proinde competere Deo non possunt. Ita in natura corporea, quia simul
cum locali extensione diuisibilitas includitur, estque imperfectio
esse diuisibilem, certum est, Deum non esse corpus. Et quamuis in
nobis perfectio quaedam sit, quod sentiamus, quia tamen in omni sensu
/14/ passio est, et pati est ab aliquo pendere, nullo modo Deum
sentire putandum est, sed tantummodo intelligere et uelle: neque hoc
ipsum ut nos, per operationes quodammodo distinctas, sed ita ut, per
unicam, semperque eandem et simplicissimam actionem, omnia simul
intelligat, uelit et operetur. Omnia, inquam, hoc est, res omnes:
neque enim uult malitiam peccati, quia non est res.

[1.024] A Dei cognitione ad creaturarum cognitionem perueniri,
recordando eum esse infinitum, et nos finitos.

Iam uero, quia Deus solus omnium quae sunt aut esse possunt uera est
causa, perspicuum est optimam philosophandi uiam nos sequuturos, si ex
ipsius Dei cognitione rerum ab eo creatarum explicationem deducere
conemur, ut ita scientiam perfectissimam, quae est effectuum per
causas, acquiramus. Quod ut satis tuto et sine errandi periculo
aggrediamur, ea nobis cautela est utendum, ut semper quam maxime
recordemur, et Deum authorem rerum esse infinitum, et nos omnino
finitos.

[1.025] Credenda esse omnia quae a Deo reuelata sunt, quamuis captum
nostrum excedant.

Ita si forte nobis Deus de se ipso uel aliis aliquid reuelet, quod
naturales ingenii nostri uires excedat, qualia iam sunt mysteria
Incarnationis et Trinitatis, non recusabimus illa credere, quamuis non
clare intelligamus. Nec ullo modo mirabimur multa esse, tum in immensa
eius natura, tum etiam in rebus ab eo creatis, quae captum nostrum
excedant.

[1.026] Nunquam disputandum esse de infinito, sed tantum ea in quibus
nullos fines aduertimus, qualia sunt extensio mundi, diuisibilitas
partium materiae, numerus stellarum, etc, pro indefinitis habenda.

Ita nullis unquam fatigabimur disputationibus de infinito. Nam sane,
cum simus finiti, absurdum esset nos aliquid de ipso determinare,
atque sic illud quasi finire ac comprehendere conari. Non igitur
respondere curabimus iis, qui quaerunt an, si daretur linea /15/
infinita, eius media pars esset etiam infinita; uel an numerus
infinitus sit par anue impar, et talia: quia de iis nulli uidentur
debere cogitare, nisi qui mentem suam infinitam esse arbitrantur. Nos
autem illa omnia, in quibus sub aliqua consideratione nullum finem
poterimus inuenire, non quidem affirmabimus esse infinita, sed ut
indefinita spectabimus. Ita, quia non possumus imaginari extensionem
tam magnam, quin intelligamus adhuc maiorem esse posse, dicemus
magnitudinem rerum possibilium esse indefinitam. Et quia non potest
diuidi aliquod corpus in tot partes, quin [&] singulae adhuc ex his
partibus diuisibiles intelligantur, putabimus quantitatem esse
indefinite diuisibilem. Et quia non potest fingi tantus stellarum
numerus, quin plures adhuc a Deo creari potuisse credamus, illarum
etiam numerum indefinitum supponemus; atque ita de reliquis.

[1.027] Quae differentia sit inter indefinitum et infinitum.

Haecque indefinita dicemus potius quam infinita: tum ut nomen infiniti
soli Deo reseruemus, quia in eo solo omni ex parte, non modo nullos
limites agnoscimus, sed etiam positiue nullos esse intelligimus; tum
etiam, quia non eodem modo positiue intelligimus alias res aliqua ex
parte limitibus carere, sed negatiue tantum earum limites, si quos
habeant, inueniri a nobis non posse confitemur.

[1.028] Non causas finales rerum creatarum, sed efficientes esse
examinandas.

Ita denique nullas unquam rationes, circa res naturales, a fine quem
Deus aut natura in iis faciendis sibi proposuit, desumemus: quia non
tantum nobis debemus arrogare, ut eius consiliorum participes esse
putemus. Sed ipsum ut causam efficientem rerum omnium /16/
considerantes, uidebimus quidnam ex iis eius attributis, quorum nos
nonnullam notitiam uoluit habere, circa illos eius effectus qui
sensibus nostris apparent, lumen naturale, quod nobis indidit,
concludendum esse ostendat; memores tamen, ut iam dictum est, huic
lumini naturali tamdiu tantum esse credendum, quandiu nihil contrarium
a Deo ipso reuelatur.

[1.029] Deum non esse errorum causam.

Primum Dei attributum quod hic uenit in considerationem, est, quod sit
summe uerax, et dator omnis luminis: adeo ut plane repugnet ut nos
fallat, siue ut proprie ac positiue sit causa errorum, quibus nos
obnoxios esse experimur. Nam quamuis forte posse fallere nonnullum
ingenii argumentum apud nos homines esse uideatur, nunquam certe
fallendi uoluntas nisi ex malitia uel metu et imbecillitate procedit,
nec proinde in Deum cadere potest.

[1.030] Hinc sequi omnia quae clare percipimus, uera esse, ac tolli
dubitationes ante recensitas.

Atque hinc sequitur, lumen naturae, siue cognoscendi facultatem a Deo
nobis datam, nullum unquam obiectum posse attingere, quod non sit
uerum, quatenus ab ipsa attingitur, hoc est, quatenus clare et
distincte percipitur. Merito enim deceptor esset dicendus, si
peruersam illam ac falsum pro uero sumentem nobis dedisset. Ita
tollitur summa illa dubitatio, quae ex eo petebatur, quod nesciremus
an forte talis essemus naturae, ut falleremur etiam in iis quae nobis
euidentissima esse uidentur. Quin et aliae omnes dubitandi causae,
prius recensitae, facile ex hoc principio tollentur. /17/ Non enim
amplius Mathematicae ueritates nobis suspectae esse debent, quia sunt
maxime perspicuae. Atque si aduertamus quid in sensibus, quid in
uigilia, quidue in somno clarum sit ac distinctum, illudque ab eo quod
confusum est et obscurum distinguamus, facile quid in qualibet re pro
uero habendum sit agnoscemus. Nec opus est ista pluribus uerbis hoc in
loco persequi, quoniam in Meditationibus Metaphysicis iam utcumque
tractata sunt, et accuratior eorum explicatio ex sequentium cognitione
dependet.

[1.031] Errores nostros, si ad Deum referantur, esse tantum
negationes; si ad nos, priuationes.

Quia uero, etsi Deus non sit deceptor, nihilominus tamen saepe
contingit nos falli, ut errorum nostrorum originem et causam
inuestigemus, ipsosque praecauere discamus, aduertendum est, non tam
illos ab intellectu quam a uoluntate pendere; nec esse res, ad quarum
productionem realis Dei concursus requiratur: sed cum ad ipsum
referuntur, esse tantum negationes, et cum ad nos, priuationes.

[1.032] Duos tantum in nobis esse modos cogitandi, perceptionem
scilicet intellectus, et operationem uoluntatis.

Quippe omnes modi cogitandi, quos in nobis experimur, ad duos
generales referri possunt: quorum unus est perceptio, siue operatio
intellectus; alius uero uolitio, siue operatio uoluntatis. Nam
sentire, imaginari, et pure intelligere, sunt tantum diuersi modi
percipiendi; ut et cupere, auersari, affirmare, negare, dubitare, sunt
diuersi modi uolendi.

[1.033] Nos non errare, nisi cum de re non satis percepta iudicamus.

Cum autem aliquid percipimus, modo tantum nihil plane de ipso
affirmemus uel negemus, manifestum est nos non falli; ut neque etiam
cum id tantum affirmamus aut negamus, quod clare et distincte
percipimus esse sic affirmandum aut negandum: sed tantummodo /18/ cum
(ut fit), etsi aliquid non recte percipiamus, de eo nihilominus
iudicamus.

[1.034] Non solum intellectum, sed etiam uoluntatem requiri ad
iudicandum.

Atque ad iudicandum requiritur quidem intellectus, quia de re, quam
nullo modo percipimus, nihil possumus iudicare; sed requiritur etiam
uoluntas, ut rei aliquo modo perceptae assensio praebeatur. Non autem
requiritur (saltem ad quomodocumque iudicandum) integra et omnimoda
rei perceptio; multis enim possumus assentiri, quae nonnisi perobscure
et confuse cognoscimus.

[1.035] Hanc illo latius patere, errorumque causam inde esse.

Et quidem intellectus perceptio, non nisi ad ea pauca quae illi
offeruntur, se extendit, estque semper ualde finita. Voluntas uero
infinita quodammodo dici potest, quia nihil unquam aduertimus, quod
alicuius alterius uoluntatis, uel immensae illius quae in Deo est,
obiectum esse possit, ad quod etiam nostra non se extendat: adeo ut
facile illam, ultra ea quae clare percipimus, extendamus; hocque cum
facimus, haud mirum est quod contingat nos falli.

[1.036] Errores nostros Deo imputari non posse.

Neque tamen ullo modo Deus errorum nostrorum author fingi potest,
propterea quod nobis intellectum non dedit omniscium. Est enim de
ratione intellectus creati, ut sit finitus; ac de ratione intellectus
finiti, ut non ad omnia se extendat.

[1.037] Summam esse hominis perfectionem, quod agat libere, siue per
uoluntatem; et per hoc laude uel uituperio dignum reddi.

Quod uero latissime pateat uoluntas, hoc etiam ipsius naturae
conuenit; ac summa quaedam in homine perfectio est, quod agat per
uoluntatem, hoc est libere, atque ita peculiari quodam modo sit author
suarum actionum, et ob ipsas laudem mereatur. Non enim laudantur
automata, quod motus omnes ad quos instituta sunt, accurate exhibeant,
quia necessario illos sic /19/ exhibent; laudatur autem eorum artifex,
quod tam accurata fabricarit, quia non necessario, sed libere ipsa
fabricauit. Eademque ratione, magis profecto nobis tribuendum est,
quod uerum amplectamur, cum amplectimur, quia uoluntarie id agimus,
quam si non possemus non amplecti.

[1.038] Esse defectum in nostra actione, non in nostra natura, quod
erremus; et saepe subditorum culpas aliis dominis, nunquam autem Deo
tribui posse.

Quod autem in errores incidamus, defectus quidem est in nostra actione
siue in usu libertatis, sed non in nostra natura, utpote quae eadem
est, cum non recte, quam cum recte iudicamus. Et quamuis tantam Deus
perspicacitatem intellectui nostro dare potuisset, ut nunquam
falleremur, nullo tamen iure hoc ab ipso possumus exigere. Nec,
quemadmodum inter nos homines, si quis habeat potestatem aliquod malum
impediendi, nec tamen impediat, ipsum dicimus esse eius causam: ita
etiam, quia Deus potuisset efficere ut nunquam falleremur, ideo
errorum nostrorum causa est putandus. Potestas enim, quam homines
habent uni in alios, ad hoc est instituta, ut ipsa utantur ad illos a
malis reuocandos; ea autem, quam Deus habet in omnes, est quam maxime
absoluta et libera: ideoque summas quidem ipsi debemus gratias, pro
bonis quae nobis largitus est; sed nullo iure queri possumus, quod non
omnia largitus sit, quae agnoscimus largiri potuisse.

[1.039] Libertatem arbitrii esse per se notam.

Quod autem sit in nostra uoluntate libertas, et multis ad arbitrium
uel assentiri uel non assentiri possimus, adeo manifestum est, ut
inter primas et maxime communes notiones, quae nobis sunt innatae, sit
recensendum. Patuitque hoc maxime paulo ante, cum de omnibus dubitare
studentes, eo usque sumus progressi, /20/ ut fingeremus aliquem
potentissimum nostrae originis authorem modis omnibus nos fallere
conari; nihilominus enim hanc in nobis libertatem esse experiebamur,
ut possemus ab iis credendis abstinere, quae non plane certa erant et
explorata. Nec ulla magis per se nota et perspecta esse possunt, quam
quae tunc temporis non dubia uidebantur.

[1.040] Certum etiam omnia esse a Deo praeordinata.

Sed quia iam Deum agnoscentes, tam immensam in eo potestatem esse
percipimus, ut nefas esse putemus existimare, aliquid unquam a nobis
fieri posse, quod non ante ab ipso fuerit praeordinatum: facile
possumus nos ipsos magnis difficultatibus intricare, si hanc Dei
praeordinationem cum arbitrii nostri libertate conciliare, atque
utramque simul comprehendere conemur.

[1.041] Quomodo arbitrii nostri libertas et Dei praeordinatio simul
concilientur.

Illis uero nos expediemus, si recordemur mentem nostram esse finitam;
Dei autem potentiam, per quam non tantum omnia, quae sunt aut esse
possunt, ab aeterno praesciuit, sed etiam uoluit ac praeordinauit,
esse infinitam: ideoque hanc quidem a nobis satis attingi, ut clare et
distincte percipiamus ipsam in Deo esse; non autem satis comprehendi,
ut uideamus quo pacto liberas hominum actiones indeterminatas
relinquat; libertatis autem et indifferentiae, quae in nobis est, nos
ita conscios esse, ut nihil sit quod euidentius et perfectius
comprehendamus. Absurdum enim esset, propterea quod non comprehendimus
unam rem, quam scimus ex natura sua nobis esse debere
incomprehensibilem, de alia dubitare, quam intime comprehendimus,
atque apud nosmet ipsos experimur.

[1.042] Quomodo, quamuis nolimus falli, fallamur tamen per nostram
uoluntatem.

Iam uero, cum sciamus errores omnes nostros a uoluntate pendere, mirum
uideri potest, quod unquam /21/ fallamur, quia nemo est qui uelit
falli. Sed longe aliud est uelle falli, quam uelle assentiri iis, in
quibus contingit errorem reperiri. Et quamuis reuera nullus sit, qui
expresse uelit falli, uix tamen ullus est, qui non saepe uelit iis
assentiri, in quibus error ipso inscio continetur. Quin et ipsa
ueritatis assequendae cupiditas persaepe efficit, ut ii qui non recte
sciunt qua ratione sit assequenda, de iis quae non percipiunt iudicium
ferant, atque idcirco ut errent.

[1.043] Nos nunquam falli, cum solis clare et distincte perceptis
assentimur.

Certum autem est, nihil nos unquam falsum pro uero admissuros, si
tantum iis assensum praebeamus quae clare et distincte
percipiemus. Certum, inquam, quia, cum Deus non sit fallax, facultas
percipiendi quam nobis dedit, non potest tendere in falsum; ut neque
etiam facultas assentiendi, cum tantum ad ea quae clare percipiuntur
se extendit. Et quamuis hoc nulla ratione probaretur, ita omnium
animis a natura impressum est, ut quoties aliquid clare percipimus, ei
sponte assentiamur, et nullo modo possimus dubitare quin sit uerum.

[1.044] Nos semper male iudicare, cum assentimur non clare perceptis,
etsi casu incidamus in ueritatem; idque ex eo contingere, quod
supponamus ea fuisse antea satis a nobis perspecta.

Certum etiam est, cum assentimur alicui rationi quam non percipimus,
uel nos falli, uel casu tantum incidere in ueritatem, atque ita
nescire nos non falli. Sed sane raro contingit, ut assentiantur iis,
quae aduertimus a nobis non esse percepta: quia lumen naturae nobis
dictat, nunquam nisi de re cognita esse iudicandum. In hoc autem
frequentissime erramus, quod multa putemus a nobis olim fuisse
percepta, iisque, memoriae mandatis, tanquam omnino perceptis
assentiamur, quae tamen reuera nunquam percepimus.

[1.045] Quid sit perceptio clara, quid distincta.

Quin et permulti homines nihil plane in tota uita percipiunt satis
recte, ad certum de eo iudicium ferendum. /22/ Etenim ad perceptionem,
cui certum et indubitatum iudicium possit inniti, non modo requiritur
ut sit clara, sed etiam ut sit distincta. Claram uoco illam, quae
menti attendenti praesens et aperta est: sicut ea clare a nobis uideri
dicimus, quae, oculo intuenti praesentia, satis fortiter et aperte
illum mouent. Distinctam autem illam, quae, cum clara sit, ab omnibus
aliis ita seiuncta est et praecisa, ut nihil plane aliud, quam quod
clarum est, in se contineat.

[1.046] Exemplo doloris ostenditur, claram esse posse perceptionem,
etsi non sit distincta; non autem distinctam, nisi sit clara.

Ita, dum quis magnum aliquem sentit dolorem, clarissima quidem in eo
est ista perceptio doloris, sed non semper est distincta; uulgo enim
homines illam confundunt cum obscuro suo iudicio de natura eius, quod
putant esse in parte dolente simile sensui doloris, quem solum clare
percipiunt. Atque ita potest esse clara perceptio, quae non sit
distincta; non autem ulla distincta, nisi sit clara.

[1.047] Ad primae aetatis praeiudicia emendanda, simplices notiones
esse considerandas, et quid in quaque sit clarum.

Et quidem in prima aetate mens ita corpori fuit immersa, ut quamuis
multa clare, nihil tamen unquam distincte perceperit; cumque tunc
nihilominus de multis iudicarit, hinc multa hausimus praeiudicia, quae
a plerisque nunquam postea deponuntur. Ut autem nos iis possimus
liberare, summatim hic enumerabo simplices omnes notiones, ex quibus
cogitationes nostrae componuntur; et quid in unaquaque sit clarum,
quidque obscurum, siue in quo possimus falli, distinguam.

[1.048] Omnia quae sub perceptionem nostram cadunt, spectari ut res
rerumue assectiones, uel ut aeternas ueritates; et rerum enumeratio.

Quaecumque sub perceptionem nostram cadunt, uel tanquam res, rerumue
affectiones quasdam, consideramus; uel tanquam aeternas ueritates,
nullam existentiam extra cogitationem nostram habentes. Ex iis quae
tanquam res consideramus, maxime generalia sunt /23/ substantia,
duratio, ordo, numerus, et si quae alia sunt eiusmodi, quae ad omnia
genera rerum se extendunt. Non autem plura quam duo summa genera rerum
agnosco: unum est rerum intellectualium, siue cogitatiuarum, hoc est,
ad mentem siue ad substantiam cogitantem pertinentium; aliud rerum
materialium, siue quae pertinent ad substantiam extensam, hoc est, ad
corpus. Perceptio, uolitio, omnesque modi tam percipiendi quam
uolendi, ad substantiam cogitantem referuntur; ad extensam autem,
magnitudo, siue ipsamet extensio in longum, latum et profundum,
figura, motus, situs, partium ipsarum diuisibilitas, et talia. Sed et
alia quaedam in nobis experimur, quae nec ad solam mentem, nec etiam
ad solum corpus referri debent, quaeque, ut infra suo loco ostendetur,
ab arcta et intima mentis nostrae cum corpore unione proficiscuntur:
nempe appetitus famis, sitis, etc; itemque, commotiones, siue animi
pathemata, quae non in sola cogitatione consistunt, ut commotio ad
iram, ad hilaritatem, ad tristitiam, ad amorem, etc; ac denique sensus
omnes, ut doloris, titillationis, lucis et colorum, sonorum, odorum,
saporum, caloris, duritiei, aliarumque tactilium qualitatum.

[1.049] Aeternas ueritates non posse ita numerari, sed nec esse opus.

Atque haec omnia tanquam res, uel rerum qualitates seu modos,
consideramus. Cum autem agnoscimus fieri non posse, ut ex nihilo
aliquid fiat, tunc propositio haec: Ex nihilo nihil fit, non tanquam
res aliqua existens, neque etiam ut rei modus consideratur, sed ut
ueritas quaedam aeterna, quae in mente nostra sedem habet, uocaturque
communis notio, siue axioma. /24/ Cuius generis sunt: Impossibile est
idem simul esse et non esse: Quod factum est, infectum esse nequit: Is
qui cogitat, non potest non existere dum cogitat: et alia innumera,
quae quidem omnia recenseri facile non possunt, sed nec etiam
ignorari, cum occurrit occasio ut de iis cogitemus, et nullis
praeiudiciis excaecamur.

[1.050] Eas clare percipi, sed non omnes ab omnibus, propter
praeiudicia.

Et quidem, quantum ad has communes notiones, non dubium est quin clare
ac distincte percipi possint, alioqui enim communes notiones non
essent dicendae: ut etiam reuera quaedam ex ipsis non aeque apud omnes
isto nomine dignae sunt, quia non aeque ab omnibus percipiuntur. Non
tamen, ut puto, quod unius hominis cognoscendi facultas latius pateat
quam alterius; sed quia forte communes istae notiones aduersantur
praeiudicatis opinionibus quorundam hominum, qui eas idcirco non
facile capere possunt: etiamsi nonnulli alii, qui praeiudiciis istis
sunt liberi, euidentissime ipsas percipiant.

[1.051] Quid sit substantia, et quod istud nomen Deo et creaturis non
conueniat uniuoce.

Quantum autem ad ea, quae tanquam res uel rerum modos spectamus,
operae pretium est ut singula seorsim consideremus. Per substantiam
nihil aliud intelligere possumus, quam rem quae ita existit, ut nulla
alia re indigeat ad existendum. Et quidem substantia quae nulla plane
re indigeat, unica tantum potest intelligi, nempe Deus. Alias uero
omnes, non nisi ope concursus Dei existere posse percipimus. Atque
ideo nomen substantiae non conuenit Deo et illis uniuoce, ut dici
solet in Scholis, hoc est, nulla eius nominis significatio potest
distincte intelligi, quae Deo et creaturis sit communis.

[1.052] Quod menti et corpori uniuoce conueniat, et quomodo ipsa
cognoscatur.

Possunt autem substantia corporea et mens, siue /25/ substantia
cogitans, creata, sub hoc communi conceptu intelligi, quod sint res,
quae solo Dei concursu egent ad existendum. Verumtamen non potest
substantia primum animaduerti ex hoc solo, quod sit res existens, quia
hoc solum per se nos non afficit; sed facile ipsam agnoscimus ex
quolibet eius attributo, per communem illam notionem, quod nihili
nulla sint attributa, nullaeue proprietates aut qualitates. Ex hoc
enim quod aliquod attributum adesse percipiamus, concludimus aliquam
rem existentem, siue substantiam, cui illud tribui possit, necessario
etiam adesse.

[1.053] Cuiusque substantiae unum esse praecipuum attributum, ut
mentis cogitatio, corporis extensio.

Et quidem ex quolibet attributo substantia cognoscitur; sed una tamen
est cuiusque substantiae praecipua proprietas, quae ipsius naturam
essentiamque constituit, et ad quam aliae omnes referuntur. Nempe
extensio in longum, latum et profundum, substantiae corporeae naturam
constituit; et cogitatio constituit naturam substantiae
cogitantis. Nam omne aliud quod corpori tribui potest, extensionem
praesupponit, estque tantum modus quidam rei extensae; ut et omnia,
quae in mente reperimus, sunt tantum diuersi modi cogitandi. Sic,
exempli causa, figura nonnisi in re extensa potest intelligi, nec
motus nisi in spatio extenso; nec imaginatio, uel sensus, uel
uoluntas, nisi in re cogitante. Sed e contra potest intelligi extensio
sine figura uel motu, et cogitatio sine imaginatione uel sensu, et ita
de reliquis: ut cuilibet attendenti fit manifestum.

[1.054] Quomodo claras et distinctas notiones habere possimus,
substantiae cogitantis, et corporeae, item Dei.

Atque ita facile possumus duas claras et distinctas habere notiones,
siue ideas, unam substantiae cogitantis creatae, aliam substantiae
corporeae, si nempe attributa omnia cogitationis ab attributis
extensionis /26/ accurate distinguamus. Ut etiam habere possumus ideam
claram et distinctam substantiae cogitantis increatae et
independentis, id est Dei: modo ne illam adaequate omnia quae in Deo
sunt exhibere supponamus, nec quidquam etiam in ea esse fingamus, sed
ea tantum aduertamus, quae reuera in ipsa continentur, quaeque
euidenter percipimus ad naturam entis summe perfecti pertinere. Nec
certe quisquam talem ideam Dei nobis inesse negare potest, nisi qui
nullam plane Dei notitiam in humanis mentibus esse arbitretur.

[1.055] Quomodo duratio, ordo, numerus etiam distincte intelligantur.

Duratio, ordo, et numerus, a nobis etiam distinctissime intelligentur,
si nullum iis substantiae conceptum affingamus, sed putemus durationem
rei cuiusque esse tantum modum, sub quo concipimus rem istam, quatenus
esse perseuerat. Et similiter, nec ordinem nec numerum esse quicquam
diuersum a rebus ordinatis et numeratis, sed esse tantum modos, sub
quibus illas consideramus.

[1.056] Quid sint modi, qualitates, attributa.

Et quidem hic per modos plane idem intelligimus, quod alibi per
attributa, uel qualitates. Sed cum consideramus substantiam ab illis
affici, uel uariari, uocamus modos; cum ab ista uariatione talem posse
denominari, uocamus qualitates; ac denique, cum generalius spectamus
tantum ea substantiae inesse, uocamus attributa. Ideoque in Deo non
proprie modos aut qualitates, sed attributa tantum esse dicimus, quia
nulla in eo uariatio est intelligenda. Et etiam in rebus creatis, ea
quae nunquam in iis diuerso modo se habent, ut existentia et duratio,
in re existente et durante, non qualitates aut modi, sed attributa
dici debent.

[1.057] Quaedam attributa esse in rebus, alia in cogitatione. Et quid
duratio et tempus.

Alia autem sunt in rebus ipsis, quarum attributa uel /27/ modi esse
dicuntur; alia uero in nostra tantum cogitatione. Ita, cum tempus a
duratione generaliter sumpta distinguimus, dicimusque esse numerum
motus, est tantum modus cogitandi; neque enim profecto intelligimus in
motu aliam durationem quam in rebus non motis: ut patet ex eo quod, si
duo corpora, unum tarde, aliud celeriter per horam moueatur, non plus
temporis in uno quam in alio numeremus, etsi multo plus sit motus. Sed
ut rerum omnium durationem metiamur, comparamus illam cum duratione
motuum illorum maximorum, et maxime aequabilium, a quibus fiunt anni
et dies; hancque durationem tempus uocamus. Quod proinde nihil,
praeter modum cogitandi, durationi generaliter sumptae superaddit.

[1.058] Numerum et uniuersalia omnia esse tantum modos cogitandi.

Ita etiam, cum numerus non in ullis rebus creatis, sed tantum in
abstracto, siue in genere consideratur, est modus cogitandi duntaxat;
ut et alia omnia quae uniuersalia uocamus.

[1.059] Quomodo uniuersalia fiant; et quae sint quinque uulgata:
genus, species, differentia, proprium, accidens.

Fiunt haec uniuersalia ex eo tantum, quod una et eadem idea utamur ad
omnia indiuidua, quae inter se similia sunt, cogitanda: ut etiam unum
et idem nomen omnibus rebus per ideam istam repraesentatis imponimus;
quod nomen est uniuersale. Ita, cum uidemus duos lapides, nec ad
ipsorum naturam, sed ad hoc tantum quod duo sint attendimus, formamus
ideam eius numeri quem uocamus binarium; cumque postea duas aues, aut
duas arbores uidemus, nec etiam earum naturam, sed tantum quod duae
sint consideramus, repetimus eandem ideam quam prius, quae ideo est
uniuersalis; ut et hunc numerum eodem uniuersali nomine binarium
appellamus. Eodemque modo, cum /28/ spectamus figuram tribus lineis
comprehensam, quandam eius ideam formamus, quam uocamus ideam
trianguli; et eadem postea ut uniuersali utimur ad omnes alias figuras
tribus lineis comprehensas animo nostro exhibendas. Cumque aduertimus,
ex triangulis alios esse habentes unum angulum rectum, alios non
habentes, formamus ideam uniuersalem trianguli rectanguli, quae relata
ad praecedentem, ut magis generalem, species uocatur. Et illa anguli
rectitudo est differentia uniuersalis, qua omnia triangula rectangula
ab aliis distinguuntur. Et quod in iis basis potentia aequalis sit
potentiis laterum, est proprietas iis omnibus et solis conueniens. Ac
denique, si supponamus aliquos eiusmodi triangulos moueri, alios non
moueri, hoc erit in iis accidens uniuersale. Atque hoc pacto quinque
uniuersalia uulgo numerantur: genus, species, differentia, proprium,
et accidens.

[1.060] De distinctionibus, ac primo de reali.

Numerus autem, in ipsis rebus, oritur ab earum distinctione: quae
distinctio triplex est, realis, modalis, et rationis. Realis proprie
tantum est inter duas uel plures substantias: et has percipimus a se
mutuo realiter esse distinctas, ex hoc solo quod unam absque altera
clare et distincte intelligere possimus. Deum enim agnoscentes, certi
sumus ipsum posse efficere quidquid distincte intelligimus: adeo ut,
exempli causa, ex hoc solo quod iam habeamus ideam substantiae
extensae siue corporeae, quamuis nondum certo sciamus ullam talem
reuera existere, certi tamen sumus illam posse existere; atque si
existat, unamquamque eius partem, a nobis cogitatione definitam,
realiter ab aliis eiusdem substantiae partibus esse
distinctam. Itemque, /29/ ex hoc solo quod unusquisque intelligat se
esse rem cogitantem, et possit cogitatione excludere a se ipso omnem
aliam substantiam, tam cogitantem quam extensam, certum est
unumquemque, sic spectatum, ab omni alia substantia cogitante atque ab
omni substantia corporea realiter distingui. Ac etiamsi supponamus,
Deum alicui tali substantiae cogitanti substantiam aliquam corpoream
tam arcte coniunxisse, ut arctius iungi non possint, et ita ex illis
duabus unum quid conflauisse, manent nihilominus realiter distinctae:
quia, quantumuis arcte ipsas uniuerit, potentia, quam ante habebat ad
eas separandas, siue ad unam absque alia conseruandam, seipsum exuere
non potuit, et quae uel a Deo possunt separari, uel seiunctim
conseruari, realiter sunt distincta.

[1.061] De distinctione modali.

Distinctio modalis est duplex: alia scilicet inter modum proprie
dictum, et substantiam cuius est modus; alia inter duos modos eiusdem
substantiae. Prior ex eo cognoscitur, quod possimus quidem substantiam
clare percipere absque modo quem ab illa differre dicimus, sed non
possimus, uiceuersa, modum illum intelligere sine ipsa. Ut figura et
motus distinguuntur modaliter a substantia corporea, cui insunt; ut
etiam affirmatio et recordatio a mente. Posterior uero cognoscitur ex
eo, quod unum quidem modum absque alio possimus agnoscere, ac
uiceuersa; sed neutrum tamen sine eadem substantia cui insunt. Ut si
lapis moueatur et sit quadratus, possum quidem intelligere eius
figuram quadratam sine motu; et uiceuersa, eius motum sine figura
quadrata; sed nec illum motum, nec illam figuram possum intelligere
sine lapidis substantia. Distinctio /30/ autem, qua modus unius
substantiae differt ab alia substantia uel a modo alterius
substantiae, ut motus unius corporis ab alio corpore uel a mente,
atque ut motus a duratione, realis potius dicenda esse uidetur, quam
modalis: quia modi illi non clare intelliguntur sine substantiis
realiter distinctis, quarum sunt modi.

[1.062] De distinctione rationis.

Denique distinctio rationis est inter substantiam et aliquod eius
attributum, sine quo ipsa intelligi non potest, uel inter duo talia
attributa eiusdem alicuius substantiae. Atque agnoscitur ex eo, quod
non possimus claram et distinctam istius substantiae ideam formare, si
ab ea illud attributum excludamus; uel non possimus unius ex eiusmodi
attributis ideam clare percipere, si illud ab alio separemus. Ut, quia
substantia quaeuis, si cesset durare, cessat etiam esse, ratione
tantum a duratione sua distinguitur; et omnes modi cogitandi, quos
tanquam in obiectis consideramus, ratione tantum differunt, tum ab
obiectis de quibus cogitantur, tum a se mutuo in uno et eodem
obiecto. Memini quidem me alibi hoc genus distinctionis cum modali
coniunxisse, nempe in fine responsionis ad primas obiectiones in
Meditationes de prima Philosophia: sed ibi non erat occasio de ipsis
accurate disserendi, et sufficiebat ad meum institutum, quod utramque
a reali distinguerem.

[1.063] Quomodo cogitatio et extensio distincte cognosci possint, ut
constituentes naturam mentis et corporis.

Cogitatio et extensio spectari possunt ut constituentes naturas
substantiae intelligentis et corporeae; tuncque non aliter concipi
debent, quam ipsa substantia /31/ cogitans et substantia extensa, hoc
est, quam mens et corpus; quo pacto clarissime ac distinctissime
intelliguntur. Quin et facilius intelligimus substantiam extensam, uel
substantiam cogitantem, quam substantiam solam, omisso eo quod cogitet
uel sit extensa. Nonnulla enim est difficultas, in abstrahenda notione
substantiae a notionibus cogitationis uel extensionis, quae scilicet
ab ipsa ratione tantum diuersae sunt; et non distinctior fit conceptus
ex eo quod pauciora in eo comprehendamus, sed tantum ex eo quod illa
quae in ipso comprehendimus, ab omnibus aliis accurate distinguamus.

[1.064] Quomodo etiam ut modi substantiae.

Cogitatio et extensio sumi etiam possunt pro modis substantiae,
quatenus scilicet una et eadem mens plures diuersas cogitationes
habere potest; atque unum et idem corpus, retinendo suam eandem
quantitatem, pluribus diuersis modis potest extendi: nunc scilicet
magis secundum longitudinem, minusque secundum latitudinem uel
profunditatem, ac paulo post e contra magis secundum latitudinem, et
minus secundum longitudinem. Tuncque modaliter a substantia
distinguuntur, et non minus clare ac distincte quam ipsa possunt
intelligi: modo non ut substantiae, siue res quaedam ab aliis
separatae, sed tantummodo ut modi rerum spectentur. Per hoc enim, quod
ipsas in substantiis quarum sunt modi consideramus, eas ab his
substantiis distinguimus, et quales reuera sunt agnoscimus. At e
contra, si easdem absque substantiis, quibus insunt, uellemus
considerare, hoc ipso illas ut res subsistentes spectaremus, atque ita
ideas modi et substantiae confunderemus. /32/

[1.065] Quomodo ipsarum modi sint etiam cognoscendi.

Eadem ratione, diuersos cogitationum modos, ut intellectionem,
imaginationem, recordationem, uolitionem, etc; itemque diuersos modos
extensionis siue ad extensionem pertinentes, ut figuras omnes, et
situs partium, et ipsarum motus, optime percipiemus, si tantum ut
modos rerum quibus insunt spectemus; et quantum ad motum, si de nullo
nisi locali cogitemus, ac de ui a qua excitatur (quam tamen suo loco
explicare conabor) non inquiramus.

[1.066] Quomodo sensus, affectus et appetitus, clare cognoscantur,
quamuis saepe de iis male iudicemus.

Supersunt sensus, affectus, et appetitus, qui quidem etiam clare
percipi possunt, si accurate caueamus, ne quid amplius de iis
iudicemus, quam id praecise, quod in perceptione nostra continetur, et
cuius intime conscii sumus. Sed perdifficile est id obseruare, saltem
circa sensus: quia nemo nostrum est, qui non ab ineunte aetate
iudicarit, ea omnia quae sentiebat, esse res quasdam extra mentem suam
existentes, et sensibus suis, hoc est, perceptionibus quas de illis
habebat, plane similes. Adeo ut uidentes, exempli gratia, colorem,
putauerimus nos uidere rem quandam extra nos positam, et plane similem
ideae illi coloris, quam in nobis tunc experiebamur; idque ob
consuetudinem ita iudicandi, tam clare et distincte uidere nobis
uidebamur, ut pro certo et indubitato haberemus.

[1.067] In ipso de dolore iudicio saepe nos falli.

Idemque plane est de aliis omnibus quae sentiuntur, etiam de
titillatione ac dolore. Quamuis enim haec extra nos esse non putentur,
non tamen ut in sola mente siue in perceptione nostra solent spectari,
sed ut in manu, aut in pede, aut quauis alia parte nostri /33/
corporis. Nec sane magis certum est, cum, exempli causa, dolorem
sentimus tanquam in pede, illum esse quid extra nostram mentem, in
pede existens, quam cum uidemus lumen tanquam in Sole, illud lumen
extra nos in Sole existere; sed utraque ista praeiudicia sunt primae
nostrae aetatis, ut infra clare apparebit.

[1.068] Quomodo in istis id, quod clare cognoscimus, ab eo in quo
falli possumus, sit distinguendum.

Ut autem hic quod clarum est ab eo quod obscurum distinguamus,
diligentissime est aduertendum, dolorem quidem et colorem, et reliqua
eiusmodi, clare ac distincte percipi, cum tantummodo ut sensus, siue
cogitationes, spectantur. Cum autem res quaedam esse iudicantur, extra
mentem nostram existentes, nullo plane modo posse intelligi quaenam
res sint, sed idem plane esse, cum quis dicit se uidere in aliquo
corpore colorem, uel sentire in aliquo membro dolorem, ac si diceret
se id ibi uidere uel sentire, quod quidnam sit plane ignorat, hoc est,
se nescire quid uideat aut sentiat. Etsi enim, minus attendendo, sibi
facile persuadeat se nonnullam eius habere notitiam, ex eo quod
supponat esse quid simile sensui illi coloris aut doloris, quem apud
se experitur: si tamen examinet quidnam sit, quod iste sensus coloris
uel doloris, tanquam in corpore colorato uel in parte dolente
existens, repraesentet, omnino aduertet se id ignorare.

[1.069] Longe aliter cognosci magnitudinem figuram, etc, quam colores,
dolores, etc.

Praesertim si consideret, se longe alio modo cognoscere, quidnam sit
in uiso corpore magnitudo, uel figura, uel motus (saltem localis:
Philosophi enim, alios quosdam motus a locali diuersos effingendo,
naturam eius sibi minus intelligibilem reddiderunt), uel situs, uel
duratio, uel numerus, et similia, quae in corporibus /34/ clare
percipi iam dictum est: quam quid in eodem corpore sit color, uel
dolor, uel odor, uel sapor, uel quid aliud ex iis, quae ad sensus dixi
esse referenda. Quamuis enim uidentes aliquod corpus, non magis certi
simus illud existere, quatenus apparet figuratum, quam quatenus
apparet coloratum: longe tamen euidentius agnoscimus, quid sit in eo
esse figuratum, quam quid sit esse coloratum.

[1.070] Nos posse duobus modis de sensibilibus iudicium ferre, quorum
uno errorem praecauemus, alio in errorem incidimus.

Patet itaque in re idem esse, cum dicimus nos percipere colores in
obiectis, ac si diceremus nos percipere aliquid in obiectis, quod
quidem quid sit ignoramus, sed a quo efficitur in nobis ipsis sensus
quidam ualde manifestus et perspicuus, qui uocatur sensus colorum. In
modo autem iudicandi permagna est diuersitas: nam quamdiu tantum
iudicamus aliquid esse in obiectis (hoc est, in rebus, qualescumque
demum illae sint, a quibus sensus nobis aduenit), quod quidnam sit
ignoramus, tantum abest ut fallamur, quin potius in eo errorem
praecauemus, quod aduertentes nos aliquid ignorare, minus procliues
simus ad temere de ipso iudicandum. Cum uero putamus nos percipere
colores in obiectis, etsi reuera nesciamus quidnam sit, quod tunc
nomine coloris appellamus, nec ullam similitudinem intelligere
possimus, inter colorem quem supponimus esse in obiectis, et illum
quem experimur esse in sensu: quia tamen hoc ipsum non aduertimus, et
multa alia sunt, ut magnitudo, figura, numerus, etc, quae clare
percipimus non aliter a nobis sentiri uel intelligi, quam ut sunt aut
saltem esse possunt in obiectis: facile in eum errorem delabimur, ut
iudicemus /35/ id, quod in obiectis uocamus colorem, esse quid omnino
simile colori quem sentimus, atque ita ut id, quod nullo modo
percipimus, a nobis clare percipi arbitremur.

[1.071] Praecipuam errorum causam a praeiudiciis infantiae procedere.

Hicque primam et praecipuam errorum omnium causam licet
agnoscere. Nempe in prima aetate, mens nostra tam arcte corpori erat
alligata, ut non aliis cogitationibus uacaret, quam iis solis, per
quas ea sentiebat quae corpus afficiebant: necdum ipsas ad quidquam
extra se positum referebat, sed tantum ubi quid corpori incommodum
occurrebat, sentiebat dolorem; ubi quid commodum, sentiebat
uoluptatem; et ubi sine magno commodo uel incommodo corpus
afficiebatur, pro diuersitate partium in quibus et modorum quibus
afficiebatur, habebat diuersos quosdam sensus, illos scilicet quos
uocamus sensus saporum, odorum, sonorum, caloris, frigoris, luminis,
colorum, et similium, quae nihil extra cogitationem positum
repraesentant. Simulque etiam percipiebat magnitudines, figuras,
motus, et talia; quae illi non ut sensus, sed ut res quaedam, uel
rerum modi, extra cogitationem existentes, aut saltem existendi
capaces, exhibebantur, etsi hanc inter ista differentiam nondum
notaret. Ac deinde, cum corporis machinamentum, quod sic a natura
fabricatum est ut propria sua ui uariis modis moueri possit, hinc inde
temere se contorquens, casu commodum quid assequebatur aut fugiebat
incommodum, mens illi adhaerens incipiebat aduertere id, quod ita
assequebatur aut fugiebat, extra se esse; nec tantum illi tribuebat
magnitudines, figuras, motus, et talia, quae ut res aut rerum modos
/36/ percipiebat, sed etiam sapores, odores, et reliqua, quorum in se
sensum ab ipso effici aduertebat. Atque omnia tantum referens ad
utilitatem corporis, cui erat immersa, eo plus aut minus rei esse
putabat in unoquoque obiecto a quo afficiebatur, prout plus aut minus
ab ipso afficiebatur. Unde factum est, ut multo plus substantiae, seu
corporeitatis, esse putaret in saxis aut metallis, quam in aqua uel
aÎre, quia plus duritiei et ponderositatis in iis sentiebat. Quin
et aÎrem, quandiu nullum in eo uentum aut frigus aut calorem
experiebatur, pro nihilo prorsus ducebat. Et quia non plus luminis a
stellis quam ab exiguis flammis lucernarum ipsi affulgebat, idcirco
nullas stellas flammis istis maiores sibi repraesentabat. Et quia nec
terram in gyrum uerti, nec eius superficiem in globum curuatam esse
notabat, ideo procliuior erat ad putandum, et eam immobilem, et eius
superficiem planam esse. Milleque aliis eiusmodi praeiudiciis, a prima
infantia, mens nostra imbuta est; quae deinde in pueritia non
recordabatur fuisse a se sine sufficienti examine recepta, sed tanquam
sensu cognita, uel a natura sibi indita, pro uerissimis
euidentissimisque admisit.

[1.072] Alteram errorum causam esse, quod praeiudiciorum obliuisci
nequeamus.

Et quamuis iam maturis annis, cum mens non amplius tota corpori
seruit, nec omnia ad illud refert, sed etiam de rerum, in se ipsis
spectatarum, ueritate inquirit, permulta ex iis, quae sic antea
iudicauit, falsa esse deprehendat: non tamen ideo facile ipsa ex
memoria sua expungit, et quamdiu in ea haerent, uariorum errorum
causae esse possunt. Ita, exempli causa, quoniam a prima aetate
stellas imaginati sumus perexiguas, /37/ etsi iam rationes
Astronomicae perspicue nobis ostendant ipsas esse quam maximas, tantum
tamen praeiudicata opinio adhuc ualet, ut nobis perdifficile sit,
ipsas aliter quam prius imaginari.

[1.073] Tertiam causam esse, quod defatigemur, ad ea, quae sensibus
praesentia non sunt, attendendo; et ideo assueti simus de illis, non
ex praesenti perceptione, sed ex praeconcepta opinione iudicare.

Praeterea mens nostra non sine aliqua difficultate ac defatigatione
potest ad ullas res attendere; omniumque difficillime ad illa
attendit, quae nec sensibus, nec quidem imaginationi praesentia sunt:
siue quia talem, ex eo quod corpori coniuncta sit, habet naturam; siue
quia in primis annis, cum tantum circa sensus et imaginationes
occuparetur, maiorem de ipsis quam de caeteris rebus cogitandi usum et
facilitatem acquisiuit. Hinc autem fit, ut iam multi nullam
substantiam intelligant, nisi imaginabilem, et corpoream, et etiam
sensibilem. Neque enim norunt ea sola esse imaginabilia, quae in
extensione, motu et figura consistunt, etsi alia multa intelligibilia
sint; nec putant quidquam posse subsistere, quod non sit corpus; nec
denique ullum corpus non sensibile. Et quia reuera nullam rem, qualis
ipsa est, sensu solo percipimus, ut infra clare ostendetur, hinc
accidit, ut plerique in tota uita nihil nisi confuse percipiant.

[1.074] Quartam causam esse, quod conceptus nostros uerbis, quae rebus
accurate non respondent, alligemus.

Et denique, propter loquelae usum, conceptus omnes nostros uerbis,
quibus eos exprimimus, alligamus, nec eos nisi simul cum istis uerbis
memoriae mandamus. Cumque facilius postea uerborum quam rerum
recordemur, uix unquam ullius rei conceptum habemus tam distinctum, ut
illum ab omni uerborum conceptu separemus, cogitationesque hominum
fere omnium circa uerba magis quam circa res uersantur: adeo ut
persaepe uocibus non intellectis praebeant /38/ assensum, quia putant
se illas olim intellexisse, uel ab aliis qui eas recte intelligebant
accepisse. Quae omnia, quamuis accurate hic tradi non possint, quia
natura humani corporis nondum fuit exposita, necdum probatum est ullum
corpus existere, uidentur tamen satis posse intelligi, ut iuuent ad
claros et distinctos conceptus ab obscuris et confusis dignoscendos.

[1.075] Summa eorum quae obseruanda sunt, ad recte philosophandum.

Itaque ad serio philosophandum, ueritatemque omnium rerum
cognoscibilium indagandam: primo, omnia praeiudicia sunt deponenda,
siue accurate est cauendum, ne ullis ex opinionibus olim a nobis
receptis fidem habeamus, nisi prius, iis ad nouum examen reuocatis,
ueras esse comperiamus. Deinde, ordine est attendendum ad notiones,
quas ipsimet in nobis habemus, eaeque omnes et solae, quas sic
attendendo clare ac distincte cognoscemus, iudicandae sunt uerae. Quod
agentes, inprimis aduertemus nos existere, quatenus sumus naturae
cogitantis; et simul etiam, et esse Deum, et nos ab illo pendere, et
ex eius attributorum consideratione caeterarum rerum ueritatem posse
indagari, quoniam ille est ipsarum causa; et denique, praeter notiones
Dei et mentis nostrae, esse etiam in nobis notitiam multarum
propositionum aeternae ueritatis, ut quod ex nihilo nihil fiat, etc;
itemque, naturae cuiusdam corporeae, siue extensae, diuisibilis,
mobilis, etc; itemque, sensuum quorundam qui nos afficiunt, ut
doloris, colorum, saporum, etc, quamuis nondum sciamus quae sit causa,
cur ita nos afficiant. Et haec conferentes cum iis quae confusius
antea cogitabamus, usum claros et distinctos omnium rerum
cognoscibilium conceptus formandi acquiremus. Atque in his paucis /39/
praecipua cognitionis humanae principia contineri mihi uidentur.

[1.076] Autoritatem diuinam perceptioni nostrae esse praeferendam: sed
ea seclusa non decere philosophum aliis quam perceptis assentiri.

Praeter caetera autem, memoriae nostrae pro summa regula est
infigendum, ea quae nobis a Deo reuelata sunt, ut omnium certissima
esse credenda. Et quamuis forte lumen rationis, quam maxime clarum et
euidens, aliud quid nobis suggerere uideretur, soli tamen authoritati
diuinae potius quam proprio nostro iudicio fidem esse adhibendam. Sed
in iis, de quibus fides diuina nihil nos docet, minime decere hominem
philosophum aliquid pro uero assumere, quod uerum esse nunquam
perspexit; et magis fidere sensibus, hoc est, inconsideratis infantiae
suae iudiciis, quam maturae rationi. /40/

PRINCIPIORUM PHILOSOPHIAE [2] De Principiis rerum materialium.

[2.001] Quibus rationibus rerum materialium existentia certo
cognoscatur.

Etsi nemo non sibi satis persuadeat res materiales existere, quia
tamen hoc a nobis paulo ante in dubium reuocatum est, et inter primae
nostrae aetatis praeiudicia numeratum, nunc opus est ut rationes
inuestigemus, per quas id certo cognoscatur. Nempe quicquid sentimus,
procul dubio nobis aduenit a re aliqua, quae a mente nostra diuersa
est. Neque enim est in nostra potestate efficere, ut unum potius quam
aliud sentiamus; sed hoc a re illa quae sensus nostros afficit, plane
pendet. Quaeri quidem potest an res illa sit Deus, an quid a Deo
diuersum. Sed quia sentimus, siue potius a sensu impulsi clare ac
distincte percipimus, materiam quandam extensam in longum, latum et
profundum, cuius uariae partes uariis figuris praeditae sunt, ac
uariis motibus cientur, ac etiam efficiunt ut uarios sensus habeamus
colorum, odorum, doloris, etc: si Deus immediate per se ipsum istius
materiae extensae ideam menti nostrae exhiberet, uel tantum si
efficeret ut exhiberetur /41/ a re aliqua, in qua nihil esset
extensionis, nec figurae, nec motus: nulla ratio potest excogitari,
cur non deceptor esset putandus. Ipsam enim clare intelligimus tanquam
rem a Deo et a nobis, siue a mente nostra, plane diuersam; ac etiam
clare uidere nobis uidemur, eius ideam a rebus extra nos positis,
quibus omnino similis est, aduenire; Dei autem naturae plane repugnare
ut sit deceptor, iam ante est animaduersum. Atque ideo hic omnino
concludendum est, rem quandam extensam in longum, latum et profundum,
omnesque illas proprietates quas rei extensae conuenire clare
percipimus habentem, existere. Estque haec res extensa, quam corpus
siue materiam appellamus.

[2.002] Quibus etiam cognoscatur corpus humanum menti esse arcte
coniunctum.

Eadem ratione, menti nostrae corpus quoddam magis arcte, quam reliqua
alia corpora, coniunctum esse, concludi potest, ex eo quod perspicue
aduertamus dolores aliosque sensus nobis ex improuiso aduenire; quos
mens est conscia non a se sola proficisci, nec ad se posse pertinere
ex eo solo quod sit res cogitans, sed tantum ex eo quod alteri cuidam
rei extensae ac mobili adiuncta sit, quae res humanum corpus
appellatur. Sed accuratior eius rei explicatio non est huius loci.

[2.003] 

Satis erit, si aduertamus sensuum perceptiones non referri, nisi ad
istam corporis humani cum mente coniunctionem, et nobis quidem
ordinarie exhibere, quid ad illam externa corpora prodesse possint aut
nocere; non autem, nisi interdum et ex accidenti, nos docere, /42/
qualia in seipsis existant. Ita enim sensuum praeiudicia facile
deponemus, et solo intellectu, ad ideas sibi a natura inditas
diligenter attendente, hic utemur.

[2.004] 

Quod agentes, percipiemus naturam materiae, siue corporis in uniuersum
spectati, non consistere in eo quod sit res dura, uel ponderosa, uel
colorata, uel alio aliquo modo sensus afficiens: sed tantum in eo quod
sit res extensa in longum, latum et profundum. Nam, quantum ad
duritiem, nihil aliud de illa sensus nobis indicat, quam partes
durorum corporum resistere motui manuum nostrarum, cum in illas
incurrunt. Si enim, quotiescumque manus nostrae uersus aliquam partem
mouentur, corpora omnia ibi existentia recederent eadem celeritate qua
illae accedunt, nullam unquam duritiem sentiremus. Nec ullo modo
potest intelligi, corpora quae sic recederent, idcirco naturam
corporis esse amissura; nec proinde ipsa in duritie
consistit. Eademque ratione ostendi potest, et pondus, et colorem, et
alias omnes eiusmodi qualitates, quae in materia corporea sentiuntur,
ex ea tolli posse, ipsa integra remanente: unde sequitur, a nulla ex
illis eius naturam dependere.

[2.005] Praeiudicia de rarefactione et de uacuo, hanc corporis naturam
obscuriorem facere.

Duae uero adhuc causae supersunt, ob quas potest dubitari, an uera
natura corporis in sola extensione consistat. Una est, quod multi
existiment, pleraque corpora sic posse rarefieri ac condensari, ut
rarefacta plus habeant extensionis quam condensata; sintque etiam
nonnulli adeo subtiles, ut substantiam corporis ab eiusdem quantitate,
atque ipsam quantitatem ab extensione distinguant. Altera est, quod
ubi nihil aliud /43/ esse intelligimus, quam extensionem in longum,
latum et profundum, non soleamus dicere ibi esse corpus, sed
tantummodo spatium, et quidem spatium inane, quod fere omnes sibi
persuadent esse purum nihil.

[2.006] Quomodo fiat rarefactio.

Sed quantum ad rarefactionem et condensationem, quicumque ad
cogitationes suas attendet, ac nihil uolet admittere nisi quod clare
percipiat, non putabit in ipsis aliud quidquam contingere, quam
figurae mutationem: ita scilicet, ut rara corpora illa sint, inter
quorum partes multa interualla existunt, corporibus aliis repleta; et
per hoc tantum densiora reddantur, quod ipsorum partes, ad inuicem
accedentes, interualla ista imminuant uel plane tollant: quod ultimum
si aliquando contingat, tunc corpus tam densum euadit, ut repugnet
ipsum densius reddi posse. Atqui non ideo minus tunc extensum est,
quam cum partes habens a se mutuo dissitas, maius spatium amplectitur:
quia quicquid extensionis in poris siue interuallis a partibus eius
relictis continetur, nullo modo ipsi tribui debet, sed aliis quibusuis
corporibus, a quibus interualla ista replentur. Ut cum uidemus
spongiam, aqua uel alio liquore turgentem, non putamus ipsam secundum
singulas suas partes magis extensam, quam cum compressa est et sicca;
sed tantummodo poros habere magis patentes, ac ideo per maius spatium
esse diffusam.

[2.007] Eam non posse ullo alio modo intelligibili explicari.

Et sane non uideo, quid mouerit nonnullos, ut mallent dicere
rarefactionem fieri per augmentationem quantitatis, quam ipsam hoc
spongiae exemplo explicare. Nam etsi, cum aÎr aut aqua rarefiunt,
non uideamus ullos ipsorum poros qui ampliores reddantur, /44/ nec
ullum nouum corpus, quod ad illos replendos accedat: non est tamen
rationi tam consentaneum, aliquid non intelligibile effingere, ad
eorum rarefactionem uerbotenus explicandam, quam ex hoc quod
rarefiant, concludere in ipsis esse poros, siue interualla quae
ampliora redduntur, et nouum aliquod corpus accedere quod ipsa implet,
etsi hoc nouum corpus nullo sensu percipiamus. Nulla enim ratio nos
cogit ad credendum, corpora omnia quae existunt debere sensus nostros
afficere. Ac rarefactionem perfacile hoc modo, non autem ullo alio,
fieri posse percipimus. Ac denique plane repugnat aliquid noua
quantitate uel noua extensione augeri, quin simul etiam noua
substantia extensa, hoc est, nouum corpus ei accedat. Neque enim ullum
additamentum extensionis uel quantitatis, sine additamento substantiae
quae sit quanta et extensa, potest intelligi, ut ex sequentibus
clarius patebit.

[2.008] Quantitatem et numerum differre tantum ratione a re quanta et
numerata.

Quippe quantitas a substantia extensa in re non differt, sed tantum ex
parte nostri conceptus, ut et numerus a re numerata. Ita scilicet ut
totam naturam substantiae corporeae, quae est in spatio decem pedum,
possimus considerare, quamuis ad istam mensuram decem pedum non
attendamus: quia plane eadem intelligitur in qualibet istius spatii
parte ac in toto. Et uice uersa, potest intelligi numerus denarius, ut
etiam quantitas continua decem pedum, etsi ad istam determinatam
substantiam non attendamus: quia plane idem est conceptus numeri
denarii, siue ad hanc mensuram decem pedum, siue ad quidlibet aliud
referatur; et quantitas continua decem pedum, etsi non possit /45/
intelligi sine aliqua substantia extensa, cuius sit quantitas, potest
tamen sine hac determinata. In re autem fieri non potest, ut uel
minimum quid ex ista quantitate aut extensione tollatur, quin
tantundem etiam de substantia detrahatur; nec uice uersa, ut tantillum
de substantia detrahatur, quin tantundem de quantitate ac extensione
tollatur.

[2.009] Substantiam corpoream, cum a quantitate sua distinguitur,
confuse concipi tanquam incorpoream.

Et quamuis forte nonnulli aliud dicant, non puto tamen ipsos aliud ea
de re percipere; sed cum substantiam ab extensione aut quantitate
distinguunt, uel nihil per nomen substantiae intelligunt, uel confusam
tantum substantiae incorporeae ideam habent, quam falso tribuunt
corporeae, huiusque substantiae corporeae ueram ideam extensioni
relinquunt, quam tamen accidens uocant, atque ita plane aliud efferunt
uerbis, quam mente comprehendunt.

[2.010] Quid sit spatium, siue locus internus.

Non etiam in re differunt spatium, siue locus internus, et substantia
corporea in eo contenta, sed tantum in modo, quo a nobis concipi
solent. Reuera enim extensio in longum, latum et profundum, quae
spatium constituit, eadem plane est cum illa quae constituit
corpus. Sed in hoc differentia est, quod ipsam in corpore ut
singularem consideremus, et putemus semper mutari quoties mutatur
corpus: in spatio uero unitatem tantum genericam ipsi tribuamus, adeo
ut, mutato corpore quod spatium implet, non tamen extensio spatii
mutari censeatur, sed remanere una et eadem, quamdiu manet eiusdem
magnitudinis ac figurae, seruatque eundem situm inter externa quaedam
corpora, per quae illud spatium determinamus. /46/

[2.011] Quomodo in re non differat a substantia corporea.

