Theologia christiana
CAPITULA LIBRORUM

1. Primus liber continet quid uelit distinctio trium personarum in Deo
uel quid sonent in ipso haec nomina personarum 'Pater', 'Filius',
'Spiritus Sanctus', et testimonia tam prophetarum quam philosophorum
de sancta Trinitate, necnon et quare sapientia Dei uocetur Verbum aut
benignitas ipsius dicatur Spiritus Sanctus. In quo etiam ea quae de
anima mundi a philosophis dicta sunt, recte de Spiritu Sancto
intelligi monstrantur.

2. Secundus liber aduersus calumnias fidelium de admixtione
philosophicorum testimoniorum totus scribitur. In quo de uita et
uirtutibus et doctrinis philosophorum et de naturalis legis hominibus
plurima commendatio fit, ut digni illi uideantur quibus etiam Deus
suae fidei arcana reuelare dignaretur.

3. Tertius continet inuectiones in dialecticos et eos omnes qui Deum
quoque humanis comprehendi rationibus uolunt, nec ea de fide
suscipienda censent quae humanis rationibus adstrui uel defendi non
ualeant. Proponit etiam summam fidei circa unitatem ac Trinitatem et
obiectiones aduersus propositis, et quot modis 'idem' siue 'diuersum'
accipiatur et quot modis 'persona' dicatur.

4. Quartus continet solutiones aduersus obiecta, et generationem Verbi
ex Patre, id est diuinae sapientiae ex diuina potentia, et qua
similitudine diuina potentia dicatur Pater uel diuina sapientia
dicatur Filius. Continet insuper processionem Spiritus et quomodo
Plato animam mundi, quam Spiritum Sanctum intellexit, uult creatam
esse, hoc est initium habere; et quod fidem Trinitatis omnes homines
naturaliter habeant.

5. Quintus uero est de ratione credendi unum Deum, non plures, et de
perfectione et incommutabilitate huius summi boni quod in nullo
crescere uel minui possit aut uariari.

			 THEOLOGIA CHRISTIANA

			     
 LIBER PRIMUS 

[1.1] Summi boni perfectionem, quod Deus est, ipsa Dei sapientia
incarnata Christus Dominus describendo tribus nominibus diligenter
distinxit, cum unicam et singularem, indiuiduam penitus ac simplicem
substantiam diuinam Patrem et Filium et Spiritum Sanctum tribus de
causis appellauerit: Patrem quidem secundum illam unicam maiestatis
suae potentiam, quae est omnipotentia, qua scilicet efficere potest
quidquid uult cum nihil ei resistere queat, Filium autem eamdem
diuinam substantiam dixit secundum propriae sapientiae discretionem,
qua uidelicet cuncta ueraciter diiudicare ac discernere potest, ut
nihil eam latere possit quo decipiatur; Spiritum Sanctum etiam uocauit
ipsam secundum benignitatis suae gratiam, qua omnia quae summa
condidit sapientia, summa ordinat bonitate et ad optimum quaeque finem
accomodat, malis quoque bene semper utens et mirabiliter quantumlibet
peruerse facta optime disponens, quasi qui utraque manu pro dextera
utatur et nesciat nisi dextram.

[1.2] Unde in Enchiridion beatus Augustinus:

     Neque enim, inquit, Deus omnipotens cum summe bonus sit, ullo
     modo sineret mali aliquid esse in operibus suis, nisi usque adeo
     esset omnipotens et bonus ut bene taceret et de malo.

Idem in XI De ciuitate Dei, de bonitate Dei et malitia diaboli loquens
ait:

     Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est, ita malarum
     uoluntatum iustissimus ordinator, ut cum ille male utatur naturis
     bonis, ipse bene utatur etiam uoluntatibus malis.

Item idem ibidem de diabolo:

     Deus cum eum conderet, futurae malignitatis eius non erat
     ignarus, et praeuidebat quae bona de malis eius esset ipse
     facturus.

Item post aliqua:

     Neque enim Deus ullum non dico angelorum, [sed] uel hominum
     creasset quem malum facturum esse praescisset, nisi pariter
     nosset quibus eos bonorum usibus commodaret.

Hinc est et illud Platonicum:

     Omne, inquit, quod gignitur, ex aliqua causa necessaria gignitur.
     Nihil enim fit, cuius ortum non legitima causa et ratio
     praecedat.

[1.3] Ex summa itaque illa bonitate sua Deus, qua iuxta Moysen cuncta
ualde bona condidit, et iuxta etiam Platonis assertionem 'optimus'
ipse omnium conditor,

     a quo inuidia relegata longe est, cuncta sui similia, prout
     cuiusque natura capax beatitudinis esse poterat, effici uoluit --
     uolens siquidem Deus bona quidem omnia prouenire, mali porro
     nullius, prout eorum quae nascuntur natura fert, reliquit
     propaginem nec fas sit bonitati praestanti quidquam facere nisi
     pulcherrimum --

ex hac, inquam, tanta bonitate sua Deus, qua singula, quantum potest
aut decet, bona efficit ac bene disponit etiam mala altissimo suo et
incomprehensibili nobis consilio, Spiritus Sanctus, ut supra
meminimus, ipse est appellatus.

[1.4] Tale est ergo tres personas, hoc est Patrem et Filium et
Spiritum Sanctum, in diuinitate confiteri, ac si commemoraremus
diuinam potentiam generantem, diuinam sapientiam genitam, diuinam
benignitatem procedentem, ut his uidelicet tribus commemoratis summi
boni perfectio praedicetur, cum uidelicet ipse Deus et summe potens,
id est omnipotens, et summe sapiens et summe benignus ostenditur. --
De genitura autem huiusmodi seu processione in sequentibus, prout
poterimus et ipse Dominus annuerit, immo gratia sua dederit, aliquid
per quascumque similitudines assignare tentabimus.

[1.5] In his itaque tribus, potentia scilicet, sapientia, benignitate,
tota boni perfectio consistit ac parui pendendum est quodlibet horum
sine duobus aliis. Qui enim potens est, si id quod potest iuxta modum
rationis conducere nescit, exitialis est ac perniciosa eius potentia.
Si autem sapiens sit et discretus in agendo, sed minime possit,
efficacia caret. Quod si et potens sit et sapiens, sed nequaquam
benignus, tanto ad nocendum fit pronior quanto ex potentia et astutia
sua ad efficiendum quod uult est securior; nec spem beneficiorum
suorum caeteris praestat qui benignitatis affectu non commouetur. In
quo autem haec tria concurrunt, ut uidelicet et possit implere quod
uoluerit, et bene uelit utpote benignus, nec ex insipientia modum
rationis excedat, eum profecto uere bonum esse et in omnibus perfectum
constat, atque in eius regimine cuncta quae optime condidit, optime
conseruari; quippe qui et possit et sciat et uelit.

[1.6] Unde non solum haec Trinitatis distinctio ad summi boni
perfectionem describendam conuenit uerum etiam ad persuadendam
hominibus diuini cultus religionem plurimum proficit, ut ob hoc
praecipue ipsa Dei sapientia incarnata in praedicatione sua eam
rectissime decreuisset assumere. Duo quippe sunt quae nos omnino Deo
subiectos efficiunt, timor uidelicet atque amor. Potentia quidem et
sapientia maxime timorem incutiunt, cum eum et posse punire errata et
nihil latere cognoscimus. Benignitas autem eius ad amorem pertinet, ut
quem benignissimum habemus, potissimum diligamus. Ex qua etiam certum
est eum impietatem ulcisci uelle, quia quo plus ei placet aequitas,
magis displicet iniquitas, sicut scriptum est:

     Dilexisti iustitiam et odisti iniquitatem.

[1.7] Nomine uero Patris, ut diximus, potentia designatur, nomine
Filii sapientia, nomine Spiritus Sancti bonus affectus erga creaturas.
Causas autem horum nominum in sequentibus assignabimus, quare
uidelicet haec nomina ad haec distinguenda in Deo translata sint a
consuetis significationibus suis. Sed prius hanc diuinae Trinitatis
distinctionem non a Christo inceptam, sed ab ipso apertius ac
diligentius traditam esse ostendamus. Quam quidem diuina inspiratio et
per prophetas Iudaeis et per philosophos gentibus dignata est
reuelare, ut utrumque populum ad cultum unius Dei ipsa summi boni
perfectio agnita inuitaret, ex quo omnia, per quem omnia, in quo
omnia; et facilius haec fides Trinitatis tempore gratiae susciperetur
ab utroque populo, cum eam a doctoribus quoque antiquis uiderent esse
traditam.

[1.8] Primum ipsa legis exordia occurrant, ubi legislator Moyses fidem
Catholicam de unitate pariter et Trinitate tamquam 'omnium bonorum
fundamentum' anteponit. Cum enim dicitur:

     In principio creassit Deus caelum et terram

pro eo quod apud nos dicitur Deus, Hebraica ueritas habet Heloim, quod
est plurale huius singularis quod est 'Hel'. Quare ergo non dictum est
'Hel', quod est Deus, sed 'Heloim', quod apud Hebraeos 'dii' sine
'iudices' interpretatur, nisi hoc ad multitudinem diuinarum personarum
accomodetur, ut uidelicet eo modo insinuetur pluralitas in Deo quomodo
et Trinitas, et quodammodo multiplex dicatur Deus quomodo et trinus,
non secundum quidem substantiae diuersitatem sed secundum personarum
proprietates? Nam et ibidem de unitate substantiae demonstranda caute
prouisum est cum dicitur creauit, non 'creauerunt'.

[1.9] Ubi et statim in sequentibus distinctionem personarum adnectit,
quasi ad determinandum quod ad hanc denotandam 'Heloim' pluraliter
dixerit. Spiritus quippe Sancti aeternitas patenter ostenditur cum
dicitur:

     Spiritus Domini ferebatur super aquas.

Verbum uero, id est Filius, simul et Pater insinuantur cum dicitur:

     Dixit Deus fiat

hoc est in coaeterna sapientia sua Pater ordinauit facienda. Non enim
de corporali locutione hoc accipi potest, sicut postmodum conuincemus.

[1.10] In eo quoque quod scriptum est:

     Et uidit Deus quod esset bonum

bonitas Dei, quam Spiritum Sanctum dicimus, insinuatur, sicut in eo
quod dicitur Dixit Deus intelligitur Verbum et Pater. Tale est enim
quod dicitur:

     Vidit Deus quod esset bonum

ac si dicatur: intelligendo quia opus quod fecerat bonum esset, amauit
illud eo ipso quod bonum erat. Ex quo et ipse bonus esse liquide
demonstratur.

[1.11] Bene autem ad adstruendam fidem operum et ad commendationem
eorum commemoratio fit diuinarum personarum, hoc est omnipotentiae Dei
et sapientiae eius et bonitatis ut uidelicet, quia hoc potest et bonus
est, credatur ea fecisse quae et potuit et uoluit. Rursus elegantia
operum per sapientiam et bonitatem artificis ostenditur, ut quia summe
bonus est artifex et perfecte sollers, excellentissimum opus componat.

[1.12] Quid etiam apertius ad documentum Trinitatis esse potest quam
illud quod postea in creatione hominis subiungitur dicente Domino:

     Faciamus hominem... etc.?

Quid enim pluraliter dictum est faciamus nisi ut cooperatio totius
Trinitatis exprimatur? Quippe quos cohortaretur Deus ad creandum
hominem aut ad se in aliquo iuuandum, cum ipse solus eum creaturus
sit? Scriptum namque est:

     Quis adiuuit spiritum Domini aut quis consiliarius eius fuit? Cum
     quo insit consilium... etc.

Bene autem ad imaginem et similitudinem Trinitatis, hoc est ad
expressam quamdam similitudinem trium personarum, homo fieri dicitur
qui et Patrem per potestatem, quam in caeteras creaturas accepit,
imitatur, et Filium per rationem et Spiritum per innocentiae
benignitatem -- quam postmodum per culpam amisit.

[1.13] Ad hanc quoque pluralitatem diuinarum personarum illud attinere
uidetur quod in sequentibus per serpentem dictum est: Eritis sicut
dii, quod, ut superius dictum est, in Hebraeo sonat 'heloim'; necnon
et illa dominica increpatio:

     Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est

et rursus illud quod Dominus ait:

     Descendamus et confundamus linguam eorum

cum hoc solus Deus compleuerit; unde et subditur:

     ...atque ita diuisit eos.

[1.14] Nunc autem post legem ad prophetarum testimonia transeamus.

[1.15] Ait itaque maximus ille prophetarum et regum Dauid, qui suam
caeteris intelligentiam praeferens dicit:

     Super omnes docentes me intellexi, super senes intellexi

ait, inquam, distinctionem Trinitatis patenter insinuans:

     Verbo Domini caeli firmati sunt et spiritu oris eius omnis uirtus
     eorum.

Qui et alibi unitatem pariter cum Trinitate insinuat dicens:

     Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus et metuant
     eum omnes fines terrae.

Trina quippe confessio Dei Trinitatem exprimit personarum, Patris
uidelicet et Filii et Spiritus Sancti. Bene autem Filium designans
addidit noster, quasi eum a Patre nobis esse datum ostendens, cum per
incarnationem Verbi diuina nos sapientia illuminauerit. De quo etiam
Verbo Apostolus ait:

     Proprio Filio suo non pepercit Deus, sed pro nobis omnibus
     tradidit illum.

Unitatem uero diuinae substantiae psalmista in eodem aperit, cum post
trinam diuini nominis prolationem unum tantummodo Deum in tribus
personis intelligens, non subiunxit 'eos' pluraliter, sed eum
singulariter. Huic et illud consonat Isaiae quod dicit se uidisse
seraphim et audisse clamantia:

     Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus sabaoth.

Recte autem uocabulo Domini usus est propheta ad potentiam
designandam, quia dominorum est praeesse; quae uidelicet potentia
plerumque etiam hoc nomine 'Deus' assignatur, eo uidelicet quod
'theos' Graece, id est 'Deus', teste Isidoro, 'timor' interpretatur et
potestas quaelibet timor est subiectorum.

[1.16] Verbum itaque sapientia uocatur translato scilicet de effectu
ad causam uocabulo, quod maxime ex uerbis uniuscuiusque intelligentia
ipsius, et cuius scientiae ipse sit, manifestatur. Unde scriptum est
in Ecclesiastico:

     In lingua enim agnoscitur sapientia, et sensus et doctrina in
     uerbo sensati.

Hinc etiam per semetipsam Veritas:

     Ex abundantia, inquit, cordis os loquitur.

Sicut igitur uisionem mentis et oculorum dicimus ita locutionem seu
uerbum cordis quodammodo dicimus sicut et oris, iuxta illud
psalmistae: In corde et corde locuti sunt et illud libri Sapientiae:

     Dixerunt impii apud se, cogitantes non recte

quale et illud est in Euangelio:

     Dixerunt intra se: hic blasphemat

hoc est cogitauerunt; et Veritas:

     Non quod intrat in os, inquit, coinquinat hominem, sed quod
     procedit ex ore

et post pauca:

     Quae autem procedunt, inquit, de ore, de corde exeunt, et haec
     coinquinant hominem. De corde enim exeunt cogitationes malae...
     etc.

Iuxta hanc igitur consuetudinem Scripturae 'locutionem cordis', id est
ipsam cogitationem seu intelligentiam animi, 'uerbum mentis' hoc loco
dicimus.

[1.17] In Deo autem ipsa eius cogitatio seu intelligentia hoc ipsum
dicitur quod ratio eius siue sapientia quae est Verbum Patris hoc est
Filius Dei.

[1.18] Unde et Moyses, ut supra meminimus cum in diuersis rerum
creationibus faciendis praemittit Dixit Deus, et ad dictum statim
effectum adiungit dicens:

     Et factum est ita

cuncta Deum condidisse in Verbo, hoc est in sapientia sua ostendit, id
est nihil temere sed omnia rationabiliter ac prouide. De quo et alibi
psalmista ait:

     Dixit et facta sunt

id est ratione et prouidentia praeeunte, cuncta condidit siue
ordinauit. Qui etiam hoc Verbum alibi apertius demonstrans non esse
uerbum audibile et transitorium sed intelligibile ac permanens ait:

     Qui fecit caelos in intellectu

hoc est ad modum illum quo eos primum ordinauerat in uerbo mentis, id
est in conceptu suae perpetuae omnia prouidentis intelligentiae.

[1.19] De quo quidem Verbo, scilicet intelligibili, beatus Gregorius
in Homilia euangeliorum VII ita loquitur, distinguens scilicet ipsum
intelligibile Verbum a uerbo audibili quod est uox:

     Scitis, inquit, quia Unigenitus Verbum Patris uocatur, Iohanne
     attestante qui ait: In principio erat Verbum. Ex ipsa uestra
     locutione cognoscitis quia prius uox sonat, ut uerbum postmodum
     possit audiri.  Iohannes ergo uocem se esse asserit, quia Verbum
     praecedit.

Idem in Homilia XXIII, de Iohanne Baptista:

     Ego uox clamantis in deserto. Ideo, inquit, uox a propheta
     uocatus est quia Verbum praeibat

quod est dicere: sicut uerbum audibile in auditore praecedit
intelligibile, quia uidelicet prius uox sonat ut postmodum ex ea
intellectus concipiatur, ita Iohannis praedicatio anteibat aduentum
Domini annuntiando.

[1.20] Verbum itaque dicit conceptum mentis et quamdam intelligentiae
locutionem, quae in mente formatur, ad cuius similitudinem Unigenitus
Dei dicitur et quasi quaedam eius intellectualis ac perpetua locutio,
in cuius prouidentia omnium ab aeterno praefixa consistit operatio
atque ordinatio.

[1.21] Hanc autem intellectualem Dei locutionem, id est aeternam
sapientiae suae ordinationem, Augustinus describens:

     Diuina, inquit, locutio est ipsa Dei dispositio, non habens sonum
     strepentem et transeuntem, sed uim in perpetuo manentem.

[1.22] Quod autem Verbum Dei ipsa eius sapientia sit intelligendum,
aperte in Ecclesiastico monstratur his uerbis:

     Omnis sapientia a Domino Deo est, et cum illo fuit sempter et est
     ante aeuum. Sapientiam Dei praecedentem omnia quis inuestigauit?
     Prior omnium creata est sapientia, et intellectus prudentiae ab
     aeuo. Fons sapientiae Verbum Dei in excelsis... etc.

[1.23] Ne mireris si, ut dixerim, ipse quoque conceptus mentis
'uerbum' dicatur, translato de effectu ad causam uocabulo, cum e
conuerso de causa ad effectum factis plerisque utamur translationibus.
Unde et ipsum eleemosynae beneficium, quo impenso maxime caritas
dantis innotescat, 'caritatem' nonnumquam appellamus, et ipsam
paenitentis satisfactionem nomine 'paenitentiae' designamus, cum recte
caritas non dicatur nisi dilectio, nec paenitentia nisi ipse animi
dolor. Licet etiam ipsum nostrae mentis conceptum ipsius sermonis tam
effectum quam causam ponere, in proferente quidem causam, in audiente
effectum, quia et sermo ipse loquentis ab eius intellectu proficiscens
generatur, ut eumdem rursus in auditore generet intellectum. Pro hac
itaque maxima sermonum et intellectuum cognatione non indecenter in
eorum nominibus mutuas fieri licet translationes. Quod in rebus quoque
et nominibus propter adiunctionem significationis frequenter
contingit. -- Haec de translatione huius nominis 'uerbum' hoc loco
facta et significatione eius dicta nunc sufficiant.

[1.24] 'Filius' autem Dei Patris hoc ipsum Verbum, hoc est ipsa eius
coaeterna sapientia, dicitur secundum illum generationis modum quo
diuina sapientia ex diuina est potentia sicut in sequentibus assignare
conabimur, prout Dominus dederit.

[1.25] Quod uero nomine 'Patris' diuina specialiter exprimatur
potentia, Maximus quoque episcopus in Expositione symboli quod dicitur
apostolorum, quae legitur in quinta quadragesimae dominica, his uerbis
insinuat:

     Credis, inquit, in Deum Patrem omnipotentem. In Deo natura
     innascibilis in Patre Unigeniti ueritas, in omnipotente plenitudo
     uirtutis ostenditur. Est namque per ingenitam deitatem omnipotens
     et per omnipotentiam Pater

ac si aperte dicat: in eo quod est Deus ingenitus siue Deus Pater hoc
quasi proprie et specialiter habet quod sit omnipotens, sicut Filius
eo quod Filius est, quod sit sapiens siue sapientia; uel Spiritus quod
sit benignus, immo benignitas ipsa. Non tamen ita ut solus Pater sit
omnipotens et non uel Filius uel Spiritus Sanctus, uel solus Filius
sit sapiens aut solus Spiritus sit benignus; sed quod iuxta cuiusque
personae distinctionem quaedam specias liter ad unam attinent
personam, et ei maxime tribuuntur, quaedam ad aliam -- ut cum Pater ex
omnipotentia, sicut supra meminimus, dictus sit, quemadmodum Filius ex
sapientia uel Spiritus Sanctus ex benignitate, tale sit quod dicitur
'per ingenitam deitatem omnipotens et per omnipotentiam Pater', ac si
diceret ad proprietatem seu distinctionem personae Dei Patris ipsam
omnipotentiam specialiter attinere, cum ipsa scilicet omnipotentia
generans sapientiam expressa sit Patris proprietas siue idem penitus
cum ipso Patre; atque hoc nomen 'Pater' in hac persona ita ipsam
diuinam potentiam, quae est omnipotentia, simpliciter exprimat ut
neque sapientiam nec benignitatem Dei in ea distinguere habeat, sed
tantum contentum sit ipsam omnipotentiam ex qua sapientia gignitur
designare.

[1.26] Et notandum quod, cum iuxta sanctorum patrum auctoritatem solam
personam Patris dicamus ingenitam sicut et Patrem, uidetur hic idem
esse 'ingenitum' quod est 'a se ipso esse, non ab alio', cum
unaquaeque uidelicet aliarum personarum ab ipso Patre sit, sola uero
persona Patris non sit ab aliqua aliarum. Sicut ergo iuxta philosophos
omne id 'genitum' dicitur quod est ab alio -- unde et 'genituram
mundi' legimus, secundum quod scilicet ipse mundus opus Dei dicitur,
non tamen filium eius esse, et Deum 'genitorem uniuersitatis' Plato
dicit, a quo scilicet uniuersa alia habent esse -- ita e contrario hoc
loco solum Patrem dicimus ingenitum, secundum hoc scilicet quod ipse
solus non habet ab alio esse.

[1.27] Quare et beatus Augustinus Spiritum quoque ipsum negat esse
ingenitum sicut et genitum, ubi scilicet de incarnatione Domini
disserens inter caetera meminit dicens Spiritum quoque Sanctum non
ingenitum neque genitum, sed ex Patre Filioque procedentem. Idem in
Expositione fidei Catholicae personas ipsas ab inuicem distinguens
ait:

     Est ergo ingenitus Pater, genitus Filius, non genitus Paraclitus
     sed a Patre procedens.

[1.28] Item idem, De orthodoxa fide ecclesiasticorum dogmatum:

     Pater ergo, inquit, principium deitatis a quo Filius natus, a quo
     Spiritus Sanctus non natus quia non est filius, nec ingenitus
     quia non est pater.

[1.29] Et notandum quod secundum hoc quod ingenitum dicimus solum
Patrem, in eo scilicet quod non est ab alio, uidetur id quoque quod
dicitur ingenitus non incongrue ad potentiam maxime uergere, quasi
summus ipse ostendatur non aliqua quidem dignitate sed subsistendi
possibilitate, cum uidelicet ipse solus, ut dictum est, a se ipso
habeat esse; aliae uero duae personae nullatenus nisi ab ipso sint
esse queant, ipse uero solus non alio egeat a quo esse ducat, quasi
ipse solus suae sufficiat existentiae qui ex se ipso, non ab alio,
habet esse.

[1.30] Sic enim et philosophi, cum mentem natam aiunt ex summo Deo,
quem Tagathon uocant, id est Filium ex Deo Patre, 'summum' in eo
uocant quia ab alio non est. Qui etiam cum ipsum Patrem protopanton
etiam appellant, id est principem omnium, omnipotentiam ipsi quasi
proprie uel specialiter adscribunt, eo uidelicet quod ab ipso non
solum creaturae, uerum et caeterae duae personae habeant, ut dictum
est, esse, non quidem per creationem sicut aliae res, sed per
generationem uel processionem. Unde et Pater ipse per hoc potestatem
in omnibus quasi specialiter ac naturaliter habere uideatur quod ab
ipso sint omnia, et quasi quodam naturali iure sua, quomodo et
quilibet filius sui patris iure naturali propriae existentiae suae
dicitur esse. Unde et sacra pagina maxime hoc nomen 'omnipotens' cum
nomine 'Patris' proferre consueuit, quamuis et utraque aliarum
personarum aeque sit omnipotens.

[1.31] Cum itaque superius dixerit Maximus quod sit Deus 'per
ingenitam deitatem omnipotens', tale est ac si dicat Deo ingenito, id
est Deo Patri, ex hoc ipso quod ingenitus est, hoc est a se ipso, non
ab alio existens, maxime et quasi specialiter omnipotentiam esse
tribuendam -- cum ipse quidem sicut a se ipso est, non ab alio, omnia
uero alia ab ipso, ita a se ipso, non ab alio omnia possit, nulli alii
in aliquo obnoxius quasi ab eo uel esse uel posse facere aliquid
habeat, qui summus est omnium existentiae natura; et in omnibus aliis
tamquam naturaliter suis iure potestatem, ut dictum est, obtinere
uideatur in his quae ab ipso esse habeant, quae id quoque quod possunt
ab ipso ex necessitate accipiunt, a quo et esse trahunt. Ipse uero
solus sicut in existentia summus est, hoc est non ab alio, ita et
summa in eo dicatur potestas quod a se ipso, non ab alio posse habet
sicut et esse; caeterae uero personae sicut ab ipso sunt ita et ab
ipso habent quod possunt uel faciunt. Unde et Filius ipse perhibet
quod nihil a se ipso faciat sicut nec a se ipso loquatur. Eum quippe
qui sui ipsius non est Verbum sed Patris, profecto necesse est et hoc
ipsum quod facit habere a Deo, quia hoc ipsum quod est ab ipso habeat.
Summus itaque quodammodo per potentiam uidetur Pater, sed non maior,
qui a se ipso, ut dictum est, omnia possit, qui a se ipso, non ab alio
subsistit; quod est ei quasi proprie quodammodo uel specialiter
omnipotentiam esse tribuendam, qui sic omnia potest ut hoc a se
habeat, non ab alio accipiat. Quod uero ait in hoc nomine 'Deus'
ostendi naturam innascibilem, tale est ac si diceret substantiam non
factam aut creatam, sed aeternam.

[1.32] Nomine uero 'Spiritus Sancti' affectus benignitatis et
caritatis exprimitur, eo uidelicet quod spiritu oris nostri, id est
anhelitu, maxime affectus animi patefiant, cum aut prae amore
suspiramus, aut prae laboris uel doloris angustia gemimus. Unde
Spiritus Sanctus pro affectu bono ponitur iuxta illud libri
Sapientiae:

     Benignus est spiritus sapientiae et non liberabit maledictum a
     labiis suis; atque illud psalmistae: Spiritus tuus bonus deducet
     me in terram rectam etc.

[1.33] De quo etiam sanctus Augustinus in I Super Genesim, eo loco
quod scriptum est: Spiritus Domini ferebatur super aquas, ait:

     Egenus atque indigens amor ita diligit ut rebus quas diligit
     subiiciatur. Propterea cum commemoraretur Spiritus Dei, in quo
     sancta eius beneuolentia dilectioque intelligitur, superferri
     dictus est, ne facienda opera sua per indigentiae necessitatem
     potius quam per abundantiam beneficientiae Deus amare putaretur.

Huic et illud apostoli plane congruit:

     Deus caritas est

quia teste Gregorio 'Spiritus ipse amor est'. Unde et Paulus in
salutationibus suis quas epistolis praescribere consueuit dicens:

     Gratia uobis a Deo Patre et Domino Iesu Christo

nomine 'gratiae' Spiritum ipsum congrue designauit, quem etiam donum
Dei uocamus; quam quidem gratiam, id est quem Spiritum, ab eisdem dari
optime praecatur a quibus et procedit, hoc est a Patre et Filio.

[1.34] Bene itaque Spiritus Sanctus tam in columba quam in igne
reuelari elegerit, cum ipsa, ut dictum est, diuina benignitas seu
caritas nomine 'Spiritus' sit expressa. Nam et columba mitissima esse
creditur et benignissima omnium auium, quae et felle carere dicitur et
ab iracundiae stimulis maxime esse remota; et igneae quodammodo et
calidissimae esse naturae, cum ignis ipse amor dicatur. De quo
Veritas:

     Ignem ueni, inquit, mittere in terram

id est caritatem praedicare atque plantare potius quam timorem, qui
frigori comparatur. Unde et frequentius quam caeterae aues generare ac
parere columbae solent, cum sint uidelicet calidioris naturae. Nec
uacat etiam quod binos pariunt et sociales sunt et simul commorantes:
duo quippe sunt caritatis rami, unus in Deum, alius in proximum
extenditur; et quicumque caritatem habet, unitatem concordiae seruat.

[1.35] Et est hoc loco Spiritus Sanctus proprium nomen unius personae,
cum in alia significatione acceptum sit commune trium personarum,
secundum hoc scilicet quod diuina substantia spiritualis est, non
corporea, et etiam sancta.

[1.36] De hoc etiam Augustinus, libro V De Trinitate, meminit dicens:

     Spiritus Sanctus secundum id quod scriptum est quoniam Deus
     spiritus est, potest quidem uniuersaliter dici quia et Pater
     spiritus et Filius spiritus, et Pater sanctus et Filius sanctus.

Et post pauca:

     Spiritus Sanctus quaedam Patris Filiique communio est, et ideo
     fortasse sic appellatur quia Patri et Filio potest eadem
     appellatio conuenire. Ut ergo ex nomine quod utrisque conuenit,
     utriusque communio; significetur, uocatur donum amborum Spiritus
     Sanctus.

Idem in XV:

     Multis exemplis doceri potest multarum rerum uocabula et
     uniuersaliter poni et proprie quibusdam rebus adhiberi. Hoc ideo
     dixi ne quisquam propterea nos inconuenienter existimet caritatem
     appellare Spiritum Sanctum, quia et Deus Pater et Deus Filius
     potest caritas nuncupari.  Sicut ergo unicum Dei Verbum proprie
     uocamus nomine sapientiae, cum sit etiam Spiritus Sanctus et
     Pater ipse sapientia, ita Spiritus Sanctus proprie nuncupatur
     uocabulo caritatis, cum sit et Pater et Filius caritas.

[1.37] Frequenter quippe contingit ut nomen commune multarum rerum ad
unam earum quasi proprium transferatur et cum caeterae res habeant
propria nomina, per quae scilicet ab inuicem distent, haec uero non
habeat nomen differentiae fit huius proprium quod prius commune erat
omnium; ueluti cum clericos appellamus ad differentiam monachorum, cum
tamen et monachi clerici sint, et confessores dicimus ad differentiam
martyrum, cum praecipue martyres, id est testes, dicendi sint
confessores, qui usque ad mortem etiam in confessione diuini nominis
perseuerant.

[1.38] Multa quoque alia sunt prophetarum loca ex quibus aperte
discretio trinitatis traditur. Generationem quidem Filii aeternam ex
Patre ipse Dauid aperte docuit ubi personam Filii introducit loquentis
sic: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te.
Postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam etc. Tale est autem
quod ait:

     Ego hodie genui te

ac si diceret: aeternaliter ex ipsa mea substantia es. Nam quia in
aeternitate nihil est praeteritum aut futurum sed tantummodo praesens,
idcirco aduerbio temporis praesentis pro aeternitate usus est dicendo
hodie pro 'aeternaliter'. Bene autem ad hodie addidit genui quasi
praesenti praeteritum, ut uidelicet ipsam generationem per hodie
praesentem semper, per genui perfectam esse indicaret, numquam
scilicet aut cessare aut inceptam esse. Quippe quae praeterita sunt
iam completa sunt et perfecta, ideoque praeteritum quasi pro
perfectione posuit, ostendens scilicet Filium ex Patre semper gigni et
semper genitum esse. Qui et alibi apertius aeternitatem Filii
protestatur dicens:

     Permanebit cum sole et ante lunam in generatione et generationem,
     et rursum: Tecum principium in die uirtutis suae in splendoribus
     sanctormsm: ex utero ante luciferum genui te.

[1.39] De hac etiam ineffabili et aeterna generatione, siue etiam
temporali, quarum utraque mirabilis est, Isaias admirans ait:

     Generationem eius quis enarrabit?

ac si aperte diceret: non est hoc disserere humani ingenii sed solius
Dei cuius tamen Spiritus in his fidelibus quos uult loquitur, ipso
attestante qui ait:

     Non uos estis qui loquimini sed Spiritus Patris uestri qui
     loquitur in uobis.

[1.40] Hieronymus quoque Super Ecclesiasten eo loco quo dicitur: Quis
scit spiritus filiorum hominum si ascendat sursum et spiritus pecoris
descendat deorsum in terram? illud quod dictum est: Generationem eius
quis enarrabit? ad exemplum 'difficilis non impossibilis' trahit
dicens:

     Aduciendo quis, difficultatem rei uoluit demonstrare. Pronomen
     enim "quis" in scripturis sanctis non pro impossibili sed pro
     difficili semper accipitur, ut ibi: Generationem eius, id est
     Christi, quis enarrabit?... etc.

[1.41] Haec etiam sapientiae coaeternitas cum Patre plane in Prouerbus
monstratur his uerbis:

     Ego sapientia habito in consilio. Dominus possedit me in initio
     uiarum suarum, antequam quidquam faceret. A principio ab aeterno
     ordinata sum, antequam terra feret. Necdum erant abyssi et ego
     iam concepta eram; necdum fontes, necdum montes; ante colles ego
     parturiebar. Adhuc terram non fecerat et cardines orbis terrae.
     Quando praeparabat caelos aderam, quando appendebat fundamenta
     terrae. Cum eo eram cuncta componens et delectabar per singulos
     dies, ludens coram eo omni tempore.

Quid enim apertius ad aeternam generationem Verbi quam id quod ipsa
sapientia perhibet se ante constitutionem mundi conceptam esse et
parturiri et se, cum Patre aeternaliter permanentem, semper ludere
coram eo? Quippe quod conceptum parturitur, utique in ipso est a quo
generatur. Et sapientia in ipsa substantia siue essentia potentia est,
cum ipsa scilicet quaedam sit potentia, sicut posterius ostendemus.

[1.42] Tale est ergo sapientiam conceptam parturiri a Deo, ac si
dictum sit ipsam sapientiam ex ipsa Patris substantia, in qua est,
gigni. Tale est sapientiam ludere coram Patre et cum ipso cuncta
componere, ac si dixerit ipsam diuinam potentiam omnia in sapientia
pro bonitatis suae arbitrio disponere, ut in ipso ludo ipsum bonitatis
affectum intelligamus. De quo scriptum est: Spiritu oris eius omnis
uirtus eorum. Quod uero ait sapientiam coram Deo Patre semper
assistere, tale est ipsam omnipotentiam nihil efficere nisi praeeunte
ratione et ducatu sapientiae.

[1.43] Item idem in eisdem Prouerbiis de Filio Dei et ineffabili
nomine ipsius quoque Filii manifestissime scribit, quasi inducens
personam admirabilis cuiusdam prophetae, hanc inenarrabilem
generationem prophetantis atque admirantis. Dicit quippe sic:

     Visio quam locutus est uir, cum quo est Deus et qui Deo secum
     morante confortatus ait: Quis suscitauit omnes terminos terrae?
     quod nomen eius et quod nomen Filii eius?

[1.44] Quam firmum etiam quamque apertum fidei nostrae testimonium in
Ecclesiastico occurrit, ubi quidem sapientia Dei et se primogenitam
ante omnia dicit secundum diuinitatis naturam, et postmodum creatam
secundum naturae nostrae assumptionem, cum ipsa uidelicet ad imperium
Patris per incarnationis habitum uisitauerit Israel. Scriptum quippe
est ibi:

     Sapientia in multitudine electorum habebit laudem et inter
     benedictos benedicetur dicens:

     Ego ex ore altissimi prodii, primogenita ante omnem creaturam.
     Ego in caelis feci ut orfretur lumen indeficiens, et siclft
     nebula texi omnem terrarn. Ego in altissimis habitaui, et thronus
     meus in collumna nubis. Gyrum caeli circuiui sola... etc.

Et post pauca:

     Tunc praecepit et dixit mihi creator omnium, et qui creauit me
     requieuit in tabernaculo meo et dixit mihi: in Iacob inhabita et
     in Israel hereditare, et in electis meis mitte radices.

[1.45] In eodem quoque libro apertissime peccatorum remissionem
consistere in incarnatione diuinae sapientiae, quae Christus est,
prophetat dicens peccata Dauid per Christum purgata esse. Ibi enim cum
de laude Dauid plurima dicerentur, summa totius laudis in hoc uno
collecta est quod subditur:

     Christus purgauit peccata ipsius et exaltauit in aeternum cornu
     eius, et dedit illi testarnentum regum et sedem gloriae in
     Israel.

[1.46] Micheas quoque de hac aeterna Verbi generatione ex Patre necnon
et de temporali ex matre ait:

     Et tu Bethlehem Ephrata paruulus es in milibus Iuda: ex te mihi
     egredietur qui sit dominator in Israel, et egressus eius ab
     initio, a diebus aeternitatis.

Dicant rebelles et increduli Iudaei de quo nascituro in Bethlehem hoc
dictum sit, quod uidelicet egressus eius ab initio sit, a diebus
aeternitatis! 'Aeternum' quippe 'est quod origine caret'. Quod si hoc
referant ad Messiam, illum scilicet maximum prophetam, ut aiunt, quem
exspectant, qui tamen secundum eos homo purus sit, non etiam Deus,
ostendant quis egressus eius aeternus sit uel unde aeternaliter
egrediatur. Si autem dicant eum aeternaliter egredi ex Bethlehem, eo
quod eius natiuitas in eo loco futura ab aeterno prouisa sit a Deo et
praedestinata, hoc utique modo cuiuslibet hominis uel cuiuslibet rei
natiuitas aeterna est, quia uidelicet ab aeterno prouisa. Discant
itaque aeternam generationem esse, quam et scriptam legunt et legendo
profitentur et profitentes non credunt.

[1.47] Respondeant etiam mihi, cum audiunt prophetam dicentem:

     Verbo Domini caeli firmati sunt et spiritu oris eius omnis uirtus
     eorum

quid per 'uerbum Domini', quid per 'os eius' uel per 'spiritum eius'
intelligant! Unum quippe omnium aliarum rerum principium Deum esse
constat, et omne quod est aut Deus est, et ideo aeternum, aut ab
aeterno illo principio manat creatum. Scriptum praeterea est:

     In principio creauit Deus caelum et terram.

Unde ante haec nihil creatum esse uolunt. Verbum itaque illud quo
caeli firmati sunt -- et ideo prius est his quae constituit -- creatum
non est, immo creator ipse, qui Deus est quo caeli firmati sunt. Si
autem hoc 'uerbum' locutionem aliquam Dei transitoriam appellent sicut
et uerbum hominis -- eo uidelicet quod scriptum est:

     Dixit Deus et facta sunt

atque ita Deus quoque, sicut homo, modo loquatur cum ait "Fiat lux",
modo conticeat -- profecto permutabilis est diuinitatis aeternitas,
cum non semper dicat "Fiat lux" uel caetera quae iam condita sunt.
Quid etiam opus uerbo audibili fuit ante mundi constitutionem, cum
nondum esset cui loqueretur uel qui audiret? Numquid inane uerbum non
protulit, si opus uerbo non fuerit, praesertim cum sola uoluntas
sufficeret nec adhuc aliquis esset qui audito uerbo instrueretur? Quo
etiam proferendo uerbum emitteret, cum nullus adhuc locus creatus
esset nec aer adhuc conditus, ex quo uerba formantur? Quibus etiam
instrumentis uerba formaret, cum nec os nec pars aliqua inesse possit
ei quod omnino simplex est et indiuisibile? Omne quippe quod partibus
constat, posterius est naturaliter his ex quibus constat et quorum
conuentu proficitur, cum ex ipsis esse suum contrahat ex quibus est
constitutum. 'Omne etiam', inquit Plato, 'quod iunctum est natura
dissolubile est'.

[1.48] Quod si spiritum Domini uentum intelligant, sicuti ibi accipere
uolunt:

     Spiritus Domini ferebatur super aquas

eo, ut aiunt, quod uentus in aquis quas commouet maxime appareat,
quomodo spiritus, id est flatus, oris Domini esse dicatur, cum
uidelicet neque os neque aliquam partem, ut dictum est, habeat?
Quomodo etiam per uentum uirtus caeli et terrae subsistit?

[1.49] Intelligant ergo hunc esse illum spiritum Domini cuius
septiformem gratiam Isaias describens ait:

     Et requiescet super eum Spiritus Domini, spiritus sapientiae et
     intellectus, spiritus consilii et fortitudinis... etc.

et alibi:

     Et nunc Dominus misit me et spiritus eius

et rursus:

     Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me: ad annuntiandum
     mansuetis misit me.

De quo etiam in Sapientia dicitur:

     Sanctus spiritus disciplinae effugiet fictum. Benignus est enim
     spiritus sapientiae... etc.

De quo iterum cum subditur:

     Et hoc quod continet omnia scientiam habet uocis, aperte spiritus
     Deus esse perhibetur, cum omnia continere dicatur.

Et iterum, ad Deum loquens, Sapientia dicit:

     Sensum autem tuum quis sciuit nisi tu dederis sapienfiam et
     miseris Spiritum Sanctum tuum de altissimis?

Et rursum:

     O quam bonus et suauis est, Domine, spiritus tuus in nobis!

[1.50] Hic etiam, cum ipse Spiritus sapientiae describeretur uerus
Deus plane praedicatur, cum inter caetera de eo scriptum sit in
Sapientia sic:

     Omnem habens uirtutem, omnia prospociens, et qui capiat omnes
     spiritus.

[1.51] Quem etiam Eliud in libro Iob creatorem profitetur dicens:

     Spiritus Domini fecit me et spiraculum omnipotentis uiuificauit
     me.

Cui et Filius ipse in Euangelio aequalem sibi et Patri dignitatem
adscribens dicit:

     Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et
     Filis et Spiritus Sancti.

Necnon et Apostolus, teste Augustino, cum templum Spiritus Dei
nominat, aperte eum esse Deum pronuntiat, cum solius Dei templum esse
dicatur. Scriptum quippe est in Apostolo:

     Nescitis quoniam templum Dei estis et Spiritus Dei habitat in
     uobis?

Ubi aperte insinuat Deum ipsum cuius est templum et Spiritum Dei quem
inhabitare dicit, idem esse.