Et quidem facile agnoscemus, eandem esse extensionem, quae naturam
corporis et naturam spatii constituit, nec magis haec duo a se mutuo
differre, quam natura generis aut speciei differt a natura indiuidui:
si attendentes ad ideam quam habemus alicuius corporis, exempli causa,
lapidis, reiiciamus ab illa id omne quod ad corporis naturam non
requiri cognoscimus: nempe reiiciamus primo duritiem, quia si lapis
liquefiat aut in puluisculos quam minutissimos diuidatur, illam
amittet, neque tamen ideo desinet esse corpus; reiiciamus etiam
colorem, quia uidimus saepe lapides adeo pellucidos, ut nullus in iis
esset color; reiiciamus grauitatem, quia quamuis ignis sit leuissimus,
non ideo minus putatur esse corpus; ac denique reiiciamus frigus et
calorem, aliasque omnes qualitates, quia uel non considerantur in
lapide, uel iis mutatis, non ideo lapis corporis naturam amisisse
existimatur. Ita enim aduertemus, nihil plane in eius idea remanere,
praeterquam quod sit quid extensum in longum, latum et profundum: quod
idem continetur in idea spatii, non modo corporibus pleni, sed eius
etiam quod uacuum appellatur.

[2.012] Quomodo ab eadem differat in modo, quo concipitur.

Est autem differentia in modo concipiendi; nam, sublato lapide ex
spatio uel loco in quo est, putamus etiam eius extensionem esse
sublatam, utpote quam ut singularem et ab ipso inseparabilem
spectamus. Sed interim extensionem loci, in quo erat lapis, remanere
arbitramur, eandemque esse, quamuis iam ille locus lapidis a ligno,
uel aqua, uel aÎre, uel alio quouis corpore occupetur, uel etiam
uacuus esse credatur: quia ibi consideratur extensio in genere,
censeturque eadem /47/ esse lapidis, ligni, aquae, aÎris,
aliorumque corporum, uel etiam ipsius uacui, si quod detur, modo
tantum sit eiusdem magnitudinis ac figurae, seruetque eundem situm
inter corpora externa, quae spatium illud determinant.

[2.013] Quid sit locus externus.

Quippe nomina loci aut spatii non significant quicquam diuersum a
corpore quod dicitur esse in loco, sed tantum eius magnitudinem,
figuram, et situm inter alia corpora designant. Et quidem, ut ille
situs determinetur, respicere debemus ad alia aliqua corpora, quae ut
immobilia spectemus; ac prout ad diuersa respicimus, dicere possumus
eandem rem, eodem tempore, locum mutare ac non mutare. Ut, cum nauis
in mari prouehitur, qui sedet in puppi manet semper uno in loco, si
ratio habeatur partium nauis inter quas eundem situm seruat; et ille
idem assidue locum mutat, si ratio littorum habeatur, quoniam assidue
ab unis recedit et ad alia accedit. Ac praeterea, si putemus terram
moueri, tantumque praecise procedere ab Occidente uersus Orientem,
quantum nauis interim ex Oriente in Occidentem promouetur, dicemus
rursus illum qui sedet in puppi, locum suum non mutare: quia nempe
loci determinationem ab immotis quibusdam coeli punctis desumemus. Sed
si tandem cogitemus, nulla eiusmodi puncta uere immota in uniuerso
reperiri, ut probabile esse infra ostendetur, inde concludemus nullum
esse permanentem ullius rei locum, nisi quatenus a cogitatione nostra
determinatur.

[2.014] In quo differant locus et spatium.

Differunt autem nomina loci et spatii, quia locus magis expresse
designat situm quam magnitudinem /48/ aut figuram, et e contra, magis
ad has attendimus, cum loquimur de spatio. Dicimus enim frequenter
unam rem in locum alterius succedere, quamuis non sit accurate eiusdem
magnitudinis, nec figurae; sed tunc negamus illam idem spatium
occupare; ac semper, cum ille situs mutatur, dicimus locum mutari,
quamuis eadem magnitudo ac figura permaneat. Cumque dicimus rem esse
in hoc loco, nihil aliud intelligimus, quam illam obtinere hunc situm
inter alias res; et cum addimus ipsam implere hoc spatium uel hunc
locum, intelligimus praeterea ipsam esse huius determinatae
magnitudinis ac figurae.

[2.015] Quomodo locus externus pro superficie corporis ambientis recte
sumatur.

Atque ita spatium quidem semper sumimus pro extensione in longum,
latum et profundum. Locum autem aliquando consideramus ut rei, quae in
loco est, internum, et aliquando ut ipsi externum. Et quidem internus
idem plane est quod spatium; externus autem sumi potest pro superficie
quae proxime ambit locatum. Notandumque est, per superficiem non hic
intelligi ullam corporis ambientis partem, sed solum terminum, qui
medius est inter ipsum corpus ambiens et id quod ambitur, quique nihil
aliud est quam modus: uel certe intelligi superficiem in communi, quae
non sit pars unius corporis magis quam alterius, sed eadem semper esse
censeatur, cum retinet eandem magnitudinem et figuram. Etsi enim omne
corpus ambiens cum sua superficie mutetur, non ideo res quam ambit
locum mutare existimatur, si eundem interim situm seruet inter illa
externa, quae tanquam immobilia spectantur. Ut si nauim in unam partem
a fluminis lapsu, et in contrariam a uento tam aequaliter impelli
supponamus, /49/ ut situm suum inter ripas non mutet, facile aliquis
credet ipsam manere in eodem loco, quamuis omnis superficies ambiens
mutetur.

[2.016] Repugnare ut detur uacuum, siue in quo nulla plane sit res.

Vacuum autem philosophico more sumptum, hoc est, in quo nulla plane
sit substantia, dari non posse manifestum est, ex eo quod extensio
spatii, uel loci interni, non differat ab extensione corporis. 

[2.017] Vacuum ex uulgi usu non excludcre omne corpus.

Et quidem ex uulgi usu, per nomen uacui non solemus significare locum
uel spatium in quo nulla plane sit res, sed tantummodo locum in quo
nulla sit ex iis rebus, quas in eo esse debere cogitamus. Sic, quia
urna facta est ad aquas continendas, uacua dicitur, cum aÎre tantum
est plena. Sic nihil est in piscina, licet aquis abundet, si in ea
desint pisces. Sic inane est nauigium, quod comparatum erat ad
uehendas merces, si solis arenis, quibus frangat impetus uenti, sit
onustum. Sic denique inane est spatium, in quo nihil est sensibile,
quamuis materia creata et per se subsistente plenum sit: quia non
solemus considerare, nisi eas res quae a sensibus attinguntur. Atqui
si postea, non attendentes quid per nomina uacui et nihili sit
intelligendum, in spatio quod uacuum esse diximus, non modo nihil
sensibile, sed omnino nullam rem contineri existimemus: in eundem
errorem incidemus, ac si ex eo quod /50/ usitatum sit dicere urnam, in
qua nihil est nisi aÎr, uacuam esse, ideo iudicaremus aÎrem in
ea contentum non esse rem subsistentem.

[2.018] Quomodo emendandum sit praeiudicium de pacuo absolute sumpto.

Lapsique sumus fere omnes a prima aetate in hunc errorem, propterea
quod, non aduertentes ullam esse inter uas et corpus in eo contentum
necessariam coniunctionem, non putauimus quicquam obstare, quominus
saltem Deus efficiat, ut corpus, quod uas aliquod replet, inde
auferatur, et nullum aliud in eius locum succedat. Iam autem, ut
errorem illum emendemus, considerare oportet nullam quidem esse
connexionem inter uas et hoc uel illud corpus particulare quod in eo
continetur, sed esse maximam, ac omnino necessariam, inter uasis
figuram concauam et extensionem in genere sumptam, quae in ea cauitate
debet contineri. Adeo ut non magis repugnet nos concipere montem sine
ualle, quam intelligere istam cauitatem absque extensione in ea
contenta, uel hanc extensionem absque substantia quae sit extensa:
quia, ut saepe dictum est, nihili nulla potest esse extensio. Ac
proinde, si quaeratur quid fiet, si Deus auferat omne corpus quod in
aliquo uase continetur, et nullum aliud in ablati locum uenire
permittat: respondendum est, uasis latera sibi inuicem hoc ipso fore
contigua. Cum enim inter duo corpora nihil interiacet, necesse est ut
se mutuo tangant; ac manifeste repugnat ut distent, siue ut inter ipsa
sit distantia, et tamen ut ista distantia sit nihil: quia omnis
distantia est modus extensionis, et ideo sine substantia extensa esse
non potest.

[2.019] Ex his ea confirmari, quae de rarefactione dicta sunt.

Postquam sic aduertimus substantiae corporeae naturam /51/ in eo
tantum consistere, quod sit res extensa; eiusque extensionem non esse
diuersam ab ea, quae spatio quantumuis inani tribui solet: facile
cognoscimus fieri non posse, ut aliqua eius pars plus spatii occupet
una uice quam alia, sicque aliter rarefiat, quam modo paullo ante
explicato; uel ut plus sit materiae, siue substantiae corporeae, in
uase, cum plumbo, uel auro, uel alio quantumuis graui ac duro corpore
plenum est, quam cum aÎrem tantum continet, uacuumque existimatur:
quia partium materiae quantitas non pendet ab earum grauitate aut
duritie, sed a sola extensione, quae semper in eodem uase est
aequalis.

[2.020] Ex his etiam demonstrari, nullas atomos dari posse.

Cognoscimus etiam fieri non posse ut aliquae atomi, siue materiae
partes ex natura sua indiuisibiles, existant. Cum enim, si quae sint,
necessario debeant esse extensae, quantumuis paruae fingantur,
possumus adhuc unamquamque ex ipsis in duas aut plures minores
cogitatione diuidere, ac proinde agnoscere esse diuisibiles. Nihil
enim possumus cogitatione diuidere, quin hoc ipso cognoscamus esse
diuisibile; atque ideo, si iudicaremus id ipsum esse indiuisibile,
iudicium nostrum a cognitione dissentiret. Quin etiam si fingamus,
Deum efficere uoluisse, ut aliqua materiae particula in alias minores
diuidi non possit, non tamen illa proprie indiuisibilis erit
dicenda. Ut etenim effecerit eam a nullis creaturis diuidi posse, non
certe sibi ipsi eiusdem diuidendae facultatem potuit adimere: quia
fieri plane non potest, ut propriam suam potentiam imminuat,
quemadmodum supra notatum est. Atque ideo, absolute /52/ loquendo,
illa diuisibilis remanebit, quoniam ex natura sua est talis.

[2.021] Item mundum esse indefinite extensum.

Cognoscimus praeterea hunc mundum, siue substantiae corporeae
uniuersitatem, nullos extensionis suae fines habere. Ubicumque enim
fines illos esse fingamus, semper ultra ipsos aliqua spatia indefinite
extensa non modo imaginamur, sed etiam uere imaginabilia, hoc est,
realia esse percipimus; ac proinde, etiam substantiam corpoream
indefinite extensam in iis contineri. Quia, ut iam fuse ostensum est,
idea eius extensionis, quam in spatio qualicumque concipimus, eadem
plane est cum idea substantiae corporeae.

[2.022] Item unam et eandem esse materiam coeli et terrae; ac plures
mundos esse non posse.

Hincque etiam colligi facile potest, non aliam esse materiam coeli
quam terrae; atque omnino, si mundi essent infiniti, non posse non
illos omnes ex una et eadem materia constare; nec proinde plures, sed
unum tantum, esse posse: quia perspicue intelligimus illam materiam,
cuius natura in eo solo consistit quod sit substantia extensa, omnia
omnino spatia imaginabilia, in quibus alii isti mundi esse deberent,
iam occupare: nec ullius alterius materiae ideam in nobis reperimus.

[2.023] Omnem materiae uariationem, siue omnem eius formarum
diuersitatem pendere a motu.

Materia itaque in toto uniuerso una et eadem existit, utpote quae
omnis per hoc unum tantum agnoscitur, quod sit extensa. Omnesque
proprietates, quas in ea clare percipimus, ad hoc unum reducuntur,
quod sit partibilis, et mobilis secundum partes, et proinde capax
illarum omnium affectionum, quas ex eius partium motu sequi posse
percipimus. Partitio enim, quae fit sola cogitatione, nihil mutat; sed
omnis materiae /53/ uariatio, siue omnium eius formarum diuersitas,
pendet a motu. Quod passim etiam a Philosophis uidetur fuisse
animaduersum, quia dixerunt naturam esse principium motus et
quietis. Tunc enim per naturam intellexerunt id, per quod res omnes
corporeae tales euadunt, quales ipsas esse experimur.

[2.024] Quid sit motus iuxta uulgarem sensum.

Motus autem (scilicet localis, neque enim ullus alius sub cogitationem
meam cadit; nec ideo etiam ullum alium in rerum natura fingendum
puto), motus, inquam, ut uulgo sumitur, nihil aliud est quam actio,
qua corpus aliquod ex uno loco in alium migrat. Et idcirco,
quemadmodum supra monuimus eandem rem eodem tempore dici posse locum
mutare et non mutare, ita eadem etiam dici potest moueri et non
moueri. Ut qui sedet in naui, dum ea soluit e portu, putat quidem se
moueri, si respiciat ad littora eaque ut immota consideret; non autem,
si ad ipsam nauim, inter cuius partes eundem semper situm seruat. Quin
etiam, quatenus uulgo putamus in omni motu esse actionem, in quiete
uero cessationem actionis, magis proprie tunc dicitur quiescere quam
moueri, quia nullam in se actionem sentit.

[2.025] Quid sit motus proprie sumptus.

Sed si non tam ex uulgi usu, quam ex rei ueritate, consideremus quid
per motum debeat intelligi, ut aliqua ei determinata natura tribuatur:
dicere possumus esse translationem unius partis materiae, siue unius
corporis, ex uicinia eorum corporum, quae illud immediate contingunt
et tanquam quiescentia spectantur, in uiciniam aliorum. Ubi per unum
corpus, siue unam partem materiae, /54/ intelligo id omne quod simul
transfertur; etsi rursus hoc ipsum constare possit ex multis partibus,
quae alios in se habeant motus. Et dico esse translationem, non uim
uel actionem quae transfert, ut ostendam illum semper esse in mobili,
non in mouente, quia haec duo non satis accurate solent distingui; ac
esse duntaxat eius modum, non rem aliquam subsistentem, sicut figura
est modus rei figuratae, ac quies rei quiescentis.

[2.026] Non plus actionis requiri ad motum quam ad quietem.

Quippe notandum est, magno nos, in hoc, praeiudicio laborare, quod
plus actionis ad motum requiri arbitremur, quam ad quietem. Hocque
ideo nobis ab ineunte aetate persuasimus, quod corpus nostrum soleat
moueri a nostra uoluntate, cuius intime conscii sumus, et quiescere ex
hoc solo quod terrae adhaereat per grauitatem, cuius uim non
sentimus. Et quidem quia ista grauitas, aliaeque plures causae, a
nobis non animaduersae, motibus quos in membris nostris ciere uolumus
resistunt, efficiuntque ut fatigemur, putamus maiore actione, siue
maiore ui opus esse ad motum ciendum, quam ad illum sistendum:
sumentes scilicet actionem pro conatu illo, quo utimur ad membra
nostra et illorum ope alia corpora permouenda. Quod tamen praeiudicium
facile exuemus, si consideremus, non modo conatu nobis opus esse ad
mouenda corpora externa, sed saepe etiam ad eorum motus sistendos, cum
a grauitate aliaue causa non sistuntur. Ut, exempli gratia, non maiori
utimur actione ad nauigium in aqua stagnante quiescens impellendum,
quam ad idem, cum mouetur, subito retinendum: uel certe non multo
maiori; /55/ hinc enim demenda est aquae ab eo subleuatae grauitas, et
eiusdem lentor, a quibus paulatim sisti posset.

[2.027] Motum et quietem esse tantum diuersos modos corporis moti.

Cum autem hic non agatur de illa actione, quae intelligitur esse in
mouente, uel in eo qui motum sistit, sed de sola translatione, ac
translationis absentia, siue quiete: manifestum est hanc translationem
extra corpus motum esse non posse, atque hoc corpus alio modo se
habere, cum transfertur, et alio, cum non transfertur siue cum
quiescit: adeo ut motus et quies nihil aliud in eo sint, quam duo
diuersi modi.

[2.028] Motum proprie sumtum non referri, nisi ad corpora contigua
eius quod mouetur.

Addidi praeterea, translationem fieri ex uicinia corporum contiguorum
in uiciniam aliorum, non autem ex uno loco in alium: quia, ut supra
explicui, loci acceptio uaria est, ac pendet a nostra cogitatione: sed
cum per motum intelligimus eam translationem quae fit ex uicinia
corporum contiguorum, quoniam una tantum corpora eodem temporis
momento eiusdem mobilis contigua esse possunt, non possumus isti
mobili plures motus eodem tempore tribuere, sed unum tantum.

[2.029] Nec referri nisi ad ea corpora contigua, quae tanquam
quiescentia spectantur.

Addidi denique, translationem illam fieri ex uicinia, non quorumlibet
corporum contiguorum, sed eorum duntaxat, quae tanquam quiescentia
spectantur. Ipsa enim translatio est reciproca, nec potest intelligi
corpus AB transferri ex uicinia corporis CD, quin simul etiam
intelligatur corpus CD transferri ex uicinia corporis AB: ac plane
eadem uis et actio requiritur /56/ ex una parte atque ex
altera. Quapropter si omnino propriam, et non ad aliud relatam,
naturam motui tribuere uellemus, cum duo corpora contigua unum in
unam, aliud in aliam partem transferuntur, sicque a se mutuo
separantur, tantundem motus in uno quam in altero esse diceremus. Sed
hoc a communi loquendi usu nimium abhorreret: cum enim assueti simus
stare in terra, eamque ut quiescentem considerare, quamuis aliquas
eius partes, aliis minoribus corporibus contiguas, ab eorum uicinia
transferri uideamus, non tamen ipsam ideo moueri putamus.

[2.030] Cur ex duobus corporibus contiguis quae separantur ab inuicem,
unum potius quam aliud moueri dicatur.

Huiusque rei praecipua ratio est, quod motus intelligatur esse totius
corporis quod mouetur, nec possit ita intelligi esse totius terrae, ob
translationem quarundam eius partium ex uicinia monorum corporum
quibus contiguae sunt: quoniam saepe plures eiusmodi translationes,
sibi mutuo contrarias, in ipsa licet aduertere. Ut si corpus EFGH sit
terra, et supra ipsam eodem tempore corpus AB transferatur ab E uersus
F, ac CD ab H uersus G, quamuis hoc ipso partes terrae corpori AB
contiguae a B uersus A transferantur, neque minor uel alterius naturae
actio in iis esse debeat, ad illam translationem, quam in corpore AB:
non ideo intelligimus terram moueri a B uersus A, siue ab Occidente
uersus Orientem, quia pari ratione ob id quod eius partes corpori CD
contiguae transferantur a C uersus D, intelligendum esset eam etiam in
aliam partem /57/ moueri, nempe ab Oriente in Occidentem; quae duo
inter se pugnant. Ita ergo, ne nimium a communi usu loguendi
recedamus, non hic dicemus terram moueri, sed sola corpora AB et CD;
atque ita de reliquis. Sed interim recordabimur, id omne quod reale
est ac positiuum in corporibus quae mouentur, propter quod moueri
dicuntur, reperiri etiam in aliis ipsorum contiguis, quae tamen ut
quiescentia tantum spectantur.

[2.031] Quomodo in eodem corpore innumeri diuersi motus esse possint.

Etsi autem unumquodque corpus habeat tantum unum motum sibi proprium,
quoniam ab unis tantum corporibus sibi contiguis et quiescentibus
recedere intelligitur, participare tamen etiam potest ex aliis
innumeris, si nempe sit pars aliorum corporum alios motus
habentium. Ut, si quis ambulans in naui horologium in pera gestet,
eius horologii rotulae unico tantum motu sibi proprio mouebuntur, sed
participabunt etiam ex alio, quatenus, adiunctae homini ambulanti,
unam cum illo materiae partem component, et ex alio quatenus erunt
adiunctae nauigio in mari fluctuanti, et ex alio quatenus adiunctae
ipsi mari, et denique alio quatenus adiunctae ipsi terrae, si quidem
tota terra moueatur. Omnesque hi motus reuera erunt in rotulis istis;
sed quia non facile tam multi simul intelligi, nec etiam omnes agnosci
possunt, sufficiet unicum illum, qui proprius est cuiusque corporis,
in ipso considerare.

[2.032] Quomodo etiam motus proprie sumptus, qui in quoque corpore
unicus est, pro pluribus sumi possit.

Ac praeterea ille unicus cuiusque corporis motus, qui ei proprius est,
instar plurium potest considerari: ut, cum in rotis curruum duos
diuersos distinguimus, unum scilicet circularem circa ipsarum axem, et
alium rectum secundum longitudinem uiae per quam feruntur. /58/ Sed
quod ideo tales motus non sint reuera distincti, patet ex eo, quod
unumquodque punctum corporis quod mouetur, unam tantum aliquam lineam
describat. Nec refert, quod ista linea saepe sit ualde contorta, et
ideo a pluribus diuersis motibus genita uideatur: quia possumus
imaginari, eodem modo quamcumque lineam, etiam rectam, quae omnium
simplicissima est, ex infinitis diuersis motibus ortam esse. Ut si
linea AB feratur uersus CD, et eodem tempore punctum A feratur uersus
B, linea recta AD, quam hoc punctum A describet, non minus pendebit a
duobus motibus rectis, ab A in B et ab AB in CD, quam linea curua,
quae a quouis rotae puncto describitur, pendet a motu recto et
circulari. Ac proinde, quamuis saepe utile sit unum motum in plures
partes hoc pacto distinguere, ad faciliorem eius perceptionem,
absolute tamen loquendo, unus tantum in unoquoque corpore est
numerandus.

[2.033] Quomodo in omni motu integer circulus corporum simul moueatur.

Ex hoc autem quod supra fuerit animaduersum, loca omnia corporibus
plena esse, semperque easdem materiae partes aequalibus locis
coaequari, sequitur nullum corpus moueri posse nisi per circulum, ita
scilicet ut aliud aliquod corpus ex loco quem ingreditur expellat,
hocque rursus aliud, et aliud, usque ad ultimum, quod in locum a primo
derelictum, eodem temporis momento quo derelictus est,
ingrediatur. Hocque facile intelligimus in circulo perfecto, quia
uidemus nullum uacuum, nullamque rarefactionem aut condensationem /59/
requiri, ut pars circuli A moueatur uersus B, modo eodem tempore pars
B moueatur uersus C, C uersus D, ac D uersus A. Sed idem intelligi
etiam potest in circulo non perfecto, et quantumlibet irregulari, modo
aduertatur, quo pacto omnes locorum inaequalitates inaequali motuum
celeritate possint compensari. Sic tota materia contenta in spatio
EFGH circulariter moueri potest absque ulla condensatione uel uacuo,
et eodem tempore eius pars quae est uersus E, transire uersus G, ac ea
quae est uersus G, transire uersus E: modo tantum, ut spatium in G
supponitur esse quadruplo latius quam in E, ac duplo quam in F et H,
ita etiam quadruplo celerius moueatur in E quam in G, ac duplo
celerius quam in F uel H; atque ita reliquis omnibus in locis motus
celeritas angustiam loci compenset. Hoc enim pacto, in quouis
determinato tempore, tantundem materiae per unam istius circuli
partem, quam per alteram transibit.

[2.034] Hinc sequi diuisionem materiae in particulas reuera
indefinitas, quamuis eae nobis sint incomprehensibiles.

Fatendum tamen est in motu isto aliquid reperiri, quod mens quidem
nostra percipit esse uerum, sed tamen, quo pacto fiat, non
comprehendit: nempe diuisionem quarundam particularum materiae in
infinitum, siue indefinitam, atque in tot partes, ut nullam
cogitatione /60/ determinare possimus tam exiguam, quin intelligamus
ipsam in alias adhuc minores reipsa esse diuisam. Fieri enim non
potest, ut materia quae iam implet spatium G, successiue impleat omnia
spatia innumeris gradibus minora, quae sunt inter G et E, nisi aliqua
eius pars ad innumerabiles illorum spatiorum mensuras figuram suam
accommodet: quod ut fiat, necesse est omnes imaginabiles eius
particulas, quae sunt reuera innumerae, a se mutuo aliquantulum
remoueri, et talis quantulacumque remotio uera diuisio est.

[2.035] Quomodo fiat ista diuisio, et quod non sit dubitandum quin
fiat, etsi non comprehendatur.

Notandum autem me hic non logui de tota materia, sed tantum de aliqua
eius parte. Quamuis enim supponamus duas aut tres eius partes esse in
G tantae latitudinis quantae est spatium E, itemque etiam plures alias
minores, quae maneant indiuisae: nihilominus intelligi potest eas
moueri circulariter uersus E, modo quaedam aliae ipsis admistae sint,
quae se quomodolibet inflectant, et figuras suas sic mutent, ut
iunctae istis figuras suas non ita mutantibus, sed solam celeritatem
motus ad rationem loci occupandi accommodantibus, omnes angulos quos
istae aliae non occupabunt, accurate compleant. Et quamuis, quomodo
fiat indefinita ista diuisio, cogitatione comprehendere nequeamus, non
ideo tamen debemus dubitare quin fiat: quia clare percipimus illam
necessario sequi ex natura materiae nobis euidentissime cognita,
percipimusque etiam eam esse de genere eorum quae a mente nostra,
utpote finita, capi non possunt. /61/

[2.036] Deum esse primariam motus causam: et eandem semper motus
quantitatem in uniuerso conseruare.

Motus natura sic animaduersa, considerare oportet eius causam, eamque
duplicem: primo scilicet uniuersalem et primariam, quae est causa
generalis omnium motuum qui sunt in mundo; ac deinde particularem, a
qua fit ut singulae materiae partes motus, quos prius non habuerunt,
acquirant. Et generalem quod attinet, manifestum mihi uidetur illam
non aliam esse, quam Deum ipsum, qui materiam simul cum motu et quiete
in principio creauit, iamque, per solum suum concursum ordinarium,
tantundem motus et quietis in ea tota quantum tunc posuit
conseruat. Nam quamuis ille motus nihil aliud sit in materia mota quam
eius modus; certam tamen et determinatam habet quantitatem, quam
facile intelligimus eandem semper in tota rerum uniuersitate esse
posse, quamuis in singulis eius partibus mutetur. Ita scilicet ut
putemus, cum una pars materiae duplo celerius mouetur quam altera, et
haec altera duplo maior est quam prior, tantundem motus esse in minore
quam in maiore; ac quanto motus unius partis lentior fit, tanto motum
alicuius alterius ipsi aequalis fieri celeriorem. Intelligimus etiam
perfectionem esse in Deo, non solum quod in se ipso sit immutabilis,
sed etiam quod modo quam maxime constanti et immutabili operetur: adeo
ut, iis mutationibus exceptis, quas euidens experientia uel diuina
reuelatio certas reddit, quasque sine ulla in creatore mutatione fieri
percipimus aut credimus, nullas alias in eius operibus supponere
debeamus, ne qua inde inconstantia in ipso arguatur. Unde sequitur
quam maxime rationi esse consentaneum, ut putemus /62/ ex hoc solo,
quod Deus diuersimode mouerit partes materiae, cum primum illas
creauit, iamque totam istam materiam conseruet eodem plane modo
eademque ratione qua prius creauit, eum etiam tantundem motus in ipsa
semper conseruare.

[2.037] Prima lex naturae: quod unaquaeque res, quantum in se est,
semper in eodem statu perseueret; sicque quod semel mouetur, semper
moueri pergat.

Atque ex hac eadem immutabilitate Dei, regulae quaedam siue leges
naturae cognosci possunt, quae sunt causae secundariae ac particulares
diuersorum motuum, quos in singulis corporibus aduertimus. Harum prima
est, unamquamque rem, quatenus est simplex et indiuisa, manere,
quantum in se est, in eodem semper statu, nec unquam mutari nisi a
causis externis. Ita, si pars aliqua materiae sit quadrata, facile
nobis persuademus illam perpetuo mansuram esse quadratam, nisi quid
aliunde adueniat quod eius figuram mutet. Si quiescat, non credimus
illam unquam incepturam moueri, nisi ab aliqua causa ad id
impellatur. Nec ulla maior ratio est, si moueatur, cur putemus ipsam
unquam sua sponte, et a nullo alio impeditam, motum illum suum esse
intermissuram. Atque ideo concludendum est, id quod mouetur, quantum
in se est, semper moueri. Sed quia hic uersamur circa terram, cuius
constitutio talis est, ut motus omnes qui prope illam fiunt, breui
sistantur, et saepe ob causas quae sensus nostros latent: ideo ab
ineunte aetate saepe iudicauimus eos motus, qui sic a causis nobis
ignotis sistebantur, sua sponte desinere. Iamque procliues sumus ad
illud de omnibus existimandum, [&] quod uidemur in multis esse
experti: nempe /63/ illos ex natura sua cessare, siue tendere ad
quietem. Quod profecto legibus naturae quam-maxime aduersatur: quies
enim motui est contraria, nihilque ad suum contrarium, siue ad
destructionem sui ipsius, ex propria natura ferri potest.

[2.038] De motu proiectorum.

Et uero quotidiana experientia, in iis quae proiiciuntur, regulam
nostram omnino confirmat. Neque enim alia ratio est, cur proiecta
perseuerent aliquandiu in motu, postquam a manu iaciente separata
sunt, quam quia semel mota pergunt moueri, donec ab obuiis corporibus
retardentur. Et manifestum est, ipsa solere ab aÎre, aliisue
quibuslibet fluidis corporibus in quibus mouentur, paulatim retardari,
atque ideo motum ipsorum diu durare non posse. AÎrem enim motibus
aliorum corporum resistere, ipso sensu tactus possumus experiri, si
flabello ipsum percutiamus; idemque uolatus auium confirmat. Et nullus
alius est liquor, qui non manifestius adhuc, quam aÎr, motibus
proiectorum resistat.

[2.039] Altera lex naturae: quod omnis motus ex se ipso sit rectus; et
ideo quae circulariter mouentur, tendere semper ut recedant a centro
circuli quem describunt.

Altera lex naturae est: unamquamque partem materiae, seorsim
spectatam, non tendere unquam ut secundum ullas lineas obliquas pergat
moueri, sed tantummodo secundum rectas; etsi multae saepe cogantur
deflectere propter occursum aliarum, atque, ut paulo ante dictum est,
in quolibet motu fiat quodammodo circulus, ex omni materia simul
mota. Causa huius regulae eadem est quae praecedentis, nempe
immutabilitas et simplicitas operationis, per quam Deus motum in
materia conseruat. Neque enim illum conseruat, nisi praecise qualis
est eo ipso temporis momento quo /64/ conseruat, nulla habita ratione
eius qui forte fuit paulo ante. Ac quamuis nullus motus fiat in
instanti, manifestum tamen est omne id quod mouetur, in singulis
instantibus quae possunt designari dum mouetur, determinatum esse ad
motum suum continuandum uersus aliquam partem, secundum lineam rectam,
non autem unquam secundum ullam lineam curuam. Ut, exempli causa,
lapis A, in funda EA per circulum ABF rotatus, eo instanti, quo est in
puncto A, determinatus quidem est ad motum uersus aliquam partem,
nempe secundum lineam rectam uersus C, ita scilicet ut linea recta AC
sit tangens circuli. Non autem fingi potest illum determinatum esse ad
ullum motum curuum: etsi enim prius uenerit ex L ad A per lineam
curuam, nihil tamen istius curuitatis intelligi potest in eo remanere,
dum est in puncto A. Hocque etiam experientia confirmatur, quia si
tunc e funda egrediatur, non perget moueri uersus B, sed uersus C.ex
quo sequitur, omne corpus quod circulariter mouetur, perpetuo tendere
ut recedat a centro circuli quem describit. Ut ipso manus sensu
experimur in lapide, dum illum funda circumagimus. Et quia
consideratione ista in sequentibus saepe utemur, diligenter /65/ erit
aduertenda, fusiusque infra exponetur.

[2.040] Tertia lex: quodunum corpus, alteri fortiori occurrendo, nihil
amittat de suo motu; occurrendo uero minus forti, tantum amittat,
quantum in illud transfert.

Tertia lex naturae haec est: ubi corpus quod mouetur alteri occurrit,
si minorem habeat uim ad pergendum secundum lineam rectam, quam hoc
alterum ad ei resistendum, tunc deflectitur in aliam partem, et motum
suum retinendo solam motus determinationem amittit; si uero habeat
maiorem, tunc alterum corpus secum mouet, ac quantum ei dat de suo
motu, tantundem perdit. Ita experimur dura quaelibet corpora proiecta,
cum in aliud durum corpus impingunt, non ideo a motu cessare, sed
uersus contrariam partem reflecti; contra uero, cum occurrunt corpori
molli, quia facile in illud motum omnem suum transmittunt, ideo statim
ad quietem reduci. Atque omnes causae particulares mutationum, quae
corporibus accidunt, in hac tertia lege continentur, saltem eae quae
ipsae corporeae sunt; an enim, et qualem, mentes humanae uel Angelicae
uim habeant corpora mouendi, non iam inquirimus, sed ad tractationem
de homine reseruamus.

[2.041] Probatio prioris partis huius regulae.

Demonstratur autem prior pars huius legis, ex eo quod differentia sit
inter motum in se spectatum et ipsius determinationem uersus certam
partem, qua fit ut ista determinatio possit mutari, motu integro
remanente. Cum enim, ut ante dictum est, unaquaeque res, non
composita, sed simplex, qualis est motus, semper esse perseueret,
quamdiu a nulla causa externa destruitur; et in occursu duri corporis,
appareat quidem causa quae impediat, ne motus alterius corporis, cui
occurrit, maneat determinatus uersus eandem partem; non /66/ autem
ulla, quae motum ipsum tollat uel minuat, quia motus motui non est
contrarius: hinc sequitur illum idcirco minui non debere.

[2.042] Probatio posterioris partis.

Demonstratur etiam pars altera ex immutabilitate operationis Dei,
mundum eadem actione, qua olim creauit, continuo iam conseruantis. Cum
enim omnia corporibus sint plena, et nihilominus uniuscuiusque
corporis motus tendat in lineam rectam, perspicuum est Deum ab initio,
mundum creando, non modo diuersas eius partes diuersimode mouisse, sed
simul etiam effecisse, ut unae alias impellerent motusque suos in
illas transferrent: adeo ut iam, ipsum conseruando eadem actione, ac
cum iisdem legibus cum quibus creauit, motum, non iisdem materiae
partibus semper infixum, sed ex unis in alias prout sibi mutuo
occurrunt transeuntem, conseruet. Sicque haec ipsa creaturarum
continua mutatio immutabilitatis Dei est argumentum.

[2.043] In quo consistat uis cuiusque corporis ad agendum uel
resistendum.

Hic uero diligenter aduertendum est, in quo consistat uis cuiusque
corporis ad agendum in aliud, uel ad actioni alterius resistendum:
nempe in hoc uno, quod unaquaeque res tendat, quantum in se est, ad
permanendum in eodem statu in quo est, iuxta legem primo loco
positam. Hinc enim id quod alteri coniunctum est, uim habet nonnullam,
ad impediendum ne disiungatur; id quod disiunctum est, ad manendum
disiunctum; id quod quiescit, ad perseuerandum in sua quiete, atque ex
consequenti ad resistendum iis omnibus quae illam possunt mutare; id
quod mouetur, ad perseuerandum in suo motu, hoc est, in motu eiusdem
/67/ celeritatis et uersus eandem partem. Visque illa debet aestimari
tum a magnitudine corporis in quo est, et superficiei secundum quam
istud corpus ab alio disiungitur; tum a celeritate motus, ac natura et
contrarietate modi, quo diuersa corpora sibi mutuo occurrunt.

[2.044] Motum non esse motui contrarium, sed quieti; et
determinationem in unam partem, determinationi in partem oppositam.

Atque notandum est, unum motum alteri motui aeque ueloci nullo modo
esse contrarium, sed proprie tantum duplicem hic inueniri
contrarietatem. Unam inter motum et quietem, uel etiam inter motus
celeritatem et tarditatem, quatenus scilicet ista tarditas de quietis
natura participat. Alteram inter determinationem motus uersus aliquam
partem, et occursum corporis in illa parte quiescentis uel aliter
moti; atque pro ratione partis in quam corpus alteri occurrens
mouetur, haec contrarietas est maior uel minor.

[2.045] Quomodo possit determinari, quantum cuiusque corporis motus
mutetur propter aliorum corporum occursum; idque per regulas
sequentes.

Ex quibus ut possimus determinare, quo pacto singula corpora motus
suos augeant uel minuant, uel in alias partes conuertant, ob aliorum
corporum occursus: oportet tantum calculo subducere, quantum in
unoquoque sit uirium, siue ad mouendum, siue ad motui resistendum; ac
pro certo statuere, illud semper, quod ualentius est, sortiri suum
effectum. Hocque facile calculo subduci posset, si duo tantum corpora
sibi mutuo occurrerent, eaque essent perfecte dura, et a reliquis
omnibus sic diuisa, ut eorum motus a nullis aliis circumiacentibus
impedirentur nec iuuarentur; ea enim regulas sequentes
obseruarent. /68/

[2.046] Prima.

Primo, si duo illa corpora, puta B et C, essent plane aequalia, et
aeque uelociter mouerentur, B quidem a dextra uersus sinistram, et C
illi in directum a sinistra uersus dextram, cum sibi mutuo
occurrerent, reflecterentur, et postea pergerent moueri, B uersus
dextram et C uersus sinistram, nulla parte suae celeritatis amissa.

[2.047] Secunda.

Secundo, si B esset tantillo maius quam C, caeteris positis ut prius,
tunc solum C reflecteretur, et utrumque uersus sinistram eadem
celeritate moueretur.

[2.048] Tertia.

Tertio, si mole essent aequalia, sed B tantillo celerius moueretur
quam C, non tantum ambo pergerent moueri uersus sinistram, sed etiam
transferretur ex B in C media pars celeritatis qua hoc ab illo
excederetur: hoc est, si fuissent prius sex gradus celeritatis in B,
et quatuor tantum in C, post mutuum occursum unumquodque tenderet
uersus sinistram, cum quinque gradibus celeritatis.

[2.049] Quarta.

Quarto, si corpus C plane quiesceret, essetque paulo maius quam B,
quacumque cum celeritate B moueretur uersus C, nunquam ipsum C
moueret; sed ab eo repelleretur in contrariam partem: quia corpus
quiescens magis resistit magnae celeritati quam paruae, idque pro
ratione excessus unius supra alteram; et idcirco semper maior esset
uis in C ad resistendum, quam in B ad impellendum. /69/

[2.050] Quinta.

Quinto, si corpus quiescens C esset minus quam B, tunc, quantumuis
tarde B uersus C moueretur, illud secum moueret, partem scilicet sui
motus ei talem transferendo, ut ambo postea aeque celeriter
mouerentur: nempe, si B esset duplo maius quam C, transferret ipsi
tertiam partem sui motus, quia una illa tertia pars tam celeriter
moueret corpus C, quam duae aliae residuae corpus B duplo maius. Et
ita, postquam B ipsi C occurrisset, una tertia parte tardius moueretur
quam prius, hoc est, tantundem temporis requireret, ut moueretur per
spatium duorum pedum, quam prius ut moueretur per spatium trium. Eodem
modo, si B esset triplo maius quam C, transferret ipsi quartam partem
sui motus; et sic de caeteris.

[2.051] Sexta.

Sexto, si corpus C quiescens esset accuratissime aequale corpori B
uersus illud moto, partim ab ipso impelleretur, et partim ipsum in
contrariam partem repelleret: nempe, si B ueniret uersus C cum quatuor
gradibus celeritatis, communicaret ipsi C unum gradum, et cum tribus
residuis reflecteretur uersus partem aduersam.

[2.052] Septima.

Denique, si B et C uersus eandem partem mouerentur, C quidem tardius,
B autem illud insequens celerius, ita ut ipsum tandem attingeret,
essetque C maius quam B, sed excessus celeritatis in B esset maior,
quam excessus magnitudinis in C: tunc B transferret tantum de suo motu
in C, ut ambo postea aeque celeriter et in easdem partes
mouerentur. Si autem e contra excessus celeritatis in B minor esset,
quam excessus magnitudinis /70/ in C, B in contrariam partem
reflecteretur, et motum omnem suum retineret. Atque hi excessus ita
computantur: si C esset duplo maius quam B, et B non moueretur duplo
celerius quam C, ipsum non pelleret, sed in contrariam partem
reflecteretur; si uero magis quam duplo celerius moueretur, ipsum
pelleret. Nempe, si C haberet tantum duos gradus celeritatis, et B
haberet quinque, demerentur duo gradus ex B, qui translati in C unum
tantum gradum efficerent, quia C est duplo maius quam B: quo fieret ut
duo corpora B et C cum tribus gradibus celeritatis postea mouerentur;
et ita de caeteris est iudicandum. Nec ista egent probatione, quia per
se sunt manifesta.

[2.053] Harum regularum usum esse difficilem, propterea quod
unumquodque corpus a multis simul tangatur.

Sed quia nulla in mundo corpora esse possunt a reliquis omnibus ita
diuisa, et nulla circa nos esse solent plane dura, ideo multo
difficilius iniri potest calculus, ad determinandum quantum cuiusque
corporis motus ob aliorum occursum mutetur. Simul enim habenda est
ratio eorum omnium, quae illud circumquaque contingunt, eaque, quantum
ad hoc, ualde diuersos habent effectus, prout sunt dura uel fluida:
quorum ideo diuersitas in quo consistat, hic est quaerendum.

[2.054] Quae sint corpora dura, quae fluida.

Nempe, sensu teste, non aliam agnoscimus, quam quod fluidorum partes
facile recedant ex locis suis, atque ideo manibus nostris uersus illa
se mouentibus non resistant; contra autem durorum partes ita sibi
mutuo cohaereant, ut non sine ui, quae sufficiat ad istam illorum
cohaerentiam superandam, seiungi possint. Et ulterius inuestigantes
qui fiat ut quaedam corpora sine ulla difficultate loca sua corporibus
aliis relinquant, alia non item: facile aduertimus ea quae iam sunt
/71/ in motu, non impedire ne loca quae sponte deserunt ab aliis
occupentur; sed ea quae quiescunt, non sine aliqua ui ex locis suis
extrudi posse. Unde licet colligere, corpora diuisa in multas exiguas
particulas, motibus a se mutuo diuersis agitatas, esse fluida; ea
uero, quorum omnes particulae iuxta se mutuo quiescunt, esse dura.

[2.055] Durorum partes nullo alio glutino simul iungi, quam earum
quiete.

Neque profecto ullum glutinum possumus excogitare, quod particulas
durorum corporum firmius inter se coniungat, quam ipsarum quies. Quid
enim esse posset glutinum istud? Non substantia: quia, cum particulae
istae sint substantiae, nulla ratio est cur per aliam substantiam
potius quam per se ipsas iungerentur. Non etiam est modus ullus
diuersus a quiete: nullus enim alius magis aduersari potest motui, per
quem istae particulae separentur, quam ipsarum quies. Atque praeter
substantias et earum modos, nullum aliud genus rerum agnoscimus.

[2.056] Fluidorum particulas aequali ui uersus omnes partes moueri. Et
corpus durum in fluido existens, a minima ui posse determinari ad
motum.

Quantum autem ad fluida, etsi sensu non aduertamus ipsorum particulas
moueri, quia sunt nimis exiguae, facile tamen ex effectibus id
colligitur, praecipue in aÎre et aqua, ex eo quod alia multa
corpora corrumpant. Neque enim actio ulla corporea, qualis ista
corruptio est, sine motu locali esse potest; et causae ipsorum motus
infra dicentur. Sed in eo est difficultas, quod istae fluidorum
particulae non possint omnes eodem tempore in unamquamque partem
ferri; quod tamen requiri uidetur, ut non impediant motum corporum ex
qualibet parte uenientium, quemadmodum /72/ uidemus illas eum non
impedire. Nam si, exempli causa, corpus durum B moueatur uersus C, ac
quaedam ex partibus fluidi intermedii D ferantur in contrarium a C
uersus B, hae motum eius non iuuabunt, sed contra magis impedient,
quam si plane essent sine motu. Quae difficultas ut soluatur,
recordandum est, non motum, sed quietem esse motui contrariam; et
motus determinationem uersus unam partem esse contrariam eiusdem
determinationi uersus partem oppositam, ut iam dictum est; itemque
omne id quod mouetur, tendere semper ut pergat moueri secundum lineam
rectam. Ex his enim patet: primo, corpus durum B, dum quiescit, magis
opponi, sua illa quiete, motibus particularum corporis fluidi D simul
spectatis, quam iisdem opponeretur suo motu, si moueretur. Ac deinde,
quantum ad determinationem, uerum quidem est tot esse ex particulis
ipsius D, quae mouentur a C uersus B, quot sunt quae mouentur in
contrarium: quippe eaedem sunt quae, uenientes a C, impingunt in
superficiem corporis B, ac deinde retorquentur uersus C. Et quidem
singulae ex istis seorsim spectatae, impingentes in B, pellunt ipsum
uersus F, atque ita magis impediunt, ne moueatur uersus C, quam si
essent sine motu; sed, quia totidem etiam ab F tendunt in B, illudque
pellunt uersus C, idcirco, quantum ad hoc attinet, B non magis
pellitur uersus unam partem /73/ quam uersus alteram, et ideo, nisi
quid aliud accedat, manet immotum. Cuiuscumque enim figurae ipsum esse
supponamus, semper accurate a totidem particulis fluidi ex una parte
pelletur quam ex altera; modo ne fluidum ipsum in ullam partem magis
feratur quam in reliquas. Et supponere debemus B omni ex parte a
fluido DF circumdari; atque si forte non tanta sit istius fluidi
quantitas in F quam in D, nihil refert: quia non agit in B se toto,
sed duntaxat iis suis partibus quae superficiem eius
attingunt. Hactenus uero spectauimus B ut immotum; iam si ponamus
ipsum ab aliqua ui, aliunde adueniente, impelli uersus C, haec uis
(quantumuis exigua) sufficiet, non quidem ad ipsum se sola mouendum,
sed ad concurrendum cum particulis corporis fluidi FD, ipsasque
determinandas ad illud etiam pellendum uersus C, eique partem sui
motus communicandam.

[2.057] Eiusdem rei demonstratio.

Quod ut clarius intelligatur, fingamus primo, corpus durum B nondum
esse in fluido FD, sed huius fluidi particulas aeioa, dispositas in
modum annuli, moueri circulariter secundum ordinem notarum aei;
aliasque ouyao moueri eodem modo secundum ordinem notarum ouy. Ut enim
corpus aliquod sit fluidum, debent eius particulae moueri pluribus
modis, ut iam dictum est. Quiescat deinde corpus durum B in hoc fluido
FD inter a et o: quid fiet? Nempe particulae aeio impedientur ab ipso,
ne possint transire ab o uersus a, ut absoluant circulum sui motus;
itemque particulae ouya impedientur ne pergant ab a uersus o; ac
uenientes ab /74/ i uersus o, pellent B uersus C; itemque uenientes ab
y uersus a, ipsum tantundem repellent uersus F: ideoque nullam solae
habebunt uim ad illud mouendum, sed reflectentur ab o uersus u, et ab
a uersus e, fietque una circulatio ex duabus, secundum ordinem notarum
aeiouya. Et ita, propter occursum corporis B, non quidem sistetur ullo
modo ipsarum motus, sed mutabitur tantum determinatio, nec incedent
per lineas tam rectas, uel tam prope accedentes ad rectam, quam si in
B non impingerent. Tandem denique accedat noua aliqua uis, pellens B
uersus C, haec uis, quantumuis exigua, iuncta ei qua particulae
fluidi, uenientes ab i uersus o, ipsum etiam pellunt uersus C,
superabit eam qua uenientes ab y uersus a illud in contrariam partem
repellunt; atque ideo sufficiet ad ipsarum determinationem mutandam,
et efficiendum ut ferantur secundum ordinem notarum ayuo, in quantum
hoc requiritur ad motum corporis B non impediendum: quia, cum duo
corpora determinantur ad motum uersus partes plane contrarias et sibi
mutuo oppositas, illud in quo maior est uis, alterius determinationem
debet mutare. Atque quod hic dico de particulis aeiouy, de omnibus
etiam aliis fluidi FD, quae in B impingunt, est intelligendum: quod
nempe singulae ex iis quae illud pellunt uersus C, oppositae sint
totidem aliis, id ipsum in contrariam partem pellentibus; /75/ quodque
perexigua uis, illis adiuncta, sufficiat ad harum determinationem
mutandam; quodque, quamuis nullae forte describant tales circulos,
quales hic repraesentantur aeio et ouya, haud dubie tamen omnes
circulariter, et aliquibus modis huic aequipollentibus, moueantur.

[2.058] Si quae fluidi particulae tardius moueantur, quam corpus durum
in eo existens, illud hac in parte fluidi rationem non habere.

Ita ergo mutata determinatione particularum fluidi, quae impediebant
ne corpus B moueretur uersus C, hoc corpus B omnino incipiet moueri,
et quidem eadem cum celeritate, qua uis a fluido diuersa illud pellit,
si supponamus in isto fluido nullas esse particulas, quae non
celerius, uel saltem aeque celeriter moueantur. Nam, si quae tardius
agantur, quatenus ex illis constat, rationem fluidi non habet, neque
tunc sufficit minima quaeque uis ad corpus durum in hoc fluido
existens mouendum; sed tanta requiritur, ut superet resistentiam quae
oritur ab istarum fluidi particularum tarditate. Ac ideo saepe uidemus
aÎrem, aquam et alia fluida, multum resistere corporibus, quae in
ipsis ualde celeriter aguntur, iisdemque sine ulla difficultate
cedere, cum lentius procedunt.

[2.059] Corpus durum ab alio duro impulsum, non omnem suum motum ab eo
mutuari, sed partim etiam a fluido circumiacente.

Cum autem corpus B sic mouetur uersus C, non putandum est, illud
accipere suum motum a sola ui externa ipsum impellente, sed maxima ex
parte a fluidi particulis; ita scilicet, ut eae quae componunt
circulos aeio et ayuo, tantum amittant de suo motu, quantum acquirent
eae particulae corporis duri B quae sunt inter o et a: quippe quae iam
facient partem motuum circularium aeioa et ayuoa: quamuis, prout
ulterius procedent uersus C, nouis semper fluidi particulis
iungantur. /76/

[2.060] Non posse tamen ab isto fluido maiorem celeritatem acquirere,
quam habeat a duro, a quo impulsum est.

Superest tantum hic explicadum, cur paulo ante non dixerim, mutari
absolute determinationem particularum ayuo, sed mutari in quantum hoc
requiritur, ad motum corporis B non impediendum. Quippe hoc corpus B
non potest celerius moueri, quam a ui aduentitia impulsum est, quamuis
saepe omnes particulae fluidi FD multo plus habeant
agitationis. Hocque unum est ex iis, quae nobis inter philosophandum
praecipue sunt obseruanda, ut ne cui causae ullum effectum tribuamus,
qui potentiam eius excedat. Ita ponentes corpus durum B, in medio
fluidi FD prius immotum, nunc ab externa aliqua ui, exempli causa, a
manu mea, tardo motu impelli: cum haec sola impulsio meae manus sit
causa cur moueatur, credi non debet ipsum celerius moueri quam
impellitur; et quamuis omnes fluidi particulae multo celerius
moueantur, non putandum est eas determinari ad motus circulares aeioa
et ayuoa et similes, quae sint celeriores hac impulsione, sed ipsas,
quatenus celerius aguntur, in quaslibet alias partes, ut prius, ferri.

[2.061] Cum corpus fluidum totum simul uersus aliquam partem fertur,
necessario secum deferre corpus durum quod in se continet.

Atque ex his clare percipitur, corpus durum undique fluido cinctum, et
in illo quiescens, ibi tanquam in aequilibrio consistere; ac
quantumuis sit magnum, semper tamen a minima ui posse in hanc uel
illam partem impelli: siue illa uis aliunde adueniat, siue in hoc sit
sita, quod fluidum istud, totum simul, uersus aliquem /77/ locum
feratur, ut flumina feruntur uersus mare, ac totus aÎr, Euro
flante, fertur uersus Occidentem. Quod ubi contingit, omnino necesse
est, corpus durum, in tali fluido existens, simul cum ipso deferri;
nec obstat regula illa quarta, iuxta quam, ut paullo ante dictum est,
corpus quiescens a nullo alio se minori, quantumuis celeriter acto,
potest ad motum impelli.

[2.062] Cum corpus durum a fluido sic defertur, non idcirco moueri.

Quinimo, si ad ueram et absolutam motus naturam attendamus, quae
consistit in translatione corporis moti ex uicinia corporum aliorum
sibi contiguorum, et in utroque ex corporibus, quae se mutuo
contingunt, est aequalis, quamuis non eodem modo soleat nominari:
plane agnoscemus, non tam proprie moueri corpus durum, cum sic a
fluido ipsum continente defertur, quam si non ab eo deferretur, quia
tunc nempe a uicinis istius fluidi particulis minus recedit.

[2.063] Cur quaedam corpora tam dura sint, ut, quamuis parua, non
facile manibus nostris diuidantur.

Unum autem adhuc est, in quo experientia regulis motus, paullo ante
traditis, ualde uidetur aduersari: nempe quod uideamus multa corpora,
manibus nostris longe minora, tam firmiter sibi mutuo adhaerere, ut
nulla earum ui seiungi possint. Si enim illorum partes nullo alio
glutino sibi inuicem adhaereant, quam quod singulae iuxta uicinas
quiescant, et omne corpus quod quiescit, ab alio se maiori quod
mouetur, possit ad motum impelli: non apparet prima fronte ratio, cur
(exempli causa) clauus ferreus, uel aliud quodlibet, non magnum, sed
ualde durum corpus, sola ui manuum nostrarum in duas partes diuidi non
possit. /78/ Licet enim unamquamque mediam partem istius claui pro uno
corpore numerare; cumque ista media pars manu nostra sit minor,
uidetur eius ui debere posse moueri, atque sic ab alia media parte
diuelli. Sed notandum est manus nostras esse admodum molles, siue ad
naturam corporum fluidorum magis quam durorum accedentes; ideoque non
totas simul agere solere in corpus ab iis mouendum, sed eam tantum
ipsarum partem, quae, corpus istud tangens, tota simul in illud
incumbit. Quippe, sicuti media pars claui ferrei, quatenus ab alia
eius media parte est diuidenda, rationem habet unius corporis: sic
pars manus nostrae proxime illam tangens, et ipsa minor, quatenus a
reliquis eiusdem manus partibus seiungi potest, habet rationem
alterius corporis. Et quia facilius a reliqua manu potest separari
quam pars claui a reliquo clauo, et ista separatio sine doloris sensu
fieri nequit, ideo clauum ferreum sola manu frangere non possumus; sed
si illam malleo, lima, forfice, alioue instrumento muniamus, ut ita
eius uis ad partem corporis diuidendi, minorem corpore quo utitur, ad
illud diuidendum applicetur, quamlibet eius duritiem poterit superare.

[2.064] Non alia principia in Physica, quam in Geometria, uel in
Mathesi abstracta, a me admitti, nec optari, quia sic omnia naturae
phaenomend explicantur, et certae de iis demonstrationes dari possunt.

Nihil hic addam de figuris, nec quomodo ex earum infinita uarietate
motuum quoque uarietates innumerae consequantur, quia satis ista per
se patebunt, ubicumque usus ueniet ut de ipsis agamus. Et suppono meos
lectores uel prima elementa Geometriae iam nouisse, uel saltem
ingenium satis aptum habere ad Mathematicas demonstrationes
intelligendas. Nam plane profiteor me nullam aliam rerum corporearum
materiam agnoscere, quam illam omnimode diuisibilem, /79/ figurabilem
et mobilem, quam Geometrae quantitatem uocant, et pro obiecto suarum
demonstrationum assumunt; ac nihil plane in ipsa considerare, praeter
istas diuisiones, figuras et motus; nihilque de ipsis ut uerum
admittere, quod non ex communibus illis notionibus, de quarum ueritate
non possumus dubitare, tam euidenter deducatur, ut pro Mathematica
demonstratione sit habendum. Et quia sic omnia Naturae Phaenomena
possunt explicari, ut in sequentibus apparebit, nulla alia Physicae
principia puto esse admittenda, nec alia etiam optanda. /80/

 PRINCIPIORUM PHILOSOPHIAE [3] De Mundo adspectabili 

[3.001] Opera Dei nimis ampla cogitari non posse.

Inuentis iam quibusdam principiis rerum materialium, quae non a
praeiudiciis sensuum, sed a lumine rationis ita petita sunt, ut de
ipsorum ueritate dubitare nequeamus, examinandum est, an ex iis solis
omnia naturae phaenomena possimus explicare. Incipiendumque ab iis
quae maxime uniuersalia sunt, et a quibus reliqua dependent: nempe a
generali totius huius mundi adspectabilis constructione. De qua ut
recte philosophemur, duo sunt inprimis obseruanda. Unum, ut
attendentes ad infinitam Dei potentiam et bonitatem, ne uereamur nimis
ampla, et pulchra, et absoluta eius opera imaginari; sed e contra
caueamus, ne si quos forte limites, nobis non certo cognitos, in ipsis
supponamus, non satis magnifice de Creatoris potentia sentire
uideamur.

[3.002] Cauendum esse, ne nimis superbe de nobis ipsis sentientes,
fines quos Deus sibi proposuit in creando mundo, a nobis intelligi
supponamus.

Alterum, ut etiam caueamus, ne nimis superbe de nobis ipsis
sentiamus. Quod fieret non modo, si quos limites, nobis nulla cognitos
ratione nec diuina reuelatione, mundo uellemus affingere, tanquam si
uis nostrae cogitationis, ultra id quod a Deo reuera factum /81/ est,
ferri posset; sed etiam maxime, si res omnes propter nos solos ab illo
creatas esse fingeremus; uel tantum, si fines quos sibi proposuit in
creando uniuerso, ingenii nostri ui comprehendi posse putaremus.

[3.003] Quo sensu dici possit omnia propter hominem facta esse.

Quamuis enim in Ethicis sit pium dicere, omnia a Deo propter nos facta
esse, ut nempe tanto magis ad agendas ei gratias impellamur, eiusque
amore incendamur; ac quamuis etiam suo sensu sit uerum, quatenus
scilicet rebus omnibus uti possumus aliquo modo, saltem ad ingenium
nostrum in iis consideran- dis exercendum, Deumque ob admiranda eius
opera suspiciendum: nequaquam tamen est uerisimile, sic omnia propter
nos facta esse, ut nullus alius sit eorum usus; essetque plane
ridiculum et ineptum id in Physica consideratione supponere; quia non
dubitamus, quin multa existant, uel olim extiterint, iamque esse
desierint, quae nunquam ab ullo homine uisa sunt aut intellecta,
nunquamque ullum usum ulli praebuerunt.

[3.004] De phaenomenis, siue experimentis; et quis eorum usus ad
philosophandum. [&] P.

Principia autem quae iam inuenimus, tam uasta sunt et tam foecunda, ut
multo plura ex iis sequantur, quam in hoc mundo aspectabili contineri
uideamus; ac etiam multo plura, quam mens nostra cogitando perlustrare
unquam possit. Sed iam breuem historiam praecipuorum naturae phaenomen
%gre w %end n (quorum causae hic sunt inuestigandae), nobis ob oculos
proponemus; non quidem ut ipsis tanquam rationibus utamur ad aliquid
probandum: cupimus enim rationes effectuum a causis, non autem e
contra causarum ab effectibus deducere; sed tantum ut ex innumeris
effectibus, quos /82/ ab iisdem causis produci posse iudicamus, ad
unos potius quam alios considerandos mentem nostram determinemus.

[3.005] Quae sit ratio distantiae et magnitudinis inter Solem, Terram
et Lunam.

Nobis quidem, primo intuitu, Terra caeteris omnibus mundi corporibus
multo maior esse uidetur, et Sol et Luna caeteris stellis; sed uisus
defectum indubitatis ratiociniis emendantes, inprimis aduertimus Lunae
a Terra distantiam circiter triginta Terrae diametros aequare, Solis
uero sexcentas aut septingentas. Quas distantias cum apparentibus
Solis et Lunae diametris conferentes, facile ex ipsis colligimus,
Lunam quidem esse multo minorem Terra, sed Solem esse multo maiorem.

[3.006] Quae sit distantia reliquorum planetarum a Sole.

Agnoscimus etiam, uisu ratione adiuto, Mercurium plus ducentis Terrae
diametris a Sole distare; Venerem plus quadringentis; Martem
noningentis aut mille; Iouem tribus millibus et amplius; ac Saturnum
quinque aut sex millibus.

[3.007] Fixas non posse supponi nimis remotas.

Quantum autem ad Fixas, non permittunt quidem phaenomena, ut ipsas a
Sole aut Terra non magis quam Saturnum distare arbitremur; sed nulla
obstant, quominus ad quantumlibet immensam distantiam remotas esse
supponamus: colligiturque ex motibus coeli infra explicandis, eas a
nobis esse adeo distantes, ut Saturnus ad ipsas comparatus uideatur
admodum propinquus.

[3.008] Terram e coelo conspectam, non apparituram esse, nisi ut
Planetam, Ioue aut Saturno minorem.

Ex quibus manifestum est, Lunam et Terram, si ex Ioue uel Saturno
conspicerentur, multo minores esse /83/ apparituras, quam appareant
Iupiter et Saturnus e Terra conspecti; nec forte etiam Solem maiorem
uisum iri, si respiceretur ex Fixis, quam Fixae nobis e Terra
uidentur: atque idcirco, ut sine praeiudicio partes mundi aspectabilis
inter se comparemus, cauendum esse ne Lunam, uel Terram, uel Solem
magnitudine Stellas superare arbitremur.

[3.009] Solem et Fixas propria luce fulgere.

Differunt autem inter se Stellae, non modo quod unae aliis sint
maiores; sed etiam quod quaedam propria luce fulgeant, aliae uero
tantum aliena. Ut inprimis de Sole dubium esse non potest, quin lucem
qua oculos nostros perstringit, in se habeat: neque enim tantam ab
omnibus Fixis simul sumptis mutuari potest, cum ipsae tantam ad nos
non mittant, nec tamen a nobis magis distent quam a Sole; ac nullum
aliud corpus apparet magis radiosum, a quo illam accipiat: si quod
autem esset, procul dubio appareret. Idem de omnibus Stellis fixis
facile credetur ab iis, qui considerabunt quam uiuidos radios uibrent,
ac quantum a nobis et a Sole sint remotae: si enim alicuius Stellae
fixae tam uicini essemus quam Solis, credibile est eam ipso non
minorem, nec minus lucidam esse apparituram.

[3.010] Lunam et alios Planetas lucem a Sole mutuari.

Contra uero Lunam uidemus, ea tantum parte splendere quam Soli habet
obuersam; unde cognoscimus illam esse proprio lumine destitutam, et
tantum radios a Sole acceptos uersus oculos nostros reflectere. Quod
idem etiam de Venere perspicillorum ope obseruatur. Idemque de
Mercurio, Marte, Ioue et Saturno non difficulter persuadetur, ex eo
quod eorum lumen obtusius siue placidius sit quam Fixarum, /84/ et a
Sole non adeo distent, quin possint ab ipso illuminari.

[3.011] Terram ratione luminis a Planetis non differre.

Denique idem de Terra experimur: conflata enim est ex opacis
corporibus, quae Solis radios excipientia, illos non minus ualide quam
Luna reflectunt; quin etiam nubibus est inuoluta, quae licet multo
minus opacae sint, quam pleraeque aliae eius partes, saepe tamen ipsas
uidemus, cum a Sole illustrantur, non minus albicantes esse quam
Lunam; adeo ut sit satis manifestum, eam ratione luminis a Luna,
Venere, Mercurio, aliisque Planetis non differre.

[3.012] Lunam, cum noua est, a Terra illuminari.

Quod etiam confirmatur, ex eo quod, Luna existente inter Solem et
Terram, eius facies quae a Sole non illustratur, debile quoddam lumen
ostendat, quod facile coniicimus ad illam peruenire a Terra, quae tunc
radios a Sole receptos eam uersus reflectit; minuitur enim paulatim,
prout pars Terrae a Sole illuminata ab ea se auertit.

[3.013] Solem inter Fixas, et Terram inter Planetas posse numerari.

Atque omnino, si Terram ex Ioue respiceremus, minor quidem, sed forte
non minus lucida nobis appareret, quam hinc Iupiter appareat; ex
uicinioribus autem Planetis, maior uideretur; sed ex Fixis, propter
nimiam earum distantiam, omnem conspectum effugeret. Ex quibus
sequitur ipsam inter Planetas, et Solem inter Stellas fixas posse
numerari.

[3.014] Fixas eandem semper a se mutuo distantiam retinere, non autem
Planetas.

Differunt etiam inter se Stellae in eo, quod illae quas Fixas uocamus,
eandem semper a se mutuo distantiam, eundemque ordinem seruent; aliae
autem assidue inter se situm mutent: unde Planetae siue errantes
appellantur.

[3.015] Easdem Planetarum apparentias per uarias hypotheses posse
explicari.

Equidem, ut in medio mari, tempore tranquillo, /85/ cum quis ex una
naui alias eminus respicit inter se situm mutantes, saepe potest
dubitare quibusnam ex illis, et annon etiam suae, motus (a quo
procedit ista situs uariatio) sit tribuendus: ita errores Planetarum,
e Terra conspecti, tales apparent, ut ex ipsis solis cognosci non
possit, quibusnam corporibus sint proprie tribuendi. Cumque sint ualde
inaequales et implicati, non facile est illos explicare, nisi ex
uariis modis, quibus possunt intelligi, unum aliquem eligamus,
secundum quem ipsos fieri supponamus. In quem finem inuentae sunt ab
Astronomis tres diuersae hypotheses, hoc est, positiones, quae non ut
uerae, sed tantum ut phaenomenis explicandis idoneae, considerantur.

[3.016] Hypothesin Ptolemaei apparentiis non satisfacere.

Harum prima est Ptolemaei, quae quoniam multis phaenomenis aduersatur
(ut inprimis incremento et decremento luminis, quod in Venere sicut in
Luna obseruatur), iam uulgo ab omnibus Philosophis reiici solet,
ideoque hic a me praetermittetur.

[3.017] Hypotheses Copernici et Tychonis non differre in quantum
hypotheses.

Secunda est Copernici, et tertia Tychonis Brahe: quae duae, quatenus
sunt tantum hypotheses, eodem modo phaenomenis satisfaciunt, et non
magna inter ipsas differentia est, nisi quod illa Copernici aliquanto
simplicior sit et clarior; adeo ut Tycho non habuerit occasionem illam
mutandi, nisi quia non hypothesin dumtaxat, sed ipsam rei ueritatem
explicare conabatur.

[3.018] Tychonem uerbo minus, sed re plus motus Terrae tribuere, quam
Copernicum.

Quippe, cum Copernicus non dubitasset motum Terrae tribuere, hoc Tycho
tanquam in Physica ualde absurdum, atque a communi hominum sensu
alienum, uoluit emendare; sed, quia ueram motus naturam non satis
considerauit, uerbo tantum asseruit /86/ Terram quiescere, ac re ipsa
plus motus ei concessit quam alter.

[3.019] Me accuratius quam Copernicum, et uerius quam Tychonem, Terrae
motum negare.

Quapropter ego, in hoc tantum ab utroque dissentiens, quod omnem motum
uerius quam Tycho, et curiosius quam Copernicus, sim terrae
detracturus: illam hic proponam hypothesin, quae omnium simplicissima,
et tam ad phaenomena intelligenda, quam ad eorum causas naturales
inuestigandas accommodatissima esse uidetur: ipsamque tantum pro
hypothesi, non pro rei ueritate haberi uelim.

[3.020] Fixas supponendas esse a Saturno quammaxime distantes.

Primo, quia nondum certi sumus, quantum a nobis distent Stellae fixae,
nec possumus eas fingere tam remotas, ut hoc phaenomenis repugnet: ne
simus contenti supponere ipsas esse supra Saturnum, ut uulgo omnes
admittunt, sed libertatem sumamus quantumlibet altiores
existimandi. Si enim earum altitudinem cum distantiis hic supra terram
nobis notis uellemus comparare, illa, quae iam iis ab omnibus
conceditur, non esset minus incredibilis quam quaeuis maior; si uero
ad Dei creatoris omnipotentiam respiciamus, nulla potest cogitari tam
magna, ut ideo sit minus credibilis quam quaeuis minor. Atque non
tantum ad Planetarum, sed etiam ad Cometarum phaenomena commode
explicanda, maximum spatium inter illas et sphaeram Saturni ponendum
esse, infra ostendam.

[3.021] Solem instar flammae ex materia quidem ualde mobili constare,
sed non ideo ex uno loco in alium migrare.

Secundo, quia Sol in hoc conuenit cum Fixis, et cum flamma, quod lumen
a se ipso emittat: putemus eundem etiam in motu cum flamma, et in situ
cum Fixis, conuenire. Nempe nihil quidem hic supra terram /87/ uidemus
esse mobilius flamma; nam et alia corpora, iuxta quae posita est, nisi
sint admodum solida et dura, particulatim dissoluit, ac secum
mouet. Sed tamen eius motus fit tantum secundum partes, et tota
migrare non solet ex uno loco in alium, nisi ab aliquo alio corpore,
cui adhaereat, deferatur; qua ratione possumus etiam existimare Solem
constare quidem ex materia ualde fluida et mobili, quae omnes coeli
circumiacentis partes secum rapit; sed in hoc nihilominus Stellas
fixas imitari, quod non ex una coeli regione in aliam migret.

[3.022] Solem a flamma differre, quod non ita egeat alimento.

Neque incongrua uideri debet Solis cum flamma comparatio, ex eo quod
nullam flammam hic uideamus quae non continuo egeat alimento; quod
idem de Sole non obseruatur. Ex legibus enim naturae, non minus
flamma, quam quoduis aliud corpus, ubi semel existit, semper existere
perseuerat, nisi ab aliqua causa externa destruatur; sed, quia constat
materia quammaxime fluida et mobili, assidue hic supra terram a
materia circumiacente dissipatur; atque ideo eget alimento, non ut
eadem quae iam existit conseruetur, sed tantum ut, dum ipsa
extinguitur, semper alia noua in eius locum substituatur. Solem autem
non ita destruunt partes coeli ei uicinae, ideoque non ita eget
alimento quo reparetur. Sed tamen etiam infra ostendetur, nouam semper
materiam in Solem ingredi, et [&] aliam ex eo elabi.

[3.023] Fixas omnes in eadem sphaera non uersari, sed unamquamque
uastum spatium circa se habere, aliis Fixis destitutum.

Hicque notandum est, si Sol in situ non differat a Fixis, ipsas omnes
in unius alicuius sphaerae circumferentia non uersari, quemadmodum
multi supponunt, /88/ quia ille in eadem ista sphaerae circumferentia
esse non potest. Sed, ut Sol uastum quoddam circa se spatium habet, in
quo nulla Stella fixa continetur: ita singulae Fixae ab omnibus aliis
ualde remotae esse debent, et unae multo magis quam aliae, a nobis et
a Sole distare. Sic in hac figura, si S sit Sol, F f erunt Stellae
fixae; /89/ atque aliae innumerae, supra et infra, et ultra huius
figurae planum, per omnes spatii dimensiones sparsae intelligentur.

[3.024] Coelos esse fluidos.

Tertio, putandum est, non tantum Solis et Fixarum, sed totius etiam
coeli materiam fluidam esse, siue liquidam: quod iam uulgo omnes
Astronomi concedunt, quia uident phaenomena Planetarum uix aliter
posse explicari.

[3.025] Coelos omnia corpora in se contenta secum deferre.

Sed in hoc multi mihi uidentur errare, quod fluiditatem coelo
tribuentes, illud tanquam spatium plane uacuum imaginentur, ita ut
motibus quidem aliorum corporum non resistat, sed praeterea nullam
habeat uim ad ipsa secum deferenda: neque enim in rerum natura ullum
tale uacuum esse potest, ac fluidis omnibus hoc est commune, ut ideo
tantum non resistant aliorum corporum motibus, quod in seipsis etiam
habeant motum. Et quia hic motus facile in omnes partes determinatur,
eius ui, cum in unam aliquam partem est determinatus, necessario secum
deferunt alia omnia corpora in se contenta, quae a nulla causa externa
retinentur, quantumuis ipsa sint. solida et quiescentia et dura; ut ex
ante dictis est manifestum.

[3.026] Terram in coelo suo quiescere, sed nihilominus ab eo deferri.

Quarto, cum uideamus Terram nullis columnis suffultam, nullisque
funibus appensam, sed circumquaque fluidissimo tantum coelo cinctam
esse, putemus quidem illam quiescere, ac nullam habere propensionem ad
motum, quandoquidem nullam aduertimus. Sed ne putemus hoc obstare,
quominus ab isto coelo deferatur, et eius motibus immota obsequatur:
/90/ ut nauis, nullis uentis nec remis impulsa, nullisque anchoris
alligata, in medio mari quiescit, etsi forte aquae ingens moles,
occulto cursu delabens, ipsam secum ferat.

[3.027] Idemque sentiendum esse de omnibus Planetis.

Et quemadmodum caeteri Planetae in hoc cum Terra conueniunt, quod sint
opaci et radios Solis reflectant, non immerito arbitrabimur illos
etiam in hoc ei similes esse, quod unusquisque quiescat in ea coeli
regione in qua uersatur; quodque omnis uariatio situs quae in illis
obseruatur, ex eo tantum procedat, quod omnis materia coeli, quae
illos continet, moueatur.

[3.028] Terram, proprie loquendo, non moueri, nec ullos Planetas,
quamuis a coelotransferantur.

Hicque oportet eorum meminisse quae de natura motus supra dicta sunt:
nempe illum quidem (si proprie loquamur, et secundum rei ueritatem),
esse tantum translationem unius corporis ex uicinia eorum corporum,
quae ipsum immediate contingunt et tanquam quiescentia spectantur, in
uiciniam aliorum. Sed saepe etiam ex usu uulgi actionem omnem, qua
corpus aliquod ex uno loco in alium migrat, motum uocari; et hoc sensu
dici posse, eandem rem eodem tempore moueri ac non moueri, prout eius
locum uarie determinamus. Unde sequitur nullum in Terra, nec etiam in
aliis Planetis, motum proprie dictum reperiri: quia non transferuntur
ex uicinia partium coeli quae illos immediate contingunt, quatenus
istae partes coeli ut immotae considerantur. Ad hoc enim deberent ab
omnibus simul seiungi, quod non fit; sed quia materia coeli fluida
est, nunc unae eius particulis, nunc aliae, a Planeta quem contingunt
remouentur, idque per motum qui illis tantum tribui debet, non autem
Planetae: /91/ quemadmodum partiales translationes aquae et aÎris,
quae in terrae superficie fiunt, non tribui solent ipsi terrae, sed
illis aquae et aÎris partibus quae transferuntur.

[3.029] Nullum etiam motum Terrae esse tribuendum, quamuis motus
improprie iuxta usum uulgi sumatur; sed tunc recte dici, alios
Planetas moueri.

Motum autem sumendo iuxta usum uulgi, dicendum quidem est Planetas
alios omnes moueri, nec non etiam Solem et Fixas; sed non, nisi
admodum incongrue, idem de Terra dici potest. Vulgus enim a Terrae
partibus, ut immobilibus spectatis, Stellarum loca determinat; hasque
eatenus moueri iudicat, quatenus a locis ita determinatis recedunt:
quod commodum est ad usum uitae, ideoque rationi consentaneum. Quin
etiam omnes ab ineunte aetate putauimus, Terram non esse globosam, sed
planam, et in ea esse ubique idem sursum et idem deorsum, eosdemque
mundi cardines, Orientem, Occidentem, Meridiem, et Septentrionem;
quibus idcirco usi sumus ad reliquorum omnium corporum loca
designanda. Sed si quis philosophus, animaduertens Terram esse globum
in coelo fluido et mobili contentum, Solem autem et Stellas fixas
eundem semper inter se situm seruare, his utatur ut immotis ad illius
locum determinandum, et ideo affirmet ipsam moueri, absque ratione
loquetur. Nam primo, iuxta philosophicum sensum, locus determinari non
debet per corpora ualde remota, quales sunt Fixae, sed per contigua
eius quod dicitur moueri. Ac deinde, iuxta usum uulgi, non est cur
Fixas consideret ut immotas, potius quam Terram, nisi quod putet ultra
ipsas non esse ulla alia corpora, a quibus separentur, et quorum
respectu dici possint moueri, Terra autem quiescere, illo sensu quo
/92/ dicit Terram moueri respectu Fixarum. Atqui hoc putare a ratione
est alienum: cum enim mens nostra sit talis naturae, ut nullos in
mundo limites agnoscat, quisquis ad immensitatem Dei et sensuum
nostrorum infirmitatem attendet, aequius esse iudicabit suspicari,
ultra illas omnes Stellas fixas quas uidemus, forte esse alia corpora,
ad quae comparata Terra quiescere, ipsae autem omnes simul moueri dici
possint, quam suspicari nulla posse talia esse.

[3.030] Planetas omnes circa Solem a coelo deferri.

Sic itaque sublato omni scrupulo de Terrae motu, putemus totam
materiam coeli in qua Planetae uersantur, in modum cuiusdam uorticis,
in cuius centro est Sol, assidue gyrare, ac eius partes Soli
uiciniores celerius moueri quam remotiores, Planetasque omnes (e
quorum numero est Terra) inter easdem istius coelestis materiae partes
semper uersari. Ex quo solo, sine ullis machinamentis, omnia ipsorum
phaenomena facillime intelligentur. Ut enim in iis fluminum locis, in
quibus aqua in se ipsam contorta uorticem facit, si uariae festucae
illi aquae incumbant, uidebimus ipsas simul cum ea deferri, et
nonnullas etiam circa propria centra conuerti, et eo celerius integrum
gyrum absoluere, quo centro uorticis erunt uiciniores; et denique,
quamuis semper motus circulares affectent, uix tamen unquam circulos
omnino perfectos describere, sed nonnihil in longitudinem et
latitudinem aberrare: ita eadem omnia de Planetis absque ulla
difficultate possumus imaginari, et per hoc unum cuncta eorum
phaenomena explicantur.

[3.031] Quomodo singuli Planetae deferantur.

Sit itaque S Sol, et omnis materia coelestis eum circumiacens ita
moueatur in easdem partes, nempe ab /93/ Occidente per Meridiem uersus
Orientem, siue ab A per B uersus C, supponendo polum Borealem supra
huius figurae planum eminere: ut ea quae est circa Saturnum, impendat
fere annos triginta ad eum per totum circulum %saturnus% deferendum;
ea uero quae est circa Iouem, intra annos 12 illum cum eius asseclis
deferat per circulum %iuppiter%; sicque Mars duobus annis, Terra cum
Luna uno anno, Venus octo mensibus, et Mercurius tribus, circuitus
suos in circulis %mars%, %terra%, %uenus%, %mercurius%, materia coeli
eos deferente, absoluant.

[3.032] Quomodo etiam Solis maculae.

Nec non etiam corpora quaedam opaca, perspicillorum ope nobis
conspicua, quae dicuntur Solis maculae, ipsiusque superficiei contigua
sunt, spatio uiginti sex dierum eum circumeant.

[3.033] Quomodo etiam Terra circa proprium centrum, et Luna circa
Terram uehatur.

Ac praeterea, ut saepe in aquarum uorticibus uidi contingere, in
maiori illo coelestis materiae uortice sint alii minores uortices,
unus in cuius centro sit Iupiter, alter in cuius centro sit Terra, qui
in easdem partes ac maior uortex ferantur; et ille qui habet Iouem in
centro, deferat circa ipsum quatuor eius asseclas, tali celeritate, ut
remotissimus diebus 16, sequens diebus 7, tertius horis 85, et centri
proximus horis 42 unum circuitum perficiat; sicque, dum semel in
maiori /94/. circulo circa Solem ferentur, minores suos circulos circa
Iouem aliquoties percurrant. Eodemque modo uortex, qui habet Terram in
centro, efficiat ut Luna mensis spatio eam circumeat, ipsa autem Terra
singulis diebus circa proprium axem integrum gyrum absoluat; ita ut
eodem tempore quo Terra et Luna circulum communem semel peragrabunt,
Terra 365 uicibus circa proprium centrum, et Luna duodecies circa
Terram uertatur.

[3.034] Motus coelorum non esse perfecte circulares.

Denique, ne putemus omnia centra Planetarum accurate in eodem plano
semper consistere, nec circulos quos describunt esse omnino perfectos;
sed, ut in omnibus aliis rebus naturalibus contingere uidemus, ista
tantum praeterpropter talia esse, ac etiam labentibus saeculis
continuo mutari arbitremur.

[3.035] De aberratione Planetarum in latitudinem.

Nempe, si haec figura repraesentet planum, in quo centrum Terrae toto
anno uersatur, quod uocatur planum Eclipticae atque ope Fixarum in
coelo determinatur, putandum est unumquemque ex aliis Planetis in alio
quodam plano uersari, ad hoc nonnihil inclinato, et ipsum intersecante
in linea quae transit per centrum Solis: ita ut Sol in omnibus istis
planis reperiatur. Exempli causa, orbita Saturni secat nunc Eclipticam
in signis Cancri et Capricorni, supra ipsam autem attollitur, hoc est,
uersus Boream inclinatur in Libra, et infra eandem uersus Austrum
deprimitur in Ariete, angulusque ipsius inclinationis est circiter
graduum 2 1/2. Sicque aliorum Planetarum orbitae secant Eclipticam in
aliis locis; sed inclinatio in Ioue et Marte est minor, in Venere uno
circiter gradu maior, et in Mercurio maxima: est enim fere 7
graduum. Ac /95/ praeterea etiam Solis maculae (saltem si uerae sint
obseruationes Scheineri SI, post cuius diligentiam nihil circa istarum
macularum phaenomena desiderari posse uidetur), in planis 7 gradibus
aut amplius ad Eclipticam inclinatis, circa Solem uoluuntur; adeo ut
earum motus hac in re non differat a motibus Planetarum. Luna etiam
circa Terram fertur, in plano quod 5 gradibus ab Ecliptica deflectit;
et Terra circa proprium axem in plano Aequatoris 23 1/2 gradibus ab
Ecliptica deflectente; quod planum Aequatoris ipsa secum defert. Atque
hae Planetarum aberrationes ab Ecliptica uocantur motus in
latitudinem.

[3.036] De motu in longitudinem.

Ipsorum autem circuitiones circa Solem uocantur motus in
longitudinem. Hique etiam in eo aberrant, quod non aequaliter ubique a
Sole distent; sed hac aetate, Saturnus ab eo remotior est in
Sagittario quam in Geminis, uicesima circiter distantiae suae parte;
Iupiter in Libra remotior est quam in Ariete; sicque alii Planetae
habent Aphelia et Perihelia sua aliis in locis. Post aliquot autem
saecula, haec omnia mutata esse deprehendentur; ac singuli Planetae,
nec non etiam Terra, planum in quo nunc est Ecliptica, diuersis in
locis secabunt, et paulo magis uel minus ab illa deflectent; et
illorum maximae ac minimae a Sole distantiae in aliis signis
reperientur.

[3.037] Phaenomena omnia per hanc hypothesin facillime intelligi.

Iam uero non opus est ut ostendam, quo pacto ex hac hypothesi
sequantur phaenomena diei et noctis, aestatis et hyemis, siue accessus
Solis ad Tropicos, et /96/ eiusdem recessus, phasium Lunae, Eclipsium,
stationum et retrogradationum quae apparent in Planetis, praecessionis
aequinoctiorum, uariationis in obliquitate Eclipticae, ac similia:
facile enim ab illis, qui uel prima elementa Astronomiae didicerunt,
intelligentur.

[3.038] Iuxta Tychonis hypothesin dicendum esse, Terram mouericirca
proprium centrum.

Sed breuiter adhuc dicam, quo pacto ex hypothesi Braheana, quam uulgo
iam admittunt illi omnes qui Copernicanam repudiant, plus motus Terrae
quam per hanc tribuatur. Primo, manente Terra iuxta eorum opinionem
immobili, necesse est ut totum coelum, una cum stellis, circa ipsam
singulis diebus uoluatur: quod intelligi non potest, quin simul
intelligatur fieri translationem omnium partium Terrae, ex uicinia
partium coeli quas tangunt in uiciniam aliarum; cumque haec translatio
sit reciproca, ut supra dictum est, et eadem plane uis siue actio ad
illam requiratur in Terra atque in coelo, nulla ratio est cur, propter
ipsam, coelo potius quam Terrae motum tribuamus. Quinimo, iuxta
superius dicta, Terrae duntaxat est tribuendus: quia fit secundum
totam eius superficiem, non autem eodem modo secundum totam
superficiem coeli, sed tantum secundum partem concauam, Terrae
contiguam, quae ad conuexam comparata perexigua est. Nec refert si
dicant, se non tantum putare concauam coeli stellati superficiem a
terra separari, sed simul etiam conuexam ab alio coelo illud ambiente,
nempe a coelo crystallino uel Empyreo; atque hanc esse rationem cur
illum motum coelo potius tribuant quam terrae. Nullum enim haberi
potest argumentum, quo /97/ probetur fieri talem separationem totius
superficiei conuexae coeli stellati ab alio coelo ipsum ambiente; sed
plane ex arbitrio illam fingunt. Atque ita, iuxta ipsorum hypothesin,
ratio cur motus sit terrae tribuendus, est certa et euidens; ratio
uero cur illum coelo tribuant, et Terrae quietem, est incerta et a
sola illorum imaginatione efficta.

[3.039] Ac etiam illam moueri circa Solem motu annuo.

Ex eadem Tychonis hypothesi, Sol motu annuo circa Terram gyrans, non
modo Mercurium et Venerem, sed etiam Martem, Iouem et Saturnum, qui ab
eo remotiores sunt quam Terra, secum ducit: quod intelligi non potest,
praesertim in coelo fluido, quale illud supponunt, quin tota coeli
materia interiacens simul feratur, et interim Terra ui aliqua
separetur a partibus istius materiae sibi contiguis, atque in ea
circulum describat. Quapropter haec rursus separatio, quae est totius
Terrae, ac peculiarem in ea actionem requirit, eius motus erit
dicendus.

[3.040] Terrae translationem nullam efficere aspectus diuersitatem in
Fixis, propter maximam ipsarum distantiam.

Unus autem adhuc in mea hypothesi scrupulus manet, ex eo quod, si Sol
eundem semper situm inter Fixas seruet, necesse sit Terram, quae circa
illum fertur, ad ipsas accedere ac recedere toto suae orbitae
interuallo: quod tamen ex phaenomenis non potuit hactenus
deprehendi. Sed hoc excusatur per immensam distantiam, quam inter nos
et Fixas esse supponimus; talem scilicet, ut totus ille circulus qui a
Terra describitur circa Solem, si ad eam comparetur, instar puncti sit
habendus. Quod fateor incredibile uideri posse, magnalia Dei
considerare non assuetis, et Terram ut praecipuam partem uniuersi, ac
domicilium hominis, propter quem caetera omnia facta sint,
spectantibus; /98/ sed Astronomis, qui iam omnes sciunt illam ad
coelum comparatam instar puncti esse, non ita mirum uideri debet.

[3.041] Hanc etiam Fixarum distantiam requiri ad motus Cometarum, quos
iam constat esse in coelo.

Ac praeterea Cometae, quos iam satis constat in nostro aÎre non
uersari, ut nimis rudis antiquitas opinabatur, uastissimum istud
spatium inter sphaeram Saturni et Fixas requirunt, ad omnes suas
excursiones absoluendas: adeo enim uariae sunt, adeo immanes, et a
Fixarum stabilitate atque a regulari Planetarum circa Solem
circuitione adeo discrepantes, ut absque eo ad nullas naturae leges
reuocari posse uideantur. Neque nos mouere debet quod Tycho et alii
Astronomi, qui diligenter eorum parallaxes inuestigarunt, dixerint
tantum illos esse supra Lunam, uersus sphaeram Veneris aut Mercurii,
non autem supra ipsum Saturnum: hoc enim non minus recte ex suis
calculis concludere potuissent, quam illud. Sed cum disputarent contra
ueteres, qui Cometas inter meteora sublunaria numerabant, contenti
fuerunt ostendere illos in coelo esse; nec ausi sunt omnem
altitudinem, quam calculo deprehendebant, iis tribuere, ne minus
facile crederetur.

[3.042] Omnia quae hic in Terra uidemus, ad phaenomena etiam
pertinere, sed non opus esse initio ad cuncta respicere.

Praeter haec autem generaliora, possent adhuc particularia multa, non
modo circa Solem, Planetas, Cometas et Fixas, sed praecipue etiam
circa Terram (nempe illa omnia quae in eius superficie uidemus), inter
phaenomena hic recenseri. Ut enim ueram huius mundi aspectabilis
naturam agnoscamus, non satis est aliquas causas inuenire, per quas ea
quae in coelo eminus aspicimus explicentur; sed ex iisdem etiam, illa
omnia quae in Terra cominus intuemur, deduci debent. Atqui /99/ non
opus est, ut illa omnia consideremus ad rerum generaliorum causas
determinandas; sed tum demum ipsas postea recte a nobis determinatas
fuisse cognoscemus, cum ex iisdem non ea dumtaxat ad quae respeximus,
sed alia etiam omnia, de quibus antea non cogitauimus, explicari
aduertemus.

[3.043] Vix fieri posse quin causae, ex quibus omnia phaenomenaclare
deducuntur, sint uerae.

Et certe, si nullis principiis utamur nisi euidentissime perspectis,
si nihil nisi per Mathematicas consequentias ex iis deducamus, et
interim illa quae sic ex ipsis deducemus, cum omnibus naturae
phaenomenis accurate consentiant, iniuriam Deo facere uideremur, si
causas rerum, hoc pacto a nobis inuentas, falsas esse suspicaremur,
tanquam si nos tam imperfectos genuisset, ut ratione nostra recte
utendo fallamur.

[3.044] Me tamen eas, quas hic exponam, pro hypothesibus tantum haberi
uelle.

Verumtamen, ne etiam nimis arrogantes esse uideamur, si de tantis
rebus philosophando, genuinam earum ueritatem a nobis inuentam esse
affirmemus, malim hoc in medio relinquere, atque omnia quae deinceps
sum scripturus tanquam hypothesin proponere. Quae quamuis falsa esse
existimetur, satis magnum operae pretium me fecisse arbitrabor, si
omnia quae ex ipsa deducentur cum experimentis consentiant: ita enim
ex ea tantundem utilitatis ad uitam, atque ex ipsius ueritatis
cognitione, percipiemus.

[3.045] Meque etiam hic nonnullas assumpturum, quas constat falsas
esse.

Quinimo etiam, ad res naturales melius explicandas, earum causas
altius hic repetam, quam ipsas unquam extitisse existimem. Non enim
dubium est, quin mundus ab initio fuerit creatus cum omni sua
perfectione: ita ut in eo et Sol et Terra et Luna, et Stellae
extiterint; ac etiam in Terra non tantum fuerint /100/ semina
plantarum, sed ipsae plantae; nec Adam et Eua nati sint infantes, sed
facti sint homines adulti. Hoc fides Christiana nos docet, hocque
etiam ratio naturalis plane persuadet. Attendendo enim ad immensam Dei
potentiam, non possumus existimare illum unquam quidquam fecisse, quod
non omnibus suis numeris fuerit absolutum. Sed nihilominus, ut ad
plantarum uel hominum naturas intelligendas, longe melius est
considerare, quo pacto paulatim ex seminibus nasci possint, quam quo
pacto a Deo in prima mundi origine creati sint: ita, si quae principia
possimus excogitare, ualde simplicia et cognitu facilia, ex quibus
tanquam ex seminibus quibusdam, et sidera et Terram, et denique omnia
quae in hoc mundo aspectabili deprehendimus, oriri potuisse
demonstremus, quamuis ipsa nunquam sic orta esse probe sciamus, hoc
pacto tamen eorum naturam longe melius exponemus, quam si tantum,
qualia iam sint, describeremus. Et quia talia principia mihi uideor
inuenisse, ipsa breuiter hic exponam.

[3.046] Quaenam sint ea, quae hic assumo ad phaenomena omnia
explicanda.

Ex antedictis iam constat, omnium mundi corporum unam et eandem esse
materiam, in quaslibet partes diuisibilem, ac iam reipsa in multas
diuisam, quae diuersimode mouentur, motusque habent aliquo modo
circulares, et semper eandem motuum quantitatem in uniuerso
conseruant. At quam magnae sint istae partes materiae, quam celeriter
moueantur, et quales circulos describant, non possumus sola ratione
/101/ determinare: quia potuerunt ista innumeris modis diuersis a Deo
temperari, et quemnam prae caeteris elegerit, sola experientia docere
debet. Iamque idcirco nobis liberum est, quidlibet de illis assumere,
modo omnia, quae ex ipso consequentur, cum experientia At quam magnae
sint istae partes materiae, quam celeriter moueantur, et quales
circulos describant, non possumus sola ratione /101/ determinare: quia
potuerunt ista innumeris modis diuersis a Deo temperari, et quemnam
prae caeteris elegerit, sola experientia docere debet. Iamque idcirco
nobis liberum est, quidlibet de illis assumere, modo omnia, quae ex
ipso consequentur, cum experientia consentiant. Itaque, si placet,
supponemus omnem illam materiam, ex qua hic mundus adspectabilis est
compositus, fuisse initio a Deo diuisam in particulas quam-proxime
inter se aequales, et magnitudine mediocres, siue medias inter illas
omnes, ex quibus iam coeli atque astra componuntur; easque omnes
tantundem motus in se habuisse, quantum iam in mundo reperitur; et
aequaliter fuisse motas, tum singulas circa propria sua centra, et
separatim a se mutuo, ita ut corpus fluidum componerent, quale coelum
esse putamus; tum etiam plures simul, circa alia quaedam puncta aeque
a se mutuo remota, et eodem modo disposita ac iam sunt centra Fixarum;
nec non etiam circa alia aliquanto plura, quae aequent numerum
Planetarum. Ita scilicet ut illae omnes, quae continebantur in spatio
AEI, uerterentur circa punctum S, et quae continebantur in spatio AEV,
circa F, et ita de caeteris: sicque tot uarios uortices componerent,
quot iam astra sunt in mundo.

[3.047] Harum suppositionum falsitatem non impedire, quominus ea quae
ex ipsis deducentur, uera et certa esse possint.

Quae pauca sufficere mihi uidentur, ut ex iis tanquam causis omnes qui
in hoc mundo apparent effectus secundum leges naturae supra expositas
oriantur. /102/ Et non puto alia simpliciora, uel intellectu
faciliora, uel etiam probabiliora rerum principia posse
excogitari. Etsi enim forte etiam ex Chao per leges naturae idem ille
ordo qui iam est in rebus deduci posset, idque olim susceperim
explicandum: quia tamen /103/ confusio minus uidetur conuenire cum
summa Dei rerum creatoris perfectione, quam proportio uel ordo, et
minus distincte etiam a nobis percipi potest, nullaque proportio,
nullusue ordo simplicior est, et cognitu facilior, quam ille qui
constat omnimoda aequalitate: idcirco hic suppono omnes materiae
particulas initio fuisse, tam in magnitudine quam in motu, inter se
aequales, et nullam in uniuerso inaequalitatem relinquo, praeter illam
quae est in situ Fixarum, et quae unicuique coelum noctu intuenti tam
clare apparet, ut negari plane non possit. Atque omnino parum refert,
quid hoc pacto supponatur, quia postea iuxta leges naturae est
mutandum. Et uix aliquid supponi potest, ex quo non idem effectus
(quanquam fortasse operosius) per easdem naturae leges deduci possit:
cum [&] enim illarum ope materia formas omnes quarum est capax,
successiue assumat, si formas istas ordine consideremus, tandem ad
illam quae est huius mundi poterimus deuenire: adeo ut hic nihil
erroris ex falsa suppositione sit timendum.

[3.048] Quomodo omnes coelestis materiae particulae factae sint
sphaericae.

Itaque, ut naturae legum efficacitatem in proposita hypothesi
ostendere incipiamus, considerandum est illas particulas, in quas
totam huius mundi materiam initio diuisam fuisse supponimus, non
potuisse quidem initio esse sphaericas, quia plures globuli, simul
iuncti, spatium continuum non replent; sed cuiuscumque figurae tunc
fuerint, eas non potuisse successu temporis non fieri rotundas,
quandoquidem uarios habuerunt motus circulares. Cum enim in principio
satis magna ui motae fuerint, ut unae ab aliis seiungerentur, eadem
illa uis perseuerans, haud dubie satis magna /104/ etiam fuit, ad
earum omnes angulos, dum sibi mutuo postea occurrerunt, atterendos: ad
hoc enim non tanta, quam ad illud, requirebatur. Et ex hoc solo, quod
alicuius corporis anguli sic atterantur, facile intelligimus illud
tandem fieri rotundum: quia hoc in loco nomen anguli ad omne id, quod
in tali corpore ultra figuram sphaericam prominet, est extendendum.

[3.049] Circa istas particulas sphaericas aliam esse debere materiam
subtiliorem.

Cum autem nullibi spatia omni corpore uacua esse possint, cumque
rotundae illae materiae particulae, simul iunctae, perexigua quaedam
interualla circa se relinquant: necesse est ista interualla quibusdam
aliis materiae ramentis minutissimis, figuras ad ipsa implenda aptas
habentibus, easque pro ratione loci occupandi perpetuo mutantibus,
impleri. Nempe, dum earum materiae particularum, quae fiunt rotundae,
anguli paulatim atteruntur, id quod ex ipsis eraditur adeo est
minutum, et tantam celeritatem acquirit, ut sola ui sui motus in
ramenta innumerabilia diuidatur; sicque impleat omnes angulos, quos
aliae materiae particulae subingredi non possunt.

[3.050] Huius subtilioris materiae particulas facillime diuidi.

Notandum enim est, quo minora sunt ista particularum aliarum ramenta,
eo facilius moueri, atque in alia adhuc minutiora comminui posse: quia
quo minora, eo plus habent superficiei, pro ratione suae molis: et
occurrunt aliis corporibus secundum superficiem, diuiduntur uero
secundum molem.

[3.051] Easdem celerrime moueri.

Notandum etiam est ipsa multo celerius agitari, quam alias materiae
particulas, a quibus tamen suam /105/ agitationem acquirunt: quia, dum
hae per rectas et patentes uias feruntur, expellunt ista per obliquas
et angustas. Eadem ratione, qua uidemus ex folle, quamuis lente
claudatur, aÎrem tamen ualde celeriter egredi, propter angustiam
uiae per quam transit. Iamque supra demonstratum est, aliquam materiae
portionem celerrime moueri, ac in partes reipsa indefinitas diuidi
debere, ut uarii motus circulares et inaequales sine rarefactione uel
uacuo fieri possint; nec ulla alia, praeter hanc, ad id apta
reperitur.

[3.052] Tria esse huius mundi aspectabilis elementa.

Iam itaque duo habemus genera materiae ualde diuersa, quae duo prima
elementa huius mundi aspectabilis dici possunt. Primum est illius,
quae tantam uim habet agitationis, ut aliis corporibus occurrendo, in
minutias indefinitae paruitatis diuidatur, et figuras suas ad omnes
angulorum ab iis relictorum angustias implendas accommodet. Alterum
est eius, quae diuisa est in particulas sphaericas, ualde quidem
minutas, si cum iis corporibus, quae oculis cernere possumus,
comparentur; sed tamen certae ac determinatae quantitatis, et
diuisibiles in alias multo minores. Tertiumque paulo post inueniemus,
constans partibus uel magis crassis, uel figuras minus ad motum aptas
habentibus. Et ex his tribus omnia huius mundi aspectabilis corpora
componi ostendemus: nempe Solem et Stellas fixas ex primo, Coelos ex
secundo, et Terram cum Planetis et Cometis ex tertio. Cum enim Sol et
Fixae lumen ex se emittant, Coeli illud transmittant, Terra, Planetae,
ac Cometae remittant: triplicem hanc differentiam in aspectum
incurrentem, non male ad tria elementa referemus. /106/

[3.053] Tres etiam in illo coelos distingui posse.

Non male etiam omnem materiam, in spatio AEI comprehensam, quae gyrat
circa centrum S, pro primo coelo sumemus; et omnem illam, quae circa
centra F, f, innumerabiles alios uortices componit, pro secundo; /107/
et denique quidquid ultra illos duos coelos reperitur, pro
tertio. Existimamusque hoc tertium, respectu secundi, esse immensum,
et secundum, respectu primi, permagnum. Sed tertii coeli consideratio
non est huius loci: quia nullo modo a nobis spectari potest in hac
uita, et de mundo tantum aspectabili tractamus. Vortices autem, quorum
centra F, f, omnes simul pro uno tantum coelo numeramus, quia sub una
et eadem ratione a nobis considerantur; sed uorticem S, licet hic non
appareat ab aliis diuersus, pro peculiari tamen coelo, et quidem
omnium primo, sumimus: quia Terram habitationem nostram paulo post in
illo inueniemus, ideoque multo plura in ipso habebimus spectanda quam
in reliquis, et nomina rebus, non propter ipsas, sed tantum ad nostras
de iis cogitationes explicandas, imponere solemus.

[3.054] Quomodo Sol et Fixae formatae sint.

Creuit autem initio paulatim materia primi elementi, ex eo quod
particulae secundi assiduo motu se inuicem magis ac magis attererent;
cumque maior eius quantitas fuit in uniuerso, quam necesse erat ad
implenda exigua illa spatia, quae inter particulas sphaericas secundi
elementi sibi mutuo incumbentes reperiuntur, quidquid ex ea residui
fuit, postquam spatia ista impleta sunt, ad centra S, F, f, confluxit;
ibique corpora quaedam sphaerica fluidissima composuit: nempe Solem in
centro S, ac Stellas fixas in aliis centris. Postquam enim particulae
secundi elementi fuerunt magis attritae, minus spatii occuparunt /108/
quam prius, nec ideo ad centra usque se extenderunt, sed ab iis
aequaliter omni ex parte recedentes, loca ibi sphaerica reliquerunt, a
materia primi elementi, ex omnibus circumiacentibus locis eo
affluente, replenda.

[3.055] Quid sit lux.

Ea enim est lex naturae, ut corpora omnia quae in orbem aguntur,
quantum in se est, a centris sui motus recedant. Atque hic illam uim,
qua sic globuli secundi elementi, nec non etiam materia primi circa
centra S, F, congregata, recedere conantur ab istis centris, quam
potero accuratissime explicabo. In ea enim sola lucem consistere infra
ostendetur; et ab ipsius cognitione multa alia dependent.

[3.056] Quis conatus ad motum in rebus inanimatis sit intelligendus.

Cum dico globulos secundi elementi recedere conari a centris circa
quae uertuntur, non putandum est idcirco me illis aliquam cogitationem
affingere, ex qua procedat iste conatus; sed tantum ipsos ita esse
sitos, et ad motum incitatos, ut reuera sint eo uersus ituri, si a
nulla alia causa impediantur.

[3.057] Quomodo in eodem corpore conatus ad diuersos motus simul esse
possint.

Quia uero frequenter multae causae diuersae agunt simul in idem
corpus, atque unae aliarum effectus impediunt, prout ad has uel illas
respicimus, dicere possumus ipsum eodem tempore tendere, siue ire
conari, uersus diuersas partes. Ut, exempli causa, lapis A, in funda
EA, circa centrum E rotatus, tendit quidem ab A uersus B, si omnes
causae, quae occurrunt ad eius motum determinandum, simul spectentur,
quia reuera eo uersus fertur. Sed si respiciamus ad solam uim motus
quae in ipso est, dicemus illum, cum est in /109/ puncto A, tendere
uersus C, iuxta legem motus supra expositam: ponentes scilicet lineam
AC esse rectam, quae tangit circulum in puncto A. Si enim lapis e
funda egrederetur, eo temporis momento, quo ueniendo ex L peruenit ad
punctum A, reuera pergeret ab A uersus C, non uersus B; ac quamuis
funda hunc effectum impediat, non tamen impedit conatum. Si denique
non respiciamus ad totam istam uim motus, sed tantum ad illam eius
partem quae a funda impeditur, eam scilicet distinguentes ab alia eius
parte quae sortitur suum effectum, dicemus hunc lapidem, dum est in
puncto A, tendere tantum uersus D, siue recedere conari a centro E
secundum lineam rectam EAD.

[3.058] Quomodo ea quae circulariter mouentur, conentur recedere a
centro sui motus.

Quod ut clare intelligatur, conferamus motum quo lapis, in puncto A
existens, ferretur uersus C, si a nulla alia ui impediretur, cum motu
quo formica, in eodem /110/ puncto A existens, moueretur etiam uersus
C, si linea EY esset baculus, supra quem recta incederet ab A uersus
Y, dum interim ipse baculus uerteretur circa centrum E, ac eiusdem
baculi punctum A describeret circulum ABF, essentque hi duo motus ita
inter se contemperati, ut formica perueniret ad X cum baculus /111/
esset in C, et ad Y cum baculus esset in G, atque ita ipsa semper
existeret in linea recta ACG. Ac deinde conferamus etiam eam uim, qua
idem lapis, actus in funda secundum lineam circularem ABF, recedere
conatur a centro E, secundum lineas rectas AD, BC, FG, cum conatu qui
remaneret in formica, si uinculo uel glutino aliquo detineretur in
puncto A supra baculum EY, dum interim iste baculus eam deferret circa
centrum E per lineam circularem ABF; ac ipsa totis uiribus conaretur
ire uersus Y, atque ita recedere a centro E secundum lineas rectas
EAY, EBY, et similes.

[3.059] Quanta sit uis istius conatus.

Scio quidem motum istius formicae fore initio tardissimum, atque ideo
eius conatum, si tantum ad principium motus referatur, non uideri
magnum esse posse: atqui profecto non plane nullus est, et dum
sortitur effectum, augetur, adeo ut motus ex eo proueniens satis celer
esse possit. Nam, ut adhuc alio utamur exemplo, si EY sit canalis, in
quo globulus A contineatur, primo quidem temporis momento, quo iste
canalis agetur in gyrum circa centrum E, globulus A motu tantum
tardissimo progredietur uersus Y; sed secundo momento paulo celerius
incedet: priorem enim uim retinebit, ac praeterea nouam acquiret a
nouo conatu recedendi a centro E: quia, quandiu durat motus
circularis, tamdiu ille conatus durat, et quasi renouatur singulis
momentis. Atque hoc experientia confirmat: si enim /112/ canalis EY
ualde celeriter agatur circa centrum E, breui globulus, in eo
existens, ab A ad Y perueniet. Idemque etiam experimur in funda: quo
celerius enim lapis in ea rotatur, eo magis funis intenditur; atque
ista tensio, a sola ui qua lapis recedere conatur a centro sui motus
exorta, exhibet nobis istius uis quantitatem.

[3.060] Hunc conatum reperiri in materia coelorum.

Quod uero hic de lapide in funda, uel de globulo in canali circa
centrum E rotato, dictum est, facile intelligitur eodem modo de
omnibus globulis secundi elementi: quod nempe unusquisque satis magna
ui recedere conetur a centro uorticis in quo gyratur: retinetur enim
hinc inde ab aliis globulis circumpositis, non aliter quam lapis a
funda. Sed praeterea ista uis in illis multum augetur, ex eo quod
superiores ab inferioribus, et omnes simul a materia primi elementi,
in centro cuiusque uorticis congregata, premantur. Ac primo quidem, ut
accurate omnia distinguantur, de solis istis globulis hic agemus; nec
ad materiam primi elementi magis attendemus, quam si spatia omnia,
quae ab illa occupantur, uacua essent, hoc est, quam si plena essent
materia, quae aliorum corporum motus nullo modo iuuaret, nec
impediret. Nullam enim aliam esse posse spatii uacui ueram ideam, ex
antedictis est manifestum.

[3.061] Ipsum efficere, ut corpora Solis et Fixarum sint rotunda.

Cum globuli omnes qui uoluuntur circa S, in uortice AEI, conentur
recedere ab S, ut iam demonstratum est, satis patet illos, qui sunt in
linea recta SA, premere se mutuo omnes uersus A; et illos, qui sunt
/113/ in linea recta SE, premere se uersus E, atque ita de caeteris:
adeo ut, si non sint satis multi ad occupandum omne spatium inter S et
circumferentiam AEI, totum quod non occupant, relinquatur uersus S. Et
quoniam ii qui sibi mutuo incumbunt (exempli causa, ii qui sunt in
linea recta SE), non omnes instar baculi simul uertuntur, sed uni
citius, alii tardius circuitum suum absoluunt, ut infra fusius
exponetur, spatium quod relinquunt uersus S, non potest non esse
rotundum. Etsi enim fingeremus plures globulos initio fuisse in linea
recta SE, quam in SA uel SI, adeo ut infimi lineae SE uiciniores
essent centro S, quam infimi lineae SI: quia [&] tamen infimi illi
citius circuitum absoluissent quam superiores, nonnulli ex ipsis
adiunxissent se statim extremitati lineae SI, ut sic tanto magis
recederent ab S; ideoque nunc omnes infimi istarum linearum aequaliter
remoti sunt a puncto S, et ita spatium BCD, quod circa illud
relinquunt, est rotundum.

[3.062] Eundem efficere, ut materia coelestis ab omnibus punctis
circumferentiae cuiusque stellae uel Solis recedere conetur.

Praeterea notandum est, non modo globulos omnes qui sunt in linea
recta SE, se inuicem premere uersus E; sed etiam unumquemque ex ipsis
premi ab omnibus aliis, qui continentur inter lineas rectas ab illo ad
circumferentiam BCD ductas, et ipsam tangentes. Ita, exempli causa,
globulus F premitur ab omnibus aliis, qui sunt intra lineas BF et DF,
siue in spatio /114/ triangulari BFD, non autem sic a reliquis: adeo
ut, si locus F esset uacuus, uno et eodem temporis momento, globuli
omnes in spatio BFD contenti accederent, quantum possent, ad illum
replendum, non autem ulli alii. Nam, quemadmodum uidemus eandem uim
grauitatis, quae lapidem in libero aÎre cadentem recta ducit ad
centrum terrae, illum etiam oblique eo deferre, cum impeditur eius
motus rectus a plani alicuius decliuitate: ita non dubium est quin
eadem uis, qua globuli omnes in spatio BFD contenti recedere conantur
a centro S secundum lineas rectas ab illo centro eductas, sufficiat ad
ipsos etiam inde remouendos, per lineas a centro isto declinantes.

[3.063] Globulos materiae coelestis se mutuo non impedire in isto
conatu.

Hocque exemplum grauitatis rem aperte declarabit, si consideremus
globos plumbeos in uase BFD contentos, et sibi mutuo sic incumbentes,
ut, foramine facto in fundo uasis F, globus 1 ui grauitatis suae
descendat; simul enim alii duo 2, 2, illum sequentur, et hos
subsequentur alii tres 3, 30, 3, et sic de caeteris; ita ut eodem
temporis momento, quo infimus 1 incipiet moueri, alii omnes, in spatio
triangulari BFD /115/ contenti, simul descendant, reliquis
immotis. Ubi quidem notare licet duos globos 2, 2, postquam
aliquantulum sequuti sunt globum 1 descendentem, se mutuo impedire ne
ulterius pergant. Sed idem in globulis secundi elementi locum non
habet: cum enim in perpetuo sint motu, quamuis aliquando possit
contingere, ut eodem plane modo sint dispositi ac globi plumbei in hac
figura depicti, hoc non nisi per minimum temporis punctum, quod
instans uocant, durare potest, et ideo continuitatem earum motus non
interrumpit. Ac praeterea notandum est uim luminis, non in aliqua
motus duratione consistere, sed tantummodo in pressione siue in prima
praeparatione ad motum, etsi forte ex ea motus ipse non sequatur.

[3.064] Omnes lucis proprietates in isto conatu inueniri: adeo ut lux
eius ope cerni posset tanquam ex stellis manans, etsi nulla uis esset
in ipsis stellis.

Ex quibus clare percipitur, quo pacto actio illa, quam pro luce
accipio, a Solis uel cuiuslibet Stellae fixae corpore in omnes partes
aequaliter se diffundat; et in minimo temporis momento ad quamlibet
distantiam extendatur; et id quidem secundum lineas rectas, non a solo
corporis lucidi centro, sed etiam a quibuslibet aliis eius superficiei
punctis eductas. Unde reliquae omnes lucis proprietates deduci
possunt. Quodque forte multis paradoxum uidebitur, haec omnia ita se
haberent in materia coelesti, etiamsi nulla plane esset uis in Sole,
alioue astro circa quod gyratur: adeo ut, si corpus Solis nihil aliud
esset quam spatium uacuum, nihilominus eius lumen, non quidem tam
forte, sed quantum ad reliqua, non aliter quam nunc cerneremus, saltem
in circulo secundum quem materia coeli mouetur; nondum enim hic omnes
sphaerae /116/ dimensiones consideramus. Ut autem etiam possimus
explicare, quidnam sit in ipso Sole ac Stellis, quo ista uis luminis
augeatur et secundum omnes sphaerae dimensiones diffundatur, nonnulla
de coelorum motu [&] sunt praemittenda.

[3.065] Cuiusque uorticis coelorum polos, tangere partes aliorum
uorticum ab eorum polis remotas.

Quacumque ratione moti fuerint ab initio singuli /117/ eorum uortices,
iam debent esse ita inter se compositi, ut unusquisque in eam partem
feratur, secundum quam reliquorum omnium circumstantium motus minus
illi aduersantur: quia tales sunt leges naturae, ut motus cuiusque
corporis alterius occursu facile possit inflecti. Quamobrem si ponamus
primum uorticem, cuius centrum S, ferri ab A per E uersus I, alius
uortex ei uicinus, cuius centrum F, ferri debet ab A per E uersus V,
si nulli alii circumiacentes impediant: sic enim eorum motus optime
inter se consentient. Eodemque modo tertius uortex, cuius centrum non
sit in plano SAFE, sed supra illud extans, cum centris S et F
triangulum constituat, et qui duobus aliis uorticibus AEI et AEV in
linea AE iungatur, ferri debet ab A per E sursum uersus. Quo posito
quartus uortex, cuius centrum f, ferri non potest ab E uersus I, ut
eius motus conueniat cum motu primi, quia sic aduersaretur motibus
secundi et tertii; nec ab E uersus V, quemadmodum secundus, quia
repugnarent primus et tertius; nec denique ab E sursum uersus, ut
tertius, quia repugnarent primus et secundus: atque ideo superest, ut
unum ex polis suis habeat uersus E, aliumque in parte opposita uersus
B, uertaturque circa axem EB, ab I ad V.

[3.066] Motus istorum uorticum aliquo modo inflecti, ut inter se
consentiant.

Atque hic etiam notari debet, nonnihil adhuc contrarietatis in istis
motibus fore, si trium priorum uorticum eclipticae, hoc est, circuli a
polis remotissimi, sibi mutuo directe occurrant in puncto E, in quo
sit polus quarti uorticis. Nam si, exempli causa, /118/ IVX sit illa
eius pars, quae est circa polum E, uertiturque in orbem secundum
ordinem notarum IVX, primus uortex radet illam secundum lineam rectam
EI, aliasque ipsi parallelas, et secundus uortex eandem radet secundum
lineam EV, et tertius secundum lineam EX, qua ratione motui eius
circulari nonnihil repugnabunt. Sed hoc facile natura per leges motus
emendat, trium priorum uorticum eclipticas nonnihil inflectendo in eam
partem, secundum quam uertitur quartus IVX; quo fit ut illi postea
ipsum radant, non secundum lineas rectas EI, EV, EX, sed secundum
obliquas 1 I, 2 V, 3 X, et ita cum ipsius motu plane consentiant.

[3.067] Duorum uorticum polos se mutuo tangere non posse.

Nec sane ullus mihi uidetur excogitari posse alius modus, secundum
quem uariorum istorum uorticum motus sibi mutuo minus aduersentur. Si
enim duorum polos se mutuo tangere supponamus, uel ambo in easdem
partes ferentur, et ita in unum uorticem coalescent; uel in
contrarias, et ita sibi mutuo quammaxime repugnabunt. Atque ideo,
quamuis non tantum mihi assumam, ut omnium coeli uorticum situs et
motus ausim determinare, puto tamen generaliter posse affirmari, atque
hic satis esse demonstratum, polos cuiusque uorticis non tam uicinos
esse polis aliorum uorticum /119/ contiguorum, quam partibus ab
ipsorum polis ualde remotis.

[3.068] Vortices istos esse magnitudine inaequales.

Praeterea, inexplicabilis illa uarietas quae apparet in situ Fixarum,
plane ostendere uidetur, illos uortices qui circa ipsas uoluuntur, non
esse inter se aequales. Quod autem nulla Stella fixa esse possit, nisi
in centro alicuius talis uorticis, ex ipsarum luce iudico esse
manifestum: lucem enim accuratissime per tales uortices, ac sine illis
nulla alia ratione, posse explicari, partim ex iam dictis, partim ex
infra dicendis patebit. Et cum nihil plane aliud in Fixis sensu
percipiamus, praeter ipsarum lucem et apparentem situm, nullam habemus
rationem aliud iis tribuendi, quam quod ad haec duo explicanda requiri
iudicamus. At non magis requiritur ad lucem explicandam, ut uortices
materiae coelestis circa ipsas uoluantur, quam ad apparentem earum
situm, ut isti uortices sint magnitudine inaequales. Sed sane si sint
inaequales, necesse est, ut quorundam partes a polis remotae tangant
aliorum partes polis uicinas: quia maiorum et minorum similes partes
ad inuicem applicari non possunt.