[1.52] Sic et beatus Petrus in Actibus apostolorum Spiritum Sanctum
Deum esse profitetur dicens:

     Ut quid mentitus es Spiritui Sancto, Anania? Non es mentitus
     hominibus sed Deo.

De quo iterum Spiritu in eisdem Actibus continetur:

     Haec dicit Spiritus iubens: Separate mihi Barnabam et Paulum...
     etc.

et rursum:

     Placuit Spiritui Sancto et nobis.

Et psalmista Spiritum Dei ubique esse tamquam incircumscriptum
profitetur dicens:

     Quo ibo a Spiritu tuo?

Qui et statim ut ipsum Spiritum Dei, quem ubique esse profitetur, idem
esse cum ipso Deo ad quem loquitur insinuet per hoc patenter ostendit
quod statim Spiritum ipsum ubique esse assignat per ipsum Deum, quem
ubique esse adstruit dicens:

     Si ascendero in caelum, tu illic es... etc.

Sed et cum Veritas ipsa perhibet peccatum in Spiritum non esse
remissibile, cum peccatum in Patrem uel in Filium remissibile dicat,
cui aperte non insinuet Spiritum ipsum non minorem esse Patre uel
Filio, et per hoc ipsum etiam Deum plenum esse sicut est Pater ipse
uel Filius?

[1.53] Liquet itaque ex supra positis tam Verbum Dei quam Spiritum
eius Deum esse, sicut et ipse cuius est Verbum uel Spiritus.
Intelligant igitur, ut dictum est, hoc Verbum Domini id est Filium
Dei, non transitorium uerbum, non audibile, sed intellectuale, hoc est
ipsam rationem siue sapientiam coaeternam Deo, quam dici conuenit
'omnisapientiam' sicut et dicimus omnipotentiam. Unde et scriptum est:

     Omnis sapientia a Domino Deo est, et cum illo fuit semper, et est
     ante aeuum.

Qui etiam in libro Sapientiae uerus Dei Filius et consubstantialis
monstratur, ad differentiam scilicet adoptiuorum filiorum, de quibus
per praedicationem eius Deo acquisitis scriptum est:

     Quotquot autem receperunt eum, dedit eis postestatem filios Dei
     fieri.

Sic quippe cum eius passio in Sapientia manifeste prophetaretur, inter
caetera ab impiis dictum est:

     Si enim est uerus Filius Dei, suscipiet illum et liberabit de
     manu contrariorum.

Hanc et aperte generationem profitetur sancta anima per Deum liberata,
cum in Ecclesiastico dicit:

     Inuocaui Dominum Patrem Domirzi mei ut non derelinquat me in die
     tribulationis meae.

[1.54] Nunc autem post testimonia prophetarum de fide sanctae
Trinitatis, libet etiam testimonia philosophorum subponere, quos ad
unius Dei intelligentiam tum ipsa philosophiae ratio perduxit, qua
iuxta Apostolum:

     Inuisibilia ipsius Dei a creatura mundi per ea quae facta sunt,
     intellecta conspiciuntur

tum ipsa continentissimae uitae sobrietas quodam eius merito id ipsis
acquisiuit. Oportebat quippe ut tunc etiam in ipsis praesignaret Deus
per aliquod abundantioris gratiae donum, quam acceptior sit ei qui
sobrie uiuit et se ab illecebris huius mundi per contemptum eius
subtrahit, quam qui uoluptatibus eius deditus spurcitiis omnibus se
immergit.

[1.55] Quantae autem continentiae uel abstinentiae philosophi fuerint,
sancti etiam doctores tradunt qui et eorum uitam ad nostram
increpationem inducunt, et pleraque ex documentis eorum moralibus uel
testimoniis fidei ad aedificationem nostram assumunt. Quod qui
ignorat, legat saltem Hieronymum, Contra Iouinianum, et uiderit quanta
de eorum uirtutibus uel caeterorum gentilium referat, ad impudentiam
scilicet illius haeretici conterendam.

[1.56] Maxime autem et nos hoc opere testimoniis seu rationibus
philosophorum niti conuenit, in quo aduersus eos praecipue agimus qui
fidem nostram philosophicis nituntur oppugnare documentis, praesertim
cum nemo, nisi per ea quae recipit, arguendus sit aut conuincendus, et
ille nimia confusione conteratur qui per eadem uincitur, per quae
uincere nitebatur.

[1.57] Philosophos autem unum tantummodo Deum cognoscere unus ex ipsis
Tullius in I Rhetoricorum perhibet dicens:

     Eos qui philosophiae dant operam non arbitrari deos esse

ac si aperte dicat: immo Deum unum, non deos plures.

[1.58] De quibus etiam Apostolus, teste Augustino, cum

     Atheniensibus loquens rem magnam dixisset et quae a paucis posset
     intelligi, quod in illo scilicet uiuimus, mouemur et sumus,
     adiecit: sicut et uestri quidam dixerunt.

De talibus rursum idem Apostolus ad Romanos scribit:

     Quod notum est Dei, manifestum est in illis. Deus enim illis
     manifestauit. Inuisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea
     quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius
     uirtus et diuinitas: ita ut sint inexcusabiles, quia cum
     cognouissent Deum, non sicut Deum glorificauerunt aut gratias
     egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis.

[1.59] Nec mirum, cum et Solomonis illa sapientia per concupiscentiam
carnalesque uoluptates deuicta idololatriae consenserit, diuino cultu,
quem in scriptis suis et docebat et praedicabat, derelicto. Ad quem
etiam cultum Dei magnificandum dum ipse iussu Dei templum aedificauit,
a quo pater eius iustus inhibitus fuit. Deus autem reprobis etiam et
infidelibus nonnumquam maxima dona distribuit, quae aliorum doctrinae
uel usui necessaria fore uidet, necnon et per reprobos multa miracula
operatur. De quibus Veritas in Euangelio:

     Multi dicent mihi in illa die: Domine, Domine, nonne in nomine
     tuc prophetauimus, et in nomine tuo daemonia eiecimus, et in
     nomine tuo uirtutes multas fecimus? Et tunc confitebor illis quia
     non noui uos: discedite a me qui operamini iniquitatem.

[1.60] Cum autem per reprobos Deus aut miracula ostendit aut
prophetias loquitur aut quaelibet magna operatur, non hoc ad
utilitatem ipsorum agitur quibus utitur tamquam instrumentis, sed
potius aliorum quos instruere per istos intendit. Qui et per indignos
ministros, gratiae suae dona non deserens, cotidie sacramenta
ecclesiae ad inuocationem sui nominis specialiter conficit in salutem
credentium. Bene autem et per indignos seu infideles maxima Deus
operatur qui uerbis asini prophetam docuit, ne si per magnos tantum
magna operaretur, uirtutibus meritisque hominum magis quam diuinae
gratiae haec tribuerentur.

[1.61] Primus autem nunc ille antiquissimus philosophorum et magni
nominis occurrat Mercurius, quem prae excellentia sua deum quoque
appellauerunt. Cuius quidem testimonium de generatione Verbi
Augustinus, Contra quinque haereses disputans, inducit dicens:

     Hermes, qui Latine Mercurius dicitur, scripsit librum qui Logos
     tileos appellatur, id est "Verbum perfectum".

Audiamus quid loquatur de uerbo perfecto:

     Dominus, inquit, et omnium factor deorum secundum fecit dominum.
     Hunc fecit primum et solum et uerum. Bonus autem ei uisus est et
     plenissimus omnium bonorum. Laetatus est et ualde dilexit eum
     tamquam unigenitum suum.

Item alio loco dicit:

     Filius benedicti Dei atque bonae uoluntatis, cuius nomen non
     potest humano ore narrari.

Augustinus:

     Quem primo "factum" dixit, postea "unigenitum" appellauit.

Quantum "plenissimus" sit, Iohannes euangelista dicit: De plenitudine
eius omnes accepimus.

[1.62] 'Deos' autem, hoc est 'animalia rationalia immortalia',
philosophi planetas seu etiam mundum ipsum uocare consueuerunt. Unde
et propheta solem et lunam et caetera 'militiam caeli' uocat, morem
gentilium secutus, qui eis tamquam rectoribus suis et protectoribus
immolabant. Horum autem deorum excellentiores, iuxta Platonem, summus
Deus de creatione hominis facienda adloquitur, quasi omnia quae in
terra deorsum fiunt a superioribus per occultas planetarum ac siderum
naturas administrentur. Ita enim dicit:

     Dii deorum quorum opifex idem paterque ego, opera uos siquidem
     mea dissolubilia natura, me tamen ita uolente indissolubilia...
     etc.

Ad hoc et illud pertinet quod in VIII De ciuitate Dei de Platonicis
dicitur:

     Omnium, inquiunt, animalium in quibus est anima rationalis
     tripertita diuisio est: in deos, homines, daemones. Deorum sedes
     in caelo est, hominum in terra, in aere daemonum.

Et Boethius, Super Porphyrium:

     Quandocumque, inquit, deum subponimus animali, secundum eam
     opinionem facimus quae solem stellasque atque hunc totum mundum
     animatum esse confirmat; quos etiam deorum nomine appellauerunt.

[1.63] Beatus uero Augustinus quod dicitur de sole et caeteris
caelestibus luminaribus nequaquam refellere audet, sed sibi incertum
esse profitetur, utrum uidelicet quidam rectores spiritus illis insint
per quos etiam uiuificentur, et, quod mirabile dictu uidetur, dicit
etiam se ignorare utrum haec quoque pertineant ad societatem eorum
quos nos Christiani angelos uel caelestes spiritus dicimus. Unde in
Enchiridion ita dicit:

     Utrum archangeli appellentur uirtutes, et quid inter se distent
     sedes siue dominationes siue principatus siue potestates, dicant
     qui possunt, si tamen possunt probare quod dicunt. Ego me ista
     ignorare profiteor. Sed nec illud certum habeo utrum ad eamdem
     societatem pertineant sol et luna et sidera, quamuis nonnullis
     lucida esse corpora non cum sensu uel intelligentia uideantur.

[1.64] Ne quis forte sacris eruditus litteris abhorreat Hermetis
philosophi uerba, quibus uidelicet ait de Deo Patre quod secundum
fecerit dominum, hoc est genuerit Filium, cum profecto Deus Filius a
Deo Patre nec factus nec creatus, sed tantum sit genitus -- sciat
etiam a Catholicis et sanctis doctoribus multa de eadem generatione
similiter abusiue prolata, cum nonnunquam Patrem auctorem Filii uel
eum procreasse uel Filium a Patre formatum uel ipsius Patris esse
effectum abusiue pronuntient.

[1.65] Unde Hilarius, De Trinitate, libro III:

     Secundum Apostolum quia in Christo inhabitat omnis plenitudo
     diuinitatis corporaliter, sed incomprehensibiliter,
     inenarrabiliter, ante omne tempus et saecula Unigenitum ex his
     quae ingenita in se erant procreauit, omne quod Deus est per
     caritatem atque uirtutem natiuitati eius impertiens; ac sic
     ingenito, perfecto aeternoque Patri unigenitus et perfectus et
     aeternus est Filius; ea autem quae ei sunt secundum corpus quod
     assumpsit, bonitati eius ad salutem nostram uoluntas est.

Idem in XI:

     Verba quae loquor uobis, non a rne loquor, nam dum non a se
     loquitur, auctori eum necesse est debere quod loquitur.

Item:

     Ad id quod agit secundum natiuitatem, sibi Pater auctor est.

Rursus idem in XII, de non nato Deo Patre et nato ab eo Filio loquens
ait:

     Neque ipsum non natum atque nasci, quia illud ab altero, hoc uero
     a nemine est; et aliud est sine auctore esse semper aeternum,
     aliud quod Patri, id est auctori, est aeternum. Ubi enim Pater
     auctor est, ibi et natiuitas est. At uero ubi auctor aeternus
     est, ibi et natiuitatis aeternitas est, quia sicut natiuitas ab
     auctore est, ita et ab aeterno auctore aeterna natiuitas.

Item:

     Quod ex aeterno natum est, id si non aeternum natum, iam non erit
     et Pater auctor aeternus. Si quid igitur ei, qui ab aeterno Patre
     natus est, ex aeternitate defuerit, id ipsum auctori, qui Pater
     est, non est ambiguum defuisse: quia quod gignenti est infinitum,
     infinitum est etiam nascenti.

Item:

     Ex aeterno nihil aliud quam aeternum. Quod si non aeternum, iam
     nec Pater, qui generationis est auctor, aeternus.

Item:

     Ex te natus ostenditur ut nihil aliud quam te sibi significet
     auctorem.

Idem in psalmo CXXXVII:

     Tu formasti me et posuisti super me manum tuam. Utrumque
     significat: ut quod formauit antiquum sit, quod superposuit manum
     nouissimum sit.  Quod enim secundum naturam diuinitatis formatus
     sit, Apostolus docet dicens:

Qui cum in forma Dei esset. Quod enim in forma est, formatur. In forma
et ei Pater naturae et diuinitatis est, ut referri possit ad Patrem et
formatus ab ipso sit.

[1.66] Augustinus, Quaestionum ueteris et nouae legis capitulo LVII:

     Deus Pater de se Filium generauit, in quo ipse uideretur qui
     nihil ab eo distaret, ut magnitutidini suae congruus responderet
     effectus.

Item:

     Simillimum itaque suum Filium creans, edidit ex se quasi alterum
     se.

Idem de eodem:

     Habuit itaque ante mundum creatae sobolis principatum, ut Pater
     rerum futurus ante esse debuerit Pater proprius, hoc est proprii
     sui foetus.

[1.67] Quid itaque mirum cum in uerbis quoque ecclesiasticorum ac
sanctorum doctorum nonnulla tam abusiue proferantur ad generationem
Verbi demonstrandam, ut Deus Pater auctor esse Filii sui et eum
creasse uel Filius ab eo creatus uel eius esse dicatur effectus,
secundum id scilicet quod ab eo est genitus potius quam creatus uel
factus, et ille tantum genitor potius quam creator uel auctor -- quid,
inquam, mirum si praedictus philosophus, Hermes uidelicet, nullis
ecclesiasticis imbutus disciplinis, abusionem uerborum non cauerit,
dicendo scilicet 'fecisse' pro 'genuisse'? Quid etiam cum secundum a
Patre Filium dixerit? a uerbis quoque sanctorum alienus non exstitit.
Unde et Hilarius, De Trinitate, in XII:

     Filius ex te Deo Patre Deus uerus et a te genitus, post te ita
     confitendus ut tecum, quia aeternae originis suae auctor aeternus
     es.  Nam dum ex te est, secundus a te est.

'Secundus', inquam, ex modo subsistendi, non ex differentia
dignitatis. Hic quippe a Deo Patre quasi primo loco subsistit, cum
Spiritus tamquam tertio loco ab utrisque sit. Unde et Patrem
Hieronymus principalem spiritum ad Filium nominat, opere illo suo de
tribus uirtutibus ita loquens:

     Dauid in psalmo tres spiritus postulat dicens:

Spiritu principali confirma me, Spiritum rectum innoua in uisceribus
meis, Spiritum sanctum tuum ne auferas a me. Qui sunt isti tres
spiritus? Principalis spiritus Pater est, rectus spiritus Christus
est, spiritus sanctus Spiritus Sanctus est.

Augustinus, [Quaestionum] ueteris et nouae legis capitulo LVIII:

     Spiritum Sanctum qui tertius sit a Patre, secundus autem a
     Christo secundum numeri ordinationem.

[1.68] Reuoluatur et ille maximus philosophorum Plato eiusque
sequaces, qui testimonio sanctorum patrum prae caeteris gentium
philosophis fidei Christianae accedentes, totius Trinitatis summam
post prophetas patenter ediderunt, ubi uidelicet mentem, quam *noyn*
uocant, ex Deo natam atque ipsi coaeternam esse perhibent, id est
Filium, quem sapientiam Dei dicimus, ex Deo Patre aeternaliter
genitum. Qui nec Spiritus Sancti personam praetermisisse uidentur, cum
animam mundi esse adstruxerint, tertiam a Deo et *noy* personam.

[1.69] Ac primum ea diligenter consideremus quae a P1atone de hac
anima dicta sunt, a quo caeteri philosophi quid de anima ipsa dixerunt
habuisse creduntur. Hanc itaque, mundi uidelicet animam, quasi tertiam
a Deo et noy personam distinguens, prolixiori ac diligentiori
descriptione prosequens, eam tam in se ipsa quam in effectis suis
integerrima designatione declarat; iuxta quod et nos Spiritum Sanctum
modo secundum effecta operum suorum dicere solemus, modo secundum
naturalem bonitatis eius affectum quem in se ipso ab aeterno habuit,
sicut diligentius postmodum distinguemus. Nunc autem illa Platonis
uerba de anima mundi diligenter discutiamus, ut in eis Spiritum
Sanctum integerrime designatum esse agnoscamus.

[1.70] Dicit itaque hanc ante mundi constitutionem factam siue genitam
a Deo esse; in quo Spiritus Sancti perpetuam processionem qua ex Deo
Patre est, nobis, ni fallor, insinuat. Solent quippe philosophi
'factum' ex Deo siue 'genitum' dicere omne quod a Deo habet esse. Unde
et Hermes superius Filium Dei factum a Deo dixit, secundum hoc quod ab
ipso habet esse tamquam aeternaliter genitus, non temporaliter ab ipso
factus aut creatus. Plato quoque omne quod a Deo esse habet 'genitum'
ex ipso dicit, non tamen ideo omne quod a Deo est filium eius esse,
uelut ipsum mundum et caetera eius opera.

[1.71] Ait autem sic, cum de mundo antea locutus ad animam mundi
peruenisset:

     Nec tamen, inquit, eo quo nos ad praesens loquimur ordine, ortum
     animae Deus annuit iunioremque ac posteriorem corporibus eam
     fecit.  Neque enim decebat rem antiquiorem a postgenita regi.

Item:

     Deus tam antiquitate quam uirtutibus praeire animam naturae
     corporis iussit dominamque eam et principali iure uoluit esse
     circa id quod tueretur.

In quo etiam notandum est quod, dum eam praeesse regimini mundi ut
'dominam' dicit, profecto eam omni praefert creaturae et Deum esse
adstruit, quam postmodum his uerbis animam mundi uocauit:

     Hoc dixit et demum reliquias prioris concretionis, ex qua mundi
     animam commiscuerat... etc.

[1.72] Bene autem Spiritum Sanctum animam mundi quasi uitam
uniuersitatis posuit, cum in bonitate Dei omnia quodammodo uiuere
habeant, et uniuersa tamquam uiua sint apud Deum et nulla mortua, hoc
est nulla inutilia nec ipsa mala, quae etiam optime per bonitatem
ipsius disponuntur, iuxta quod tam apud euangelistam quam apud
Platonicos scriptum esse meminimus:

     Quod factum est in ipso uita erat

ac si aperte dicatur: omnia temporaliter facta per ipsum, hoc est per
ipsam Dei bonitatem condita, in ipsa Dei bonitate quodammodo
perenniter uiuebant, cum apud diuinam prouidentiam omnia ab aeterno
per eius bonitatem optime essent ordinata, ut tam bene singula
procedere uellet quantum oporteret. Huic non incongrue illud Apostoli
consonare uidetur, quod perhibet philosophorum quosdam dixisse quod in
Deo

     uiuimus, mouemur et sumus

ac si hanc animam mundi ipsum intelligerent Deum.

[1.73] Quod uero dicit Deum excogitasse 'tertium animae genus', quod
animam mundi dicimus, tale est ac si tertiam a Deo et noy personam
adstruat esse Spiritum Sanctum in illa spirituali diuina substantia.
'Excogitare' dicitur Deus hoc est ex integro percipere huius personae
discretionem, quam nos digne cogitare atque ab ipso Patre et Filio
plene distinguere non sufficimus. Tantumdem etiam ualet aliquid a Deo
excogitari aliquo modo quam illud se habere illo modo, hoc est ita
ueraciter esse.

[1.74] Deinde statim huius tertiae personae, quam animam mundi
collocat, diligentem adhibet descriptionem, cum animam ipsam ex
indiuidua et incommutabili substantia consistere perhibet ac rursus ex
diuidua, secundum quod scilicet se ipsam anima scindere per corpora
putatur. Nam et Spiritus Sanctus et in se ipso simplex omnino
substantia est, et ex natura diuinitatis omnino inuariabilis atque
incommutabilis in se ipso perseuerat, atque idem Spiritus per effecta
multiplex quodammodo uocatur et septem spiritus nonnumquam dicitur,
secundum septiformis gratiae suae efficaciam. Unde et in laude diuinae
sapientiae, Spiritus eius et unicus et multiplex et discurrens et
stabilis esse describitur.

[1.75] Dicit itaque philosophus animam ipsam esse

     ex indiuidua semperque in suo statu perseuerante substantia
     itemque alia qua inseparabilis comes corporum, per eadem se
     corpora scindere putatur

quia Spiritus Sanctus et huiusmodi est quod ex suo statu quem in se
ipso, non in effectis suis habet, omnino simplex est atque
incommutabilis, et quodammodo multiplex esse secundum effecta putatur;
quod est se ipsum in 'corpora scindere', secundum quod ipsa uidelicet
anima inseparabilis comes est corporum, cum hanc scilicet
multiplicitatis scissuram nullo modo quantum ad se ipsam habere
possit, sed solummodo quantum ad effecta.

[1.76] Egregie quoque 'putari' dictum est et non 'esse', quia si uere
ac proprie loquamur, non est haec multiplicitas Spiritus sed
effectorum ipsius, cum eum uidelicet in hoc uno multiplicem dicamus
quia multiplicia facit; quod est effecta eius magis esse diuersa quam
ipsum.

[1.77] Cum itaque in ipsa anima mundi indiuidua et diuidua, siue, ut
dictum est, eadem et diuersa concurrat substantia, addit, his duobus
in ipsa anima sibi concurrentibus, quamdam mixturam effici, ex
indiuiduo scilicet et diuiduo siue ex eodem et diuerso, hoc est
incommutabili et commutabili. In gua quidem, ut ita dicam, mixtura
Spiritus Sancti proprietas diligenter et integre uidetur expressa, tam
in se ipso scilicet quam in effectis, ut dictum est, suis. Dicit
itaque quia Deus hoc 'tertium substantiae genus' ita, ut dictum est,
'mixtum locauit medium inter utramque substantiam', indiuiduam
scilicet atque diuiduam, quia, cum sit ipse quoque Spiritus ex Deo
tamquam ab ipso procedens, utrumque horum ab ipso habet a quo esse
habet. Et hoc est dicere quod Deus locauit hoc ipsum animae genus
inter utraque supra dicta quasi medium eorum, hoc est mixtum ex eis;
ac si diceret quod ab ipso Deo a quo ipsa est anima, tam hoc quam
illud habet, ut uidelicet et indiuidua sit in una substantia et
diuidua secundum effecta. Quod autem dictum est 'locauit', congrue
dictum est iuxta metaphoram locutionis qua dictum est 'medium', quasi
inter aliqua circumstantia collocatum.

[1.78] Postquam autem assignauit mixturam animae ex indiuiduo ac
diuiduo, transit ad mixturam ex eodem et diuerso dicens eamdem animam
eodem modo ex eodem et diuerso consistere, sicut ex indiuiduo atque
diuiduo:

     Cuius, inquit, pars idem, pars diuersum uocetur

cum uidelicet Spiritus ipse et idem sit in substantia cum Deo et noy,
id est cum Patre et Filio, et diuersus in proprietate personae.
Possumus etiam eumdem, hoc est incommutabilem in se, eum dicere et
diuersum quodammodo per effecta esse, cum non solum ipse ea quae
diuersa sunt fecerit, secundum quod superius dictum est, ex diuidua
constare substantia; uerum etiam ea per temporum successionem mutat ac
uariat prout opportunum esse iudicat, iuxta illud Boethii:

     Stabilisque manens dat cuncta moueri.

Et iam quidem superius eum incommutabilem esse assignauerat cum ait:

     Semperque in suo statu perseuerante substantia.

Sed quod uariabilis per effectuum suorum mutationem esset, nondum
addiderat; quod nunc facit. Bene itaque dicit animam ipsam quoddam
medium esse, id ex mixtum ex indiuidua in se substantia et diuidua per
coniugationem corpoream, id est coniunctionem ipsius ad corpora,
quando scilicet ipsa ad res quaslibet creandas uel regendas atque
disponendas se applicat, sicut quaelibet anima corpori suo, sua
impertiens beneficia.

[1.79] Cui etiam philosophus totam uim et concordiam proportionalem
numerorum tribuit, ut in diuinae gratiae bonitate uniuersarum rerum
concordiam consistere doceat. Omnis quippe ordo naturae et concinna
dispositio numerorum proportionibus uestigatur atque assignatur, et
omnium perfectissimum exemplar numerus occurrit qui rebus congruit
uniuersis. Quod quidem eas non latet qui philosophiae rimantur arcana.

[1.80] Hinc est etiam quod arithmetica, quae tota circa proportiones
numerorum consistit, mater et magistra caeterarum artium dicitur, quod
uidelicet ex discretione numerorum caeterarum rerum uestigatio
doctrinaque pendeat. Cuius etiam ut ineffabilem exprimerent
benignitatis eius dulcedinem, totam ei musicarum consonantiarum
adscribunt harmoniam; qua et ipsum iugiter resonare firmamentum et
superiores mundi partes repleri perhibent. Nihil quippe est quod ita
oblectet et nimia suauitate sui alliciat animos, sicut melodia. Nihil
est ita pronum ad eos componendos et uel commouendos uel pacandos, ut
iuxta illud primi capituli Boethianae Musicae scirent philosophi

     quod nostrae tota animae corporisque compago musica coaptatione
     coniuncta sit

adeo quidem ut iracundias in saniasque melodia sedari et grauissimarum
infirmitatum dolores curari animaduerterent atque efficerent.

[1.81] Quod qui ignorat nec adhuc experimento didicit, legat
praedictum Musicae capitulum et inueniet quomodo

     Pythagoras ebrium adolescentem sub Phrygii modi sono incitatum,
     spondaeo succinente reddidit mitiorem et sui compotem. Nam cum
     scortum, inquit, in riualis domo esset clausum atque ille furens
     domum uellet amburere, cumque Pythagoras stellarum cursus, ut ei
     mos [erat] nocturnus, inspiceret, ubi intellexit sono Phrygii
     modi incitatum multis amicorum admonitionibus a facinore noluisse
     desistere, mutari modum praecepit atque ita furentis animum
     adolescentis ad statum mentis pacatissimae temperauit.

Inueniet etiam quod

     cum uinolenti adolescentes tibiarum etiam cantu, ut fit,
     instincti, mulieris pudicae fores frangerent, admonuisse
     tibicinam ut spondaeum caneret Pythagoras dicitur. Quod cum illa
     fecisset, tarditate modorum et grauitate canentis, illorum
     furentem petulantiam consedasse.

Videbit ibidem et quomodo

     Terpander atque Arion Lesbios atque Iones grauissimis morbis
     cantus eripuere praesidio

necnon et qualiter

     Ismenias Thebanus Boetiorum pluribus, quos sciatici doloris
     tormenta vexabant, modis fertur cunctas abstersisse molestias.

Ubi etiam

     Empedocles, cum eius hospitem quidam gladio furibundus inuaderet,
     inflexisse modum dicitur canendi, itaque adolescentis iracundiam
     temperasse.

     In tantum uero, inquit Boethius, priscae philosophiae studus uis
     musicae artis innotuit, ut Pythagorici cum diurnas in somno
     resoluerent curas, quibusdam cantilenis uterentur, ut eis lenis
     et quietus sopor irreperet; itaque experrecti alus quibusdam
     modis stuporem somni confusionemque purgabant, id nimirum
     scientes quod nostrae tota animae corporisque compago musica
     coaptatione coniuncta sit. Nam ut sese corporis affectus habet,
     ita etiam pulsus cordis motibus incitantur.

[1.82] ⟨Item⟩:

     Quod scilicet Democritus Hippocrati medico tradidisse fertur, cum
     eum quasi insanum, cunctis Democriti ciuibus id opinantibus, in
     custodia medendi causa uiseret. Sed quorsum isthaec? Quia non
     potest dubitari quin nostrae animae et corporis status eisdem
     quodammodo proportionibus uideatur esse compositus, quibus
     harmonicas modulationes posterior disputatio coniungi copularique
     monstrabit.

[1.83] Quod si parum fidelibus uideatur quae iuxta philosophos de
uirtute diximus harmonica, nisi et sacrae id Scripturae testimonio
confirmemus, occurrat memoriae qualiter spiritu malo in Saul irruente,
actum est prudentium uirorum consilio, uim harmonicae suauitatis non
ignorantium, ut uesaniae tantae stimulis Dauidici moduli mederentur.
Unde et postmodum uir Deo plenus, cum ad diuini cultus religionem
amplificandam templum aedificare disponeret, psalmos qui decantarentur
composuit et omnium musicorum instrumentorum genera congregauit, ut
tam uocum quam sonorum consonantiis rudem alliceret populum, per quae
antea diabolicum in reprobo rege mitigauit tormentum. Ex quo praecipue
traditur quam naturalis animae sit harmonica modulatio, quae ita
naturam eius suauitate sui componere ac reparare ualet ut maligni
quoque spiritus tormenta eam perturbare non queant.

[1.84] Bene itaque philosophi, immo Dominus per eos id forsitan
ignorantes, tam ipsi animae mundi quam superioribus firmamenti
partibus nimiam ac summam harmonicae modulationis suauitatem
assignant, ut quanta pace, quanta fruantur concordia, quam diligentius
possent exprimerent, et quam concorditer cuncta in mundo diuina
disponat bonitas; quam illi animam mundi, Veritas Spiritum Sanctum, ut
dictum est, nominat. Quis etiam, si diligenter attenderit, non
animaduertat quod de caelesti dixerunt harmonia quae in superioribus
firmamenti partibus incessanter resonat, cum caelestes uidelicet
spiritus ex assidua diuinae maiestatis uisione et summa inuicem
concordia ligentur et in eius quem conspiciunt laudes iugi et
ineffabili exultatione illud decantent, quod iuxta Isaiam seraphim die
ac nocte conclamare non cessant:

     Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus sabaoth... etc.

[1.85] Superiores itaque caeli uel firmamenti partes beatos hos
spiritus uel eorum mansionem intelligimus; quos etiam septem
planetarum nomine propter excellentiam claritatis ipsorum, quos
spiritualiter diuina gratia quae septiformis dicitur illuminat, non
incongrue designasse uidentur. Qui et bene apud Isaiam 'seraphim', id
est 'incendium', ex hac speciali illuminatione gratiae nuncupantur.
Superior autem eorum mansio tam dignitate quam positione dicenda
uidetur, a qua hi qui superbierunt in hunc caliginosum et densum aerem
detrusi dicuntur, qui loci quoque positione inferior sicut et
inhabitatione deterior, 'inferni' nomine non inconuenienter accipi
potest. Bene etiam beati spiritus illi siue superna eorum mansio
firmamento comparatur. Qui, caeteris per superbiam corruentibus, hoc
in suae fidelitatis et humilitatis remunerationem acceperunt, ut sic
in contemplatione diuinae maiestatis firmarentur, ut omnino ulterius
labi non queant.

[1.86] Unde Gregorius, In Iob, libro XXVI:

     Prius, inquit caelum factum dicitur, et hoc idem postmodum
     firmamentum uocatur, quia natura angelica et prius subtilis est
     in superioribus condita, et post, ne umquam potuisset cadere,
     mirabilius confirmata.

Idem, Super Ezechielem homilia:

     Creauit Deus caelum, quod postmodum uocauit firmamentum. Caelum
     ergo fuerunt hi qui prius bene sunt conditi; sed postmodum
     frmamentum appellati sunt, quia ne omnino iam caderent, uirtutem
     incommutabilitatis acceperunt.

[1.87] Illud quoque quod ait Plato animam locatam esse a Deo in
medietate mundi eamque per omnem globum teretis orbis aequaliter
porrigi, pulchre designat gratiam Dei, omnibus communiter oblatam,
cuncta, prout salubre uel aequum est, benigne in hac magna domo sua
seu templo disponere. His autem illud libri Sapientiae aperte
concinit:

     Spiritus Domini repleuit orbem terrarum... etc.

atque illud psalmistae:

     Spiritu orts eius omnis uirtus eorum.

[1.88] Quod uero totum mundum unum animal Plato dicit maximam
concordiam uniuersorum operum Dei demonstrat, quasi diuersorum
membrorum in uno corpore animalis, quibus omnibus una praeest anima,
singulis tota praesens et in diuersis una et eadem operans diuersa.
Sic et Apostolus, cum totius ecclesiae concordiam unitatemque
demonstrat, eam unum corpus Christi appellat, per quosdam nexus et
compagines fidei et caritatis ex diuersis fidelibus coniunctum, ita
sibi inuicem seruientibus uel administrantibus quasi diuersa membra in
uno corpore, ex quibus alterum alterius eget obsequio.

[1.89] Huic et inuolucro, de positione scilicet animae in medio mundi
locatae, hoc est de diuina gratia omnibus communiter oblata, ipsa
etiam diuina facta manifeste concordant, cum uidelicet doctrinam suam
et uerae religionis cultum propagaturus Dominus in mundo, Ierusalem,
quae in medio terrae est, elegit; quam quasi caput regni sui
constituit, in qua primum ad magnificandum cultum suum aedificari sibi
templum quasi regale palatium uoluit, ubi etiam uberrimam Spiritus
Sancti gratiam apostolis infudit, qua per eos totus spiritualiter
uegetaretur mundus. Unde scriptum est:

     Deus autem rex noster operatus est salutem in medio terrae

et rursus:

     De Sion exibit lex et uerbum Domini de Ierusalem.

[1.90] Medium autem mundi et quasi umbilicum terrae super illum
Ezechielis prophetae locum quo scriptum est:

     Haec dicit Dominus: Ista est Ierusalem, in medio gentium posui
     eam et in circuitu eius terras

Hieronymus asserit his uerbis:

     Ierusalem in medio mundi sitam hic idem propheta testatur,
     umbilicum terrae eam esse demonstrans; et psalmista exprimens
     Domini passionem: Operatus est, ait, salutem in medio terrae.

[1.91] Hic plantata est uinea quae extendit palmites suos usque ad
mare, cum hinc uitis uera Christus apostolis suis, quasi palmitibus
per uniuersum orbem directis, uniuersum mundum ubertate doctrinae
spiritualis inebriauit.

[1.92] De hac autem uegetatione ac uiuificatione Spiritus Sancti,
sanctus Saluianus episcopus ad sanctum Salonium episcopum libro I De
gubernatione Dei Pythagoricum testimonium inducit dicens:

     Pythagoras philosophus, quem: quasi magistrum suum philosophia
     ipsa suscepit, de natura ac beneficius Dei disserens sic locutus
     est: 'Animus per omnes mundi partes commeans atque diffusus, ex
     quo omnia quae nascuntur animalia uitam capiunt'. Quomodo igitur
     mundum negligere Deus dicitur quem hoc ipso satis diligit, quod
     ipsum semper totum mundi corpus intendit?

De Saluiano autem isto, Massiliensis ecclesiae episcopo, et de libro
eius ad Salonium episcopum et alus operibus ipsius, Gennadius
Massiliensis presbyter De illustribus uiris scribens, inter illustres
uiros et eorum opera mentionem facit.

[1.93] Qui etiam post Pythagorae testimonium Tullium inducens, Deum
ipsum quem Pythagoras 'animum' uocat, 'mentem' a Tullio appellari
commemorat dicens:

     Tullius quoque: 'Nec uero Deus ipse', inquit, 'qui intelligitur a
     nobis, alio modo intelligi potest quam mens soluta quaedam et
     libera quaedam et segregata ab omni concretione mortali, omnia
     sentiens et mouens'. Alibi quoque: 'Nihil est, inquit,
     praestantius Deo'. Ab eo igitur mundum regi necesse est. Nulli
     igitur naturae obediens aut subiectus Deus; omnem ergo regit ipse
     naturam.

[1.94] Mentem itaque, id est animum siue animam, Deum dixerunt
secundum hoc quod totius mundi regimini quasi anima corpori praeest.
Unde et per sapientem quemdam adhortantem nos digne Deum excolere,
mente scilicet a uitius purgata et uirtutibus adornata, pulchre in
ipso suae adhortationis et disciplinae exordio dictum est:

     Si Deus est animus nobis, ut carmina dicunt,
     Hic tibi praecipue sit pura mente colendus.

Ac si aperte filium instruens dicat: cum Deus sit nobis animus, hoc
est uera et spiritualis uita, sicut et ipsa perhibent scripta poetarum
-- uelut illa Vergilii uerba quae super hoc ipsum Macrobius inducit,
sicut postmodum ostendemus -- hunc praecipue, scilicet Deum, bene
uiuendo glorifica.

[1.95] Bene etiam cum animal esse Plato mundum dixerit, ipsum quoque
intelligentem, hoc est rationale animal, esse perhibuit, secundum hoc
scilicet quod eius anima quanto caeteris praestantior existit, tanto
rationabilius in ipso cuncta agit atque disponit. De cuius quidem
summae rationis ordinatione, cum subditur quod haec ipsa, mundi
uidelicet anima,

     causas omnium quae proueniunt prouidet

diuinam ei omnium naturarum prouidentiam assignat et diuinae
plenitudinem scientiae; ex quo ipsa etiam Deus esse innuitur. Metiri
ac deliberare ea quae futura sunt ex praesentibus dicitur, quia iuxta
ea quae iam sunt oportet futura praeparari, ut: eis congrua
ordinatione cohaereret possint atque aptari. Quod autem subditur ex
reliquus concretionis mundanae arumae nostras, id est humanas, animas
esse confectas, tale est ac si diceret eas animam mundi in potentius
ac uirtutibus imitari sed longe in hoc ipso a dignitate eius
abscedere.

[1.96] Congrue etiam dicit 'animam mundi', nec alicuius rei in mundo,
sicut et animam hominis dicimus non alicuius membri humani. Anima
quippe ab 'animando' dicta est, nec aliquid proprie animari dicitur,
nisi id in quo tota uis uegetationis ita consummatur, ut nihil corpori
illi uegetato adhaerere extrinsecus necesse sit ad uegetationem quam
habet in ipso conseruandam. Cum itaque mundus, iuxta philosophos
uniuersa concludat, ut nihil extra ipsum diuinitus disponendum
relinquatur, recte anima mundi dicta est sicut et anima hominis, cum
uniuersa uis animae in eo consummetur; adeo quidem ut nec ipsum mundum
oculos uel caetera sensuum instrumenta habere oportuerit, sicut et
ipse perhibet Plato, cum nulla extra ipsum remaneant ad quae ista
opportunitatem aliquam habeant.

[1.97] His ex Platone breuiter collectis atque ad nostrae fidei
testimonium satis, ut arbitror, diligenter expeditis, consequens
existimo ad sequaces eius commeare, ut ea quae ab ipsis quoque de
anima mundi dicta sunt, nulla ratione conuenienter accipi posse
monstremus, nisi Spiritui Sancto per pulcherrimam inuolucri figuram
assignentur.

[1.98] Hoc quippe loquendi genus philosophis quoque sicut et prophetis
familiarissimum est, ut uidelicet, cum ad arcana prophetiae
peruenerint, nihil uulgaribus uerbis efferant sed comparationibus
similitudinum lectorem magis alliciant. Quae enim quasi fabulosa antea
uidebantur et ab omni utilitate remota secundum litterae superficiem,
gratiora sunt, cum, magnis plena mysteriis postmodum reperta, magnam
in se doctrinae continent aedificationem. Ob hoc enim, teste
Augustino, teguntur ne uilescant

[1.99] Qui II quidem libro De doctrina Christiana, cum causas
difficultatis uel facilitatis sacrae Scripturae aperiret, ait:

     Obscure quaedam dicta densissimam caliginem obducunt; quod totum
     prouisum esse diuinitus non dubito, ad edomandam labore superbiam
     et intellectum a fastidio reuocandum, cui facile inuestigata
     plerumque uilescunt.

Item:

     Qui prorsus non inueniunt quod quaerunt, fame laborant; qui autem
     non quaerunt quia in promptu habent, fastidio saepe marcescunt.
     Igitur salubriter Spiritus Sanctus ita scripturas modificauit ut
     locis apertioribus fami occurreret, obscurioribus autem fastidia
     detergeret.

[1.100] Quasi ergo in latebris Dominum quiescere gaudet ut, quo magis
se occultat, gratior sit illis quibus se manifestat, et quo magis ex
difficultate Scripturae laboratur, meritum lectoris augeatur.

[1.101] De quo psalmista:

     Posuit, inquit, tenebras latibulum suos

et rursum:

     Tenebrosa aqua in nubibus aeris

'quia' inquit Gregorius, 'obscura est scientia in prophetis'. De quo
etiam scriptum est in lege:

     Accessit Moyses ad caliginem in qua erat Deus.

Et Salomon in Paralipomenon ait:

     Dominus pollicitus est ut habitaret in caligine

idem in Prouerbiis:

     Gloria Dei est celare uerbum et gloria regum inuestigare
     sermonem.

Qui etiam ad scripturarum obscuritates quasi ad latebras, in quibus
inueniatur Deus, perscrutandas inuitat nos in Prouerbus dicens:

     Sapiens animaduertet parabolam et interpretationem, uerba
     sapientium et aenigmata eorum.

Quae quidem tanto cariora sunt intellecta quanto in his intelligendis
maior operae facta est impensa.

[1.102] Hinc est illud Hieronymi Ad Magnum oratorem scribentis, super
hoc ipsum quod in exordio Prouerbiorum Solomon modo dixerit:

     In exordio, inquit, Prouerbiorum commonet ut intelligamus
     sermones prudentiae, uersutiasque uerborum, parabolas et obscurum
     sermonem, dicta sapientium et aenigmata quae proprie
     dialecticorum et philosophorum sunt.

[1.103] Quantum etiam semper philosophia arcana sua nudis publicari
uerbis dedignata sit, et maxime de anima et de diis per fabulosa
quaedam inuolucra loqui consueuerit, ille non mediocris philosophus et
magni philosophi, Ciceronis, expositor Macrobius diligentissime docet.
Remotis enim generibus figmentorum siue fabulosorum quae philosophos
non decent, subposuit illud quod honestissime assumunt. Ait namque
quod, quando

     sacrarum rerum notio sub pio figmentorum uelamine honestis et
     tecta rebus et uestita nominibus enuntiatur, hoc est solum
     figmenti genus quod cautio de diuinis rebus philosophantis
     admittit.