[3.069] Materiam primi elementi ex polis cuiusque uorticis fluere
uersus centrum, et ex centro uersus alias partes.

Ex his autem cognosci potest, materiam primi elementi fluere continuo
uersus centrum cuiusque uorticis, ex aliis circumiacentibus
uorticibus, per partes eius polis uicinas; ac uice uersa, ex ipso in
alios circumiacentes uortices effluere, per partes ab eiusdem polis
remotas. Nam si ponamus, exempli causa, /120/ AYBM esse uorticem primi
coeli, in cuius centro est Sol, eiusque polos esse A australem, et B
borealem, circa quos totus gyrat; quatuorque circumiacentes uortices
K, O, L, C, gyrare circa axes TT, YY, ZZ, et /121/ MM, ita ut ille
tangat duos O et C in ipsorum polis, et alios duos K et L in partibus
ab eorum polis ualde remotis: patet ex antedictis, omnem eius materiam
recedere conari ab axe AB, atque ideo maiori ui tendere uersus partes
Y et M, quam uersus A et B. Cumque in Y et M occurrat polis uorticum O
et C, in quibus non magna est uis ad ei resistendum; et in A et B
occurrat partibus uorticum K et L, quae ab eorum polis sunt
remotissimae, ac proinde maiorem habent uim ad eundum ab L et K uersus
S, quam partes circumpolares uorticis S ad eundum uersus L et K: non
dubium est, quin materia, quae est in K et L, progredi debeat uersus
S, atque illa, quae est in S, uersus O et C.

[3.070] Idem de materia secundi elementi non posse intelligi.

Atque id quidem non tantum de materia primi elementi, sed etiam de
globulis secundi esset intelligendum, si nullae causae peculiares
horum motum eo uersus impedirent. Verum, quia multo celerior est
agitatio primi elementi quam secundi, semperque ipsi liber est
transitus per illos exiguos angulos, qui a globulis secundi occupari
non possunt, etsi fingeremus omnem materiam, tam primi quam secundi
elementi, contentam in uortice L, uno et eodem tempore a loco medio
inter centra S et L progredi coepisse uersus S, intelligeremus tamen
illam primi elementi citius ad centrum S peruenire debuisse, quam
illam secundi. Atqui materia primi elementi, sic in spatium S
ingressa, tanta ui protrudit globulos secundi, non modo uersus
eclipticam eg uel MY, sed maxime etiam uersus polos fd uel AB,
quemadmodum mox explicabo, ut /122/ hac ratione impediat, ne illi qui
ueniunt ex uortice L, propius accedant uersus S, quam usque ad certum
aliquem terminum, qui hic litera B notatus est. Idemque de uortice K,
et aliis omnibus est iudicandum. /123/

[3.071] Quae sit ratio huius diuersitatis.

Praeterea etiam considerare oportet, particulas secundi elementi quae
uoluuntur circa centrum L, non solum habere uim recedendi ab isto
centro, sed etiam perseuerandi in sua celeritate; quae duo sibi
quodammodo aduersantur: quia, dum gyrant in uortice L, a uicinis aliis
uorticibus, qui supra et infra planum huius figurae intelligendi sunt,
intra certos terminos cohibitae, non possunt euagari uersus B, quin
tardius moueantur inter L et B, quam inter L et alios uicinos
uortices, extra planum huius figurae intelligendos; et quidem tanto
tardius, quanto spatium LB erit maius. Nam, cum circulariter
moueantur, non possunt plus temporis impendere in transeundo inter L
et istos alios uortices, quam inter L et B. Atque idcirco, uis quam
habent ad recedendum a centro L, efficit quidem ut nonnihil euagentur
uersus B, quia ibi occurrunt partibus circumpolaribus uorticis S, quae
non difficulter ipsis cedunt; sed ex aduerso uis quam habent, ad
retinendam celeritatem sui motus, impedit ne usque adeo euagentur, ut
ad S perueniant. Quod idem non habet locum in materia primi elementi:
etsi enim in hoc consentiat cum particulis secundi, quod simul cum
ipsis gyrando, recedere conetur a centris uorticum in quibus
continetur; in eo tamen maxime dissentit, quod non opus sit ut
quidquam de sua celeritate remittat, cum ab istis centris recedit,
quia ubique fere aequales inuenit uias, ad motus suos continuandos:
nempe in angustiis angulorum, qui a globulis secundi elementi non
implentur. Quamobrem non dubium est, quin materia ista primi elementi
continuo fluat uersus S, per partes polis A et B uicinas, non modo ex
uorticibus K /124/ et L, sed etiam ex pluribus aliis, qui non
exhibentur in hac figura; quia non omnes in eodem plano sunt
intelligendi, nec uerum eorum situm, nec magnitudinem, nec numerum
possum determinare. Non etiam /125/ dubium est, quin eadem materia
effluat ex S uersus uortices O et C, ac etiam uersus plures, sed
quorum nec situm, nec magnitudinem, nec numerum definio. Ut neque
definio, an eadem illa materia ex O et C statim reuertatur ad K et L,
an potius digrediatur ad multos alios uortices, a primo coelo
remotiores, antequam circulum sui motus absoluat.

[3.072] Quomodo moueatur materia, quae Solem componit.

Sed paulo diligentius est considerandum, quomodo ipsa moueatur in
spatio d e f g. Nempe illa eius pars, quae uenit ab A, recta pergit
usque ad d, ubi globulis secundi elementi occurrens, illos uersus B
propellit; eodemque modo alia pars, quae uenit a B, recta pergit usque
ad f, ubi occurrit globulis secundi elementi, quos repellit uersus
A. Et statim tam quae est uersus d, quam quae uersus f, reflectitur in
omnes partes uersus eclipticam e g, omnesque globulos secundi elementi
circumiacentes aequaliter pellit; ac denique per meatus, qui sunt
inter istos globulos circa eclipticam e g, uersus M et Y
elabitur. Praeterea, dum ista materia primi elementi proprio motu sic
recta fertur ab A et B uersus d et f, fertur etiam circulariter motu
totius uorticis circa axem AB, adeo ut singula eius ramenta lineas
spirales, siue in modum cochleae contortas, describant; quae spirales
postea, cum ad d et f peruenerunt, inde utrimque reflectuntur uersus
eclipticam eg. Et quia spatium defg maius est quam meatus, per quos
materia primi elementi in illud ingreditur, uel ex ipso egreditur,
idcirco semper ibi aliqua eius materiae pars manet, corpusque
fluidissimum componit, quod perpetuo circa axem fd se ipsum rotat.

[3.073] Varias esse inaequalitates in situ corporis Solis.

Notandumque est in primis, hoc corpus sphaericum /126/ esse
debere. Quamuis enim ob inaequalitatem uorticum non putandum sit,
omnino aequalem copiam materiae primi elementi summitti uersus S, a
uorticibus uicinis unius poli atque a uicinis alterius; nec etiam
/127/ istos uortices ita esse sitos, ut materiam illam in partes
directe oppositas mittant; nec alios uortices, primum coelum uersus
eius eclipticam tangentes, certum aliquem ipsius circulum, qui pro
ecliptica sumi possit, eodem modo respicere, materiamque ex S per
omnes partes istius circuli, aliasque ipsi uicinas egredientem, pari
facilitate in se admittere: non tamen inde ullae inaequalitates in
figura Solis argui possunt, sed tantum in eius situ, motu et
quantitate. Nempe si uis materiae primi elementi, uenientis a polo A
uersus S, maior sit quam uenientis a polo B, illa quidem materia
priusquam alterius occursu repelli possit, longius progredietur uersus
B, quam haec altera uersus A; sed ita longius progrediendo, eius uis
minuetur; ac iuxta leges naturae, se mutuo tandem ambae repellent illo
in loco, in quo earum uires erunt inter se plane aequales, atque ibi
corpus Solis constituent: quod proinde remotius erit a polo A, quam a
polo B. Sed non maiori ui pellentur globuli secundi elementi, in eius
circumferentiae parte d, quam in parte f, nec ideo circumferentia ista
minus erit rotunda. Item, si materia primi elementi facilius
egrediatur ex S uersus O, quam uersus C (illic scilicet liberius
spatium inueniendo), hoc ipso corpus S nonnihil accedet uersus O, et
isto accessu spatium interiectum minuendo, ibi tandem sistetur, ubi
uis erit utrimque aequalis. Atque ita, quamuis ad solos quatuor
uortices L, C, K, O, respiceremus, modo tantum eos supponamus esse
inter se inaequales, inde sequitur, Solem S, nec in spatio medio inter
O et C, nec etiam in medio inter L et K, esse debere. Maiorque adhuc
in eius situ inaequalitas potest intelligi /128/ ex eo, quod alii
plures uortices ipsum circumstent.

[3.074] Varias etiam esse in eius materiae motu.

Praeterea, si materia primi elementi, ueniens ex uorticibus K et L,
non secundum lineas tam rectas feratur [&] uersus S, quam uersus alias
aliquas partes, exempli /129/ causa, quae uenit ex K uersus e, quae
autem ex L uersus g: hinc fiet ut poli fd, circa quos tota Solis
materia uertetur, non sint in lineis rectis a K et L ad S ductis, sed
Australis f aliquanto magis uersus e accedat, et Borealis d uersus
g. Item, si linea recta SM, per quam materia primi elementi facillime
egreditur ab S uersus C, transeat per punctum circumferentiae fed,
uicinius puncto d quam puncto f; ac linea SY, per quam ista materia
praecipue tendit ab S uersus O, transeat per punctum circumferentiae
fgd, uicinius puncto f quam puncto d: hinc fiet ut e g Solis
ecliptica, siue planum in quo mouetur illa eius materia, quae maximum
circulum describit, paulo magis inclinetur a parte e uersus polum d,
quam uersus polum f, sed tamen non tantum quam linea recta SM; atque
ex parte g magis inclinetur uersus f quam uersus d, sed etiam non
tantum quam recta SY. Unde sequetur axem, circa quem tota Solis
materia uertitur, et cuius extremitates sunt poli fd, non esse lineam
accurate rectam, sed nonnihil [&] curuam siue inflexam; materiamque
istam aliquanto celerius gyrare inter e et d, uel inter f et g, quam
inter e et f, uel d et g; ac forte etiam, non omnino aequali
celeritate gyrare inter e et d, atque inter f et g.

[3.075] Eas tamen non impedire ne eius figura sit rotunda.

Quod tamen non potest impedire, ne ipsius corpus sit quam-proxime
rotundum: quia interim alius eius motus, a polis uersus eclipticam,
inaequalitates istas compensat. Eademque ratione, qua uidemus ampullam
uitream ex eo solo fieri rotundam, quod aÎr in eius materiam igne
liquefactam per tubum ferreum immittatur; quia nempe iste aÎr non
maiori ui ab /130/ ampullae orificio in eius fundum tendit, quam inde
in omnes alias partes reflectitur, et aeque facile illas omnes pellit:
ita materia primi elementi, corpus Solis per eius polos ingressa,
debet omnes globulos secundi /131/ elementi circumiacentes, aequaliter
undequaque repellere; non minus illos in quos oblique tantum
reflectitur, quam illos in quos directe impingit.

[3.076] De motu primi elementi, dum uersatur inter globulos secundi.

Notandum deinde materiam istam primi elementi, quamdiu uersatur inter
globulos secundi, habere quidem motum rectum, a polis AB ad Solem, et
a Sole ad eclipticam YM, ac circularem circa polos toti coelo AMBY
communem; sed praeterea etiam, maximam et praecipuam partem suae
agitationis impendere in minutiarum suarum figuris assidue mutandis,
ut omnes exiguos angulos, per quos transit, accurate possit
implere. Unde fit, ut eius uis, ualde diuisa, debilior sit; ac
singulae eius minutiae motibus globulorum secundi elementi sibi
uicinorum obsequantur, semperque paratae sint ad exeundum ex illis
angustiis, in quibus ad tam obliquos motus coguntur, atque ad recta
pergendum uersus quascumque partes. Eam autem materiam, quae est in
corpore Solis coaceruata, ualde multum [&] uirium ibi habere, propter
consensum suarum omnium partium in eosdem celerrimos motus, omnesque
illas suas uires impendere in globulis secundi elementi
circumiacentibus hinc inde propellendis.

[3.077] Quomodo Solis lumen non modo uersus Eclipticam, sed etiam
uersus polos se diffundat.

Atque ex his potest intelligi, quantum materia primi elementi conferat
ad illam actionem, in qua lucem consistere ante monuimus; et quomodo
illa actio non modo uersus eclipticam, sed etiam uersus polos in omnes
partes se diffundat. Nam primo, si putemus esse aliquod spatium in H,
sola materia primi elementi repletum, et tamen satis magnum ad unum
aut plures ex globulis secundi recipiendos, non /132/ dubium est quin,
uno et eodem temporis momento, globuli omnes contenti in cono dHf,
cuius basis est concauum hemisphaerium def, uersus illud
accedant. /133/

[3.078] Quomodo uersus Eclipticam se diffundat.

Iamque id supra ostensum est de globulis contentis in triangulo, cuius
basis erat semicirculus eclipticae solaris, quamuis nondum ulla actio
primi elementi spectaretur; sed nunc hoc ipsum de iisdem, simulque
etiam de reliquis in toto cono contentis, huius primi elementi ope
clarius patebit. Ea enim eius pars, quae corpus Solis componit, tam
globulos secundi elementi qui sunt uersus eclipticam e, quam etiam eos
qui sunt uersus polos d, f, ac denique omnes qui sunt in cono dHf,
uersus H propellit; neque enim ipsa maiori ui mouetur uersus e, quam
uersus d et f, aliasque partes intermedias: illa uero quae iam
supponitur esse in H, tendit uersus C, unde per K et L uersus S
tanquam in circulum regrediatur. Ideoque non impedit ne globuli isti
ad H accedant, et eorum accessu spatium quod prius ibi erat, corpori
Solis accrescat, impleaturque materia primi elementi, a centris K, L,
et similibus eo confluente.

[3.079] Quam facile ad motum unius exigui corporis, alia quammaxime ab
eo remota moueantur.

Quin ipsa potius ad hoc iuuat; cum enim omnis motus tendat in lineam
rectam, materia maxime agitata in H existens, magis propendet ad inde
egrediendum quam ad remanendum: quo enim spatium in quo uersatur est
angustius, eo magis inflectere cogitur suos motus. Et idcirco minime
mirum esse debet, quod saepe, ad motum alicuius minutissimi corporis,
alia corpora, per quantumuis magna spatia diffusa, simul moueantur;
nec proinde etiam, cur non tantum Solis, sed et Stellarum quam-maxime
remotarum, actio ad terram usque in minimo temporis momento
perueniat. /134/

[3.080] Quomodo lumen Solis tendat uersus polos.

Si deinde putemus spatium N sola materia primi elementi plenum esse,
facile intelligemus omnes globulos secundi, qui continentur in cono
gNe, a materia primi, quae, in Sole existens, a d uersus f, simulque
/135/ uersus totum hemisphaerium e f g, magna ui mouetur, eo uersus
pelli debere, quamuis ex se ipsis nullam forte habeant propensionem ad
istum motum; neque enim etiam ei repugnant, ut neque materia primi
elementi, quae est in N; ipsa enim paratissima est ad eundum uersus S,
ibique spatium implendum, quod, ex eo quod globuli hemisphaerii
concaui efg uersus N ferentur, corpori Solis accrescet. Nec ulla est
difficultas, quod, uno et eodem tempore, globuli secundi elementi ab S
uersus N, et materia primi ab N uersus S, tanquam motibus contrariis
debeant ferri: cum enim haec materia primi non transeat nisi per illa
angustissima interualla, quae globuli secundi non replent, eius motus
ab ipsis non impeditur; ut neque uidemus in illis horologiis, quibus
clepsydrarum loco nunc utimur, arenam ex uase superiori descendentem
impedire quominus aÎr ex inferiori per interstitia eius granulorum
adscendat.

[3.081] An aequalis sit eius uis in polis et in ecliptica.

Quaeri tantum potest, an tanta ui pellantur globuli contenti in cono
eN g uersus N, a sola materia Solis, quam globuli fHd uersus H ab
eadem materia Solis, ac simul a proprio motu; quod non uidetur, si H
et N ab S aequidistent. Sed quemadmodum, ut iam notatum est, minor est
distantia uersus polos, inter Solem et circumferentiam coeli quod
illum ambit, quam uersus eclipticam: ita tunc ad summum illa uis esse
potest aequalis, cum eadem est proportio inter lineas HS et NS, quae
est inter MS et AS. Unumque tantum habemus in natura phaenomenum, ex
quo eius rei /136/ experimentum capi possit: nempe, cum forte aliquis
Cometa tantam coeli partem pererrat, ut primo uisus in ecliptica,
uideatur deinde uersus unum ex polis, ac postea rursus in ecliptica;
tunc enim habita ratione /137/ eius distantiae, potest aestimari, an
eius lumen (quod a Sole esse infra ostendam), caeteris paribus, maius
appareat uersus eclipticam quam uersus polum.

[3.082] Globulos secundi elementi Soli uicinos minores esse, ac
celerius moueri quam remotiores, usque ad certam distantiam, ultra
quam sunt omnes magnitudine aequales, et eo celerius mouentur, quo
sunt a Sole remotiores.

Superest adhuc notandum, circa globulos secundi elementi, eos qui
proximi sunt centro cuiusque uorticis, minores esse ac celerius
moueri, quam illos qui paulo magis ab eo distant, idque usque ad
certum terminum, ultra quem superiores inferioribus celerius mouentur,
et quantum ad magnitudinem, sunt aequales. Ut hic, exempli causa, in
primo coelo putandum est, omnium minutissimos globulos secundi
elementi esse iuxta superficiem Solis defg, et paulo remotiores
gradatim esse maiores, usque ad superficiem sphaeroidis HNQR, ultra
quam omnes sunt aequales; atque illos qui sunt in hac superficie HNQR,
omnium tardissime moueri; adeo ut forte globuli H, Q, triginta annos
uel etiam plures impendant in absoluendo uno circuitu circa polos A,
B, superiores autem uersus M et Y, itemque inferiores uersus e et g
celerius moueantur, et tam supremi quam infimi, circuitus suos intra
paucas hebdomadas absoluant.

[3.083] Cur remotissimi celerius moueantur quam aliquanto minus
remoti.

Et primo quidem, quod superiores uersus M et Y celerius ferri debeant,
quam inferiores uersus H et Q, facile demonstratur. Ex eo enim quod
supposuerimus, omnes in principio fuisse magnitudine aequales (ut par
fuit, quia nullum habuimus ipsarum inaequalitatis argumentum), et quod
spatium in quo tanquam in uortice circulariter aguntur, non sit
accurate rotundum; tum /138/ quia alii uortices circumiacentes non
sunt aequales, tum etiam quia illud debet esse angustius, e regione
centri cuiusque ex istis uorticibus uicinis, quam e regione aliarum
eius partium: necesse est ut aliquando quaedam ex ipsis celerius quam
aliae moueantur, cum nempe ordinem debent mutare, ut ex uia latiori
transeant in angustiorem. Sic, exempli causa, duo globi qui sunt inter
puncta A et B, non possunt transire inter duo uiciniora C et D, nisi
unus alium praecedat; et manifestum est eum qui praecedit, altero
celerius moueri. Deinde, quia omnes globuli primi coeli tota sua ui
recedere conantur a centro S, statim atque aliquis ex ipsis celerius
quam uicini mouetur, ille, hoc ipso maiorem habens uim, magis a centro
illo recedit; et ita semper superiores illi sunt qui celerius
mouentur. Quanta autem sit ista eorum celeritas, sola experientia
docere potest; nullamque habemus eius experientiam, nisi in Cometis,
quos ex uno coelo in aliud migrare infra ostendam; ut neque possumus
determinare tarditatem circuli HQ, nisi ex motu Saturni, quem in illo
uel infra illum esse demonstrabo.

[3.084] Cur solis proximi celerius etiam ferantur, quam paulo
remotiores.

Quod uero, infra terminum HQ, globuli propiores centro S celerius
circulum suum absoluant quam remotiores, /139/ probatur ex
circumuolutione materiae solaris, omnem illam coeli partem sibi
uicinam secum rapientis: neque enim potest dubitari, cum ipsa sit
celerrime agitata, et semper aliquid sui per angustos meatus, /140/
qui sunt inter globulos secundi elementi, uersus eclipticam emittat et
uersus polos recipiat, quin habeat uim secum rapiendi globulos istos
usque ad certam distantiam. Huiusque distantiae terminum designamus
ellipsi HNQR, non circulo: quamuis enim Sol sit sphaericus, ac non
minori ui pellat materiam coeli circumiacentem uersus polos quam
uersus eclipticam, illa actione in qua eius lucem consistere diximus,
non potest tamen idem intelligi de hac altera actione, qua istam coeli
materiam secum in orbem rapit, quia pendet a solo eius motu circulari
circa suum axem; qui motus procul dubio potentior est in ecliptica,
quam uersus polos; et ideo hic H et Q magis distare debent ab S, quam
N et R. Atque hinc infra ratio reddetur, cur Cometarum caudae
aliquando rectae, aliquando curuae appareant.

[3.085] Cur iidem Solis proximi, sint remotioribus minores.

Cum autem hic, intra terminum HQ, inferiores globuli materiae
coelestis celerius moueantur quam superiores, debent etiam esse
minores; si enim essent maiores uel aequales, hoc ipso haberent plus
uirium, ideoque superiores euaderent. Sed ubi semel contingit, aliquem
tanto esse minorem iis qui supra ipsum sunt, ut magis ab iis
magnitudine superetur, quam illos celeritate superet, semper postea
illis inferior manere debet. Etsi uero globulos istos in principio
quam accuratissime aequales a Deo factos fuisse supponamus, fieri
tamen non potuit, lapsu temporis, ob inaequalitatem spatiorum quae
percurrunt, et inaequalitatem eorum /141/ motus inde ortam, ut paulo
ante demonstratum est, quin aliqui aliis minores euaderent, iique
essent satis multi ad spatium HNQR implendum. Neque enim /142/
consideramus hoc spatium, cum magnitudine totius uorticis AYBM
comparatum, nisi tanquam admodum paruum; ut etiam magnitudo Solis, ad
ipsum comparata, perexigua est intelligenda; quamuis ista eorum
proportio non potuerit hic in figura exhiberi, quia nimis uasta esse
debuisset. Notandum etiam est uarias esse alias inaequalitates in
motibus partium coeli, praesertim earum quae sunt inter S et H uel Q,
de quibus paulo post commodius agetur.

[3.086] Globulos secundi elementi uariis modis simul moueri, quo fit
ut plane sphaerici reddantur.

Denique non est omittendum, materiam primi elementi, uenientem ex
uorticibus K,L, et similibus, praecipue quidem ferri uersus Solem, sed
plurimas tamen etiam eius partes per totum uorticem AYBM dispergi,
atque inde ad alios C, O, et similes transire, ac fluendo circa
globulos secundi elementi, efficere ut ipsi tum circa propria centra,
tum forte etiam aliis modis moueantur. Cumque sic isti globuli non una
tantum ratione, sed multis diuersis eodem tempore agitentur, hinc
clare percipitur ipsos, cuiuscumque figurae fuerint in principio, nunc
debere esse plane sphaericos, non instar cylindri, aut cuiusuis
sphaeroidis, una tantum ex parte rotundos.

[3.087] Varios esse gradus celeritatis in minutiis primi elementi.

Postquam autem naturam primi et secundi elementi sic utcumque
explicuimus, ut tandem de tertio agere possimus, considerandum est,
materiam primi non esse aequaliter agitatam secundum omnes suas
minutias, sed saepe in perexigua eius quantitate innumeros reperiri
diuersos gradus celeritatis. Quod perfacile demonstratur, tum ex modo
quo eius generationem supra descripsimus, tum etiam ex continuo eius
usu: /143/ finximus enim eam genitam esse ex eo, quod particulae
secundi elementi, nondum sphaericae, sed angulosae, ac totum spatium
in quo erant implentes, moueri non potuerint, quin earum anguli
attererentur, ac minutiae, ab iis attritu isto separatae, figuras suas
diuersimode mutarent, pro ratione diuersi loci occupandi, sicque primi
elementi formam assumerent; nuncque adhuc eodem modo putamus, illud
primum elementum inseruire implendis omnibus spatiorum angustiis, quae
circa alia corpora reperiuntur. Unde manifestum est unasquasque ex
eius minutiis maiores initio non fuisse quam anguli particularum ex
quibus exscindebantur; siue quam spatium, quod tres globuli, se mutuo
contingentes, in medio sui relinquunt; atque ideo quasdam ex ipsis
plane indiuisas manere potuisse, dum aliae interim egredientes ex
angustis spatiis, quorum figura mutabatur magis et magis, indefinite
diuidi debuerunt. Sint, exempli causa, tres globuli A, B, C, quorum
duo primi A et B, se mutuo tangentes in G, circa propria centra tantum
uertantur, dum interim tertius C, tangens primum in E, uoluetur supra
ipsum ab E uersus I, donec puncto D tangat secundum in puncto F:
manifestum est materiam primi elementi, quae continetur in spatio
triangulari FGI, siue ex pluribus ramentis constet, siue tantum ex
uno, posse interim manere immotam; sed illam quae est in spatio FIED
necessario moueri, et nullum tam exiguum eius ramentum inter puncta D
et F posse designari, quod non sit maius eo /144/ quod inde aufertur
singulis momentis. Quia globulus C, accedendo ad B, efficit ut linea
DF transeat per innumeros diuersos gradus breuitatis.

[3.088] Eas eius minutias quae minimum habent celeritatis, [&] facile
id ipsum quod habent aliis transferre, ac sibi mutuo adhaerere.

Sic igitur in materia primi elementi, quaedam sunt ramenta reliquis
minus diuisa, et minus celeriter agitata; quae cum supponantur excisa
fuisse ex angulis particularum secundi, cum nondum in globulos
tornatae erant, et omnia spatia sola implebant, non possunt non habere
figuras ualde angulosas, et ad motum ineptas. Unde fit ut facile sibi
mutuo adhaereant, magnamque partem suae agitationis transferant in
illa alia ramenta, quae minutissima sunt, et celerrime
agitantur. Quia, iuxta leges naturae, maiora corpora, caeteris
paribus, facilius id quod habent agitationis in minora transferunt,
quam nouam ullam agitationem ab istis aliis recipiant.

[3.089] Tales minutias sibi mutuo adhaerentes, praecipue inueniri in
ea materia primi elementi, quae a polis ad centra uorticum fertur.

Et quidem talia ramenta praecipue reperiuntur in ea materia primi
elementi, quae a polis uersus medium coeli secundum lineas rectas
mouetur: eius enim partes quamminimum agitatae sufficiunt ad istum
motum rectum, non autem ad alios magis obliquos et uarios, qui fiunt
in aliis locis; ex quibus idcirco expelli solent in uiam istius motus
recti, et ibi congregantur in exiguas massas, quarum figuram hic uelim
diligenter considerari.

[3.090] Qualis sit figura istarum minutiarum, quae particulae striatae
deinceps uocabuntur.

Nempe, cum saepe transeant per angusta illa spatia triangularia, quae
in medio trium globulorum secundi elementi, se mutuo tangentium,
reperiuntur, debent induere figuram in sua latitudine et profunditate
triangularem. Quantum autem ad longitudinem, non facile /145/ est
ipsam determinare, quia non uidetur ab alia causa pendere, quam a
copia materiae ex qua istae massulae conflantur; sed sufficit illas
concipere tanquam exiguas columnas, tribus striis in modum cochlearum
intortis excauatas, ita ut gyrando transire possint per illos angustos
meatus, figuram habentes trianguli curuilinei FGI, qui semper inter
tres globulos secundi elementi se mutuo tangentes reperiuntur. Quippe
ex eo quod sint oblongae, ac motu celerrimo transeant inter istos
globulos secundi elementi, dum interim ipsi alio motu circa polos
coeli rotantur, clare intelligitur illarum strias in modum cochlearum
debere esse intortas; et quidem magis uel minus intortas, prout
transeunt per partes axi uorticis remotiores aut uiciniores: quia
globuli secundi elementi celerius in illis quam in istis rotantur, ut
ante dictum est.

[3.091] Istas particulas ab oppositis polis uenientes, contrario modo
esse intortas.

Ac etiam ex eo quod ipsae ueniant uersus medium coeli ex partibus
contrariis, unae scilicet ab Australi, aliae a Boreali, dum interim
totus uortex circa suum axem in unas et easdem partes mouetur:
manifestum est illas quae ueniunt a polo Australi, non in easdem
partes debere intortas esse, ac illas quae ueniunt a polo Boreali, sed
plane in contrarias. Quod animaduersione ualde dignum puto, quia hinc
uires magnetis infra explicandae praecipue dependent.

[3.092] Tres tantum strias in ipsis esse.

Sed ne quis forte existimet, me sine ratione affirmare, tres tantum
strias in istis primi elementi particulis esse posse, cum tamen
globuli secundi non ita /146/ semper omnes se mutuo possint
contingere, ut tantum triangularia spatia circa se relinquant, uelim
hic notari, alia quaeuis loca ampliora, quae inter globulos istos
saepe reperiuntur, habere semper suos angulos plane aequales iis
trianguli FGI, ac, quantum ad caetera, esse in perpetua mutatione:
adeo ut particulae striatae primi elementi, per illa transeuntes, eam
etiam figuram quam descripsimus, debeant induere. Nam, exempli causa,
quatuor globuli A, B, C, H, se tangentes in punctis K, L, G, E,
relinquunt in medio sui spatium quadrangulare, cuius quisque angulus
est omnino aequalis unicuique ex angulis trianguli FGI; cumque quatuor
isti globuli mouentur, spatium istud assidue figuram mutat, fitque
nunc quadratum, nunc oblongum, ac etiam interdum in duo alia spatia
triangularia diuiditur; unde fit ut materia primi elementi minus
agitata, quae in eo exsistit, ad unum uel duos ex eius angulis debeat
confluere, ac residuum spatii relinquerem ateriae mobiliori, et
figuras suas facilius mutanti, ut eas ad omnes istorum globulorum
motus accommodet. Atque si forte unum ex eius ramentis, in uno ex
istis angulis existens, extendat se ibi uersus partem illi angulo
oppositam, ultra spatium aequale triangulo FGI, debebit inde expelli,
ac proinde imminui, cum accidet ut tertius globulus tangat duos illos,
qui angulum in quo uersatur conficiunt. Nempe, si materia minus
agitata, occupans angulum G, extendat se uersus D ultra lineam FI,
inde extrudetur a globulo C, atque eatenus minuetur, cum hic globulus
C accedet ad B, /147/ ut claudat triangulum GFI. Et quia particulae
primi elementi, quae in eo maximae sunt, et reliquis minus agitatae,
per longos coeli tractus transeundo, non possunt non saepe ita uersari
inter tres globulos ad se inuicem accedentes, non uidentur posse
induere ullam figuram determinatam, et aliquandiu in ipsis
permanentem, praeter illam quam descripsimus.

[3.093] Inter particulas striatas, et omnium minutissimas, uarias esse
aliarum magnitudines in primo elemento.

Etsi autem hae particulae oblongae ac striatae ualde differant a
reliqua materia primi elementi, non tamen illas ab hac distinguimus,
quandiu tantum inter globulos secundi uersantur: tum quia nullum
peculiarem earum effectum ibi aduertimus; tum etiam, quia multas
alias, non multo minores, nec celerius agitatas, in ea contineri
arbitramur, ita ut inter omnium minutissimas et istas striatas,
innumeri sint aliarum gradus, ut facile ex inaequalitate uiarum quas
perlabuntur, agnosci potest.

[3.094] Quomodo ex iis maculae in Solis uel stellarum superficie
generentur.

Sed quando materia ista primi elementi ad corpus Solis alteriusue
sideris peruenit, ibi omnes eius minutiae maxime agitatae, cum nullis
globulorum secundi elementi obicibus impediantur, in similes motus
consentire laborant. Unde fit ut illae striatae, nec non etiam aliae
multae paulo minores, quae ob figuras nimis angulosas, molemue nimis
magnam, tantam agitationem refugiunt, ab aliis minutissimis
separentur, ac sibi mutuo facile adhaerentes, propter inaequalitatem
suarum figurarum, moles aliquando permagnas componant, quae, intimae
coeli superficiei contiguae, sideri ex quo emerserunt adiunguntur, et
ibi resistentes illi actioni, in qua uim luminis consistere supra
diximus, /148/ similes sunt illis maculis quae in Solis superficie
conspici solent. Eadem enim ratione, qua uidemus aquam liquoresque
alios quoscumque, cum igni admoti efferuescunt, atque aliquas
particulas diuersae a reliquis naturae ac minus ad motum aptas in se
continent, densam spumam ex particulis istis conflatam emittere, quae
supra ipsorum superficiem natare, figurasque admodum irregulares et
mutabiles habere solet: ita perspicuum est materiam Solis, utrimque ex
eius polis uersus eclipticam ebullientem, debere particulas suas
striatas, aliasque omnes quae facile sibi mutuo adhaerent, ac
difficulter communi ipsius motui obsequuntur, ex se tanquam spumam
expellere.

[3.095] Hinc cognosci praecipuas harum macularum proprietates.

Atque hinc facile est cognoscere, cur Solis maculae non soleant
apparere circa eius polos, sed potius in partibus eclipticae uicinis;
et cur figuras habeant ualde uarias et incertas; et denique cur in
orbem circa Solis polos, si non tam celeriter quam eius substantia,
saltem simul cum ea parte coeli quae illi proxima est, moueantur.

[3.096] Quomodo istae maculae dissoluantur, ac nouae generentur.

At uero, quemadmodum plerique liquores eandem spumam, quam initio
efferuescendo emittunt, rursus postea diutius ebulliendo resorbent et
absumunt: ita putandum est, eadem facilitate qua materia macularum e
corpore Solis emergit, atque in eius superficie cumulatur, paulo post
etiam imminui, et partim in eius substantiam refundi, partimque per
coelum uicinum dispergi. (Non enim ex toto Solis corpore, sed tantum
ex materia quae recens in illum ingressa est, maculae istae
formantur.) Ac reliqua materia quae diutius /149/ in eo permansit,
iamque, ut ita loquar, excocta est et defaecata, summa ui semper
gyrans, partim eas quae iam factae sunt abradit, dum interim alia in
parte nouae generantur ex noua materia Solem ingrediente: unde fit ut
non omnes in iisdem locis appareant. Et sane tota Solis superficies,
partibus circumpolaribus exceptis, materia ex qua componuntur tegi
solet. Atqui maculae tantum esse dicuntur, ubi materia illa est tam
densa et stipata, ut uim luminis a Sole uenientis notabiliter
obtundat.

[3.097] Cur in quarundam extremitate colores iridis appareant.

Praeterea potest contingere, ut maculae istae, cum sunt paulo
crassiores et densiores, prius in sua circumferentia quam in medio
atterantur a puriore materia Solis eas circumfluente; sicque ut
extremitates earum circumferentiae, in acutum desinentes, eius lumini
peruiae sint: unde sequitur ipsas ibi Iridis coloribus pingi debere,
ut antehac de prismate uitreo in Meteoris, cap 8, explicui. Et tales
aliquando colores in illis obseruantur.

[3.098] Quomodo maculae in faculas uertantur, uel contra.

Saepe etiam contingit, ut materia Solis, circa maculas istas fluendo,
supra ipsarum extremitates assurgat; tuncque, inter illas et coeli
uicini superficiem intercepta, cogitur ad motum solito celeriorem:
eodem modo quo fluminum rapiditas semper est maior in locis uadosis et
angustis, quam in latis et profundis. Unde sequitur Solis lumen ibi
aliquanto fortius esse debere. Atque ita maculae in faculas conuerti
solent, hoc est, quaedam solaris superficiei partes, quae prius aliis
erant obscuriores, postea fiunt lucidiores. Ac uice uersa faculae in
maculas mutari uidentur, cum, his /150/ una ex parte in subtiliorem
Solis materiam demersis, magna copia nouae materiae alia ex parte
ipsis accedit et adhaeret.

[3.099] In quales particulas maculae dissoluantur.

Cum autem istae maculae dissoluuntur, non abeunt in minutias plane
similes iis ex quibus fuerant conflatae: sed partim in tenuiores, ac
simul solidiores, siue figuras minus angulosas habentes; quo nomine ad
motum sunt aptiores, et ideo facile per meatus, qui sunt inter
globulos coeli circumiacentis, uersus alios uortices tendunt; partim
in tenuissimas, quae ex aliarum angulis erasae, uel in purissimam
Solis substantiam conuertuntur, uel abeunt etiam uersus coelum; partim
denique in crassiores, quae ex pluribus striatis, aliisue simul
iunctis compositae, uersus coelum expelluntur, ubi, cum sint nimis
magnae ad transeundum per illos angustos meatus, quos globuli secundi
elementi circa se relinquunt, ipsa etiam globulorum istorum loca
subingrediuntur, et quia figuras habent ualde irregulares et ramosas,
non tam facile ac illi globuli moueri possunt.

[3.100] Quomodo ex ipsis aether circa Solem et stellas
generetur. Huncque aetherem et istas maculas ad tertium elementum
referri.

Sed sibi mutuo nonnihil adhaerentes, componunt ibi magnam quandam
molem, rarissimam, et aÎri (siue potius aetheri) terrae circumfuso
non absimilem, quae a sole circumquaque forte usque ad sphaeram
Mercurii, uel etiam ultra illam, se extendit. Nec tamen aether iste in
immensum crescere potest, etiamsi nouae semper particulae ex macularum
dissolutione ipsi accedant, quia globulorum secundi elementi per illud
et circa illud continua agitatio facile potest totidem alias
dissoluere, ac rursus in materiam primi elementi conuertere. Quippe
omnes Solis aliorumque siderum /151/ maculas, ut et totum aetherem
ipsis circumfusum, quoniam eius partes ad motum minus aptae sunt quam
globuli secundi elementi, ad tertium elementum referimus.

[3.101] Macularum productionem et dissolutionem a causis ualde
incertis pendere.

Sed uero macularum productio uel dissolutio a tam minutis et tam
incertis causis dependet, ut minime sit mirandum, si quando nullae
prorsus in Sole appareant, uel si e contra nonnunquam sint tam multae,
ut totum eius lumen obscurent. Ex hoc enim quod pauca aliqua ex
ramentis primi elementi sibi inuicem adhaerescant, fit unius maculae
rudimentum, cui facile postea plura alia iunguntur, quae, nisi in
priora illa impingendo partem suae agitationis amitterent, sibi mutuo
non possent adhaerere.

[3.102] Quomodo eadem macula totum aliquod sidus tegere possit.

Notandumque est maculas istas, cum primum generantur, esse corpora
mollissima et rarissima, ideoque facile frangere impetum ramentorum
primi elementi, quae in ipsas impingunt, et illa sibi
adiungere. Paulatim autem postea interiorem earum superficiem,
continuo motu substantiae solaris cui contigua est, non tantum abradi
et perpoliri, sed etiam condensari et indurari, alia interim earum
superficie, quae coelo obuersa est, molli et rara remanente. Ideoque
ipsas non facile dissolui, ex eo quod materia Solis interiorem earum
superficiem lambat, nisi simul etiam earum oras circumfluat et
transcendat, sed contra potius semper augeri, quamdiu istae earum
orae, supra Solis superficiem eminentes, eius materiae occursu non
densantur. Hincque potest contingere, ut aliquando una et eadem macula
supra totam superficiem alicuius sideris se extendat, /152/ ibique diu
permaneat, priusquam dissolui possit.

[3.103] Cur Sol aliquando uisus sit obscurior; et cur quarundam
stellarum magnitudines apparentes mutentur.

Sic referunt quidam historici, Solem aliquando per plures dies
continuos, aliquando etiam per integrum annum, solito pallidiorem,
Lunae instar, sine radiis lucem tristem praebuisse. Notarique potest
multas stellas nunc minores maioresue apparere, quam olim ab
Astronomis descriptae sunt. Cuius non alia ratio esse uidetur, quam
quod pluribus paucioribusue maculis earum lux obtundatur.

[3.104] Cur aliquae fixae dispareant, uel ex improuiso appareant.

Quinetiam fieri potest, ut aliquod sidus tot et tam densis maculis
inuoluatur, ut uisum nostrum prorsus effugiat: sicque olim Pleiades
numeratae sunt septem, quae iam sex tantum conspiciuntur. Itemque
fieri potest, ut aliquod sidus, nobis antea non uisum, breuissimo
tempore atque ex improuiso, magna luce affulgeat. Nempe, si totum eius
corpus ingenti et crassa macula fuerit hactenus contectum, iamque
accidat ut materia primi elementi, solito copiosius ad illud affluens,
supra exteriorem istius maculae superficiem se diffundat, breuissimo
tempore totam conteget; atque tunc istud sidus non minorem lucem ex se
emittet, quam si nulla plane macula inuolueretur. Potestque postea,
uel diu aeque fulgidum remanere, uel paulatim rursus obscurari. Sicque
contigit, in fine anni 1 5 7 2, quandam stellam, prius non uisam, in
signo Cassiopeiae apparuisse, quae maximam initio habuit lucem, et
sensim postea obscurata, initio anni 1 5 7 4 disparuit. Ac etiam aliae
nonnullae in coelo iam lucent, quae olim non apparebant: quarum rerum
causa hic fusius est explicanda. /153/

[3.105] Multos esse meatus in maculis, per quos libere transeunt
particulae striatae.

Sit, exempli causa, sidus I circumquaque tectum macula defg, quae non
potest esse tam densa, quin poros siue meatus habeat permultos, per
quos omnis materia primi elementi, etiam illa quae constat particulis
striatis supra descriptis, transire possit. Cum enim in principio suae
generationis fuerit mollissima et rarissima, tales pori facile in ipsa
formati sunt; cumque postea densabatur, particulae istae striatae,
aliaeque primi elementi, continuo per illos transeundo, non
permiserunt ut plane clauderentur; sed tantum eousque angustati sunt,
ut nullae materiae particulae, striatis primi elementi crassiores,
uiam per ipsos habere possint; ac etiam ut ii meatus, qui particulas
striatas ab uno polo uenientes admittunt, non aptae sint ad easdem, si
regrederentur, nec etiam ad illas /154/ quae ueniunt ab alio polo et
contrario modo sunt intortae, recipiendas.

[3.106] Quae sit dispositio istorum meatuum, et cur particulae
striatae per illos retrogredi non possint.

Nempe particulae striatae primi elementi, uenientes non ab uno aliquo
puncto duntaxat, sed a tota coeli regione quae est uersus polum A, et
tendentes non uersus unicum punctum I, sed uersus totum medium coeli
HIQ, formant sibi meatus in macula defg, secundum lineas rectas axi fd
parallelas, uel nonnihil utrimque uersus d conuergentes, horumque
meatuum aditus in tota eius superficiei medietate efg sparsi sunt, et
exitus in alia medietate edg: ita scilicet ut particulae striatae,
uenientes a parte A, facile quidem ipsos ingredi possint per partem
efg, et egredi per aduersam edg, non autem unquam regredi per hanc
edg, nec egredi per efg. Quia, cum tota ista macula non constet nisi
ex ramentis primi elementi minutissimis, quae, sibi mutuo adhaerentia,
quosdam quasi ramulos componunt, particulae striatae, uenientes a
parte f, istorum ramulorum extremitates, sibi in meatibus istis
occurrentes, inflectere debuerunt uersus d; ideoque, si per eosdem
meatus eis esset regrediendum a d uersus f, istae ramulorum
extremitates nonnihil assurgentes ipsarum transitum
impedirent. Eodemque modo particulae striatae, uenientes a parte B,
meatus alios sibi excauarunt, quorum ingressus in tota superficie edg
sparsi sunt, et egressus in aduersa efg.

[3.107] Cur etiam quae ueniunt ab uno polo, non transeant per eosdem
meatus, quam quae ueniunt ab alio.

Notandumque est istos etiam meatus cochlearum instar esse excauatos,
ad formam particularum striatarum quas admittunt, ideoque illos qui
unis patent, non patere aliis a polo opposito uenientibus, et
contrario modo intortis. /155/

[3.108] Quomodo materia primi elementi per istos meatus fluat.

Ita igitur materia primi elementi utrimque ex polis per istos meatus
ad sidus I potest peruenire; ac quia eius particulae striatae caeteris
sunt crassiores, ideoque maiorem habent uim ad pergendum secundum
lineas rectas, non solent in eo manere, sed ingressae per f, protinus
egrediuntur per d, atque ibi occurrentes globulis secundi elementi,
uel materiae primi a B uenienti, non possunt ulterius pergere secundum
lineas rectas, sed, in omnes partes reflexae, per aetherem circumfusum
xx uersus hemisphaerium efg reuertuntur; et quotquot ingredi possunt
meatus maculae, uel macularum, quae ibi sidus istud tegunt, per illos
rursus progrediuntur ab f ad d; sicque assidue per medium sidus
transeundo, et per aetherem circumfusum /156/ redeundo, quendam ibi
quasi uorticem componunt. Quae uero ab istis meatibus capi non
possunt, uel occursu particularum huius aetheris dissoluuntur, uel per
partes uicinas eclipticae QH in coelum abire coguntur. Quippe notandum
est particulas striatas, quae singulis momentis ad superficiem sideris
I appellunt, non esse tam multas, ut repleant omnes meatus ad mensuram
suam excauatos in maculis efg: quia etiam in coelo non replent omnia
interualla, quae sunt inter globulos secundi elementi; sed magna copia
subtilioris materiae illis admixta esse debet, propter uarios istorum
globulorum motus; quae materia subtilior cum ipsis ingrederetur istos
meatus, nisi particulae striatae, ab alio sideris hemisphaerio
reflexae, maiorem haberent uim ad illos occupandos. Quae uero hic de
particulis striatis per hemisphaerium efg ingredientibus sunt dicta,
de iis etiam quae ingrediuntur per hemisphaerium edg sunt
intelligenda: quod nempe sibi alios meatus, a prioribus plane
diuersos, excauarint, per quos semper plurimae fluunt a d uersus f in
sidere I ac maculis ipsum circumdantibus; et deinde, in omnes partes
reflexae, per aetherem xx reuertuntur ad d, cum interim tot
dissoluuntur, uel exeunt uersus eclipticam, quot nouae a polo B
accedunt.

[3.109] Quod alii etiam meatus illos decussatim intersecent.

Residuum autem materiae primi elementi, quod in spatio I continetur,
circa axem fd gyrando, semper inde recedere conatur; ideoque quosdam
exiguos meatus sibi ab initio formauit, semperque postea conseruat in
macula defg, qui priores decussatim intersecant, et per quos aliquid
istius materiae solet effluere, /157/ quia semper aliquid per priores,
simul cum particulis striatis, ingreditur. Cum enim omnes maculae
partes sibi inuicem adhaereant, non potest circumferentia defg nunc
maior fieri, nunc minor: ideoque semper aequalis quantitas materiae
primi elementi debet in sidere I contineri.

[3.110] Quod lumen stellae per maculam uix possit transire.

Et ideo etiam illa uis, in qua lumen consistere supra diximus, uel
nulla prorsus in ipso, uel non nisi admodum debilis esse potest. Nam,
quatenus eius materia circa axem fd rotatur, uis omnis qua recedere
conatur ab isto axe, in macula frangitur, et ad globulos secundi
elementi non pertingit; nec etiam illa, qua eius particulae striatae,
ab uno polo uenientes, recta uersus alium tendunt, quicquam potest
praestare: non modo /158/ quia istae particulae ualde exiguae sunt,
respectu globulorum coelestium in quos impingunt, ac etiam aliquanto
tardius, quam reliqua materia primi elementi, mouentur; sed praecipue
quia illae quae ab uno polo ueniunt, non magis istos globulos in unam
partem propellunt, quam aliae, ex alio polo uenientes, in aduersam.

[3.111] Descriptio stellae ex improuiso apparentis.

Materia autem coelestis in toto uortice, hoc sidus I circumiacente,
comprehensa, suas interim uires potest retinere, quamuis forte illae
non sufficiant ad sensum luminis in oculis nostris excitandum:
fierique potest ut interim iste uortex praeualeat aliis uorticibus
sibi uicinis, et fortius illos premat quam ab ipsis prematur. Unde
sequeretur sidus I augeri debere, nisi macula defg, illud
circumscribens, id impediret. Nam, si iam circumferentia uorticis I
sit AYBM, putandum est eius globulos, circumferentiae isti proximos,
eandem habere uim ad progrediendum ultra ipsam, uersus alios [&]
uortices circumpositos, ac globulos horum uorticum ad progrediendum
uersus I, non maiorem nec minorem: haec enim unica ratio est, cur eius
circumferentia ibi potius quam alibi terminetur. Si autem, caeteris
immutatis, contingat ut minuatur illa uis, qua, exempli causa, materia
uorticis O tendit uersus I (hocque uariis ex causis potest contingere,
ut si eius materia in alios uortices transeat, uel multae maculae
circa sidus in O existens generentur, etc), necesse est, ex legibus
naturae, ut globuli uorticis I, qui sunt in circumferentia Y, ultra
ipsam pergant uersus P; et quia reliqui omnes, qui sunt inter I et Y,
eo uersus etiam tendunt, inde augeretur spatium in quo est sidus I,
nisi macula /159/ defg ipsum terminaret; sed quia haec macula non
permittit illud augeri, globuli coelestes ei proximi paulo maiora
solito interualla circa se relinquent, et plus materiae primi elementi
in iis interuallis continebitur, quae, quandiu in ipsis erit dispersa,
non magnas uires habere potest. Si autem contingat particulas primi
elementi, per poros maculae exeuntes et in globulos illos impingentes,
uel aliam quamuis causam, aliquos ex istis globulis a maculae
superficie seiungere, materia primi elementi, spatium intermedium
statim replens, satis uirium habebit ad alios globulos istis uicinos
ab eadem maculae superficie seiungendos; et quo plures ab illa ita
seiunget, eo plus uirium acquiret: ideoque breuissimo tempore, ac
tanquam in momento, supra totam istam superficiem se diffundet; /160/
ibique non aliter gyrans, quam ea quae intra maculam continetur, non
minori ui pellet globulos coeli circumpositos, quam eosdem pelleret
ipsum sidus I, si nulla macula illud inuoluens eius actionem
impediret: atque ita magna luce ex improuiso fulgebit.

[3.112] Descriptio Stellae paulatim disparentis.

Iam uero, si forte contingat, istam maculam esse tam tenuem et raram,
ut a materia primi elementi, supra eius exteriorem superficiem sic
effusa, dissoluatur, non facile postea sidus I rursus disparebit: ad
hoc enim opus esset, ut noua macula ipsum totum rursus inuolueret. Sed
si crassior sit quam ut ita queat dissolui, densabitur exterior eius
superficies, ob impulsum /161/ materiae ipsam circumfluentis: atque
interim si mutentur causae, ob quas prius minuta fuerat illa uis, qua
materia uorticis O tendit uersus I, iamque e contra augeatur,
repelletur rursus materia uorticis I a P uersus Y, et hoc ipso materia
primi elementi, supra maculam defg diffusa, minuetur, et simul nouae
maculae in eius superficie generabuntur, quae paulatim ipsius lumen
obtundent; et denique, si causa perseueret, plane tollent, atque omnem
locum istius materiae primi elementi occupabunt. Cum enim globuli
uorticis I, qui sunt in exteriori eius circumferentia APBM, magis
solito prementur, magis etiam prement illos, qui sunt in interiori
circumferentia xx, quique ita pressi, et ramosis particulis aetheris
illius, quem circa sidera generari diximus, intertexti, non facilem
transitum praebebunt particulis striatis, aliisue non minutissimis
materiae primi elementi, supra maculam defg diffusae: unde fiet, ut
ipsae ibi perfacile in maculas congregentur.

[3.113] In omnibus maculis multos meatus a particulis striatis
excauari.

Obiterque hic est notandum, particulas striatas in omnibus istis
macularum corticibus continuos sibi meatus excauare, ac per omnes
simul, tanquam per unam solam maculam, transire. Formantur enim istae
maculae ex ipsa materia primi elementi, et ideo initio sunt
mollissimae, istisque striatis particulis facilem uiam praebent. Quod
idem de aethere circumfuso dici non potest; quamuis enim crassiores
eius particulae nonnulla etiam istorum meatuum uestigia retineant,
quoniam ex macularum dissolutione genitae sunt: quia tamen motui
globulorum secundi elementi obsequuntur, /162/ non semper eundem situm
seruant, nec ideo particulas striatas recta pergentes, nisi admodum
difficulter, admittunt.

[3.114] Eandem stellam posse per uices apparere ac disparere.

Sed facile fieri potest, ut eadem stella fixa per uices appareat et
dispareat, singulisque uicibus quibus disparebit, nouo cortice
macularum inuoluatur. Talis enim alternatio est naturae ualde
familiaris, in corporibus quae mouentur: ita scilicet ut, cum ab
aliqua causa uersus certum terminum impulsa sunt, non in eo
subsistant, sed ulterius pergant, donec rursus ab alia causa uersus
ipsum repellantur. Ita, dum pondus funi appensum, ui grauitatis ab uno
latere ad perpendiculum suum descendit, impetum acquirit, a quo ultra
istud perpendiculum in oppositum latus fertur, donec rursus grauitas,
isto impetu superato, illud uersus perpendiculum moueat, et inde nouus
in eo impetus oriatur. Ita, uase semel moto, liquor in eo contentus
multoties it et redit, antequam ad quietem reducatur. Et ita, cum
omnes coelorum uortices in quodam aequilibrio consistant, ubi unius
materia semel ab isto aequilibrio recessit, potest multoties nunc in
unam, nunc in aduersam partem excurrere, antequam ab isto motu
quiescat.

[3.115] Totum aliquando uorticem, in cuius centro est stella, destrui
posse.

Fieri etiam potest ut totus uortex, in quo talis aliqua stella fixa
continetur, ab aliis circumiacentibus uorticibus absorbeatur, et eius
stella, in aliquem ex istis uorticibus abrepta, mutetur in Planetam
uel Cometam. Nempe duas tantum causas supra inuenimus, /163/ quae
impediant ne uni uortices ab aliis destruantur; harumque una, quae
consistit in eo, quod materia unius uorticis obiectu uicinorum
impediatur ne uersus alium quem possit euagari, non potest in omnibus
locum habere. Nam si, exempli causa, materia uorticis S a uorticibus L
et N ita utrimque prematur, ut hoc impediat /164/ ne uersus D ulterius
progrediatur, non potest eadem ratione impediri a uortice D, ne se
diffundat uersus L et N, nec etiam ab ullis aliis, nisi qui sint ei
uiciniores, pro ratione suae magnitudinis; atque adeo in omnium maxime
uicinis non habet locum. Altera autem causa, quod nempe materia primi
elementi, in centro cuiusque uorticis sidus componens, globulos
secundi circa illud existentes a se repellat uersus alios uortices
uicinos, locum quidem habet in omnibus iis uorticibus, quorum sidera
nullis maculis inuoluuntur; sed non dubium est, quin densiorum
macularum interuentus eam tollat; praesertim earum, quae plurium
corticum instar sibi mutuo incumbunt.

[3.116] Quomodo destrui possit, antequam multae maculae circa eius
stellam sint congregatae.

Atque hinc patet non esse quidem periculum, ne ullus uortex ab aliis
uicinis destruatur, quamdiu sidus quod in centro suo habet, nullis
maculis est inuolutum; sed, cum illis tegitur et obruitur, pendere
tantum a situ, quem iste uortex inter alios obtinet, ut uel citius uel
tardius ab ipsis absorbeatur. Nempe si talis sit eius situs, ut
uicinorum aliorum uorticum cursui ualde resistat, citius ab illis
destruetur, quam ut multi macularum cortices circa eius sidus densari
possint; sed si minori sit ipsis impedimento, lente tantum minuetur;
interimque maculae, sidus in eius medio positum obsidentes, densiores
fient, pluresque ac plures tam supra quam etiam intra illud
congregabuntur. Sic, exempli causa, uortex N ita situs est, ut aperte
cursum uorticis S magis impediat quam ulli alii uicini; quapropter
facile ab hoc uortice S abripietur, statim atque aliquot maculis
illius sidus erit inuolutum: ita /165/ scilicet, ut circumferentia
uorticis S, quae iam terminatur linea OPQ, terminetur postea linea
ORQ; totaque materia, quae continetur intra lineas OPQ et ORQ, ei
accedat, eiusque cursum sequatur, reliqua materia, quae est inter
lineas ORQ et OMQ, in alios uicinos uortices abeunte. Nihil enim aliud
uorticem N /166/ in eo situ, in quo nunc esse supponitur, potest
conseruare, quam magna uis materiae primi elementi, in eius centro
existentis, quae globulos secundi circumquaque ita propellit, ut eius
impulsui potius quam motibus uicinorum uorticum obsequantur: quae uis
interuentu macularum debilitatur et frangitur.

[3.117] Quomodo permultae maculae circa aliquam stellam esse possint,
antequam eius uortex destruatur.

Vortex autem C inter quatuor S, F, G, H, duosque alios M et N, qui
supra istos quatuor intelligendi sunt, ita est constitutus, ut quamuis
densae maculae circa eius sidus congregentur, nunquam tamen totus
possit euerti, quandiu isti sex sunt uiribus inter se aequale. Quippe
suppono uortices S, F, et tertium M, ipsis incumbentem supra punctum
D, circa propria centra gyrare a D uersus C: itemque tres alios G, H,
et sextum N, supra ipsos positum, uerti ab E uersus C; uorticem autem
C ita inter hos sex esse constitutum, ut ipsos solos tangat, et eius
centrum ab eorum sex centris aequidistet, axisque, circa quem gyratur,
sit in linea DE. Qua ratione istorum septem uorticum motus inter se
optime conueniunt; et quantumuis multis maculis sidus uorticis C
obruatur, adeo ut perexiguas, uel etiam plane. nullas habeat uires ad
globulos coeli circa se positos secum in orbem rapiendos, non tamen
ulla est ratio, cur alii sex illud e loco suo expellant, quamdiu inter
se sunt aequales.

[3.118] Quomodo istae multae maculae generentur.