[1.104] Idem post pauca:

     Sciendum est, inquit, non in omnem disputationem philosophos
     admittere fabulosa, sed his uti solent cum uel de anima uel de
     aethereis potestatibus loquuntur. Caeterum cum ad summum deum et
     principem omnium, qui apud Graecos tagathon, qui et protopanton
     nuncupatur, tractatus se audet attollere, uel ad mentem quam
     Graeci *noyn* appellant, originales rerum species quae ideae dictae
     sunt continentem, ex summo natam et profectam deo -- cum de his,
     inquam, loquuntur summo deo et mente nihil fabulosum penitus
     attingunt. Sed si quid de his assignare conantur quae non
     sermonem tantummodo sed cogitationem quoque superant humanam, ad
     similitudines et exempla confugiunt. Sic Plato, cum de tagathon
     loqui esset animatus, dicere quid sit non ausus est, hoc solum de
     eo sciens quod sciri qualis sit ab hominibus non possit. Solum
     uero ei simillimum solem de uisibilibus repperit et per eius
     similitudinem uiam sermoni suo attollendi se ad non
     comprehensibilia patefecit. Ideo et nullum eius simulacrum, cum
     dius aliis constituerentur, finxit antiquitas; quia summus deus
     et nata ex eo mens, sicut ultra animam, ita sunt supra naturam,
     quo nihil fas est de fabulosis peruenire. De dius autem, ut dixi,
     caeteris et de anima non frustra se nec ut oblectent, ad fabulosa
     conuertunt. Sed quia sciunt inimicam esse naturae apertam
     nudamque expositionem sui, quae sicut uulgaribus hominum sensibus
     intellectum sui uario rerum tegmine operimentoque subtraxit, ita
     a prudentibus arcana sua uoluit per fabulosa tractari. Sic ipsa
     mysteria figurarum cuniculis operiuntur, ne uel haec adeptis
     nudam rerum talium natura se praebeat; sed summatibus tantum
     uiris sapientia interprete sui arcani consciis, contenti sint
     reliqui ad uenerationem, figuris defendentibus a uilitate
     secretum.

[1.105] Iuxta quod et Veritas ipsa de integumento parabolarum suarum
apostolis loquitur dicens:

     Vobis datum est nosse mysterium regni Dei; caeteris autem in
     parabolis, ut uidentes non uideant et audientes non intelligant.

[1.106] Ex hac itaque Macrobii traditione clarum est ea quae a
philosophis de anima mundi dicuntur, per inuolucrum accipienda esse.
Alioquin summum philosophorum Platonem, summum stultorum esse
deprehenderemus. Quid enim magis ridiculosum quam mundum totum
arbitrari unum esse animal rationale, nisi hoc per integumentum sit
prolatum? Animal quippe esse non potest nisi sensibile sit, cum sit
nota definitio animalis: 'substantia animata sensibilis'. Quis autem
ex quinque sensibus mundo inesse poterit nisi forte tactus, qui
omnibus est communis animalibus? Desunt quippe ei caeterorum sensuum
instrumenta, ipso attestante Platone, ubi uidelicet ostendit quare ei
aut oculi aut aures aut caeterae partes humani corporis necessariae
non fuerint. Aut quae est pars corporis mundi qua ipse, si tangatur,
sentire queat magis quam arbores uel plantae, quas terrae radicitus
affixas eadem anima uiuificari dicunt? Numquid ex effossione terrae
potius sentiet mundus quam arbores ex frondium auulsione uel totius
corporis sui abscisione? Arbores tamen et quaslibet plantas
insensibiles esse constat, ideoque ad exclusionem earum in definitione
animalis post 'animatum' ponitur 'sensibile'.

[1.107] Praeterea cum dicant animam mundi, singulis infusam
corporibus, ea animare quae ad animandum apta repperit, quid opus erat
creatione nostrarum animarum quas postea factas esse Plato commemorat?
Aut quid opus est animam mundi his corporibus inesse quae non animat?
Quid enim euidentius est quam corpora nostra ex propriis animabus
humanis magis quam ex anima mundi uitam animalem habere? His quippe
animabus praesentibus statim animata sunt et eisdem absentibus
inanimata, licet, ut aiunt, in eis anima mundi etiam post mortem
perseueret, quae in omnibus tota est corporibus, etiam in his in
quibus uacat. Quid etiam est quod absentibus humanis animabus anima
mundi corpora nostra, licet eis insit, animare non sufficit, cum ipsa,
teste Platone, 'cunctis inuisibilibus praestantior a praestantissimo
auctore facta' sit? Numquid minoris efficaciae est in nobis quam
caeterae animae, aut, iam corpora nostra defuncta, non sunt idonea ad
animandum sicut antea erant, praesentibus humanis animabus? Potest ex
uno corpore innumeros uermes uiuificare, cum iam ipsum corpus non
ualet animare? Quae deest aptitudo defuncto corpori ne nunc quoque
animetur, nisi tantum praesentia humanae animae, quae et praesens
corpus uiuificat et recedens ipsum mortificat? Quod si ad inuolucrum
etiam ista deflectamus quae de anima mundi a philosophis dicta sunt,
facile est rationabiliter cuncta accipi nec a sacrae fidei tenore
exorbitare.

[1.108] Conferant humanae animae corporibus nostris animalem uitam;
conferat anima mundi, quam, ni fallor, Spiritum Sanctum intellexerunt
philosophi, ipsis animabus nostris uitam spiritualem, distributione
scilicet suorum donorum, ut sint singulae animae uita corporum,
Spiritus autem Sanctus uita animarum, quas uegetando ad profectum
bonorum operum promouet. Quodam itaque modo animae nostrae corpora
quaedam Spiritus Sancti dicendae sunt, quas ipse per aliquod gratiae
suae donum quasi templum inhabitat et uirtutibus uiuificat.

[1.109] Sed et illud quod aiunt animam totam, singulis corporibus
infusam, omnia uiuificare atque animare quae ad animandum idonea
repperit, nulla ipsorum duritia uel densitatis natura impediente,
pulchrum est inuolucrum, quia caritas Dei, quam Spiritum Sanctum
dicimus, cordibus humanis per fidei siue rationis donum primitus
infusa, quaedam uiuificat, ad bonorum operum fructum nos promouendo ut
uitam assequamur aeternam, et in quibusdam ipse Spiritus uacare
dicitur, prauitatis eorum duritia repugnante.

[1.110] Hanc autem, animae uidelicet mundanae, doctrinam praecipue
diligentissimus philosophorum in expositione Macrobius posteris
reliquit. Cuius quidem uerba, si subtiliter inspiciamus, totam fere
fidem nostram de Spiritu Sancto in ipsis expressam inueniemus, cum
hanc ipsam animam et creatorem nominet atque ex Deo Patre et noy hoc
est Deo Filio, eam esse adstruat eamque etiam ad unitatem substantiae
assignandam quam habet cum Filio, a quo ipsa est, nonnumquam noun
ausus sit appellare. Unde et uerba Vergilii exponens dicit, de mundana
loquens anima:

     Et ut puritati eius attestaretur, mentem uocauit

item:

     Et ut illius mundanae animae assereret dignitatem, mentem esse
     testatus est

ac si diceret eam esse eiusdem substantiae cum ipso Verbo a quo ipsa
est. Puritas mentis dicitur subtilitas rationis, quae uniuersas
discutiendo penetrat naturas.

[1.111] Haec autem sunt illa quae proposuimus Macrobii uerba:

     Anima ergo, inquit, creans sibi condensque corpora -- nam ideo ab
     anima natura incipit, quam sapientes de Deo et mente noy nominant
     -- ex illo purissimo fonte quem nascendo de originis suae
     hauserat copia, corpora caeli et siderum, quae condidit prima,
     animauit.

Et post aliqua, cum ipse ipsius animae uires distingueret quas in
corporibus exercet, secundum quas omnium animatorum ordinata est
natura ut alia scilicet aliis praesint, adiecit dicens:

     Hunc rerum ordinem et Vergilius expressit, nam et mundo animam
     dedit, et ut puritati eius attestaretur, mentem uocauit: 'Caelum'
     enim ait, 'terras et maria et sidera spiritus intus alit', id est
     anima. Et ut illius mundanae animae assereret dignitatem mentem
     esse testatus est: 'Mens agitat molem'. Necnon ut ostenderet ex
     ipsa anima constare et animari uniuersa quae uiuunt, addidit:
     'Hinc hominum pecudumque genus' et caetera, utque asseueraret
     eumdem esse in anima semper uigorem, sed usum eius hebescere in
     animalibus corporis densitate adiecit: 'Quantum non noxia corpora
     tardant'.

[1.112] Haec quidem omnia tam Vergilii quam Macrobii uerba facile est
iuxta propositum nostrum ad nostrae fidei tenorem accommodare, nec
aliter ea conuenienter exponi. Quod itaque ait:

     usum animae hebescere in animalibus corporis densitate

tale est Spiritus Sancti gratiam suorum beneficiorum efficaciam minus
habere in carnalibus et bestialibus hominibus, qui magis sensibus quam
ratione reguntur, carnalibus scilicet dediti uoluptatibus, ut ipsam
densitatem corporis carnalium illecebrarum magnitudinem intelligamus.
Qui etiam, ubi ait ipsam animam creare sibi corpora et condere, eam
creatorem rerum et per hoc Deum esse adstruit, et creatarum rerum
ordinatorem, et praeparatorem ad bona opera donorum suorum
distributione, ut sibi eas dignum habitaculum efficiat. Ab anima
naturam dicit incipere, quia per gratiam Spiritus Sancti nascimur
spiritualiter, ut simus filii Dei magis quam serui. Sicut enim
subtracta hac gratia moreremur in uitiis, ita et eadem collata
nascimur in ueram uirtutum uitam quas per naturam habemus, et contra
naturam uitia, cum sit uitium corruptio naturae. 'De Deo et mente'
anima nominatur, quia tam Patris quam Filii idem est Spiritus, cum ab
utroque procedat. Unde etiam, ut ait Augustinus in XV De Trinitate,
capitulo XIX:

     Quia ipse Spiritus communis est arnbobus, id uocatur ipse proprie
     quod ambo communiter, cum uidelicet tam Pater etiam ipse quam
     Filius spiritus sit et sanctus.

[1.113] Cum autem de Deo uel noy nasci siue creari siue fieri anima
quandoque a philosophis dicitur, abusio est uerborum magis quam error
sententiae: 'creari' namque uel 'fieri' recte non dicitur nisi in his
quae inceperunt, hoc est aeterna non sunt; 'nasci' uero hoc est de
substantia ipsa Patris existere, proprium est Filii, de quo suo loco
postmodum plenius disseremus. 'Creari' tamen siue 'nasci' siue 'fieri'
pro 'esse ex aliquo' philosophi nonnumquam ponunt. Unde et Macrobius
tam noun ipsam a Deo quam animam a noy creatam dicit, hoc est ex ipso
esse. In eadem quoque significatione 'nasci' hoc loco abutitur. Hermes
uero superius cum dixerit quod 'deus secundum fecit dominum', Filium
ipsum ex Deo Patre esse ostendit. Fontem sapientiae purissimam ipsam
noun appellat, hoc est sapientiam Patris, quam nihil quantumcumque
obscurum latere potest. De copia huius fontis ipsa Dei bonitas
animauit primum 'corpora caeli ac siderum', hoc est ipsos angelos uel
caelestes spiritus qui ante hominem conditi sunt, secundum quod
scriptum est:

     De plenitudine eius omnes accepimus.

[1.114] 'Caeli ac siderum' dictum est secundum dignitatum
differentiam, eum alios spiritus alus praelatos et superiores
credamus. Unde angelos atque archangelos dicimus seu dominationes.
'Corpora' summi Spiritus dici possunt etiam angeli, ab ipso, ut dictum
est, spiritualiter uiuificati; uel etiam 'corpora' dicit secundum hoc
quod omnem creaturam Augustinus corpoream dicit, hoc est
circumscriptam. Sic enim ait in libro De orthodoxa fide, capitulo XI:

     Nihil incorporeum et inuisibile in natura credendum est, nisi
     solum Deum, qui ex eo incorporeus creditur quia ubique est et
     omnia implet, et ideo inuisibilis omnibus creaturis quia
     incorporeus est.

Creatura omnis corporea; angeli et omnes caelestes uirtutes corporeae,
licet non carne subsistant. Ex eo autem corporeas esse credimus
intellectuales naturas quod localiter circumscribuntur, sicut et anima
humana quae carne clauditur, et daemones qui per substantiam angelicae
naturae sunt corporei.

[1.115] Bene autem dictum est ex ipsa sapientia eos esse animatos,
quia haec est uita aeterna ut cognoscamus sicut et cogniti sumus,
facie ad faciem Deum uidentes. Haurit Spiritus de fonte illo, cum nos
de diuinae sapientiae intelligentia imbuit secundum quod dictum est:
De meo accipiet et annuntiabit uobis. Unde et Spiritus sapientiae siue
intellectus seu sapientiae dictus est. Quod uero dictum est 'Mens
agitat molem', hoc est totius mundanae fabricae quantitatem, quasi
cuncta in mundo uiuificet aut moueat, secundum hoc accipe quod optime
cuncta disponit 'stabilisque manens dat cuncta moueri'.

[1.116] Viuere etiam in Deo cuncta dicuntur secundum hoc quod in ipso
nulla sunt mortua, hoc est inutilia, sed omnia utiliter aut
conuenienter facta seu ordinata. Unde scriptum est: Quod factum est in
ipso uita erat, hoc est in ipsa antequam fierent prouidentia diuinae
sapientiae commodissime erant ordinata. Hinc rursus dicitur:

     Deus cui omnia uiuunt

et Apostolus:

     In quo, inquit, uiuimus, mouemur et sumus.

Tam homines quam pecudes uiuificat, cuius dona aliqua ad uitam tam
sapientissimi quam simplices atque idiotae habent. Unde et in
Ecclesiaste dicitur:

     Quis nouit spiritus aliorum Adam si ascendat sursum, et si
     spiritus iumentorum descendat deorsum?

hoc est qui sint praedestinati ad uitam, qui deputati ad mortem de
sapientissimis et idiotis?

[1.117] Haec de Macrobio collecta sufficiant. -- Si quis autem me
quasi importunum ac uiolentum expositorem causetur, eo quod nimis
improba expositione ad fidem nostram uerba philosophorum detorqueam et
hoc eis imponam quod nequaquam ipsi senserint, attendat illam Caiphae
prophetiam quam Spiritus Sanctus per eum protulit, longe ad alium
sensum eam accommodans quam prolator ipse senserit. Nam et sancti
prophetae, cum aliqua Spiritus Sanctus per eos loquitur, non omnes
sententias ad quas se habent uerba sua intelligunt; sed saepe unam
tantum in eis habent, cum Spiritus ipse qui per eos loquitur multas
ibi prouideat, quarum postmodum alias aliis expositoribus et alias
aliis inspirat. Unde Gregorius in Registro, ad Ianuarium episcopum
Caralitanum scribens, loquitur:

     In intellectu sacrae Scripturae respui non debet quidquid sanae
     fidei non resistit. Sicut enim ex uno auro alii murenulas, alii
     anulos, alii dextralia ad ornamentum faciunt, ita ex una
     Scripturae sacrae sententia expositores quique per innumeros
     intellectus quasi uaria ornamenta componunt, quae tamen omnia ad
     decorem caelestis sponsae proficiunt.

Ipse praeterea Macrobius ea quae de anima mundi a philosophis dicta
sunt, mystice interpretanda esse supra meminit. Quae etiam cum exponi
ueraciter aut conuenienter nullatenus queant, ut supra meminimus, ipsa
nos littera ad expositionem mysticam compellit.

[1.118] Pluribus quoque sanctorum testimonius didicimus Platonicam
sectam Catholicae fidei concordare. Unde non sine causa maximus Plato
philosophorum prae caeteris commendatur ab omnibus, non solum a
peritis saecularium artium, uerum etiam a sanctis. De quo pater
Augustinus in libro VIII De ciuitate Dei:

     Mirantur, inquit, quidam nobis in Christi gratia sociati cum
     audiunt uel legunt Platonem, eum de Deo ista sensisse quae multum
     congruere ueritati nostrae religionis agnoscunt. Unde nonnulli
     putauerunt eum, quando perrexit in Aegyptum, Ieremiam audisse uel
     scripturas propheticas in eadem peregrinatione legisse. Sed
     diligenter computata temporum ratio, quae chronica historia
     continetur, Platonem indicat a tempore quo prophetauit Ieremias,
     centum ferme annos postea natum fuisse. Qui cum octoginta et unum
     uixisset, ab anno mortis eius usquequo Ptolomaeus rex Aegypti
     scripturas propheticas per septuaginta Hebraeos, qui etiam
     Graecam linguam nouerant, interpretandas habendasque curauit,
     anni reperiuntur ferme sexaginta. Quapropter in illa
     peregrinatione sua Plato nec Ieremiam uidere potuit, tanto ante
     defunctum, nec easdem scripturas legit in Graeco quae nondum
     fuerant in Graecum translatae, nisi forte, quia fuit acerrimi
     studii, sicut Aegyptias ita et istas per interpretem didicit.

[1.119] Adeo autem ipsa Platonis dicta uerbis Domini atque eius
praedicationi consonare uidentur, ut, sicut beatus Augustinus in II De
doctrina Christiana profitetur, quidam lectores ac dilectores Platonis
ausi sint in tantam prorumpere dementiam quod dicerent:

     Omnes Domini nostri Iesu Christi sententias, quas mirari et
     praedicare coguntur, de Platonis libris eum didicisse.

[1.120] Hinc etiam Ptolomaeus rex in Platonis dogma eadem uideri, ni
fallor, dictus est quod Deum et mentem, id est Patrem et Verbum, ex
Platonicis scriptis didicerat. Unde septuaginta interpretes, cum ei
legem transferrent, arcanum diuinae generationis, prudenti ut Iudaei
dicunt consilio, penitus tacuerunt, ne si id quoque apud Hebraeos
praedicari audiret, duplicem diuinitatem esse deprehenderet, qui antea
tamen unius Dei cultor exstiterat, nec propter Platonicum dogma ab
unitate deitatis deuiauerat, licet ibi plures distingui personas
audierit, unius tamen deitatis singularitatis seruata. Hinc Hieronymus
in prologo Pentateuchi meminit dicens a praedictis Septuaginta multa
huiusmodi reticeri, ut est illud:

     Ex Aegypto uocaui Filium meum

et similia.

[1.121] Ex quo liquidum est Platonicam sectam fidei sanctae Trinitatis
plurimum semper assentire, et eam diligentius caeteris omnibus
philosophis a Platone et sequacibus eius distingui ac describi. Unde
et non immerito in eius laudem Valerius Maximus his prorupit uerbis:

     Platone paruulo dormiente in cunis, apes mel inseruerunt eius
     labellis. Qua re audita, prodigiorum interpretes singularem
     eloquii suauitatem ore eius emanaturam dixerunt.

Excellentius autem et conuenientius id interpretandum esse non dubito,
si ad diuinae dignitatis gloriam hoc miraculum referatur, ut hoc ei
Deus insigne conferret qui diuinitatis suae per eum diligentius arcana
reuelaturus esset.

[1.122] Oportebat quippe ut summae sophiae quae Christus est, Verbum
uidelicet et sapientia Dei Patris, summus philosophus eiusque sequaces
plurimum attestarentur. Unde et iuxta beatum Augustinum Apostolus:

     Atheniensibus loquens (ut supra meminimus) cum rem magnam
     dixisset et quae a paucis posset intelligi, quod in illo scilicet
     uiuimus, mouemur et sumus, adiecit: Sicut et uestri quidam
     dixerunt.

Platonem quippe Atheniensem fuisse constat.

[1.123] Illud autem in quo non mediocriter errasse Plato et uidetur et
dicitur, illud, inquam, quod animam mundi factam esse dicit, hoc est
initium habuisse, et quod supra Macrobius, cum de anima mundi
loqueretur, asseruit Deum et noun ultra animam esse et quasi
superiores dignitate, cum constet apud omnes uere Catholicos tres
personas in diuinitate per omnia sibi coaequales et coaeternas esse --
si diligentius attendatur, a ueritate non exorbitat, sicut postmodum
ostendemus de processione Spiritus disserentes. Non enim sine causa
hic philosophus prae caeteris commendatur ab omnibus tam fidelibus, ut
supra meminimus, quam infidelibus.

[1.124] Cum itaque in omni doctrina philosophiae Platonica secta
enituerit, iuuat etiam quorumdam Platonicorum testimonia inferre, quae
idem pater Augustinus in VII Confessionum commemorat in scriptis eorum
se repperisse; in quibus quidem tota fere fidei nostrae summa circa
diuinitatem Verbi apertissime continetur, sicut ipsa postmodum tradita
est a summis scriptoribus Noui Testamenti, Iohanne scilicet et Paulo
apostolis.

[1.125] Ait quippe Augustinus ibidem, ad Deum sermonem intendens:

     Procurasti mihi per quemdam hominem immanissimo tyfo turgidum
     quosdam Platonicorum libros ex Graeca lingua in Latinam uersos.
     Et ibi legi, non quidem his uerbis, sed hoc idem omnino multis et
     multiplicibus suaderi rationibus, quod in principio erat Verbum
     et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum. Hoc erat in
     principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt et sine ipso
     factum est nihil. Quod factum est in ipso uita erat, et uita erat
     lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non
     comprehenderunt. Et quia hominis anima, quamuis testimonium
     perhibeat de lumine, non est tamen ipsa lumen, sed Verbum Deus
     est lumen uerum quod illuminat omnem hominem uenientem in hunc
     mundum, et quia in hoc mundo erat et mundus per eum factus est et
     mundus eum non cognouit. Quia uero in sua propria uenit et sui
     eum non receperunt, quotquot autem receperunt eum dedit eis
     postestatem filios Dei fieri credentibus in nomine eius, non ibi
     legi. Item legi ibi quia Verbum Deus non ex carne, non ex
     sanguine, non ex uoluntate uiri, neque ex uoluntate carnis, sed
     ex Deo natum est. Sed quia Verbum caro factum est et habitauit in
     nobis, non ibi legi. Indagaui in litteris illis multis modis
     dictum quod sit Filius in forma Patris non rapinam arbitratus
     esse aequalis Deo, quia naturaliter id ipsum est. Sed quia
     semetipsum exinaniuit, formam serui accipiens in similitudinem
     hominum factus et habitu inuentus ut homo; humiliauit se ipsum,
     factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis, propter
     quod et Deus eum exaltauit a mortuis, et donauit ei nomen quod
     est super omne nomen, ut in nomine Iesu omne genu gectatur
     caelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua
     confiteatur quia Dominus Iesus in gloria est Dei Patris -- non
     habent illi libri. Quod enim ante omnia tempora et super omnia
     tempora incommutabiliter manet unigenitus Filius tuus coaeternus
     tibi, et quia de plenitudine eius accipiunt animae ut beatae
     sint, et quia participatione manentis in se sapientiae renouantur
     ut sapientes sint, est ibi. Quod autem pro impiis mortuus est,
     non est ibi.

[1.126] At uero ne aliquis sexus inter homines sapientiae fama
caeteris praestantes fidei nostrae testimoniis desit, illa etiam
famosa Sibylla inducatur, quae nec diuinitatem Verbi nec humanitatem
nec utrumque aduentum nec utrumque iudicium Verbi scribendo
praetermisit: primum quidem iudicium quo Christus iniuste iudicatus
est in passione, et secundum quo iuste iudicaturus est mundum in
maiestate. De qua Augustinus, Contra quinque haereses:

     Audiamus quid etiam Sibylla uates eorum de eodem dicat: "Alium",
     inquit, "dedit Dominus hominibus fidelibus colendum." Item: "Ipse
     tuum cognosce Dominum Dei Filium esse." Alio loco Filium Dei
     symbolon appellat, id est consiliarium uel consilium. Et propheta
     dicit: "Vocabitur nomen eius admirabilis consiliarius."

[1.127] De qua rursus idem pater Augustinus in XVIII De ciuitate Dei:

     Eo, inquit, tempore nonnulli Sibyllam Erytream uaticinatam
     ferunt.

Quam quidam magis credunt esse Cumanam.

Et sunt eius uiginti et septem uersus, qui sicut eos quidam Latinis
uersibus est interpretatus, hoc continent:

     Iudicii signum, tellus sudore madescet;
     E caelo rex adueniet per saecla futurus
     Scilicet in carne praesens ut iudicet orbem... etc.

Quorum quidem uersuum primae litterae in Graeco coniunctae id sonant:
Iesus Christus Dei Filius saluator. Infert etiam Lactantius quaedam de
Christo uaticinia Sybillae:

     In manus, inquit, infidelium postea ueniet. Dabunt Deo alapas
     manibus incestis et impurato ore exspuent uenenatos sputos dabit
     uero ad uerbera simpliciter sanctum dorsum. Et colaphos accipiens
     tacebit ne quis agnoscat quod Verbum uel unde uenit, ut inferis
     loquatur, et spinea corona coronetur. Ad cibum autem fel et ad
     sitim acetum dederunt; in hospitalitatem hanc monstrabunt mensam.
     Ipsa enim insipiens gens tuum Deum non intellexisti, ludentem
     mortalium mentibus; sed spinis coronasti, fel miscuisti. Templi
     uelum scindetur, et in medio die nox erit tribus horis, et
     morietur tribus diebus somno suscepto. Et tunc ab inferis
     regressus ad lucem ueniet primus resurrectionis principio
     ostensus.

[1.128] Hoc profecto Sibyllae uaticinum, ni fallor, maximus ille
poetarum nostrorum Vergilius audierat atque attenderat, cum in quarta
Ecloga futurum in proximo sub Augusto Caesare, tempore consulatus
Pollionis, admirabilem cuiusdam pueri de caelo ad terras mittendi, qui
etiam peccata mundi tolleret et quasi saeculum nouum in mundo
mirabiliter ordinaret, praecineret ortum -- admonitus, ut ipsemet ait
Cumaeni carminis uaticinio, hoc est Sibyllae quae Cumaena dicitur. Ait
quippe sic, quasi adhortans quoslibet ad congratulandum sibi et
concinendum seu scribendum de hoc tanto puero nascituro, in
comparatione cuius omnes alias materias quasi infimas et uiles
reputat, dicens:

     Sicilides musae, paulo maiora canamus.
     Non omnes arbusta iuuant humilesque myricae.
     Ultima Cumaei uenit iam carminis aetas,
     Magnus ab integro saeclorum nascitur ordo.
     Iam redit et uirgo, redeunt Saturnia regna.
     Iam noua progenies caelo dimittitur alto.

Et post pauca:

     Teque adeo decus hoc aeui, te consule inibit
     Pollio.

     Si qua manent sceleris uestigia nostri
     Irrita perpetua soluent formidine terras.

Item de puero:

     Pacatumque reget patriis uirtutibus orbem, etc.

Quae apertissimam de incarnatione Filii Dei continent prophetiam, ipso
fortassis poeta ignorante quid in Sibylla uel in eo Spiritus Sanctus
loqueretur, sicut et de Caipha contigit dicente:

     Quia expedit ut unus moriatur pro populo et non tota gens pereat.

Ubi et subditur:

     Hoc autem a semetipso non dixit.

[1.129] Facillime autem ex subsequentibus conuinci potest hanc Eclogam
de nullo ueraciter aut conuenienter accipi posse, nisi de incarnato
Unigenito Dei typice, more prophetico, dicantur, cum apertissime falsa
et omnino impossibilia deprehendantur esse, si ad litteram exponantur,
nec saltem commode in adulationem, ut quibusdam uidetur, afferri, quae
statim iudicio omnium tamquam incredibilia respuuntur, ut magis
commoueant contra nos auditorem ad indignationem quam ad beneuolentiam
trahant. Sed haec diligentius alibi nobis ostendenda siue exponenda
occurrent, cum de incarnatione scilicet Verbi, magis quam de
diuinitate eius testimonia conferemus.

[1.130] Nunc itaque ad proposita de diuinitate Verbi testimonia
reuertamur, et, cum Dauid et Salomon regibus Israel, tertium
adhibeamus gentium regem, ad summi uaticinium regis. Quid enim
apertius illo testimonio Nabuchodonosor de Filio Dei?

     Ecce, inquit, uideo uiros solutos quatuor, ambulantes in medio
     ignis, et species quarti similis filio Dei.

[1.131] Iuuat autem et Dindimi regis Brachmanorum inferre testimonium,
ut in quatuor regum auctoritate nostrae assertio fidei praeemineat:
duorum quidem Iudaeorum et duorum gentilium, Dauid scilicet et
Salomonis, Nabuchodonosor et Dindimi, sintque hi quatuor reges quasi
quatuor rotae nobilis quadrigae summi regis, per quas uidelicet fides
quatuor euangeliorum de sancta Trinitate per uniuersum de feratur
mundum, et tanto regum auctoritas sit firmior quanto postestas
sublimior; et qui edicta populis legesque proferunt, sacrae quoque
fidei documenta tradant.

[1.132] Ait itaque Dindimus in I Ad Alexandrum epistola, ait, inquam,
sic inter caetera religionis uel fidei suae gentis insignia:

     Non suscipit Deus sacra sanguinea, cultum diligit incruentum,
     spernit funesta Libamina, uerbo propitiatur orantibus; quod solum
     ei [commercium] cum homine est suaque nimis similitudine
     delectatur. Nam Verbum Deus est, hoc mundum creauit, hoc regit
     atque alit omnia, hoc nos ueneramur, hoc diligimus, ex hoc
     spiritum trahimus. Siquidem Deus ipse spiritus atque mens est.
     Atque ideo non terrenis diuitius nec largitate munifica, sed
     religionis operibus et gratiarum actione placatur.

[1.133] Quantae autem religionis seu abstinentiae populus Brachmanorum
fuerit, ut illis Deus supra uniuersas nationes fidei nostrae
intelligentiam inspirare deberet, Epistolae Dindimi ad Alexandrum
continent. Quibus quidem epistolis, si fides adhibenda sit, nulla
hominum uita quantumcumque religiosorum, innocentiae atque
abstinentiae Brachmanorum aequiparanda uidetur. Hos autem in exemplum
abstinentiae beatus quoque Hieronymus nobis proponit, in quibus inter
caetera in II Contra Iouinianum meminit dicens:

     Bardesanes, uir Babylonius, in duo dogmata apud Indos
     gymnosophistas diuidit, quorum unum appellat Brachmanas, alterum
     Samonaeos, qui tantae continentiae sint, ut uel pomis arborum
     iuxta Gangim fluuium uel publico orizae et farinae alantur cibo.
     Et cum rex ad eos uenerit, adorare illos solitus sit pacemque
     prouinciae suae in illorum precibus arbitrari sitam.

Ad quos etiam diuina gratia praedicationem Euangelu directam esse ipsa
eiusdem Epistola ad Magnum oratorem perhibet his uerbis:

     Pantaenus Stoicae sectae philosophus, ob praecipuae eruditionis
     gloriam a Demetrio Alexandriae episcopo missus est Indiam, ut
     Christum apud Brachmanas et illius gentis philosophos
     praedicaret.

[1.134] Restat denique ad maximum illum Latinorum philosophum,
Boethium scilicet, descendere, qui omnes fere liberalium artium
disciplinas scribendo uel transferendo seu etiam exponendo Latinis
tradidit, ac diligenter sanctae Trinitatis fidem Symmacho socero et
compatricio scribendo edisserens, de unitate quoque personae Christi
ac diuersitate naturarum quae in ipso sunt, diuinae scilicet et
humanae, ad Iohannem diaconum qui postea papa effectus est, scribendo
Contra Eutychen et Nestorium, optime disputauit, fidemque nostram et
suam, ne in aliquo uacillaret, tam de diuinitate quam de diuinitatis
incarnatione tractando, inexpugnabiliter adstruxit. Constat hunc
egregium senatorem Romanum, consulem quoque atque patricium, tempore
praedicti Iohannis papae floruisse, a Syluestro papa uigesimi, et eum
in illa persecutione Christianorum, qua in Tohannem papam caeterosque
Christianos Theodoricus saeuit, una cum praedicto Symmacho occubuisse.
De quo in Gestis pontificum necnon et in Libro miraculorum beati
Benedicti scriptum est, qualiter uidelicet ambos Theodoricus rex
Gothorum interfecit.

[1.135] In Gestis quidem ita scriptum reperies:

     Rex haereticus Theodoricus duos senatores et consules et
     patricios gladio interfecit, Boethium et Symmachum, quorum etiam
     abscondi corpora praecepit.

In Libro autem miraculorum praedicti sancti ita continetur:

     Theodoricus post Odoacrem Gothorum principatum cum regio nomine
     suscipiens, homo pestilens Arrianae sectae, denique inter caetera
     facinora Iohannem papam corporali inedia maceratum necauit,
     duosque senatorii ordinis uiros et ex-consules, Symmachum
     uidelicet atgue Boethium, in carcere gladio transuerberauit.

[1.136] Cum itaque Dominus et per prophetas Iudaeis et per praestantes
philosophos seu uates gentibus Catholicae fidei tenorem annuntiauerit,
inexcusabiles redduntur tam Iudaei quam gentes si, cum hos in caeteris
doctores habeant, in salutem animae, cuius fundamentum est fides,
ipsos non audiant. Et quidem multi ex gentibus, nonnulli ex Iudaeis in
hoc quoque a doctoribus populi sui instructi fidem sanctae Trinitatis
recognouerunt, in uno corpore ecclesiae quasi duo parietes coniuncti.
Ex gentibus quidem primo Graeci, ex quibus praedicti philosophi
fuerunt. Post Graecos Latini, qui, sicut in disciplinis saecularium
artium imitati sunt Graecos, ita et in uera fidei doctrina ab ipsis
exempla sumpserunt, cum eos Christianam fidem suscepisse audissent,
quos ingeniorum subtilitate praeditos omnibus philosophiae rationibus
armatos esse cognouerant.

			   
  LIBER SECUNDUS 

[2.1] Operis parte superiori testimonia quaedam tam prophetarum quam
philosophorum collegimus, quibus sanctae Trinitatis fidem
adstrueremus. Ubi quidem dum philosophorum infidelium assertiones
sicut et sanctorum patrum quasi in auctoritatem induximus, multorum
detractionibus corrodendos patere praesensimus, atque a nonnullis
nobis id improperandum quod beato Hieronymo a multis olim legimus
obiectum, cum non solum ille ethnicorum, uerum et haereticorum
testimonia suis insereret scriptis.

[2.2] Unde et aduersus calumnias Magni oratoris urbis Romae Epistolam
scribens, ita exorsus est:

     Quod quaeris cur in opusculis nostris saecularium litterarum
     interdum ponamus exempla et candorem ecclesiae ethnicorum
     sordibus polluamus, numquam hoc quaereres si scripturas sacras
     legeres si interpretes earum euolueres. Quis enim nesciat et in
     Moyse ac prophetarum uoluminibus quaedam assumpta de gentilium
     libris, et Salomonem philosophis Tyri et proposuisse nonnulla et
     aliqua respondisse? Unde in exordio Prouerbiorum commonet ut
     intelligamus sermones prudentiae, uersutiasque uerborum,
     parabolas et obscurum sermonem, dicta sapientium et aenigmata
     quae proprie dialecticorum et philosophorum sunt. Sic et Paulus
     apostolus Epimenidis poetae abusus uersiculo est, scribens ad
     Titum: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, gentres pigri.
     In alia quoque epistola Menandri ponit senarium: Corrumpunt mores
     bonos confabulationes malae. Et apud Athenienses in Martis curia
     disputans Aratum testem uocat: Ipsius enim et genus sumus. Parum
     hoc est. Ductor Christiani excercitus et orator inuictus, pro
     Christo causam agens, etiam inscriptionem fortuitam arae torquet
     in argumentum fidei. Didicerat enim a uero Dauid extorquere de
     manibus hostium gladium et Goliae superbissimi caput proprio
     mucrone truncare. Legerat in Deuteronomio mulieris captiuae
     radendum caput, supercilia, omnes pilos et ungues corporis
     amputandos, et sic eam habendam coniugio.  Quid ergo mirum si et
     ego sapientiam saecularem propter eloquii uenustatem et membrorum
     pulchritudinem de ancilla atque captiua Israelitam facere cupio?
     Si quid in ea mortuum est idololatriae, uoluptatis, erroris,
     libidinum, uel praecido uel rado, et mixtus purissimo corpori
     uernaculos ex ea genero Domino.

[2.3] Item:

     Cyprianus, uir eloquentia pollens et martyrio, Formiano narrante
     mordetur cur Aduersus Demetrianum scribens testimoniis usus sit
     prophetarum et apostolorum quae ille ficta et commentitia esse
     ducebat, et non potius philosophorum ac poetarum quorum
     auctoritati ut ethnicus contraire non poterat.

Item:

     Iosephus duos libros scribit Contra Appionem Alexandrinum, et
     tanta saecularium profert testimonia, ut mihi miraculum subeat
     quomodo uir Hebraeus, ab infantia sacris litteris eruditus,
     cunctam Graecorum bibliothecam euoluerit.

Item:

     Exstant et Iuliani Africani libri et Theodori, uiri apostolicorum
     signorum atque uirtutum et Dionysii Alexandrini episcopi,
     Anatolii quoque, Phamphili Pirii, Luciani, Malchionis, Eusebii
     Caesariensis episcopi

et caeterorum, qui omnes in tantum philosophorum doctrinis atque
sententiis suos relerserunt libros, ut nescias quid in illis primum
admirari debeas, eruditionem an scientiam scripturarum.

[2.4] Idem, Ad Vigilantium presbyterium:

     Eadem absenti significo quae praesenti quoque locutus sum me ita
     Origenem legisse uel legere ut Apollinarem, ut caeteros
     tractatores quorum in quibusdam libros ecclesia non recipit. Quia
     operis mei est et studii multos legere, ut ex plurimis diuersos
     flores carpam, non tam probaturus omnia quam quae bona sunt
     electurus, assumo multos in manu, ut a multis multa cognoscam
     secundum quod scriptum est: Osnnia legentes, quod bonum est
     retinentes. Unde satis miror te uoluisse Origenis mihi obucere
     dogmata. Origenes haereticus? Quid ad me qui illum in plerisque
     haereticum non nego! Errauit de resurrectione corporis, de
     animarum statu, de diaboli paenitentia, et quod his maius est,
     Filium et Spiritum Sanctum in Commentariis Isaiae seraphim esse
     testatus est.

Item:

     Neque enim ita debemus bona eius recipere, ut mala quoque
     suscipere cogamur. Si igitur quae bona sunt transtuli, et mala
     uel amputaui uel tacui uel correxi, arguendus sum cur non per me
     Latini bona eius habeant et ignorent mala? Si hoc crimen est,
     arguatur confessor Hilarius qui Psalmorum interpretationem et
     Homilias in Iob ex libris eius transtulit, sit in culpa
     Vercellensis Eusebius qui omnium Psalmorum commentarios haeretici
     hominis uertit in nostrum eloquium, licet haeretica
     praetermittens.

[2.5] Haec quidem Hieronymus aduersus eorum calumnias reddit qui ob id
Catholicos tractatores reprehendendos autumant, quod suis scriptis
infidelium testimonia uel dicta inserere praesumunt, quasi eis
auctoritatem tribuant qui nulla digni sunt auctoritate et quasi
maculare sacras sententias possit ueritas per infideles prolata.
Nouerat quippe uir discretissimus grana in paleis et margaritam
caeterisque quandoque pretiosiorem in sterquilinio deprehendere --
quam in ornamento regio tamquam sapiens aurifaber ualeat componere.
Tenebat certissime et dona Dei per quemcumque malum contaminari non
posse nec diuina sacramenta contactu prauorum inquinari, cum aut in
nomine Trinitatis infideles baptizant aut pessimi quique uerba diuina
praedicant, aut prophetias loquuntur et nonnumquam miracula faciunt.
Quaecumque enim bona sint, a Deo esse necesse est nec ea quorumlibet
malitia contaminari potest.

[2.6] Unde nec prophetiam Balaam gentilis atque arioli sacra
reprobauit auctoritas, qua postmodum Magi primitiae gentium incitati
creduntur ut, noua apparente stella, nouum statim regem quaererent.
Nec Sibyllae uel Vergilii uaticinia spiritualis doctor Augustinus
sanctorum prophetiis inserere timuit, attendens illud Apostoli:

     Et nemo potest dicere 'Dominus Iesus' nisi in Spiritu Sancto.

Nec prophetiam Caiphae commendare euangelista ueritus est dicens:

     Hoc autem a semetipso non dixit, sed cum esset pontifex anni
     illius prophetauit.

Nec ipsorum daemonum testimonia Euangelium reticuit, cum ad eorum
expulsionem, Domino ueniente, eum Iesum Christum seu Filium Dei
inclamarent ac confiterentur. Quippe cuius uirtutem, siue nascentis
seu morientis, siue resurgentis uel ascendentis aut miracula
facientis, ipsa etiam insensibilia quodammodo sensisse, ut ei
testimonium suo modo praeberent, beatus perhibet Gregorius, angelis
quidem et stella statim in ortu ipsius apparentibus, in morte uero
sole obscurato, petris et uelo templi scissis, et monumentis apertis
sanctorum resurgentium multisque apparentium; in resurrectione terrae
motu facto cum uisione angelorum, et in ascensione nube eum
suscipiente, et caetera. Cuius quoque potentiam atque sapientiam
uniuersus mundi ornatus annuntiare non cessat ac praedicare et suo
modo laudare et commendare, ex ipsa sui mirabili compositione ac
dispositione. Unde Apostolus:

     Inuisibilia, inquit, ipsius a creatura mundi, per ea quae facta
     sunt, intellecta conspicisutur. Sempiterna quoque eius uirtus et
     diuinitas etc.

[2.7] Hinc et psalmista insensibilium quoque creaturarum laudibus
applaudens, omnes pariter ad laudes Dei creaturas inuitat, quasi ex
omnibus optime conditis laudes Dei a nobis exigat qui pro nobis in
mundo condidit uniuersa. Unde et a summit at e caeli et sublimitate
angelorum exorsus, usque ad dracones et serpentes atque omnes abyssos
diuinas extendit laudes, cum dixerit:

     Laudate Dominum de terra, dracones et omnes abyssi

et iterum:

     Serpentes et uolucres pennatae.

Qui nec aliqua reptilia praetermisit alibi dicens:

     Laudent illum caeli et terra, mare et omnia reptilia in eis.

[2.8] Legimus etiam in Vita Pauli eremitae a beato scripta Hieronymo,
satyrum beato Antonio apparuisse, qui aduentum Saluatoris protestans
ait sancto uiro:

     Legatione fungor gregis mei. Precamur ut pro nobis communem Deum
     depreceris quem in salutem mundi olim uenisse cognoscimus et in
     uniuersam terram exiut sonus eius.

Cuius quidem, satyri uidelicet, confessionem ac testimonium de Christo
longaeuus uiator admirans, et gauisus quod etiam monstra Christum
praedicarent ac uehementer indignatus super duritia et caecitate
Alexandriae, baculo statim humum percutiens aiebat:

     Vae tibi, Alexandria, quae pro Deo portenta ueneraris! Quid nunc
     dicturi estis? Bestiae loquuntur Christum!

ac si aperte clamet dicens:

     conterat impudentiam uestram saltem confessio monstrorum.

[2.9] Quae quidem confessio tanto fortasse mirabilius gloriam atque
potentiam Dei praedicat quanto maiori miraculo est habenda, et tanto
uerior eius assertio uidetur quanto a doctrina hominum remotior et
tota suggestioni Sancti Spiritus imputanda. Unde et uerba asinae
Balaam et uoces in aere factae, sicut de baptizato uel transfigurato
Domino legimus, cum aliquid adstantibus annuntiauerunt, tanto facilius
ad fidem auditores commouebant quanto mirabiliores omnibus apparebant.
Quod de philosophis quoque uel quibuscumque gentilibus, quantumuis
infidelibus seu nostrae fidei inimicis, manifesta docetur ratione. Quo
enim fidei nostrae magis essent aduersi, minus in laude eius
inuenirentur suspecti; et probabilius in laude cuiuslibet testimonium
est inimici quam amici, sicut e conuerso in crimine. Unde et cum
Iosephi Iudaei testimonium de Christo uel de sanctis eius legimus
plurimum ad fidem in eo commouemur; et cum audimus Philonem Iudaeum
uitam monasteriorum Aegypti probasse atque commendasse, plus nobis
fortasse satisfacit quam si aliquis noster eam commendaret. Unde et
utrique inter illustres uiros a beato Hieronymo connumerari ac scribi
meruerunt.

[2.10] Quid etiam magis necessarium ad defensionem fidei nostrae quam
ut aduersus omnium infidelium importunitatem ex ipsis habeamus, per
quod ipsos refellamus? -- ut si nos impetunt philosophi, per ipsos
conuincantur doctores suos atque philosophos, et si nos impetunt
haeretici, aliquibus sacrae Paginae testimoniis refellantur, atque
ita, iuxta Apostolum:

     Omne os obstruatur et subditus fiat omnis mundus Deo.

Quis etiam haereticos longe deteriores esse philosophis et quibuslibet
gentibus ignoret? Iuxta namque Petri apostoli assertionem:

     Melius esset eis non nosse uiam ueritatis quam post agnitam retro
     abire.

[2.11] Si ergo propter infidelitatem gentilium hi qui aliquibus eorum
testimoniis uel dictis nituntur arguendi sunt, multo amplius illi qui
Origenis, tot et tantis haeresibus irretiti, expositiones atque
sententias tam studiose ad nostram transtulerunt atque induxerunt
aedificationem, cum ex infidelitate damnabiliores omnibus, ut dictum
est, constet esse haereticos. Cuius quidem innumeras ac supra modum
abominandas haereses silentio deperire non sustinuerunt, quasi et in
his retractandis aliquam praeuiderent utilitatem, ac si ab eis
assignatis atque damnatis caeteri facilius sibi prouiderent, aut
quibus eas rationibus dissoluerent, si quis in eis illaquearetur,
addiscerent. Unde et beatus Hieronymus Epistolam ad Auitum presbyterum
direxit, ut haeretica illa quae in libris Periarches Origenes innumera
posuerat ex parte manifestat.

[2.12] Quis etiam me pro testimoniis philosophorum inductis recte
arguat, nisi et in culpam mecum sanctos doctores in hoc ipso trahat?
Quae enim superius ex philosophis collegi testimonia, non ex eorum
scriptis -- quae numquam uidi -- immo ex libris beati Augustini
collegi. Numquid et Apostolum arguere praesument, qui, ut ait ipse
Augustinus in VIII De ciuitate Dei:

     Atheniensibus loquens, cum rem magnam de Deo dixisset et quae a
     paucis posset intelligi, quod in illo uiuimus, mouentur et sumus,
     adiecit: sicut et uestri quidam dixerunt,

ipsorum uidelicet philosophorum, quorum studiis gloriosa illa ciuitas
exstiterat, testimonium ad persuasionem inducens. De quibus, ut in
eodem ipse Augustinus praemiserit, ad Romanos scribens ait:

     Quia quod notum est Dei manifestum est in illis. Deus enim illis
     manifestauit. Inuisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea
     quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. Sempiterna quoque eius
     uirtus ac diuinitas etc.

[2.13] Ex quibus aperte Apostolus docet eis quoque mysterium
Trinitatis fuisse reuelatum. Quod enim dictum est inuisibilia Dei eis
fuisse reuelata, ad personam Spiritus non incongrue applicatur, qui
hoc ipso quod 'Spiritus' dicitur, ex ipso nomine 'inuisibilis'
insinuatur. Et quia ipse donum Dei uocatur, et secundum septiformem
gratiam multiplex et septem spiritus quasi septem dona nonnumquam
dicitur, non incongrue dictum est pluraliter inuisibilia Dei, hoc est
Spiritum eius septiformis gratiae donorum distributorum. Verbum autem
Patris Christum Dominum, Dei uirtutem et Dei sapientiam Apostolus
clamat. Unde et hoc loco cum dicitur:

     Sempiterna quoque Dei uirtus

persona Filii exprimitur. Ubi et cum subditur et diginitas, quia, ut
supra meminimus, maxime nomine 'dei' uel 'domini' potestatis maiestas
exprimitur, persona quoque Patris expressa est.

[2.14] Quod si adhuc nec ipsius Apostoli nec sanctorum patrum
auctoritas mihi satis suffragari uidetur, nec ea quoque quam supra
praetendimus ratio, quod in praesenti uidelicet opere maxime aduersus
philosophorum discipulos agimus qui nos philosophicis impetunt
rationibus, quorum et penitus auctoritate ipsi nituntur -- superest ut
hostilis militiae iacula pluribus retundamus rationibus et per singula
eorum respondentes obiectis, eorum compescamus latratus, ne quod ad
fidei nostrae defensionem sincera conscripsimus intentione, inde eorum
inuida siue erronea criminatione uilescat fidelibus unde magis
infestum patet infidelibus. Et quoniam infidelitatis philosophos
utpote gentiles arguunt, omnemque eis quasi damnatis per hoc fidei
auctoritatem adimunt, in hoc nostra plurimum intendat defensio in quo
tota eorum nititur impugnatio.

[2.15] Gentiles fortasse natione, non fide, omnes fuerunt philosophi,
sicut de Iob et amicis eius dicitur. Quomodo enim infidelitati ac
damnationi eos omnes deputauerimus, quibus, Apostolo quoque
attestante, Deus ipse fidei suae arcana ac profunda Trinitatis
mysteria reuelauit, et mirae eorum uirtutes et opera a sanctis quoque
doctoribus praedicantur, quamuis eorum nonnullos per elationem
excaecatos atque ad idololatriam et ignominiosam uitam deuolutos esse
idem perhibeat Apostolus, sicut de Salomone ipso legimus et de multis
contigit fidelibus? Quis etiam asserat nullis eorum fidem
incarnationis reuelatam esse, sicut et Sibyllae, licet haec in eorum
scriptis non uideatur expressa, quae neque a Iob et nonnullis
prophetarum aperte praedicatur, cum et septuaginta interpretes, legem
ethnicis transferentes, omnia fere fidei arcana tacuerunt quae forte
rudi populo reuelata magis scandali offensionem parerent quam
aedificationem?

[2.16] Quod si ad allegoriam dicta quoque philosophorum accipi fas
esset, quis non conuenienter ad mysterium redemptionis mundi
animaduertat deflectendum esse, quod Plato asserit Deum in ipsa mundi
compositione duas longitudines in speciem chi Graecae litterae sibi
inuicem applicuisse curuasseque in orbem, ut ipsum mundi perficeret
globum? -- quasi mystice perhibeat uniuersorum hominum salutem, quam
ipsius mundi ueram intelligimus constitutionem, in ipsa dominicae
crucis passione consummatam fuisse.

[2.17] Quid si sacramenta non susceperunt qui ante aduentum Saluatoris
exstiterunt, cum neque de Iob gentili id credere cogamur, nec ita lex
omnibus data uideatur sicut Euangelium fuit, sed soli Israeli qui
solus ex omnibus populis primo uocatus est, lege accepta, ut non ita
generalis intelligatur legis institutio sicut est Euangelium, aut
prima uocatio sicut est secunda?

[2.18] Unde Moyses capitulo Deuteronomii XV ad Israel dicit:

     Interroga de diebus antiquis ex die quo creauit Deus hominem, si
     facta est aliquando huiuscemodi res, ut audiret populus uocem Dei
     loquentis de medio ignis, sicut tu audisti et uidisti, si fecit
     Deus, ut ingrederetur et tolleret sibi gentem de medio nationum
     per signa atque portenta, uidentibus oculis tuis, ut scires
     quoniam ipse est Deus et non est alius. De caelo te fecit audire
     uocem suam, ut doceret te quia dilexit patres tuos et elegit
     semen eorum post eos.

Item idem capitulo XXIII:

     Populus sanctus es Domino Deo tuo. Te elegit Dominus Deus tuus,
     ut sis ei populus peculiaris de cunctis populis quasi sunt super
     terram, etc.

Hinc et illud psalmistae:

     Non fecit taliter omni nationi et iudicia sua non manifestauit
     eis.

[2.19] Nulla itaque ratione cogendi uidemur, ut de salute talium
diffidamus gentilium qui ante aduentum redemptoris nullo legis scripto
instructi,

     Naturaliter, iuxta Apostolum, ea quae legis sunt facientes ipsi
     sibi lex erant qui ostendebant opus legis scriptum in codibus
     suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum.

[2.20] Sic namque scriptum est in epistola ad Romanos:

     Non enim auditores legis iusti sunt apud Deum, sed factores legis
     iustificabuntur. Cum enim gentes quae legem non habent,
     naturaliter quae legis sunt faciunt, eiusmodi legem non habentes,
     ipsi sibi sunt lex qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus
     suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum.

Et post aliqua:

     Arbitramur enim iustificari hominem per fidem sine operibus
     legis. An Iudaeorum Deus tantum? Nonne et gentium? immo et
     gentium, quoniam quidem uxus Deus qui iustificat circumcisionem
     ex fide et praeputium per fidens.

Item:

     Quid enim Scriptura dicit? Credidit Abraham Deo et reputatum est
     illi ad iustitiam.

Et rursum:

     Dicimus quoniam reputata est Abrahae fides ad iustitiam. Quomodo
     reputata est? in circumcisione an in praeputio? Non in
     circumcisione sed in praeputio: Et signum accepit circumcisionis
     signaculum iustitiae fidei quae est in praeputio, ut sit pater
     omnium credentium per praeputium.

Et iterum:

     Si enim qui ex lege haeredes sunt, exiosanita est: fides, abulita
     est promissio. Lex enim iram operatur. Ubi enim non est lex, nec
     praeuaricatio.

Et in sequentibus:

     Peccatum, inquit, non cognoui nisi per legem, nam concupiscentiam
     nesciebam nisi lex diceret: non concllpisces. Occasione uero
     accepta, peccatnm per mandatum operatum est in me omnem
     concupiscentiam. Sine lege enim peccatum mortuum erat, ego autem
     uidebam sine lege aliquando. Sed cum uenisset mandatum peccatum
     reuixit, ego autem mortuus sum, et inuentum est mihi mandatum
     quod erat ad uitam hoc esse ad mortem, ut fiat supra modum
     peccans peccatum per mandatum.

[2.21] Ex quibus quidem uerbis Apostoli aperte monstratur iustitiam a
naturali lege incepisse, et omnino sine lege scripta per fidem homines
iustificatos esse. Ubi etiam adnectitur quam facile ad grauissima
peccata post legis scriptae prohibitiones inclinarentur homines, iuxta
illud poeticum:

     Nitimur in uetitum semper cupimusque negata.

[2.22] An forte inquies non posse cassari illud circumcisionis
decretum postquam datum fuit Abrahae primum:

     Masculus cuius praeputii caro circumcisa non fuerit, delebitur
     anima illa de populo suo quia pactum meum irritum fecit.

Sed si diligenter consideremus praecedentia, inueniemus hoc nonnisi
Abrahae et semini eius fuisse iniunctum, hoc est his qui de Isaac, non
de Ismael egressuri erant. Unde et Abrahae dictum est:

     In Isaac uocabitur tibi semen.

Legimus etiam in utero sanctificatos esse Ieremiam et Iohannem
antequam corporalia perciperent sacramenta. Absit itaque ut ita
generale esse profiteamur sacramentum circumcisionis sicut et
baptismi, sed, iuxta Ambrosium, potiora semper dicamus et perfectiora
sacramenta ecclesiae quam synagogae, cum haec omnibus, illa
quibusdam, ut dictum est, data sint, et sine his iam nulla remissio
uel sanctificatio speranda sit.

[2.23] Haec idcirco induximus, ne quis post legem etiam datam usque ad
aduentum Christi de salute fidelium gentilium desperet, si sine
perceptione sacramentorum sobrie ac iuste uixerunt. Inter quos quidem
philosophi tam uita quam doctrina claruisse noscuntur.

[2.24] Quanta uero abstinentia, quanta continentia, quantis uirtutibus
non solum philosophos, uerum et saeculares atque illiteratos homines
lex naturalis amorque ipse honestatis olim sublimauerit, multorum
didicimus testimoniis. Quos nonnumquam ad increpationem negligentiae
nostrae sancti quoque doctores sicut et beatum Iob inducere
curauerunt, et utrumque eorum sexum quasi in exemplum imitandae
religionis impudentiae nostrae praeponere, qui utriusque Testamenti
paginis et innumeris sanctorum scriptis instructi, per omnia
deteriores existimus, cum nec sic obtemperare uolumus qui, et iuxta
Gregorium, una cum beato Iob illud nobis improperant propheticum:

     Erubesce, Sidon, ait mare.

[2.25] Unde et bene Dominus, ante scriptae legis traditionem uel
miraculorum suorum exhibitionem, quosdam in utroque ,exu nobis
uirtutibus imitandos praemisit, tum ut per eos nostra inexcusabilis
appareat negligentia, tum etiam ut obedientium maior conseruetur
humilitas, si post tot documenta tam miraculorum quam scriptorum, post
tot exempla sanctorum aliqua bona habeamus opera -- cum illi sine
scripto legis, sine admonitione praedicationis, tantis uirtutibus,
tanta etiam morum disciplina claruerint tamque constanti animo in
reprehensione uitiorum praestiterint, ut pro ueritatis defensione
mortem nonnulli subierint. -- Quam iam per singula subiectis
testimoniis et exemplis confirmemus.

[2.26] Fidem itaque, ut diximus, philosophi praedicant et
immortalitatem animae tradunt futuramque pro meritis retributionem
animarum, siue ad poenam siue ad gloriam. Unde et ad bona nos maxime
cohortantur opera, spe uidelicet caelestis beatitudinis et
comminatione infernalis suppliciu. De quibus plura Macrobius loquitur.
Hinc et Hieronymus, Ad Heliodorum episcopum in epitaphio Nepotiani:

     Taceo, inquit, de Graecis, Hebraeis et Latinis, quas nationes
     crucis suae titulo Dominus dedicauit, immortalem animam et post
     dissolutionem corporis subsistentem -- quod Pythagoras somniauit,
     Democritus credidit, in consolationem damnationis suae Socrates
     disputauit in carcere.

Qui etiam quantis claruerint uirtutibus, ipsa eorum tam uita quam
doctrina perhibet.

[2.27] Qui nequaquam, ut arbitror, tam diligenter uirtutes
describerent, dum moralia tradunt instituta, nisi eas in se ipsis
certis cognoscerent experimentis. Quas quidem descriptiones uirtutum
sancti etiam doctores ab ipsis assumere non sunt dedignati, cum aut
iustitiam aut fortitudinem aut caeteras uirtutes eis nobis exprimant
uerbis, quasi et ipsos Spiritu eodem locutos fuisse non ambigant.
Quorum quidem unus, cum honestatis formam traderet, egregie ait:

     Oderunt peccare boni uirtutis amore

ac si aperte doceat a turpitudine uitiorum magis abstinendum ipsius
'uirtutis amore', quae dicitur honestas, quam supplicii timore, quo
ingrati coercentur serui.

[2.28] Quod si id minus uidetur esse ad meritum saluationis quod
dicitur 'amore uirtutis', et non potius 'amore Dei', ac si uirtutem
uel aliquod bonum opus habere possimus quod non secundum ipsum Deum ac
propter ipsum sit -- facile est et hoc apud philosophos reperiri, qui
summum bonum, quod Deus est, omnium tam principium, id est origin em
et causam efficientem, quam finem, id est finalem causam constituunt,
ut omnia scilicet bona amore ipsius fiant cuius ex dono proueniunt.
Unde ipsum alpha et omega, hoc est principium et finem, recte
nominamus, a quo sunt omnia et propter quem omnia.

[2.29] Hunc Plato optimum et ineffabilem omnium naturarum conditorem
asserit, qui cum omnia possit et ab eo longe relegata sit omnis
inuidia, omnia tam bona condidit quantum singulorum natura
permittebat, uel ipse ordo et concinnitas rerum postulabat. Dixit et
Moyses omnia a Deo ualde bona, esse facta. Sed plus aliquantulum
laudis diuinae bonitati Plato assignare uidetur, cum tam bona facta
dicit singula quantum eorum natura permittebat uel opportunum erat.
Ubi etiam adiecit ipsam Dei uoluntatem recte omnium creatarum rerum
causam arbitrari, ac si omnia ideo facta atque optime facta
intelligat, quia optimus artifex ita facienda decreuit, cuius ad omnia
sufficit uoluntas quae nullatenus cassa esse potest. Hic autem cum de
Deo loquens sic praemisisset:

     Itaque consequenter cuncta sui similia, prout cuiusque natura
     poterat esse capax beatitudinis, effici uoluit

adiecit statim atque ait:

     Quam quidem uoluntatem Dei originem rerum certissimam si quis
     ponat, recte eum putare consentiam.

[2.30] Quem et beatus secutus Augustinus in Enchiridion capitulo XI:

Satis est, inquit, Christiano rerum creatarum causam nonnisi credere
bonitatem creatoris, qui est Deus unus, nullamque esse naturam quae
non aut ipse sit aut ab ipso.

[2.31] Hanc etiam causam et magister ipsius, Socrates, assignatam
reliquerat, ut uidelicet omnium factarum naturarum causae penes ipsius
creatoris incommutabilem uoluntatem incommutabiliter permaneant ac
stabiliter uiuant, secundum quod dictum est:

     Quod factum est in ipso uita erat.

Ubi etiam et de inquirendis causis ac primordius rerum apud physicam
disciplinam Socratica sanxit auctoritas nullam adipisci nos posse
certitudinem, nisi illuc contemplatione mentis conscendamus, ubi
causae omnium, ut dictum est, incommutabiliter fixae manent, in ipsa
scilicet uoluntate creatoris. Quo nec posse conscendi perhibet nisi
mente a uitiis purgata, iuxta illud Veritatis:

     Beati mundo corde quoniam ipsi Deum uidebunt.

Unde et propter ipsam quoque physicae uel cuiuslibet philosophiae
perceptionem, quae nonnisi in discussione occultarum causarum
consistunt, primum purgandae bonis moribus uitae censebat instandum,
ac si ethicam in omni philosophia primum praefigeret gradum, ut quos
amore Dei ad uitae honestatem allicere non posset, saltem cupiditate
philosophiae aliquatenus ad hoc eos initiaret.

[2.32] Quem quidem Augustinus in VIII De ciuitate Dei talibus digne
effert praeconiis:

     Socrates, magister Platonis, uniuersam philosophiam ad
     corrigendos componendosque morcs flexisse permemoratur. Hic
     animum intendit ad hoc quod esset beatae uitae necessarium,
     propter quam unam omnium philosophorum inuigilasse ac laborasse
     uidetur industria. Nolebat immundos terrenis cupiditatibus animos
     se [extendere] in diuina conari. Quandoquidem ab eis causas rerum
     uidebat inquiri, quas primas atque summas nonnisi in unius ueri
     ac summi Dei uoluntate esse credebat. Unde non eas putabat nisi
     mandata mente posse comprehendi; et ideo purgandae bonis moribus
     uitae censebat instandum ut, deprimentibus libidinibus
     exoneratus, animus naturali uigore in aeterna se attolleret
     naturamque incorporei atque immutabilis luminis, ubi causae
     omnium factarum naturarum stabiliter uiuunt, intelligentiae
     puritate conspiceret.

[2.33] Et post pauca:

     Socrates, inquit, reliquit plurimos suae philosophiae sectatores,
     quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium
     disceptatione uersari, ubi agitur de summo bono, sine quo fieri
     beatus nullus potest.

[2.34] Ubi quidem et de Platonica disciplina quam diligenter Deum
inuestigauerit et ipsum summum bonum esse definierit, in quo tota
beatitudinis summa consistit, et quam recte philosophari
determinauerit amare Deum, ut omnium quoque bonorum finem amorem Dei
constituat, placet nunc subinferre ex eodem, scilicet VIII De ciuitate
Dei:

     Fortassis, inquit, qui Platonem caeteris philosophis gentium
     longe recteque praelatum acutius atque subtilius intellexisse ac
     secuti laudantur, aliquid tale de eo sentiunt, ut in illo ins
     ueniatur et causa subsistendi et ratio intelligendi et ordo
     uiuendi; quorum trium unum ad naturalem, alterum ad rationalem,
     tertium ad moralem intellexit pertinere. Si enim homo ita est
     creatus, ut per id quod in eo praecellit, attingat ad illud quod
     cuncta praecellit, id est unum, uerum, optimum Deum, sine quo
     nulla natura subsistit, nulla doctrina instruit, nullus usus
     expedit -- ipse quaeratur ubi nobis secura sunt omnia, ipse
     cernatur ubi nobis certa sunt omnia, ipse diligatur ubi nobis
     recta sunt omnia. Si ergo Plato Dei huius imitatorem, cognitorem,
     amatorem dixit esse sapientem cuius participatione fit beatus,
     quid opus est excutere caeteros?

Item:

     Viderunt ergo isti philosophi, quos caeteris non immerito fama
     atque gratia praelatos uidemus, nullum corpus esse Deum. Et ideo
     cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum. Viderunt quidquid
     mutabile est non esse summum Deum, et ideo, animam omnem
     mutabilesque omnes spiritus transcenderunt quaerentes summzlm
     Deum.

[2.35] Item, de philosophis:

     Hi uero, quos merito caeteris anteponimus, discreuerunt ea quae
     mente conspiciuntur ab his quae sensibus attinguntur, nec
     sensibus adimentes quod possunt, nec eis dantes ultra quam
     possunt. Lumen autem mentium esse dixerunt, ad discernenda omnia,
     Deum a quo facta sunt omnia.  Reliqua est pars moralis quam
     Graeco uocabulo dicunt ethicam, ubi quaeritur de summo bono quo
     referentes omnia quae agimus, quod non propter aliud sed propter
     se ipsum appetentes idque adipiscentes, nihil quo beati simus
     ulterius requiramus. Ideo quippe et finis est dictus quia propter
     hunc caetera uolumus, ipsum autem nonnisi propter ipsum.

Item:

     Nunc satis commemorare Platonem determinasse finem boni esse
     propter uirtutem uiuere, et ei soli euenire posse qui notitiam
     Dei habeat et imitationem, nec esse aliam ob causam beatum.
     Ideoque non dubitat hoc esse philosophari, amare Deum. Unde
     colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae, id est
     philosophum, cum Deo frui ceperit.  Quisquis ergo fruitur eo quod
     amat uerumque et summum bonum amat, quia eum beatum nisi
     miserrimus negat?

[2.36] Ipsius quoque Platonis documento didicimus ex ipsis etiam
philosophiae studius et inuestigatione rationum ueri, philosophos ut
Deo placeant intendere. A quo quidem praemissa prece in quibuslibet
rationibus, ut ueritatem percipere ac disserere possent atque hinc
etiam ipsi placere supplici obsecratione postulabant, in tantum ut eos
omnes pro furiosis et inexpiandis haberent qui in omnibus recte
agendis diuinam non inuocent opem. Ex quo plurimum et eorum intentio
manifestatur et humilitas commendatur, cum et propter Deum omnia recte
agi uelint, ut hinc ei scilicet placeatur et ei omnia tribuant bona a
quo postulant uniuersa.

[2.37] Hinc est illud Platonis, ubi introducta Socratis et Timaei
persona scriptum est:

     Socrates: Ergo age, Timaee, deliba coeptum, uocata ut mos est in
     auxilium diuinitate. Timaeus: Vere, mi Socrate, nam cum omnibus
     mos sit et quasi quaedam religio, qui de maximis uel de minimis
     rebus acturi aliquid sunt, praecari ad auxilium diuinitatem,
     quanto nos aequius est, qui uniuersitatis naturae substantiaeque
     rationem praestituri sumus, inuocare diuinam opem, nisi plane
     saeuo quodam furore atque implacabili raptemur amentia? Sit ergo
     meis precibus comprehensum, maxime quidem ut ea dicantur a nobis
     quae placeant Deo, tum ut nobis quoque ipsis consequenter
     propositoque operi decenter profemur.

[2.38] Quis etiam illam Pythagorae non satis admiretur humilitatem
quod se more antiquorum non sustinuerit appellari 'sophum', hoc est
sapientem, sed magis 'philosophum', hoc est amatorem sapientiae, quasi
non in homine, sed in solo Deo uere sapientiam dici praedicaret, cuius
se participationem desiderare potiusquam habere profiteretur? Hinc est
illud Augustini in VIII De ciuitate Dei:

     Duo philosophorum genera traduntur: unum Italicum, ex parte
     Italiae quae quondam magna Graecia nuncupata est, alterum
     Ionicum, in eis terris ubi et nunc Graecia nominatur. Italicum
     genus auctorem habuit Pythagoram Samium, a quo et fertur ipsum
     philosophiae nomen exortum.  Nam cum antea 'sapientes'
     appellarentur qui modo quodam laudabilis uitae aliis praestare
     uidebantur, iste interrogatus quid profiteretur, 'philosophum' se
     esse respondit, id est studiosum uel amatorem sapientiae quoniam
     'sapientem' profiteri arrogantissimum uidebatur.

Huic profecto minime necessaria uidebatur illa Veritatis admonitio:

     Ne uocemini magistri. Unus est enim magister uester qui in caelis
     est.

Minus quippe ei esset sapientis nomen quam magistri sibi arrogare.

[2.39] Notanda uero sunt ipsa Augustini uerba quibus 'sophum' siue
'philosophum' solere appellari dicit, ex laude uitae potius quam
scientiae. Sic enim nunc ait:

     Qui modo quodam laudabilis uitae aliis praestare uidebantur.

Unde et Boethius in editione secunda Super Porphyrium philosophiam
describens dicit:

     Philosophia est rerum humanarum diuinarumque cognitio, cum studio
     bene uiuendi coniuncta.

Et Isidorus, Etymologiarum libro VIII, capitulo sexto:

     Est, inquit, philosophus qui diuinarum et humanarum rerum
     scientiam habet, et omnem bene uiuendi tramitem tenet.

Non itaque aut 'sophus', id est sapiens, aut 'philosophus' dicebatur
ex quantacumque scientia, si deesset uitae munditia. Aliud quippe est
astutia siue calliditas in sola cognitione scientiae aliud sapientia
in rectitudine etiam uitae.

[2.40] Quam quidem sapientiam Tullius in Rhetorica eloquentiae
coniungendam dicit, ut prodesse ciuitatibus eloquentia uelit, secundum
quod 'orator' a Victorino describitur:

     Vir bonus, dicendi peritus etc.,

bonus quidem rectitudine sapientiae ut bene uelit, peritus scientiae
rhetoricae ut bene possit.

[2.41] Quem et beatus Hieronymus tamquam praeceptorem suum in
rhetorica secutus, in illa quam Ad Oceanum scribit epistola:

     Definiunt, inquit, rhetores oratorem qui sit 'uir bonus, dicendi
     peritus'. Ante uita, sic lingua irreprehensibilis quaeritur, ut
     doctus merito suscipiatur. Perdit enim auctoritatem dicendi cuius
     sermo opere destruitur.

[2.42] De hac quoque sapientia benignitatis seu bonitatis, qua
uidelicet dulce nobis sapit per desiderium quod recte capimus per
intellectum, Augustinus in Enchiridion capitulo primo loquitur dicens:

     In libro sancti Iob legitur quod ipsa sapientia dixerit homini:
     Ecce pietas est sapientia.

[2.43] Quod si post fidem ac moralem doctrinam philosophorum finemque
seu intentionem recte uiuendi ab eis assignatum, uitam quoque ipsorum
inspiciamus, et quam diligenter rei publicae statum instituerint atque
ipsorum ciuium simulque conuiuentium uitam ordinauerint, reperiemus
ipsorum tam uitam quam doctrinam maxime euangelicam seu apostolicam
perfectionem exprimere, et a religione Christiana eos nihil aut parum
recedere. Qui nobis tam rationibus morum quam nomine ipso iunctissimi
reperiuntur: nomine quidem cum nos a uera sophia, hoc est sapientia
Dei Patris quae Christus est, Christiani dicamur, uere in hoc dicendi
philosophi, si uere Christum diligimus; fide quoque et spe morumque et
honestatis rationibus secundum caritatis libertatem qui in gratia
uocati sumus, non secundum seruitutem Iudaicam ex timore poenarum et
ambitione terrenorum, non ex desiderio aeternorum, nobis plurimum
philosophos certum est assentire. Quibus, ut diximus, et fides
Trinitatis reuelata est et ab ipsis praedicata, et spes immortalitatis
animae et aeternae retributionis exspectata, pro qua mundum penitus
contemnere et terrenis omnibus abrenuntiare et se ipsos dura macerare
inedia non dubitauerunt, ponentes nobiscum amorem Dei finem et causam
omnium, ut supra satis meminimus.

[2.44] Hinc quidem facilius euangelica praedicatio a philosophis quam
a Iudaeis suscepta est, cum sibi eam maxime inuenirent affinem, nec
fortasse in aliquo dissonam, nisi forte in his quae ad incarnationis
uel sacramentorum uel resurrectionis mysteria pertinent. Si enim
diligenter moralia Euangelii praecepta consideremus, nihil ea aliud
quam reformationem legis naturalis inueniemus, quam secutos esse
philosophos constat -- cum lex magis figuralibus quam moralibus
nitatur mandatis, et exteriori potius iustitia quam interiori abundet.
Euangelium uero uirtutes ac uitia diligenter examinat, et secundum
animi intentionem omnia sicut et philosophi pensat. Unde cum tanta, ut
dictum est, euangelicae ac philosophicae doctrinae concordia pateat,
nonnulli Platonicorum, ut supra olim meminimus, in tantam proruperunt
blasphemiam ut Dominum Iesum omnes suas sententias a Platone accepisse
dicerent, quasi philosophus ipsam docuisset sophiam.

[2.45] Nunc autem, praeter diligentem uirtutum descriptionem a
philosophis datam, iuuat et eorum de actiuae uitae rectitudine
doctrinam inspicere, cum rectis rationibus uiuendi ciuitatum et eorum
rectorum instituerent uitam; deinde quantum ipsi quoque suis de
rectitudine uiuendi obtemperauerint dictis, uel amplius fecerint quam
aliis imponerent iuxta quod et de uera scriptum est sophia:

     Quae cepit Iesus facere et docere

ac si diceret: prius facere, postea docere. Instituerunt autem, iuxta
euangelicam praedicationem, tam coniugatorum quam rectorum quam
continentium uitam, cum et ciuitatibus quasi coniugatorum conuentibus
modum uitae assignauerunt, et quales ipsi rei publicae rectores esse
oporteret definierunt, et in se ipsis continentium atque abstinentium
uitam expresserunt, quam nunc clerici siue monachi profitentur.
Ciuitatum autern conuentus tanta proximi caritate iunxerunt, ut,
omnibus in commune redactis, nihil ciuitas nisi fraternitas uideretur,
et nihil aliud rectores ciuitatis quam rei publicae dispensatores
dicerentur, ut iam tunc illam primitiuae ecclesiae apostolicam
praesignarent uitam, de qua in Actibus apostolorum dicitur:

     Quia erant eis omnia communia, et nihil suum dicebat aliquis, sed
     unicuique distribuebatur prout opus erat.

Cuius nunc uitae se professores monachi dicunt, cum haec omnibus recte
conuiuentibus philosophi uiure assignauerint, iuxta illam de aequitate
caritatis regulam:

     Diliges proximum tuum tamquam teipsum.

[2.46] Quid etiam amplius omnem interdixit proprietatem et omnia in
commune redegit quam illud Socratis decretum in Timaeo Platonis
inductum, in quo uxores quoque communes fore instituit, ut nullus
proprios recognoscat liberos? Numquid hoc, fratres, ad aliquam
turpitudinem inclinandum est, ut tantam ac tam manifestam atque
abominabilem obscoenitatem tantus institueret philosophus, a quo totum
moralis disciplinae studium et inuestigatio summi boni sumpsit
exordium, cum non solum a philosophis, uerum et a poetis et ab omnibus
naturalis legis hominibus adulteria damnentur immo et a nonnullis
ardor libidinis in uxorem propriam adulterio deputetur?

[2.47] Unde Hieronymus, Contra Iouinianum libro I:

     Sextus in Sententiis: 'Adulter est, inquit, in suam uxorem amator
     ardentior. In aliena quippe uxore omnis amor turpis est, in sua
     nimius'. Sapiens uir iudicio debet amare coniugem, non affectu.
     Reget impetus uoluptatis, ne praeceps feratur in coitu. Nihil est
     fedius quam uxorem amare quasi adulteram. Certe qui dicunt se
     causa rei publicae et generis humani uxoribus iungi et liberos
     tollere, imitentur saltem pecudes, et, postquam uxoris uenter
     intumuerit, non perdant filios nec amatores uxoribus se
     exhibeant, sed maritos.

[2.48] Cum itaque Socrates uxores quoque publicandas esse instituerit,
de communitate quarum nihil omnino tenendum esse uidebatur, profecto
nihil penitus reliquit proprium, quod uidelicet ad communitatem non
reduceret. Uxores itaque uult communes esse secundum fructum, non
secundum usum, hoc est ad utilitatem ex eis percipiendam, non ad
uoluptatem in eis explendam, ut uidelicet tanta sit in omnibus caritas
propagata, ut unusquisque omnia quae habet, tam filios quam quaecumque
alia, nonnisi ad communem omnium utilitatem possidere appetat. Quod
diligenter ille attendebat de quo Valerius Maximus inter caetera
commemorat dicens:

     Aulus Fuluius filium suum prauo consilio amicitiam Catilinae
     secutum inque castra eius temerario impetu ruentem, medio itinere
     abstractum, supplicio mortis affecit, praefatus non se illum
     Catilinae aduersus patriam, sed patriae aduersus Catilinam
     genuisse.

Et hos fortasse omnes tales ueros rei publicae rectores intellexit,
qui ea scilicet quae possidere uidentur, non sibi, sed communi
deputant utilitati.

[2.49] Et haec quidem uere dicenda est 'res publica' cuius
administratio ad communem geritur utilitatem. Et hi uere dicendi sunt
'conciues' qui sic in unum tam corpore quam deuotione inhabitant, ut
in eis completum uidetur quod de perfectione primitiuae ecclesiae,
quam nunc monasteriorum conuentus imitantur, per psalmistam dicitur:

     Ecce quam bonum et quam iucundum habitare fratres in unum.

Et hic eorum unanimis conuictus recte 'ciuitas' est appellandus, ubi
par aequitatis censura unicuique quod suum est seruat, et in omnibus
aequa dispensatio tenetur, et prout cuique opus est et facultas
permittit, omnia dispensantur et ad unum exitum, hoc est ad communem
ciuitatis incolumitatem, omnia quae fiunt intenduntur, ut in omnibus
sine murmuratione sincera caritas conseruetur.

[2.5O] Unde Clemens, Ad Iacobum scribens, ubi in communi uiuendum
esse adhortaretur:

     Denique, inquit, Graecorum quidam sapientissimus

haec ita sciens esse ait:

     Sicut non potest aer diuidi neque splendor solis, ita nec
     reliqua, quae communiter in mundo hoc omnibus data sunt ad
     habendum, diuidi debere, sed habenda esse communia.

Alioquin non est in proximum caritas perfecta quae non quaerit quae
sua sunt, sed amici sui commoda.

[2.51] Ad hanc profecto aequitatis censuram illa ciuitatum definitio
spectat, de qua uerba Tullii Macrobius exponens ait:

     Illa autem definitione quid pressius potest esse, quid cautius de
     nomine ciuitatum quam 'Concilia, inquit, coetusque hominum iure
     sociati, quae ciuitates appellantur?

Secundum quam quidem definitionem, conuentus quilibet Christianae
religionis proprie 'ciuitates' dicendi sunt, et conciues proprie
'fratres', in Christo per gratiam renati. Unde et Veritas de societate
ecclesiae dicit:

     Non potest abscondi ciuitas supra montem posita.

Cui et illud in Ezechiele concinit de aedificio ciuitatis super
montem ostenso, atque illud psalmistae:

     Ierusalem quae aedificatur ut ciuitas.

[2.52] Ad hanc, credo, rei publicae communitatem cum nos adhortarentur
philosophi, egregie per naturalem iustitiam commendauerunt positiuam,
hoc est hanc quam ipsi ponere et statuere in conuentibus ciuitatum
ceperunt, et congrue, ad concordiam et communitatem hominum in terris,
concordiam superiorum et caelestium rerum quae communiter nostris
usibus deputatae sunt introduxerunt, ut cum omnes beneficium solis et
caeterorum communiter percipiamus, admoneamur ex his et nos ipsi nobis
inuicem communiter subuenire; et cum 'maior mundus' diuina
dispositione singulis suis partibus nobis subueniat, qui nec sibi ipsi
sed nobis factus est, ex hoc praecipue 'minor mundus', id est singuli
homines admoneantur mutuis sibi beneficiis subuenire et ad communem
omnia quae habemus utilitatem disponere, praecipue cum id ipsum Deus,
omnium remunerator, se apertissime uelle insinuet, caelestia quoque
omnia et uniuersa quae in mundo sunt, etiam insensibilia, omnium
nostrum usibus, ad quos et facta sunt, subiiciendo, sicut per
psalmistam de homine ad Deum dicitur his uerbis:

     Omnia subiecisti sub pedibus eius etc.

[2.53] Quantum etiam illud magnificandum est ac praedicandum, quod,
cum rectitudinem ciuilis honestatis Plato institueret, a uerbis quoque
inhonestis et fabulosis sicut et a turpibus factis [abstinendum]
prouidet, ut in nullo ciuitatis ordinationem labefactari permitteret.

[2.54] Unde cum ciuitatis recte ordinandae traderet institutionem,
poetas a ciuitatibus eiciendos esse decreuit, sicut in II De ciuitate
Dei beatus Augustinus his uerbis commemorat:

     An forte, inquit, Platoni potius palma danda est, qui cum ratione
     formaret qualis esse ciuitas debeat, tamquam aduersarios
     ueritatis poetas censuit urbe pellendos.

Item post aliqua:

     Qui (scilicet Plato) poetas ipsos uel pro arbitrio mentientes,
     uel hominibus miseris quasi deorum facta pessima imitanda
     proponentes, omnino in ciuitate bene instituta uiuere noluit

ac si aperte factis etiam ipsis illud iam praedicaret:

     Os quod mentitur occidit animam

atque illud Apostoli:

     Fornicatio et omnis immunditia nec nominetur in uobis, sicut
     decet sanctos, aut turpitudo aut stultiloquium aut scurrilitas
     quae ad rem non pertinent, etc.

[2.55] Quid etiam ipsa philosophia de poeticis aestimet musis et
quantum indignetur aliquem alumnum suum ad meretriculas illas umquam
diuertere, in ipso aditu libri Boethii De consolatione philosophiae,
diligenter exprimitur, ubi de ipsa ad consolandum philosophum
accedente, et inspiciente musas philosopho illi assistentes, ipsemet
ait philosophus:

Quae ubi poeticas musas uidit nostro assistentes toro fletibusque meis
uerba dictantes, commota paulisper ac toruis inflammata luminibus:
Quis, inquit, has scenicas meretriculas ad hunc aegrum permisit
accedere, quae dolores eius non modo ullis remediis fouerent, uerum
dulcibus insuper alerent uenenis? Hae sunt enim quae infructuosis
affectuum spinis uberem fructibus rationis segetem necant, hominumque
mentes assuefaciunt morbo, non liberant. At si quem profanum, ut uulgo
solitum uobis, blanditiae nostrae detraherent, minus moleste ferendum
putarem. Nihil quippe in eo nostrae operae laederent. Hunc uero
Eleaticis atque Academicis studiis innutritum. Sed ite potius,
Sirenae, usque ad exitium dulces meisque cum musis curandum
sanandumque relinquite. His ille chorus increpitus deiecit humi
maestior uultum confessusque rubore uerecundiam tristis excessit.

[2.56] Quanto etiam affectu subditam plebem rectores ciuitatum
amplectantur, ut eis magis per amorem adesse quam per dominium
praeesse recognoscant et se potius ministros quam dominos, certum
praefixerunt philosophi decretum, cum tales eos descripserunt qui
iuxta illud Tullii, pro libertate patriae non solum pugnare, uerum et
uitam ponere non formident certi de illa caelestis beatitudinis sede
quae Scipioni reuelata promittitur. De quo et nonnulla apud gentiles
ipsos in praesto nobis sunt exempla, qui propriae saluti suorum
sospitatem praeponerent et plus suos quam se ipsos se diligere
exhiberent. Quod in duobus Decus, quod in Platone, quod in multis
aliis mirari uehementer cogimur. Nam et illi pro salute suorum morti
se deuouisse et uiriliter eam sustinuisse referuntur, et hic siti
periclitans oblatam aquam suscipere recusauit et communi periculo
maluit cum suis occumbere quam se solum superstitem, haustu
refocillatum conseruare. Quod et dilectus Domino Dauid antea suae
indolis reliquerat exemplum.

[2.57] Erubescant ad haec huius temporis abbates quibus summae
religionis monasticae cura commissa est, erubescant, inquam, et
resipiscant, saltem gentilium exemplo commoniti, qui in oculis
fratrum, uilia pulmentorum pabula ruminantium, exquisita fercula ac
multiplicia impudenter deuorant.

[2.58] Attendant et Christiani principes quanto fortitudinis zelo
iustitiam gentis amplexae sint, et illud inter caetera Valerii Maximi
quasi prae oculis affixum semper in exemplo gerant, illud, inquam, de
quo scriptum est:

     Zaleucus, cum filius eius adulterii crimine damnatus secundum ius
     ab ipso statutum utroque oculo carere deberet, ac tota ciuitas in
     honorem patris poenam adolescentulo remitteret, aliquandiu
     repugnauit. Tandem populi precibus uictus, suo prius, deinde
     filii oculo eruto, utrique usum uidendi reliquit. Ita debitum
     supplicii modum legi reddidit.