Sed ut sciamus quo pacto tam multae maculae circa illud generari
potuerint, putemus ipsum initio non /167/ minorem fuisse, quam unum ex
aliis sex ei circumiacentibus, ita ut circumferentiam suam usque ad
puncta 1, 2, 3, 4 extenderet; sidusque permagnum in centro suo
habuisse, utpote quod componebatur ex materia primi elementi, quae per
D ex tribus uorticibus S, F, M, et per E ex tribus aliis G, H, N,
uersus C recta tendebat, et inde non regrediebatur, nisi in eosdem
illos uortices uersus K et L; adeo ut istud sidus satis uirium habere
potuerit, ad totam materiam coeli 1 2 3 4 secum in gyrum agendam. Sed
quia, propter inaequalitatem et incommensurabilitatem quantitatum et
motuum, quae in aliis partibus uniuersi reperitur, nihil in perpetuo
aequilibrio stare potest, ubi forte uortex C minus uirium habere
coepit quam alii circumiacentes, pars eius materiae in ipsos migrauit,
et quidem cum impetu; ita ut ea pars quae sic migrauit, fuerit maior
quam ista inaequalitas exigebat, ideoque rursus postea nonnihil
materiae in ipsum ex aliis remigrauit, atque ita per uices. Cumque
interim multi macularum cortices circa eius sidus generarentur, magis
ac magis illius uires minuebantur, et idcirco, singulis uicibus, minus
materiae in illum regrediebatur quam ab ipso exiisset, donec tandem
perexiguus euaserit, uel etiam totus fuerit absorptus, solo eius
sidere excepto, quod, multis maculis circumuallatum, in materiam
aliorum uorticum abire non potest, nec etiam ab istis aliis uorticibus
e loco, in quo est, extrudi, quamdiu isti uortices sunt inter se
aequales. Sed interim eius maculae magis ac magis densari debent, ac
tandem, ubi unus aliquis ex uicinis uorticibus, aliis /168/ maior et
potentior euadet, ut si uortex H extendat suam superficiem usque ad
lineam 5 6 7, tunc facile uortex H totum sidus C, non hic amplius
fluidum et lucidum, sed, Cometae uel Planetae instar, durum et opacum,
secum abducet.

[3.119] Quomodo Stella fixa mutetur in Cometam uel in Planetam.

Iam uero considerandum est, qua ratione debeat moueri talis globus
opacus et durus, ex multarum macularum congerie compositus, cum primum
ab aliquo uortice sibi uicino abreptus est. Nempe ita gyrat cum [&]
materia a qua abripitur, ut quandiu minus habet agitationis quam ipsa,
uersus centrum circa quod gyrat detrudatur. Et quia omnes partes
eiusdem uorticis non eadem celeritate mouentur, nec sunt eiusdem
magnitudinis; sed a circumferentia usque ad certum terminum earum
motus gradatim fit tardior, ac deinde ab isto termino usque ad centrum
gradatim fit celerior, et ipsae sunt minutiores, ut supra dictum est:
si globus in illo uortice descendens adeo sit solidus, ut priusquam
peruenerit ad terminum in quo partes uorticis omnium tardissime
mouentur, acquirat agitationem aequalem agitationi earum partium,
inter quas uersatur, non ulterius descendit, sed ex illo uortice in
alios transit, et est Cometa. Si uero minus habeat soliditatis, atque
idcirco infra terminum illum descendat, ibi postea ad certam
distantiam a sidere, quod illius uorticis centrum occupat, semper
manens, circa ipsum rotatur, et est Planeta. /169/

[3.120] Quo feratur talis Stella, cum primum desinit fixa esse.

Putemus, exempli causa, materiam uorticis AEIO, nunc primum secum
abripere sidus N, et consideremus uersus quam partem illud
feret. Nempe cum omnis ista materia gyret circa centrum S, ideoque
inde recedere conetur, ut supra explicui, non dubium est /170/ quin ea
quae iam uersatur in O, pergendo per R ad Q, detrudat hoc sidus
secundum lineam rectam uersus S: atque ex natura grauitatis infra
explicanda, intelligetur istum motum sideris N, alteriusue cuiusuis
corporis, uersus centrum uorticis in quo uersatur, dici posse eius
descensum. Sic, inquam, ipsum detrudit initio, cum nondum intelligimus
in eo esse alium motum; sed statim etiam illud circumquaque ambiendo,
secum defert motu circulari ab N uersus A; cumque hic motus circularis
ei det uim recedendi a centro S, pendet tantum ab eius soliditate, ut
uel multum descendat uersus S, nempe si perexigua sit eius soliditas;
uel contra, si magna sit, ab S recedat.

[3.121] Quid per corporum soliditatem, et quid per eorum agitationem
intelligamus.

Per soliditatem hic intelligo quantitatem materiae tertii elementi, ex
qua maculae hoc sidus inuoluentes componuntur, cum eius mole et
superficie comparatam. Quippe uis, qua materia uorticis AEIO id defert
circulariter circa centrum S, aestimanda est a magnitudine
superficiei, secundum quam ipsi occurrit; quia quo maior est ista
superficies, eo plus materiae in hoc agit. Vis autem, qua ista materia
uersus idem centrum S ipsum pellit, aestimanda est a magnitudine
spatii quod ab eo occupatur. Quamuis enim omnis illa materia, quae est
in uortice AEIO, conetur recedere ab S, non tamen omnis agit in sidus
N, sed tantum ea eius pars, quae reipsa inde recedit, cum hoc accedit;
haecque est aequalis spatio quod ab eo fuit occupatum. Denique uis
quam idem sidus N a proprio suo motu acquirit ad perseuerandum in
eodem illo motu, quam ipsius agitationem uoco, non aestimanda est ab
eius superficie, /171/ nec a tota eius mole, sed tantum ab ea eius
molis parte, quae constat materia tertii elementi, hoc est, particulis
materiae sibi mutuo adhaerentibus, ex quibus maculae ipsum inuoluentes
componuntur. Quantum enim ad materiam primi, uel etiam secundi
elementi, quae in eo est, cum assidue ex ipso egrediatur, /172/ et
noua redeat in locum exeuntis, non potest noua ista materia accedens
uim retinere quae priori iam egressae fuit impressa, et praeterea uix
ulla ei fuit impressa, sed tantum motus, qui aliunde in ea erat,
determinatus est uersus certam partem; atque haec determinatio a
uariis causis assidue potest mutari.

[3.122] Soliditatem non a sola materia, sed etiam a magnitudine ac
figura pendere.

Sic uidemus hic supra terram aurum, plumbum et alia metalla, cum semel
mota sunt, maiorem agitationem siue maiorem uim ad perseuerandum in
suo motu retinere, quam ligna et lapides eiusdem magnitudinis et
figurae; ac etiam idcirco magis solida esse putantur, siue plus habere
in se materiae tertii elementi, ac pauciores poros qui materia primi
et secundi replentur. Sed auri globulus esse potest tam minutus, ut
non tantam uim habiturus sit, ad motum sibi impressum retinendum, quam
globus lapideus uel ligneus multo maior. Potestque etiam massa auri
tales figuras induere, ut globus ligneus ipsa minor maioris
agitationis sit capax: nempe si extendatur in fila aut bracteas, aut
spongiae instar multis minutis foraminibus excauetur, aut quocumque
alio modo plus superficiei acquirat, pro ratione suae materiae et
molis, quam ille ligneus globus.

[3.123] Quomodo globuli caelestes integro aliquo sidere solidiores
esse possint.

Atque ita fieri potest ut sidus N, quamuis mole permagnum, et satis
multis macularum corticibus inuolutum, minus tamen habeat soliditatis,
siue minus aptitudinis ad motus suos retinendos, quam globuli materiae
secundi elementi ipsum circumiacentes. Hi enim globuli, pro ratione
suae magnitudinis, sunt omnium solidissimi qui esse possint, quia
nullos in ipsis /173/ meatus, alia materia solidiori repletos,
intelligimus; et figuram obtinent sphaericam, quae omnium minimum
habet superficiei, pro ratione molis sub se contentae, ut Geometris
est satis notum. Et praeterea, quamuis sit permagna disparitas inter
ipsorum exiguitatem et magnitudinem alicuius sideris, haec tamen ex
parte compensatur, eo quod non uires singulorum ex istis globulis, sed
plurium simul, istius sideris uiribus opponantur. Cum enim illi cum
aliquo sidere circa centrum S rotantur, tenduntque omnes, nec non
etiam istud sidus, ut ab S recedant, si uis inde recedendi, quae est
in sidere, superet uires simul iunctas, quae sunt in tot ex istis
globulis, quot requiruntur ad spatium quod sidus occupat replendum:
tunc ipsum recedet ab S, efficietque ut isti globuli in locum suum
descendant; et contra, si illi plus habeant uirium, ipsum uersus S
expellent.

[3.124] Quomodo etiam esse possint minus solidi.

Fieri enim etiam facile potest, ut sidus N multo plus habeat uirium ad
perseuerandum in suo motu secundum lineas rectas, quam globuli
materiae coelestis ipsum circumiacentes, etiamsi minus materiae tertii
elementi in eo contineatur, quam secundi, in tot ex istis globulis,
quot requiruntur ad spatium ipsi aequale occupandum. Quia cum sint a
se mutuo disiuncti, et uarios habeant motus, quamuis iunctis uiribus
in illud agant, non possunt tamen omnes suas uires ita simul iungere,
ut nulla earum pars inutilis fiat: contra autem omnis materia tertii
elementi, ex qua maculae hoc sidus inuoluentes aÎrque ipsum ambiens
componuntur, unam tantum massam facit, quae cum tota simul moueatur,
tota etiam uis, quam habet ad perseuerandum /174/ in suo motu, uersus
easdem partes tendit. Similemque ob causam, uidere licet in fluminibus
fragmenta glaciei, uel ligna quae aquae innatant, maiori ui persequi
cursum suum, secundum lineas rectas, quam ipsam aquam, et ideo solere
multo fortius in riparum sinus impingere, quamuis minus materiae
tertii elementi in iis contineatur, quam in mole aquae ipsis aequali.

[3.125] Quomodo quidam sint aliquo sidere magis solidi, alii minus.

Denique fieri potest, ut idem sidus minus habeat soliditatis, quam
quidam globuli coelestes, et magis quam alii paulo minores; tum
propter iam dictam rationem, tum etiam quia, licet non magis nec minus
sit materiae secundi elementi in istis globulis minoribus simul
sumptis, quam in maioribus, cum aequale spatium occupant, est tamen in
ipsis multo plus superficiei; et propter hoc a materia primi elementi,
quae angulos iis interiectos replet, nec non etiam a quibuslibet aliis
corporibus, facilius a cursu suo reuocantur, atque uersus alias partes
deflectuntur, quam alii maiores.

[3.126] De principio motus Cometae.

Iam itaque, si ponamus sidus N plus habere soliditatis quam globulos
secundi elementi, satis remotos a centro uorticis S, quos supponimus
omnes esse inter se aequales, poterit quidem initio in uarias partes
ferri, et magis uel minus accedere uersus S, pro uaria dispositione
aliorum uorticum, a quorum uicinia discedet; potest enim diuersimode
ab ipsis retineri uel impelli; ac etiam pro ratione suae soliditatis,
quae quo maior est, eo magis impedit ne aliae causae postea ipsum
deflectant de ea parte in quam primum directum est. Verumtamen non
ualde magna ui potest impelli a /175/ uicinis uorticibus, quia
supponitur iuxta illos prius quieuisse; nec ideo etiam ferri contra
motum uorticis AEIO, uersus eas partes quae sunt inter I et S, sed
tantum uersus illas quae sunt inter A et S; ubi tandem debet peruenire
ad aliquod punctum, in quo linea quam motu suo describit, tangat unum
ex iis circulis, /176/ secundum quos materia coelestis circa centrum S
gyrat; et postquam eo peruenit, ita cursum suum ulterius persequitur,
ut semper magis ac magis recedat a centro S, donec ex uortice AEIO in
alium migret. Ut si moueatur initio secundum lineam NC, postquam
peruenit ad C, ubi haec linea curua NC tangit circulum, qui ibi
describitur a globulis secundi elementi circa centrum S: non potest
non statim recedere ab S per lineam curuam C 2, sitam inter hunc
circulum, et rectam eum in puncto C tangentem. Cum enim delatum sit ad
C, a materia secundi elementi magis remota ab S quam ea quae est in C,
ac proinde celerius acta, sitque ipsa solidius, ut supponimus: non
potest non habere maiorem uim ad perseuerandum in suo motu secundum
lineam rectam tangentem istum circulum; sed statim atque recessit a
puncto C, occurrit materiae secundi elementi celerius motae, quae
illum nonnihil auertit a linea recta, simulque augendo eius
celeritatem efficit ut ulterius ascendat secundum lineam curuam C 2,
quae eo minus distat a recta tangente, quo hoc sidus solidus est, et
quo maiori cum celeritate delatum est ab N ad C.

[3.127] De continuatione motus Cometae per diuersos uortices.

Cum autem per hunc uorticem AEIO hac ratione progreditur, tantam uim
agitationis acquirit, ut facile inde in alios uortices migret, atque
ex his in alios. Notandumque est, cum peruenit ad 2, egrediturque
limites uorticis in quo est, ipsum adhuc aliquandiu retinere eius
materiam circa se fluentem, nec plane ab ea liberari, donec satis alte
in alium uorticem AEV penetrarit: nempe donec peruenerit ad
3. Eodemque modo ducit secum materiam huius secundi uorticis /177/
uersus 4 in fines tertii, et huius tertii uersus 8 in fines quarti;
sicque semper idem facit, quoties ex uno uortice in alium migrat. Et
linea quam motu suo describit, diuersimode incuruatur, pro diuerso
motu materiae uorticum per quos transit. Ita eius pars 2 3 4 plane
alio modo inflexa est quam praecedens NC 2: /178/ quia materia
uorticis F uertitur ab A per E uersus V, et materia uorticis S ab A
per E uersus I; istius autem lineae pars 5 6 7 8 est fere recta, quia
materia uorticis in quo est, supponitur gyrare circa axem XX. Et
sidera ex unis uorticibus in alios hoc pacto migrantia sunt Cometae:
ipsorumque omnia phaenomena hic explicare conabor.

[3.128] Phaenomena Cometarum.

In primis obseruatur illos, sine ulla regula nobis nota, unum per
hanc, alium per illam coeli regionem transmeare, ac intra paucos
menses aut dies a conspectu nostro abire, nec unquam plus, aut certe
non multo plus, sed saepe multo minus quam mediam coeli partem
percurrere. Ac quidem cum primum apparere incipiunt, solere satis
magnos uideri, nec postea ualde augeri, nisi cum ualde magnam coeli
partem percurrunt; cum autem desinunt, gradatim semper imminui; atque
initio, uel saltem circa initia sui motus, uideri celerrime moueri,
sub finem autem lentissime. Ac de uno duntaxat memini me legisse, quod
circiter mediam coeli partem peragrarit: de illo scilicet qui dicitur
anno 1 4 7 5, primo tenui capite ac tardi motus, inter stellas
Virginis apparuisse, ac paulo post mirae magnitudinis factus, per
polum Borealem tam celeriter incessisse, ut portionem circuli magni
triginta uel quadraginta graduum, una die, descripserit; ac /179/
tandem prope stellas Piscis septentrionalis, siue in signo Arietis
paulatim uideri desiisse.

[3.129] Horum phaenomen %gre w %end n explicatio.

Quae omnia hic facile intelliguntur. Videmus enim eundem Cometam,
aliam coeli partem in uortice F, aliamque in uortice Y permeare, ac
nullam esse per quam non possit hoc pacto aliquando
transire. Putandumque est ipsum fere eandem celeritatem semper
retinere: illam scilicet quam acquirit transeundo per uorticum
extremitates, ubi materia coelestis tam cito mouetur, ut intra paucos
menses integrum gyrum absoluat, quemadmodum supra dictum est. Et quia
hic Cometa in uortice Y mediam tantum partem istius gyri, et multo
minus in uortice F, nunquamque in ullo multo plus percurrit: idcirco
tantum per paucos menses in eodem uortice manere potest. Atque si
consideremus illum a nobis uideri non posse, nisi quamdiu est in illo
uortice, prope cuius centrum uersamur; atque etiam non prius ibi
apparere, quam materia alterius uorticis, ex quo uenit, ipsum sequi et
circumfluere plane desierit: cognoscemus quo pacto, quamuis idem
Cometa maneat semper eiusdem magnitudinis et fere semper aeque
celeriter moueatur, debeat tamen uideri maior et celerior, initio sui
cursus apparentis, quam in fine; ac interdum in medio maximus et
celerrimus putari. Nam si putemus oculum spectatoris esse prope
centrum F, Cometa illi multo maior et celerior apparebit in 3, ubi
primum uideri incipiet, quam in 4 ubi desinet: quia linea F 3 multo
breuior /180/ est quam F 4, et angulus F 4 3 acutior quam angulus F 3
4. Si autem spectator sit uersus Y, Cometa quidem illi aliquanto maior
et celerior apparebit in 5, ubi uideri incipiet, quam in 8, ubi
desinet; sed maximus et celerrimus apparebit, dum erit inter 6 et 7,
ubi erit spectatori proximus. Adeo ut, dum erit in 5, apparere possit
inter stellas Virginis; dum inter 6 et 7, prope polum Borealem, et ibi
una die triginta uel quadraginta gradus percurrere; ac tandem
occultari in 8, prope stellas Piscis septentrionalis: eodem modo atque
ille mirabilis Cometa anni 1 4 7 5, qui dicitur a Regiomontano
obseruatus.

[3.130] Quomodo fixarum lumen ad Terram usque perueniat.

Quaeri quidem potest cur Cometae non appareant, nisi cum in nostro
coelo uersantur, cum tamen Fixae conspicuae sint, licet ab ipso
longissime distent. Sed in eo differentia est, quod Fixae, lumen a se
ipsis emittentes, multo fortius illud uibrent quam Cometae, qui tantum
illud, quod a Sole mutuantur, ad nos reflectunt. Et quidem, aduertendo
lumen cuiusque stellae esse actionem illam, qua tota materia uorticis
in quo uersatur, ab ea recedere conatur, secundum lineas rectas ab
omnibus eius superficiei punctis eductas, sicque omnem materiam
uorticum circumiacentium premit, secundum easdem lineas rectas uel
alias aequipollentes: (cum nempe istae lineae, per alia corpora
oblique transeuntes, in ipsis refringuntur, ut in Dioptrica explicui),
facile credi potest non modo lumen proximarum stellarum, ut F et f,
sed etiam remotiorum, ut Y, uim habere mouendi oculos incolarum
terrae, qui putandi sunt non longe abesse a centro S. Cum enim
illarum, simulque uorticum ipsas circumiacentium /181/ uires, in
perpetuo aequilibrio uersentur, uis radiorum ab F uenientium uersus S
minuitur quidem a materia uorticis AEIO ipsis renitente, sed tamen non
tota deletur, nisi in centro S; ideoque nonnulla peruenire potest
usque ad terram, quae aliquantulum /182/ distat ab isto
centro. Itemque, radii ab Y ad terram uenientes, transeundo per
uorticem AEV, nihil in eo suarum uirium amittunt, nisi ratione
distantiae; non enim eorum uim magis minuit materia huius uorticis, ex
eo quod ab F recedere conetur, uersus partem suae circumferentiae VX,
quam auget ex eo quod etiam tendat ab F uersus aliam partem
circumferentiae AE: atque ita de caeteris.

[3.131] An Fixae in ueris locis uideantur: et quid sit Firmamentum.

Hicque obiter est aduertendum, radios ab Y ad terram uenientes,
oblique incidere in lineas AE et VX, quae designant superficies, in
quibus uortices isti terminantur, et ideo in ipsis refringi. Unde
sequitur, stellas fixas non uideri omnes ex terra, tanquam in locis in
quibus reuera exsistunt, sed tanquam si essent in locis superficiei
uorticis AEIO, per quae transeunt illi earum radii, qui perueniunt ad
terram, siue ad uiciniam Solis; ac forte etiam unam et eandem stellam
in duobus aut pluribus eiusmodi locis apparere. Quae loca cum non
deprehendantur fuisse mutata, ex quo ab Astronomis notata sunt, non
puto aliud quam istas superficies per nomen Firmamenti esse
intelligendum.

[3.132] Cur Cometae a nobis non uideantur, cum sunt extra nostrum
coelum: et obiter, cur carbones sint nigri, et cineres albi.

Cometarum autem lumen, cum sit multo debilius quam Fixarum, non satis
habet uirium ad oculos nostros mouendos, nisi sub angulo satis magno
uideantur, et ideo ratione distantiae non apparent, cum a coelo nostro
sunt nimis remoti; notum enim est, quo magis aliquod corpus a nobis
remotum est, eo sub minori angulo uideri. Cum autem ad ipsum propius
accedunt, uariae esse possunt rationes, ob quas priusquam in illud
ingrediantur, conspicui non sint: quarum /183/ quaenam sit praecipua,
non facile est definire. Nam, exempli caussa, si oculus spectatoris
sit uersus F, nondum uidebit Cometam in 2, quia ibi cingetur adhuc
materia uorticis ex quo egreditur; et tamen uidebit illum in 4, ubi
erit remotior. Cuius rei ratio esse potest, quod radii sideris F
tendentes uersus 2, ibi refringantur /184/ in superficie conuexa
materiae uorticis AEIO, quae Cometam adhuc inuoluit, et refractio illa
ipsos remoueat a perpendiculari, iuxta ea quae in Dioptrica explicui:
quia nempe radii isti multo difficilius transeunt per hanc materiam
uorticis AEIO, quam per illam uorticis AEVX: unde fit, ut longe
pauciores perueniant ad Cometam, quam si refractio ista non fieret;
hique pauciores, inde ad oculum reflexi, possunt esse nimis debiles ad
eum mouendum. Alia uero ratio est, quod ualde sit credibile,
quemadmodum eadem semper Lunae facies terram respicit, ita semper
eandem cuiusque Cometae partem uersus centrum uorticis in quo
uersatur, conuerti, eamque solam radiis reflectendis aptam esse. Sic
nempe, cum Cometa est in 2, illa eius pars quae radios potest
remittere, opposita est centro S, nec ideo uideri potest ab iis qui
sunt iuxta F; sed progrediendo a 2 ad 3, inuertit se breui tempore
uersus F, atque ideo ibi tunc incipit uideri. Nam rationi ualde
consentaneum est, primo, ut putemus, dum Cometa transit ab N per C
uersus 2, illam eius partem quae sideri S obuersa est, magis agitari
et rarefieri propter actionem istius sideris, quam aliam partem ab eo
auersam. Secundo, ut putemus agitatione ista, tenuiores et (ut ita
loquar) molliores particulas tertii elementi, quae sunt in eius
superficie, ab ea separari: unde fit ut radiis reflectendis aptior
euadat, quam superficies alterius partis. Quemadmodum ex iis quae de
igne infra dicuntur, poterit intelligi, /185/ rationem ob quam
carbones extincti uidentur nigri, non aliam esse quam quod omnis eorum
superficies, tam interna quam externa, particulis istis tertii
elementi mollioribus contecta sit; quae particulae molliores cum ignis
ui a reliquis separantur, carbones, qui nigri erant, in cineres, non
nisi ex duris et solidis particulis conflatos atque ideo albos,
mutantur; et nulla sunt corpora reflectendis radiis magis apta quam
alba, nulla minus quam nigra. Tertio, ut putemus partem illam rariorem
Cometae, alia minus aptam esse ad motum, et ideo, iuxta leges
Mechanicae, debere semper esse in concaua parte lineae curuae, quam
Cometa motu suo describit: quia sic alia paulo tardius incedit, et cum
lineae istius cauitas semper respiciat centrum uorticis in quo est
Cometa (ut hic cauitas eius partis NC 2 respicit centrum S, cauitas
partis 2 3 4 respicit F etc), ideo illum ex uno uortice in alium
transeundo conuerti. Ut uidemus in sagittis per aÎrem uolantibus,
pennatam earum partem esse semper alia inferiorem cum ascendunt, et
superiorem cum descendunt. Denique plures aliae rationes dari possent,
cur Cometae a nobis non uideantur, nisi quamdiu transeunt per nostrum
coelum: ex minimis enim momentis pendet, ut idem corpus radiis
reflectendis aptum sit uel ineptum: et de eiusmodi particularibus
effectis, de quibus satis multa experimenta non habemus, sufficere
debent uerisimiles causae, licet eae forte non sint uerae.

[3.133] De cometarum coma, et uariis eius phaenomenis.

Praeter haec autem, obseruatur etiam circa Cometas, longam radiorum
ueluti comam fulgere, a qua nomen suum acceperunt; atque istam comam
semper /186/ in parte a Sole praeterpropter auersa uideri: adeo ut si
Terra stet in linea recta inter Cometam et Solem, crines in omnes
partes dispersi circa illum appareant. Et Cometa anni 1 4 7 5, cum
primum uisus est, comam praeferebat; in fine autem suae apparitionis,
quia in opposita coeli regione uersabatur, comam post se
trahebat. Haec etiam coma longior est uel breuior: tum ratione
magnitudinis Cometae, in minoribus enim nulla apparet, nec etiam in
magnis, cum a nostro aspectu recedentes perexigui esse uidentur; tum
etiam ratione loci, caeteris enim paribus, quo terra remotior est a
linea recta, quae duci potest a Cometa ad Solem, eo ipsius coma
longior est; et interdum latente Cometa sub radiis Solis, eius comae
extremitas instar trabis igneae sola conspicitur. Ac denique coma ista
interdum paullo latior est, interdum angustior; interdum recta,
interdum curua; et interdum a Sole directe auersa, interdum non ita
praecise.

[3.134] De quadam refractione, a qua ista coma dependet.

Quorum omnium rationes ut intelligantur, nouum quoddam genus
refractionis, de quo in Dioptrica non actum est, quia in corporibus
terrestribus non notatur, hic est considerandum. Nempe, ex eo quod
globuli coelestes non sint omnes inter se aequales, sed paullatim
minuantur a certo termino, intra quem continetur sphaera Saturni,
usque ad Solem, sequitur radios luminis, qui per maiores ex istis
globulis communicantur, cum ad minores deueniunt, non modo secundum
lineas rectas progredi debere, sed etiam ex parte ad latera refringi
et dispergi.

[3.135] Explicatio istius refractionis.

Consideremus, exempli caussa, hanc figuram, in qua multis globulis
perexiguis incumbunt alii multo ma /187/ iores, putemusque ipsos esse
omnes in continuo motu, quemadmodum globulos secundi elementi supra
descripsimus: adeo ut, si unus ex ipsis uersus aliquam partem
pellatur, exempli caussa, A uersus B, eius actio aliis omnibus qui
reperientur in linea recta, ab ipso uersus illam partem protensa, sine
mora communicetur. Ubi notandum est, actionem quidem istam ab A usque
ad C integram peruenire, sed aliquam tamen eius partem a C ad B
transire posse, ac residuum uersus D et E dispergi. Globus enim C non
potest pellere globulum 2 uersus B, quin simul etiam pellat globulos 1
et 3 uersus D et E. Neque est par ratio, cum globus A pellit duos
globos 4 et 5 uersus C; quamuis enim haec eius actio a duobus illis
globis 4 et 5 ita excipiatur, ut uideatur etiam deflecti uersus D et
E, recta tamen tendit ad C: tum quia globi isti 4 et 5, aequaliter
utrimque ab aliis sibi uicinis suffulti, totam illam restituunt globo
6; tum etiam quia continuus eorum motus efficit, ut nunquam per ullam
temporis moram haec actio a duobus simul excipiatur, sed tantum, ut
successiue nunc ab uno et mox ab altero transmittatur. Cum autem
globus C pellit tres simul 1, 2, 3 uersus B, non ita potest eius actio
ab illis ad unum aliquem remitti; et, quantumuis moueantur, semper
aliqui ex /188/ ipsis actionem illam oblique excipiunt; ideoque,
quamuis praecipuum eius radium recta uersus B deducant, innumeros
tamen alios debiliores utrimque uersus D et E dispergunt. Eodemque
modo, si pellatur globus F uersus G, cum eius actio peruenit ad H, ibi
communicatur globulis 7, 8, 9, qui praecipuum quidem eius radium
mittunt ad G, sed alios etiam uersus D et B dispergunt. Hicque notanda
est differentia, quae oritur ex obliquitate incidentiae istarum
actionum in circulum [&] CH: actio enim ab A ad C, cum
perpendiculariter incidat in illum circulum, radios suos aequaliter
utrimque dispergit uersus D et E; actio autem ab F ad H, quae in
eundem oblique incidit, non dispergit suos nisi uersus ipsius centrum,
saltem si obliquitas incidentiae supponatur esse graduum 9 0; si uero
supponatur minor, nonnulli quidem eius actionis radii etiam in aliam
partem mittentur, sed aliis multo debiliores, et ideo uix sensibiles,
nisi cum ista obliquitas est ualde parua: contra autem radii, qui
uersus centrum circuli oblique sparguntur, eo sunt fortiores, quod
ista obliquitas est maior.

[3.136] Explicatio apparitionis comae.

Quorum omnium demonstratione percepta, facile est illam transferre ad
globulos coelestes: quamuis enim nullus sit locus, in quo sic
maiusculi ex istis globulis alios multo minores tangant, quia tamen
ipsi gradatim sunt minores et minores, a certo termino usque ad Solem,
ut dictum est, facile credi potest non minorem esse differentiam,
inter illos qui sunt supra orbitam Saturni, et illos qui sunt iuxta
orbitam Terrae, quam inter maiores et minores mox descriptos: atque
/189/ inde intelligi effectum istius inaequalitatis non alium esse
debere in hac Terrae orbita, quam si minimi maiusculis immediate
succederent; nec alium etiam in locis intermediis, nisi quod lineae
secundum quas isti radii disperguntur, non sint rectae, sed paulatim
inflexae. Nempe, si S sit Sol, 2 3 4 5 orbita per quam Terra anni
spatio defertur secundum ordinem notarum 2, 3, 4, DEFG %<H% terminus
ille a quo globuli coelestes incipiunt gradatim esse minores et
minores usque ad Solem (quem terminum supra diximus non habere figuram
sphaerae perfectae, sed sphaeroidis irregularis, uersus polos multo
depressioris, quam uersus eclipticam), et C sit Cometa in nostro coelo
existens: putandum est radios Solis in hunc Cometam impingentes, ita
inde reflecti uersus omnes partes sphaeroidis DEFGH, ut ii qui
perpendiculariter incidunt in F, maxima quidem /190/ ex parte, recta
pergant usque ad 3, sed tamen etiam nonnulli ex ipsis hinc inde
spargantur; et qui oblique incidunt in G, non tantum recta pergant
uersus 4, sed etiam ex parte refrangantur uersus 3; et denique qui
incidunt in H, recta non perueniant ad orbitam Terrae, sed tantum
reflexi uersus 4 et 5, sicque de caeteris. Unde patet, si Terra sit in
orbitae suae parte 3, hunc Cometam ex ea uisum iri cum coma in omnes
partes dispersa; quod genus Cometae Rosam uocant: radii enim directi a
C ad 3, eius caput; alii autem debiliores, qui ex E et G uersus 3
reflectuntur, eius crines exhibebunt. Si uero Terra sit in 4, idem
Cometa ex ea uidebitur per radios rectos CG 4, et eius coma, siue
potius cauda, uersus unam tantum partem protensa, per radios ex H et
aliis locis, quae sunt inter G et H, uersus 4 reflexos. Eodemque modo,
si Terra sit in 2, Cometa ex ea uidebitur ope radiorum rectorum CE 2,
et eius coma ope obliquorum qui sunt inter CE 2 et CD 2, nec alia erit
differentia, nisi quod, oculo existente in 2, Cometa mane uidebitur,
et coma ipsum praecedet; oculo autem existente in 4, Cometa uidebitur
uesperi, et caudam suam post se trahet.

[3.137] Quomodo etiam trabes appareant.

Denique, si oculus sit uersus punctum S, impedietur a radiis Solis ne
Cometam ipsum uidere possit, sed uidebit tantum eius comae partem,
instar igneae trabis, quae apparebit uel uesperi uel mane, prout
oculus propior erit puncto 4 uel puncto 2; atque forte una mane et
alia uesperi poterit apparere, si oculus in ipso puncto medio 5
exsistat.

[3.138] Cur Cometarum cauda, non semper in parte a Sole directe
auersa, nec semper recta uideatur.

Et quidem haec coma uel cauda interdum recta, interdum nonnihil
incurua esse debet; interdumque in /191/ recta linea, quae transit per
centra Cometae et Solis, interdum nonnihil ab ea deflectens; ac
denique interdum latior, interdum angustior, uel etiam lucidior, cum
nempe radii laterales uersus oculum conuergunt. Haec enim omnia
sequuntur ab irregularitate sphaeroidis DEFGH: quippe uersus polos,
ubi eius figura depressior est, caudas Cometarum exhibere debet magis
rectas et latas; in flexu qui est inter polos et eclipticam, magis
curuas, et a Solis opposito deflectentes; et secundum istius flexus
longitudinem, magis lucidas et angustas. Nec puto quicquam hactenus
circa Cometas fuisse obseruatum, saltem quod nec pro fabula, nec pro
miraculo sit habendum, cuius caussa hic non habeatur.

[3.139] Cur tales comae circa Fixas aut Planetas non appareant.

Quaeri tantum potest, cur non etiam comae circa stellas fixas, ac
circa altiores planetas Iouem et Saturnum, appareant. Sed facilis
responsio est. Primo, ex eo quod non soleant uideri in Cometis, cum
eorum diameter apparens non est maior quam fixarum, quia tunc isti
radii secundarii non habent satis uirium ad oculos mouendos. Ac
deinde, quantum ad fixas, quia cum lumen a Sole non mutuentur, sed
illud ex se ipsis emittant, ista earum coma, si quae sit, hinc inde in
omnes partes spargi debet, atque esse perbreuis; iamque reuera circa
ipsas talis coma esse uidetur: neque enim uniformi linea
circumscriptae, sed uagis radiis undique cinctae apparent; et non male
forsan earum etiam scintillationem (cuius tamen plures aliae causae
esse possunt) huc referemus. Quantum autem ad Iouem et Saturnum, non
dubito quin, ubi aÎr est admodum purus, breues etiam interdum
comae, in partem a Sole /192/ auersam protensae, circa ipsos
uideantur; et scio me tale quid alicubi olim legisse, quamuis auctoris
non recorder. Quodque ait Aristoteles, I Meteorologia cap 6, de Fixis,
eas etiam ab Aegyptiis comatas nonnunquam uisas fuisse, puto de his
planetis potius esse intelligendum; quod autem refert de coma cuiusdam
ex stellis quae sunt in femore Canis, a se conspecta, uel ab aliqua in
aÎre ualde obliqua refractione, uel potius ab illius oculorum uitio
processit: addit enim minus fuisse conspicuam, cum oculorum aciem in
ipsam intendebat, quam cum remittebat.

[3.140] De principio motus Planetae.

Nunc uero, expositis iis omnibus quae ad Cometas spectant, reuertamur
ad Planetas, putemusque sidus N minoris agitationis esse capax, siue
minus habere soliditatis, quam globulos secundi elementi qui sunt
uersus circumferentiam nostri coeli, sed tamen aliquanto plus habere,
quam aliquos ex iis qui sunt uersus Solem. Unde intelligemus illud,
statim atque a uortice Solis abreptum est, continuo uersus eius
centrum descendere debere, donec deuenerit ad eos globulos coelestes,
quibus in soliditate, siue in aptitudine ad perseuerandum in suo motu
per lineas rectas, est aequale. Cumque tandem ibi erit, non amplius ad
Solem magis accedet, nec etiam ab eo recedet, nisi quatenus ab
aliquibus aliis caussis nonnihil hinc inde propelletur; sed inter
istos globulos coelestes libratum, circa Solem assidue gyrabit, et
erit Planeta. Quippe si propius accederet uersus Solem, ibi uersaretur
inter globulos /193/ coelestes paullo minores, ac proinde quos
superaret ui ad recedendum a centro circa quod gyrat; et celerius
motos, ac proinde a quibus ista eius uis simul cum agitatione
augeretur, sicque inde rursus regredi deberet. Si uero a Sole magis
recederet, ei occurrerent globuli coelestes aliquanto minus celeriter
moti, ac proinde qui eius agitationem minuerent; et paullo maiores, ac
proinde qui uim haberent ipsum uersus Solem repellendi.

[3.141] Caussae, a quibus eius errores pendent. Prima.

Aliae autem caussae, quae Planetam circa Solem ita libratum nonnihil
hinc inde propellunt, sunt: primo, quod spatium, in quo simul cum tota
materia coeli rotatur, non sit perfecte sphaericum; necesse est enim,
ubi hoc spatium latius est, ut ista materia coeli lentius fluat, quam
ubi angustius.

[3.142] Secunda.

Secundo, quod materia primi elementi, ex quibusdam uicinis uorticibus
uersus centrum primi coeli fluendo, et inde ad quosdam alios
refluendo, tum globulos secundi elementi, tum etiam Planetam inter
ipsos libratum, diuersimode possit commouere.

[3.143] Tertia.

Tertio, quod meatus qui sunt in corpore istius Planetae, aptiores esse
possint ad particulas striatas, aliasue primi elementi quae ex certis
coeli partibus ueniunt, quam ad reliquas, recipiendas: unde fit, ut
istorum meatuum orificia, quae circa polos macularum sidera
inuoluentium formari supra diximus, uersus istas coeli partes potius
quam uersus alias obuertantur. /194/

[3.144] Quarta.

Quarto, quod iam ante aliqui motus in isto Planeta esse potuerint, qui
diutissime in eo perseuerant, licet aliae caussae repugnent. Ut enim
uidemus turbinem, ab hoc solo quod semel a puero intorqueatur, satis
uirium acquirere ad perseuerandum in suo motu per aliquot horae
minuta, interimque aliquot millia gyrorum absoluere, quamuis mole sit
exiguus, et tum aÎr circumiacens, tum etiam terra, cui insistit,
eius motui aduersentur: ita facile credi potest, ex hoc solo quod
aliquis Planeta, cum primum factus est, fuerit motus, eum a prima
mundi origine ad hoc usque tempus, absque ulla notabili imminutione
celeritatis, circuitus suos continuare potuisse: quia multo breuius
est tempus quinque uel sex millium annorum, a quibus mundus stetit, si
cum magnitudine alicuius Planetae comparetur, quam tempus unius horae
minuti cum exigui turbinis mole collatum.

[3.145] Quinta.

Quinto denique, quod uis ita perseuerandi in suo motu sit multo
firmior et constantior in Planeta, quam in materia coelesti eum
circumiacente; ac etiam firmior in magno Planeta quam in
minore. Quippe ista uis in materia coelesti pendet ex eo, quod eius
globuli simul conspirent in eundem motum; cumque sint a se mutuo
disiuncti, paruis ex momentis fieri potest, ut modo plures, modo
pauciores ita simul conspirent. Unde sequitur Planetam nunquam tam
celeriter moueri, quam globulos coelestes eum circumiacentes: etsi
enim aequet illum eorum motum, quo simul cum ipsis fertur, illi
interim habent alios plures, quatenus a se mutuo disiuncti sunt. Inde
etiam sequitur, cum /195/ horum globulorum coelestium motus
acceleratur, uel tardatur, uel inflectitur, non tantopere, nec tam
cito accelerari, uel tardari, uel inflecti motum Planetae inter ipsos
uersantis.

[3.146] De prima productione omnium Planetarum.

Quae omnia si considerentur, nihil occurret circa phaenomena
Planetarum, quod non plane conueniat cum legibus naturae a nobis
expositis, cuiusque ratio ex iam dictis non facile reddatur. Nihil
enim uetat quominus arbitremur, uastissimum illud spatium in quo iam
unicus uortex primi coeli continetur, initio in quatuordecim pluresue
uortices fuisse diuisum, eosque ita fuisse dispositos, ut sidera quae
in centris suis habebant, multis paulatim maculis tegerentur, et
deinde isti uortices uni ab aliis destruerentur, modo iam a nobis
descripto: unus citius, alius tardius, pro diuerso eorum situ. Adeo
ut, cum illi tres, in quorum centris erant Sol, Iupiter et Saturnus,
coeteris essent maiores, sidera, quae in centris quatuor minorum Iouem
circumstantium uersabantur, uersus Iouem delapsa sint; et quae in
centris duorum aliorum Saturno uicinorum, uersus Saturnum (saltem si
uerum est duos iam Planetas circa ipsum uersari); et Mercurius, Venus,
Terra, Luna et Mars (quae sidera etiam singula suum uorticem prius
habuerunt), uersus Solem; ac tandem etiam Iupiter et Saturnus, una cum
minoribus sideribus iis adiunctis, confluxerint uersus eundem Solem,
ipsis multo maiorem, postquam eorum uortices fuerunt absumpti; Sidera
autem reliquorum /196/ uorticum, si unquam plura fuerint quam
quatuordecim in hoc spatio, in Cometas abierint.

[3.147] Cur quidam Planetae sint aliis a Sole remotiores: idque ab
eorum magnitudine sola non pendere.

Sicque iam uidentes primarios Planetas, Mercurium, Venerem, Terram,
Martem, Iouem et Saturnum, ad diuersas distantias circa Solem deferri,
iudicabimus id ex eo contingere, quod eorum qui Soli uiciniores sunt,
soliditas sit minor quam remotiorum. Nec mirabimur Martem, Terra
minorem, ipsa tamen magis a Sole distare, quia solidior nihilominus
esse potest, cum soliditas a sola magnitudine non pendeat.

[3.148] Cur Soli uiciniores celerius aliis moueantur; et tamen eius
maculae sint tardissimae.

Et uidentes inferiores ex istis Planetis, altioribus celerius in orbem
ferri, putabimus id ex eo fieri, quod materia primi elementi, quae
Solem componit, celerrime gyrando, uiciniores coeli partes magis secum
abripiat quam remotiores. Nec interim mirabimur, quod maculae quae in
eius superficie apparent, multo tardius ferantur quam ullus Planeta:
(quippe in breuissimo suo circuitu uiginti sex dies impendunt,
Mercurius autem in suo plusquam sexagies maiori, uix tres menses, et
Saturnus in suo forte bis millies maiori, annos tantum triginta; qui
nisi celerius ipsis moueretur, plus centum deberet impendere). Hoc
enim putabimus accidere ex eo, quod particulae tertii elementi, ortae
a continua macularum dissolutione, congregatae sint circa Solem, atque
ibi magnam quandam molem aÎris siue aetheris componant, forte usque
ad sphaeram Mercurii uel etiam ulterius extensam; cuius aetheris
particulae, cum sint ualde irregulares et ramosae, sibi inuicem sic
adhaerent, ut non disiunctim concitentur, quemadmodum globuli materiae
coelestis, sed omnes /197/ simul a Sole rapiantur, et cum ipsis tum
maculae solares, tum etiam pars coeli Mercurio uicina: unde fit, ut
non multo plures circuitus quam Mercurius, eodem tempore absoluant,
nec proinde tam cito moueantur.

[3.149] Cur Luna circa Terram gyret.

Deinde, uidentes Lunam non modo circa Solem, sed simul etiam circa
Terram gyrare, iudicabimus id uel ex eo contingere, quod, ut Iouis
Planetae uersus Iouem, sic ipsa uersus Terram confluxerit, priusquam
haec circa Solem ferretur; uel potius quod, cum non minorem habeat uim
agitationis quam Terra, in eadem sphaera circa Solem debeat uersari;
et, cum mole sit minor, aequalem habens uim agitationis, celerius
debeat ferri. Nam, Terra existente circa Solem S, in circulo NTZ, cum
quo defertur ab N per T uersus Z, si Luna celerius acta eodem
deueniat, in quacumque parte circuli NZ eam initio esse contingat,
breui accedet ad A, ubi a uicinia Terrae impedita ne recta /198/
ulterius pergat, deflectet cursum suum uersus B: dico uersus B, potius
quam uersus D, quia sic a linea recta minus deflectet. Dum autem ita
perget ab A uersus B, omnis materia coelestis contenta in spatio ABCD,
quae ipsam defert, contorquebitur in modum uorticis circa centrum T;
sicque etiam efficiet ut Terra circa suum axem gyret, dum interim haec
omnia simul per circulum NTZ circa centrum S ferentur.

[3.150] Cur Terra circa suum axem uertatur.

Quanquam aliae praeterea sint caussae, cur Terra circa proprium axem
uertatur: si enim antea fuerit sidus lucidum, in alicuius uorticis
centro consistens, ibi procul dubio sic gyrabat; et nunc materia primi
elementi, in eius centro congregata, similes adhuc motus habet,
ipsamque impellit.

[3.151] Cur Luna celerius feratur quam Terra.

Nec mirabimur, hanc Terram fere tricies circa suum axem conuolui, dum
Luna tantum semel circumferentiam circuli ABCD percurrit. Cum enim
haec circumferentia ABCD sit circiter sexagies maior Terrae ambitu,
sic Luna duplo celerius adhuc fertur quam Terra; et cum ambae agantur
ab eadem materia coelesti, quam credibile est non minus celeriter
moueri prope Terram quam prope Lunam, non uidetur alia causa esse
maioris in Luna celeritatis, quam quod minor sit quam Terra.

[3.152] Cur semper Lunae facies, quamproxime eadem sit Terrae obuersa.

Non etiam mirabimur, quod semper eadem pars Lunae sit Terrae obuersa,
uel certe non multum ab ea deflectat; facile enim iudicabimus id ex eo
contingere, quod alia eius pars aliquanto sit solidior, et ideo Terram
circumeundo maiorem ambitum debeat percurrere; /199/ ad exemplum eius
quod paulo ante notatum est de Cometis. Et certe innumerae illae
inaequalitates instar montium et uallium, quae in eius facie obuersa
perspicillorum ope deprehenduntur, minorem ipsius soliditatem uidentur
arguere; huiusque minoris soliditatis causa esse potest, quod alia
eius facies, quae nunquam in conspectum nostrum uenit, solum lumen
directe a Sole missum excipiat, haec autem etiam illud quod ex terra
reflectitur.

[3.153] Cur Luna celerius incedat, et a suo motu medio minus aberret
in coniunctionibus, quam in quadris; et cur eius coelum non sit
rotundum.

Neque magis mirabimur, quod Luna uideatur aliquanto celerius moueri,
et in omnes partes a cursu suo minus aberrare, cum plena est uel noua,
quam cum dimidia tantum apparet; siue cum est uersus partes coeli B
uel D, quam cum est uersus A uel C. Quia cum globuli coelestes, qui
continentur in spatio ABCD, ratione magnitudinis et motus diuersi
sint, tam ab iis /200/ qui sunt infra D uersus K, quam ab iis qui sunt
supra B uersus L, iis autem qui sunt uersus N et Z sint similes,
liberius se diffundunt uersus A et C, quam uersus B et D. Unde
sequitur ambitum ABCD non esse circulum perfectum, sed magis ad
ellipsis figuram accedere; ac materiam coeli lentius ferri inter C et
A, quam inter B et D; ideoque Lunam, quae ab ista materia coeli
defertur, et propius accedere debere uersus Terram, si sit in motu ad
accedendum, et magis remoueri, si sit in motu ad recedendum, cum ipsam
contingit esse uersus A uel C, quam cum est uersus B uel D.

[3.154] Cur secundarii Planetae qui sunt circa Iouem, tam celeriter;
qui uero sunt circa Saturnum, tam tarde uel nullo modo moueantur.

Neque mirabimur quod Planetae, qui iuxta Saturnum esse dicuntur,
lentissimo uel nullo motu circa ipsum ferantur, contra autem qui sunt
iuxta Iouem, circa /201/ illum gyrent, et quisque tanto celerius
quanto Ioui est uicinior. Huius enim diuersitatis causa esse potest,
quod Iupiter, ut Sol et Terra, circa proprium axem agatur; Saturnus
autem, ut Luna et Cometae, semper eandem sui partem conuertat uersus
centrum uorticis in quo continetur.

[3.155] Cur poli Aequatoris et Eclipticae multum distent ab inuicem.

Praeterea non mirabimur, quod axis, circa quem Terra diei spatio
conuoluitur, non sit perpendiculariter erectus supra planum
eclipticae, in quo anni spatio circa Solem rotatur, sed plusquam
uiginti tribus gradibus a perpendiculo declinet: unde oritur
diuersitas aestatis et hyemis in terra. Nam motus annuus Terrae in
ecliptica praecipue determinatur a consensu totius materiae coelestis
circa Solem gyrantis, ut patet ex eo, quod omnes Planetae in eo
quamproxime consentiant; directio autem eius axis, circa quem fit
motus diurnus, magis pendet a partibus coeli, a quibus materia primi
elementi uersus ipsam fluit. Quippe cum imaginemur omne spatium, quod
iam a primo coelo occupatur, fuisse olim diuisum in quatuordecim
pluresue uortices, in quorum centris erant illa sidera, quae nunc
conuersa sunt in Planetas, fingere non possumus illorum omnium siderum
axes uersus easdem partes fuisse conuersos; hoc enim cum legibus
naturae non conueniret. Sed ualde credibile est materiam primi
elementi, quae in Terrae sidus confluebat, ex iisdem fere partibus
firmamenti uenisse, quas nunc adhuc eius poli respiciunt; atque dum
multi macularum cortices supra hoc sidus paulatim generabantur,
particulas striatas istius materiae primi elementi multos sibi meatus
in his corticibus efformasse, ipsosque ad magnitudinem et figuram
/202/ suam sic aptasse, ut uel nullum uel non nisi difficilem
transitum praebere possint particulis striatis, quae ex aliis
firmamenti partibus accedunt: sicque illas, quae sibi aptos meatus per
globum Terrae secundum eius axem efformarunt, cum nunc adhuc per ipsum
perpetuo fluant, efficere, ut eius poli uersus easdem partes coeli a
quibus ueniunt, dirigantur.

[3.156] Cur paullatim ad inuicem accedant.

Interim tamen, quia duae conuersiones Terrae, annua scilicet et
diurna, commodius peragerentur, si fierent circa axes parallelos,
caussae hoc impedientes paulatim utrimque immutantur; unde fit, ut
successu temporis declinatio Eclipticae ab Aequatore minuatur.

[3.157] Ultima et maxime generalis causa omnium inaequalitatum, quae
in motibus corporum mundanorum reperiuntur.

Denique non mirabimur, quod omnes Planetae, quamuis motus circulares
semper affectent, nullos tamen circulos perfectos unquam describant,
sed modis omnibus, tam in longitudinem quam in latitudinem, semper
aliquantulum aberrent. Cum enim omnia corpora, quae sunt in uniuerso,
contigua sint, atque in se mutuo agant, motus uniuscuiusque a motibus
aliorum omnium dependet, atque ideo innumeris modis uariatur. Nec
ullum plane phaenomenum in coelis eminus conspectis obseruatur, quod
non putem hic satis fuisse explicatum. Superest, ut deinceps agamus de
illis, quae cominus supra Terram uidemus. /203/

PRINCIPIORUM PHILOSOPHIAE [4] De Terra

[4.001] Falsam hypothesim, qua iam ante usi sumus, esse retinendam, ad
ueras rerum naturas explicandas.

Etsi credi nolim, corpora huius mundi adspectabilis genita unquam
fuisse illo modo qui supra descriptus est, ut iam satis praemonui,
debeo tamen eandem hypothesim adhuc retinere, ad ea quae supra Terram
apparent explicanda; ut tandem si, quemadmodum spero, clare ostendam
causas omnium rerum naturalium hac uia, non autem ulla alia, dari
posse, inde merito concludatur, non aliam esse earum naturam, quam si
tali modo genitae essent.

[4.002] Quae sit generatio Terrae, secundum istam hypothesim.

Fingamus itaque Terram hanc, quam incolimus, fuisse olim ex sola
materia primi elementi conflatam, instar Solis, quamuis ipso esset
multo minor; et uastum uorticem circa se habuisse, in cuius centro
consistebat: sed, cum particulae striatae, aliaeque non omnium
minutissimae minutiae istius materiae primi elementi, sibi mutuo
adhaererent, sicque in materiam tertii elementi uerterentur, ex iis
primo maculas opacas in Terrae /204/ superficie genitas esse, similes
iis quas uidemus circa Solem assidue generari ac dissolui. Deinde
particulas tertii elementi, quae ex continua istarum macularum
dissolutione remanebant, per coelum uicinum diffusas, magnam ibi molem
aÎris, siue aetheris, successu temporis composuisse; ac denique,
postquam iste aether ualde magnus fuit, densiores maculas, circa
Terram genitas, eam totam contexisse atque obtenebrasse. Cumquc ipsae
non possent amplius dissolui, ac forte permultae sibi mutuo
incumberent, simulque uis uorticis Terram continentis minueretur,
tandem ipsam, una cum maculis et toto aÎre quo inuoluebatur, in
alium maiorem uorticem, in cuius centro est Sol, delapsam esse.

[4.003] Distinctio Terrae in tres regiones: et primae descriptio.

Nunc uero, si consideremus illam nondum ita uersus Solem delapsam, sed
paulo post delapsuram, tres in ea regiones ualde diuersas
dignoscemus. Harum prima et intima I continere tantum uidetur materiam
primi elementi, se ibi non alia ratione quam in Sole commouentis, nec
alterius naturae, nisi quod forte sit minus pura; quia quod assidue ex
Sole in maculas abit, non ita potest ex ea expurgari. Et sane idcirco
mihi facile persuaderem, iam totum spatium I sola fere materia tertii
elementi plenum esse, nisi inde sequi uideretur, corpus Terrae non
posse manere tam /205/ uicinum Soli, quam nunc est, propter nimiam
suam soliditatem.

[4.004] Descriptio secundae.

Media regio M tota occupatur a corpore ualde opaco et denso: cum enim
hoc corpus factum sit ex particulis minutissimis (utpote quae prius ad
primum elementum pertinebant), sibi inuicem adiunctis, nulli uidentur
in eo meatus relicti esse, nisi tam exigui, ut solis illis particulis
striatis supra descriptis, ac reliquae materiae primi elementi,
transitum praebere possint. Hocque experientia testatur in maculis
Solis, quae cum sint eiusdem naturae atque hoc corpus M, nisi quod
sint multo tenuiores et rariores, transitum tamen luminis impediunt;
quod uix possent, si earum meatus essent satis lati ad globulos
secundi elementi admittendos. Cum enim isti meatus initio in materia
fluida uel molli formati sint, haud dubie essent etiam satis recti et
laeues ad actionem luminis non impediendam.

[4.005] Descriptio tertiae.

Sed istae duae interiores Terrae regiones parum ad nos spectant, quia
nemo unquam ad ipsas uiuus accessit. Sola tertia superest, ex qua
omnia corpora quae hic circa nos reperiuntur, oriri posse deinceps
ostendemus. Nunc autem nihil adhuc aliud in ipsa esse supponimus, quam
magnam congeriem particularum tertii elementi, multum materiae
coelestis circa se habentium, quarum intima natura ex modo, quo
genitae sunt, potest agnosci.

[4.006] Particulas tertii elementi, quae sunt in hac tertia regione,
esse debere satis magnas.

Nempe, cum ortae sint ex dissolutione macularum, quae minutissimis
primi elementi ramentis, sibi mutuo adiunctis, constabant: unaquaeque
ex plurimis istiusmodi ramentis componi debet, atque esse satis magna,
/206/ ut impetum globulorum secundi elementi, circa se motorum,
sustineat; quia quaecumque id non potuerunt, rursus in primum uel in
secundum elementum sint resolutae.

[4.007] Ipsas a primo et secundo elemento posse immutari.

Verumenimuero, quamuis illae globulis secundi elementi totae
resistant, quia tamen singula ramenta ex quibus sunt conflatae ipsis
cedunt, semper eorum occursu nonnihil possunt immutari.

[4.008] Esse maiores globulis secundi elementi, sed iisdem esse minus
solidas et minus agitatas.

Cumque ramenta ista primi elementi uarias habeant figuras, non
potuerunt plurima simul tam apte coniungi, ad unamquamque ex istis
particulis tertii elementi componendam, quin multos angustissimos
meatus, soli subtilissimae materiae eiusdem primi elementi
permeabiles, in illa relinquerent; unde sit, ut quamuis hae particulae
sint multo maiores quam globuli coelestes, non possint tamen esse tam
solidae, nec tantae agitationis capaces. Ad quod etiam facit, quod
figuras habeant ualde irregulares, et ad motum minus aptas, quam sint
sphaericae istorum globulorum. Cum enim ramenta ex quibus componuntur,
innumeris modis diuersis coniuncta sint, inde sequitur ipsas et
magnitudine et soliditate et figuris plurimum ab inuicem differre, ac
fere omnes earum figuras esse admodum irregulares.

[4.009] Eas ab initio sibi mutuo incubuisse circa Terram.

Hicque notandum est, quandiu Terra instar fixarum in peculiari suo
uortice uersata est, necdum uersus Solem delapsa erat, istas
particulas tertii elementi, quae ipsam inuoluebant, quamuis a se
inuicem essent disiunctae, non tamen hinc inde per coelum temere
sparsas fuisse, sed omnes circa sphaeram M conglobatas, unas aliis
incubuisse; quia pellebantur uersus centrum /207/ I a globulis secundi
elementi, qui, maiorem ipsis uim agitationis habentes, ab eo centro
recedere conabantur.

[4.010] Varia circa ipsas interualla materiae primi et secundi
elementi relicta esse.

notandum etiam, quamuis sibi mutuo sic incumberent, non tam apte tamen
simul iunctas fuisse, quin permulta interualla circa se relinquerent,
quae non modo a materia primi elementi, sed etiam a globulis secundi
occupabantur: hoc enim sequi debuit ex eo, quod figuras haberent ualde
irregulares ac diuersas, et sine ordine unae aliis adiunctae essent.

[4.011] Globulos secundi elementi, eo minores initio fuisse, quo
centro Terrae uiciniores.

Notandum praeterea inferiores ex globulis, qui particulis istis
immisti erant, paullo minores fuisse quam superiores: eodem modo quo
supra ostensum est, eos qui prope Solem uersantur, gradatim esse
minores, prout ei sunt uiciniores. Ac etiam istos omnes globulos non
maiores fuisse, quam iam illi sint qui reperiuntur circa Solem, infra
sphaeram Mercurii; sed forte fuisse minores, quia Sol maior est, quam
fuerit unquam Terra; et proinde ipsos minores etiam fuisse, quam nunc
ii sint, qui hic circa nos uersantur. Hi enim superant illos, qui sunt
infra sphaeram Mercurii, quoniam a Sole sunt remotiores.

[4.012] Meatusque inter ipsas habuisse angustiores.

Et notandum istos globulos, uias sibi retinuisse inter /208/
particulas tertii elementi, ad mensuram suae magnitudinis
accommodatas: ita ut non tam facile alii globuli paullo maiores per
easdem transire possent.

[4.013] Non semper crassiores. tenuioribus inferiores fuisse.