Magnus in hoc filii amor, sed maior iustitiae exhibetur. Naturae
indulsit quantum potuit, sed tamen uirtus naturam superauit. Plus se
principem quam patrem profiteri uoluit.

[2.59] Quanta etiam pro ueritate ac fidelitate conseruanda
sustinuerint et quanto fortitudinis zelo libertatem animi sibi
uindicauerint, ille in exemplo praestat, qui, ne coniurationem in
supplicium tyrannum a se et consciis suis factam detegere cogi et
socios prodere posset, linguam sibi morsu uehementi praecisam, ipse in
os praedicti tyranni saeuientis exspuit. Sic et secundus Boethii De
consolatione philosophiae liber continet.

[2.60] Quod si, ad ipsorum philosophorum perfectionem uitae, rationis
nostrae examen subleuemus, summam in eis anachoretarum seu monachorum
mirabimur abstinentiam et contemplatiuae uitae celsitudinem. De quorum
quidem conuersione a saeculo ad solitariae uitae quietem, tum propter
illecebras saeculi fugientes, tum etiam pro desiderio diuinae
contemplationis uel philosophiae studio adipiscendae, multi posteris
scribere curauerunt.

[2.61] Unde et beatus Hieronymus in II Contra Iouinianum, ad
impudentiam illius Epicuraei haeretici conterendam, philosophorum
quoque ab illecebris saeculi conuersionem inducit dicens:

     Nos quorum conuersatio in caelis est, non ei debemur cui
     nascimur, sed cui renascimur. Esus carnium et potus uini
     uentrisque satietas, seminarium libidinis est. Unde et Comicus:
     'Sine Cerere', inquit, 'et Libero friget Venus'. Per quinque
     sensus quasi per quasdam fenestras uitiorum ad animam introitus
     est. Non potest metropolis et arx mentis capi, nisi per portas
     irruerit hostilis exercitus. Si circensibus quispiam delectatur,
     si athletarum certamine, si mobilitate histrionum, si formis
     mulierum, si splendore gemmarum, uestium, et caeteris huiusmodi,
     per oculorum fenestras animae capta libertas est, et impletur
     illud propheticum: Mors intrauit per fenestras nostras.

[2.62]

     Igitur cum per has portas quasi quidam perturbationum cunei ad
     arcem nostrae mentis intrauerint, ubi erit libertas? ubi
     fortitudo eius? ubi de Deo cogitatio? maxime cum tactus depingat
     sibi etiam praeteritas uoluptates et recordatione uitiorum cogat
     animam compati et quodammodo exercere quod non agit. His igitur
     rationibus inuitati, multi philosophorum reliquerunt frequentias
     urbium et hortulos suburbanos, ubi ager irriguus et arborum comae
     et susurrus auium fontis speculum, riuus murmurans et multae
     oculorum auriumque illecebrae, ne, per luxum et abundantiam
     copiarum, animae fortitudo mollesceret et eius pudicitia
     stupraretur. Inutile quippe est crebro uidere per quae aliquando
     captus sis, et eorum te experimento committere quibus difficulter
     careas. Nam et Pythagoraei huiuscemodi frequentiam declinantes,
     in solitudine et desertis locis habitare consueuerunt.  Platonici
     quoque et Stoici in templorum lucis et porticibus uersabantur, ut
     admoniti angustioris habitaculi sanctitate, nihil aliud quam de
     uirtutibus cogitarent. Sed et ipse Plato, cum diues esset et
     torum eius Diogenes lutatis pedibus conculcaret, ut posset uacare
     philosophiae elegit Academiam uillam ab urbe procul, non solum
     desertam sed pestilentem, ut cura et assiduitate morborum,
     libidinis impetus frangerentur discipulique sui nullam aliam
     sentirent uoluptatem, nisi earum quas discerent.

[2.63] De quibus et Hieronymus, Ad Exstochigm scribens, cum austeram
Aegyptiorum monachorum per cellulas diuisorum descripsisset uitam:

     Tales, inquit, philosophiam Platonici sermonis imitantur, tales
     Iosephus in secunda Iudaicae captiuitatis historia esse nos
     debere refert.

'Philosophiam' dicit 'Platonici sermonis' quam in sermone suo Plato
ipse siue Platonici praedicabant. Hi quidem, iuxta Macrobium, ad
tantam uitae celsitudinem pertingisse uidentur, ut ipsi a quibusdam
soli uirtutes habere crederentur ac per eas soli fieri beati.

[2.64] Plotinus uero, inter philosophiae professores cum Platone
princeps, ut ait Macrobius, cum quatuor uirtutes quadrifariam
diuisisset, in politicas scilicet uirtutes et purgatorias, et quae
sunt purgati animi ac defecati, atque exemplares, purgatorias
philosophantibus quasi proprias assignat. Et hae

     Sunt, inquit, hominis qui diuini capax est solumque animum eius
     expediunt, qui decreuit se a corporis contagione purgare et
     quaedam humanorum fuga solis se inserere diuinis.

Quorum, inquiunt, prudentiam esse mundum istum et omnia quae in mundo
insunt diuinorum contemplatione despicere omnemque animi cogitationem
in sola diuina dirigere; temperantiae autem omnia relinquere, in
quantum natura patitur quae corporis usus requirit, ac si et ipsi
pariter cum ipsa Veritate tam factis quam uerbis animent omnibus:

     Intrate per angustiam portam

et:

     Beati qui se castrauerunt propter regnum caelorum.

Nam et hunc finem eis esse propositum constat, de perceptione scilicet
aeternae uitae, quem et ipse Dominus nobis assignauit et quem Israel
minus attendebat, spe et ambitione terrenae felicitatis Deo magis
subiectus quam desiderio aeternorum. Unde et eis, litterae
ueneratoribus, nulla retributio in lege de obseruatione legis iuxta
litteram promissa aut exspectanda est, nisi prosperitas terrena ad
quam toto inhiant desiderio. Quae quidem promissio in Deuteronomio
aperte continetur capitulo XXIV et XXVIII.

[2.65] At uero qui hic transitoria despiciunt, necesse est ut potiora
his aliqua sperent quae sunt aeterna, sicut philosophi et Christiani.
Hinc et supra Hieronymus consolationem Socratis induxit super
condemnationem eius ad mortem immeritam, de promerenda immortalis
animae beatitudine, ut tam in fide sanctae Trinitatis quam in fide
futurae beatitudinis coniunctos nobis fuisse philosophos intelligamus,
et eumdem utrisque finem esse propositum ac brauium, ipsum uidelicet
summum, quod Deus est, bonum. Unde et cum superius de ipso Socrate
beatus ageret Augustinus, dictum est de eo inter caetera:

     Hic animum intendit ad hoc quod esset beatae uitae necessarium,
     propter quam unam omnium philosophorum inuigilasse ac laborasse
     uidetur industria.

Qui etiam de discipulis Socratis adiecit dicens:

     Quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium
     disceptatione uersari, ubi agitur de summo bono, sine quo fieri
     beatus nullus potest.

[2.66] Ad hoc et illa pertinet exhortatio quam rectoribus rei publicae
Tullius scribit, inducens scilicet auum Scipionis cum eo per somnium
ita loquentem:

     Sed quo sis, Africane alacrior ad tutandam rem publicam sic
     habeto: omnibus qui patriam conseruauerint certum esse in caelo
     definitum locum ubi beati aeuo sempiterno fruantur. Nihil est
     enim illi principi, Deo, qui omnem mundum regit, quod quidem in
     terris fiat acceptius quam concilia coetusque hominum, iure
     sociati quae ciuitates appellantur.

Bene autem subdidit 'ex his quae in terris fiant', hoc est in communi
hominum habitatione, quod ad actiuam referendum est uitam quae in
necessitatibus proximi, cum quo inhabitat, amore quoque ipsius laborat
in terrenis, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti et ei
fructum sui communicet laboris. Maioris quippe meriti solitaria uita
est contemplationis qua nos nimius diuini amoris feruor ad
contemplationem diuinae uisionis suspendit omni iam mundanarum
necessitatum sollicitudine postposita, et quasi in caelestibus nostram
tenet conuersationem. Quod nec ipsa Macrobii expositio notare
praetermisit, actiuam rectorum uitam per hoc a contemplatione
philosophorum distinguens.

[2.67] Duos itaque continentium ordines in philosophis concluserunt,
cum alios adhuc purgari per abstinentiae ac studu assiduitatem dicunt
-- qui fortasse philosophantes rectius quam philosophi dicendi sunt --
et communi habitatione studiorum, formam coenobitarum tenent
monachorum, qualem et Iosephus in XVIII Antiquitatis libro uitam
Essenorum describit, cum Hebraeos quoque tria genera philosophorum et
eorum sectas distingueret, quorum alios Pharisaeos, alios Sadducaeos,
alios Essenos appellat, quos quidem nouissimos miris effert laudibus
-- alios iam purgati ac defecati animi esse in quorum carne iam per
diutinam abstinentiam mortificata nullus iam irrepere uel dominari
concupiscentiae motus ualet qui iam solitaria habitatione uiuentes,
suo ipsi sufficiant praesidio. Qualium perfectam anachoretarum uitam
dicimus. Quos quidem iuxta Hieronymum Ad Rusticum monachum scribentem
de conuentu monasteriorum egredi oportet, quasi de schola
philosophantium, ut illic sub regula disciplinae instruantur atque tam
exemplo aliorum quam uerbo ad perfectionem erudiantur, et a recenti
consuetudine uoluptatum abducti purgentur. Hic purgati iam et in
omnibus instructi cunctisque tentationum motibus repulsis, quasi sui
ipsorum uictores, sui regimen securi suscipiant et ad uidendum Deum
purgatis iam mentibus toti anhelent, ut iam nulla hominum frequentia
uel aspectu ab illa contemplationis celsitudine reuocentur.

[2.68] Quantus autem mundi contemptus apud philosophos fuerit et quam
sibi arctam uitam a saeculo recedentes instituerint, quantumque alios
ad hoc ipsum tam factis ipsis quam dictis adhortati sint, pluribus
sanctorum quoque patrum testimoniis didicimus. Socratem quippe
multosque alios omnia reliquisse, sicut et apostolos, Hieronymus
perhibet, tum quia in eis nullam iudicarent gloriam quae tam a
pessimis quam ab optimis uiris possideri possit, si iniquissimum esse
attenderent illam humani animi excellentiam et diuinae decus imaginis
rebus infimis et caducis subdi; tum quia has impedimento esse
praesentirent ad studium siue ad uerae beatitudinis perceptionem,
quasi iam tunc in ipsis philosophis illa Veritatis praedicatio
inspirata diceret:

     Nisi quis renuntiauerit omnibus quae possidet, non potest meus
     esse discipulus

et iterum:

     Non potestis seruire Deo et mammonae.

[2.69] Quorum quidem unus diligenter attendens quid distet inter
habere pecuniam et seruire pecuniae, iuxta quod et psalmista ait:

     Diuitiae si aguant, nolite cor apponere

inter caetera meminit dicens:

     Et mihi res, non me rebus supponere conor

ut uidelicet ego ipsis dominer, non ipsae mihi aliqua sui ambitione
capto et usque ad illicita pertracto. Hinc est illa Hieronymi Ad
Iulianum exhortatio:

     Contemnis aurum? Contempserunt et mundi philosophi, e quibus
     unus, ut caeteros sileam, multarum possessionum pretium proiecit
     in pelagus: 'Abite', dicens, 'in profundum, malae cupiditates,
     ego uos mergam, ne ipse mergar a uobis'.

Quem quidem in II Contra Iouinianum ex nomine uidetur exprimere, ubi
de amore studii philosophorum loquitur dicens:

     Quosdam legimus sibi effodisse oculos, ne per eorum uisum a
     contemplatione philosophiae auocarentur. Unde et Crates ille
     Thebanus, proiecto in mare non paruo auri pondere: 'Abite,
     inquit, pessum malae cupiditates, ego uos mergam, ne ipse mergar
     a uobis'.

[2.70] Idem in eodem:

     Pythagorae, Socratis, Antisthenis et reliquorum frugalitatem
     referrem in confusionem nostram nisi et longum esset et proprii
     operis indigeret. Hic certe est Antisthenes qui, cum gloriose
     docuisset rhetoricam audissetque Socratem, dixisse fertur ad
     discipulos suos: 'Abite et magistrum quaerite; ego enim repperi'.
     Statimque uenditis quae habebat et publice distributis, nihil
     sibi plus quam palliolum reseruauit. Paupertatisque eius et
     laboris et Xenophon testis est in Symposio, et innumerabiles
     libri eius,quorum alios philosophico, alios rhetorico genere
     conscripsit. Huius Diogenes ille famosissimus sectator fuit,
     potentior rege Alexandro et naturae humanae uictor.  Nam cum
     discipulorum Antisthenes nullum reciperet et perseuerantem
     Diogenem remouere non posset, nouissime claua minatus est, nisi
     abiret. Cui ille subiecisse dicitur caput atque dixisse: 'Nullus
     tam durus baculus erit qui me a tuo possit obsequio separare'.
     Refert Satyrus, qui illustrium uirorum scribit historias quod
     Diogenes pallio duplici usus sit propter frigus, peram pro
     cellario habuerit, secumque portarit clauam ob corpusculi
     fragilitatem qua iam senex membra sustentare solitus erat et
     hemerobios uulgo appellatus sit, in praesenti poscens a quolibet
     et accipiens cibum. Habitauit autem in portarum uestibulis et in
     porticibus ciuitatum. Cumque se contorqueret in dolio uolubilem
     habere domum iocabatur et se cum temporibus immutantem. Frigore
     enim os dolii uertebat in meridiem, aestate ad septentrionem, et
     utcumque se sol inclinauerat, Diogenis simul praetorium
     uertebatur. Quodam uero tempore, habens ad potandum caueum
     ligneum, uidit puerum manu concaua bibere, et elisisse illud
     fertur ad terram dicens:

'Nesciebam quod et natura habet poculum'.

[2.71] Quid ad hoc dicturi sunt nostri temporis monachi, et qui se
mundum cum Christo contemnere profitentur? Quid, inquam, dicturi sunt
qui, ut uinum in dulcedine bibant, pigmenta studiose conficiunt,
scyphos pretiosos et nitidos quaerunt, nec communi hominum uictu uel
apparatu contenti sunt?

[2.72] Adde et illud in laudem philosophi quod Valerius Maximus refert
de inuicta eius constantia, his uerbis scribens:

     Alexander continentiam Diogenis uincere nequiuit. Ad quem cum in
     sole sedentem assessisset hortaturque ut, si qua praestari sibi
     uellet, indicaret, ille inquit: 'Caetera omitte. Verum uolo ne
     obstes mihi a sole'. Quapropter dicitur Alexander prius mouisse
     gradu suo Darium armis quam Diogenem diuitiis.

[2.73] Plurimi etiam philosophorum multis possessionibus suis omnino
abrenuntiantium, adeo arctam et laboriosam arripuerunt uitam, ut
labore manuum omnia sibi necessaria praepararent, quasi iam tunc nobis
formam perfectionis anachoretarum ex abstinentia et labore manuum
praetenderent, ac si illud Apostoli diuinitus inspiratum iam
audissent:

     Qui non laborat, non manducet

atque illud psalmistae:

     Labores manuum tuarum quia manducabis, beatus es et bene tibi
     erit.

Unde Hieronymus Ad Heliodorum scribens:

     Apud Graecos, inquit, philosophus ille laudabatur qui omne quo
     uteretur, usque ad pallium et anulum, manu sua factum gloriatus
     est.

[2.74] Quanta autem animis eorum fortitudo inerat et quantus
castimoniae amor, neque hoc sancti doctores tacuerunt. Unde Socratem
usque ad mortem in correctione stultorum ac uitiosorum perstitisse et
pro ueritatis assertione quasi martyrem et certum de remuneratione
occubuisse, tam diuini quam saeculares commemorant codices. Hinc est
illud Valerii Maximi:

     Socratem damnauerunt quod nouam religionem introducere uidebatur.

[2.75] Quae uero haec noua religio esset, de commendatione scilicet
uirtutum et reprehensione uitiorum, cum in ethicis suis mores hominum
ad honestatem informaret, beatus Augustinus in VIII De cixitate Dei
exponit dicens:

     Constat eum imperitorum stultitiam, scire se aliquid opinantium,
     etiam in ipsis moralibus quaestionibus lepore mirabili et
     acutissima urbanitate agitasse. Unde et concitatis inimicitiis,
     calumniosa criminatione damnatus, morte mulctatus est. Sed eum
     postea illa ipsa, quae publice damnauerat, Atheniensium ciuitas
     publice luxit, in duos accusatores eius usque adeo populi
     indignatione conuersa, ut unus eorum ipsius ui multitudinis
     interiret, exilio alter uoluntario atque perpetuo poenam similem
     euaderet. Tam praeclara igitur uitae mortisque fama Socrates
     reliquit plurimos suae philosophiae sect at ores, quorum certatim
     studium fuit in quaestionum moralium disceptatione uersari, ubi
     agitur de summo bono, sine quo fieri beatus nullus potest.

[2.76] In eodem quoque refert praedictus sanctus quod 'se legisse
dixerit A. Gellius hoc Stoicis placuisse', de subditis animi
perturbationibus ex timore prouenientibus,

     quod cum ex terribilibus rebus ueniunt, necesse ut etiam
     sapientis animum moueant, ita ut parumper uel pauescat uel
     contristetur. Hoc tamen interesse censent inter animum sapientis
     et stulti, quod stulti animus eisdem passionibus cedit atque
     accommodat assensum, sapientis autem, quantumuis eos necessitate
     patiatur, retinet tamen de his quae appetere uel fugere
     rationabiliter debet, ueram et stabilem inconcussa mente
     sententiam.

[2.77] Quis illam Diogenis constantiam atque animi robur inuictissimum
maxima admiratione non excipiat, qui morte potius febres excludere
quam eas sibi dominari elegerit, et se magis uictorem infirmitatis
quam ab ea uictum custodire. Unde et Hieronymus in II Contra
Iouinianum de eius quoque magnanimitate adiecit, dicens siue ex sua
siue ex Satyrii persona qui illustrium uirorum scripsit historias:

     Virtutem, inquit, eius et continentiam mors quoque indicat. Nam
     cum ad agonem Olympiacum, qui magna frequentia Graeciae
     celebrabatur, iam senex pergeret, febri in itinere dicitur
     apprehensus occubuisse in crepidine uiae; uolentibusque eum
     amicis aut in iumentum aut in uehiculum tollere, non acquieuit,
     sed transiens ad arboris umbram locutus est: 'Abite, quaeso, et
     spectatum pergite. Haec me nox aut uictorem probabit aut uictum.
     Si febrem uicero, ad agonem ueniam; si me uicerit febris, ad
     inferna descendam.

Ibique per noctem, eliso gutture, non tam mori se ait quam febrem
morte excludere.

     Quid iste facturus esset in persecutione fidelium, cum ei pro
     fide dimicandum immineret et pro aeterna temporalem uitam
     impendendam, et sic perpetuam mortem euitandam crederet, qui ne
     febribus opprimeretur, morte medicinam adhibuit, aperte
     protestatus quam parui pendere uitam hanc, aerumnis implicitam?

[2.78] Huic et illam, quam supra meminimus, adhibe philosophorum
mirabilem tolerantiam qua nonnulli eorum effosionem passi sunt
oculorum, ne a contemplatione philosophiae per eos deuocarentur, quasi
illud Veritatis ad litteram interpretantes:

     Si oculus tuus scandalizat te, erue eum et proice abs te.

In quo aperte docuerunt quantum corporeo lumini mentis oculos
praeponerent, et quantum carnem ipsam spiritui semper subucerent, cum
fenestrae corporis -- de quibus propheta conquerente dicitur:

     Oculus meus depraedatus est animam meam

-- tanta passionum molestia obstruere sustinerent.

[2.79] Dicit fortasse aliquis hoc omnino fortitudinem aut uirtutem
apparere, non esse, immo pro furore habendum quod sibi ipsi Diogenes
manum intulerit, de quo nec Samsonem neque aliquem excusare
praesumimus, nisi hoc committant familiari aliquo mandato sibi
diuinitus inspirato, sicut de Samsone creditur factum, ad ulciscendum
scilicet de Allophilis quos pariter secum strauit, et de nonnullis
uirginibus Christianis quae se flammis uel aquis iniecerunt, ne a
gentilibus corrumperentur. Unde Augustinus, De ciuitate Dei, libro I:

     Quaedam, inquiunt, sanctae feminae tempore persecutionis, ut
     insectatores suae pudicitiae deuitarent, in rapturum atque
     necaturum se fluuium proiecerunt, eoque modo defunctae sunt;
     earumque marturia in Catholica ecclesia ueneratione celeberrima
     frequentantur. De his nil temere audeo iudicare. Utrum enim
     ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus ut earum
     memoriam sic honoret, diuina persuaserit auctoritas nescio, et
     fieri potest ut ita sit. Quid enim si hoc fecerunt, non humanitus
     deceptae, sed diuinitus iussae, nec errantes, sed obedientes?

[2.80] Ad hoc maxime illud Hieronumi spectare uidetur quod ait Super
Ionam prophetam, eo quidem loco quo scriptum est, Iona dicente:
Tollite me et mittite in mare, et cessabit mare a uobis, illud,
inquam, Hieronymi quo dicitur:

     Non est enim nostrum mortem arripere, sed illatam libenter
     accipere absque ubi castitas periclitatur.

Item Augustinus, supra in eodem De ciuitate Dei libro:

     Nec Samson, inquit, aliter excusatur quod se ipsum cum hostibus
     ruina domus oppressit, nisi quod latenter Spiritus hoc iusserat
     qui per illum miracula faciebat.

Item in eodem:

     De Samson aliud nobis fas non est credere. Cum autem Deus iubet
     seque iubere sine ullis ambagibus intimat, quis obedientiam
     crimen uocet, quis obsequium pietatis accuset? Nam et miles, cum
     obediens potestati sub qua legitime constitutus est hominem
     occidit, nulla ciuitatis suae lege reus est homicidii, immo nisi
     fecerit, reus est imperu deserti atque contempti. Quod si ita
     est, iubente imperatore, quanto magis iubente creatore?

[2.81] In his itaque ista animi magnitudo atque constantia uirtus
fortitudinis esse potuit, quod in Diogene minime comperimus. Ubi enim
non est considerata laborum perpessio, hoc est prouida et
rationabilis, non subest tolerantiae causa, certum est fortitudinem
non esse, cum hoc ad description em fortitudinis attineat. Nec nos
quidem in hoc uirtutem Diogenis satis commendare ualemus, quod
rationabiliter factum esse non agnoscamus. Sed illi magis beati
Augustini sententiae assentimus qua in eodem capitulo I libri De
ciuitate Dei de interfectoribus sui subiunctum est:

     Quicumque hoc in se ipsis perpetrauerunt, animi magnitudine
     mirandi, non sapientiae sanitate laudandi sunt, quamquam si
     rationem diligentius consulas, nec ipsa quidem animi magnitudo
     recte nominabitur, ubi quisque, non ualendo tolerare uel quaeque
     aspera uel aliena peccata, se ipse interemerit. Magis enim mens
     infirma deprehenditur quae ferre non potest uel duram sui
     corporis seueritatem uel stultam uulgi opinionem

sicut de Catone et Lucretia legimus, cum ille quidem, qui tanti
nominis ac rigoris aestimabatur, se ipsum Uticae occiderit ne sub
Caesare libertatem amitteret; et illa, laudis nimium auida, uerita sit
ne putaretur quod uiolenter est passa cum uiueret, libenter passa si
uiueret.

[2.82] Item in eodem:

     Si magno animo fieri putandum est cum sibi homo ingerit mortem,
     ille potius Theobrotus in hac animi magnitudine reperitur, quem
     ferunt, lecto Platonis libro ubi de immortalitate animae
     disputatum est, se praecipitem dedisse de muro atque ita de hac
     uita migrasse, ad eam quam credidit esse meliorem. Quod tamen
     magne potius esse factum quam bene, testis esse potuit Plato ipse
     quem legerat, qui profecto id praecipue potissimumque fecisset
     uel etiam praecepisset, nisi ea mente qua immortalitatem animae
     uidit, nequaquam faciendum, quin etiam prohibendum esse
     iudicasset.

[2.83] Item post aliqua:

     Restat una causa de qua dicere ceperam, qua utile putatur ut se
     quisque interficiat, scilicet ne in peccatum irruat, uel
     blandiente uoluptate uel dolore saeuiente. Quam causam si
     uoluerimus admittere, eo usque progressa perueniet, ut hortandi
     sint homines tunc se potius interimere, cum, lauacro sanctae
     regenerationis abluti, uniuersorum remissionem acceperunt
     peccatorum. Tunc enim tempus est cauendi omnia futura peccata,
     cum sunt omnia deleta praeterita.

Item:

     O mentes amentes! Quis est hic tantus non error, sed furor!

[2.84] Constat etiam ipsorum quoque iudicio philosophorum hoc
detestandum esse, ut sibi aliqua ratione manus aliquis iniuciat, quod
sine ulla penitus exceptione damnauerunt, sicut iam supra ex ipsa
Platonis sententia cognouimus. Et Macrobius diligenter tam ipsum quam
Ciceronem secutus exponit, eo scilicet loco commentatus ubi Cicero
scribens Somnium Scipionis, ipsum inducit Scipionem cum Paulo patre ei
apparente loquentem, et desiderantem quoque ad aeternae uitae
beatitudinem quoquo modo posse properare, quam sibi per auum suum
intellexerat reuelatam atque bonis rei publicae rectoribus a Deo esse
in caelis praeparatam.

     Quaeso, inquit, pater sanctissime atque optime, quoniam haec est
     uita ut Africanum audio dicere, quid moror in terris quin hoc ad
     uos uenire propero? Non est ita, inquit ille. Nisi enim dum Deus
     istis te corporis custodiis liberauerit, huc tibi aditus patere
     non potest.  Quare et tibi, Publi, et piis omnibus retinendus
     animus est in custodia corporis, nec iniussu eius a quo ille est
     uobis datus, ex hominum uita migrandum est, ne munus assignatum a
     Deo ipsi fugisse uideamini.

[2.85] Macrobius super hunc locum:

     Haec secta et praeceptio Platonis est, qui in Phaedone definit
     homini non esse sua sponte moriendum. Sed in eodem tamen dialogo
     idem dicit mortem philosophantibus appetendam et ipsam
     philosophiam meditationem esse moriendi. Sed Plato duas mortes
     hominum nouit, nec hoc nunc repeto quod superius dictum est, duas
     esse mortes, unam animae, animalis alteram. Sed ipsius quoque
     animalis, hoc est hominis, duas asserit mortes, quarum unam
     natura, uirtutes alteram praestant. Homo enim moritur cum anima
     corpus relinquit, solutum lege naturae. Mori etiam dicitur cum
     anima adhuc in corpore constituta corporeas illecebras
     philosophia docente contemnit, et cupiditatum dulces insidias
     reliquasque omnes exuitur passiones. Hanc ergo mortem dicit Plato
     sapientibus appetendam. Illam uero quam omnibus natura
     constituit, cogi uel inferri uel accersiri uetat, docens
     exspectandam esse naturam. Hoc quoque addidit nos esse in dominio
     Dei cuius tutela et prouidentia gubernamur. Nihil autem esse,
     inuito Domino, de his quae possidet, ex eo loco in quo suum
     constituerat, auferendum. Et sicut qui uitam mancipio extorquet
     alieno, crimine non carebit, ita eum qui finem sibi, Domino
     necdum iubente, quaesierit, non absolutionem consequi sed reatum.
     Haec Platonicae semina altius Plotinus exsequitur: 'Cum constet,
     inquit, remunerationem animis illic esse tribuendam, pro modo
     perfectionis ad quam in hac uita unaquaeque peruenit, non est
     praecipitandus uitae finis, cum adhuc proficiendi esse possit
     accessio'. Ergo, inquies, qui iam perfecte purgatus est, manum
     sibi debet inferre, cum non sit ei causa remanendi, quia
     profectum ulterius non requirit qui ad superna peruenit. Sed hoc
     ipso quo sibi celerem finem spe fruendae beatitudinis accersit,
     irretitur laqueis passionis, quia spes sicut timor passio est. Et
     hoc est quod Paulus filium, spe uitae uerioris ad se uenire
     properantem, prohibet ac repellit. 'Nisi enim cum Deus, inquit,
     istis te corporis custodiis liberauerit, huc tibi aditus patere
     non potest'. Nec dicit quod nisi mors naturalis aduenerit, mori
     non poteris, sed huc uenire non poteris. 'Pari autem constantia
     [mors]: nec ueniens per naturam timenda est, nec contra ordinem
     cogenda naturae'.

[2.86] Cum itaque aut Diogenem aut Theobrotum de sibi illata morte
defendere nemo praesumat, arbitror tamen hoc ad exemplum tolerantiae
et ad contemptum huius uitae et desiderium aeternae nobis salubriter a
sanctis patribus esse propositum, ut hoc saltem laudabile in illo
monstretur quod hanc uitam ita contempserit, non quod sibi manus
iniecerit, in isto autem quod immortalem animae beatitudinem tanto
desiderio amplexus sit.

[2.87] Quod si post abstinentiam et magnanimitatem philosophorum eorum
quoque continentiam consideremus, multa in confusionem nostram de eis
et ab eis scripta reperiemus et in eis Christianae castimoniae, quam
Iudaei non intellexerunt, incepisse pulchritudinem. De qua per
Sapientiam dicitur:

     O quam pulchra est casta generatio cum claritate!

id est continentia uitae cum illuminatione sapientiae -- cum sint et
fatuae uirgines. Cuius et laudem statim prosequitur dicens:

     Immortalis enim est memoria illius, quoniam et apud Deum nota est
     et apud homines. Cum praesens est, imitantur illam, et desiderant
     eam cum se eduxerit, et in perpetuum coronata triumphat,
     incoinquinatorum certaminum praemium uincens.

[2.88] Quam et Veritas apostolis iniungit dicens:

     Sint lumbi uestri praecincti

et Apostolus maxime commendat dicens:

     Bonum est homini mulierem non tangere

et iterum:

     Volo autem omnes homines esse sicut me ipsum. Sed unusquisque
     proprium habet donum ex Deo, alius quidem sic et alius sic. Dico
     autem non nuptis et uiduis, bonum est illis si sic permaneant
     sicut et ego. Quod si se non continent, nubant.

Et rursum:

     De uirginibus autem praeceptum Domini non habeo, consilitsm
     alltem do.  Existimo ergo hoc bonum esse propter instantem
     necessitatem, quoniam bonum est homini sic esse.

Et post aliqua:

     Volo, inquit, uos sine sollicitudine esse. Qui sine uxore ext,
     sollicitus est quae Domini sunt, quomodo placeat Deo, qui autem
     cum uxore est, sollicitus est quae sunt mundi, quomodo placeat
     uxori, et diuisus est. Et mulier innupta et uirgo cogitat quae
     Domini sunt, ut sit sancta corpore et spiritu. Quae autem nupta
     est, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat uiro. Porro hoc ad
     utilitatem uestram dico, non ut laqueum uobis inficiam, sed ad id
     quod honestum est et quod facultatem praebeat sine impedimento
     Domino obsecrandi.

Item:

     Igitur et qui in matrimonio iungit uirginem suam bene facit, et
     qui non iungit melius facit. Mulier alligata est quanto tempore
     uir eius uiuit. Quod si dormierit uir eius, libera est: cui uult
     nubat, tantum in Domino. Beatior autem erit si sic permanserit
     secundum meum consilium.

[2.89] Quantis autem impedimentis, quantis molestiis ac periculis
matrimonia abundent, multorum antea testimonus et lapsuum experimentis
didicimus, cum in paradiso mulier statim uirum captiuauerit, et
Nazaraeum Domini Samsonem, cuius per angelum natiuitas annuntiata
fuerat, concupiscentia mulieris usque ad interitum attraxit; et
maximum illum prophetarum et regum, Dauid, cui et Dominus tantum
dederat testimonium dicens:

     Inueni uirum iuxta cor meum

unus Bersabee aspectus in tantum illaqueauerit ut strenuissimo ac
fidelissimo Uria interfecto, tam adulterii quam homicidu seu summae
proditionis reus simul constituatur. Et Salomonem illum sapientum
maximum usque ad idololatriam uoluptas ista prostrauerit, quasi in
idolo illo, ut quod turpissimum est turpiter efferam, cunnum gentilis
feminae per concupiscentiam magis quam idolum ipsum per ignorantiam
ueneraretur, tanto effectus deterior quanto ex conscientia sua
inexcusabilior.

[2.90] Qui etiam quam facilis sit ac periculosa huius concupiscentiae
tentatio, ipsemet qui tam grauiter hoc expertus est, per semetipsum
nobis in Prouerbiis exponit dicens:

     Mulier uiri pretiosam animam capit. Numquid abscondere potest
     homo ignem in sinu suo, ut uestimenta illius non ardeant? aut
     ambulare super prunas et non comburantur plantae eius? Item: Dic
     sapientiae: soror mea es, et prudentiam uoca amicam tuam, ut
     custodiat te a muliere extranea quae uerba sua dulcia facit. De
     fenestra enim domus meae prospexi iuuenem, et ecce mulier
     occurrit ei ornatu meretricio, praeparata ad capiendas animas.
     Statim eam sequitur quasi bos ductus ad uictimam, ignorans quod
     ad uincula stultus trahitur donec transfigat sagitta cor eius,
     uelut si auis festinet ad laqueum et nescit quia de periculo
     animae illius agitur. Nunc ergo, fili mi, audi me, ne abstrahatur
     in uiis illius mens tua neque decipiaris semitis eius. Multos
     enim uulneratos deiecit et fortissimi quique interfecti sunt ab
     ea. Viae inferi domus eius, penetrantes ad inferiora mortis.

Idem in Ecclesiaste:

     Lustraui uniuersa animo meo ut quaererem sapientiam et rationem,
     et inueni amariorem morte mulierem, quae laqueus uenatorum est et
     sagena cor eius. Vincula enim sunt manus illius. Qui placet Deo
     effugiet eam, qui autem peccator est capietur ab illa.

Item:

     Virum de mille unum repperi, mulierem ex omnibus non inueni.

[2.91] His et illa consonant de Ecclesiastico, de molestiis et
periculoso feminarum consortio, tam propriarum quam extranearum:

     Non zeles mulierem sinus tui, ne ostendat super te malitiam
     doctrinae nequam. Ne des mulieri potestatem animae tuae, ne
     ingrediatur in uirtute tua et confundaris. Ne respicias mulierem
     multiuolam, ne forte incidas in laqueos illius.

Item:

     Operarius ebriosus non locupletabitur, et qui spernit modica
     paulatim decidet. Vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes
     et arguunt sensatos.

Item:

     Omnis plaga tristitia cordis est, et omnis malitia nequitia
     mulieris.  Non est caput nequius super captit colubri, et non est
     ira super iram mulieris. Commorari leoni et draconi placebit quam
     habitare cum muliere nequam. Breuis omnis malitia super malitiam
     mulieris, sors peccatorum cadit super illam. Mulier, si primatum
     habeat, contraria est uiro suo et plaga mortis mulier nequam. A
     muliere interitum factum est peccati et per illam omnes morimur.
     Non des aquae tuae exitum, nec mulieri nequam ueniam prodeundi. A
     carnibus tuis abscinde illam, ne semper abutatur. Et rursum: In
     medio mulierum noli commorari. De uestimentis enim procedit tinea
     et a muliere iniquitas. Melior est iniquitas uiri quam
     benefaciens mulier, et mulier confundens in opprobrium.

[2.92] Hinc est ipsa Sapientia in laudem uirginum seu continentium
prorumpit dicens:

     Felix sterilis, et incoinquinata quae nesciuit torum in delicto
     habebit fructum in respectione animarum sanctarum, et spado qui
     non operatus est per manus suas iniquitatem, nec cogitauit
     aduersus Deum nequissima. Dabitur enim illi fidei donum electum
     et sors in templo Dei acceptissima.

Et iterum, illud quod iam supra posuimus:

     O quam pulchra est casta generatio cum claritate! Immortalis est
     enim memoria illius, quoniam apud Deum nota est et apud homines,
     etc.

[2.93] Bene autem dicit hanc uirtutem non solum apud Deum notam, quasi
specialiter approbatam, qui ei in Euangelio centesimum assignat
fructum et eam in semetipso, de Virgine natus, tam uerbo quam exemplo
praedicare uoluit, quem uerum agnum et sine macula hi qui sine macula
sunt, id est uirgines, sequi dicuntur quocumque ierit -- a quo etiam
uirginitas octo Sibyllarum, beato attestante Hieronymo, spiritum
prophetiae promeruerit; -- uerum et apud homines, cum solae uirgines
Deo consecrandae manu summi sacerdotis uelentur, et diaconissarum
obtineant principatum.

[2.94] In quantum etiam honore apud gentiles quoque et infideles
uirginitas semper habita sit, beatus Hieronymus in I Contra Iouinianum
exposuit dicens:

     Certe Romanus populus quanto honore uirgines semper habuerit,
     hinc apparet quod consules et imperatores et in curribus
     triumphantes, qui de superatis gentibus trophaea referebant, et
     omnis dignitas gradus eis uiam cedere solitus sit.

Nam quod etiam 'inter duodecim signa caeli, quibus mundi uolui putant,
uirginem collocarint', nulli dubium est.

     Unde magna iniuria nuptiarum ut ne inter scorpios quidem et
     centauros et cancros et pisces et aegocerotas, uxorem maritumque
     construxerint.

[2.95] His et consimilibus rationibus incitati, philosophi
continentiae sibi proposuerunt uitam, tum ut philosophiae penitus
uacare possent, tum plurimum ne eorum fortitudo muliebrium
illecebrarum mollitus eneruata succumberet, uel filiorum affectu ad
illicita uel turpia quaedam cogerentur, uel labem aliquam infamiae
quam ex propria non haberent uitam, uitiis uxorum contraherent.

[2.96] Quarum impudentiae petulantiam et Socrates expertus satis est,
caeteris in exemplo, quantum oporteat philosophum uitae munditiam
obseruare, nec philosophiae, cui se copulat, alterius quasi adulterae
copulam superinducere. Ut enim in I Contra Iouinianum beatus meminit
Hieronymus:

     Socrates Xantippen et Miro, neptem Aristidis, duas habebat
     uxores.  Quae cum crebro inter se iurgarent et ille eas irridere
     esset solitus, quod propter se, foedissimum hominem, simis
     naribus, recalua fronte, pilosis humeris et repandis cruribus
     disceptassent, nouissime uerterunt in eum impetum et male
     mulcatum fugientemque diu persecutae.  Quodam autem tetnpore, cum
     infinita conuicia ex superiori loco ingerenti Xantippae
     restitisset, aqua profusus immunda, nihil respondit amplius quam
     capite deterso: 'Sciebam', inquit, 'futurum ut ista tonitrua
     imber sequeretur'.

[2.97] Has profecto molestias atque turpitudines assiduasque
inquietudines coniugiis inesse Theophrastus nouerat, qui pene omnibus
diligenter expositis, uxorem sapienti non esse ducendam plurimis
adstruit rationibus, quasi eam ueram intelligat sapientiam de qua
Iacobus apostolus dicit:

     Quae desursum est sapientia primum pudica quidem est, deinde
     pacifica

ac si aperte dicat: contemplationi studioque diuinorum idoneus non est
qui continentiae uitam non arripit, ut liber a grauissimo uxoris iugo
et quietus a tot et tantis coniugiorum molestiis uiuat. Seruum nempe
se efficit qui se uinculis nuptiarum adstringit, propriique etiam
corporis iuxta Apostolum potestatem amittit, ut si quandoque etiam a
saeculo conuerti ad religionem uoluerit, uxore prohibente non possit.

[2.98] Unde et ut ait Hieronymus in I Contra Iouinianum: Illud est
Apostoli:

     'Seruus uocatus es? Non sit tibi curae, sed si potes liber fieri,
     magis utere' -- hoc est, etiam si habes, inquit, uxorem et illi
     alligatus es et soluis debitum et non habes tui corporis
     postestatem, atque ut manifestius loquar, seruus uxoris es, noli
     propter hoc habere tristitiam nec de amissa uirginitate suspires.
     Sed etiam si potes causas aliquas inuenire discidii, ut libertate
     pudicitiae perfruaris, noli salutem tuam cum alterius interitu
     quaerere etc.

[2.99] Quod autem Theophrastus quoque eam quae desursum est sapientiam
intellexerit, qua iam gustu contemplationis de Deo sapere aliquid
incipimus, in eodem aperit capitulo, ubi sapientem numquam solum esse
perhibet, quem semper aut cum sapientibus conferre aut cum Deo loqui
asserit. De quo ista Hieronumus in eodem I Contra Iouinianum libro:

     Fertur, inquit, aureolus Theophrasti Liber de nuptiis, in quo
     quaerit an uir sapiens ducat uxorem? Et cum definisset si pulchra
     esset, si bene morata, si honestis parentibus, si ipse sanus et
     diues, sic sapientem inire aliquando matrimonium statim intulit:

[2.100]

     Haec autem raro in nuptiis uniuersa concordant. Non est igitur
     uxor ducenda sapienti. Primum enim impediri studia philosophorum,
     nec posse libris et uxori pariter inseruire. Multa esse quae
     matronarum usibus necessaria sunt: pretiosae uestes, aurum,
     gemmae, sumptus, ancillae, supellex uaria, lecticae et asseda
     deaurata. Deinde per totas noctes garrulae conquaestiones. Illa
     ornatior procedit in publicum, haec honoratur ab omnibus, ego
     misella despicior. Cur aspiciebas uicinam?  quid cum ancilla
     loquebaris? de foro ueniens quid attulisti? Non amicum habere
     possumus, non sodalem. Alterius amorem suum odium suspicatur. Si
     doctissimus praeceptor in qualibet urbium fuerit, nec uxorem
     relinquere nec cum sarcina ire possumus. Pauperem alere difficile
     est, diuitem ferre tormentum. Adde quod nulla est uxoris electio,
     sed qualiscumque obuenerit habenda. Si iracunda, si fatua, si
     deformis, si superba, si foetida, quodcumque uitii est, post
     nuptias discimus. Equus, asinus, bos, canis et uilissima mancipia
     probantur prius et sic emuntur; sola uxor non ostenditur, ne ante
     displiceat quam ducatur. Attendenda semper eius est facies et
     pulchritudo laudanda, ne si alteram aspexeris se aestimet
     displicere, uocanda domina, celebrandus natalis eius, iurandum
     per salutem illius, ut sit superstes optandum; honoranda nutrix
     eius et gerula, seruus paternus et alumnus et formosus assecla et
     procurator calamistratus, et in longam securamque libidinem
     exsectus spado -- sub quibus nominibus delitescunt. Quoscumque
     illa dilexerit, gratis sunt amandi. Si totam ei domum regendam
     commiseris, seruiendum est. Si aliquid tuo arbitrio reseruaueris,
     fidem sibi haberi non putabit et in odium uertetur ac iurgia, et
     nisi cito consulueris, parabit uenena. Anus et aurifices et
     hariolos et institores gemmarum sericarumque uestium, si
     intromiseris, periculum pudicitiae est; si prohibueris,
     suspicionis iniuria. Verum, quid prodest etiam diligens custodia,
     cum uxor seruari impudica non possit, pudica non debeat? Infida
     enim custos est castitatis necessitas, et illa uere pudica
     dicenda est cui licuit peccare, si uoluit. Pulchra cito adamatur,
     foeda concupiscit. Difficilecustoditur quod plures amant.
     Molestum est possidere-quod nemo habere dignetur.  Minore tamen
     miseria deformis habetur quam formosa seruatur. Nihil tutum est
     in quo totius populi uota suspirant: alios forma, alios ingenio,
     alios facetiis, alios liberalitate pollicitat. Aliquo modo
     expugnatur quod undique lacessitur. Quod si propter
     dispensationem domus et languoris solatio et fugam solitudinis
     ducuntur uxores, multo melius seruus fidelis dispensat, obediens
     auctoritati domini et dispositioni eius obtemperans, quam uxor
     quae in eo se aestimat dominam si aduersum uiri faciat
     uoluntatem, id est quod placet, non quod iubetur. Assidere autem
     aegrotanti magis possunt amici et uernaculae, beneficiis
     obligati, quam illa quae nobis imputet lacrymas suas et
     haereditatis spe uendat illuuiem, et sollicitudinem iactans,
     languentis animum desperatione perturbet. Quod si languerit,
     coaegrotandum est et numquam ab eius lectulo recedendum. Aut si
     bona fuerit et suauis uxor, quae tamen rara aut uix est, cum
     parturiente gemimus, cum periclitante torquemur. Sapiens autem
     numquam esse solus potest. Habet secum omnes qui sunt quique
     umquam fuerunt boni, et animum liberum quocumque uult transfert.
     Quod corpore non potest, cogitatione complectitur. Et si hominum
     inopia fuerit, loquitur cum Deo. Sumquam minus solus erit quam
     cum solus fuerit. Porro liberorum causa uxorem ducere, ut uel
     nomen nostrum non intereat uel habeamus senectutis praesidia et
     certis utamur haeredibus, stolidissimum est.  Quid enim ad nos
     pertinet recedentes a mundo, si nomine nostro alius non uocetur,
     cum et filius non statim patris uocabulum referat et
     innumerabiles sint qui eodem appellentur nomine? Aut quae
     senectutis auxilia sunt nutrire domi qui aut te prior moriatur,
     aut peruersis moribus sit, aut certe, cum ad maturam aetatem
     uenerit, tarde ei uidearis mori? Haeredes autem meliores et
     certiores sunt amici et propinqui quos iudicio eligas, quam quos,
     uelis nolis, habere cogaris, Ñlicet certa haereditas sit dum
     aduiuis bene uti substantia tua, quam tuo labore quaesita in
     incertos usus relinquere.

Hactenus quidem Theophrastus.

[2.101] Deinde Hieronymus:

     Haec, inquit, et huiusmodi Theophrastus disserens, quem non
     suffundat Christianorum quorum conuersatio in caelis est, qui
     quotidie dicunt: Opto dissolui et esse cum Christo? Haeredem
     nimirum desiderabit, liberorum nepotumque serie delectabitur quos
     forsitan sit occupaturus antichristus, cum legamus Moysen et
     Samuelem filiis suis alios praetulisse, nec putasse liberos quos
     uidebant Domino displicere?

Idem in eodem:

     Cicero, rogatus ab Hirtio ut, post repudium Terentiae, sororem
     eius duceret, omnino facere supersedit dicens non posse se et
     uxori et philosophiae operam pariter dare.

Item idem:

     Scribit Herodotus quod mulier cum ueste deponat et uerecundiam.
     Et noster Comicus fortunatus putat qui uxorem numquam duxerit.
     Epicurus, uoluptatis assertor, raro dicit sapienti ineunda
     coniugia quia multa incommoda admixta sunt nuptiis.

[2.102] Quanta etiam cura honestas gentilium non solum actionum uerum
etiam suspicionum turpitudines euitaret, docet Valerius Maximus de
quodam adolescente ita scribens:

     Spurinna, adolescens excellentis pulchritudinis, cum mira specie
     feminarum illustrium sollicitaret oculos, ideoque uiris ac
     parentibus earum se suspectum esse sentiret, oris decorem
     uulneribus confodit

factis etiam ipsis ad illud nos sapiens maxime adhortatus, de quo
scriptum est:

     Melius est nomen bonum quam diuitiae multae

et 'crudelis est qui famam suam negligit'.

[2.103] Hi etiam quanto studio pudicitiam amplecterentur et in omnibus
quae possent obscena turpitudines praeuenirent, in eodem continetur
libro:

     Verginius, inquit, filiam suam in forum deductam occidit, eo quod
     Claudius stuprum eius potestatis uiribus fretus expeteret,
     pudicaeque interemptor quam corruptae esse pater maluit.

Item:

     Metellus uxorem quam uinum bibisset fuste percussam interemit,
     quia quaecumque femina uini usum immoderate appetit, uirtutibus
     ianuam claudit et delictis aperit.

Idem:

     Sulpicius uxorem dimisit quod eam capite aperto foris uersantem
     cognouerat. Antistius uxorem repudiauit quod illam in publico cum
     quadam libertina uulgari secreto loqui uiderat. Sempronius uxorem
     dimisit quod se ignorante ludos spectaret.

Proh pudor! et multos Christianorum nouimus lenocinium in uxoribus
exercentes!

[2.104] Sed nec ista continentiae uirtus aut pudicitiae amor feminis
ipsis, philosophiae uel litterarum abundantia insignitis, defuisse
cognoscitur, ut hoc insigne uirtutum maxime congruere philosophicae
cognoscamus excellentiae, et quantum semper ab obscenis uoluptatibus
concupiscentiae decor se subtraxerit philosophiae. Unde Hieronumus in
eodem Contra Iouinianum:

     Quid referam, inquit, Sibyllam Erythream atque Cumanam et octo
     reliquas -- nam Varro decem fuisse autumat -- quarum insigne
     uirginitas est et uirginitatis praemium diuinatio.

Idem in eodem:

     Diodorus Socraticus quinque filias dialecticas insignes
     pudicitiae habuisse narratur, de quibus et Philo Carneadis
     magister plenissimam scribit historiam.

[2.105] Quod si etiam post philosophas aut litteratas feminas, ad
saeculares uel laicas uenire deleetat, nec de talibus exempla deerunt
quae nos ad pudicitiam inuitent, tam de innuptis quam de nuptis. Unde
Hieronumus in I quoque Contra Iouinianum talium quoque laudem
prosecutus ait:

     Demotionis Areopagitarum principis uirgo filia, audito sponsi
     Leosthenis interitu, se interfecit, asserens quamquam intacta
     esset corpore, tamen si altemm accipere cogeretur, quasi secundum
     acciperet, cum priori mente nupsisset.

Item:

     Quis ualeat, inquit, silentio praeterire septem Milesias
     uirgines, quae, Gallorum impetu cuncta uastante, ne quid indecens
     ab hostibus sustinerent, mortem sumpserunt, exemplum sui cunctis
     urginibus relinquentes, honestis mentibus maius pudicitiam esse
     quam uitam.  Nicanor, uictis Thebis atque subuersis, unius
     captiuae uirginis amore superatus est. Cuius coniugium expetens,
     quod captiua optare debuerat, sensit pudicis mentibus plus
     uirginitatem esse quam regnum.  Interfectam propria manu flens et
     lugens amator tenuit. Sarrant scriptores Graeci et aliam Thebanam
     uirginem, quam hostis Macedo corruperat, dissimulasse paulisper
     dolorem, et uiolatorem uirginitatis suae iugulasse postea
     dormientem, seque interfecisse cum gaudio, ut nec uiuere uoluerit
     post perditam castitatem nec ante mori quam sui ultrix existeret.

[2.106] Quantum autem uirtutem pudicitiae Deus approbet manifestis
miraculis in talibus quoque uirginibus declarare non est dedignatus.
Unde inter caetera idem Hieronymi liber ita continet:

     Claudia uirgo Vestalis cum in suspicionem uenisset stupri, fertur
     cingulo duxisse ratem quam hominum milia trahere nequiuerant.

Ad hoc et illud Sidonii pertinet in Propenticon ad libellum suum ita
loquentis:

     Qualis nec Tanaquil fuit nec illa�Quam tu, Trecipitine,
     procreasti,�Qualis nec Phrygiae dicata Vestae�Quam contra satis
     Auulam tumentem�Duxit uirgineo ratem capillo.

[2.107] Sin autem post uirginalem castimoniam ad coniugalem
transmigrare iuuet, quantaque reuerentia, quam integro amore fidem
coniugii illaesam seruare et gentes studuerint, nec in his exemplorum
copia defuerit. Praestat in exemplo illa Lucretia quam omnes fere
Romani, tam poetae quam historiographi, dignis laudibus pro castitatis
amore conati sunt afferre. Unde est illud Valerii Maximi:

     Lucretia, a Tarquinio per uim stuprum pati coacta, cum iniuriam
     suam coram amicis deplorasset, ferro se quod ueste tectum
     attulerat interemit.

Item:

     Plautius (Horestillae) uxoris suae morte audita, scricto ferro
     incubuit eiusque amore se interfecit.

Item idem:

     Porcia Catonis filia, cum apud Philippos interemptum uirum suum
     Brutum audisset, quia ferrum deerat, ardentes ore carbones
     haurire non dubitauit, nouo genere mortis assumpto.

Et iterum:

     Hypsicrates Metridatem coniugem suum uere amauit; propter quem
     formae suae decorem in habitum uirilem conuertit. Tonsis enim
     capillis, equo se et armis assueuit, quo facilius laboribus eius
     interesset.

[2.108] Quis itaque non attendat quantum in omni gente semper Deo
accepta fuerit carnis integritas, et continentia uitae, cum, beato
etiam attestante Hieronymo, supra dictae septem Sibyllae ex
uirginitatis suae decore spiritum meruerint prophetiae. Qui et
Claudiam Vestalem uirginem a suspicionis labe protegens admirabilis
signi miraculo non tacuit. Et quid mirum, cum hoc illis continentia
uitae contulerit, si magna apud Deum promeruerit tanta philosophorum
abstinentia et continentia, cum haec tanto laudabiliora in eis
uideantur et maiori reputanda merito, quanto minus ad haec aliorum
praedicatione uel exemplis incitati sunt, sed propria ratione et
naturalis legis instructione commoti. Sicut enim constat nos tam
naturali quam scripta lege utriusque Testamenti et tot uel ipsius
Domini uel sanctorum patrum exemplis instructos tanto deterius
delinquere quanto inexcusabilius, ita e contrario tanto eorum
uenialiora erant mala et laudabiliora uidebantur bona. Unde et Dominus
Iob gentilem non immerito caeteris qui tunc temporis erant fidelibus
praetulit dicens:

     Quod non sit ei similis in terra, homo simplex et rectus et
     timens Deum ac recedens a malo

quamuis multi etiam de filiis Abrahae tunc superessent, cum hic post
legem etiam datam in tempore Israeliticorum Iudicum, ut beatus asserit
Gregorius, fuisse signetur.

[2.109] Hinc est et illa Hieronymi commendatio in laudem Titi
imperatoris et confusionem nostram Super epistolam ad Galatas:

     Titus, inquit, filius Vespasiani, qui in ultionem Dominici
     sanguinis subuersis Ierosolymis Romam uictor ingressus est,
     tantae dicitur fuisse bonitatis ut, cum quadam nocte sero
     recordaretur in cena quod nihil boni die illa fecisset dixerit:
     'Amici, hodie diem perdidi'. Nos putamus non perire nobis horam,
     diem, momenta, tempus, aetates, cum otiosum uerbum loquimur pro
     quo rationem reddituri sumus in die igdicii. Quod si hoc ille
     sine lege, sine Euangelio, sine Saluatoris et apostolorum
     doctrina, naturaliter et dixit et fecit, quod nos oportet facere
     in quorum condemnationem habet et Iuno uniuiras et Vesta
     uniuirgines et alia idola continentes?

[2.110] Legerat, ni fallor, praedictus sanctus illud Suetonii uel
consimile de excellentia supra nominati principis: 'Titus, amor ac
deliciae generis humani', id 'obstinatissime tenuit ne quem' ad se
accedentem postulandi gratia

     sine spe dimitteret. Quin etiam admonentibus domesticis quod
     plura polliceretur quam praestare posset, non oportere, ait,
     quemquam a sermone principis tristem discedere.

Idem recordatus super cenam quod nihil tota die cuiquam praestitisset,
dixit: 'Amici, diem perdidi'. Idem 'febrim nactus', qua et mortuus,

     cum lectica ueheretur, suspexisse dicitur caelum multumque
     conquestus est eripi sibi uitam immerenti. Neque enim exstare
     ullum suum factum quod sibi esset paenitendum, excepto dumtaxat
     uno. Id quale fuerit, neque ipse tunc prodidit neque cuiquam

notum fuit.

[2.111] De cuius etiam patre Vespasiano quam mirabile sit illud quod
in eodem Suetonius praemittit et quam accepta Deo fuisse opera eius,
ipsa miraculorum dona testantur, quis non intelligat? Sic nempe
scriptum est: Vespasianum necdum imperatorem

     quidam e plebe luminibus orbatus, item alius debilis crure
     sedentem pro tribunali pariter adierunt, orantes opem ualetudini,
     demonstratam a Serapide per quietem, restituturum oculos si
     inspuisset, confirmaturum crus si dignaretur calce contingere.
     Hortantibus amicis, licet inuitus, utrumque tentauit nec defuit
     euentus.

[2.112] Quod si etiam consideremus quantum talibus hominibus, etiam
in infidelitate sua mortuis uel sine sacramen torum gratia defunctis,
ante actae uitae pia opera profuerint, nec de hoc nobis testimonia
deerunt. Legat quislibet capitulum XLIII libri II Vitae beati
Gregorii, et inueniet quantum iustitia Traiani gentilis imperatoris
tam Deo ipsi quam praedicto sancto acceptabilis exstiterit, cum
praedictus sanctus eius animam, qui post Euangelii quoque traditionem
sine fide et gratia baptismatis defunctus fuerat, a poenalibus locis
et inferni cruciatibus, precum instantia suarum et abundantia
lacrymarum eruisse scribatur. Compunctus quidem uehementissime super
recordatione illius iustitiae praedicti imperatoris, quam in tanto
arto positus uiduae occurrenti fecerat, de qua ibidem uidelicet
scriptum est quod dum

     quodam tempore Traianus ad immirtentis belli procinctum
     uehementissime festinaret

et uiduae cuidam proclamanti pro uindicta filii sui interfecti

     si sanus reuerteretur a praelio, uindictam per omnia se facturum
     responderet, uidua dixit: 'Si tu in praelio mortuus fueris, quis
     milõi praestabit'? Traianus respondit: 'Ille qui post me
     imperabit'.  Vidua dixit: 'Et quid tibi proderit, si alter mihi
     iustitiam fecerit'?  Traianus respondit: 'Utique nihil'. Et
     uidua: 'Nonne, inquit, tibi melius est, ut tu mihi iustitiam
     facias, et tu pro hoc mercedem tuam recipias quam alteri hanc
     transmittas'? Tunc Traianus, ratione pietateque pariter commotus,
     equo descendit

et peregit iudicium. Huius itaque iustitiae tam clementis et iusti
imperatoris clementissimus papa recordatus, et hoc plurimum
attendens quod pro aeterna remuneratione id factum referatur ab
imperatore, ad sancti Petri apostoli basilicam peruenire ausus
dicitur,

     ibique tamdiu super errore tam clementissimi principis
     defleuisse, quousque responsum sequenti nocte accepisset se pro
     Traiano fuisse exauditum

eruta quidem anima eius de locis poenalibus, quamuis, ut ibidem
dicitur, non ideo credere cogamur introductam eam fuisse in regnum
caelorum, ne forte uerbis Veritatis praeiudicemus quibus dicitur:

     Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu, non potest introire
     in regnum Dei.

[2.113] Sed fortasse illud maiori admiratione suscipitur quod In
consolationem super morte Valentiniani imperatoris ad sorores ipsius
beatus scripserit Ambrosius. Ubi quidem praedictus sanctus omnino
adstruere intelligitur eum a se iam catechizatum sed nondum
baptizatum, ex ante actae uitae bonis operibus ueniam impetrasse post
mortem et sortem electorum sine baptismi gratia percepisse, cum hoc
non solum Euangelio, uerum et sanctis doctoribus aduersari penitus
uideatur. Unde Gennadius, De orthodoxa fide:

     Baptizatis tantum interesse salutis; nullum catechumenum, quamuis
     in bonis operibus defunctum, uitam aeternam habere credamus,
     excepto martyrio ubi tota baptismi sacramenta complentur.

[2.114] Haec autem sunt illa Ambrosii uerba in praefata Epistola de
morte Valentiniani ad sorores ipsius:

     Audio uos dolere quod non accepit sacramenta baptismatis. Dicite
     mihi qui etiam dudum hoc uoti habuit ut, cum in Italiam uenisset,
     initiaretur et proxime baptizari se a me significauit et ideo
     prae caeteris causis me accercendum putauit, non habet ergo
     gratiam quam desiderauit? non habet quam poposcit? Et quia
     poposcit accepit. Et ubi illud est: Iustus quacumque morte
     praeuentus fuerit, anima eius in requie erit? Solue igitur, Pater
     sancte, munus seruo tuo.

Item:

     Non metuebat hominibus displicere ut tibi soli placeret in
     Christo.  Qui habuit spiritum tuum, quomodo non accepit gratiam
     tuam? Aut si, quia solemniter non sunt celebrata mysteria, hoc
     mouet, ergo nec martyres, si catechumeni fuerint, coronantur.
     Quodsi suo abluuntur sanguine, et hunc tua pietas abluit et
     uoluntas.

Item:

     Et huic adhuc intercessionem addisco cui remunerationem praesumo,
     pio requiem eius poscamus affectu.

Item:

     Doleo in te, fili Gratiane, doleo etiam in te, fili Valentiniane.
     Tu per me putabas eripi te periculis. Tu me non solum ut parentem
     diligebas, sed ut redemptorem tui et liberatorem sperabas. Tu
     dicebas: 'Putasne uidebo patrem meum?' Speciosa de me uoluntas
     tua, sed non efficax praesumptio. Hei mihi! uana spes in homine!
     hei mihi! quid uoluntatem tuam non ante cognoui! Domine, quia
     nemo habet quod alii plus deferat quam quod sibi optat, non me ab
     illis post mortem separes quos in hac uita carissimos sensi.
     Domine, peto ut ubi ego fuero et illi sint mecum. Te quaeso,
     summe Deus, ut carissimos iuuenes matura resurrectione suscites
     et resuscites, ut immaturum hunc uitae istius cursum matura
     resuscitatione compenses.

[2.115] Quod si hi, post Euangelii traditionem, sine fide Iesu Christi
uel gratia baptismi, tanta apud Deum ex ante actae uitae meritis
obtinuerunt, quid de philosophis ante aduentum Christi, tam fide quam
uita clarissimis, diffidere cogamur ne indulgentiam sint assecuti, aut
eorum uita et unius Dei cultus -- quem ipsi tunc temporis praecipue
habuerunt et scribendo praedicauerunt -- magna eis a Deo dona tam in
hac quam in futura uita non acquisierit et quae necessaria saluti
essent ostenderit, cum scriptum sit:

     Intellectus bonus omnibus facientibus eum

et tanta sit diuinae gratia misericordiae, ut inuitis quoque suae
praestet beneficia?

[2.116] Quod si post uitam philosophorum, nobis ad nostrae confusionem
impudentiae a sanctis patribus propositam, de eorum doctrina discutere
libet, intelligemus, tam testimoniis sanctorum quam manifesta ratione,
quam sit ea quoque sacris litteris necessaria, non solum in his quae
ad documenta morum attinent uel ad sacrae fidei testimonia, uerum ad
omnia quaestionum genera rationibus terminanda, siue ad allegoriarum
quoque mysteria discutienda, quas frequenter in naturis numerorum
inuestigamus.

[2.117] Unde nobis praecipue tam dialecticam quam arithmeticam beatus
commemorat Augustinus, qui adeo in secundo libro De ordine dialecticam
commendare ausus est, ut eam solam esse scientiam profiteri uideatur,
cum eam solam posse facere scientes dicat:

     Disciplinam, inquit, disciplinarum, quam dialecticam uocant. Haec
     docet docere, haec docet discere. In hac se ipsa ratio demonstrat
     atque aperit quid sit, quid uelit; scit scire sola scientes
     facere non solum uult sed etiam potest.

Idem in II De doctrina Christiana:

     Restant, inquit, ea quae non ad corporis sensus sed ad rationem
     pertinent, ubi disciplina regnat disputationis et numeri. Sed
     disputationis disciplina ad omnia genera quaestionum quae in
     sanctis litteris sunt penetranda, plurimum ualet. Tantum ibi
     cauenda est libido rixandi et puerilis quaedam ostentatio
     decipiendi aduersarium.  Sunt enim multa quae appellantur
     sophismata, falsae conclusiones rationum et plerumque ita ueras
     imitantes ut non solum tardos, sed ingeniosos etiam minus
     attentos decipiant. Quod genus captiosarum conclusionum
     Scriptura, quantum existimo, detestatur illo loco ubi dictum est:
     Qui sophistice loquitur odibilis est.

[2.118] Qui rursus in eodem, cum in ipsis philosophorum dictis nostram
consideraret messem, adiecit atque ait:

     Philosophi qui uocantur, si qua forte uera et fidei nostrae
     accommodata dixerunt, maxime Platonici, non solum formidanda non
     sunt, sed etiam ab eis tamquam iniustis possessoribus in usum
     nostrum uendicanda. Sicut enim Aegyptus non tantum idola habebat
     quae populus Israel detestaretur, sed etiam uasa atque ornamenta
     de auro et argento et uestem, quae ille populus exiens de Aegypto
     sibi potius tamquam ad usum meliorem clanculo uendicauit,
     praecepto Dei, ipsis Aeguptius nescienter commodantibus ea quibus
     non bene utebantur, sic doctrinae omnes gentilium et liberales
     disciplinae, usui ueritatis aptiores, etiam morum quaedam
     praecepta continent deque ipso e Deo colendo nonnulla uera
     inueniuntur apud eos.

Item in eodem, de philosophis:

     Dederunt aurum et argentum et uestem suam exeunti de Aegypto
     populo Dei, nescientes quemadmodum illa quae dabant in Christi
     obsequium redderentur.

[2.119] Nouerat itaque iste ecclesiasticorum maximus doctorum et a
philosophia olim gentili ad ueram, quae Christus est, sophiam
conuersus, quae in philosophicis de Deo legerat scriptis, et quam
indignum esset philosophicas quoque disciplinas, quae inter maxima
dona Dei semper in terris effloruerunt, auctorem suum atque omnium non
agnoscere et ei quoque cui obtemperant omnia non deseruire. Attendebat
et illud quod in Ecclesiastico seriptum est:

     Sapientiam omnium antiquorum exquiret sapiens et in prophetis
     uacabit, narrationem uirorum nominatorum conseruabit et in
     uersutias parabolarum simul introibit, occulta prouerbiorum
     exquiret et in absconditis parabolarum conuersabitur.

[2.120] Unde et a sanctis postmodum patribus non incongrue liberalium
artium studia, tamquam sacrae Paginae admodum necessaria, plurimum
commendantur, cum omnino poetica figmenta Christianis interdicantur,
non solum quia falsitate referta sunt et os quod mentitur occidit
animam, uerum etiam quia inanium fabularum cogitationibus ad desideria
turpitudinum quae finguntur alliciunt animum, atque a sacrae lectionis
meditatione nos abducunt. -- De utrisque autem in promptu sunt nobis
sanctorum testimonia.

[2.121] Synodus Eugenii papae, tempore Ludouici:

     De quibusdam, inquit, locis ad nos refertur non magistros neque
     curam inueniri pro studio litterarum. Idcirco uniuersis episcopis
     subiectisque plebibus, et aliis locis in quibus necessitas
     occurrerit, omnino cura et diligentia habeatur, ut magistri et
     doctores constituantur qui studia litterarum liberaliumque artium
     habentes, dogmata doceant, quia in his maxime diuina
     manifestantur atque declarantur mandata.

Quasi et pro istis dicat Apostolus:

     Quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt.

[2.122] De poeticis autem figmentis quos nonnulli libros grammaticae
uocare consueuerunt, eo quod paruuli ad eruditionem grammaticae
locutionis eos legere soliti sunt, talia sanctorum sanxit auctoritas.
Hieronymus, Ad Damasum papam de filio prodigo:

     Daemonum cibus est carmina poetarum, saecularis sapientiae,
     rhetoricorum pompa uerborum.

Et post aliqua:

     Absit, inquit, ut de ore Christiani sonet 'Iupiter omnipotens' et
     'me Hercle' et 'me Castor' et caetera magis portenta quam numina!
     Ac nunc etiam sacerdotes Dei, omissis euangeliis et prophetis,
     uidemus comedias legere, amatoria Bucolicorum uersuum uerba
     cantare, tenere Vergilium, et id quod in pueris necessitatis est,
     crimen in se facere uoluntatis.

Idem, Super epistolam ad Ephesios: Educate, ait Apostolus filios in
disciplina et correptione Domini:

     Legant episcopi atque presbyteri qui filios suos saecularibus
     litteris erudiunt, et faciunt comedias legere et amorum scripta
     turpia cantare, de ecclesiasticis forsit an sumptibus eruditos,
     et quod in corbonam pro peccato quilibet pauper totam substantiam
     effundens obtulerat, hoc in Saturnalium sportulam et Mineruae,
     aut in sumptus domesticos aut in sordida scorta conuertit.

Item idem in Epistola ad Eustochium uirginem:

     Quae communicatio lucis ad tenebras? Quis consensus Christo ad
     Belial?  Quid facit cum psalterio Horatius, cum Euangelio Maro,
     cum Apostolo Cicero?

[2.123] Qui etiam statim in eadem Epistola se propter lectionem
Platonis seu aliorum philosophorum quibus intendebat, cum ei sermo
propheticus incultus horreret, raptum in spiritu fuisse ante tribunal
districti iudicis asserit, ubi interrogatus conditionem suam,
Christianum se esse respondit. Cui ille cui praesidebat:

     Mentiris, ait, Ciceronianus es, non Christianus. Ubi enim fuerit
     thesaurus tuus, illic erit et cor tuum.

Cui denique post multa uerba prece assistentium sanctorum et quasi sub
obtestatione sacramenti quod numquam amplius saeculares libros
legeret, uix impetrare potuit indulgentiam per quam euaderet. Unde et
Rabanus, De pressuris ecclesiasticis, parte II:

     Legimus, inquit, de beato Hieronymo quoniam, cum librum legeret
     Ciceronis, ab angelo est correptus eo quod Christianus uir
     paganorum intenderet figmentis.

[2.124] Isidorus, Sententiarum libro III, capitulo XIII:

     Ideo prohibetur Christianus legere figmenta poetarum quia per
     oblectamenta inanium fabularum mentem excitat ad incentiua
     libidinum.  Non enim solum thura offerendo daemonibus immolatur,
     sed etiam eorum dicta libentius capiendo.

Item:

     Cauendi sunt libri gentilium et propter amorem sanctarum
     scripturarum uitandi.

Simplicioribus litteris non est praeponendus succus grammaticae artis.
Meliores enim sunt communes litterae et simpliciores et ad solam
utilitatem pertinentes. Illae uero nequiores sunt quae ingerunt mentis
elationem. Meliores sunt grammatici quam haeretici. Grammaticorum
doctrina potest etiam proficere ad uitam, dum fuerit in meliores usus
assumpta.

Ex concilio IV Carthaginensi, capitulo IX:

     Episcopus gentilium libros non legat, haereticorum autem pro
     necessitate et tempore.

Gregorius Desiderio episcopo:

     Peruenit ad nos fraternitatem tuam grammaticam quibusdam
     exponere.  Quam rem ita moleste suscepimus ac sumus uehementius
     aspernati, ut ea quae prius dicta fuerant, in gemitum et
     tristitiam uerteremus, quia uno se ore cum Iouis laudibus Christi
     laudes non capiunt. Et quam graue nefandumque sit episcopum
     canere quae nec laico religioso conueniat, ipse considera.

[2.125] Unde et Plato ipse, ut supra meminimus, cum ciuitatis recte
ordinandae traderet institutionem, poetas a ciuitatibus eiciendos esse
decreuit. Quod quidem in quantam nostri condemnationem et confusionem
factum sit, quis discretus non animaduertat? Quibus non solum illud
dicitur quod os quod mentitur occidit animam, uerum de omni otioso
uerbo districta exigitur ratio.

[2.126] Si iuuat Christianum legere ad eruditionem locutionum uel
sententiarum, numquid hoc plene efficere non potest nisi poeticis
studendo figmentis et inanibus fabulis? Quae sunt genera locutionum,
qui ornatus uerborum quae sacra Pagina non habeat, maxime parabolarum
et allegoriarum aenigmatibus referta et ubique fere mysticis redundans
inuolucris? Quae sunt urbanitates locutionum quae mater linguarum
Hebraica non docuerit, praesertim cum Palestinae terrae etiam plebem
parabolis esse assuetam non lateat, ut his quoque Dominum Tesum loqui
eis oporteret cum Euangelium praedicaret? Quae deesse fercula possunt
spirituali Domini mensae, id est sacrae Scripturae, in qua, iuxta
Gregorium et elephans natat et agnus ambulat? Cuius quidem
intelligentia ita omnium alimentorum et deliciarum copiis exuberat ut
sola ipsa triplici expositione perfectionem teneat doctrinae, in qua
quislibet et dictaminis suauitatem multo amplius et facilius quam apud
poetas addiscet, et simul morum honestatem et aedificationem animae
plene percipiet.

[2.127] Quis enim, non dico poetarum, uerum etiam philosophorum
maturitate dictaminis beatum Hieronumum, quis in suauitate beatum
Gregorium, quis in subtilitate beatum aequiparet Augustinum? In illo
quidem Ciceronis eloquentiam, in istis Boethii suauitatem et
Aristotelis inuenies subtilitatem, et, ni fallor, multo amplius, si
singulorum conferas scripta. Quid de eloquentia Cypriani siue Origenis
et aliorum innumerabilium ecclesiasticorum doctorum, tam Graecorum
quam Latinorum, in omnibus liberalium artium studiis
eruditissimorum? Cyprianum in dictamine omnes transcendisse
gentiles, ipsorum quoque gentilium iudicio, beatus asserit Augustinus
ubi quaedam dicta cuiusdam Epistolae Cypriani inducta sunt a
Christianis, in ipsum certaminis conflictum inter Christianos et
gentiles habitum, qui de eorum doctoribus in dictando praeualuisset.
Sunt autem haec illa Cypriani uerba, dicentis quodam loco:

     Petamus hanc sedem. Dant secessum uicina secreta. Ubi dum
     erratici palmitum lapsus pendulis nexibus per harundines baiulas
     repunt, uiteam porticum frondea tecta fecerunt.

De quo quidem uerborum istorum ornatu beatus Augustinus in IV De
doctuina Christiana meminit dicens:

     Exigua et fragilia bona spumeo uerborum ambitu ornantur. Est tale
     aliquid in Epistola beati Cypriani. Ait ergo quodam loco:
     'Petamus hanc sedem' etc.

[2.128] Quod si in breui assequi iuuat Christianos lectores tam genera
constructionum quam ornatus uerborum, plene id percipient ex ipsis
artibus quae ista ex integro et aperte tradunt, grammatica scilicet,
dialectica, rhetorica; nec opus est diu detineri in fabulosis
poetarum, ut haec colligant quae ibi aut raro aut obscure atque
imperfecte notantur. Unde nec Tullius in Rhetorica, cum de
elocutione plene instrueret, poeticis uti uoluit exemplis, sed
propriis, in quibus plenius, ut ipsemet ait, ars emineret.

[2.129] Quid ergo episcopi et religionis Christianae doctores poetas a
ciuitate Dei non arcent, quos a ciuitate saeculi Plato inhibuit? immo
quid in solemnibus magnarum festiuitatum diebus quae penitus in
laudibus Dei expendi debent, ioculatores, saltatores, incantatores,
cantatores turpium acciunt ad mensam, totam diem et noctem cum illis
feriant atque sabbatizant, magnis postmodum eos remunerant praemiis
quae de ecclesiasticis rapiunt beneficiis, de oblationibus pauperum,
ut immolent certe daemoniis? Quid enim sunt tales histriones nisi
praecones, et, ut ita dicam, apostoli daemonum per quorum ora uel
gestus praedari miseras non cessant animas? Grauat profecto et taedet
auditores quae in ecclesia Dei dicuntur. Molestum est illis quod
offerunt Christi altaribus nec in ipsis missarum solemnus ad unius
horae spatium a uaniloquus cohibere possunt. Totus flagrat et anhelat
animus foras ad curiam daemonum et conuentus histrionum, ubi sunt in
oblationibus prodigi et cum summo solentio et toto desiderio attenti
illi, ut dictum est, diabolicae praedicationi. Parum fortassis et hoc
diabolus reputat quod extra sacra loca basilicarum gerunt, nisi etiam
scenicas turpitudines in ecclesiam Dei introducat. Proh dolor! audet
hoc, et proh pudor! perficit, atque ante ipsa Christi altaria, omnibus
iam ubique introductis turpitudinibus, per solemnitatum conuentus
templa dedicantur daemonibus, et sub religionis et orationis obtentu,
ad explendam libere lasciuiam, omnibus undique tam uiris quam feminis
conuenientibus, Veneris celebrantur uigiliae.

			
 LIBER TERTIUS 

[3.1] Cum omnis controuersiae discussio aut in scripto aut in ratione
uersetur et in eisdem terminetur, si huiusmodi est quae finem
accipiat, primo nobis necessarium duximus ex scriptis praecellentium
sapientum ad nostrae fidei firmamentum auctoritates conferre. Deinde
ipsas etiam auctoritates ad nostrae perfectionem disputationis
superest rationibus fulcire in his quidem in quibus non
irrationabiliter uidentur oppugnari, ne forte illud comici poetae
nobis improperetur:

     Huic opus est patrono quem mihi paro defensorem.

Beatus quoque Augustinus capitulo primo libri De moribus ecclesiae
contra Manichaeos auctoritatem rationi praemittendam censet, dicens:

     Naturae quidem ordo ita se habet, ut cum aliquid dicimus,
     rationem praecedat auctoritas. Nam et infirma ratio uideri potest
     quae, cum reddita fuerit, auctoritatem postea per quam firmetur
     assumit.

[3.2] Restat itaque nunc nobis post auctoritatum fundamentum
fulcimenta superinducere rationum, maxime ideo ne uerbositas
inimicorum Christi nostrae insultet simplicitati. Qui cum aliquos
idiotas aut minus eruditos Christianos inductionum suarum laqueis
praepedierint, summae id sibi gloriae adscribunt.

[3.3] Multi namque iam clamant magni antichristi praecones per quos
hostis humani generis fidem, 'omnium bonorum fundamentum', labefactare
conatur. Talium ora quondam miraculis obstrusa sunt, cum illi uerbis,
sancti uero patres dimicarent factis. Praeterierunt miracula, creuit
malitia; fallacia membra sua aduersus ueritatem iam effrenis armat
atque unum iam superest, ut qui non possumus factis, pugnemus uerbis,
in ipsa confisi Veritate quae nos confortat dicens:

     Ponite in cordibus uestris non praemeditari quemadmodum
     respondeatis: ego enim dabo uobis os et sapientiam, cui non
     poterunt resistere et contradicere omnes adgersarii uestri.

[3.4] Supra uniuersos autem inimicos Christi, tam haereticos quam
Iudaeos siue gentiles, subtilius fidem sanctae Trinitatis perquirunt
et acutius arguendo contendunt professores dialecticae seu
importunitas sophistarum, quos

     uerborum agmine atque sermonum inundatione beatos

esse P1ato irridendo iudicat. Hi argumentorum exercitio confisi, quid
murmurent scimus, ubi facultas aperte garriendi non datur hi, inquam,
non utentes arte sed abutentes. Neque enirn scientiam dialecticae aut
cuiuslibet liberalis artis sed fallaciam sophisticae condemnamus,
praesertim cum sanctorum quoque patrum iudicio haec ars maxime, ut
supra meminimus, commendetur et caeteris praeferatur.

[3.5] Tenet itaque haec philosophia, acutissimi gladii instar quo
tyrannus ad perniciem princeps utitur, ad defensionem ac pro
intentione utentium, sicut plurimum prodesse ita et plurimum nocere
potest. Scimus quidem a Peripateticis, quos nunc dialecticos
appellamus, nonnullas et maximas haereses tam Stoicorum quam
Epicureorum rectis rationibus esse repressas; sicut est illa de qua
contra Stoicos disputant, et firmissimis adstruunt argumentis quod,
licet Deus ab aeterna cuncta prouiderit atque ipsius prouidentia
omnino falli non possit, non tamen ideo cuncta ex necessitate
proueniunt, ut scilicet humani pereat libertas arbitrii. Alioquin,
inquit princeps Peripateticorum Aristoteles in I Perihermeneias:

     non oportebit consiliari neque negotiari.

De libero autem arbitrio conuenientius alibi disserendum nobis
reseruamus.

[3.6] Sed neque ullam scientiam malam esse concedimus, etiam illam
quae de malo est; quae iusto homini deesse non potest, non ut malum
agat sed ut a malo praecognito sibi prouideat, quod nisi cognitum,
teste Boethio, uitare non posset. Non est enim malum scire decipere
uel adulterari sed ista committere, quia eius rei bona est cognitio
cuius pessima est actio; et nemo peccat cognoscendo peccatum sed
committendo. Si qua autem scientia mala esset, utique et malum esset
quaedam cognoscere ac iam absolui a malitia Deus non posset, qui omnia
nouit. In ipso enim solo omnium plenitudo est scientiarum cuius donum
est omnis scientia. Scientia quippe est comprehensio ueritatis rerum
quae sunt, atque is cuncta ueraciter discernit cui ea quoque quae non
sunt quasi praesentia assistunt. Unde et enumeratis donis Spiritus
eius, ipse spiritus scientiae esse dicitur. Sicut autem mali quoque
scientia bona est, ad euitandum scilicet malum necessaria, ita
potestatem etiam mali bonam esse constat et ad promerendum
necessariam. Si enim peccare non possemus, nihil non peccando
promereremur; et ei qui liberum non habet arbitrium, nullum ex his
quae coactus agit, debetur praemium. At uero e contra, ut ait
propheta,

     qui potuit transgredi et non est transgressus, facere mala et non
     fecit: ideo stabilita sunt bona illius in Domino.

[3.7] Ex his itaque liquidum est nullam aut scientiam aut potestatem
malam esse, quantumcumque mala sint exercitia ipsarum, cum et Deus
omnem tribuat scientiam et omnem ordinet potestatem. Qui etiam de
postestate iniquissimi Pilati aduersus se ait:

     Non haberes in me potestatem nisi datum tibi esset desuper.

Scientias itaque approbamus sed fallaciis abutentium resistimus. Non
enim, teste Tullio, mediocriter errant qui ex uitio hominis scientiam
culpant.

[3.8] Sic enim cum de reprehensione argumentationum in Rhetorica
doceret, ait inter caetera:

     Non ad id quod instituitur accommodabitur aliqua pars
     argumentationis, si res ex hominis uitio uituperabitur, ut si
     quis doctrinam ex alicuius docti uitiis reprehendat.

[3.9] At sicut erroneam penitusque irrationabilem esse talium
reprehensionem non ambigimus, ita et eorum impietatem maximam
impietatem profitemur, qui donum Dei maximum, quod ex collatione
scientiae susceperunt, improbitate sua culpari faciunt atque
uilescere, et immeritam atque innocentem artem in suae culpae trahunt
participationem. Quod quondam et de rhetorica contigisse in ipsa
statim Tullius Rhetorica meminit, et nos quotidie modo de dialectica
fieri non ignoramus. Quippe sicut illam malitiosorum oratorum
sollertia omnibus fere bonis hominibus odiosam fecerat, propter
incommoda scilicet ciuitatibus per eam frequenter illata, ita etiam
fere omnibus religiosis contemptibilem reddidit dialecticam
impudentium scholarium eius uita et garrulitas, sanctam Dei ciuitatem,
quae est ecclesia, plurimum perturbantium. Qui dum intollerabili
uerbositate gloriam sibi comparare nituntur, non sinit miseros
animaduertere singularis eorum superbia, in quantam secum ignominiam
ipsam de qua gloriantur artem deiiciant.

[3.10] Aduersus impudentiam quorum et Tullius in II Rhetoricae ad
Herennium inuectus ait, de causa scilicet ambigui scripti disserens
hoc modo:

     Sunt qui arbitrentur ad hanc causam tractandam uehementer
     pertinere cognitionem amphibologiarum, eam quae a dialecticis
     profertur. Nos uero arbitramur non modo nullo adiumento esse sed
     potius maximo impedimento. Omnes enim illi amphibologias
     occupant, eas etiam quae parte ex altera sententiam nullam
     possunt interpretari. Itaque et alieni sermonis molesti
     interpellatores et scripti, tum odiosi, tum obscuri interpretes
     sunt, et dum caute et expedite loqui uolunt, infantissimi
     reperiuntur. Ita dum metuunt in dicendo ne quid ambiguum dicant,
     nomen suum pronuntiare non possunt. Verum horum pueriles
     opiniones rectissimis rationibus, cum uoles, refellemus.
     Inpraesentiarum hoc interdicere non alienum fuit, ut huius
     infantiae garrulam disciplinam contemneremus.

[3.11] Sed nec ipse maxirnus eorum praeceptor, Aristoteles,
sophisticas ipsorum importunitates reticuit, dicens in I
Perihermeneias:

     Et quaecumque, inquit, caetera talium, determinamus contra
     argumentatorum sophisticas importunitates.

[3.12] His et illa saluberrima tam apostoli Pauli quam beati
Ambrosii adhortatio consonat libro I De fide ad Gratianum imperatorem,
sic continens:

     Scriptum est: 'Cauete ne quis uos depraedetur per philosophiam et
     inanem seductionem, secundum traditionem hominum et secundum
     elementa huius mundi, et non secundum Christum'. Omnem enim uim
     uenenorum suorum in dialecticis disputationibus constituunt, quae
     philosophorum sententia definitur non adstruendi uim habere sed
     studium destruendi.  Sed non in dialectica placuit Deo saluum
     facere populum suum. Regnum enim Dei in simplicitate fidei est,
     non in contentione sermonis.