Notandum denique tunc frequenter accidisse, ut maiores et solidiores
ex istis particulis tertii elementi, alias minores et tenuiores sub se
haberent, quia, cum uniformi tantum motu circa Terrae axem
uoluerentur, atque ob irregularitates suarum figurarum sibi mutuo
facile adhaererent, etsi unaquaeque, quo solidior et crassior erat, eo
maiori ui a globulis secundi elementi circumiacentibus uersus centrum
pelleretur, non tamen semper poterant solidiores se a minus solidis
ita extricare, ut infra ipsas descenderent; sed non raro eundem
ordinem, quem cum primum formarentur obtinuerant, retinebant.

[4.014] De prima formatione diuersorum corporum, in tertia Terrae
regione.

Cum autem postea globus Terrae, in tres istas regiones distinctus,
uersus Solem deuolutus est (uortice scilicet in quo antea erat
absumto), non magna quidem mutatio in intima et media eius regione
potuit inde oriri; sed quantum ad exteriorem, primum duo, deinde tria,
postmodum quatuor, et plura alia corpora diuersa, in ea distingui
debuerunt.

[4.015] De actionibus, quarum ope ista corpora genita sunt; ac primo
de generali globulorum coelestium motu.

Quorum corporum productionem paullo post explicabo; sed priusquam hoc
aggrediar, tres quatuorue praecipuae actiones, a quibus pendet, hic
sunt considerandae. Prima est globulorum coelestium motus, generaliter
spectatus. Secunda, grauitas. Tertia, lumen. Et quarta, calor. Per
globulorum coelestium generalem motum, intelligo continuam eorum
agitationem, quae tanta est, ut non modo sufficiat ad ipsos motu annuo
circa Solem et diurno circa Terram deferendos, sed /209/ etiam ad
eosdem interea modis aliis quamplurimis agendos. Et quia, in
quamcumque partem ita moueri coeperint, pergunt postea quantum
possunt, secundum lineas rectas, uel a rectis quam-minimum
deflectentes: hinc fit ut hi globuli coelestes, particulis tertii
elementi, corpora omnia tertiae Terrae regionis componentibus,
immisti, uarios in iis effectus producant, quorum tres praecipuos hic
notabo.

[4.016] De primo huius primae actionis effectu, quod reddat corpora
pellucida.

Primus est, quod pellucida reddant ea omnia corpora terrestria quae
liquida sunt, et constant particulis tertii elementi tam tenuibus, ut
globuli isti circa ipsas in omnes partes ferantur. Cum enim per
istorum corporum meatus hinc inde assidue moueantur, uimque habeant
eorum particulas situ mutandi, facile sibi uias rectas, siue rectis
aequipollentes, et proinde transferendae actioni luminis idoneas, in
illis efformant. Sicque omnino experimur, nullum esse in Terra
liquorem purum, et tenuibus particulis constantem, qui non sit
pellucidus. Quantum enim ad argentum uiuum, crassiores sunt eius
particulae, quam ut globulos secundi elementi ubique circa se
admittant; quantum uero ad atramentum, lac, sanguinem, et talia, non
sunt liquores puri, sed plurimis puluisculis durorum corporum
inspersi. Et quantum ad corpora dura, obseruari potest ea omnia esse
pellucida, quae dum formabantur et adhuc liquida erant, pellucida
fuerunt, quorumque partes retinent eundem situm, in quo positae sunt a
globulis materiae coelestis, dum circa ipsas nondum sibi mutuo
adhaerentes mouebantur. Contra uero illa omnia esse opaca, quorum
particulae simul iunctae et connexae sunt a ui aliqua externa, motui
globulorum coelestium ipsis immistorum /210/ non obsequente: quamuis
enim multi meatus in his etiam corporibus relicti sint, per quos
globuli coelestes hinc inde assidue discurrunt, quia tamen hi meatus
uariis in locis sunt interrupti et interclusi, transmittendae actioni
luminis, quae nonnisi per uias rectas uel rectis aequipollentes
defertur, idonei esse non possunt.

[4.017] Quomodo corpus solidum et durum satis multos meatus habere
possit, ad radios luminis transmittendos.

Utque hic intelligatur, quomodo corpora dura satis multos meatus
habere possint, ad transitum praebendum radiis luminis, ex quauis
parte uenientibus, poma, uel alii quiuis globi satis magni, et quorum
superficies sit laeuis, reticulo includantur, eoque arcte constricto,
ita ut ista poma, sibi mutuo adhaerentia, unicum quasi corpus
componant: in quamcumque partem hoc corpus conuertetur, meatus in se
continebit, per quos globuli plumbei supra ipsum iniecti, uersus
centrum terrae, ui grauitatis suae facile descendent, secundum lineas
rectis aequipollentes; sicque speciem corporis pellucidi, solidi et
duri exhibebit. Non enim opus est ut globuli coelestes, magis rectos
et plures meatus inueniant in corporibus terrestribus, per quae radios
luminis transmittunt, quam sint ii per quos globuli plumbei inter poma
ista descendunt.

[4.018] De secundo istius primae actionis effectu: quod una corpora ab
aliis secernat, et liquores expurget.

Secundus effectus est, quod cum particulae duorum uel plurium corporum
terrestrium, praesertim liquidorum, confuse simul iunctae sunt,
globuli coelestes quasdam ex ipsis unas ab aliis soleant separare,
sicque in uaria corpora distinguere; quasdam autem alias accuratius
permiscere, ipsasque ita disponere, ut unaquaeque guttula liquoris ex
iis conflati, caeteris omnibus eiusdem liquoris guttulis omnino
similis exsistat. Quippe, cum globuli coelestes mouentur in meatibus
/211/ corporum terrestrium liquidorum, particulas tertii elementi sibi
obuias assidue loco expellunt, donec eas inter aliquas alias ita
disposuerint et ordinarint, ut non magis quam istae aliae ipsorum
motibus obsistant, uel, cum ita disponi non possunt, donec eas a
reliquis segregarint. Sic uidemus ex musto faeces quasdam, non modo
sursum et deorsum (quod grauitati et leuitati tribui posset), sed
etiam uersus uasis latera expelli, uinumque postea defaecatum, quamuis
adhuc ex uariis particulis constans, esse pellucidum, et non densius
aut crassius in imo quam in summo apparere. Idemque de caeteris
liquoribus puris est existimandum.

[4.019] De tertio effectu: quod liquorum guttas reddat rotundas.

Tertius effectus globulorum coelestium est, quod aquae aliorumue
liquorum guttas in aÎre, alioue liquore ab iis diuerso, pendentes,
reddant rotundas, ut iam in Meteoris explicui. cum enim isti globuli
coelestes longe alias habeant uias in aquae gutta quam in aÎre
circumiacente, semperque quantum possunt secundum lineas rectas, uel
ad rectas quam-proxime accedentes, moueantur: manifestum est illos qui
sunt in aÎre, obiectu aqueae guttae minus impediri a motibus suis,
secundum lineas a rectis quam-minimum deflectentes, continuandis, si
ea sit perfecte sphaerica, quam si quamcumque aliam figuram
sortiatur. Si quae enim sit pars in superficie istius guttae, quae
ultra figuram sphaericam promineat, maiori ui globuli coelestes per
aÎrem discurrentes in illam impingent, quam in caeteras, ideoque
ipsam uersus centrum guttae protrudent; ac si quae pars eius,
superficiei centro uicinior sit quam reliquae, globuli coelestes, in
ipsa gutta contenti, maiori ui eam a /212/ centro expellent; atque ita
omnes ad guttam sphaericam faciendam concurrent. Et cum angulus
contingentiae, quo solo linea circularis a recta distat, omni angulo
rectilineo sit minor, et in nulla linea curua praeterquam in circulari
sit ubique aequalis: certum est, lineam rectam nunquam posse magis
aequaliter, et minus in unoquoque ex suis punctis inflecti, quam cum
degenerat in circularem.

[4.020] Explicatio secundae actionis, quae grauitas uocatur.

Vis grauitatis a tertia ista globulorum coelestium actione non multum
differt. Ut enim illi globuli per solum suum motum, quo sine
discrimine quaquauersus feruntur, omnes cuiusque guttae particulas
uersus eius centrum aequaliter premunt, sicque ipsam guttam faciunt
rotundam: ita per eundem motum, totius molis terrae occursu impediti,
ne secundum lineas rectas ferantur, omnes eius partes uersus medium
propellunt: atque in hoc grauitas corporum terrestrium consistit.

[4.021] Omnes Terrae partes, si solae spectentur, non esse graues, sed
leues.

Cuius natura ut perfecte intelligatur, notandum est primo, si omnia
spatia circa Terram, quae ab ipsius Terrae materia non occupantur,
uacua essent, hoc est, si nihil continerent nisi corpus, quod motus
aliorum corporum nulla ratione impediret nec iuuaret (sic enim tantum
intelligi potest uacui nomen), et interim haec terra circa suum axem,
spatio uiginti quatuor horarum, proprio motu uolueretur, fore ut illae
omnes eius partes, quae sibi mutuo non essent ualde firmiter
alligatae, hinc inde uersus coelum dissilirent: eodem modo, quo uidere
licet, dum turbo gyrat, si arena supra ipsum coniiciatur, eam statim
ab illo recedere atque in omnes partes dispergi; et ita Terra non
grauis, sed contra potius leuis esse dicenda. /213/

[4.022] In quo consistat leuitas materiae coelestis.

Cum autem nullum sit tale uacuum, nec Terra proprio motu cieatur, sed
a materia coelesti, eam ambiente, omnesque eius poros peruadente,
deferatur, ipsa habet rationem corporis quiescentis; materia autem
coelestis, quatenus tota consentit in illum motum quo Terram defert,
nullam habet uim grauitatis, nec leuitatis; sed quatenus eius partes
plus habent agitationis quam in hoc impendant, ideoque semper terrae
occursu a motibus suis secundum lineas rectas persequendis
impediuntur, semper ab ea quantum possunt recedunt, et in hoc earum
leuitas consistit.

[4.023] Quomodo partes omnes Terrae, ab ista materia coelesti deorsum
pellantur, et ita fiant graues.

Notandum deinde, uim quam habent singulae partes materiae coelestis ad
recedendum a Terra, suum effectum sortiri non posse, nisi, dum illae
ascendunt, aliquas partes terrestres in quarum locum succedunt, infra
se deprimant et propellant. Cum enim omnia spatia quae sunt circa
Terram, uel a particulis corporum terrestrium, uel a materia coelesti
occupentur; atque omnes globuli huius materiae coelestis aequalem
habeant propensionem ad se ab ea remouendos, nullam singuli habent
uim, ad alios sui similes loco pellendos. Sed cum talis propensio non
sit tanta in particulis corporum terrestrium, quoties aliquas ex ipsis
supra se habent, omnino in eas uim istam suam debent exercere. Atque
ita grauitas cuiusque corporis terrestris non proprie efficitur ab
omni materia coelesti illud circumfluente, sed praecise tantum ab ea
ipsius parte, quae, si corpus istud descendat, in eius locum immediate
ascendit, ac proinde quae est illi magnitudine /214/ plane
aequalis. Sit, exempli caussa, B corpus terrestre in medio aÎre
exsistens, et constans pluribus particulis tertii elementi, quam moles
aÎris ipsi aequalis, ac proinde pauciores uel angustiores habens
poros, in quibus materia coelestis contineatur: manifestum est, si hoc
corpus B uersus I descendat, molem aÎris ei aequalem in eius locum
ascensuram. Et quia in ista mole aÎris, plus materiae coelestis
quam in eo continetur, manifestum etiam est, in ipsa esse uim ad illud
deprimendum.

[4.024] Quanta sit in quoque corpore grauitas.

Atque ut hic calculus recte ineatur, considerandum est, in meatibus
istius corporis B esse etiam aliquid materiae coelestis, quae
opponitur aequali quantitati similis materiae coelestis, quae in
aÎris mole continetur, eamque reddit otiosam; itemque in mole
aÎris esse aliquas partes terrestres, quae opponuntur totidem aliis
partibus terrestribus corporis B, nihilque in eas efficiunt. His autem
utrimque detractis, quod reliquum est materiae coelestis in ista mole
aÎris, agere in id quod reliquum est partium terrestrium in corpore
B; atque in hoc uno eius grauitatem consistere.

[4.025] Eius quantitatem non respondere quantitati materiae cuiusque
corporis.

Utque nihil omittatur, aduertendum etiam est, per materiam coelestem
non hic intelligi solos globulos secundi elementi, sed etiam materiam
primi iis admistam, /215/ et ad ipsam quoque esse referendas illas
particulas terrestres, quae cursum eius sequutae, caeteris celerius
mouentur, quales sunt eae omnes quae aÎrem componunt. Aduerterndum
praeterea, materiam primi elementi, caeteris paribus, maiorem uim
habere ad corpora terrestria deorsum pellenda, quam globulos secundi,
quia plus habet agitationis; et hos maiorem, quam particulas
terrestres aÎris quas secum mouent, ob similem rationem. Unde fit,
ut ex sola grauitate non facile possit aestimari, quantum in quoque
corpore materiae terrestris contineatur. Et fieri potest, ut quamuis,
exempli caussa, massa auri uicies plus ponderet, quam moles aquae ipsi
aequalis, non tamen quadruplo uel quintuplo plus materiae terrestris
contineat: tum, quia tantundem ab utraque subducendum est, propter
aÎrem in quo ponderantur; tum etiam, quia in ipsa aqua, ut et in
omnibus aliis liquidis corporibus, propter suarum particularum motum,
inest leuitas, respectu corporum durorum.

[4.026] Cur corpora non grauitent in locis suis naturalibus.

Considerandum etiam, in omni motu esse circulum corporum quae simul
mouentur, ut iam supra ostensum est, nullumque corpus a grauitate sua
deorsum ferri, nisi eodem temporis momento aliud corpus magnitudine
ipsi aequale, ac minus habens grauitatis, sursum feratur. Unde fit, ut
in uase, quantumuis profundo et lato, inferiores aquae alteriusue
liquoris guttae, a superioribus non premantur; nec etiam premantur
singulae partes fundi, nisi a totidem guttis, quot ipsis
perpendiculariter incumbunt. Nam, exempli /216/ caussa, in uase ABC,
aquae gutta 1 non premitur ab aliis 2, 3, 4, supra ipsam existentibus,
quia si haec deorsum ferrentur, deberent aliae guttae, 5, 6, 7, aut
similes, in earum locum ascendere; quae, cum sint aeque graues,
illarum descensum impediunt. Hae autem guttae 1, 2, 3, 4, iunctis
uiribus, premunt partem [&] fundi B; quia, si efficiant ut descendat,
descendent etiam ipsae, ac in earum locum partes aÎris 8, 9, quae
sunt ipsis leuiores, ascendent. Sed eandem uasis partem B non plures
guttae premunt quam haec 1, 2, 3, 4, uel aliae ipsis aequipollentes;
quia eo temporis momento, quo haec pars B potest descendere, non
plures eam sequi possunt. Atque hinc innumera experimenta circa
corporum grauitatem, uel potius, si sic loqui licet, grauitationem,
quae male philosophantibus mira uidentur, perfacile est explicare.

[4.027] Grauitatem corpora deprimere uersus centrum Terrae.

Notandum denique, quamuis particulae materiae coelestis eodem tempore
multis diuersis motibus cieantur, omnes tamen earum actiones ita simul
conspirare, ac tanquam in aequipondio consistere, unasque aliis
opponi, ut ex hoc solo quod terrae moles obiectu suo earum motibus
aduersetur, quaquauersus aequaliter propendeant ad se ab eius uicinia,
et tanquam ab eius centro, remouendas; nisi forte aliqua exterior
caussa diuersitatem hac in re constituat. Talesque aliquot /217/
caussae possunt excogitari; sed an earum effectus sit tantus, ut sensu
deprehendatur, nondum mihi compertum est.

[4.028] De tertia actione, quae est lumen; quomodo particulas aÎris
commoueat.

Vis luminis, quatenus a Sole ac stellis in omnes coeli partes se
diffundit, iam satis supra fuit explicata: superest tantum ut hic
notemus, eius radios a Sole delapsos, Terrae particulas diuersimode
agitare. Quippe, quamuis in se spectata, nihil aliud sit quam pressio
quaedam, quae fit secundum lineas rectas, a Sole in Terram extensas:
quia tamen ista pressio non aequaliter omnibus particulis tertii
elementi, quae supremam terrae regionem componunt, sed nunc unis, nunc
aliis, ac etiam, nunc uni eiusdem particulae extremitati, nunc alteri
applicatur: facile potest intelligi, quo pacto ex ipsa uariae motiones
in particulis istis excitentur. Exempli caussa, si AB sit una ex
particulis tertii elementi, supremam terrae regionem componentibus,
quae incumbat alteri particulae C, atque inter ipsam et Solem aliae
multae interiaceant, ut D, E, F: hae interiacentes nunc impedient, ne
radii Solis G, G, premant extremitatem B, non autem ne premant A:
sicque extremitas A deprimetur, atque alia B attolletur. Et quia istae
particulae assidue situm mutant, paullo post opponentur radiis Solis
tendentibus uersus A, non autem aliis tendentibus uersus [&] B, sicque
extremitas A rursus attolletur, et B deprimetur. /218/ Quod idem in
omnibus terrae particulis, ad quas Solis radii pertingunt, habet
locum; et ideo. omnes a Solis lumine agitantur.

[4.029] De quarta, quae est calor; quid sit, et quomodo sublato lumine
perseueret.

Haec autem particularum terrestrium agitatio, siue orta sit a lumine,
siue ab alia quauis caussa, calor uocatur; praesertim cum est maior
solito et mouet sensum; caloris enim denominatio ad sensum tactus
refertur. Notandumque est unamquamque ex particulis terrestribus sic
agitatam, perseuerare postea in suo motu iuxta leges naturae, donec ab
aliqua alia caussa sistatur; atque ideo calorem a lumine ortum, semper
aliquamdiu post sublatum lumen remanere.

[4.030] Cur altius penetret, quam lumen.

Notandum praeterea particulas terrestres, a radiis Solis sic impulsas,
alias sibi uicinas, ad quas isti radii non perueniunt, agitare; hasque
rursus alias, et sic consequenter. Cumque semper tota Terrae medietas
a Sole illustretur, tot eiusmodi particulas simul commoueri, ut
quamuis lumen in prima opaca superficie subsistat, calor tamen ab eo
genitus usque ad intimas partes mediae Terrae regionis debeat
peruenire.

[4.031] Cur corpora fere omnia rarefaciat.

Notandum denique istas particulas terrestres, cum a calore plus solito
agitantur, in tam angusto spatio uulgo non posse contineri, quam cum
quiescunt uel minus mouentur; quia figuras habent irregulares, quae
minus loci occupant, cum certo aliquo modo iunctae quiescunt, quam cum
assiduo motu disiunguntur. Unde fit, ut calor omnia fere corpora
terrestria rarefaciat, sed una magis, alia minus, pro uario situ et
figura particularum, ex quibus constant.

[4.032] Quomodo suprema Terrae regio, in duo diuersa corpora fuerit
primum diuisa.

His uariis actionibus animaduersis, si rursus consideremus /219/
Terram, iam primum ad uiciniam Solis accedentem, et cuius suprema
regio constat particulis tertii elementi, sibi mutuo non firmiter
annexis, quibus immisti sunt globuli coelestes, aliquanto minores iis,
qui reperiuntur in ea coeli parte per quam transit, uel etiam in ea ad
quam uenit: facile intelligemus minores istos globulos, maiusculis qui
eam circumplectuntur, loca sua relinquere, hosque maiusculos, in illa
cum impetu ruentes, in multas tertii elementi particulas impingere,
praesertim in crassiores, ipsasque infra caeteras detrudere, iuuante
etiam ad hoc ui grauitatis, atque ita efficere ut istae crassiores
infra caeteras depulsae, figurasque habentes irregulares et uarias,
arctius inter se nectantur quam superiores, et motus globulorum
coelestium interrumpant. Quo fit, ut suprema Terrae regio, qualis hic
exhibetur uersus A, in duo corpora ualde diuersa distinguatur, qualia
exhibentur uersus B et C: quorum superius B est rarum, fluidum /220/
et pellucidum, inferius autem C est aliquatenus densum, durum et
opacum.

[4.033] Distinctio particularum terrestrium in tria summa genera.

Deinde ex eo quod existimemus corpus C a corpore B distinctum fuisse
per hoc solum, quod eius partes a globulis coelestibus deorsum
pressae, sibi inuicem adhaererent, intelligemus etiam aliud adhuc
corpus, quale est D, inter ista duo debere postea generari. Etenim
figurae particularum tertii elementi, ex quibus constant corpora B et
C, admodum uariae sunt, ut supra notatum est, ipsasque hic in tria
praecipua genera licet distinguere. Nempe quaedam sunt in uaria quasi
brachia diuisae, atque hinc inde expansae tanquam rami arborum, et
alia id genus; atque hae sunt potissimum, quae a materia coelesti
deorsum expulsae, sibi mutuo adhaerescunt, et corpus C
componunt. Aliae sunt solidiores, figurasque habent, non quidem omnes
globi uel cubi, sed etiam cuiuslibet ruderis angulosi; atque hae, si
maiusculae sint, infra caeteras ui grauitatis descendunt; si autem
sint minusculae, manent prioribus immistae, occupantque interualla
quae ab ipsis relinquuntur. Aliae denique sunt oblongae, ac ramis
destitutae, instar bacillorum; atque hae prioribus etiam se
interserunt, cum satis magna inter ipsas interualla reperiunt, sed non
illis facile annectuntur.

[4.034] Quomodo tertium corpus inter duo priora factum sit.

Quibus animaduersis, rationi consentaneum est ut credamus, cum primum
particulae ramosae corporis C sibi mutuo coeperunt implicari,
plerasque ex oblongis fuisse ipsis interiectas, easque postea, dum
ramosae illae, /221/ magis et magis pressae, paullatim arctius
iungebantur, supra ipsas ascendisse uersus D, atque ibi simul
congregatas fuisse, in corpus a duobus aliis B et C ualde
diuersum. Eadem ratione qua uidemus in paludosis locis, terram
calcando, aquam ex ea exprimi, quae postea ipsius superficiem
tegit. Nec dubium etiam, quin interim aliae plures ex corpore B
delapsae sint, quae duorum inferiorum corporum C et D molem auxerunt.

[4.035] Particulas tantum unius generis in isto corpore contineri.

Quamuis autem initio, non solae istae particulae oblongae ramosis
interiectae fuerint, sed aliae etiam, quae tanquam rudera aut
fragmenta lapidum solidae erant, notandum tamen has solidiores non tam
facile supra ramosas ascendisse, quam illas oblongas; uel, si quae
ascenderint, facilius postea infra ipsas rursus descendisse: oblongae
enim, caeteris paribus, plus habent superficiei pro ratione suae
molis; atque ideo a materia coelesti per meatus corporis C fluente,
facilius expelluntur: /222/ et postquam ad D peruenerunt, ibi
transuersim iacentes supra superficiem istius corporis C, non facile
meatibus occurrunt, per quos in ipsum regredi possint.

[4.036] Duas tantum in eo esse species istarum particularum.

Sic itaque multae oblongae particulae tertii elementi uersus D
congregatae sunt; et quamuis initio non fuerint inter se perfecte
aequales, nec similes, hoc tamen commune habuerunt, quod nec sibi
mutuo, nec aliis tertii elementi particulis facile possent adhaerere,
quodque a materia coelesti ipsas circumfluente mouerentur; propter
hanc enim proprietatem a corpore C excesserunt, atque in D sunt simul
collectae; cumque ibi materia coelestis assidue circa illas fluat,
efficiatque ut uariis motibus cieantur, et unae in aliarum loca
transmigrent, successu temporis fieri debuerunt laeues et teretes, et
quam-proxime inter se aequales, atque ad duas tantum species
reduci. Nempe, quae fuerunt satis tenues, ut ab illo solo impetu, quo
a materia coelesti agebantur, flecti possent, circa alias paullo
crassires, quae sic flecti non poterant, conuolutae, ipsas secum
detulerunt. Atque hae duae particularum species, flexilium scilicet
atque inflexilium, sic iunctae facilius perseuerarunt in suo motu,
quam solae flexiles, uel solae inflexiles potuissent: unde factum est,
ut ambae in corpore D remanserint; atque etiam ut illae quae initio
circa alias flecti potuerunt, postea successu temporis, assiduo usu se
inflectendi, magis et magis flexiles redderentur, fierentque instar
anguillarum aut breuium funiculorum; aliae autem, cum nunquam
flecterentur, si quam ante flexilitatem habuerint, eam paullatim
amitterent, ac telorum instar rigidae manerent. /223/

[4.037] Quomodo infimum corpus C, in plura alia fuerit diuisum.

Praeterea putandum est corpus D prius distingui coepisse a duobus
aliis B et C, quam haec duo perfecte formata essent, hoc est,
priusquam C esset tam durum, ut non amplius possent eius particulae
arctius connecti, et inferius expelli a motu materiae coelestis, ac
priusquam particulae corporis B ita essent omnes ordinatae, ut isti
materiae coelesti faciles et aequales uias undique circa se
praeberent: ideoque postea multas particulas tertii elementi fuisse
adhuc a corpore B uersus C expulsas. Atque hae particulae, si
solidiores fuerint iis quae congregatae erant in D, infra ipsas
descendentes corpori C se adiunxerunt, ac pro diuersa ratione suarum
figurarum, uel in eius superficie manserunt, uel infra ipsam
penetrarunt: sicque hoc unum corpus C in plura alia diuisum est; ac
etiam forte in aliqua sua regione totum fluidum euasit, iis particulis
ibi congregatis, quarum figurae impediebant ne sibi /224/ mutuo facile
adhaererent. Sed omnia hic explicari non possunt.

[4.038] De formatione alterius quarti corporis supra tertium.

Ubi autem etiam particulae, minus solidae iis quae corpus D
componebant, ex B deorsum lapsae sunt, haeserunt in superficie huius
corporis D; ac quia pleraeque ex ipsis fuerunt ramosae, paullatim sibi
mutuo annexae, corpus durum E, a duobus B et D, quae sunt fluida,
ualde diuersum, composuerunt. Atque hoc corpus E initio admodum tenue
erat, instar crustae uel corticis superficiem corporis D contegentis:
sed cum tempore crassius euasit, nouis particulis ex corpore B se illi
adiungentibus; nec non etiam ex D, quia, cum reliquis eiusdem corporis
D plane similes non essent, motu globulorum coelestium expellebantur,
ut mox dicam. Et quia istae particulae aliter disponebantur, in iis
partibus terrae ubi dies erat uel aestas, quam in /225/ iis ubi erat
nox uel hyems, propter diuersas actiones luminis et caloris, quod huic
corpori accedebat in una die, uel in una aestate, aliquo modo
distinguebatur ab eo, quod eidem accedebat in die uel aestate
sequenti; sicque ex uariis quasi crustis uel corticibus, sibi mutuo
superinductis, fuit conflatum.

[4.039] De huius quarti corporis accretione, et tertii expurgatione.

Et quidem non longo tempore opus fuit, ut Terrae suprema regio A in
duo corpora B et C distingueretur; nec etiam ut multae particulae
oblongae coaceruarentur uersus D; nec denique, ut prima interior
crusta corporis E formaretur. Sed non nisi spatio plurium annorum
particulae corporis D ad duas species paullo ante descriptas reduci,
atque omnes crustae corporis E formari potuerunt. Neque enim initio
ratio fuit, cur [&] particulae quae confluebant uersus D, non essent
unae aliis paullo crassiores et longiores, nec etiam cur essent plane
laeues et teretes, sed aliquid adhuc scabritiei habere potuerint,
quamuis non tantum haberent, ut ideo ramosis annecterentur;
potueruntque etiam secundum longitudinem planae esse uel angulosae, ac
crassiores in una extremitate quam in altera. cum autem sibi mutuo non
adhaererent, ideoque materia coelestis assidue circumfluens, uim
haberet ipsas mouendi, pleraeque paullatim mutuo attritu laeues et
teretes euaserunt, atque inter se aequales et secundum longitudinem
aequaliter crassae; propterea quod per easdem uias transibant, et
aliae in aliarum loca succedebant, quae loca non poterant maiores
recipere, nec a minoribus tota impleri. Sed pleraeque etiam, cum ad
communem aliarum normam reduci non possent, paullatim /226/ motu
globulorum coelestium ex hoc corpore D eiectae sunt; et harum quidem
nonnullae se corpori C adiunxerunt, sed maxima pars sursum ascendit
uersus E et B, materiamque augendo corpori E subministrauit.

[4.040] Quomodo hoc tertium corpus fuerit mole imminutum, et spatium
aliquod inter se et quartum reliquerit.

Quippe tempore diei et aestatis, cum Sol unam medietatem corporis D ui
luminis et caloris rarefaciebat, non poterat omnis materia istius
medietatis inter duo corpora uicina C et E contineri; neque haec
corpora uicina, quae dura erant, locis expellere, atque ideo pleraeque
eius materiae particulae per poros corporis E uersus B ascendebant,
quae deinde tempore noctis et hyemis, cessante ista rarefactione, ob
grauitatem suam rursus descendebant. Multae autem caussae erant,
propter quas particulae tertii elementi, quae sic ex corpore D
egrediebantur, non poterant omnes postea in illud reuerti. Nam maiore
impetu exibant, quam redibant; quia maior est uis dilatationis a
calore ortae, quam grauitatis. Et idcirco multae per angustos meatus
corporis E sibi uiam faciebant ad ascendendum, quae postea nullam
inuenientes ad reuertendum, in eius superficie consistebant; ac etiam
nonnullae, meatibus istis impactae, ulterius ascendere non ualentes,
aliis descensuris uias occludebant. Praeterea quaecumque caeteris
erant tenuiores, et a figura laeui et tereti magis distabant, solo
globulorum coelestium motu extra corpus D pellebantur, ideoque primae
se offerebant ad ascendendum uersus E et B; atque horum corporum
particulis occurrendo, non raro figuras suas mutabant, et uel illis
adhaerebant, uel saltem desinebant aptae esse ad reuertendum uersus
D. Unde sequi debuit post multos dies et annos, ut magna pars huius
corporis D esset absumpta, /227/ et nullae amplius in eo particulae
reperirentur, nisi duarum specierum ante descriptarum; ac etiam ut
corpus E esset satis densum et crassum, quia fere omnes particulae
quae ex D recesserant, uel eius poris impactae densius illud
effecerant, uel occursu particularum corporis B mutatae, illisque
annexae, uersus E relapsae erant, sicque crassitiem eius auxerant; ac
denique ut spatium satis amplum F, inter D et F relinqueretur; quod
non alia materia potuit impleri, quam ea ex qua conflatur corpus B;
cuius scilicet particulae tenuissimae per meatus corporis E facile
transierunt in loca quae ab aliis paullo crassioribus ex D exeuntibus
relinquebantur.

[4.041] Quomodo multae fissurae in quarto sactae sint.

Ita corpus E, quamuis grauius et densius quam F, ac forte etiam quam
D, aliquandiu tamen ob suam duritiem, fornicis instar, supra D et F
suspensum mansit. Sed notandum est ipsum, cum primum formari coepit,
meatus habuisse quam-plurimos, ad mensuram corporis D excauatos. Cum
enim eius superficiei tunc incumberet, non poterat non praebere
transitum istis /228/ particulis quae quotidie, ui caloris motae,
interdiu uersus B ascendebant, ac noctu rursus descendebant, semperque
se mutuo consequentes, istos meatus implebant. cum autem postea,
corpore D mole imminuto, non amplius eius particulae omnes meatus
corporis E occuparunt, aliae minores particulae, ex B uenientes, in
earum loca successerunt; cumque hae istos meatus corporis E non satis
implerent, et uacuum in natura non detur, materia coelestis, qua sola
omnia exigua interualla, quae circa particulas corporum terrestrium
reperiuntur, impleri possunt, in illos ruens, eorum figuras immutabat,
impetumque faciebat ad quosdam ita diducendos, ut hoc ipso alii uicini
angustiores redderentur. Unde facile contingebat, ut, quibusdam
partibus corporis E a se mutuo disiunctis, in eo fierent fissurae,
quae postea successu temporis maiores et maiores euaserunt. Eadem
plane ratione, qua uidemus aestate in terra multas rimas aperiri, dum
a Sole siccatur, eamque magis et magis hiare quo diutius siccitas
perseuerat.

[4.042] Quomodo ipsum in uarias partes sit confractum.

Cum autem multae tales rimae essent in corpore E, atque ipsae semper
augerentur, tandem eius partes tam parum sibi mutuo adhaeserunt, ut
non amplius in modum fornicis inter F et B posset sustineri, et ideo
totum confractum, in superficiem corporis C grauitate sua delapsum
est. Cumque haec superficies satis lata non esset, ad omnia illius
fragmenta sibi mutuo adiacentia, et situm quem prius habuerant
seruantia, recipienda, quaedam ex ipsis in latus inclinari atque una
in alia recumbere debuerunt. Nempe, si ex gr in eo tractu corporis E,
quem haec figura repraesentat, praecipuae /229/ fissurae ita fuerint
dispositae in locis 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, ut duo fragmenta 2 3 et 6 7
paullo prius quam reliqua coeperint delabi; et aliorum quatuor
fragmentorum extremitates 2, 3, 5, et 6 prius quam oppositae 1, 4 et
u; itemque extremitas 5 fragmenti 4 5 aliquanto prius delapsa sit,
quam extremitas u fragmenti u: non dubium est, quin ipsa iam debeant
eo modo esse disposita, supra superficiem corporis C, quo hic depicta
sunt; ita scilicet, ut fragmenta 2 3 et 6 7 proxime iungantur corpori
C, alia autem quatuor in latus sint reclinata, et una in alia
recumbant, etc. /230/

[4.043] Quomodo tertium corpus supra quartum ex parte ascenderit, et
ex parte infra remanserit.

Nec dubium etiam, quin corpus D, quod fluidum est et minus graue quam
fragmenta corporis E, occupet quidem, quantum potest, inferiores omnes
cauitates sub istis fragmentis relictas, nec non eorum rimas et
meatus; sed praeterea etiam, quia totum in illis contineri non potest,
quin supra inferiora ex istis fragmentis, ut 2 3 et 6 7, ascendat.

[4.044] Inde in superficie Terrae ortos esse montes, campos, maria,
etc.

Iamque si consideremus, hic per corpus B et F aÎrem intelligi; per
C, quandam terrae crustam interiorem crassissimam, ex qua metalla
oriuntur; per D, aquam; ac denique per corpus E, terram exteriorem,
quae ex lapidibus, argilla, arena et limo est conflata: facile etiam
per aquam, supra fragmenta 2 3 et 6 7 eminentem, maria; per alia
fragmenta molliter tantum inclinata, et nullis aquis tecta, ut 8 9, et
ux, camporum planities; ac per alia magis erecta, ut 1 2 et 9 4 u,
montes intelligemus. Et denique aduertemus, cum fragmenta ista ui
propriae grauitatis hoc pacto delapsa sunt, eorum extremitates, sibi
mutuo fortiter allisas, in alia multa minora fragmenta dissiluisse,
quae saxa in quibusdam litoribus maris, ut in 1, et multiplicia
montium /231/ iuga, partim altissima ut in 4, partim remissiora ut in
9 et u, ac etiam scopulos in mari, ut in 3 et 6, composuerunt.

[4.045] Quae sit aÎris natura

Atque intimae horum omnium naturae ex iam dictis erui possunt. Nam
primo ex iis cognoscimus, aÎrem nihil aliud esse debere, quam
congeriem particularum tertii elementi, tam tenuium et a se mutuo
disiunctarum, ut quibuslibet motibus globulorum coelestium
obsequantur; ideoque illum esse corpus ualde rarum, fluidum et
pellucidum, et ex minutiis cuiuslibet figurae posse componi. Quippe,
nisi eius particulae a se mutuo essent plane disiunctae, iamdudum
adhaesissent corpori E; cumque disiunctae sint, unaquaeque mouetur
independenter a uicinis, occupatque totam illam exiguam sphaeram, quam
ad motum circularem circa proprium suum centrum requirit, et ex ea
uicinas omnes expellit. Quamobrem nihil refert, cuiusnam sint figurae.

[4.046] Cur facile rarefiat et densetur.

AÎr autem frigore facile densatur, et rarefit calore: cum enim eius
particulae fere omnes sint flexiles, instar mollium plumularum, uel
tenuium funiculorum, quo celerius aguntur, eo latius se extendunt, et
idcirco maiorem spatii sphaeram ad motum suum requirunt; atque notum
est ex dictis, per calorem nihil hic aliud quam accelerationem motus
in istis particulis, et per frigus eiusdem imminutionem debere
intelligi.

[4.047] De uiolenta eius compressione in quibusdam machinis.

Denique aÎr, in uase aliquo uiolenter compressus, uim habet
resiliendi, ac per ampliorem locum se protinus extendendi. Unde fiunt
machinae, quae ope solius aÎris, aquas sursum uersus, instar
fontium; et aliae quae tela cum magno impetu, arcuum instar,
iaculantur. /232/ Huiusque caussa est, quod aÎre ita compresso,
unaquaeque eius particula sphaericum illud spatiolum, quod ad motum
suum requirit, sibi soli non habeat, sed aliae uicinae in ipsum
ingrediantur; cumque interim idem [&] calor, siue eadem agitatio
istarum particularum, conseruetur a motu globulorum coelestium,
assidue circa ipsas fluentium, eae suis extremitatibus se mutuo
uerberent et loco expellant, sicque omnes simul impetum faciant ad
maius spatium occupandum.

[4.048] De aquae natura: et cur facile modo in aÎrem, modo in
glaciem uertatur.

Quantum ad aquam, iam ostendi cur duae tantum particularum species in
ea reperiantur, quarum unae sunt flexiles, aliae inflexiles; atque si
ab inuicem separentur, hae salem, illae aquam dulcem componunt. Et
quia iam omnes proprietates, cum salis tum aquae dulcis, ex hoc uno
fundamento deductas, fuse in Meteoris explicui, non opus est ut plura
de ipsis hic scribam. Sed tantum notari uelim, quam apte omnia inter
se cohaereant, et quomodo ex tali generatione aquae sequatur, etiam
eam esse debere proportionem, inter eius particularum crassitiem et
crassitiem particularum aÎris; itemque inter ipsas, et uim qua
globuli secundi elementi eas mouent, ut cum isti globuli paullo minus
solito agunt, aquam in glaciem mutent, et particulas aÎris in
aquam; cum autem agunt paullo fortius, tenuiores aquae particulas, eas
nempe quae sunt flexiles, in aÎrem uertant.

[4.049] De fluxu et refluxu maris.

Explicui etiam in Meteoris caussas uentorum, a quibus mare uariis
irregularibus modis agitatur. Sed /233/ superest alius regularis eius
motus, quo bis in die singulis in locis attollitur et deprimitur,
interimque semper ab Oriente in Occidentem fluit. Ad cuius motus
caussam explicandam, ponamus nobis ob oculos exiguum illum coeli
uorticem, qui Terram pro centro habet, quique cum illa et cum Luna in
maiori uortice circa Solem fertur. Sitque ABCD ille exiguus uortex;
EFGH Terra; 1 2 3 4 superficies maris, a quo, maioris perspicuitatis
caussa, Terram ubique tegi supponimus; et 5 6 7 8 superficies aÎris
mare ambientis. Iamque consideremus, si nulla in isto uortice Luna
esset, punctum T, quod est centrum Terrae, fore in puncto M, quod est
uorticis centrum; sed Luna (( exsistente uersus B, /234/ hoc centrum T
esse debere inter M et D: quia, cum materia coelestis huius uorticis
aliquanto celerius moueatur quam Luna uel Terra, quas secum defert,
nisi punctum T aliquanto magis distaret a B quam a D, Lunae praesentia
impediret, ne illa tam libere fluere posset inter B et T, quam inter T
et D; cumque locus Terrae in isto uortice non determinetur, nisi ab
aequalitate uirium materiae coelestis eam circumfluentis, euidens est
ipsam idcirco nonnihil accedere debere uersus D. Atque eodem modo, cum
Luna erit in C, Terrae centrum esse debebit inter M et A: sicque
semper Terra nonnihil a Luna recedit. Praeterea, quoniam hoc pacto, ex
eo quod Luna sit uersus B, non modo spatium per quod materia coelestis
fluit inter B et T, sed etiam illud per quod fluit inter T et D,
redditur angustius: inde sequitur istam materiam coelestem ibi
celerius fluere, atque ideo magis premere, tum superficiem aÎris in
6 et 8, tum superficiem aquae in 2 et 4, quam si Luna non esset in
uorticis diametro BD; cumque corpora aÎris et aquae sint fluida, et
facile pressioni isti obsequantur, ipsa minus alta esse debere supra
Terrae partes F et H, quam si Luna esset extra hanc diametrum BD; ac e
contra esse altiora uersus G et E, adeo ut superficies aquae 1, 3, et
aÎris 5, 7, ibi protuberent.

[4.050] Cur aqua horis 6 1/5 ascendat, et horis 6 1/5 descendat.

Iam uero, quia pars Terrae quae nunc est in F, e regione puncti B, ubi
mare est quam-minime altum, post sex horas erit in G, e regione puncti
C, ubi est altissimum, et post sex alias horas in H, e regione puncti
D, atque ita consequenter; uel potius, quia Luna etiam interim
nonnihil progreditur a B uersus C, utpote quae mensis spatio circulum
ABCD percurrit, pars Terrae /235/ quae nunc est in F, e regione
corporis Lunae, post sex horas cum 1 2 minutis, praeterpropter, erit
ultra punctum G, in ea diametro uorticis ABCD, quae illam eiusdem
uorticis diametrum, in qua tunc Luna erit, ad angulos rectos
intersecat; tuncque aqua erit ibi altissima; et post sex alias horas
cum duodecim minutis, erit ultra punctum H, in loco ubi aqua erit
quamminime alta, etc. Unde clare intelligitur aquam maris, singulis
duodecim horis cum 2 4 minutis, in uno et eodem loco fluere ac
refluere debere.

[4.051] Cur aestus maris sint maiores, cum Luna plena est uel noua.

Notandum est hunc uorticem ABCD non esse accurate rotundum, sed eam
eius diametrum, in qua /236/ Luna uersatur cum est noua uel plena,
breuiorem esse illa quae ipsam secat ad angulos rectos, ut in
superiore parte ostensum est; unde sequitur fluxus et refluxus maris
debere esse maiores, cum Luna noua est uel plena, quam in temporibus
intermediis.

[4.052] Cur in aequinoctiis sint maximi.

Notandum etiam, Lunam semper esse in plano Eclipticae uicino, Terram
autem motu diurno secundum planum aequatoris conuerti; quae duo plana
in aequinoctiis se intersecant, in solstitiis autem multum ab inuicem
distant: unde sequitur, maximos aestus maris esse debere circa initia
Veris et Autumni.

[4.053] Cur aÎr et aqua semper ab Oriente ad Occidentem fluant.

Praeterea notandum est, dum Terra fertur ab E per /237/ F uersus G,
siue ab Occidente in Orientem, aquae tumorem 4 1 2, itemque aÎris
tumorem 8 5 6, qui nunc parti Terrae E incumbunt, paullatim ad alias
eius partes magis Occidentales migrare; ita ut post sex horas
incumbant parti Terrae H, et post horas duodecim parti Terrae
G. Idemque etiam de tumoribus aquae et aÎris 2 3 4 et 6 7 8 est
intelligendum. Unde fit, ut aqua et aÎr ab Orientalibus Terrae
partibus, in eiusdem partes Occidentales fluxu continuo ferantur.

[4.054] Cur in eadem poli altitudine, regiones quae mare habent ad
Orientem, sint aliis magis temperatae.

Qui fluxus, licet non admodum celer, manifeste tamen deprehenditur ex
eo quod magnae nauigationes sint multo tardiores et difficiliores
uersus partes Orientales quam uersus Occidentales; et quod in
quibusdam maris angustiis, aqua semper fluat uersus occasum; et
denique quod, caeteris paribus, eae regiones quae mare habent in
Oriente, ut Brasilia, non tantum Solis calorem sentiant, quam eae quae
longos terrae tractus habent ad Orientem et mare ad Occidentem, ut
Guinea; quoniam aÎr qui a mari uenit, frigidior est, quam qui a
Terra.

[4.055] Cur nullus sit fluxus nec refluxus in lacubus et stagnis: aut
cur in uariis litoribus uariis horis fiat.

Notandum denique, totam quidem Terram mari non tegi, ut paullo ante
assumpsimus; sed tamen, quia Oceanus per omnem eius ambitum se
diffundit, idem de illo, quantum ad generalem aquarum motum, esse
intelligendum, ac si totam inuolueret. Lacus autem et stagna, quorum
aquae ab Oceano sunt disiunctae, nullos eiusmodi motus patiuntur: quia
eorum superficies tam latae non sunt, ut multo magis in una parte quam
in alia, ob Lunae praesentiam, a materia coelesti premantur. /238/
Atque propter inaequalitatem sinuum et anfractuum, quibus cingitur
Oceanus, eius aquarum incrementa et decrementa diuersis horis ad
diuersa litora perueniunt, unde innumerae eorum uarietates oriuntur.

[4.056] Quomodo eius caussae particulares, in singulis litoribus sint
inuestigandae.

Quarum omnium uarietatum causae particulares deduci poterunt ex
dictis, si consideremus aquas Oceani, cum Luna noua est uel plena, in
locis a litoribus remotis uersus Eclipticam et Aequatorem hora sexta,
tam matutina quam uespertina, esse altissimas, et ideo uersus litora
fluere; hora autem duodecima, esse maxime depressas, et ideo a
litoribus ad illa loca refluere: ac prout litora sunt uicina uel
remota, prout aquae ad ipsa tendunt per uias magis rectas uel
obliquas, latas uel angustas, profundas uel uadosas, ad ipsa citius
aut tardius, et in maiore aut minore copia deferri. Ac etiam, propter
admodum uarios et inaequales eorum anfractus, saepe contingere ut
aquae uersus unum littus tendentes, iis quae ab alio litore ueniunt
occurrant, utque ita earum cursus diuersimode mutetur. Ac denique
uarios uentos, et quorum nonnulli quibusdam in locis ordinarii sunt,
istas aquas diuersis modis impellere. Nihil enim puto ullibi obseruari
circa fluxum et refluxum maris, cuius caussae in his paucis non
contineantur.

[4.057] De natura Terrae interioris.

Circa terram interiorem C, notare licet eam constare particulis
cuiusuis figurae, ac tam crassis, ut globuli secundi elementi
ordinario suo motu eas secum non abripiant, sed tantum deorsum
premendo graues reddant, ac per meatus, qui plurimi inter ipsas
reperiuntur, /239/ transeundo, nonnihil commoueant. Quod etiam facit
materia primi elementi, eos ex istis meatibus, qui angustissimi sunt,
replens; ac idem faciunt particulae terrestres superiorum corporum D
et E, quae saepe in eos qui sunt omnium latissimi descendunt, atque
inde nonnullas ex crassis huius corporis particulis secum
abducunt. Quippe credibile est, superiorem eius superficiem constare
partibus ramosis, sibi quidem mutuo ualde firmiter annexis; utpote
quae, dum hoc corpus formaretur, impetum globulorum coelestium per
corpora B et D discurrentium, primae sustinuerunt et fregerunt; sed
inter quas nihilominus permulta sunt interualla satis lata, ut per
ipsa particulae aquae dulcis, et salis, nec non etiam aliae angulosae
aut ramosae, ex corpore E delapsae, transire possint.

[4.058] De natura argenti uiui.

Verum infra istam superficiem, partes corporis C minus arcte sibi
mutuo adhaerent; ac etiam forte in quadam ab ipsa distantia, multae
simul sunt congregatae, quae figuras habent tam teretes et tam laeues,
ut, quamuis ob grauitatem suam sibi mutuo incumbant, nec, quemadmodum
aquae partes, globulos secundi elementi undique circa se fluere
permittant, facile tamen agitentur, tum a minutioribus ex istis
globulis, qui nonnulla etiam spatia inter ipsas inueniunt, tum
praecipue a materia primi elementi, quae omnes angustissimos angulos
ibi relictos replet. Atque ideo liquorem componunt ualde ponderosum et
minime pellucidum, cuiusmodi est argentum uiuum.

[4.059] De inaequalitate caloris interiorem Terram peruadentis.

Praeterea, quemadmodum uidemus eas maculas, quae quotidie circa Solem
generantur, figuras habere admodum irregulares et uarias, ita
existimandum est /240/ mediam Terrae regionem M, quae ex materia istis
maculis simili conflata est, non ubique esse aequaliter densam; et
ideo quibusdam in locis transitum praebere maiori copiae primi
elementi, quam in reliquis; atque hanc materiam primi elementi, per
corpus C transeuntem, eius partes quibusdam in locis fortius quam in
aliis commouere, sicuti etiam calor a Solis radiis excitatus, atque,
ut supra dictum est, usque ad intima Terrae pertingens, non
uniformiter agit in hoc corpus C, quia facilius ei communicatur per
fragmenta corporis E, quam per aquam D: atque altitudo montium
efficit, ut quaedam Terrae partes Soli obuersae, multo magis
incalescant, quam ab illo auersae: ac denique aliter incalescunt
uersus Aequatorem, aliter uersus polos, calorque iste per uices
uariatur propter uicissitudinem tum diei et noctis, tum praecipue
aestatis et hyemis.

[4.060] De istius caloris actione.

Unde fit, ut omnes particulae huius terrae interioris C semper
aliquantulum, et modo plus modo minus moueantur; non eae solum quae
uicinis non annexae /241/ sunt, ut particulae argenti uiui, et salis,
et aquae dulcis, et aliae quaeuis in maioribus eius meatibus
contentae; sed etiam eae quae sunt omnium durissimae, ac sibi mutuo
quam-firmissime adhaerent. Non quidem quod hae ab inuicem plane
separentur; sed eodem modo quo uidemus arborum ramos uentis impulsos
agitari, et eorum interualla nunc maiora reddi, nunc minora, quamuis
istae arbores idcirco radicibus suis non euellantur: ita putandum est
crassas et ramosas corporis C particulas ita connexas esse atque
implexas, ut non soleant ui caloris ab inuicem plane disiungi, sed
aliquantulum duntaxat concutiantur, et meatus circa se relictos modo
magis modo minus aperiant. Cumque duriores sint aliis particulis, ex
superioribus corporibus D et E in meatus istos delapsis, ipsas facile
motu isto suo contundunt et comminuunt, sicque ad duo genera figurarum
reducunt, quae hic sunt consideranda.

[4.061] De succis acribus et acidis, ex quibus siunt atramentum,
sutorium, alumen, etc.

Nempe particulae quarum materia paullo solidior est, quales sunt
salis, meatibus istis interceptae atque contusae, ex teretibus et
rigidis planae ac flexiles redduntur: non aliter quam ferri candentis
uirga rotunda crebris malleorum ictibus in laminam oblongam potest
complanari. Cumque interim hae particulae, ui caloris actae, hinc inde
per meatus istos serpant, duris eorum parietibus allisae atque
affrictae, gladiolorum instar acuuntur, sicque in succos quosdam
acres, acidos, erodentes uertuntur: qui succi postea cum metallica
materia concrescentes, atramentum sutorium; cum lapidea, alumen; et
sic alia multa componunt. /242/

[4.062] De materia oleaginea bituminis, sulphuris, etc.

Particulae autem molliores, quales sunt pleraeque ex terra exteriori E
delapsae, nec non etiam eae aquae dulcis, ibi penitus elisae, tam
tenues euadunt, ut motu materiae primi elementi discerpantur, atque in
multos minutissimos et quam-maxime flexiles ramulos diuidantur: qui
ramuli, terrestribus aliis particulis adhaerentes, componunt sulphur,
bitumen, et alia omnia pinguia siue oleaginea, quae in fodinis
reperiuntur.

[4.063] De Chymicorum principiis; et quomodo metalla in fodinas
ascendant.

Atque sic tria hic habemus, quae pro tribus uulgatis Chymicorum
principiis, sale, sulphure ac Mercurio, sumi possunt: sumendo scilicet
succum acrem pro sale, mollissimos ramulos oleagineae materiae pro
sulphure, ipsumque argentum uiuum pro illorum Mercurio. Credique
potest omnia metalla ideo tantum ad nos peruenire, quod acres succi,
per meatus corporis C fluentes, quasdam eius particulas ab iis
disiungant, quae deinde materia oleaginea inuolutae atque uestitae,
facile ab argento uiuo calore rarefacto sursum rapiuntur, et pro
diuersis suis magnitudinibus ac figuris, diuersa metalla
constituunt. Quae fortasse singula descripsissem hoc in loco, si uaria
experimenta, quae ad certam eorum cognitionem requiruntur, facere
hactenus licuisset.

[4.064] De Terra exteriore, et de origine fontium.

Iam uero consideremus Terram exteriorem E, cuius fragmenta quaedam sub
mari delitescunt, alia in campos extenduntur, alia in montes
attolluntur. Et notemus inprimis, quam facile in ea possit intelligi,
quo pacto fontes et flumina oriantur; et quamuis semper in mare
fluant, nunquam tamen ipsorum aqua deficiat, nec mare augeatur aut
dulcescat. Quippe, cum /243/ infra campos et montes magnae sint
cauitates aquis plenae, non dubium est, quin multi quotidie uapores,
hoc est, aquae particulae ui caloris ab inuicem disiunctae ac
celeriter motae, usque ad exteriorem camporum superficiem atque ad
summa montium iuga perueniant; uidemus enim etiam plerosque istiusmodi
uapores ulterius usque ad nubes attolli, ac facilius per terrae meatus
ascendunt, ab eius particulis suffulti, quam per aÎrem, cuius
fluidae ac mobiles particulae ipsos ita fulcire non possunt. Postquam
autem isti uapores sic ascenderunt, frigore succedente torpescunt, et
amissa uaporis forma rursus in aquam uertuntur; quae aqua descendere
non potest per eosdem illos meatus, per quos uapor ascendit, quia sunt
nimis angusti; sed aliquanto latiores uias inuenit, in interuallis
crustarum siue corticum, quibus tota exterior terra conflata est; quae
uiae ipsam oblique secundum uallium et camporum decliuitatem
deducunt. Atque ubi istae subterraneae aquarum uiae in superficie
montis, uel uallis, uel campi terminantur, ibi fontes scaturiunt,
quorum riui multi simul congregati flumina componunt, et per
decliuiores exterioris terrae superficiei partes in mare labuntur.

[4.065] Cur mare non augeatur ex eo, quod flumina in illud fluant.

Quamuis autem assidue multae aquae ex montibus uersus mare fluant,
nunquam tamen idcirco cauitates ex quibus ascendunt, possunt
exhauriri, nec mare augeri. Haec enim terra exterior non potuit modo
paullo ante descripto generari, nempe ex fragmentis corporis E /244/
in superficiem corporis C cadentibus, quin aqua D multos sibi
patentissimos meatus sub istis fragmentis retinuerit: per quos tanta
semper eius quantitas a mari uersus radices montium redit, quanta ex
montibus egreditur. Atque ita, ut animalium sanguis in eorum uenis et
arteriis, sic aqua in terrae uenis et in fluuiis circulariter fluit.

[4.066] Cur fontes non sint salsi, nec mare dulcescat.

Et quamuis mare sit salsum, solae tamen aquae dulcis particulae in
fontes ascendunt, quia nempe sunt tenues ac flexiles, particulae autem
salis, cum sint rigidae ac durae, nec facile in uapores mutari, nec
ullo modo per obliquos terrae meatus transire possunt. Et quamuis
assidue ista aqua dulcis in mare per flumina reuertatur, non ideo mare
dulcescit, quia semper aequalis quantitas salis in eo manet.

[4.067] Cur in quibusdam puteis aqua sit salsa.

Sed tamen non ualde mirabimur, si forte in quibusdam puteis, a mari
ualde remotis, multum salis reperiatur. Cum enim terra multis rimis
fatiscat, fieri facile potest, ut aqua salsa non percolata usque ad
illos puteos perueniat: siue quia maris superficies aeque alta est
atque ipsorum fundus; siue etiam quia, /245/ ubi uiae sunt satis
latae, facile salis particulae a particulis aquae dulcis per corporis
duri decliuitatem sursum attolluntur. Ut experiri licet in uase, cuius
labra nonnihil sint repanda, quale est ABC: dum enim aqua salsa in eo
euaporatur, omnes eius orae salis crusta uestiri solent.

[4.068] Cur etiam ex quibusdam montibus sal effodiatur.

Atque hinc etiam potest intelligi, quo pacto in montibus nonnullis,
magnae salis moles instar lapidum concreuerint. Quippe, aqua maris eo
ascendente, ac particulis flexilibus aquae dulcis ulterius
pergentibus, solum sal in cauitatibus, quae casu ibi fuerunt,
remansit, ipsasque impleuit.

[4.069] De nitro aliisque salibus, a sale marino diuersis.

Sed et aliquando salis particulae nonnullos satis angustos terrae
meatus peruadunt, atque ibi nonnihil de figura et quantitate sua
deperdentes, in nitrum, uel sal ammoniacum, uel quid simile
mutantur. Quinetiam plurimae terrae particulae oblongae, non ramosae,
ac satis rigidae, ab origine sua nitri et aliorum salium formas
habuerunt. Neque enim in alio sitae sunt eae formae, quam quod illorum
particulae sint oblongae, non flexiles, nec ramosae, ac prout de
caetero uariae sunt, uarias salis species componunt.

[4.070] De uaporibus, spiritibus, et exhalationibus a terra interiore
ad exteriorem ascendentibus.

Praeter uapores ex aquis sub terra latentibus eductos, multi etiam
spiritus acres, et oleagineae exhalationes, nec non uapores argenti
uiui, aliorum metallorum particulas secum uehentes, ex terra interiori
ad exteriorem ascendunt: atque ex diuersis eorum misturis omnia
fossilia componuntur. Per spiritus acres /246/ intelligo particulas
succorum acrium, nec non etiam salium uolatilium, ab inuicem
seiunctas, et tam celeriter se commouentes, ut uis qua in omnes partes
moueri perseuerant, praeualeat eorum grauitati. Per exhalationes autem
intelligo particulas ramosas, tenuissimas, oleagineae materiae, sic
etiam motas. Quippe in aquis, et aliis succis, et oleis, particulae
tantum repunt; sed in uaporibus, spiritibus, et exhalationibus,
uolant.

[4.071] Quomodo ex uaria eorum mistura, uaria lapidum, aliorumque
fossilium genera oriantur.

Et quidem spiritus maiori ui sic uolant, et facilius angustos quosque
terrae meatus peruadunt, atque ipsis intercepti firmius haerent, et
ideo duriora corpora efficiunt, quam exhalationes aut uapores. Cumque
permagna inter haec tria sit diuersitas, pro diuersitate particularum
ex quibus constant, multa etiam ex ipsis lapidum, aliorumque fossilium
non transparentium genera oriuntur, cum in angustis terrae meatibus
inclusa haerent, ipsiusque particulis permiscentur; et multa genera
fossilium transparentium, atque gemmarum, cum in rimis et cauitatibus
terrae primum in succos colliguntur, et deinde paulatim, maxime
lubricis et fluidis eorum particulis abeuntibus, reliquae sibi mutuo
adhaerescunt.