Quam etiam beati Ambrosii sententiam in eadem adhortatione
Responsiones Adriani papae contra obiectiones quorumdam ad Carolum,
capitulo XLIX, ita commemorant:

     Omnem uim uenenorum suorum in dialectica disputantes ponunt
     haeretici, quae philosophorum sententia definitur non adstruendi
     uim habere sed studium destruendi etc.

[3.13] Item:

     Aufer hinc argumenta ubi fides quaeritur. In ipsis gymnasiis suis
     iam dialectica taceat. Non quaero quid loquantur philosophi,
     requiro quid faciant. Soli in suis gymnasiis remanserunt. Vide
     quam fides argumentis praeponderet. Illi quotidie a suis
     consortibus deseruntur qui copiose disputant, isti quotidie
     crescunt qui simpliciter credunt.  Non creditur philosophis,
     creditur piscatoribus; non creditur dialecticis, creditur
     publicanis. Illi uoluptatibus et deliciis orbem ligarunt, isti
     ieiuniis et doloribus exuerunt. Plures itaque iam cepit illicere
     iniuria quam uoluptas.

Item de Arrianis:

     Nonne ex philosophia omnem impietatis suae traxerunt colorem?

[3.14] Et Apostolus ad Corinthios:

     Si quis, inquit, contentiosus uidetur esse, nos talem
     consuetudinem non habemus neque ecclesia Dei.

Et ad Timotheum I scribens epistolam, diligenter ad ultimum admonet,
ut summo opere inusitata uerba quasi profana et falsae scientiae
loquens deuitet per quos a fide quosdam iam excedisse asserit, dicens:

     O Timothee, depositum custodi, deuitans profanas uocum nouitates
     et opponens falsi nominis scientiae, quam quidam promittentes,
     circa fidem exciderunt.

Idem ad eumdem in II:

     Haec commoneo, testificans coram Deo, noli uerbis contendere: in
     nihil utile est nisi ad subuersionem audientium. Profana autem et
     uaniloquia deuita. Multum enim proficiunt ad impietatem, et sermo
     eorum ut cancer serpit.

Item:

     Iuuenilia autem desideria fuge, sectare uero iustitiam, fidem,
     caritatem, pacem cum his qui inuocant Deum de corde puro. Stultas
     autem et sine disciplina quaestiones deuita, sciens quia generant
     lites. Seruum autem Domini non oportet litigare, sed mansuetum
     esse ad omnes, docibilem, patientem, cum modestia corripientem
     eos qui resistunt.

Unde et ab his quos obstinatos atque importunos uiderimus certatores
declinare nos Veritas admonet, dicens:

     Nolite sanctum dare canibus neque mittatis margaritas uestras
     ante porcos, ne forte conculcent eas pedibus suis, et conuersi
     dirumpant uos.

[3.15] De illis autem quos deuotos ad inquisitionem ueritatis
percipiendae uiderimus, ut eis scilicet per rationes satisfacere
studeamus, Petrus apostolus admonet dicens:

     Dominum autem Christum sanctificate, parati semper ad
     satisfaciendlfm omni poscenti uos rationem, de ea quae in uobis
     est spe et fide.

Et coapostolus Paulus:

     Sermo, inquit, uester in gratia conditus sit sale, ut sciatis
     quomodo oporteat uos unicuique respondere.

Aliud quippe est conferendo ueritatem inquirere, aliud disputando
contendere ad ostentationem. Illud quippe deuotionis est studium ad
aedificationem, hoc elationis impetus ad gloriationem. Ibi scientiam
quam non habemus percipere nitimur, hic eam ostentare quam nos habere
confidimus. Quo enim est excellentius scientia bonum, facilius ad
elationem trahit, iuxta illud Apostoli:

     Scientia inflat, caritas aedificat.

[3.16] Unde et magnus ilte apostata angelus qui pro maiori
perspicacitate intelligendarum naturarum rerum caeteris a propheta
praelatus est, et prae nimia scientiae illuminatione lucifero
comparatus, dicente propheta:

     Tu, Lucifer, qui mane oriebaris etc.

quanto maiori praeditum sapientia se conspexit tanto facilius
altiusque intumuit et prostratus deterius ruit. Cuius, ni fallor,
imaginem mter uniuersos philosophos dialectici sibi hoc tempore
uindicant, quasi magis egregiam adepti philosophiam, quia magis
uerbosam, hi, inquam, tam Deo infesti quam hominibus ingrati, sicut
scriptum est:

     Vir linguosus non dirigetur in terra etc.

Et Boethius:

     Si arrogans est, inquit, odiosus est.

[3.17] Haec quidem, omnis peccati initium, angelum primum, ut diximus,
statim a conditoris sui uisione, hoc est a uera beatitudine, expulit:
quae sicut illum apostatare fecit, ita et multos ei adhuc per haeresim
acquirit. Non enim ignorantia haereticum facit sed superbia, cum quis
uidelicet, ex nouitate aliqua nomen sibi comparare desiderans aliquod
inusitatum proferre gloriatur, quod aduersus omnes importune defendere
nititur, ut superior omnibus uideatur, aut ne confutata sententia sua
inferior caeteris habeatur.

[3.18] Unde Augustinus in libro De utilitate credendi, haereticum
diligenter describens:

     Haereticus, inquit, est, ut mea fert opinio, qui alicuius
     temporalis commodi et maxime gloriae principatusque sui gratia,
     falsas ac nouas opiniones uel gignit uel sequitur.

Idem in XVIII De ciuitate Dei:

     Qui in ecclesia aliquid prauum sapiunt, si correpti contumaciter
     resistunt et sua pestifera dogmata emendare nolunt sed et
     defendere persistunt, haeretici fiunt.

[3.19] Unde Augustinus in epistola Ad Optatum ait:

     Si de anima falsitatis assertio proferatur, et falsitas mendacem
     et falsitatis importuna defensio haereticum facit.

Idem, Super Genesim:

     Non ob aliud sunt haeretici nisi quod, scripturas canonicas non
     recte intelligentes, suas falsas opiniones contra earum ueritatem
     peruicaciter asserunt.

[3.20] Ad quod tanto facilius professores dialecticae pertrahi solent,
quanto se amplius rationibus armatos esse autumant, et tanto
securiores liberius quidlibet aut defendere aut impugnare praesumunt;
quorum tanta est arrogantia, ut nihil esse opinentur quod eorum
ratiunculis comprehendi atque edisseri non queat, contemptisque
uniuersis auctoritatibus, solis sibi credere gloriantur. Qui enim id
solum recipiunt quod eis ratio sua persuadet, profecto sibi solis
acquiescunt, quasi eos habeant oculos qui in nullis caligare nouerint.
Aduersum quales illud Augustini dicitur super XXXIX psalmum:

     Nonne superbus inueniris cum dicis: primo uideam et sic credam?

[3.21] Quibus, quod mirum est, ex scientia ignorantia generatur, ut
contlarium uitium uirtus pariat. Scientiam quippesuperbia, superbiam
caecitas comitatur, cum quis uidelicet donum maximum, quod a Deo
recepit, sibi adscribit et non recognoscendo dantem amittit datum; et
tanto postmodum deterior fit quanto melior ante factus factori gratias
agere contempsit. Iustum quippe est ut cui plus committitur, plus ab
eo exigatur. Talium uero iustam excaecationem et sensus et uitae
reprobae ignominiam Apostolus conspiciens ait:

     Qui cum cognouissent Deum, non sicut Deum glorificauerunt aut
     gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis, et
     obscuratum est insipiens cor eorum. Dicentes enim se esse
     sapientes, stulti facti sunt. Propter quod tradidit illos Deus in
     passiones ignominiae, etc.

[3.22] Et psalmista de huiusmodi contentiosis elatis qui se quasi
magistros ac principes aliorum aestimant:

     Effusa est, inquit, contemptio super principes, et errare fecit
     eos in inuio et non in uia.

Haereticus quippe, ut aiunt, 'electus' interpretatur, eo uidelicet
quod nemo haereticus fiat nisi quem propriae elationis aestimatio
caeteris praeferat, ut iam de communione aliorum uideri erubescat.
Unde Isidorus, Etymologiarum libro VIII, capitulo III:

     Haeresis, inquit, Graece ab 'electione' uocatur, quod scilicet
     unusquisque sibi eligat quod melius sibi esse uidetur

ac si diceret: non spiritum Dei sed suum sequentes.

[3.23] Omnem autem elatum sicut impatientem ita et contentiosum
necesse est esse, cum quis ei quoquo modo resistere ceperit. Et haec
quidem ea est contentio quae, ut supra meminimus, haereticos facit.
Unde Gennadius, De orthodoxa fide ecclesiasticorum dogmatum, capitulo
VII ita dicit:

     Quolibet quis acquiescat modo non est haereticus nisi in
     contentione haereticus fiat.

Augustinus, De unico baptismo, libro IV:

     Istum nondum haereticum dico nisi manifestata sibi doctrina
     Catholicae fidei resistere maluerit et illud quod tenebat
     elegerit.

[3.24] De talibus quidem electis psalmista commemorat dicens:

     Et non communicabo cum electis eorum.

Quem Apostolus quoque sententiam prosecutus, scribens ad Titum ait:

     Haereticum hominem post unam et secundam correptionem deuita
     sciens quia subuersus est qui eiusmodi est et deliquit, cum sit
     proprio iudicio condemnatus.

Quippe qui se ipsum magis ad contentionem praeparat quam ad
disciplinam, et magis gloriam suam desiderat quam salutem, et se
importune contendere apud se recognoscit, proprio eum iudicio ipsa
eius conscientia accusat.

[3.25] Haec illi effrenes et indomiti certatores attendant qui
singulari superbiae cornu erecti, in ipsum etiam conditorem irruentes,
posuerunt in caelum os suum. A fallaciis quorum simplicitatem fidelium
protegi precatur qui ait:

     Salua me ex ore leonis, et a cornibus unicornium humilitatem
     meam.

[3.26] A quibus et summo opere Apostolus cauendum admonet, hoc est a
fallaciis ipsorum prouidendum, dicens:

     Cauete ne quis uos decipiat per philosophiam inanem secundum
     elementa mundi

ac si diceret: prouidete ab a argumentis eorum qui de singulari et
incorporea diuinitatis natura ad similitudinem corporum ex elementis
constantium ratiocinari praesumunt, non tam pro percipienda ueritate
quam pro philosophiae suae ostentatione; ideoque ad eius notitiam
minime assurgunt qui superbis resistit semper et humilibus dat
gratiam.

[3.27] De talibus in Prouerbius scriptum est:

     Abominatio Domini est omnis illusor et cum simplicibus
     sermocinatio eius. Illusores ipse deludet et mansuetis dabit
     gratiam.

Unde et Veritas ipsa:

     Confiteor, inquit, tibi Pater caeli et terrae, quia abscondisti
     haec a sapientibus et prudentibus, et reuelasti ea paruulis.

[3.28] Et Apostolus:

     Scriptum est, inquit, Perdam sapientiam sapientum et prudentiam
     prudentium reprobabo.

Item:

     Nonne stultum fecit Deus sapientiam huius mundi? Nam quia in Dei
     sapientia non cognouit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo
     per stultitiam praedicationis salllos facere credentes.

Et post aliqua:

     Videte, inquit, uocationem uestram, fratres, quoniam non multi
     sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles,
     sed quae stulta sunt mundi elegit Deus ut confundat sapientes, et
     infirma mundi elegit ut confundat fortia, et ignobilia mundi et
     contemptabilia elegit et quae non sunt ut ea quae sunt
     destrueret, ut non glorietur omnis caro in conspectu eius, ut
     quemadmodum. scriptum est: 'Qui gloriatur, in Domino glorietur'.

[3.29] Unde et consilium de uia disciplinae per humilitatem arripienda
in eadem adnectit epistola, dicens:

     Nemo se seducat. Si quis uidetur inter uos sapiens esse in hoc
     saeculo, stultus fiat ut sit sapiens. Sapientia enim huius mundi
     stultitia est apud Deum. Scriptum est enim: Comprehendam
     sapientes in astutia eorum.

Et iterum:

     Dominus nouit cogitationes hominum quia uanae sunt. Itaque nemo
     glorietur in hominibus.

Et post pauca cum omnia bona diuinae tribueret gratiae:

     Quid habes, inquit quod non accepisti? Si autem accepisti, quid
     gloriaris quasi non acceperis?

Et alibi:

     Noli altum sapere, sed lime.

[3.30] Qui etiam ea maxime quae ad notitiam Dei attinent nonnisi eo
reuelante percipi posse, quem soli mundicordes conspicere ualent,
ualida similitudine conuincit dicens:

     Quis scit hominum quae sunt hominis, nisi spiritus hominls qui in
     ipso est?

Ita et quae Dei sunt nemo cognouit, nisi Spiritus Dei, praesertim cum
nec minimum aliquid doceri quis ualeat, nisi eo nos interius
illuminante, qui nisi mentem instruat interius frustra qui docet aerem
uerberat exterius. Quid est enim quod cum alicuius doctoris uerba
aequaliter ad aures diuersorum perferuntur, nec tamen aequaliter ab
eis intelliguntur, nisi quod quibusdam praesto est interior magister,
quibusdam minime, qui quos uult etiam sine sono docet?

[3.31] De huius quidem magistri sapientia ipse Sapientiae liber
continet ita:

     Sentite de Domino in bonitate et in simplicitate cordis quaerite
     illum, quoniam inuenitur ab his qui non tentant illum, apparet
     autem eis qui fidem habent in illum. Pers uersae enim
     cogitationes separant a Deo, quoniam in maliuolam animam non
     introibit sapientia nec habitabit in corpore subdito peccatis.

Et Apostolus:

     Animalis, inquit, homo non percipit ea quae sunt spiritus Dei.

Et iuxta psalmistam:

     Intellectus bonus omnibus facientibus eum

hoc est illis qui quod bene intelligunt, operatione implere satagunt,
ut ex hoc aperte doceamur plus per intelligentiam apud Deum ex
religione uitae quam ex ingenii subtilitate proficere. Alioquin
Dominus plus sibi humanum ingenium quam sanctitatem uitae placere
ostenderet. Quippe quod plus de Deo a nobis sentitur, plus a nobis
diligitur; et cum profectu intelligentiae, caritatis accenditur
flamma, licet hi qui simplices atque idiotae nobis uidentur et in Deo
uehementer sint feruentes, nec tantum exprimere aut disserere queant
quantum eis intelligentiae diuina inspiratio confert.

[3.32] Haec utinam et illi attenderent qui impudenter magisterii nomen
in diuina Pagina sibi arrogant, cum uitam non emendent et cum
carnaliter et spurce uiuant, specialem diuinorum aenigmatum
intelligentiam sibi reuelatam et caelestia sibi arcana commissa esse
mentiuntur, ac si se templum Spiritus Sancti apertissime iactent!

[3.33] Quarum saltem impudentiam falsorum Christianorum gentiles
conterant philosophi, qui notitiam Dei non ratiocinando sed magis bene
uiuendo acquirendam censebant et ad eam moribus potius quam uerbis
nitendum esse. Unde Socrates ut iam praefati sumus, nolebat immundos
terrenis cupiditatibus animos se in diuina conari -- quandoquidem ab
eis causas rerum uidebat inquiri quas nonnisi in Dei uoluntate esse
credebat -- et ideo purgandae bonis moribus uitae censebat instandum.

[3.34] Cuius et ipse non immemor Augustinus sententiae, libro I Super
Genesim contra calumnias Manichaeorum, ipsam quoque alus explicauit
uerbis hoc modo:

     Qui dicit: quare fecit Deus caelum et terram? respondendum est
     illi: quia uoluit. Voluntas enim Dei causa est caeli et terrae,
     et ideo maior quam caelum et terra. Qui autem dicit: quare
     uoluit? maius aliquid quaerit quam est uoluntas Dei. Nihil autem
     maius inueniri potest. Ac si uoluntatem Dei nosse quisque
     desiderat, fiat amicus Dei, quia si uoluntatem hominis nosse
     uellet cuius amicus non esset, omnes eius impudentiam aut
     stultitiam deriderent. Non autem efficitur amicus Dei, nisi
     purgatissimis moribus et illo fine praecepti de quo dicit
     Apostolus: Finis autem praecepti est caritas de corde puro et
     conscientia bona et fide non ficta. Quam isti, si haberent, non
     essent haeretici.

[3.35] Quantum etiam in Deum reuerentiam Socrates habuerit ut ei
uidelicet omnia nostra tribuerit atque adscripserit bona, maxime ea
quae ad percipiendae ueritatis attinent discussionem, ipsemet
profitetur. Cuius persona in Timaeo Platonis introducta, ut supra
quoque meminimus, omnem intelligentiam et rationem in omni ueritate
discutienda a Deo supplici obsecratione petendam censet, in tantum ut
eos omnes pro furiosis et inexpiandis habeat qui in omnibus recte
agendis diuinam non inuocent opem. In quo aperte se nihil ex se posse,
sed ex diuinae beneficio gratiae protestatur.

[3.36] Audiant saltem philosophorum consilium hi qui se philosophos
profitentur. Audiant magistros suos, qui contemnunt sanctos, ut si
uidelicet Deum cupiunt intelligere, uelint ad intelligendum se bene
uiuendo praeparare et uiam humilitatis arripere, qua sola ad
celsitudinem illam intelligentiae acceditur, non quidem peruenitur,
quamdiu scilicet in hac mortali carne uiuitur.

     Corruptibile enim corpus aggrauat animam, et deprtmit terrena
     inhabitatio sensum multa cogitantem.

Unde et Dominus Aloysi quaerenti faciem eius uidere respondit:

     Non uidebit me homo et uiuet.

Ipsa quippe uisio diuinitatis ipsa est a futura beatitudo, de qua
dicit Apostolus:

     Nunc uidemus per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad
     faciem

et alibi:

     In quem desiderant angeli prospicere.

Sed et cum dictum est:

     Tollatur impius ne uideat gloriam Dei

tale est: ne uidendo fruatur, quia uidere frui est. Tanta est enim
illius gloriae beatitudo ut nemo eam uidere queat qui simul non
sentiat. Unde et psalmista:

     Satiabor, inquit, cum apparuerit gloria tua.

Tunc quidem implebitur quod ipsa sapientia Dei promittit dicens:

     Si quis diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum et
     manifestabo ei me ipsum.

Nisi enim se ipse Deus manifestet, nec tunc natura nostra eum uidere
sufficiet, nedum nunc mortales omni spurcitia peccatorum pleni
ratiunculis suis comprehendere incomprehensibilem nitantur, qui nec se
ipsos nec quantulaecumque naturam creaturae discutere ratione
sufficiunt.

[3.37] Quod etiam maximus ille sapientum considerans in Ecclesiaste
profitetur dicens:

     Cunctae res difficiles. Non potest eas homo explicare sermone.

Idem in eodem:

     Ego Ecclesiastes fui rex Israel in Ierusalem, et proposui in
     anirno meo quaerere et inuestigare sapienter de omnibus quae
     fiunt sub sole.

Item:

     Et apposui cor meum ut scirem sapientiam et intelligerem
     distestionem quae uersatur in terra. Et intellexi quod omnium
     operum Dei nullam possit inuenire homo rationem eorum quae fiunt
     sub sole, et quanto plus laborauerit ad quaerendum tanto minus
     inueniet. Etiamsi dixerit sapiens se nosse, non poterit reperire.
     Omnia haec tentaui in corde meo, ut curiose intelligerem.

Et iterum:

     Cuncta tentaui in sapientia. Dixi: sapiens efficiar, et ipsa
     longius recessit a me multo magis quam erat, et alta profunditas
     quis inueniet eam?

Ac si aperte magnus iste sapiens profiteatur se in omnibus rerum
naturis inuestigandis et ratione discutiendis insufficientem atque
imbecillem reperiri, qui prius ad haec se sufficere arbitrabatur et
summa praeditus sapientia uidebatur.

[3.38] Consule etiam ipsam sapientiam et attende quid de hoc ipsa
consulat, illam, inquam, quae a quodam summo sapiente singularis et
maxima praedicatur, ut magis diuina quam humana uideatur, ubi scilicet
in libro Sapientiae scriptum est, summo illo sapiente ita dicente:

     Mihi dedit Deus dicere ex sententia et praesumere digna horum
     quae mihi dantur. Ipse enim dedit mihi horum quae sunt scientiam
     ueram, ut sciam dispositionem orbis terrarum et uirtutes
     elementorum, initium et consummationem et medietatem temporum,
     uicissitudinum permutationes et consummationes temporum, anni
     cursus et stellarum dispositiones, naturas animalium et iras
     bestiarum, uim uentorum et cogitationes hominum, digerentias
     uirgultorum et uirtutes radicum. Et quaecumque sunt abscondita et
     improuisa didici.

[3.39] Ecce quanta sit haec sapientia, et quam longe omnem humanum
exsuperet sensum. Sed attende quid in sequentibus et ipsa dicat:

     Cogitationes, inquit, mortalium timidae et incertae proutdentiae
     nostrae. Corpus enim quod corrumpitur aggrauat animam, et
     deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem, et
     difficile aestimabimus quae in terra sunt, et quae in prospectu
     sunt inueniemus cum labore.  Quae in caelus sunt autem quis
     inuestigabit?

Ille, inquam, maximus ac studiosissimus naturae indagator cui
incomparabiles opes, cui pacem ac sospitatem continuam, is quoque, qui
sapientiam ei largitus est, contulit ne qua forte necessitatis
sollicitudo, ne qua periculorum instantia studium eius praepediret.

[3.40] De huius quidem sapientia ac studio liber III Regum sic
continet:

     Et praecedebat sapientia Salomonis sapientiam omnium orientalium
     et Aegyptiorum, et erat sapientior cunctis hominibus, et
     nominatus uniuersis gentibus per circuitum. Locutus est quoque
     tria milia parabolas et fuerunt carmina eius quinque milia. Et
     disputatsit super lignis, a cedro quae est in Libano usque ad
     hyssopum quae egreditur de pariete, et disseruit de iumentis et
     uolucribus et reptilibus et piscibus. Et ueniebant de cunctis
     populis ad audiendam sapientiam Salomonis, et ab uniuersis
     regionibus terrae.

De cuius etiam incomparabili diuitiarum affluentia inter caetera eodem
subscriptum est libro:

     Sed et omnia uasa de quibus potabat rex Salomon erant argentea,
     et uniuersa supellex domus saltus Libani de auro purissimo. Non
     erat argentum nec alicuius pretii putabatur in diebus Salomonis.

Item post pauca:

     Fecitque ut tanta esset abundantia argenti in Ierusalem, quanta
     lapidum et cedrorum praebuit multitudinem, quasi sycomorum quae
     nascuntur in campestribus.

[3.41] Mirae quidem opes Salomonis, mira opera quae construxit, sed
mirabilior sapientia qua, cum modico praeesset regno, tanta
congregauit. Quam etiam per exorcismos quos inuenit, seu per quasdam
naturae rerum uires occultas quas cognouit, daemonibus quoque ipsis
certum est dominari, sicut in VIII Iudaicae antiquitatis Iosephus
narrat et se ipsum id uisu probasse perhibet, abstracto uidelicet
daemonio per nares cuiusdam quem uexabat, immisso anulo ipsius naribus
cui suberat radix Salomonis.

[3.42] Cum itaque tantae excellentia sapientiae cunctas res adeo
difficiles esse intelligat, ut explicari sermone nullatenus possint,
quasi illud philosophicum ipse clamet: 'Latet omne uerum', perpende,
quisquis es, quanta praesumptio sit de eo quod cuncta transcendit
humana discutere ratione, nec aliter acquiescere uelle donec ea quae
dicuntur aut ex sensu aut ex ratione humana sint manifesta. Quod est
penitus fidem et spem tollere, cum utramque de non apparentiblls esse
constet. Unde Ambrosius:

     Si ratione conuincor, fidem abnuo

et Apostolus:

     Fides, inquit, est substantia sperandarum rerum, argumentum non
     apparentium

et alibi:

     Spes autem quae uidetur non est spes. Quod enim uidet quis,
     quomodo sperat?

Ex quo liquidum est tales omnium hominum miserrimos esse qui, tam fide
quam spe destitutos, nec cum philosophis immortalitatem animae
credent, nec Deum remuneratorem bonorum exspectabunt, toti sensuum
experimentis dediti sicut pecora, et cum pecoribus suam ponentes
sortem, quae cum carne penitus deficiunt atque hic omnino moriuntur.

[3.43] Ad haec quippe recipienda et credenda, nec sensuum experimentis
nec humanis cogi rationibus poterunt, sed sola auctoritate sunt
conducendi. Quod si ex auctoritate his acquiescunt, quibus tamen
ratione satisfieri non potest, cur de Deo ista reprobant quae tot
testimoniis tantorum comprobata sunt sapientum? Scimus omnes in his
quae ratione discuti possunt non esse necessarium auctoritatis
iudicium. Id quoque pro ratione satis esse debet, ut, qui cuncta longe
transcendit per omnia, humanae discussionis atque intelligentiae uires
excedat, et qui capi non potest loco, humano non comprehendatur animo.

[3.44] Quae etiam maior indignatio fidelibus habenda esset quam eum se
habere Deum profiteri quem ratiuncula humana possit comprehendere aut
mortalium lingua disserere? Hoc autem nec ipsos latuit philosophos,
quorum maximus in Timaeo suo ait:

     Opificem genitoremque uniuersitatis tam inuenire difficile est
     quam inuentum impossibile est profari digne.

Qui etiam, cum noun ex Deo natam esse assereret, id explicare non
praesumpsit quod inexplicabili modo esse cognouit atque professus est,
sed tantum de ineffabili illa generatione dixit quantum uoluntas
diuina permisit. Qui etiam, teste Macrobio,

     Quid sit Deus dicere non est ausus, hoc solum de eo sciens quod
     sciri qualis sit ab hominibus non possit

qui nec ab ipsis spiritibus caelestibus maiori sapientia praeditis
plene cognoscitur.

[3.45] Unde Augustinus, libro Quaestionum ueteris et nouae legis:

     Cherubim, inquit, et seraphim non comprehendunt penitus quid Deus
     sit, quia nemo nouit Patrem nisi Filius.

Hermes quoque, cum de Filio Dei supra loqueretur, adiunxit:

     Cuius nomen non potest humano ore narrari.

Hinc est enim quod merito Deum appellabant ignotum, quasi qui a paucis
uel summis sapientibus intelligeretur aut crederetur, nec in communem
uulgi ueniret opinionem. Cui nec simulacrum, iuxta Macrobium, ausi
sunt constituere. Quem iuxta etiam philosophos soli mundicordes et
purgati animi conspicere possunt. De quo et Lucanus ait:

     Incerti Iudaea Dei

hoc est absconditi atque ignoti. Cuius quidem ignoti dei aram magnus
ille philosophus Dionysius Areopagita Paulo apostolo apud egregiam
studus ciuitatem Athenas legitur ostendisse. Haec quidem, ni fallor,
illa est ara misericordiae cui a supplicibus non immolabatur nisi
illud Brachmanorum sacrificium, hoc est orationes uel lacrymae; cuius
uidelicet arae et Statius in XII meminit, dicens:

     Urbe fuit media nulli concessa potentum
     Ara Deum, mitis posuit clementia sedem.

[3.46] Quid ad hoc responsuri sunt professores dialecticae, si illud
ratione conantur discutere quod praecipui doctores eorum perhibent
explicari non posse? Irridebant doctores suos quia inspiratam sibi a
Deo ueritatem non tacuerunt, quam tamen ipsimet edisseri non posse
profitentur, et tanto id uenerabilius habuerunt quanto amplius ipsum
omnem humanae intelligentiae exsuperat sensum. Non pudebat eos
profiteri se multa audire uel etiam dicere et uera profiteri, quae non
sufficerent disserere. Qui etiam adeo obscuritate aenigmatum
gaudebant, sicut supra meminimus, ut in his quoque quae facile possent
edisseri, litterae uelamen obducerent, ne scilicet nuda et aperta
ueritas ex facilitate intelligentiae contemneretur.

[3.47] Unde et Macrobius in argumentum mysticarum locutionum
philosophorum illud assumpsit quomodo Numenio philosopho irata per
somnia apparuerint numina, ipsae Eleusinae deae in habitu meretricio
uisae sint ei ante lupanar consistere, conquerentes ab ipso se adyto
pudicitiae per eum ui fuisse abstractas, eo uidelicet quod de eis ille
aperta sit interpretatus expositione, et non sicut alii de eis mystice
et inuolute sic locutus. O utinam uel per somnium et isti qui se
philosophos profitentur a praesumptione sua compescerentur, ut ueri et
summi numinis incomprehensibilem maiestatem esse non negarent, nisi
eam aperte discuti audirent!

[3.48] Sed fortasse inquiunt: quid eam ueritatem dici attinet ab
aliquo, quam ipse se non ualet explicare ut intelligi possit? Multum
equidem, respondeo. Cum enim auditur de Deo quod non intelligitur,
excitat auditorem ad inquisitionem, quod non fieret nisi audiretur.
Inquisitio uero facile intelligentiam parit, si deuotio adsit cui se
Deus reuelare dignetur. Et saepe quod diuina inspiratione dicitur uel
diuina operatione geritur, non ad opus eorum fit per quos agitur sed
ad commodum aliorum extenditur, sicut de miraculis supra meminimus.

[3.49] Aliis itaque dicendi gratia data est, aliis intelligendi
reseruatur, quousque opus sit secundum diuinae consilium prouidentiae;
et aliquorum sincera deuotio, tum orationibus, tum bonis operibus id
promeruerit. Interim autem, dum ratio latet, satisfaciat auctoritas,
et ea notissima atque maxima de uigore auctoritatis, in ipso corpore
artis a philosophis tradita, conseruetur:

     Quod omnibus uel pluribus uel doctis uidetur hominibus, ei
     contradici non oportere.

[3.50] Credi itaque salubriter debet quod explicari non ualet,
praesertim cum nec pro magno habendum sit quod humana infirmitas
disserere sufficit, nec pro fide reputandum quod de manifestis
recipimus, humana compulsi ratione. Nec apud Deum meritum habet, in
quo non Deo creditur qui in sanctis loquitur, sed ratiunculis humanis
quae frequenter falluntur et uix deprehendi possunt quando sint
rationes. Unde Gregorius in Homilia XX Super euangelia:

     Sciendum, inquit, nobis est quod diuina operatio, si ratione
     comprehenditur,' non est admirabilis, nec fides habet meritum,
     cui humana ratio praebet experimentum.

Ad hoc et illud Ambrosii occurrit consilium De fide ad Gratianum
imperatorem scribentis his uerbis:

     Mihi impossibile est generationis scire secretum. Supra
     potestates, supra angelos, supra cherubim, supra seraphim, supra
     omnem sensum est.  Scrutari non licet superna mysteria. Licet
     scire quod natus, non licet discutere quemadmodum.

Item idem:

     Credere iussum est, non discutere permissum.

Ac rursus adiecit:

     Mysterium Patris nec angeli potuerunt comprehendere.

[3.51] Hinc et beatus Augustinus, De fide symboli ad Laurentium papam
scribens, inter caetera ait:

     Propheta dicit: Nisi credideritis, non intelligetis.

Item in eodem:

     Quomodo sane Deus Pater genuerit Filium nolo discutias, nec te
     curiosius inferas in profundi huius arcanum, ne forte, cum
     inaccessae lucis fulgorem pertinacius perscrutaris, exiguum ipsum
     quod mortalibus diuino munere concessum est perdas aspectum.

Unde et illa est comminatio sapientis siue consilium: Scrutator
maiestatis opprimetur a gloria. Et Hieronymus, Super Ieremiam libro
VI:

     Quid sibi, inquit, in loco hoc uoluerit editio uulgata possim
     dicere et sensum aliquem reperire, nisi de uerbis Dei humano
     sensu argumentari esset sacrilegium.

Rursus, De baptismo paruulorum, Augustinus:

     Ubi, inquit, de re obscurissima disputatur, non adiuuantibus
     diuinarum scripturarum certis clarisque documentis, cohibere se
     debet humana praesumptio, nihil faciens in alteram partem
     declinando.

[3.52] Ad extremum illud nobis opponendum arbitror ut dicere illi
tales uelint, se non ideo fidem nostram reprobare quia probari uel
disseri non ualet, sed magis quia defendi non potest, cum eam penitus
manifestissimae rationes stare non permittant. A quibus id requirendum
puto quid de magistris suis censeat, qui haec docuerunt nec falsa esse
deprehenderunt? Scimus quidem a solo Boethio omnium argumentationum
quibus nunc utimur traditum esse documentum, et omnium argumentorum
uires ab ipso nos didicisse. Scimus et ipsum de fide sanctae
Trinitatis diligenter ac philosophice iuxta decem praedicamentorum
distinctionem disseruisse. Arguent magistrum ipsum rationum et dicent
eum in rationibus oberrasse, quas tamen se ab eis gloriantur
didicisse. Non animaduertit magister quod animaduertunt discipuli,
quibus scilicet rationibus id quod adstruebat impugnari posset?
Ignosco tam manifestae talium impudentiae, quantumlibet iam detrahant
nobis, qui nec parcere nouerunt suis -- dummodo simplicitatem fidelium
non perturbent, et eisdem laqueis sophismatum, quibus iam ipsi
abstracti sunt, in suam alios foueam non trahant. Quod ne forte
eueniat, unum superest aduersus hanc pestem a Domino petere
medicamentum, ut eorum ipse machinamenta dissipet, qui crebro
argumentorum suorum ariete uerum ipsius templum dissoluere conantur.

[3.53] Cum itaque talium importunitas corrixatorum neque sanctorum
neque philosophorum auctoritate compesci possit, nisi humanis
rationibus eis obsistatur qui humanis rationibus inuehuntur,
decreuimus et nos stultis secundum stultitiam suam respondere et eorum
impugnationes ex ipsis artibus quibus nos impugnant conquassare. Nam
et diuino fretus auxilio paruulus Dauid immensum et tumidum Goliam
proprio ipsius gladio iugulauit. Et nos eodem dialecticae gladio, quo
illi animati simplicitatem nostram impugnare nituntur, in ipsos
conuerso, robur eorum aciesque argumentorum suorum in Domino
dissipemus, ut iam minus simplicitatem fidelium aggredi praesumant,
cum de his confutati fuerint de quibus praecipue impossibile eis
uidetur responderi, de diuersitate scilicet personarum in una et
indiuidua penitus ac simplici diuina substantia et de generatione
Verbi seu processione Spiritus.

[3.54] De quo quidem nos docere ueritatem non promittimus, quam neque
nos neque aliquem mortalium scire constat, sed saltem aliquod
uerisimile atque humanae rationi uicinum nec sacrae fidei contrarium
proponere libet aduersus eos qui humanis rationibus fidem se impugnare
gloriantur, nec nisi humanas curant rationes quas nouerunt multosque
facile assentatores inueniunt, cum fere omnes animales sint homines ac
paucissimi spiritales. Sufficit autem nobis quocumque modo summorum
inimicorum nostrorum robur dissipare praesertim cum alio modo non
possimus nisi has quas nouerunt rationes ex ipsorum artibus afferamus.
Absit enim hoc ut credamus Deum, qui malis quoque ipsis bene utitur,
non bene etiam omnes artes quae eius dona sunt ordinare, ut hae quoque
eius maiestati deseruiant, quantumcumque male his abutantur peruersi!

[3.55] Unde et beatus Augustinus caeterique doctores ecclesiastici
saeculares quoque artes atque ipsam praecipue dialecticam sacrae
Scripturae admodum necessarias perhibent. Qui et alibi suo nos
instruit exemplo nonnumquam ad rationes, cum de diuinis agitur,
transmeare, ubi uidelicet cum illis conferimus qui sacras non
admittunt auctoritates. Unde in libro De moribus ecclesiae contra
Manichaeos capitulo II ait:

     Unde igitur oriar, ab auctoritate an a ratione? Naturae quidem
     ordo ita se habet, ut cum aliquid dicimus rationem praecedat
     auctoritas.  Nam infirma uideri ratio potest quae, cum reddita
     fuerit, auctoritatem postea per quam firmetur assumit. Sed
     quoniam cum his nobis res est, qui omnia contra ordinem et
     sentiunt et loquuntur et gerunt, nihilque aliud maxime dicunt
     nisi rationem prius esse reddendam, morem illis geram, et quod
     fateor in disputando uitiosum esse suscipiam. Rationem igitur
     quaeramus quemadmodum sit hominibus uiuendum etc.

[3.56] His contra aduersarios praelibatis, ad propositum festinemus,
illo prius a nobis commemorato atque constituto, ne si in tanta
obscuritate ratio nostra calligauerit quae magis religione quam
ingenio conspicitur, aut tot et tantis subtilissimis inquisitionibus
paruitas nostra non suffecerit, aut etiam uicta succubuerit, ne ob id,
inquam, culpare aut reprehendere fidem nostram praesumant, quae minus
in se non ualet si quis in disserendo eam deficiat. Nemo etiam mihi
praesumptioni imputet si quod agressus sum non perfecero, sed piae
ignoscat uoluntati, quae apud Deum sufficit, si facultas desit.

[3.57] Quidquid itaque de hac altissima philosophia disseremus,
umbram, non ueritatem esse profitemur, et quasi similitudinem quamdam,
non rem. Quid uerum sit, nouerit Dominus; quid autem uerisimile ac
maxime philosophicis consentaneum rationibus, quibus impetimur,
dicturum me arbitror.

[3.58] In quo quidem si culpis meis exigentibus, a Catholica, quod
absit! exorbitauero intelligentia uel locutione, ignoscat ille mihi
qui ex intentione opera diiudicat, parato semper ad omnem
satisfactionem de maledictis uel corrigendis uel delendis, cum quis me
fidelium uel uirtute rationis uel auctoritate Scripturae correxerit.
Scio namque quod scriptum est:

     Corripiet me iustus in misericordia et increpabit me, oleum autem
     peccatoris non impinguet caput meum

et in Prouerbiis:

     Via uitae increpatio disciplinae: qui autem odit increpationem,
     insipiens est

et iterum:

     Qui custodit increpationes, astutior fiet, et qui increpationes
     odit morietur

et rursum:

     Non amat pestilens eum qui se corripit, si autem corripuerit
     sapientem, intelliget disciplinam

item:

     Viro, qui corripientem dura ceruice contemnit, repentinus
     superueniet interitus.

[3.59] Primum autem ponendum est totius nostrae disputationis thema et
summa fidei breuiter concludenda, de unitate scilicet diuinae
substantiae ac Trinitate personarum quae in Deo sunt, immo Deus unus
sunt. Deinde obiectiones aduersus proposita, denique solutiones
aduersus obiecta subiiciemus.

[3.60] Tenet itaque Christianae fidei religio, tenet incommutabiliter
et credit salubriter, asserit constanter, profitetur ueraciter, unum
Deum tres personas esse, Patrem et Filium et Spiritum Sanctum, unum,
inquam, tantummodo Deum ac nullo modo plures deos, unum creatorem
omnium tam uisibilium quam inuisibilium, unum principium, unum bonum,
unum dispositorem omnium et Dominum, unum aeternum, unum omnipotentem;
ac per omnia solam praedicat et credit singularitatem unitatis,
excepto quod ad trium personarum attinet discretionem, id est Patris
et Filii et Spirit us Sancti, in quibus uidelicet personis solummodo
pluralitatem ac multitudinem seu diuersitatem profitetur, cum in
caeteris omnibus, ut dictum est, unitatem conseruet. Tres quippe
personas dicimus ab inuicem suis proprietatibus diuersas, Patrem et
Filium et Spiritum Sanctum, sed non tres deos aut dominos. Et sic
unitatem per omnia profitemur, excepta multitudine personarum, licet
unaquaeque harum personarum non sit aliqua aliarum et unaquaeque in se
ipsa sit Deus plenus aut Dominus, ita ut, iuxta beati Hieronymi
assertionem, De fide scribentis ad Damasum papam, exceptis uocabulis
quae proprietatem personarum indicant, quidquid de una persona
dicitur, de tribus dignissime possit intelligi. Neque enim Pater est
Filius aut Spiritus Sanctus, nec ipse Filius est Spiritus Sanctus. Sed
et Pater Deus est et Filius Deus et Spiritus Deus, nec ideo tres dii
sunt aut plures, sed unus solummodo Deus in tribus personis
aeternaliter atque incommutabiliter consistit. Sic et unus creator et
unus Dominus, et ita in caeteris. Nec refert ad ueritatis
enuntiationem siue unum Deum dicamus de singulis tribus personis, siue
de eis simul, cum aeque et unaquaeque ipsarum trium sit unus et idem
Deus cum duabus alus, et tres simul, hoc est ipsa Trinitas sit unus
Deus, unus Dominus, etc. 

[3.61] Est itaque harum trium personarum una et eadem omnino
substantia et indiuidua penitus et simplex essentia una prorsus
potentia, una gloria, una maiestas, una ratio, una uoluntas, eadem
operatio, non diuisa. Vnum atque idem per omnia ipsae sunt, excepto
quod ad differentiam attinet proprietatum, per quas ipsae ita ab
inuicem perpetuo diuersae consistunt, ut numquam unius personae
proprietas in aliam transfundatur personam nec umquam ab altera
communicetur persona. Alioquin non esset proprietas sed communitas.

[3.62] Proprium autem [est] Patris a se ipso tantum, non ab alio esse,
et coaeternum sibi Filium aeternaliter gignere uel genuisse. Filii
uero proprium est a solo Patre aeternaliter gigni seu genitum esse,
non creatum, non factum, non procedentem esse, sed tantummodo genitum.
At uero Spiritus Sancti proprium est a Patre simul et Filio procedere,
non creatum esse, non factum, non genitum, sed procedentem tantum. Et
haec quidem est trium personarum ab inuicem discretio iuxta
proprietates singularum.

[3.63] Quaedam itaque sic de Deo dicuntur ut de una tantum trium
personarum et non de pluribus earum dici possint, et rursus quaedam
ita de pluribus personis dici possunt ut de eis tam diuisim quam
coniunctim dicantur, hoc est de eis singulis et de eis simul, quaedam
uero coniunctim tantum. Verbi gratia, 'Pater' et 'generans' siue
'ingenitus' de solo Patre dicuntur. Quamuis enim et Spiritus Sanctus,
cum non sit genitus, sit ipse quoque non genitus, non tamen et ipsum
consueuimus dicere ingenitum, sed solum Patrem, ut tale sit hoc loco
dicere 'ingenitum' ac si eum dicamus esse 'non ab alio', sicut in
priore libello praetaxati sumus.