[4.072] Quomodo metalla ex terra interiore ad exteriorem perueniant,
et quomodo minium fiat.

Sic etiam uapores argenti uiui, terrae rimulas et maiusculos meatus
perreptando, particulas aliorum metallorum sibi admistas in iis
relinquunt, et ita illam auro, argento, plumbo, aliisque impraegnant;
ipsique deinde ob eximiam suam lubricitatem ulterius pergunt, aut
deorsum relabuntur; aut etiam aliquando ibi haerent, cum meatus per
quos regredi possent, sulphureis exhalationibus impediuntur. Atque
tunc ipsae argenti uiui particulae, minutissima istarum exhalationum
/247/ quasi lanugine uestitae, minium componunt. Ac denique spiritus
et exhalationes, nonnulla etiam metalla, ut aes, ferrum, stibium, ex
terra interiore ad exteriorem adducunt.

[4.073] Cur non in omnibus terrae locis metalla inueniantur.

Notandumque est, ista metalla fere tantum ascendere ex iis partibus
terrae interioris, quibus fragmenta exterioris immediate coniuncta
sunt. Ut ex gr in hac figura, ex 5 uersus u, quia per aquas euehi non
possunt. Unde fit, ut non passim omnibus in locis metalla reperiantur.

[4.074] Cur potissimum inueniantur in radicibus montium, uersus
Meridiem et Orientem.

Notamdum etiam, haec metalla per terrae uenas uersus radices montium
solere attolli, ut hic uersus u, ibique potissimum congregari, quia
ibidem terra pluribus rimis quam in aliis locis fatiscit; et quidem in
iis montium partibus, quae Soli meridiano uel Orienti obuersae sunt,
magis quam in aliis congregari, quia maior ibi est calor, cuius ui
attolluntur. Et ideo etiam in illis praesertim locis a fossoribus
quaeri solent.

[4.075] Fodinas omnes esse in terra exteriore; nex posse unquam ad
interiorem fodiendo perueniri.

Neque putandum est, ulla unquam fodiendi pertinacia, usque ad
interiorem terram posse perueniri: tum quia exterior nimis est crassa,
si ad hominum uires comparetur; tum praecipue propter aquas
intermedias, quae eo maiore cum impetu salirent, quo profundior esset
locus in quo primum aperirentur earum uenae, fossoresque omnes
obruerent.

[4.076] De sulphure, bitumine, argilla, oleo.

Exhalationum particulae tenuissimae, quales paullo ante descriptae
sunt, nihil nisi purum aÎrem solae componunt, sed tenuioribus
spirituum particulis facile /248/ annectuntur, illasque ex laeuibus et
lubricis ramosas reddunt; ac deinde hae ramosae, succis acribus ac
metallicis quibusdam particulis admistae, sulphur constituunt; et
admistae particulis terrae, multis etiam eiusmodi succis grauidae,
faciunt bitumen; et cum solis particulis terrae coniunctae, faciunt
argillam; et denique solae, in oleum uertuntur, cum earum motus ita
languescit, ut sibi mutuo plane incumbant.

[4.077] Quomodo fiat terrae motus.

Sed cum celerius agitantur, quam ut ita in oleum uerti possint, si
forte in rimas et cauitates terrae magna copia affluant, pingues ibi
et crassos fumos componunt, non absimiles iis qui ex candela recens
exstincta egrediuntur; ac deinde, si quae forte ignis scintilla in
istis cauitatibus excitetur, illi fumi protinus accenduntur, atque
subito rarefacti, omnes carceris sui parietes magna ui concutiunt,
praesertim cum multi spiritus ipsis sunt admisti: et ita oriuntur
terrae motus.

[4.078] Cur ex quibusdam montibus ignis erumpat.

Contingit etiam aliquando, cum hi motus fiunt, ut parte terrae
disiecta et aperta, flamma per iuga montium coelum uersus
erumpat. Idque ibi potius fit, quam in humilioribus locis: tum quia
sub montibus plures sunt cauitates, tum etiam, quia magna illa
fragmenta, quibus constat terra exterior, in se inuicem reclinata,
faciliorem ibi praebent exitum flammae, quam in ullis aliis locis. Et
quamuis claudatur terrae hiatus, simul ac flamma hoc pacto ex eo
erupit, fieri potest, ut tanta sulphuris aut bituminis copia ex montis
uisceribus ad eius summitatem expulsa sit, ut ibi longo incendio
sufficiat. Nouique fumi postea in iisdem cauitatibus rursus collecti,
et accensi, facile per eundem hiatum /249/ erumpunt; unde fit, ut
montes nonnulli crebris eiusmodi incendiis sint infames, ut Aetna
Siciliae, Vesuuius Campaniae, Hecla Islandiae, etc.

[4.079] Cur plures concussiones fieri soleant in terrae motu: sicque
per aliquot horas aut dies interdum duret.

Denique, durat aliquando terrae-motus per aliquot horas, aut dies;
quia non una tantum continua cauitas esse solet, in qua pingues et
inflammabiles fumi colliguntur, sed plures diuersae, terra multo
sulphure aut bitumine satura disiunctae; cumque exhalatio in unis
accensa terram semel concussit, aliqua mora intercedit, priusquam
flamma, per meatus sulphure oppletos, ad alias possit peruenire.

[4.080] De natura ignis, eiusque ab aÎre diuersitate.

Sed hic superest ut dicam, quo pacto in istis cauitatibus flamma
possit accendi, simulque ut explicem ignis naturam. Particulae
terrestres, cuiuscumque sint magnitudinis aut figurae, cum singulae
seorsim primi elementi motum sequuntur, ignis formam habent; ut etiam
habent aÎris formam, cum inter globulos secundi elementi
uolitantes, eorum agitationem imitantur. Sicque prima et praecipua
inter aÎrem et ignem differentia est, quod multo celerius huius
quam illius par- ticulae agitentur. Iam enim supra satis ostensum est,
motum materiae primi elementi multo celeriorem esse quam secundi. Sed
alia etiam est permagna differentia, quod etsi crassiores tertii
elementi particulae, quales sunt eae quibus constant uapores argenti
uiui, possint aÎris formam induere, non tamen ad eius
conseruationem sint necessariae, ac contra ille purior sit, minusque
corruptioni obnoxius, cum solis minutissimis particulis
constat. Crassiores enim, nisi calore continuo agitentur, pondere suo
deorsum labentes, sponte exuunt eius formam. Ignis autem, sine
crassiusculis corporum /250/ terrestrium particulis, quibus alatur et
renouetur, esse non potest.

[4.081] Quomodo primum excitetur.

Cum enim globuli secundi elementi occupent omnia interualla circa
Terram, quae satis magna sunt ad illos capiendos, et sibi mutuo omnes
ita incumbant, ut uni absque aliis moueri non possint (nisi forte
circulariter circa proprium axem), quamuis materia primi elementi,
omnes exiguos angulos a globulis istis relictos replens, in ipsis
quam-celerrime moueatur, si tamen non habeat plus spatii, quam quod in
istis angulis continetur, non potest ibi habere satis uirium ad
particulas terrestres, quae omnes a se mutuo et a globulis secundi
elementi sustinentur, secum rapiendas, nec proinde ad ignem
generandum. Sed ut ignis alicubi primum excitetur, debent aliqua ui
expelli globuli coelestes, ab interuallis nonnullarum particularum
terrestrium, quae deinde ab inuicem disiunctae, atque in sola materia
primi elementi natantes, celerrimo eius motu rapiantur et quaquauersus
impellantur.

[4.082] Quomodo conseruetur.

Utque ille ignis conseruetur, debent istae particulae terrestres esse
satis crassae, solidae, atque ad motum aptae, ut a materia primi
elementi sic impulsae, uim habeant globulos coelestes, a loco illo in
quo est ignis, et in quem redire parati sunt, repellendi; atque ita
impediendi ne globuli isti rursus ibi occupent interualla primo
elemento relicta, sicque uires eius frangendo ignem exstinguant.

[4.083] Cur egeat alimento.

Ac praeterea particulae terrestres, in globulos istos impingentes, non
possunt ab iis impediri, ne ulterius pergant, et egrediendo ex eo loco
in quo primum elementum suas uires exercet, ignis formam amittant,
/251/ abeantque in fumum. Quapropter nullus ibi ignis diu remaneret,
nisi eodem tempore aliquae ex istis particulis terrestribus, in
aliquod corpus aÎre crassius impingendo, alias satis solidas
particulas ab eo disiungerent, quae prioribus succedentes, et a
materia primi elementi abreptae, nouum ignem continuo generarent.

[4.084] Quomodo ex silicibus excutiatur.

Sed ut haec accuratius intelligantur, consideremus primo uarios modos
quibus ignis generatur, deinde omnia quae ad eius conseruationem
requiruntur, ac denique, quales sint eius effectus. Nihil usitatius
est, quam ut ex silicibus ignis excutiatur; hocque ex eo fieri
existimo, quod silices sint satis duri et rigidi, simulque satis
friabiles. Ex hoc enim quod sint duri et /252/ rigidi, si percutiantur
ab aliquo corpore etiam duro, spatia quae multas eorum particulas
interiacent, et a globulis secundi elementi solent occupari, solito
fiunt angustiora, et ideo isti globuli exsilire coacti, nihil praeter
solam materiam primi elementi circa illas relinquunt; deinde ex eo
quod sint friabiles, simul ac istae silicum particulae non amplius
ictu premuntur, ab inuicem dissiliunt, sicque materiae primi elementi,
quae sola circa ipsas reperitur, innatantes, ignem componunt. Ita, si
A sit silex, inter cuius anteriores particulas globuli secundi
elementi conspicui sunt, B repraesentabit eundem silicem, cum ab
aliquo corpore duro percutitur, et eius meatus angustiores facti,
nihil amplius nisi materiam primi elementi possunt continere; C uero
eundem iam percussum, cum quaedam eius particulae ab eo separatae, ac
solam materiam primi elementi circa se habentes, in ignis scintillas
sunt conuersae.

[4.085] Quomodo ex lignis siccis.

Si lignum, quantumuis siccum, hoc pacto percutiatur, non idcirco
scintillas ita emittet, quia cum non adeo durum sit, prima eius pars
quae corpori percutienti occurrit, flectitur uersus secundam, eamque
attingit, priusquam haec secunda flecti incipiat uersus
tertiam. Sicque globuli secundi elementi non eodem tempore ex multis
eorum interuallis, sed successiue nunc ex uno, nunc ex alio
discedunt. Atqui si hoc lignum aliquandiu et satis ualide fricetur,
inaequalis eius particularum agitatio et uibratio, quae oritur ex ista
frictione, potest ex pluribus earum interuallis globulos secundi
elementi excutere, simulque ipsas ab inuicem disiungere, atque ita in
ignem mutare. /253/

[4.086] Quomodo ex collectione radiorum Solis.

Accenditur etiam ignis ope speculi concaui, uel uitri conuexi, multos
Solis radios uersus eundem aliquem locum dirigentis. Quamuis enim
istorum radiorum actio globulos secundi elementi pro subiecto suo
habeat, multo tamen concitatior est ordinario eorum motu, et cum
procedat a materia primi elementi, ex qua Sol est conflatus, satis
habet celeritatis ad ignem excitandum, radiique tam multi simul
colligi possunt, ut satis etiam habeant uirium, ad particulas corporum
terrestrium eadem ista celeritate agitandas.

[4.087] Quomodo a solo motu ualde uiolento.

Quippe nihil refert, a qua caussa particulae terrestres celerrime
moueri primum incipiant. Sed quamuis antea fuerint sine motu, si
tantum innatent materiae primi elementi, ex hoc solo protinus
celerrimam agitationem acquirunt: eadem ratione qua nauis, nullis
funibus alligata, in aqua torrente esse non potest, quin simul cum
ipsa feratur. Et quamuis eae terrestres particulae nondum primo
elemento sic innatent, si tantum a qualibet alia causa satis celeriter
agitentur, hoc ipso se mutuo, et globulos secundi elementi circa se
positos, ita excutient, ut statim ei innatare incipiant; et porro ab
illo in motu suo conseruabuntur. Quamobrem omnis motus ualde
concitatus sufficit ad ignem excitandum. Et talis in fulmine ac
turbinibus solet reperiri, cum scilicet nubes excelsa, in aliam
humiliorem ruens, aÎrem interceptum explodit, ut in Meteoris
explicui.

[4.088] Quomodo a diuersorum corporum mistura.

Quanquam sane uix unquam iste solus motus ibi est ignis caussa; nam
fere semper aÎri admiscentur exhalationes, quarum talis est natura,
ut facile uel in flammam, uel saltem in corpus lucidum
uertantur. Atque /254/ hinc ignes fatui circa Terram, et fulgetrae in
nubibus, et stellae traiicientes et cadentes in alto aÎre
excitantur. Quippe iam dictum est exhalationes constare particulis
tenuissimis, et in multos quasi ramulos diuisis, quibus inuolutae sunt
aliae paullo crassiores, ex succis acribus aut salibus uolatilibus
eductae. Notandumque est hos ramulos solere esse tam minutos et
confertos, ut nihil per illorum interstitia, praeter materiam primi
elementi transire possit; inter particulas autem istis ramulis
uestitas, esse quidem alia maiora interualla, quae globulis secundi
elementi solent impleri, tuncque exhalatio non ignescit; sed interdum
etiam accidere, ut occupentur a particulis alterius exhalationis aut
spiritus, quae inde secundum elementum expellentes, primo duntaxat
locum relinquunt, eiusque motu protinus abreptae flammam componunt.

[4.089] In fulmine, in stellis traiicientibus.

Et quidem in fulmine, uel fulgetris, caussa quae plures exhalationes
simul compingit, manifesta est, propter unius nubis in aliam
lapsum. In aÎre autem tranquillo, una exhalatione frigore densata
et quiescente, facile alia, ex loco calidiore adueniens, aut
particulis ad motum aptioribus constans, aut etiam aliquo leni uento
impulsa, in eius poros impetum facit, atque ex iis secundum elementum
expellit; cumque particulae prioris exhalationis nondum tam arcte
simul iunctae sunt, quin hoc aliarum impetu disiungi possint, hoc ipso
in flammam erumpunt: qua ratione stellas traiicientes accendi puto.

[4.090] In iis quae lucent et non urunt: ut in stellis cadentibus.

Cum autem exhalationis particulae in corpus tam crassum et uiscidum
coaluerunt, ut non ita disiungantur, /255/ lucem duntaxat aliquam
emittunt, similem illi quae in lignis putridis, in piscibus sale
conditis, in guttis aquae marinae, et similibus solet apparere. Ex hoc
enim solo, quod globuli secundi elementi a materia primi pellantur,
fit lumen, ut ex supra dictis satis patet. Cumque plurium particularum
terrestrium simul iunctarum interualla tam angusta sunt, ut soli primo
elemento locum dent, etsi forte hoc primum elementum non satis habeat
uirium ad ipsas disiungendas, facile tamen habet satis ad globulos
secundi elementi circumiacentes, actione illa quam pro lumine sumendam
esse diximus, impellendos. Et tales puto esse stellas cadentes; saepe
enim earum materia humi delapsa, uiscida et tenax esse deprehenditur:
quanquam sane non sit certum, fuisse illam ipsam uiscidam materiam,
quae habuit lucem: potuit enim esse aliqua tenuis flamma ei adhaerens.

[4.091] In guttis aquae marinae, in lignis putridis, et similibus.

At in guttis aquae marinae, cuius naturam supra explicuimus, facile
est uidere quo pacto lux excitetur: nempe, dum illae earum particulae
quae sunt flexiles, sibi mutuo manent implexae, aliae quae sunt
rigidae ac laeues, ui tempestatis, alteriusue cuiuslibet motus, ex
gutta excutiuntur, et spiculorum instar uibratae, facile ex eius
uicinia globulos secundi elementi expellunt, sicque lucem
producunt. In lignis autem putridis, et piscibus qui siccari
incipiunt, et talibus, non aliunde lucem oriri puto, quam quod in iis
dum sic lucent, /256/ multi sint meatus tam angusti, ut solum primum
elementum admittant.

[4.092] [&] In iis quae incalescunt et non lucent: ut in soeno
incluso.

Quod uero alicuius spiritus aut liquoris particulae, meatus corporis
duri, uel etiam liquidi, subeundo, ignem aliquando possint excitare,
ostendunt foenum madidum alicubi conclusum, calx aqua aspersa,
fermentationes omnes, liquoresque non pauci Chymicis noti, qui dum
inter se permiscentur, incalescunt, ac etiam aliquando
inflammantur. Non enim alia ratio est cur foenum recens, si recondatur
antequam sit siccum, paullatim incalescat, flammamque sponte
concipiat, quam quod multi spiritus uel succi, per herbarum uiridium
poros ab earum radicibus uersus summitates fluere assueti, atque ibi
uias ad mensuram suam accommodatas habentes, maneant aliquandiu in
herbis excisis; quae, si interim angusto loco includantur, particulae
istorum succorum ex unis herbis in alias migrantes, multos meatus in
ipsis iam siccari incipientibus inueniunt, paullo angustiores quam ut
illos simul cum globulis secundi elementi subire possint; ideoque per
illos fluentes, sola materia primi elementi circumdantur, a qua
celerrime impulsae, ignis agitationem acquirunt. Ita, exempli causa,
si spatium quod est inter duo corpora B et C, repraesentet unum ex
meatibus alicuius herbae uirentis, ac funiculi 1, 2, 3, exiguis
orbiculis circumdati, sumantur pro particulis succorum siue spirituum,
a globulis secundi elementi per eiusmodi meatus uehi solitis; spatium
autem inter corpora D et E sit alius meatus angustior herbae /257/
siccescentis, quem subeuntes eaedem particulae 1, 2, 3, non amplius
secundum elementum, sed primum duntaxat circa se habere possint:
perspicuum est ipsas inter B et C motum moderatum secundi elementi,
sed inter D et E motum celerrimum primi, sequi debere. Nec refert,
quod perexigua tantum quantitas istius primi elementi circa ipsas
reperiatur. Satis enim est, quod ipsi totae innatent: quemadmodum
uidemus nauem secundo flumine delabentem, non minus facile ipsius
cursum sequi, ubi tam angustum est ut eius ripas utrimque fere
attingat, quam ubi est latissimum. Sic autem celeriter motae, multo
plus habent uirium ad particulas corporum circumiacentium
concutiendas, quam ipsum primum elementum: ut nauis etiam in pontem
aliumue obicem impingens, fortius illum quatit [&] quam aqua fluminis
a quo defertur. Et idcirco in duriores foeni particulas irruendo,
facile ipsas separant ab inuicem, praesertim cum plures simul a
diuersis partibus in eandem ruunt; cumque satis multas hoc pacto
disiungunt secumque abducunt, sit ignis; cum autem concutiunt
duntaxat, nondumque habent uim multas simul ab inuicem disiungendi,
lente tantum foenum calefaciunt et corrumpunt.

[4.093] In calce aqua aspersa, et reliquis.

Eadem ratione credere licet, cum lapis excoquitur in calcem, multos
eius meatus, solis antea globulis secundi elementi peruios, adeo
laxari, ut aquae particulas, sed primo tantum elemento cinctas,
admittant. Atque, ut hic omnia simul complectar, quoties aliquod
corpus durum admistione liquoris alicuius incalescit, existimo id ex
eo fieri, quod multi eius meatus sint talis mensurae, ut istius
liquoris particulas, sola materia /258/ primi elementi cinctas,
admittant. Nec disparem rationem esse puto, cum unus liquor alteri
liquori affunditur: semper enim alteruter constat particulis ramosis,
aliquo modo implexis et nexis, atque ita corporis duri uicem subit: ut
de ipsis exhalationibus paullo ante intellectum est.

[4.094] Quomodo in cauitatibus terrae ignis accendatur.

His autem omnibus modis, non tantum in terrae superficie, sed etiam in
eius cauitatibus, ignis potest accendi. Nam ibi spiritus acres
crassarum exhalationum meatus ita possunt peruadere, ut in iis flammam
accendant; et saxorum uel silicum fragmenta, secreto aquarum lapsu
aliisue causis exesa, ex cauitatum fornicibus in substratum solum
decidendo, tum aÎrem interceptum magna ui possunt explodere, tum
etiam silicum collisione ignem excitare; atque ubi semel unum corpus
flammam concepit, facile ipsam etiam aliis uicinis corporibus, ad eam
recipiendam aptis, communicat. Flammae enim particulae, istorum
corporum particulis occurrentes, ipsas mouent et secum abducunt. Sed
hoc non tam spectat ad ignis generationem, quam ad eius
conseruationem; de qua deinceps est agendum.

[4.095] Quomodo candela ardeat.

Consideremus, exempli causa, candelam accensam AB, putemusque in omni
spatio CDE, per quod eius flamma se extendit, multas quidem uolitare
particulas cerae, uel cuiuslibet alterius materiae oleagineae, ex qua
haec candela conflata est, multosque etiam globulos /259/ secundi
elementi, sed tam hos quam illos materiae primi elementi sic innatare,
ut eius motu rapiantur; et quamuis se mutuo saepe tangant et
impellant, non tamen omni ex parte suffulciant, quemadmodum solent
aliis in locis, ubi nullus est ignis.

[4.096] Quomodo ignis in ea conseruetur.

Materia autem primi elementi, quae magna copia in hac flamma
reperitur, semper conatur egredi ex loco in quo est, quia celerrime
mouetur; et quidem egredi sursum uersus, hoc est, se remoueat a centro
Terrae, quia, ut supra dictum est, ipsis globulis coelestibus,
aÎris meatus occupantibus, est leuior; et tum hi globuli, tum omnes
particulae terrestres aÎris circumiacentis, descendere conantur in
eius locum, ideoque protinus flammam suffocarent, si solo primo
elemento constaret. Sed particulae terrestres, ab ellychnio FG assidue
egredientes, statim atque primo elemento immersae sunt, eius cursum
sequuntur, et occurrentes iis aÎris particulis, quae paratae erant
ad descendendum in locum flammae, ipsas repellunt, sicque ignem
conseruant.

[4.097] Cur eius flamma fit acuminata, et fumus ex ea egrediatur.

Cum autem hae sursum uersus praecipue tendant, hinc fit, ut flamma
soleat esse acuminata. Et quia multo celerius aguntur quam istae
particulae aÎris quas sic repellunt, non possunt ab iis impediri,
quominus ulterius /260/ pergant uersus H, ubi paullatim agitationem
suam deponunt, sicque uertuntur in fumum.

[4.098] Quomodo aÎr et alia corpora flammam alant.

Qui fumus nullum in toto aÎre locum reperiret, quia nullibi uacuum
est, nisi, prout egreditur ex flamma, tantundem aÎris uersus ipsam
circulari motu regrederetur. Nempe, dum fumus ascendit ad H, pellit
inde aÎrem uersus I et K, qui aÎr, lambendo summitatem candelae
B ac radices ellychnii F, ad flammam accedit, eique alendae
inseruit. Sed ad hoc non sufficeret, propter partium suarum
tenuitatem, nisi multas cerae particulas, calore ignis agitatas, per
ellychnium secum adduceret. Atque ita flamma debet assidue renouari ut
conseruetur, et non magis eadem manet, quam flumen ad quod nouae
semper aquae accedunt.

[4.099] De motu aÎris uersus ignem.

Motum autem circularem aÎris et fumi licet experiri, quoties magnus
ignis in cubiculo aliquo excitatur. Si enim cubiculum ita sit clausum,
ut praeter tubum camini per quem fumus exit, unum tantum aliquod
foramen sit apertum, sentietur continuo magnus uentus, per hoc foramen
ad focum tendens, in locum fumi abeuntis.

[4.100] De iis quae ignem exstinguunt.

Atque ex his patet, ad ignis conseruationem duo requiri: primum, ut in
eo sint particulae terrestres, quae, a primo elemento impulsae, uim
habeant impediendi, ne ab aÎre aliisue liquoribus supra ipsum
positis suffocetur. Loquor tantum de liquoribus supra ignem /261/
positis: quia, cum sola sua grauitate uersus illum ferantur, nullum
periculum est, ne ab iis qui infra ipsum sunt, possit extingui. Sic
flamma candelae inuersae obruitur a liquore qui alias eam conseruat;
et contra, ignes alii fieri possunt, in quibus sint particulae
terrestres tam solidae, tam multae, ac tanto cum impetu uibratae, ut
ipsam aquam affusam repellant, et ab ea exstingui non possint.

[4.101] Quid requiratur, ut aliquod corpus alendo igni aptum sit.

Alterum quod ad ignis conseruationem requiritur, est, ut adhaereat
alicui corpori, ex quo noua materia possit ad illum accedere, in locum
fumi abeuntis: ideoque istud corpus debet in se habere multas
particulas satis tenues, pro ratione ignis conseruandi; easque inter
se, uel etiam aliis crassioribus, ita iunctas, ut impulsu particularum
illius ignis, cum ab inuicem, tum etiam a uicinis secundi elementi
globulis seiungi possint, sicque in ignem conuerti.

[4.102] Cur flamma ex spiritu [&] uini linteum non urat.

Dico particulas istius corporis esse debere satis tenues, pro ratione
ignis conseruandi; nam, exempli causa, si uini spiritus linteo
aspersus flammam conceperit, depascet quidem haec flamma tenuissima
totum istum uini spiritum, sed linteum, quod alius ignis facile
combureret, non attinget: quoniam eius particulae non sunt satis
tenues, ut ab ea moueri possint.

[4.103] Cur spiritus uini facillime ardeat.

Et quidem spiritus uini facillime alit flammam, quia non constat, nisi
particulis ualde tenuibus, et quia in iis ramuli quidam sunt, tam
breues quidem et flexiles, ut sibi mutuo non adhaereant: tunc enim
spiritus in oleum uerteretur; sed tales ut multa perexigua spatia
circa se relinquant, quae non a globulis /262/ secundi elementi, sed a
sola materia primi possint occupari.

[4.104] Cur aqua difficillime.

Contra autem aqua uidetur igni ualde aduersa, quia particulis constat
non modo crassiusculis, sed etiam laeuibus et glabris: quo fit, ut
nihil obstet, quominus globuli secundi elementi undique illas cingant
et sequantur; atque insuper flexilibus, quo fit, ut facile subeat
meatus corporum quae uruntur, et ex iis ignis particulas arcendo,
impediat ne aliae ignescant.

[4.105] Cur uis magnorum ignium ab aqua aut salibus iniectis augeatur.

Sed tamen nonnulla corpora talia sunt, ut aquae particulae eorum
meatibus immissae ignem iuuent; quia inde cum impetu resilientes,
ipsae ignescunt. ideo fabri carbones fossiles aqua aspergunt. Et aquae
parua copia, ingentibus flammis iniecta, ipsas auget. Quod etiam salia
potentius praestant: cum enim eorum particulae rigidae sint et
oblongae, spiculorum instar in flamma uibrantur, et in alia corpora
impingentes magnam uim habent ad ipsorum minutias concutiendas: unde
fit, ut metallis liquefaciendis soleant adiungi.

[4.106] Qualia sint corpora quae facile uruntur.

Illa autem quae alendo igni communiter adhibentur, ut ligna et
similia, constant uariis particulis, quarum quaedam sunt tenuissimae,
aliae paullo crassiores, et gradatim aliae crassiores, et pleraeque
sunt ramosae, magnique meatus ipsas interiacent: quo fit ut ignis
particulae, meatus istos ingressae, primo quidem tenuissimas, ac
deinde etiam mediocres, et earum ope crassiores celerrime commoueant;
sicque globulos coelestes, primo ex angustioribus interuallis, ac
deinde etiam ex reliquis excutiant; ipsasque omnes (solis crassissimis
exceptis, ex quibus cineres fiunt) secum abripiant. /263/

[4.107] Cur quaedam inflammentur, alia non.

Et cum eiusmodi particulae, quae ex corpore, quod uritur, simul
egrediuntur, sunt tam multae ut uim habeant globulos coelestes ex
aliquo aÎris uicini spatio expellendi, spatium illud flamma
implent. Si uero sint pauciores, fit ignis sine flamma, qui uel
paulatim per fomitis sui meatus serpit, cum materiam quam possit
depascere, ibi nanciscitur: ut in istis funibus siue ellychniis quorum
usus est in bello ad tormentorum puluerem incendendum.

[4.108] Cur ignis aliquandiu in prunis se conseruet.

Vel certe, si nullam talem materiam circa se habet, non conseruatur,
nisi quatenus inclusus poris corporis cui inhaeret, tempore aliquo
eget ad omnes eius particulas ita dissoluendas, ut se ab iis possit
liberare. Hocque uidere est in carbonibus accensis, qui cineribus
tecti, per multas horas ignem retinent, propter hoc solum, quod ille
ignis insit quibusdam particulis tenuibus et ramosis, quae aliis
crassioribus implicatae, quamuis celerrime agitentur, non tamen nisi
unae post alias egredi possunt; ac forte priusquam ita egrediantur,
longo motu deteri, et singulae in plures alias diuidi debent.

[4.109] De pulueretormentario ex sulphure, nitro et carbone confecto;
ac primo de sulphure.

Nihil uero celerius ignem concipit, nec minus diu illum conseruat,
quam puluis tormentarius, ex sulphure, nitro, et carbone
confectus. Quippe uel solum sulphur quam-maxime inflammabile est, quia
constat particulis succorum acrium, quae tam tenuibus et spissis
materiae oleagineae ramulis sunt inuolutae, ut permulti meatus inter
istos ramulos soli primo elemento pateant. Unde fit, ut etiam ad usum
medicinae sulphur calidissimum censeatur.

[4.110] De nitro.

Nitrum autem constat particulis oblongis et rigidis, /264/ sed in hoc
a sale communi diuersis, quod in una extremitate sint crassiores, quam
in alia: ut uel ex eo patet, quod aqua solutum, non ut sal commune,
figura quadrata in eius superficie concrescat, sed uasis fundo et
lateribus adhaereat.

[4.111] De sulphuris et nitri coniunctione.

Et quantum ad magnitudinem particularum, putandum est talem esse inter
illas proportionem, ut eae succorum acrium, quae sunt in sulphure, a
primo elemento commotae, facillime globulos secundi ex interuallis
ramulorum materiae oleagineae excutiant, simulque nitri particulas,
quae ipsis sunt crassiores, exagitent.

[4.112] De motu particularum nitri.

Atque hae nitri particulae, qua parte sunt crassiores, grauitate sua
deorsum tendunt, earumque ideo praecipuus motus est in parte acutiore,
quae sursum erecta, ut in B, agitur in gyrum, primo exiguum, ut in C;
sed qui (nisi quid impediat) statim fit maior, ut in D; cum interim
sulphuris particulae, celerrime uersus omnes partes latae, ad alias
nitri particulas breuissimo tempore perueniunt.

[4.113] Cur flamma huius pulueris ualde dilatetur, et praecipue agat
uersus superiora.

Et quoniam harum nitri particularum singulae multum spatii exigunt, ad
circulos sui motus describendos, hinc sit, ut huius pulueris flamma
plurimum dilatetur; et quia circulos istos describunt ea cuspide, quae
sursum uersus erecta est, hinc tota eius uis tendit ad superiora; et
cum ualde siccus et subtilis est, innoxie in manu potest accendi.

[4.114] De carbone.

Sulphuri autem et nitro carbo admiscetur, atque ex hac mistura, humore
aliquo aspersa, granula siue pilulae fiunt, quae deinde
exsiccantur. Quippe in carbone /265/ multi sunt meatus: tum quia
plurimi antea fuerunt in corporibus, quorum ustione factus est, tum
etiam quia, cum corpora ista urebantur, multum fumi ex iis
euolauit. Et duo particularum genera duntaxat in eo reperiuntur: unum
est crassiuscularum, quae, cum solae sunt, cineres componunt; aliud
tenuiorum, quae facile quidem ignescunt, quia iam ante ignis ui
fuerunt commotae, sed longis et multiplicibus ramis implexae, non sine
aliqua ui disiungi possunt: ut patet ex eo, quod aliis in fumum
praecedente ustione abeuntibus, ipsae ultimae remanserunt.

[4.115] De granis huius pulueris, et in quo praecipua ipsius uis
consistat.

Itaque facile sulphur et nitrum latos carbonis meatus ingrediuntur, et
ramosis eius particulis inuoluuntur atque constringuntur; praesertim
cum humore aliquo madefacta, et in grana, uel exiguas pilulas,
compacta, postea siccantur. Huiusque rei usus est, ad efficiendum ut
nitri particulae, non tantum unae post alias, sed multae simul uno et
eodem temporis momento incendantur. Etenim cum primum ignis aliunde
admotus grani alicuius superficiem tangit, non statim illud inflammat
et dissoluit, sed tempore quodam illi opus est, ut ab ista grani
superficie ad interiores eius partes perueniat; ibique sulphure prius
incenso, paullatim etiam nitri particulas exagitet, ut tandem ipsae
uiribus assumtis, et maius spatium ad gyros suos describendos
exigentes, carbonis uincula discerpant, totumque granum
confringant. Et quamuis hoc tempus sit admodum breue, si ad horas aut
dies referatur, notandum tamen esse satis longum, si comparetur cum
summa illa celeritate, qua granum ita dissiliens flammam suam per
totum aÎrem uicinum spargit. /266/ Nam cum, exempli causa, in
bellico tormento, pauca quaedam pulueris grana, ellychnii, alteriusue
fomitis igne contacta, prima omnium accenduntur, flamma ex iis
erumpens, in minimo temporis momento, per omnia granorum
circumiacentium interualla dispergitur; ac deinde, quamuis non tam
subito ad interiores ipsorum partes possit penetrare, quia tamen eodem
tempore multa attingit, efficit ut multa simul incendantur et
dilatentur, sicque magna ui tormentum explodant. Ita carbonis
resistentia ualde auget celeritatem, qua nitri particulae in flammam
erumpunt; et granorum distinctio necessaria est, ut satis magnos circa
se habeant meatus, per quos flamma pulueris primum accensi ad multas
pulueris residui partes libere accedat.

[4.116] De lucernis diutissime ardentibus.

Post illum ignem, qui omnium minime durabilis est, consideremus an
dari possit aliquis alius, qui e contra sine ullo alimento diutissime
perseueret: ut narratur de lucernis quibusdam, quae aliquando in
hypogaeis, ubi mortuorum corpora seruabantur, post multos annos
inuentae sunt accensae. Nempe in loco subterraneo et arctissime
clauso, ubi nullis uel minimis uentis aÎr unquam commouebatur,
potuit fortasse contingere, ut multae ramosae fuliginis particulae
circa flammam lucernae colligerentur, quae sibi mutuo incumbentes
manerent immotae, atque ita exiguum quasi fornicem componentes,
sufficerent ad impediendum, ne aÎr circumiacens istam flammam
obrueret ac /267/ suffocaret; nec non etiam ad eiusdem flammae uim sic
frangendam et obtundendam, ut nullas amplius olei uel ellychnii
particulas, si quae adhuc residuae erant, possent inflammare. Quo
fiebat, ut materia primi elementi, sola ibi remanens, et tanquam in
exigua quadam stella celerrime semper gyrans, undique a se repelleret
globulos secundi, quibus solis, inter particulas circumpositae
fuliginis, transitus adhuc patebat, sicque lumen per totum conditorium
diffunderet: exiguum quidem et subobscurum, sed quod externi aÎris
motu, cum locus aperiretur, facile uires posset resumere, ac fuligine
discussa lucernam ardentem exhibere.

[4.117] De reliquis ignis effectibus.

Nunc ueniamus ad eos ignis effectus, qui nondum ex modis quibus oritur
et conseruatur, potuerunt agnosci. Quippe iam ex dictis patet, quomodo
luceat, quomodo calefaciat, quomodo corpora omnia, quibus alitur, in
multas particulas dissoluat; nec non etiam, quomodo ex istis
corporibus primo loco maxime tenues et lubricae, deinde aliae non
quidem forte prioribus crassiores, sed magis ramosae atque implexae
particulae egrediantur, eae scilicet quae, caminorum parietibus
adhaerentes, fuliginem componunt; solaeque omnium crassissimae in
cineres remaneant. Sed superest ut breuiter ostendamus, quo pacto
eiusdem ignis ui, quaedam ex corporibus quibus non alitur, liquescunt
et bulliunt, alia siccantur et durescunt, alia exhalantur, alia in
calcem, alia in uitrum conuertuntur.

[4.118] [&] Quaenam corpora illi admota liquescant et bulliant.

Corpora omnia dura, conflata ex particulis, quae non multo difficilius
unae quam aliae a uicinis suis separantur, et aliqua ignis ui possunt
disiungi, dum istam uim patiuntur, liquescunt. Nihil enim aliud est
liquidum /268/ esse, quam constare particulis a se mutuo disiunctis,
et quae in aliquo sint motu. Cumque tantus est istarum particularum
motus, ut quaedam ex ipsis in aÎrem uel ignem uertantur, sicque
solito plus spatii ad motum suum exigentes, alias expellant, corpora
ista liquida efferuescunt et bulliunt.

[4.119] Quaenam siccentur et durescant.

Corpora autem quibus insunt multae particulae tenues, flexiles,
lubricae, aliis crassioribus aut ramosis intertextae, sed non ualde
firmiter annexae, igni admota illas exhalant, hocque ipso
siccantur. Nihil enim aliud est siccum esse, quam carere fluidis illis
particulis, quae, cum simul sunt congregatae, aquam aliumue liquorem
componunt. Atque hae fluidae particulae, durorum corporum meatibus
inclusae, illos dilatant, aliasque ipsorum particulas motu suo
concutiunt: quod eorum duritiem tollit, uel saltem imminuit; sed iis
exhalatis, aliae quae remanent, arctius iungi et firmius necti solent,
sicque corpora durescunt.

[4.120] De aquis ardentibus, insipidis, acidis.

Et quidem particulae, quae sic exhalantur, in uaria genera
distinguuntur. Nam primo, ut eas omittam quae sunt adeo mobiles et
tenues, ut solae nullum corpus praeter aÎrem conflare possint, post
ipsas omnium tenuissimae, quaeque facillime exhalantur, sunt illae
quae Chymicorum uasis undique accurate clausis exceptae, ac simul
collectae, componunt aquas ardentes, siue spiritus, quales ex uino,
tritico, aliisque multis corporibus elici solent. Sequuntur deinde
aquae dulces siue insipidae, quales sunt eae quae ex plantis aliisue
corporibus destillantur. Tertio loco sunt aquae erodentes et acidae,
siue succi acres; qui ex salibus non sine magna ignis ui
educuntur. /269/

[4.121] De sublimatis et oleis.

Quaedam etiam particulae crassiores, quales sunt eae argenti uiui, et
salium, quae, uasorum summitati adhaerentes, in corpora dura
concrescunt, satis magna ui opus habent, ut in sublime
attollantur. Sed olea omnium difficillime ex duris et siccis
corporibus exhalantur; idque non tam ignis ui, quam arte quadam
perfici debet. Cum enim eorum particulae tenues sint et ramosae, magna
uis eas frangeret atque discerperet, priusquam ex istorum corporum
meatibus educi possent. Sed iis affunditur aqua copiosa, cuius
particulae laeues et lubricae, meatus istos peruadentes, paullatim
illas integras eliciunt ac secum abripiunt.

[4.122] Quod mutato ignis gradu mutetur eius effectus.

Atque in his omnibus ignis gradus est obseruandus: eo enim uariato,
semper aliquo modo effectus uariatur. Ita multa corpora, lento primum
igni, ac deinde gradatim fortiori, admota, siccantur, et uarias
particulas exhalant: quales non emitterent, sed potius tota
liquescerent, si ab initio ualidis ignibus torquerentur.

[4.123] De clace.

Modus etiam ignem applicandi, uariat eius effectum. Sic quaedam, si
tota simul incalescant, liquefiunt; sed si ualida flamma ipsorum
superficiem lambat, illam in calcem conuertit. Quippe corpora omnia
dura, quae sola ignis actione in puluerem minutissimum reducuntur,
fractis scilicet uel expulsis tenuioribus quibusdam eorum particulis,
quae reliquas simul iungebant, uulgo apud Chymicos dicuntur in calcem
uerti. Nec alia inter cineres et calcem differentia est, quam quod
cineres sint reliquiae eorum corporum, quorum magna pars igne consumta
est, calx uero sit eorum, quae fere tota post absolutam ustionem
manent. /270/

[4.124] De uitro, quomodo fiat.

Ultimus ignis effectus, est calcis et cinerum in uitrum
conuersio. Postquam enim ex corporibus, quae uruntur, tenuiores omnes
particulae euulsae ac reiectae sunt, caeterae, quae pro calce uel
cineribus manent, tam solidae sunt et crassae, ut ignis ui sursum
attolli non possint; figurasque habent ut plurimum irregulares et
angulosas: unde sit, ut unae aliis incumbentes, sibi mutuo non
adhaereant, nec etiam, nisi forte in minutissimis quibusdam punctis,
se contingant. Cum autem postea ualidus et diuturnus ignis pergit in
illas uim suam exercere, hoc est, cum tenuiores particulae tertii
elementi, una cum globulis secundi a materia primi abreptae, celerrime
circa ipsas in omnes partes moueri pergunt, paullatim earum anguli
atteruntur, et superficies laeuigantur, et forte etiam nonnullae ex
ipsis inflectuntur, sicque unae super alias repentes et fluentes, non
punctis duntaxat, sed exiguis quibusdam superficiebus se contingunt,
et hoc pacto simul connexae uitrum componunt.

[4.125] Quomodo eius particulae simul iungantur.

Quippe notandum est, cum duo corpora, quorum superficies aliquam
latitudinem habent, sibi mutuo secundum lineam rectam occurrunt, ipsa
non posse tam prope ad inuicem accedere, quin spatium aliquod
intercedat, quod a globulis secundi elementi occupetur; cum autem unum
supra aliud oblique ducitur uel repit, ea multo arctius iungi
posse. Nam, exempli causa, si corpora B et C sibi inuicem occurrant
secundum lineam AD, globuli coelestes, eorum superficiebus /271/
intercepti, contactum immediatum impediunt. Si autem corpus G hinc
inde moueatur supra corpus H, secundum lineam rectam EF, nihil
impediet quominus immediate ipsum tangat: saltem si utriusque
superficies sint laeues et planae; si autem sint rudes et inaequales,
paullatim hoc ipso motu laeuigantur et explanantur. Itaque putandum
est, calcis et cinerum particulas ab inuicem disiunctas, hic exhiberi
per corpora B et C; particulas autem uitri simul iunctas, per corpora
G et H. Atque ex hac sola diuersitate, quam perspicuum est in illas,
per uehementem et diuturnam ignis actionem, debere induci, omnes uitri
proprietates acquirunt.

[4.126] Cur sit liquidum cum candet, omnesque figuras facile induat.

Vitrum enim, cum adhuc candet, liquidum est, quia eius particulae
facile mouentur illa ignis ui, qua iam ante fuerunt laeuigatae atque
inflexae. Cum uero incipit refrigerari, quaslibet figuras potest
induere. Hocque omnibus corporibus igne liquefactis est commune; dum
enim adhuc liquida sunt, ipsorum particulae non aegre se accommodant
ad quaslibet figuras, et cum postea frigore concrescunt, easdem
retinent, quas ultimo induerunt. Potest etiam in fila capillorum
instar tenuia extendi, quia eius particulae, iam concrescere
incipientes, facilius unae supra alias fluunt quam ab inuicem
disiungantur. /272/

[4.127] Cur, cum frigidum est, sit ualde durum.

Cum deinde uitrum plane refriguit, est ualde durum, sed simul etiam
ualde fragile, atque eo fragilius quo citius refriguit. Nempe duritiei
caussa est, quod constet tantum particulis satis crassis et
inflexilibus, quae non ramulorum intextu, sed immediato contactu sibi
inuicem adhaerent. Alia enim pleraque corpora ideo mollia sunt, quod
eorum particulae sint flexiles, uel certe desinant in ramulos quosdam
flexiles, qui sibi mutuo annexi eas iungunt. Nulla autem duorum
corporum firmior adhaesio esse potest, quam ea quae oritur ex ipsorum
immediato contactu; cum scilicet ita se inuicem tangunt, ut neutrum
sit in motu ad se ab alio seiungendum; quod accidit uitri particulis,
statim atque ab igne remotae sunt: quia earum crassities, et
contiguitas, et figurae inaequalitas impediunt, ne possint ab aÎre
circumiacente in eo motu, quo ab inuicem disiungebantur, conseruari.

[4.128] Cur ualde fragile.

At nihilominus uitrum est ualde fragile, quia superficies secundum
quas eius particulae se inuicem tangunt, sunt admodum exiguae ac
paucae. Multaque alia corpora molliora difficilius franguntur, quia
eorum partes ita sunt intertextae, ut separari non possint, quin
ipsarum multi ramuli rumpantur et euellantur.

[4.129] Cur eius fragilitas minuatur, si lente refrigeretur.

Est etiam fragilius cum celeriter, quam cum lente, refriguit; eius
enim meatus sunt satis laxi dum candet, quia tunc multa materia primi
elementi, simul cum globulis secundi, ac etiam forte cum nonnullis ex
tenuioribus tertii particulis, per illos transit. Cum autem
refrigeratur sponte, redduntur angustiores; quia soli globuli secundi
elementi, per ipsos transeuntes, minus spatii requirunt; atque si
refrigeratio nimis celeriter /273/ fiat, uitrum prius est durum, quam
eius meatus ita potuerint arctari: quo fit, ut globuli isti semper
postea impetum faciant ad eius particulas ab inuicem disiungendas;
cumque hae particulae solo contactu suo iunctae sint, non potest una
tantillum ab alia separari, quin statim aliae plures, ei uicinae
secundum eam superficiem in qua ista separatio fieri coepit, etiam
separentur, atque ita uitrum plane frangatur. Quam ob caussam, qui
uitrea uasa conficiunt, ea gradatim ex fornacibus remouent, ut lente
refrigerentur. Atque si uitrum frigidum igni apponatur, ita ut in una
parte multo magis quam in aliis uicinis calefiat, hoc ipso in illa
parte frangetur: quia non possunt eius meatus calore dilatari,
meatibus uicinarum partium immutatis, quin illa ab istis
disiungatur. Sed si uitrum lento primum igni, ac deinde gradatim
uehementiori admoueatur, et secundum omnes partes aequaliter
incalescat, non frangetur: quia omnes eius meatus aequaliter et eodem
tempore laxabuntur.

[4.130] Cur sit pellucidum.

Praeterea uitrum est pellucidum, quia, dum generatur, liquidum est, et
materia ignis, undique circa eius particulas fluens, innumeros ibi
meatus sibi excauat, per quos postea globuli secundi elementi libere
transeuntes, actionem luminis in omnes partes secundum lineas rectas
transferre possunt. Neque enim ad hoc necesse est, ut sint accurate
recti, sed tantum ut nullibi sint interrupti: adeo ut si, exempli
causa, fingamus uitrum constare particulis accurate sphaericis et
aequalibus, sed tam crassis, ut globuli secundi elementi transire
possint per spatium illud triangulare, quod /274/ inter tres se mutuo
tangentes manere debet, uitrum illud erit plane pellucidum, quamuis
sit multo solidius omni eo, quod nunc habetur.

[4.131] Quomodo fiat coloratum.

Cum autem materiae ex qua fit uitrum, metalla uel alia corpora
permiscentur, quorum particulae magis igni resistunt, et non tam
facile laeuigantur, quam aliae quae ipsum componunt: hoc ipso fit
minus pellucidum, et uarios induit colores, prout istae duriores
particulae meatus eius magis, aut minus, et uariis modis,
intercludunt.

[4.132] Cur sit rigidum instar arcus; et generaliter, cur rigida, cum
inflexa sunt, sponte redeant ad priorem figuram.

Denique uitrum est rigidum: ita scilicet, ut nonnihil quidem a ui
externa flecti possit absque fractura, sed postea cum impetu resiliat,
arcus instar, et redeat ad priorem figuram: ut euidenter apparet, cum
in fila ualde tenuia ductum est. Atque proprietas hoc pacto
resiliendi, generaliter habet locum in omnibus corporibus duris,
quorum particulae immediato contactu, non ramulorum intextu, sunt
coniunctae. Cum enim innumeros habeant meatus, per quos aliqua semper
materia mouetur, quia nullibi uacuum est, et quorum figurae aptae sunt
ad liberum isti materiae transitum praebendum, quia eius ope antea
formati fuerunt, talia corpora nullo modo flecti possunt, quin istorum
meatuum figura nonnihil uarietur: quo fit, ut particulae materiae, per
illos transire assuetae, uias ibi solito minus commodas inuenientes,
impetum faciant in eorum parietes, ad priorem figuram ipsis
reddendam. Nempe si, exempli causa, in arcu laxo, meatus, per quos
transire solent globuli secundi elementi, sint circulares, putandum
est eosdem, in arcu intenso siue inflexo, esse /275/ ellipticos, et
globulos, per ipsos transire laborantes, impingere in eorum parietes
secundum minores diametros istarum ellipsium, sicque uim habere illis
figuram circularem restituendi. Et quamuis ista uis in singulis
globulis secundi elementi exigua sit, quia tamen assidue quamplurimi
per eiusdem arcus quamplurimos poros meare conantur, illorum omnium
uires simul iunctae, atque in hoc conspirantes, ut arcum reducant,
satis magnae esse possunt. Arcus autem diu intentus, praesertim si sit
ex ligno aliaue materia non admodum dura, uim resiliendi paullatim
amittit: quia eius meatum figurae, longo attritu particularum materiae
per ipsos transeuntis, sensim ad earum mensuram magis et magis
aptantur.

[4.133] De magnete. Repetitio eorum ex ante dictis, quae ad eius
explicationem requiruntur.

Hactenus naturas aÎris, aquae, terrae, et ignis, quae huius globi,
quem incolimus, elementa uulgo censentur, simulque praecipuas eorum
uires et qualitates explicare conatus sum; sequitur nunc, ut etiam
agam de magnete. Cum enim eius uis per totum hunc Terrae globum sit
diffusa, non dubium est, quin ad generalem eius considerationem
pertineat. Iam itaque reuocemus nobis in memoriam, particulas illas
striatas primi elementi, quae supra in tertiae partis articulo 87, et
sequentibus, satis accurate descriptae sunt. Atque id omne, quod ibi
ab articulo 105 ad 109 de sidere I dictum est, de Terra hic
intelligentes, putemus esse multos meatus in media eius regione, axi
parallelos, /276/ per quos particulae striatae, ab uno polo uenientes,
libere ad alium pergant, eosque ad illarum mensuram ita esse
excauatos, ut ii qui recipiunt particulas striatas a polo Australi
uenientes, nullo modo possint recipere [&] alias quae ueniunt a polo
Boreali; nec contra, qui recipiunt Boreales, Australes admittant: quia
scilicet in modum cochlearum intortae sunt, unae in unam partem, aliae
in oppositam. Ac praeterea etiam easdem particulas per unam tantum
partem istorum meatuum ingredi posse, non autem regredi per aduersam,
propter tenuissimas quasdam ramulorum extremitates in spiris istorum
meatuum inflexas uersus eam partem, secundum quam progredi solent, et
ita in aduersam partem assurgentes, ut ipsarum regressum
impediant. Unde fit, ut postquam istae particulae striatae per totam
mediam Terram, secundum lineas rectas, uel rectis aequipollentes, eius
axi parallelas, ab uno hemisphaerio ad aliud transiuerunt, ipsae per
aetherem circumfusum reuertantur ad illud idem hemisphaerium, per quod
prius Terram ingressae sunt, atque ita rursus illam permeantes,
quendam ibi quasi uorticem componant.

[4.134] Nullos in aÎre nec in aqua esse meatus recipiendis
particulis striatis idoneos.

Et quoniam ex illo aethere, per quem particulas [&] striatas ab uno
polo ad alium reuerti dixeramus, quatuor diuersa corpora genita esse
posse ostendimus: nempe Terrae crustam interiorem siue metallicam,
aquam, terram exteriorem, et aÎrem; notauimusque, articulo 113
tertiae partis, nulla, nisi in crassioribus /277/ istius aetheris
particulis, meatuum ad mensuram particularum striatarum efformatorum
uestigia manere potuisse: aduertendum est hoc in loco, istas omnes
crassiores particulas ad interiorem Terrae crustam initio confluxisse,
nullasque in aqua nec in aÎre esse posse: tum quia nullae ibi
particulae satis crassae; tum etiam quia, cum ista corpora fluida
sint, ipsorum particulae assidue situm mutant, et proinde, si qui olim
in iis fuissent tales meatus, cum certum et determinatum situm
requirant, iamdudum ista mutatione corrupti essent.

[4.135] Nullos etiam esse in ullis corporibus terrae exterioris
praeterquam in ferro.

Ac praeterea, cum supra dictum sit, Terrae crustam interiorem constare
partim ramosis particulis sibi mutuo annexis, partim aliis quae per
ramosarum interualla hinc inde mouentur, isti etiam meatus in his
mobilioribus esse non possunt, propter rationem mox allatam, sed in
ramosis duntaxat. Et quantum ad terram exteriorem, nulli quidem etiam
in ea tales meatus initio fuerunt, quoniam inter aquam et aÎrem
formata est: sed cum postea uaria metalla ex terra interiore ad hanc
exteriorem ascenderint, quamuis ea omnia, quae ex mobilioribus et
solidioribus illius particulis conflata sunt, eiusmodi meatus habere
non debeant, certe illud quod ex ramosis et crassis, sed non adeo
solidis particulis constat, non potest iis esse destitutum. Et ualde
rationi consentaneum est, ut credamus ferrum tale esse.

[4.136] Cur tales meatus sint in ferro.

Nullum enim aliud metallum tam difficulter malleo flectitur, uel igne
liquescit, nec ullum etiam adeo durum sine alterius corporis mistura
reddi potest: quae tria indicio sunt, eius ramenta magis ramosa siue
angulosa /278/ esse, quam caeterorum, et ideo sibi inuicem firmius
annecti. Nec obstat quod nonnullae eius glebae satis facile prima uice
igni liquescant; tunc enim earum ramenta, nondum sibi mutuo annexa,
sed una ab aliis disiuncta sunt, et ideo caloris ui facile
agitantur. Praeterea, quamuis ferrum sit aliis metallis durius et
minus fusile, est tamen etiam unum ex minime ponderosis, et facile
rubigine corrumpitur, aut aquis fortibus eroditur: quae omnia indicio
sunt, eius particulas non esse aliorum metallorum particulis
solidiores, ut sunt crassiores, sed multos in iis meatus contineri.

[4.137] Qua ratione etiam sint in singulis eius ramentis.

Nolo tamen hic affirmare, in singulis ferri ramentis esse integra
foramina, in modum cochlearum intorta, per quae transeant particulae
striatae; ut etiam nolo negare, quin talia multa in ipsis reperiantur:
sed hic sufficiet, si putemus istiusmodi foraminum medietates in
singulorum ramentorum superficiebus ita esse insculptas, ut, cum istae
superficies apte iunguntur, foramina integra componant. Et facile
credi potest, crassiores illas ramosas et foraminosas interioris
terrae particulas, ex quibus fit ferrum, ui spirituum siue succorum
acrium, illam permeantium, ita fuisse diuisas, ut dimidiata ista
soramina, in superficiebus ramentorum quae ab ipsis separabantur,
remanerent; atque haec ramenta postea per uenas terrae exterioris, tum
ab istis spiritibus, tum etiam ab exhalationibus et uaporibus
protrusa, paullatim in fodinas ascendisse.

[4.138] Quomodo isti meatus apti reddantur, ad particulas striatas ab
utrauis parte uenientes, admittendas.

Notandumque est ipsa sic ascendendo, non semper in easdem partes
conuerti posse, quia sunt angulosa, et diuersas inaequalitates in
terrae uenis offendunt; atque cum particulae striatae, quae a terra
interiore /279/ cum impetu uenientes, per totam exteriorem sibi uias
quaerunt, istorum ramentorum meatus ita sitos inueniunt, ut, ad motum
suum secundum lineas rectas continuandum, per illa eorum orificia, per
quae prius egredi consueuerant, ingredi conentur, ipsas ibi occurrere
perexiguis istis ramulorum extremitatibus, quas inter meatuum spiras
eminere, ac regressuris particulis striatis assurgere, supra dictum
est; hasque ramulorum extremitates initio quidem illis resistere, sed
ab ipsis saepe saepius impulsas, successu temporis omnes in contrariam
partem flecti, aut etiam nonnullas frangi; cumque postea isti meatus,
ramentorum quibus insunt situ mutato, alia sua orificia particulis
striatis obuertunt, has rursus occurrere extremitatibus ramulorum in
meatibus assurgentium, ipsasque paullatim in aliam partem inflectere,
et quo saepius atque diutius hoc iteratur, eo ramulorum istorum in
utramque partem inflexionem faciliorem euadere.

[4.139] Quae sit natura magnetis.

Et quidem ea ramenta, quae saepe hoc pacto per exterioris terrae uenas
ascendendo, modo in unam, modo in aliam partem conuersa fuere, siue
sola simul collecta sint, siue aliorum corporum meatibus impacta,
glebam ferri componunt. Ea uero quae uel semper eundem situm
retinuerunt, uel certe, si ut ad fodinas peruenirent, illum aliquoties
mutare coacta fuerint, saltem ibi postea, lapidis alteriusue corporis
meatibus firmiter impacta, per multos annos immota remanserunt,
saciunt magnetem. Atque ita uix ulla est ferri gleba, quae non aliquo
modo ad magnetis naturam accedat, et nullus omnino est magnes, in quo
non aliquid ferri /280/ contineatur; etsi forte aliquando istud ferrum
aliquibus aliis corporibus tam arcte adhaereat, ut facilius igne
corrumpi, quam ab iis educi possit.

[4.140] Quomodo fusione fiat chalybs, et quoduis ferrum.

Cum autem ferri glebae igni admotae liquefiunt, ut in ferrum aut
chalybem uertantur, earum ramenta ui caloris agitata, et ab
heterogeneis corporibus disiuncta, hinc inde se contorquent, donec
applicent se una aliis, secundum eas superficies, in quibus dimidiatos
meatus, recipiendis particulis striatis idoneos, insculptos esse
paullo ante dictum est; ac etiam donec istorum meatuum medietates tam
apte congruant, ut integros meatus efforment. Quod ubi accidit, statim
particulae striatae, quae non minus in igne quam in aliis corporibus
reperiuntur, per illos liberius quam per alia loca fluentes, impediunt
ne exiguae superficies, ex quarum apto situ et coniunctione exsurgunt,
tam facile quam prius situm mutent; et ipsarum contiguitas, uel saltem
uis grauitatis, quae ramenta omnia deorsum premit, impedit ne facile
disiungantur. Cumque interim ramenta ipsa propter agitationem ignis
pergant moueri, multa simul in eundem motum conspirant, et totus
liquor ex iis conflatus in uarias quasi guttulas aut grumulos
distinguitur: ita scilicet, ut omnia illa ramenta quae simul mouentur,
unam quasi guttam conficiant, quae gutta suam superficiem motu suo
statim laeuigat et perpolit. Occursu enim aliarum guttarum, quidquid
est rude atque angulosum in ramentis, ex quibus constat, ab eius
superficie ad partes interiores detruditur, atque ita omnes cuiusque
guttulae partes quam-arctissime simul iunguntur. /281/

[4.141] Cur chalybs sit ualde durus, rigidus, et fragilis.

Et totus liquor, hoc pacto in guttulas siue grumulos distinctus, si
celeriter frigescat, concrescit in chalybem admodum durum, rigidum et
fragilem, fere ut uitrum. Quippe durus est, quia constat ramentis sibi
mutuo arctissime coniunctis; et rigidus, hoc est, talis ut, si
flectatur, sponte redeat ad priorem figuram, quia flexione ista eius
ramentorum exiguae superficies non disiunguntur, sed soli meatus
figuras mutant, ut supra de uitro dictum est; denique est fragilis,
quia guttulae, siue grumuli, quibus constat, sibi mutuo non adhaerent,
nisi per superficierum suarum contactum; atque hic contactus non nisi
in paucissimis et perexiguis locis immediatus esse potest.

[4.142] Quae sit differentia inter chalybem, et aliud ferrum.

Non autem omnes glebae aeque aptae sunt, ut in chalybem uertantur; ac
etiam illae eaedem, ex quibus optimus et durissimus chalybs fieri
solet, uile tantum ferrum dant, cum igne non conuenienti
funduntur. Nam, si glebae ramenta sint adeo angulosa et confragosa, ut
sibi mutuo prius adhaereant, quam superficies suas apte possint ad
inuicem applicare, atque in guttulas distingui; uel si ignis non sit
satis fortis ad liquorem ita in guttulas distinguendum, et ramenta
ipsas componentia simul constringenda; uel contra, si sit tam fortis,
ut istorum ramentorum aptum situm disturbet: non chalybs, sed ferrum
minus durum et magis flexile habetur.

[4.143] Quomodo chalybs temperetur.

Ac etiam chalybs iam factus, si rursus igni admoueatur, etsi non
facile liquescat, quia eius grumuli nimis crassi sunt et solidi ut ab
igne integri moueantur, et ramenta quibus unusquisque grumulus
constat, /282/ nimis arcte compacta, ut locis suis plane extrudi
possint: mollitur tamen, quia omnes eius particulae calore
concutiuntur; et postea si lente refrigeretur, non resumit priorem
duritiem, nec rigorem, nec fragilitatem, sed fit flexile instar ferri
uilioris. Dum enim hoc pacto refrigeratur, ramenta angulosa et
confragosa, quae ex grumulorum superficiebus ad interiores eorum
partes ui caloris protrusa erant, foras se exserunt, et una aliis
implicata, tanquam uncis quibusdam perexiguis, unos grumulos aliis
annectunt: quo fit, ut ramenta ista non amplius tam arcte in grumulis
suis compacta sint, atque ut grumuli non amplius immediato contactu,
sed tanquam hamis uel uncis quibusdam alligati, sibi mutuo adhaereant;
et ideo chalybs non admodum durus, nec rigidus, nec fragilis, sed
mollis et flexilis euadat. In quo non differt a ferro communi, nisi
quod chalybi iterum candefacto, et deinde celeriter refrigerato, prior
durities et rigiditas reddatur, non autem ferro, saltem tanta. Cuius
ratio est, quod ramenta in chalybe non tam longe absint a situ ad
maximam diuritiem conuenienti, quin facile illum ignis ui resumant, et
in celerrima refrigeratione retineant: cum autem in ferro talem situm
nunquam habuerint, nunquam etiam illum resumunt. Et quidem, ut ita
chalybs aut ferrum candens celerrime refrigeretur, in aquam aliosue
liquores frigidos mergi solet; ac contra in oleum uel alia pinguia, ut
lentius frigescat. Et quia, quo durior et rigidior, eo etiam fragilior
euadit, ut gladii, serrae, limae, aliaue instrumenta ex eo fiant, non
semper in frigidissimis liquoribus exstingui debet, sed in temperatis,
prout in /283/ unoquoque ex istis instrumentis magis minusue
fragilitas est uitanda quam durities optanda; et ideo dum certis
liquoribus ita mergitur, non immerito dicitur temperari.

[4.144] Quae sit differentia inter meatus magnetis, chalybis, et
ferri.

Quantum autem ad meatus recipiendis particulis striatis idoneos, satis
quidem patet ex dictis, permultos tam in chalybe quam in ferro esse
debere; ac etiam eos esse in chalybe magis integros et perfectos,
ramulorumque extremitates in ipsorum spiris eminentes, cum semel in
unam partem flexae sunt, non tam facile in contrariam posse inflecti,
quanquam etiam in hoc facilius, quam in magnete flectantur; ac denique
omnes istos meatus, non in chalybe aut alio ferro, ut in magnete,
orificia sua recipiendis particulis striatis ab Austro uenientibus
idonea, in unam partem, et idonea recipiendis aliis a Borea
uenientibus, in contrariam conuertere; sed eorum situm uarium atque
incertum esse debere, propterea quod ignis agitatione turbatur. Et in
breuissima illa mora, qua haec ignis agitatio frigore sistitur, tot
tantum ex istis meatibus uersus Austrum et Boream conuerti possunt,
quot particulae striatae, a polis Terrae uenientes, sibi tunc temporis
per illos uiam quaerunt. Et quia istae particulae striatae omnibus
ferri meatibus multitudine non respondent, omne quidem ferrum aliquam
uim magneticam accepit ab eo situ, quem habuit respectu partium
terrae, cum ultimo candefactum refriguit, uel etiam ab eo in quo diu
immotum stetit, si diu in eodem situ steterit immotum; sed pro
multitudine meatuum quos in se continet, potest habere adhuc
maiorem. /284/

[4.145] Enumeratio proprietatum uirtutis magneticae.

Quae omnia ex principiis Naturae supra expositis ita sequuntur, ut
quamuis non respicerem ad illas magneticas proprietates, quas hic
explicandas suscepi, ea tamen non aliter se habere iudicarem. Deinceps
autem uidebimus, horum ope tam apte et perspicue omnium istarum
proprietatum dari rationem, ut hoc etiam uideatur sufficere, ad
persuadendum ea uera esse, quamuis ex Naturae principiis sequi
nesciremus. Et quidem magneticae proprietates, quae ab ipsarum
admiratoribus notari solent, ad haec capita possunt referri.

1. Quod in magnete duo sint poli, quorum unus ubique locorum uersus
Terrae polum Borealem, alius uersus Australem se conuertit.

2. Quod isti magnetis poli, pro diuersis Terrae locis quibus
insistunt, diuersimode uersus eius centrum se inclinent.

3. Quod si duo magnetes sint sphaerici, unus uersus alium eodem modo
se conuertat, ac quilibet ex ipsis uersus Terram.

4. Quod postquam sunt ita conuersi, ad inuicem accedant.

5. Quod si in contrario situ detineantur, se mutuo refugiant.

6. Quod si magnes diuidatur plano, lineae per suos polos ductae
parallelo, partes segmentorum, quae prius iunctae erant, se mutuo
etiam refugiant. /285/

7. Quod si diuidatur plano, lineam per polos ductam ad angulos rectos
secante, duo puncta prius contigua fiant poli diuersae uirtutis, unus
in uno, alius in alio segmento.

8. Quod, quamuis in uno magnete sint tantum duo poli, unus Australis,
alius Borealis, in unoquoque tamen ex ipsius fragmentis duo etiam
similes poli reperiantur; adeo ut eius uis, quatenus ratione polorum
diuersa uidetur, eadem sit in quauis parte ac in toto.

9. Quod ferrum a magnete istam uim recipiat, cum tantum ei admouetur.

10. Quod pro uariis modis quibus ei admouetur, eam diuersimode
recipiat.

11. Quod ferrum oblongum, quomodocumque magneti admotum, illam semper
secundum suam longitudinem recipiat.

12. Quod magnes de ui sua nihil amittat, quamuis eam ferro communicet.

13. Quod ipsa breuissimo quidem tempore ferro communicetur, sed
temporis diuturnitate magis et magis in eo confirmetur.

14. Quod chalybs durissimus eam maiorem recipiat, et receptam
constantius seruet, quam uilius ferrum.

15. Quod maior ei communicetur a perfectiore magnete, quam a minus
perfecto.

16. Quod ipsa etiam Terra sit magnes, et nonnihil de sua ui ferro
communicet. /286/

17. Quod haec uis in Terra, maximo magnete, minus fortis appareat,
quam in plerisque aliis minoribus.

18. Quod acus a magnete tactae suas extremitates eodem modo uersus
Terram conuertant, ac magnes suos polos.

19. Quod eas non accurate uersus Terrae polos conuertant, sed uarie
uariis in locis ab iis declinent.

20. Quod ista declinatio cum tempore mutari possit.

21. Quod nulla sit, ut quidam aiunt, uel forte quod non eadem nec
tanta sit, in magnete supra unum ex suis polis perpendiculariter
erecto, quam in eo cuius poli aequaliter a Terra distant.

22. Quod magnes trahat ferrum.

23. Quod magnes armatus multo plus ferri sustineat, quam nudus.

24. Quod eius poli, quamuis contrarii, se inuicem iuuent ad idem
ferrum sustinendum.

25. Quod rotulae ferreae, magneti appensae, gyratio in utramuis partem
a ui magnetica non impediatur.

26. Quod uis unius magnetis uarie possit augeri uel minui, uaria
magnetis alterius aut ferri ad ipsum applicatione.

27. Quod magnes, quantumuis fortis, ferrum a se distans, ab alterius
debilioris magnetis contactu retrahere non possit.

28. Quod contra magnes debilis, aut exiguum ferrum, /287/ saepe aliud
ferrum sibi contiguum separet a magnete fortiore.

29. Quod polus magnetis, quem dicimus Australem, plus ferri sustineat
in his Borealibus regionibus, quam ille quem dicimus Borealem.

30. Quod limatura ferri circa unum, aut plures magnetes, certis
quibusdam modis se disponat.

31. Quod lamina ferrea, polo magnetis adiuncta, eius uim trahendi uel
conuertendi ferri deflectat.

32. Quod eandem nullius alterius corporis interpositio impediat.

33. Quod magnes ad Terram aliosue uicinos magnetes aliter conuersus
manens, quam sponte se conuerteret, si nihil eius motui obstaret,
successu temporis suam uim amittat.

34. Quod denique ista uis etiam rubigine, humiditate et situ minuatur,
atque igne tollatur; non autem ulla alia nobis cognita ratione.

[4.146] Quomodo particulae striatae per Terrae meatus fluant.

Ad quarum proprietatum caussas intelligendas, proponamus nobis ob
oculos Terram AB, cuius A est polus Australis, et B Borealis;
notemusque, particulas striatas, ab Australi coeli parte E uenientes,
alio plane modo intortas esse, quam uenientes a Boreali F: quo fit, ut
unae aliarum meatus ingredi plane non possint. Notemus etiam,
Australes quidem recta pergere ab A uersus B per mediam Terram, ac
deinde per aÎrem ei circumfusum reuerti a B uersus A; eodemque
/288/ tempore Boreales transire a B ad A per mediam Terram, et reuerti
ab A ad B per aÎrem circumfusum: quia meatus, per quos ab una parte
ad aliam uenerant, sunt tales, ut per ipsos regredi non possint.

[4.147] Quod difficilius transeant per aÎrem, aquam, et terram
exteriorem, quam per interiorem.

Interim uero, quot nouae semper accedunt a partibus coeli E et F, tot
per alias partes coeli G et H abscedunt, uel in itinere dissipantur,
et figuras suas amittunt; non quidem transeundo per mediam Terrae
regionem: quia ibi meatus habent ad mensuram suam excauatos, per quos
sine ullo offendiculo celerrime fluunt; sed redeundo per aÎrem,
aquam et alia corpora terrae exterioris, /289/ in quibus nullos
eiusmodi meatus habentes, multo difficilius mouentur, particulisque
secundi et tertii elementi assidue occurrunt, quas cum loco expellere
laborant, interdum ab ipsis comminuuntur.

[4.148] Quod facilius transeant per magnetem, quam per alia corpora
huius terrae exterioris.

Iam uero, si forte istae particulae striatae magnetem ibi offendant,
cum in eo inueniant meatus ad suam figuram conformatos, eodemque modo
dispositos ac meatus terrae interioris, ut paullo ante diximus, non
dubium est, quin multo facilius per illum transeant, quam per aÎrem
uel alia corpora terrae exterioris: saltem cum iste magnes ita situs
est, ut habeat suorum meatuum orificia conuersa uersus eas Terrae
partes, a quibus ueniunt eae particulae striatae, quae per illa libere
ingredi possunt.

[4.149] Qui sint poli magnetis.

Et quemadmodum in Terra, sic in magnete, punctum medium eius partis,
in qua sunt orificia meatuum, per quae ingrediuntur particulae
striatae uenientes ab Australi coeli parte, dicemus polum Australem;
punctum autem medium alterius partis, per quam hae particulae striatae
egrediuntur, et aliae uenientes a Septentrione ingrediuntur, dicemus
polum, Borealem. Nec moramur, quod uulgo alii polum, quem uocamus
Australem, uocent Borealem; neque enim ea de re uulgus, cui soli ius
competit nomina rebus male conuenientia frequenti usu approbandi,
loqui solet.

[4.150] Cur isti poli se conuertantuersus polos Terrae.

Cum autem hi poli magnetis non respiciunt eas Terrae partes, a quibus
ueniunt eae particulae striatae, quibus liberum transitum praebere
possunt, tunc istae particulae striatae oblique in magnetis meatus
irruentes, illum impellunt ea ui quam habent, ad perseuerandum /290/
in suo motu secundum lineas rectas, donec ipsum ad naturalem situm
reduxerint: sicque quoties a nulla externa ui retinetur, efficiunt, ut
eius polus Australis uersus polum Terrae Borealem conuertatur, et
Borealis uersus Australem: quoniam eae quae a Terrae polo Boreali per
aÎrem ad Austrum tendunt, uenere prius ab Australi coeli parte per
mediam Terram, et uenere a Boreali quae ad Boream reuertuntur.

[4.151] Cur etiam certa ratione uersus eius centrum se reclinent.

Efficiunt etiam ut magnes, pro diuersis terrae locis quibus insistit,
unum ex polis suis altero magis aut /291/ minus uersus illam
inclinet. Nempe in AEquatore quidem a, polus Australis magnetis L,
uersus B Borealem Terrae; et b, Borealis eiusdem magnetis, uersus
Australem Terrae dirigitur; ac neuter altero magis deprimitur, quia
particulae striatae cum aequali ui ab utraque parte ad illos
accedunt. Sed in polo Terrae Boreali polus a magnetis N omnino
deprimitur, et b ad perpendiculum erigitur. In locis autem
intermediis, magnes M polum suum b magis aut minus erigit, et polum a
magis aut minus deprimit, prout magis aut minus uicinus est polo
Terrae B. Quorum caussa est, quod Australes particulae striatae,
magnetem N ingressurae, ab interioribus Terrae partibus per polum B
secundum lineas rectas surgant; Boreales uero, ab hemisphaerio Terrae
DAC, circumquaque per aÎrem uersus eundem magnetem N uenientes, non
magis oblique progredi debeant, ut ad eius superiorem partem, quam ut
ad inferiorem accedant: Australes uero ingressurae magnetem M, a toto
Terrae tractu qui est inter B et M ascendentes, uim habeant eius polum
a oblique deprimendi, nec a Borealibus, quae a tractu Terrae AC ad
alium ipsius polum b non minus facile accedunt, cum erectus est, quam
cum depressus, impediantur.

[4.152] Cur unus magnes ad alium se conuertat et inclinet, eodem modo
atque ad terram.

Cum autem istae particulae striatae per singulos magnetes eodem plane
modo ac per Terram fluant, non aliter duos magnetes sphaericos unum ad
alium, quam ad totam Terram debent conuertere. Notandum enim ipsas
circa unumquemque magnetem multo maiore copia semper esse congregatas,
quam in aÎre inde remoto: quia nempe in magnete habent meatus, per
/292/ quos multo facilius fluunt quam per aÎrem circumiacentem, a
quo idcirco iuxta magnetem retinentur; ut etiam, propter meatus quos
habent in Terra interiore, maior est earum copia in toto aÎre,
aliisque corporibus Terram ambientibus, quam in coelo. Et ita, quantum
ad uim magneticam, eadem plane omnia putanda sunt de uno magnete,
respectu alterius magnetis, ac de Terra, quae ipsa maximus magnes dici
potest.

[4.153] Cur duo magnetes ad inuicem accedant, et quae sit cuiusque
sphaera actiuitatis.

Neque uero duo magnetes se tantum ad inuicem conuertunt, donec polus
Borealis unius polum Australem alterius respiciat; sed praeterea
postquam sunt ita conuersi, ad inuicem accedunt, donec se mutuo
contingant, si nihil ipsorum motum impediat. Notandum enim est
particulas striatas celerrime moueri, quamdiu uersantur in meatibus
magnetum, quia ibi feruntur impetu primi elementi ad quod pertinent;
cumque inde egrediuntur, occurrere particulis aliorum corporum, easque
propellere, quoniam hae, ad secundum aut tertium elementum
pertinentes, non tantum habent celeritatis. Ita illae quae transeunt
per magnetem O, celeritate qua feruntur ab A ad B, atque a B ad A, uim
acquirunt ulterius progrediendi secundum lineas /293/ rectas uersus R
et S, donec ibi tam multis particulis secundi aut tertii elementi
occurrerint, ut ab ipsis utrimque reflectantur uersus V. Totumque
spatium RVS per quod ita sparguntur, uocatur sphaera uirtutis, siue
actiuitatis, huius magnetis O; quam patet eo maiorem esse debere, quo
magnes est maior, praesertim quo longior secundum lineam AB, quia
particulae striatae longius per illum progredientes maiorem
agitationem acquirunt. Ita etiam quae transeunt per magnetem P, recta
utrimque pergunt uersus S et T, atque inde reflectuntur uersus X,
totumque aÎrem in sphaera suae actiuitatis contentum propellunt;
sed non ideo expellunt, si nullum habeat locum quo possit recedere, ut
nullum habet, cum istorum magnetum sphaerae uirtutis sunt ab inuicem
disiunctae. Sed cum in unam coalescunt, tunc primo facilius est
particulis striatis, quae ueniunt ab O uersus S, recta pergere usque
ad P in locum earum quae ex T per X ad S et b reuertebantur, quam
reflecti uersus V et R, quo non difficulter pergunt uenientes ab X;
faciliusque est uenientibus a P ad S pergere usque ad O, quam reflecti
uersus X, quo etiam non difficulter pergunt uenientes ab V; sicque
istae particulae striatae non aliter transeunt per hos duos magnetes O
et P, quam si unicus esset. Deinde facilius est particulis striatis,
recta pergentibus ab O ad P, atque a P ad O, aÎrem intermedium
expellere ab S uersus R et T in locum magnetum O et P, sicque
efficere, ut hi magnetes ad inuicem accedant, donec se contingant in
S, quam per totum istum aÎrem eniti ab A ad b, atque ab V ad X;
quae duae uiae breuiores fiunt, cum hi duo magnetes ad inuicem /294/
accedunt, uel, si unus retineatur, cum saltem alter ad ipsum uenit.

[4.154] Cur interdum se inuicem refugiant.

Poli autem cognomines duorum magnetum, non sic ad inuicem accedunt,
sed contra potius, si nimis prope admoueantur, recedunt. Particulae
enim striatae ab eo unius magnetis polo, qui alteri magneti obuersus
est, uenientes, cum hunc alterum ingredi non possint, spatium aliquod
exigunt inter istos duos magnetes quo transeant, ut ad alium magnetis
ex quo egressae sunt polum reuertantur. Nempe egredientes ab O per
polum A, cum ingredi non possint in P per eius polum a, spatium
aliquod exigunt inter A et a, per quod transeant uersus V et B, atque
ui, qua motae sunt a B ad A, pellunt magnetem P; sicque egredientes a
P pellunt magnetem O: saltem cum eorum axes BA et ab sunt in eadem
linea recta. Sed cum tantillo magis in unam partem quam in aliam
inflexi sunt, tunc isti magnetes se conuertunt, modo paullo ante
explicato; uel si haec eorum conuersio impediatur, non autem motus
rectus, tunc rursus unus magnes alium fugat secundum lineam
rectam. Ita si magnes O, exiguae cymbae impositus, aquae sic innatet,
ut semper eius axis maneat ad perpendiculum erectus, et magnes P,
cuius polus Australis Australi alterius obuersus est, manu moueatur
uersus Y, hinc fiet, ut magnes O recedat uersus Z, antequam a magnete
P tangatur. In quamcumque enim partem cymba se conuertat, requiritur
semper aliquod spatium inter istos duos magnetes, ut particulae
striatae, ex iis per polos A /295/ et a egredientes, uersus V et X
transire possint.

[4.155] Cur segmentorum magnetis partes, quae ante sectionem iunctae
erant, se mutuo etiam refugiant.

Et ex his facillime intelligitur, cur si magnes secetur plano
parallelo lineae per eius polos ductae, segmentumque libere
suspendatur supra magnetem ex quo resectum est, sponte se conuertat,
et situm contrarium eius quem prius habuerat, affectet; ita ut, si
partes A et a prius iunctae fuerint, itemque [&] B et b, postea b
uertat se uersus A, et a uersus B: quia nempe antea pars Australis
unius Australi alterius iuncta erat, et Borealis Boreali, post
diuisionem uero particulae striatae per Australem partem unius
egressae, per Borealem alterius ingredi debent; et egressae per
Borealem, ingredi per Australem.

[4.156] Cur duo puncta, quae prius in uno magnete contigua erant, in
eius fragmentis sint poli diuersae uirtutis.

Manifestum etiam est, cur si magnes diuidatur plano, lineam per polos
ductam ad angulos rectos secante, poli segmentorum, quae ante
sectionem se mutuo tangebant, ut b et a, sint contrariae uirtutis:
quia particulae striatae, quae per unum ex istis polis egrediuntur,
per alium ingredi debent.

[4.157] Cur eadem sit uis in quauis magnetis parte, ac in toto.

Nec minus manifestum est, eandem esse uim in quauis magnetis parte ac
in toto: neque enim ista uis alia est in polis, quam in reliquis
partibus, sed tantum maior uidetur, quia per illos egrediuntur
particulae striatae, quae per longissimos magnetis meatus transierunt,
et quae inter omnes ab eadem parte uenientes mediae sunt: saltem in
magnete sphaerico, ad cuius /296/ exemplum in reliquis ibi poli esse
censentur, ubi maxima uis apparet. Nec etiam ista uis alia est in uno
polo quam in alio, nisi quatenus particulae striatae, per unum
ingressae, per alium egrediuntur: atqui nulla est tantilla pars
magnetis, in qua, si habent ingressum, non habeant etiam egressum.

[4.158] Cur magnes suam uim ferro sibi admoto communicet.

Nec mirum est, quod ferrum, magneti admotum, uim magneticam ab illo
acquirat. Iam enim habet meatus recipiendis particulis striatis
idoneos, nihilque ipsi deest ad istam uim acquirendam, nisi quod
exiguae quaedam ramulorum, ex quibus eius ramenta constant,
extremitates hinc inde in istis meatibus promineant; quae omnes uersus
unam et eandem partem flecti debent, in iis meatibus per quos transire
possunt particulae striatae ab Austro uenientes, et uersus oppositam
in aliis. Atqui, magnete admoto, particulae striatae, magna ui et
magna copia, torrentis instar, in ferri meatus irruentes, istas
ramulorum extremitates hoc pacto inflectunt; ac proinde ipsi dant id
omne, quod in eo ad uim magneticam desiderabatur.

[4.159] Cur ferrum pro uariis modis, quibus magneti admouetur, ipsam
diuersimode recipiat.

Et quidem pro uariis partibus magnetis, ad quas ferrum applicatur,
uarie accipit istam uim. Sic pars R ferri RST, si applicetur polo
Boreali magnetis P, fiet polus Australis ferri, quia per illam
ingredientur particulae striatae ab Austro uenientes, et per partem T
ingredientur Boreales, ex polo A per /297/ aÎrem reflexae. Eadem
pars R, si iacet supra aequatorem magnetis, et respiciat eius polum
Borealem, ut in C, fiet rursus polus Australis ferri; sed si
inuertatur et respiciat polum Australem, ut in D, tunc amittet uim
poli Australis, et fiet polus Borealis. Denique, si S pars media
istius ferri tangat polum magnetis A, particulae striatae Boreales,
illud ingressae per S, utrimque egredientur per R et T, sicque in
utraque extremitate recipiet uim poli Australis, et in medio uim poli
Borealis.

[4.160] Cur ferrum oblongum eam non recipiat, nisi secundum suam
longitudinem.

Quaeri tantum potest, cur istae particulae striatae, ex magnetis polo
A ferri partem S ingredientes, non recta pergant uersus E, sed potius
hinc inde reflectantur uersus R et T; sicque hoc ferrum secundum suam
longitudinem, potius quam secundum latitudinem, uim magneticam
recipiat. Sed facilis responsio est, quia multo magis apertas et
faciles uias inueniunt in ferro, quam in aÎre, a quo idcirco uersus
ferrum reflectuntur.

[4.161] Cur magnes nihil amittat de sua ui, quamuis eam ferro
communicet.

Facilis etiam responsio est, si quaeratur cur magnes nihil amittat de
sua ui, cum eam ferro communicat. Nulla enim in magnete mutatio fit,
propterea quod particulae striatae, ex eo egredientes, ferrum potius
quam quoduis aliud corpus ingrediuntur: nisi forsan quod, liberius per
ferrum quam per alia corpora transeundo, copiosius etiam ex magnete,
cum ferrum ei adiunctum est, egrediantur; quo tantum abest, ut eius
uis minuatur, quin potius augetur. /298/

[4.162] Cur haec uis celerrime ferro communicetur, sed diuturnitate
temporis in eo confirmetur.

Et breuissimo tempore ista uis ferro accedit, quia particulae striatae
celerrime per ipsum fluunt; sed longa mora in eo confirmatur, quia quo
diutius ramulorum extremitates in unam partem flexae manserunt, eo
difficilius in contrariam reflectuntur.

[4.163] Cur chalybs ad eam recipiendam aptior sit, quam uilius ferrum.

Et chalybs istam uim maiorem accipit quam uilius ferrum, quia plures
et perfectiores habet meatus, particulis striatis recipiendis
idoneos. Eamque constantius seruat, quia ramulorum in iis meatibus
prominentium extremitates habet minus flexiles.

[4.164] Cur maior ei communicetur a perfectiore magnete quam a minus
perfecto.

Et maior ei communicatur a maiore et perfectiore magnete: tum quia
particulae striatae, maiori cum impetu in eius meatus irruentes,
ramulorum in iis prominentium extremitates magis inflectunt; tum etiam
quia plures simul eo ruentes, plures eiusmodi meatus sibi
aperiunt. Notandum enim est, plures esse tales meatus in chalybe, qui
scilicet ex solis ferri ramentis constat, quam in magnete, in quo
multum est materiae lapideae, cui ferri ramenta infixa sunt; atque
ideo, cum paucae tantum particulae striatae ex magnete debili ferrum
ingrediantur, non omnes eius meatus aperiunt, sed paucos tantum, et
quidem illos, qui extremitatibus ramulorum quam-maxime flexilibus
claudebantur.

[4.165] Cur ipsa etiam terra uim magneticam ferro tribuat.

Unde fit, ut etiam uile ferrum, in quo scilicet istae ramulorum
extremitates sunt ualde flexiles, ab ipsa Terra, magnete quidem
maximo, sed admodum debili, /299/ nonnullam uim magneticam breuissimo
tempore possit accipere. Nempe si sit oblongum, nulla tali ui adhuc
imbutum, et una sua extremitate uersus Terram inclinetur, protinus ex
hoc solo acquiret, in ista extremitate uersus Terram inclinata, uim
poli Australis in his Borealibus regionibus; et momento illam amittet,
ac plane contrariam acquiret, si eadem eius extremitas attollatur, et
opposita deprimatur.

[4.166] Cur uis magnetica in Terra debilior sit, quam in paruis
magnetibus.

Sed si quaeratur, cur ista uis in Terra, maximo magnete, debilior sit
quam in aliis minoribus, respondeo, me non putare illam esse
debiliorem, sed potius multo fortiorem, in media illa Terrae regione,
quam totam particulis striatis peruiam esse supra dictum est; uerum
istas particulas striatas, ab ipsa egressas, maxima ex parte reuerti
per interiorem illam superioris Terrae regionis crustam, ex qua
metalla oriuntur, et in qua sunt etiam multi meatus iis recipiendis
idonei; atque idcirco perpaucas usque ad nos peruenire. Iudico enim
istos meatus, tum in illa crusta interiore, tum etiam in magnetibus,
et ferri ramentis, quae in uenis huius exterioris continentur, plane
alio modo conuersos esse, quam meatus mediae regionis: ita ut
particulae striatae, quae per hanc mediam regionem ab Austro ad Boream
fluunt, reuertantur a Borea ad Austrum per omnes quidem superioris
partes, sed [&] praecipue per eius crustam interiorem, itemque per
magnetes et ferrum exterioris; quo cum maxima earum pars se conferat,
paucae supersunt quae per hunc nostrum aÎrem, et alia
circumiacentia corpora, /300/ meatibus idoneis destituta, sibi uiam
quaerant. Quae si recte coniicio, magnes e terra excisus, et in cymba
super aquam libere collocatus, eandem illam faciem, qua semper antea,
dum terrae haerebat, Septentriones spectauit, debet adhuc in
Septentriones conuertere: ut Gilbertus, uirtutis magneticae praecipuus
indagator, et eius quae in Terra est primus inuentor, expertum se esse
affirmat. Nec moror quod alii contrarium putent se uidisse; forsan
enim iis imposuit, quod cum illa ipsa pars terrae, ex qua magnetem
excidi curauerant, esset magnes, poli magnetis excisi ad eam se
conuerterent: ut paullo ante dictum est, unius magnetis fragmentum ad
aliud conuerti.

[4.167] Cur acus magnete tactae semper suae uirtutis polos in
extremitatibus suis habeant.

Iam uero, cum ista uirtus magnetica non communicetur ferro oblongo,
nisi secundum eius longitudinem: certum est acum ipsa imbutam suas
semper extremitates uersus easdem terrae partes debere conuertere,
uersus quas magnes sphaericus polos suos conuertit; et semper eiusmodi
acus suae magneticae uirtutis polos in extremitatibus istis praecise
habere.

[4.168] Cur poli magneticae uirtutis non semper accurate uersus Terrae
polos dirigantur, sed ab iis uarie declinent.

Et quia facilius earum extremitates a reliquis partibus dignosci
possunt, quam poli magnetis, ipsarum ope notatum est, magneticae
uirtutis polos non ubique Terrae polos accurate respicere, sed uarie
uariis in locis ab iis declinare. Cuius declinationis caussa, ut iam
ante Gilbertus animaduertit, ad solas inaequalitates quae sunt in hac
terrae superficie, referri debet. Manifestum enim est, in unis huius
exterioris terrae partibus, multo plura ferri ramenta, pluresque
magnetes /301/ reperiri, quam in aliis: quo fit, ut particulae
striatae, a terra interiori egredientes, maiori copia uersus quaedam
loca fluant, quam uersus alia, sicque ab itineribus suis saepe
deflectant. Et quia polorum magnetis, uel extremitatum acus, conuersio
pendet a solo cursu istarum particularum, omnes earum inflectiones
sequi debet. Huiusque rei experimentum facere licet in magnete, cuius
figura non sit sphaerica: nam si acus exigua supra diuersas eius
partes collocetur, non semper eodem plane modo ad eius polos se
conuertet, sed saepe ab ipsis aliquantum declinabit. Nec putandum est
in eo disparem esse rationem, quod inaequalitates, quae sunt in extima
terrae superficie, ad totam eius molem comparatae, perexiguae sint;
non enim cum ipsa, sed cum acubus et magnetibus in quibus declinatio
sit, sunt comparandae, sicque satis magnas esse apparet.

[4.169] Cur etiam interdum ista declinatio cum tempore mutetur.

Sunt qui dicunt, istam declinationem non semper in iisdem terrae locis
eandem manere, sed cum tempore mutari. Quod minime mirum uideri debet:
non modo quia ferrum quotidie ex unis terrae partibus in alias ab
hominibus transfertur, sed etiam quia eius glebae, quae sunt in hac
terra exteriore, quibusdam in locis cum tempore corrumpi possunt, et
aliae in aliis generari, siue ab interiore terra submitti.

[4.170] Cur in magnete supra unum ex suis polis erecto minor esse
possit, quam cum eius poli aequaliter a Terra distant.

Sunt etiam qui dicunt, istam declinationem nullam esse in magnete
sphaerico, supra polum suum Australem in his Borealibus regionibus,
uel supra Borealem /302/ in Australibus, perpendiculariter stante,
illumque hoc pacto cymbae impositum, quandam aequatoris sui partem [&]
semper accurate eandem uersus Boream, et oppositam uersus Austrum
conuertere. Quod an uerum sit, nullo mihi adhuc experimento compertum
est. Sed facile mihi persuadeo non omnino eandem, nec forte etiam
tantam esse declinationem, in magnete ita constituto, quam in eo cuius
poli aequaliter a Terra distant. Nam particulae striatae, in hac
superiore Terrae regione, non modo per lineas aequaliter ab eius
centro distantes ab uno polo ad alium reuertuntur, sed etiam ubique
(praeterquam sub aequatore) nonnullae ab interioribus eius partibus
ascendunt: et magnetis supra polos erecti conuersio ab his ultimis,
declinatio uero a prioribus praecipue dependet.

[4.171] Cur magnes trahat ferrum.

Praeterea magnes trahit ferrum, siue potius magnes et ferrum ad
inuicem accedunt; neque enim ulla ibi tractio est, sed statim atque
ferrum est intra sphaeram actiuitatis magnetis, uim ab eo mutuatur, et
particulae striatae, ab utroque egredientes, aÎrem intermedium
expellunt: quo fit, ut ambo ad inuicem non aliter quam duo magnetes
accedant. Imo etiam ferrum liberius mouetur quam magnes, quia constat
iis tantum ramentis, in quibus particulae striatae suos habent mea
tus, magnes autem multa materia lapidea grauatur.

[4.172] Cur magnes armatus, multo plus ferri sustineat, quam nudus.

Sed multi mirantur magnetem armatum, siue laminam ferream magneti
adiunctam, plus ferri posse sustinere, quam solum magnetem. Cuius
tamen ratio /303/ detegi potest ex eo, quod etiamsi plus sibi appensi
ferri sustineat, non tamen idcirco plus ad se alliciat, si uel minimum
ab eo remoueatur; nec etiam plus sustineat, si corpus aliquod,
quantumuis tenue, interiaceat: hinc enim apparet, istam maiorem eius
uim ex sola differentia contactus oriri: quod nempe laminae ferreae
meatus aptissime congruant cum meatibus ferri ipsi appensi, et ideo
particulae striatae, per hos meatus ex uno ferro in aliud transeuntes,
omnem aÎrem intermedium expellant, efficiantque ut eorum
superficies, se inuicem immediate contingentes, difficillime
disiungantur: iamque supra ostensum est, nullo glutino duo corpora
melius ad inuicem posse alligari, quam immediato contactu. Meatus
autem magnetis non ita congruunt cum meatibus ferri, propter materiam
lapideam quae in eo est; hincque fit, ut semper aliquantulum spatii
inter magnetem et ferrum debeat remanere, per quod particulae striatae
ex unius meatibus ad meatus alterius perueniant.

[4.173] Cur eius poli, quamuis contrarii, se inuicem iuuent ad ferrum
sustinendum.

Mirantur etiam nonnulli, quod quamuis poli magnetis contrariae
uirtutis esse uideantur, se tamen inuicem iuuent ad ferrum
sustinendum: ita ut, si ambo laminis ferreis armentur, possint fere
duplo plus ferri simul sustinere, quam unus solus. Nempe, si AB est
magnes, cuius polis adiunctae sunt laminae CD et EF, ita utrimque
prominentes, ut ferrum GH iis applicatum superficie satis lata ipsas
tangat: hoc ferrum GH /304/ duplo fere grauius esse potest, quam si ab
una tantum ex istis laminis sustineretur. Sed huius rei ratio euidens
est, ex motu particularum striatarum iam explicato: quamuis enim in eo
contrariae sint, quod quae per unum polum ingrediuntur, non possint
etiam ingredi per alium, hoc non impedit quominus in sustinendo ferro
consentiant; quia uenientes ab Australi magnetis polo A, per laminam
chalybeam CD reflexae, ingrediuntur unam ferri partem b, in qua
faciunt eius polum Borealem; atque inde fluentes usque ad Australem a,
occurrunt alii laminae chalybeae FE, per quam ascendunt ad B, polum
magnetis Borealem; et uice uersa egressae ex B, per armaturam EF,
ferrum appensum HG, aliamque armaturam DC, reuertuntur ad A.

[4.174] Cur gyratio rotulae ferrae, a ui magnetis cui appensa est, non
impediatur.

Hic autem motus particularum striatarum per magnetem et ferrum non ita
uidetur consentire cum motu circulari ferrearum rotularum, quae,
turbinis instar contortae, diutius gyrant e magnete pendentes, quam
cum ab eo remotae terrae insistunt. Et sane, si particulae striatae
motu tantum recto agerentur, et singulos ferri meatus per quos ingredi
debent, e regione meatuum magnetis ex quibus egrediuntur, offenderent,
iudicarem eas sistere debere gyrationem istarum rotularum. Sed quia
semper ipsaemet gyrant, unae in unam partem, aliae in contrariam, et
oblique transire debent ex meatibus magnetis in meatus ferri,
quomodocumque rotula uertatur, aeque facile in eius meatus
ingrediuntur, /305/ ac si esset immota, minusque ipsius motus
impeditur a contactu magnetis, cum ei sic appensa gyratur, quam a
contactu Terrae, cum suo pondere illam premit.

[4.175] Quomodo et quare uis unius magnetis augeat uel minuat uim
alterius.

Variis modis uis unius magnetis augetur uel minuitur, alterius
magnetis aut ferri accessu. Sed una in hoc generalis regula est, quod
quoties ita siti sunt isti magnetes, ut unus in alium particulas
striatas mittat, se inuicem iuuent; contra autem, si unus ab alio eas
abducat, sibi obstent. Quia quo celerius et copiosius istae particulae
per unumquemque magnetem fluunt, eo maior in eo est uirtus, et magis
agitatae, ac plures, ab uno magnete uel ferro in alium mitti possunt,
quam eo absente ab aÎre, alioue ullo corpore in eius locum
constituto. Sic non modo, cum polus Australis unius magnetis polo
Boreali alterius coniunctus est, se inuicem iuuant ad ferrum aliis
suis polis appensum sustinendum; sed etiam cum disiuncti sunt, et
ferrum inter utrumque collocatur. Exempli gratia, magnes C iuuatur a
magnete F, ad ferrum DE sibi coniunctum retinendum; et uice uersa,
magnes F iuuatur a magnete C, ad huius ferri extremitatem E in aÎre
sustinendam: potest enim esse tam grauis, ut ab eo solo sic sustineri
non posset, si alia extremitas D alteri corpori quam magneti C
inniteretur.

[4.176] Cur magnes quantumuis fortis, ferrum sibi non contiguum, a
magnete debiliore attrahere non possit.

Sed interim quaedam uis magnetis F impeditur a magnete C, nempe illa
quam habet ad ferrum DE ad /306/ se alliciendum. Notandum enim est hoc
ferrum, quamdiu tangit magnetem C, attrahi non posse a magnete F quem
non tangit, etiamsi hunc illo multo potentiorem esse supponamus. Cuius
ratio est, quod particulae striatae per hos duos magnetes, et per hoc
ferrum, tanquam per unicum magnetem, modo supra explicato transeuntes,
aequalem fere habeant uim in toto spatio quod est inter C et F, nec
ideo possint ferrum DE, non sola ista ui magnetica, sed insuper
contactu suo magneti C alligatum, uersus F adducere.

[4.177] Cur magnes debilis, aut ferrum, a magnete fortiori ferrum sibi
contiguum possit detrahere.

Atque hinc patet, cur saepe magnes debilis, aut exiguum ferrum,
detrahat aliud ferrum a magnete fortiore. Notandum enim est hoc
nunquam fieri, nisi cum magnes debilior tangit illud ferrum, quod
detrahit a magnete fortiori. Quippe, cum duo magnetes ferrum [&]
oblongum polis dissimilibus tangunt, unus in una extremitate, alius in
alia, et deinde isti duo magnetes ab inuicem remouentur, ferrum
intermedium non semper debiliori, nec etiam semper fortiori, sed modo
uni, modo alteri adhaeret: nullamque puto esse rationem, cur uni
potius quam alteri adhaereat, nisi quod eum cui adhaeret, in maiori
superficie quam alium tangat.

[4.178] Cur in his Borealibus regionibus, polus Australis magnetis sit
fortior Boreali.

Ex eo uero, quod magnes F iuuet magnetem C ad ferrum DE sustinendum,
manifestum est cur ille polus magnetis, qui /307/ a nobis uocatur
Australis, plus ferri sustineat quam alter, in his Borealibus
regionibus: etenim a Terra maximo magnete iuuatur, eodem plane modo ac
magnes C a magnete F; contra autem alius polus, propter situm non
conuenientem, a Terra impeditur.

[4.179] De iis quae obseruari possunt in ferri limatura circa magnetem
sparsa.

Si paullo curiosius consideremus, quo pacto limatura ferri circa
magnetem se disponat, multa eius ope aduertemus, quae hactenus dicta
confirmabunt. Nam in primis notare licet, eius puluisculos non confuse
coaceruari, sed unos aliis incumbendo, quosdam quasi tubulos
componere, per quos particulae striatae liberius quam per aÎrem
fluunt, quique idcirco earum uias designant. Quae uiae ut clare ipsis
oculis cerni possint, spargatur aliquid istius limaturae supra planum,
in quo sit foramen cui magnes sphaericus ita immissus sit, ut polis
suis utrimque planum tangat, eo modo quo Astronomorum globi Horizontis
circulo immitti solent, ut sphaeram rectam repraesentent, et limatura
ibi sparsa disponet se in tubulos, qui flexus particularum striatarum
circa magnetem, siue etiam circa globum Terrae, a nobis supra
descriptos exhibebunt. Deinde, si alius magnes eodem modo isti plano
iuxta priorem inseratur, et polus Australis unius Borealem alterius
respiciat, limatura circumsparsa ostendet etiam, quo pacto particulae
striatae per istos duos magnetes tanquam per unicum moueantur. Eius
enim tubuli, qui ab uno ex polis se mutuo respicientibus ad alium
porrigentur, erunt omnino recti; alii uero, qui ab uno ex aduersis
polis ad alium pertingent, /308/ erunt circa magnetes inflexi: ut hic
sunt lineae BRVXT. Notari etiam potest, cum aliquid limaturae ferri ex
polo, ex gr Australi, unius magnetis pendet, si polus Australis
alterius magnetis infra positi uersus illam conuertatur, et paullatim
ei appropinquetur, quo pacto tubuli ex ea confecti primo sursum se
retrahunt et inflectunt: quia scilicet eae particulae striatae, quae
per illos fluunt, repelluntur ab aliis quae ueniunt a magnete
inferiore. Ac deinde, si iste inferior magnes multo potentior sit
superiore, tubuli isti dissoluuntur, et limatura decidit in
inferiorem: quia scilicet particulae striatae ex hoc inferiori
ascendentes, impetum faciunt in singulos istius limaturae puluisculos,
quos cum ingredi non possint, nisi per easdem illorum superficies
quibus magneti superiori adhaerent, eos ab hoc superiore
disiungunt. Contra uero, si polo Australi superioris magnetis, cui
limatura ferri adhaeret, polus Borealis inferioris obuertatur, haec
limatura tubulos suos recta uersus inferiorem dirigit, et quantum
potest producit: quia utrimque particulis striatis, ab uno magnete in
alium transeuntibus, uiam praebent; sed non ideo a superiori
separatur, nisi prius inferiorem tetigerit, propter uim contactus, de
qua egimus /309/ paullo ante. Atque propter istam eandem uim, si
limatura, magneti quantumuis forti adhaerens, tangatur ab alio
debiliori magnete, uel tantum a ferreo aliquo bacillo, nonnullae eius
partes fortiorem magnetem relinquent, et debiliorem, siue ferreum
bacillum, sequentur: illae scilicet, quae maiori superficie hunc quam
illum tangent. Cum enim exiguae istae superficies uariae sint et
inaequales, semper accidit, ut quasdam limaturae particulas uni
magneti uel ferro, alias alteri firmius iungant.

[4.180] Cur lamina ferrea polo magnetis coniuncta, eius uim trahendi
uel conuertendi ferri impediat.

Lamina ferrea, quae, polo magnetis admota, eius uim sustinendi ferri
multum auget, ut ante dictum est, impedit eiusdem uim ferri ad se
alliciendi aut conuertendi. Nempe lamina DCD impedit ne magnes AB,
cuius polo adiuncta est, acum EF ad se alliciat aut conuertat. Iam
enim aduertimus particulas striatas, quae progrederentur a B uersus EF
absque hac lamina, in ea reflecti ex C uersus extremitates DD,
propterea quod liberius per ipsam quam per aÎrem fluunt, sicque uix
ullae ad acum EF perueniunt. Eodem modo quo supra diximus, paucas a
media Terrae regione ad nos peruenire, quia maxima earum pars, per
interiorem crustam superioris Terrae regionis, ab uno polo ad alium
reuertitur; unde fit, /310/ ut debilis tantum uis magnetica totius
Terrae hic apud nos sentiatur.

[4.181] Cur eandem nullius alterius corporis interpositio impediat.

Sed praeter ferrum aut magnetem, nullum aliud corpus in locum laminae
CD poni potest, a quo magnes AB impediatur, ne uim suam in acum EF
exerceat. Nullum enim habemus, in hac exteriore terra, quantumuis
solidum et durum, in quo non sint plurimi meatus: non quidem ad
mensuram particularum striatarum efformati, sed multo maiores, utpote
qui etiam globulos secundi elementi recipiunt, et per quos idcirco
istae particulae striatae non minus libere transire possunt quam per
aÎrem, in quo istos etiam globulos secundi elementi obuios habent.

[4.182] Cur magnetis positio non conueniens eius uires paullatim
imminuat.

Si ferrum aut magnes diu detineatur aliter conuersus ad Terram aliosue
uicinos magnetes, quam sponte se conuerteret si nihil eius motum
impediret, hoc ipso uires suas paullatim amittit: quia tunc particulae
striatae, ex Terra uel aliis magnetibus uicinis aduenientes, oblique
uel auerse ipsius meatibus occurrendo, paullatim eorum figuras mutant
et corrumpunt.

[4.183] Cur rubigo, humiditas et situs, eas etiam imminuat, et
uehemens ignis plane tollat.

Denique uis magnetica humiditate, rubigine, ac situ ualde minuitur; et
ualido igne plane deletur. Rubigo enim, ex ferri ramentis
efflorescens, meatuum orificia occludit; idemque praestat aÎris
humiditas et situs, quia rubiginis initia sunt. Ignis autem agitatio
istorum ramentorum positionem plane disturbat. Nihilque puto /311/
hactenus circa magnetem uere ac pro certo fuisse obseruatum, cuius
ratio, ex iis quae explicui, non facile intelligatur.

[4.184] De ui attractionis in succino, cera, resina, et similibus.

Hic autem occasione magnetis qui trahit ferrum, aliquid addendum est
de succino, gagate, cera, resina, uitro et similibus, quae omnia
minuta corpora etiam trahunt. Quamuis enim mei non sit instituti,
particularia ulla explicare, nisi quatenus requiruntur ad generaliora,
de quibus egi, confirmanda; nec examinare possim istam uim in gagate
uel succino, nisi prius ex uariis experimentis plures alias eorum
proprietates deducam, et ita intimam ipsorum naturam inuestigem: quia
tamen eadem uis in uitro etiam est, de quo mihi paullo ante fuit
agendum ad ignis effectus demonstrandos, nisi eam explicarem, alia
forsan quae de illo scripsi, possent in dubium reuocari. Praesertim
quia forte nonnulli, uidentes istam uim in succino, cera, resina, et
oleagineis fere omnibus reperiri, putabunt ipsam in eo consistere,
quod tenues quaedam et ramosae [&] istorum corporum particulae,
frictione commotae (frictio enim ad illam uim excitandam requiri
solet), per aÎrem uicinum se diffundant, ac sibi mutuo
adhaerescentes protinus reuertantur, et minuta corpora quae in itinere
offendunt, secum trahant. Quemadmodum uidemus eiusmodi pinguium
liquefactorum guttas, bacillo appensas, leui motu ita excuti posse, ut
una earum parte bacillo adhaerente, alia pars ad aliquam distantiam ab
eo recedat, statimque reuertatur, nec non festucas, aliaue obuia
corpuscula secum adducat. Nihil enim tale in uitro licet imaginari,
saltem si natura /312/ eius sit talis, qualem eam supra descripsimus;
ac proinde in ipso alia istius attractionis caussa est assignanda.

[4.185] Quae sit causa istius attractionis in uitro.

Nempe ex modo quo illud generari dictum est, facile colligitur,
praeter illa maiuscula interualla, per quae globuli secundi elementi
uersus omnes partes transire possunt, multas etiam rimulas oblongas
inter eius particulas reperiri; quae cum sint angustiores, quam ut
istos globulos recipiant, soli materiae primi elementi transitum
praebent; putandumque est, hanc materiam primi elementi, omnium
meatuum quos ingreditur figuras induere assuetam, per rimulas istas
transeundo, in quasdam quasi fasciolas tenues, latas, et oblongas
efformari, quae, cum similes rimulas in aÎre circumiacente non
inueniant, intra uitrum se continent, uel certe ab eo non multum
euagantur, et circa eius particulas conuolutae, motu quodam circulari,
ex unis eius rimulis in alias fluunt. Quamuis enim materia primi
elementi fluidissima sit, quia tamen constat minutiis inaequaliter
agitatis, ut in tertiae partis 8art 87 et 88 explicui, rationi
consentaneum est, ut credamus multas quidem ex maxime concitatis eius
minutiis a uitro in aÎrem assidue migrare, aliasque ab aÎre in
uitrum earum loco reuerti; sed, cum eae quae reuertuntur, non sint
omnes aeque concitatae, illas quae minimum habent agitationis, uersus
rimulas, quibus nulli meatus in aÎre correspondent, expelli, atque
ibi unas aliis adhaerentes, fasciolas istas componere; quae fasciolae
idcirco successu temporis figuras acquirunt /313/ determinatas, quas
non facile mutare possunt. Unde fit, ut si uitrum satis ualide
fricetur, ita ut nonnihil incalescat, ipsae hoc motu foras excussae,
per aÎrem quidem uicinum se dispergant, aliorumque etiam corporum
uicinorum meatus ingrediantur; sed quia non tam faciles ibi uias
inueniunt, statim ad uitrum reuoluantur, et minutiora corpora, quorum
meatibus sunt implicitae, secum adducant.

[4.186] Eandem ipsius caussam in reliquis etiam uideri.

Quod autem hic de uitro notauimus, de plerisque aliis corporibus etiam
credi debet: nempe quod interstitia quaedam inter eorum particulas
reperiantur, quae, cum nimis angusta sint ad globulos secundi elementi
admittendos, solam materiam primi recipiunt, et cum sint maiora iis
quae in aÎre circumiacente soli isti materiae primi elementi etiam
patent, implentur minus agitatis eius minutiis; quae sibi mutuo
adiunctae, particulas componunt, diuersas quidem habentes figuras,
iuxta diuersitatem istorum interstitiorum, sed maxima ex parte
fasciolarum instar tenues, latas et oblongas: ita ut, circa particulas
corporum quibus insunt se conuoluendo, assidue moueri
possint. Interstitia enim a quibus figuram suam mutuantur, cum debeant
esse ualde angusta, ut globulos secundi elementi non admittant, nisi
essent oblonga rimarum instar, uix possent esse maiora iis, quae inter
aÎris particulas a globulis eiusdem secundi elementi non
occupantur. Quapropter, etsi non negem, aliam caussam attractionis
ante expositam in aliquibus forte corporibus locum habere posse, quia
tamen non est ita generalis, et attractio ista in ualde multis
corporibus obseruatur, non aliam puto in illis, /314/ uel saltem in
maxima illorum parte, quam in uitro esse quaerendam.

[4.187] Ex dictis intelligi, quaenam caussae esse possint reliquorum
omnium mirabilium effectuum, qui ad occultas qualitates referri
solent.

Caeterum hic notari uelim, particulas istas in meatibus corporum
terrestrium, ex materia primi elementi efformatas, non modo uariarum
attractionum, quales sunt in electro et in magnete, sed et aliorum
innumerabilium et admirandorum effectuum caussas esse posse. Quae enim
in unoquoque corpore formantur, aliquid singulare habent in sua
figura, quo differunt a reliquis omnibus, in aliis corporibus
formatis; cumque retineant maximam agitationem primi elementi, cuius
sunt partes, minimas ob caussas fieri potest, ut uel extra corpus in
quo sunt non euagentur, sed tantum in eius meatibus hinc inde
discurrant; uel contra celerrime ab eo discedant, et alia omnia
corpora terrestria peruadentes, ad loca quantumlibet remota breuissimo
tempore perueniant, ibique materiam suae actioni recipiendae idoneam
inuenientes, raros aliquos effectus producant. Et sane quisquis
considerabit, quam mirae sint magnetis et ignis proprietates, ac quam
diuersae ab iis quas uulgo in aliis corporibus obseruamus; quam ingens
flamma ex minima scintilla momento temporis possit accendi, quam magna
sit eius uis; ad quam immanem distantiam stellae fixae lumen suum
circumquaque diffundant; et reliqua, quorum caussas, meo iudicio,
satis euidentes, ex principiis omnibus notis et ab omnibus admissis,
figura scilicet, magnitudine, situ et motu particularum materiae, in
hoc scripto deduxi: facile sibi persuadebit, nullas esse uires in
lapidibus aut plantis tam occultas, nulla sympathiae uel antipathiae
/315/ miracula tam stupenda, nihil denique in natura uniuersa, quod ad
caussas tantum corporales, siue mente et cogitatione destitutas,
debeat referri, cuius ratio ex iisdem illis principiis deduci non
possit: adeo ut aliqua alia ipsis adiungere non sit necesse.

[4.188] De iis, quae ex tractationibus de animali et de homine, ad
rerum materialium cognitionem mutuanda sunt.

Plura non adderem in hac quarta Principiorum Philosophiae parte, si
(quemadmodum mihi antehac in animo fuit) duas adhuc alias, quintam
scilicet de uiuentibus, siue de animalibus et plantis, ac sextam de
homine essem scripturus. Sed quia nondum omnia, de quibus in iis agere
uellem, mihi plane perspecta sunt, nec scio an satis unquam otii
habiturus sim ad ipsas absoluendas, ne priores idcirco diutius
retineam, uel quid in iis desideretur, quod ad alias reseruarim, pauca
quaedam de sensuum obiectis hic subiungam. Quippe hactenus hanc
Terram, totumque adeo hunc mundum aspectabilem, instar machinae
descripsi, nihil praeter figuras et motus in eo considerans; sensus
autem nostri multa alia nobis exhibent, colores scilicet, odores,
sonos et similia, de quibus si plane tacerem, praecipuam explicationis
rerum naturalium partem uiderer omisisse.

[4.189] Quid sit sensus, et quomodo fiat.

Sciendum itaque humanam animam, etsi totum corpus informet, praecipuam
tamen sedem suam habere in cerebro, in quo solo non modo intelligit et
imaginatur, sed etiam sentit: hocque opere neruorum, qui, filorum
instar, a cerebro ad omnia reliqua membra protenduntur, iisque sic
annexi sunt, ut uix ulla pars /316/ humani corporis tangi possit, quin
hoc ipso moueantur aliquot neruorum extremitates per ipsam sparsae,
atque earum motus ad alias eorum neruorum extremitates, in cerebro
circa sedem animae collectas, transferatur, ut in Dioptricae capite
quarto satis fuse explicui. Motus autem qui sic in cerebro a neruis
excitantur, animam siue mentem intime cerebro coniunctam diuersimode
afficiunt, prout ipsi sunt diuersi. Atque hae diuersae mentis
affectiones, siue cogitationes, ex istis motibus immediate
consequentes, sensuum perceptiones, siue, ut uulgo loquimur, sensus
appellantur.

[4.190] De sensuum distinctione: ac primo de internis, hoc est, de
animi affectibus, et de appetitibus naturalibus.

Horum sensuum diuersitates primo ab ipsorum neruorum diuersitate, ac
deinde a diuersitate motuum, qui in singulis neruis fiunt,
dependent. Neque tamen singuli nerui faciunt singulos sensus a
reliquis diuersos, sed septem tantum praecipuas differentias in iis
notare licet, quarum duae pertinent ad sensus internos, aliae quinque
ad externos. Nempe nerui qui ad uentriculum, oesophagum, fauces,
aliasque interiores partes, explendis naturalibus desideriis
destinatas, protenduntur, faciunt unum ex sensibus internis, qui
appetitus naturalis uocatur. Neruuli uero qui ad cor et praecordia,
quamuis perexigui sint, faciunt alium sensum internum, in quo
consistunt omnes animi commotiones, siue pathemata, et affectus, ut
laetitiae, tristitiae, amoris, odii, et similium. Nam, exempli caussa,
sanguis rite temperatus, facile ac plus solito in corde se dilatans,
neruulos circa orificia sparsos ita laxat et mouet, ut inde alius
motus in cerebo sequatur, qui naturali /317/ quodam sensu hilaritatis
afficit mentem: ac etiam aliae quaeuis caussae, neruulos istos eodem
modo mouentes, eundem illum laetitiae sensum dant. Ita imaginatio
fruitionis alicuius boni, non ipsa sensum laetitiae in se habet, sed
spiritus ex cerebro ad musculos, quibus illi nerui inserti sunt,
mittit, eorumque ope

en:Selections from the Principles of Philosophy
fr:Principes de la philosophie
ja:哲学の原理