[3.64] Est itaque hoc loco aliqua differentia dicere 'ingenitum' et
dicere 'non genitum', sicut aliqua est differentia dicere 'iniustum'
et dicere 'non iustum'. Quippe quod iniustum est, necesse est esse non
iustum sed non e conuerso. Lapis namque est non iustus sicut et non
rationalis, nec tamen iniustus dicitur aut irrationalis. Illa quippe
infinita sunt siue abnegatiua nomina, haec priuatoria. Augustinus
tamen, De Trinitate libro V, 'ingenitus' hoc nomen abnegatiue pro
'non genito' ponit, ubi uidelicewt capitulo VII de diuinis similiter
disserit personis, his quidem uerbis:

     Quod ergo dicitur 'ingenitus', hoc ostenditur quod non sit
     Filius. Sed 'genitus' et 'ingenitus' commode dicuntur; 'filius'
     autem Latine dicitur, sed 'infilius' ut dicatur non admittit
     loquendi consuetudo.  Nihil tamen intellectui demiturei dicatur
     'non filius', quemadmodum etiam si dicatur 'non geritus' pro eo
     quod dicitur 'ingenitus', nihil aliud dicitur.

Item:

     Non ergo iam dicemus 'ingenitum', quamuis dici Latine possit, sed
     pro eo dicamus 'non genitum', quod tantum ualet. Non ergo aliud
     dicimus quam 'non filium'.

Item:

     'Ingenitus' porro quid est nisi 'non genitus'? Sicut enim
     'genitus' non ad se ipsum dicitur sed quod ex Patre sit, ita cum
     dicitur 'ingenitus', non ad se ipsum dicitur sed quod ex genitore
     non sit ostenditur.

[3.65] Ex his itaque liquet Augustinum hoc loco 'ingenitum' large
pro 'non genito' dicere, nisi forte diligens lector hoc ad hvpothesim
per consensum potius deflectat quam ad ueritatis assertionem, ut,
quemadmodum supra iam adstruximus, 'Pater' et 'generans' sicut
'ingenitus' tantum de solo Patre dici liceat, non etiam 'non genitus';
'Verbum' autem, id est Filius, seu 'genitus' siue 'incarnatus' de solo
Filio, et 'Spiritus Sanctus' seu 'procedens a Patre et Filio' de solo
Spiritu Sancto. At uero Deus, Dominus, ceator, omnipotens, immensus,
aeternus, principium, uita, lumen, et quaecumque ad diuinae naturae
dignitatem attinent, non ad personarum significantiam, tam de singulis
personis quam de eis simul dicenda sunt. 'Trinitas' uero de tribus
tantummodo personis simul et coniunctim dicitur, non diuisim de una
earum uel de duabus per se, sed de tribus tantum. Neque enim Pater est
Trinitas, hoc est tres personae simul, sed una tantum. Deus autem ipse
Trinitas est et Deus ipse est Pater, nec tamen ideo Pater est
Trinitas. Sic nec Filius nec Spiritus Sanctus Trinitas dici potest,
sed una tantum in Trinitate persona.

[3.66] Pater itaque et Filius et Spiritus Sanctus propria sunt nomina
singularum personarum, et Trinitas trium simul proprium est nomen.
Deus uero et Dominus et caetera supra posita communia sunt tam
singulis personis quam toti Trinitati. Unum uero nomen est quod
singulis personis et non eis simul commune est, hoc uidelicet nomen
'persona'. Quod in caeteris minime reperies. Non ergo mirum si et id
solitarie hoc nomen possideat, ut ipsum solum ex communibus personarum
nominibus pluraliter efferatur. Plures quippe personas dicimus quia
tres personas praedicamus, sed non plures deos aut dominos, licet
unaquaeque trium personarum in se ipsa Deus sit et Dominus, nec ullo
modo una persona sit alia.

[3.67] Plures itaque personae dicuntur secundum diuersitatem
proprietatum, quas superius singulis personis assignauimus. Plures
autem deos aut dominos si diceremus, aut caetera nomina quae
substantialiter magis de Deo dicuntur quam relatiue, hoc est ad se
ipsum et non ad alium, sicut est 'magnus', 'bonus' et similia,
pluraliter efferremus multitudinem diuersarum rerum et numerum
substantiarum essentialiter diuersarum, quarum unaquaeque Deus et
Dominus esset, et magna siue bona explicaremus.

[3.68] Unde Augustinus, De Trinitate, libro V, capitulo VIII:

     Quapropter illud praecipue teneamus, quidquid a se dicitur diuina
     sublimitas substantialiter dici; quod autem 'ad aliquid', non
     substantialiter sed relatiue, tantamque uim esse eiusdem
     substantiae in Patre et Filio et Spiritu Sancto, ut quidquid de
     singulis ad se ipsos dicatur, non pluraliter in summa sed
     singulariter accipiatur.

Item:

     Quidquid ergo ad se ipsum dicitur Deus, et de singulis
     personaliter dicitur et simul de ipsa Trinitate, non pluraliter
     sed singulariter dicitur. Quoniam quippe non est aliud Deo 'esse'
     et aliud 'magnum esse', sed hoc idem illi est 'esse' quod 'magnum
     esse', propterea sicut non dicimus tres essentias, sic non
     dicimus tres magnitudines.

[3.69] Una quippe tantum et eadem res est in singulis personis, una et
indiuidua penitus substantia atque omnino simplex essentia, cui tres
illae insunt proprietates secundum quas personarum consistit
diuersitas, non aliqua in rerum numero multitudo, cum sit una tantum
res singularis atque omnino indiuisibilis. Unde sanctam et indiuiduam
dicimus Trinitatem, cum nulla in ea sit multitudo rerum sed sola
diuersitas proprietatum. Constat itaque tres personas sibi per omnia
coaequales sicut et coaeternas esse, quia nullam dignitatis
differentiam habere possunt, quarum eadem est penitus essentia
singularis et indiuidua.

[3.70] Constat ex hoc quoque nullam trium personarum ab alia
substantialiter esse diuersam, uel etiam secundum numerum rerum esse
discretam, sed tantummodo proprietate sua diuersam esse unam ab alia,
non aut substantia dissimilem aut numero, ut Arrius putat. Unde est
illud Ambrosii, De fide ad Gratianum, libro II:

     Apostolus dicit imaginem Patris Christum esse. Arrius dicit esse
     dissimilem et uult ut Pater dissimilem genuerit sui, quasi
     impotens qui generare sibi similem non potuerit.

Item:

     Imago docet non esse dissimilem.

[3.71] Non est itaque Pater aliud quam Filius uel Spiritus Sanctus,
aut Filius quam Spiritus Sanctus, nec etiam in nume,ro diuersus. Non
est, inquam, aliud in natura, cum unaquaeque trium personarum sit
eadem penitus diuina substantia. Sed alius est in persona alter ab
altero, id est in proprietate sua diuersus ab illo, cum hic non sit
hic qui ille sed hoc ipsum quod ille; nec alter alterius proprietatem
communicet, ut supra meminimus. Alioquin personas sibi permiscendo
confunderemus.

[3.72] Sed nec Socrates cum sit a Platone numero diuersus hoc est ex
discretione propriae essentiae ab ipso alius, ullo modo ideo ab ipso
aliud dicitur, hoc est substantialiter differens, cum ambo sint
eiusdem naturae secundum eiusdem speciei conuenientiam, in eo
scllicet quod uterque ipsorum homo est; atque ideo nulla substantiali
differentia disiuncti sunt, ut hic aliud sit quam ille ex diuersae
speciei substantia, sed alius, ut dictum est, in persona, ex
discretione scilicet propriae substantiae. Multo minus ergo aliqua
trium personarum quae in Deo sunt dicenda est aliud ab alia, quarum
unica est penitus substantia singularis, nullam partium aut formarum
diuersitatem recipiens. Quippe quod partibus constat, ipsis partibus
naturaliter posterius est ex quibus constituitur, et ad esse
perducitur et suum esse contrahit.

[3.73] Nulli etiam fidelium dubium esse arbitror diuinam substantiam,
sicut partium constitutione, ita etiam ab omni proprietatis
informatione alienam, ut uidelicet in ea nihil esse possit quod non
sit ipsa. Unde Augustinus in XI De ciuitate Dei disputans de
simplicitate ac sinceritate diuinae substantiae ait:

     Non propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus quia est
     Pater in ea solus aut Filius solus aut Spiritus, aut sola est
     ista nominis Trinitas sine substantia personarum, sicut
     Sabelliani putauerunt; sed ideo simplex dicitur quia hoc est quod
     habet excepto quod relatiue quaeque persona ad alteram dicitur.
     Nam utique Pater habet Filium, nec tamen ipse est Filius, et
     Filius Patrem, nec tamen est Pater. In quo uero ad semetipsum
     dicitur, non ad alterum, hoc est quod habet; sicut ad semetipsum
     dicitur uiuus, habendo utique uitam, et eadem uita ipse est.
     Propter hoc utique natura haec dicitur simplex quod non sit aliud
     habens, aliud quod habet sicut in caeteris rebus. Neque enim uas
     habens liquorem liquor est nec corpus color, nec aer lux siue
     feruor, nec anima sapientia est. Hinc est quod etiam priuari
     possunt rebus quas habent, et in alios habitus uerti atque
     commutari.

Idem in VII Confessionum ad Deum loquens ait:

     Nec cogeris inuitus ad aliquid, quia uoluntas tua non est maior
     quam potentia. Esset autem maior, si te ipso tu ipse maior esses.

Item:

     Voluntas et potentia Dei Deus ipse est.

[3.74] Boethius quoque in libro De Trinitate, cum de summa illa
unitate diuinitatis loqueretur in qua nec partium nec formarum potest
esse diuersitas:

     Quocirca, inquit, hoc uere unum in quo nullus numerus, nullum in
     eo aliud praeter id quod est. Neque enim subiectum ideri potest.
     Forma enim est, formae uero subiectae esse non possunt.

Formam itaque Boethius hoc loco dixit diuinam substantiam secundum hoc
quod nullarum formarum sustentamentum est.

[3.75] Bene autem omnium theologorum auctoritas diuinam substantiam
simplicem omnino esse adstruxerit, hoc est ab omni accidente, ab omni
formae participatione immunem, ut nihil scilicet in Deo sit quod Deus
non sit. Omne quippe quod naturaliter existit aut aeternum est, ut
Deus, aut coepit, ab eo summo principio quod Deus est ducens
exordium. A se quippe nihil est, praeter illud a quo sunt omnia.

[3.76] Unde Gennadius, De orthodoxa fide, capitulo XI:

     Satis est, inquit, Christiano rerum creatarum causam nonnisi
     credere bonitatem creatoris nullamque esse naturam quae non aut
     ipse sit aut ab ipso.

'Naturam', ut arbitror, siue rem naturalem dicit quae ad humanae
operationis efficaciam non attinet, nam peccatum et idolum nostra
magis dicenda sunt opera quam naturae. Unde Apostolus:

     Scimus, inquit, quoniam nihil est idolum in mundo

hoc est non est idolum de uniuersis creaturis Dei, neque ad res
naturales et ad ipsa naturae opera pertinet quae de mundo esse
dicuntur, sed ad nostram formationem. Unde et uilius hoc ipsum apparet
quod dicitur idolum quam quod dicitur lignum, cum illud factitium sit,
hoc naturale.

[3.77] Si itaque potentia Dei siue sapientia, aut etiam pars aliqua
seu aliud aliquid in Deo sit quod Deus non sit, utique ab ipso incepit
a quo sunt omnia. Quod si incepit aut potentia eius aut sapientia,
profecto ipse qui aeternus est exstitit absque istis, ut uidelicet non
semper aut potens fuerit aut sapiens, donec scilicet ipse impotens in
se ipso potentiam creasset aut adhuc insipiens sapientiam sibi
condidisset. Quae cum fecerit absque discretione sapientiae, quippe
quam nondum habebat, utique nonnulla eius opera irrationabilia sunt.

[3.78] Si quis autem dicat qualitates in Deo sic esse ut nec Deus sint
nec a Deo factae, sed in Deo aeternaliter permanentes atque ipsi
diuinae substantiae, in qua sunt, coaeternas esse, quaerendum restat
utrum ei substantialiter an accidentaliter insint. Si autem
substantialiter, ut scilicet diuinam substantiam conficiant, profecto
ipso Deo naturaliter priores uidentur cui esse conferunt, sicut
rationalitas homine prior dicitur, quia eius scilicet constitutiua est
forma atque in ipsa eius constitutione pars quaedam formalis est,
cuius conuentu ad substantiam 'animalis' quasi ad materiam 'homo' ipse
perficitur.

[3.79] Nec refert etiam ad constitutionem quae ex materia uenit et
forma, siue sapientia quae inest Deo sit ei substantialis siue
accidentalis, dummodo sit forma aliqua in Deo et res diuersa ab ipsa
diuina substantia. Similiter enim 'homo albus' uel 'corpus album', ex
homine uel corpore et albedine con stat ad similitudinem materiae et
formae, sicut 'aerea statua' ex aere et compositione. Atque eadem
ratione oportet concedi quod 'Deus sapiens' ex ipsa diuinitatis
substantia et sapientia constitueretur, si uidelicet sapientia in Deo
res alia esset a Deo, cuius conuentu ad substantiam ipsam Deus sapiens
esset, duabus inuicem conuenientibus rebus: ac per hoc Deum sapientem
quoddam esse totum ex materia et forma compositum, ipsamque materiam
et formam ex quibus conficitur principium sui habere. Quis etiam
dicere praesumat aliquid Deo per accidens posse inesse et ipsum quoque
accidentibus esse subiectum, quod omnium tam philosophorum quam
Catholicorum anathematizat auctoritas?

[3.80] Unde Augustinus, De Trinitate, libro V, capitulo VIII:

     Accidens dici non solet, nisi quod aliqua mutatione eius rei cui
     accidit amitti potest. Nihil itaque accidens in Deo, quia nihil
     mutabile aut amissibile. Quamobrem nihil in eo secundum accidens
     dicitur, quia nihil ei accidit. Nec tamen omne quod dicitur
     secundum substantiam dicitur. Dicitur enim 'ad aliquid', sicut
     Pater ad Filium et Filius ad Patrem, quod non est accidens, quia
     et ille semper Pater et ille semper Filius. Quod si aliquando
     esse cepisset aut aliquando esse desineret Filius, secundum
     accidens diceretur. Si uero quod dicitur 'Pater' ad se ipsum
     diceretur, non ad Filium, secundum substantiam diceretur.

[3.81] Praeterea, philosophi accidentia determinant esse posterioris
generis et aduentitiae naturae. Unde et Porphyrius proprium quoque
ipsum, quod in natura speciei insitum esse uidetur, posterius specie
naturaliter esse confirmat, eo scilicet quod substantiam speciei
minime conficiat sicut substantiales, id est specificae differentiae.
Ait enim:

     Species ante subsistit quam proprium; proprium uero postea fit in
     specie. Oportet enim hominem esse ut sit risibile.

[3.82] Qui etiam cum accidens generaliter definiret dicens:

     Accidens est quod adest et abest praeter subiecti corruptionem

patenter docuit omne accidens subiecto tam adesse quam abesse posse
praeter corruptionem ipsius subiecti. At uero quomodo sapientiam Dei
in ipso uel posterioris generis uel aduentitiae naturae dicemus esse,
aut eam ei praeter corruptionem posse abesse, cum nullo penitus modo
ei possit abesse? Omnino enim Deum necesse est esse sapientem, nec
ullo modo aut non esse potest aut non esse sapiens aut aliquam
suscipere corruptionem, ut ei aliquid accidere possit. Quippe cum
definitur 'accidens quod adest et abest praeter subiecti
corruptionem', patenter innuitur accidens non inesse nisi corruptibili
rei, quae uidelicet possit non esse aut corrumpi, ut tale sit ac si
ita dicatur: accidens est forma corruptibilis rei, sine qua illa res
et esse et non esse potest praeter corruptionem, id est egressum a
substantia, quam per illam formam incurrat. Tale quippe est quod ait
'praeter corruptionem subiecti', ac si apertius dicat quod earum
corruptionem, quas pati potest subiectum, nullam per aduentum uel
recessum huiusmodi formae incurrit. -- De quo alibi plenius nobis
disserendum fuit.

[3.83] Non est itaque sapientia in Deo uel substantialis ei forma uel
accidentalis, immo sapientia eius ipse Deus est. Idem de potentia eius
sentiendum est et de caeteris quae ex nominum affinitate formae esse
uidentur, in Deo quoque sicut in creaturis.

[3.84] His itaque rationibus patet diuinam substantiam omnino
indiuiduam, omnino informem perseuerare, atque ideo eam recte
perfectum bonum dici et nulla re alia indigens sed a se ipso habens,
non aliunde quod habet accipiens. Creaturae autem quantumlibet bonae
adiunctione egent alterius, ex qua quidem indigentia imperfectionem
suam profitentur. Virtutes quippe, quae animam bonam faciunt, subiecto
indigent quo sustententur, quia pietas esse non poterit, si non habeat
fundamentum in quo sit. Ipsa autem anima, ut bona sit, uirtutum
indiget ornamentis.

[3.85] De hac etiam informitate ac sinceritate seu simplicitate
diuinae substantiae Boethius, in eo quem De Trinitate componere libro
dicitur, ait:

     Quod non est hoc atque hoc sed tantum est hoc, illud uere est id
     quod est et hoc fortissimum quod nullo nititur. Quocirca hoc est
     uere unum in quo nullus numerus, nullus in eo aliud praeter id
     quod est.

Qui etiam ibidem statim ipsam diuinam substantiam, in eo quod nullis
accidentibus subiecta est, tamquam sustentamentum, sicut sunt caeterae
substantiae, formam potius quam substantiam nominat, ut iam supra
meminimus. Quam rursus in sequentibus substantiam 'quae sit ultra
substantiam' esse profitetur, nec proprie secundum usitatam
significationem substantiae dici substantiam, his uerbis:

     Substantia in illo non est uere substantia sed ultra substantiam.

Item:

     Cum dicimus, inquit, 'Deus', substantiam quidem significare
     uidemur sed eam quae sit ultra substantiam. Cum uero 'iustus',
     qualitatem quidem, sed non accidentem, sed eam quae sit
     substantia et ultra substantiam. Item cum dicimus 'magnus' uel
     'maximus', quantitatem quidem significare uidemur, sed eam quae
     sit ipsa substantia talis qualem esse dicimus ultra substantiam.

[3.86] Sicut ergo Boethius Deum proprie dici substantiam negat, quae
sit scilicet accidentium sustentamentum, ita et proprietates quae ipsi
diuinae substantiae insint, accidentia siue formas substantiae dici
non conuenit; sed tam 'accidens' hoc nomen quam 'forma' et nouem
praedicamentorum nomina, quae in his duobus includuntur, proprie in
rebus tantum creatis accipiuntur. Unde et Boethius in eodem cum ait:

     Substantia in illo non est uere substantia sed ultra substantiam

adnectit statim:

     Item qualitas et caetera quae euenire queunt

hoc est quae possunt accidere, ut scilicet accidentia dicantur, in
ipso uere non sunt.

[3.87] Cum itaque diuina substantia singularis prorsus et unica sit,
in qua tres personae consistunt, ita ut unaquaeque personarum sit
eadem penitus substantia quae est et altera nec ulla sit partium aut
formarum diuersitas illius simplicis boni, multo minus haec persona
aliud ab illa dici potest quam Socrates a Platone, cum uidelicet trium
personarum una sit singularis essentia, Socratis uero et Platonis non
sit eadem essentialiter substantia, sed magis discretae eorum
substantiae, ita quidem ut haec essentia Socratis non sit illa
Platonis. At uero eadem essentia quae est Patris, eadem penitus est
Filii, eadem etiam prorsus est Spiritus Sancti. Nec minus tamen Pater
alius est, id est diuersus in persona a Filio siue a Spiritu Sancto,
necnon et Filius a Spiritu Sancto, cum hic non sit ille, licet sit
illud quod ille.

[3.88] Magna autem et subtilissima discretio hic adhibenda est, ut nec
identitas singularis substantiae et indiuidua unitas essentiae
impedimento sit diuersitati personarum, et cum Sabellio oberrantes
unam tantum profiteamur personam sicut unum Deum, nec diuersitas
personarum impedimento sit singularit ati subst antiae, et in foueam
Arrii corruentes, tres asseramus deos sicut et tres personas, sed
simul et unus omnino in singularitate substantiae sit Deus et trinus
ipse sit in trium personatum discretione.

[3.89] Quo in loco prauissimae et diicillimae dialecticorum
quaestiones occurrunt. Hi quippe ex unitate essentiae Trinitatem
personarum impugnant ac rursus ex diuersitate personarum identitatem
essentiae oppugnare laborant. -- Horum itaque obiectiones primum
ponamus, postea dissoluamus.

[3.90] Aut enim, inquiunt, haec diuersitas personarum in solis
uocabulis consistit, non in re, ut uidelicet uocabula tantum diuersa
sint et nulla sit in Deo rei diuersitas, aut in re sola et non in
uocabulis; aut simul et in re et in uocabulis. At uero si alterum
horum auferri poterit, non remanebit utrumque. Quod si ad uocabula
respiciamus, iam non est Trinitas personarum aeterna, cum ipsa
impositio nominum ab hominibus facta sit.

[3.91] Praeterea, si ad numerum uocabulorum haec distinctio personarum
sit accipienda, multo plures personas confiteri quam tres nos oportet,
quia multa sunt et alia diuinae substantiae nomina, sicut hoc nomen
'Deus', uel 'Dominus', uel 'aeternus', uel 'immensus', uel 'creator',
et alia infinita nomina.

[3.92] Sin autem haec diuersitas personarum magis accipienda sit in
ipsa re quam in uocabulis, in Deo autem nihil est in re praeter
singularem substantiam et indiuiduam et informem, quis dubitet
Trinitatem accipi secundum substantiae unitatem, ut et trinus sit in
substantia dicendus Deus?

[3.93] Aut si idem penitus in Deo substantia sit et personae, ut
uidelicet nihil aliud substantia sit quam personae uel personae quam
substantia, numquid si unus est Deus in substantia, unus est et in
personis? aut si trinus est in personis, trinus et in substantia?

[3.94] Quomodo etiam tres personae sunt, ubi nullo modo tria sunt? Aut
quomodo tria sunt, si multa non sunt? Aut quomodo multa esse
possunt, si nulla sit rerum multitudo? At uero multitudo rerum esse
non potest ex una tantum re, nisi uidelicet ex pluribus constet
partibus. Partes autem nullae in ipso esse possunt, ut supra
confirmauimus. Quomodo ergo Trinitas ibi est, ubi nulla est multitudo?
Aut quomodo tres sunt, si multi non sunt?

[3.95] Praeterea, quomodo dicitis: 'Talis Pater qualis Filius uel
Spiritus Sanctus', si nulla sit personarum similitudo quarum nulla
est multitudo? Omne quippe simile in aliquo dissimile est, et nulla
est nisi in discretis rebus similitudo. Unde nemo hunc hominem et hunc
album similes dicit, de eodem homine agens, cum non sint ab inuicem
essentialiter discreti.

[3.96] Amplius, cum unumquodque quod existit aut substantia sit aut
forma in substantia subsistens, sicut est albedo uel pietas aut
quaelibet res nouem praedicamentorum, quomodo possunt esse aliqua
multa, nisi aut substantiae sint aut formae aut ex utrisque coniuncta?

[3.97] Aut et cum Deus substantia sit et hoc nomen 'deus' substantiae
sit, non personae, hoc est propter naturam substantiae, non propter
personam distinguendam inuentum, sicut est 'pater' et 'filius',
quomodo melius dicitur Deus trinus quam substantia trina uel quam
Pater trinus? Sicut enim una tantum substantia est et unus Pater, ita
etiam unus tantum Deus, non plures.

[3.98] Trinus etiam Deus uel trina substantia quid aliud sonat quam
tres dii uel tres substantiae? Quippe quid aliud est trina oratio quam
tres orationes, uel bina percussio quam duae percussiones?

[3.99] Ad haec fortasse et illud in oppositionem ducitur quod Deum
tripertitum Augustinus in Enchiridion capitulo XI, his uerbis dicit:

Satis est Christiano rerum creatarum causam nonnisi credere bonitatem
creatoris qui est Deus unus, nullamque esse naturam quae non aut ipse
sit aut ab ipso, eumque tripertitum, Patrem scilicet et Filium et
Spiritum Sanctum'.

Quomodo enim, inquient, tripertitus est Deus, si partitus non est aut
partes habeat? Aut quomodo partitus est, nisi primum integer fuerit ac
postmodum diuisus? Sed hoc quis adeo infidelis est, ut non
anathematizet?

[3.100] Quomodo etiam fieri potest ut tres personae ita ab inuicem
sint discretae, ut haec non sit illa et unaquaeque ipsarum substantia
sit et Deus, et non sint ideo plures substantiae uel dii? Quippe quid
aliud est dicere plures substantiae quam dicere plura quorum
unumquodque est substantia? Ipsum nempe plurale uocabulum nihil aliud
est quam geminatio uel multiplicatio sui singularis, ut uidelicet
plurale multa simul nominet quibus singillatim conuenit singulare.

[3.101] Qua etiam ratione melius dicuntur tres personae, quia
unaquaeque ipsarum persona est, quam tres dii uel tres substantiae,
cum unaquaeque ipsarum Deus sit siue substantia?

[3.102] Quod si ideo plures substantias uel plures deos dici negemus,
quia, licet unaquaeque personarum substantia sit siue Deus, nulla est
unius personae differentia ad aliam in eo quod substantia est uel
Deus, profecto eadem ratione numquam dicendum est plures homines nec
etiam plures personas, cum uidelicet hic homo non differat ab illo in
eo quod homo est, aut haec persona ab illa in eo quod persona est.

[3.103] Quomodo etiam uere dicimus 'tres personae sunt' si multa entia
non sunt, hoc est multae essentiae? Ipsum quippe participium ubique in
numero suum uerbum sequitur, ut uidelicet de quo dicimus 'ambulat'
dicamus 'est ambulans', et de quibus dicimus 'ambulant' dicamus 'sunt
ambulantia'. Unde Aristoteles, in II Perihermeneias:

     Nihil, inquit, differt dicere hominem ambulare et hominem
     ambulantem esse.

Ex quo apparet quod de quibuscumque dicimus 'sunt', dici oportet 'sunt
entia', id est essentiae.

[3.104] Quomodo etiam hoc nomen 'Deus' singulare est et non: magis
uniuersale, si plura sint personaliter discreta, hoc est numero
differentia, de quibus singulis praedicetur, cum uidelicet et Pater
sit Deus et Filius Deus et Spiritus Deus, nec iste sit ille?

[3.105] Quae etiam rerum differentia esse potest, ubi eadem est
singularis et indiuidua penitus essentia? Omnis quippe differentia aut
in rebus discretis accipitur, cum uidelicet haec essentia non est
illa, aut in eadem re secundum uariationem eius uel aliquam mutationem
per temporis successionem, ut si aliquis modo stet, modo sedeat.
Discretio autem rerum nulla est ubi unica est et indiuidua essentia.
Sed nec in Deo ulla potest esse uariatio, cum scriptum sit:

     Apud quem non est transmutatio nec uicissitudinis obumbratio.

De quo etiam ille philosophus ait:

		  Qui tempus ab aeuo
     Ire iubes stabilisque manens das cuncta moueri.

Cuius etiam uerum esse et incommutabile ipsemet Dominus aperit Moysi
dicens:

     Ego sum qui sum. Haec dices filiis Israel: Qui est misit me ad
     uos.

[3.106] Praeterea, cum Pater sit Deus, hoc est haec essentia diuina,
et Deus sit Filius, numquid et Pater Filius est? Quomodo enim ex eo
quod Pater est Deus et Deus est aeternus, melius ostenditur Pater esse
aeternus quam ex eo quod Pater est Deus et Deus est Filius siue
incarnatus, Pater etiam esse Filius siue incarnatus? Praesertim cum
hoc nomen 'Deus' singulare esse constat, sicut hoc nomen 'Socrates',
immo etiam magis singulare, hoc est indiuiduum uidetur, cum
indiuiduam, hoc est omnino indiuisibilem ac prorsus simplicem
unicamque substantiam significet.

[3.107] At uero cum hic sedens sit Socrates et Socrates sit albus,
constat etiam hunc sedentem esse album, cum eadem prorsus essentia sit
huius sedentis et huius albi; nec multa numero dicantur hic sedens et
hic albus, cum eadem sit essentia huius et illius. Quae diuersis
licet occupata sit formis, non tamen aut multae personae aut multa
numero Socrates esse dicitur. Alioquin hoc nomen 'Socrates' uniuersale
esset potius quam singulare, cum de differentibus numero diceretur.
Multo autem minus multa numero in Deo sunt ubi nec ulla est formarum
multitudo; et multo magis concedendum est in Deo quia hic qui Pater
est, Filius est, quam in creaturis, in quibus est saltem formarum
diuersitas atque ipsius substantiae instabilitas assiduaque
uariatio.

[3.108] Quomodo ergo, si concedamus in creaturis propter identitatem
essentiae quod hic sedens est hic albus, uel hic qui pater est filius
est, non hoc magis in Deo recipiamus, ut is uidelicet qui Pater est,
Filius sit, cum sit utriusque unica et indiuidua prorsus ac mera
substantia, aut hic qui Pater est, sit incarnatus sicut et Filius, cum
eadem substantia quae Pater est, carnem susceperit, sicut ea quae
Filius est, cum eadem penitus substantia sit utriusque personae?

[3.109] Denique, cum nihil in Deo sit praeter unicam essentiam
simplicis et indiuiduae omnino substantiae et Deus Deum generet, hoc
est Pater Filium, numquid substantia substantiam generat? Et cum eadem
sit penitus substantia quae generatur cum ea quae generat, numquid
idem se ipsum generat? Quod autem eadem res se ipsam gignat, non solum
omnium ratio, uerum etiam sanctorum patrum scripta detestantur, maxime
in hac ipsa generatione diuina, de qua Augustinus in I De Trinitate
ait:

     Qui putat eius potentiae Deum ut se ipsum ipse genuerit, eo plus
     errat quod non solum Deus ita non est, sed nec spiritualis
     creatura nec corporalis. Nulla enim omnino res est quae se ipsam
     gignat.

[3.110] Constat quippe omne quod de Deo dicitur, de personis ipsis aut
singillatim aut coniunctim dicendum esse, hoc est de una earum aut de
pluribus simul. Si ergo Deus se ipsum genuerit, utique aut aliqua
trium personarum se ipsam, aut plures earum se ipsas genuerunt. Quod
si aliqua trium personarum se ipsam generet, uel Pater ipse gignit se,
uel Filius ipse, uel Spiritus Sanctus. Quod si Pater se ipsum gignat,
profecto ipse sui est filius, et ita confusae sunt personae, cum ille
qui Pater est, sit Filius. Eadem quoque confusio est, hoc est
permixtio personarum, si aliqua aliarum se ipsam gignat, hoc est sit
pater sui.

[3.111] Praeterea, si Deus Deum generat, utique uel se ipsum uel alium
Deum. Alius uero Deus ab alio non potest esse sed unus tantum Deus,
nec, iuxta Augustinum et supra positam rationem, Deus se ipsum
generare potest. Quippe si se ipsum Deus genuerit, utique ipse Deus
sui pater est. Quod si ipse Deus pater est sui, profecto uel Deus
Pater est pater sui, uel non Deus Pater est pater sui. At uero Deus
Pater solius Filii et non sui ipsius Pater est. Non igitur Deus Pater
est pater sui. At rursus, si falsum sit Deum Patrem esse patrem sui,
utique falsum est Deum Patrem sui esse patrem sui. At uero quis ponat
aliquid esse patrem sui et contradicere audeat ipsum patrem sui esse
patrem sui?

[3.112] Qua etiam ratione, cum una tantum substantia sit trium
personarum, ut sit uidelicet eadem penitus substantia Patris quae
Filii sit et Spiritus Sancti, ipse Filius tantum ex substantia Patris
dicitur esse et non ex substantia Spiritus Sancti uel sua?

[3.113] Aut cum similiter una eademque sit sapientia trium personarum
quarum unaquaeque sapiens aeque est ut aliae, eademque caritas
singularum, cur non aeque dicitur Filius sapientia Spiritus Sancti uel
sui ipsius, sicut dicitur sapientia Patris? uel ipse Spiritus amor sui
ipsius, sicut amor Patris uel Filii? Numquid enim uel Filius uel
Spiritus Sanctus sapiens est et non per sapientiam sui? aut sapientia
est et non est sua sapientia sed alia? aut diligens est et non est sua
dilectio, sicut ipse est potentia sua, magnitudo sua, iustitia sua,
pietas sua et uoluntas?

[3.114] Quomodo etiam potest esse ut Filius ew Patre sit genitus, uel
ex Patre esse habeat tam Filius quam Spiritus Sanctus, non Pater ex
illis, et non sit Pater prior illis?

[3.115] His et consimilibus obiectis respondere non differamus in ipso
confisi de quo loquimur, in ipso securi pro quo dimicamus. Summa, ut
arbitror, omnium quaestionum haec est, quomodo scilicet in tanta
unitate indiuiduae ac penitus merae substantiae diuersitatem
personarum consideremus, cum nullus differentiae modus a philosophis
distinctus uideatur hic posse assignari secundum quem diuersitas
personarum ualeat ostendi.

[3.116] Ad quod illud primum respondendum esse arbitror quod mirabile
non debet uideri, si illa diuinitatis natura, sicut singularis est,
ita singularem modum loquendi habeat. Aequum equidem est ut quod ab
omnibus creaturis longe remotum est, longe diuerso genere loquendi
efferatur, nec illa unica maiestas communi ac publica locutione
coerceatur; nec quod omnino incomprehensibile est atque ineffabile
ullis subiaceat regulis, cui sunt omnia subiecta, quod nec ab homine
intelligi potest qui ad manifestandos intellectus suos uoces
instituit. Hoc autem nec philosophorum latuit reuerentiam, qui quantum
reueriti sint semper summum illud bonum uerbis etiam attingere quod
omnino incomprehensibile atque ineffabile profitentur, ex supra
positis liquidum est, cum summus philosophus 'nec quid sit dicere
ausus sit, hoc solum de eo sciens quod sciri non possit ab homine'.
Hoc enim docere recte sophiae incarnandae reseruandum erat, ut ipse
per se ipsum sui notitiam afferret Deus, cum ad eius notitiam nulla
assurgere creatura sufficiat. Ipse itaque solus quid ipse sit
manifeste aperuit, cum gentili illi et Samaritanae mulieri ait:

     Spiritus est Deus

hoc est diuinitas spiritualis substantia est non corporalis. At uero
sicut in corporibus alia aliis subtiliora sunt, utpote aqua quam
terra, et aer quam aqua, et ignis quam aer, ita longe et
inexcogitabili modo omnium spirituum naturam ita propriae sinceritatis
subtilitate diuinitas transcendit, ut in comparatione eius omnes alii
spiritus quasi corpulenti seu corpora quaedam dicendi sint.

[3.117] Unde Gennadius, De orthodoxa fide:

     Nihil, inquit, incorporeum et inuisibile in natura credendum est
     nisi solum Deum Patrem et Filium et Spiritum Sanctum, qui ex eo
     incorporeus creditur, quia ubique est et omnia implet atque
     constringit, et ideo inuisibilis omnibus creaturis, quia
     incorporeus est. Creatura omnis corporea, angeli et omnes
     caelestes uirtutes corporeae, licet non carne subsistant. Ex eo
     autem corporeas credimus intellectuales naturas quia localiter
     circumscribuntur, sicut et anima humana quae carne clauditur, et
     daemones qui per substantiam angelicae naturae sunt corporei.

[3.118] Ex his itaque liquidum est quantae subtilitatis sit diuina
substantia, atque animae a natura corporum disiuncta et a uigore
nostrorum sensuum penitus remota. De qua si quid forte etiam
philosophi dicere animati sunt, ad similitudines et exempla se
contulerunt, quasi praesumptionem suam uelantes, quae de ineffabili
fari uiderentur, cuius gloriam in creaturis quoquo modo, non in ipsa,
uestigabant atque per ipsas assignabant, sicut de Platone supra
meminimus ad similitudinem solis cum de Deo loqui praesumeret
recurrente.

[3.119] Quod autem illi quoque doctores nostri qui maxime intendunt
logicae, illam summam maiestatem quam 'ignotum Deum' esse profitentur,
omnino ausi non sint attingere aut in numero rerum comprehendere, ex
ipsorum scriptis liquidum est. Cum enim omnem rem aut substantiae aut
alicui aliorum generalissimorum subiiciant, utique et Deum, si inter
res ipsum comprehenderent, aut substantiis aut quantitatibus aut
caeterorum praedicamentorum rebus connumerarent, quod nihil omnino
esse ex ipsis conuincitur. Omnes quippe res praeter substantias per se
existere non possunt, nisi scilicet subiectis sustententur, ut albedo
nulla ratione esse potest nisi in subiecto corpore, aut pietas nisi in
anima, aut quaelibet res nouem praedicamentorum nisi subiectis
substantiis insint. Substantiae uero in propria natura per se ipsas
subsistere ac perseuerare possunt, omnibus et aliis rebus destructis.
Unde et substantiae quasi 'subsistentiae' dictae sunt, et caeteris
rebus quae eis assistunt, non per se subsistunt, naturaliter priores
sunt. Unde liquidum est Deum, qui omnium rerum numero est unicum et
singulare principium, nullo modo in eo rerum contineri quae
substantiae non sunt. Sed nec substantiae secundum eos supponitur
Deus, licet ipse maxime sit res per se existens, et uerum et
incommutabile esse ipse solus a se habeat a quo sunt omnia. Propter
quod Moysi dicit:

     Haec dices filiis Israel: Qui est misit me ad uos.

[3.120] De cuius quidem ueritate ac simplicitate seu incommutabilitate
substantiae Augustinus in libro V De Trinitate ait:

     Sic intelligamus Deum, si possumus, quantum possumus, sine
     qualitate bonum, sine quantitate magnum, sine indigentia
     creatorem, sine situ praesentem, sine habitu omnia continentem,
     sine loco ubique totum, sine tempore sempiternum, sine ulla sui
     mutatione mutabilia facientem nihilque patientem. Quisquis Deum
     ita cogitat, etsi nondum potest omnimodo inuenire quid sit, pie
     tamen cauet, quantum potest, aliquid de illo sentire quod non
     sit. Est tamen sine dubitatione substantia, uel, si melius hoc
     appellatur, essentia, quam Graeci usiam uocant.

[3.121] Quod autem nec iuxta philosophos ipse Deus substantia sit
dicendus, facile conuinci potest ex ipsis scriptis omnium dialecticam
tractantium quam nunc Latinitas celebrat, Porphyrii scilicet,
Aristotelis et Boethii. Ait quippe Porphyrius in Isagogis quas ad
Categorias Aristotelis perscribit, ait, inquam:

     Unamquamque substantiam una specie participare, pluribus uero
     accidentibus et separabilibus et inseparabilibus.

Aristoteles quoque in Categoriis proprie proprium substantiae
assignans inquit:

     Maxime autem proprium substantiae uidetur esse quod, cum sit unum
     et idem numero, contrariorum est susceptibile.

Item idem de eodem:

     Quare proprium erit substantiae quod, cum unum et idem numero
     sit, susceptibile est contrariorum.

[3.122] Cum itaque Deo ista aptari omnino non possint, cuius
substantia nec accidentibus uariari nec ullis omnino formis subiacere
potest, liquet nec inter substantias eum philosophos recepisse, ea
profecto ratione qua Plato 'inter nullam et aliquam substantiam' hylem
collocauit, quam omnino adhuc 'informem' conceperit. Neque enim
substantia non est Deus, si uere subsistentiae naturam et
incommutabile esse in ipso attendamus. Nec rursus substantia est, si
usitatam nominis substantiae appellationem sequamur, cum uidelicet
accidentibus subiectus esse non possit. Unde et illo argumento non
esse substantia Deus aperte ostenditur quo Boethius, quamuis
Christianus opinionem secutus philosophorum, cum de philosophia
tractaret, Themistium scilicet et Tullium in Topicis suis uestigans,
probat in II ipsorum Topicorum albedinem non esse substantiam his
uerbis:

     Substantia est quod omnibus accidentibus possit esse subiectum;
     albedo autem nullis accidentibus subiecta est; albedo igitur
     substantia non est.

[3.123] Ipse quoque Augustinus hanc usitatam et propriam
significationem substantiae aperte profitetur in VII De Trinitate
libro, capitulis quarto et quinto, his quidem uerbis de Deo disputans:

     Si hoc est Deo esse quod subsistere, ita non erunt dicere tres
     substantiae, ut non dicuntur tres essentiae, quemadmodum quia hoc
     est Deo esse quod sapere, sicut non tres essentias ita nec tres
     sapientias dicimus. Sic enim quia hoc illi est Deum esse quod est
     esse, tam tres essentias quam tres deos dici fas non est. Si
     autem aliud est Deo esse, aliud subsistere sicut aliud est Deo
     esse, aliud Patrem esse uel Dominum esse, (quod enim est, ad se
     dicitur; Patrem autem ad Filium et Dominus ad seruientem
     creaturam relatiue subsistit, sicut relatiue gignit et relatiue
     dominatur), ita iam substantia non erit substantia, quia
     relatiuum erit. Sicut enim ab eo quod est esse appellatur
     essentia, ita ab eo quod est subsistere substantiam dicimus.
     Absurdum est autem ut substantia relatiue dicatur. Omnis enim res
     ad se ipsam subsistit, quanto magis Deus? si tamen dignum est ut
     Deus dicatur subsistere. De his enim rebus recte intelligitur, in
     quibus subiectis sunt ea quae in aliquo subiecto esse dicuntur,
     sicut color in corpore.

Item:

     Res ergo mutabiles neque simplices proprie dicuntur substantia.

Item:

     Nefas est autem dicere ut subsistat et subsit Deus bonitati suae,
     atque illa bonitas non substantia sit uel potius essentia, neque
     ipse Deus sit bonitas sua, sed in illo sit tamquam in subiecto.
     Unde manifestum est Deum abusiue substantiam uocari, ut nomine
     usitatiore intelligatur essentia, quod uere ac proprie dicitur,
     ita ut fortasse Deum solum dici oporteat essentiam. Est enim uere
     solus, quia incommutabilis est idque suum nomen Moysi esse
     nuntiauit cum ait: Ego sum qui sum, et dices ad eos: Qui est
     misit me ad uos. Sed tamen siue essentia dicitur quod proprie
     dicitur, siue substantia quod abusiue, utrumque ad se dicitur,
     non relatiue. Unde hoc est Deo esse quod subsistere, et ideo si
     una essentia Trinitas, una etiam substantia.

[3.124] Ex his itaque liquidum est nec etiam iuxta Augustinum Deum
proprie dici substantiam, sicut nec iuxta philosophos ullo modo, cum
uidelicet aliquid in eo non sit ut in subiecto, hoc est ut accidens,
sicut supra satis disseruimus. Cum igitur Deus nec iuxta Augustinum
proprie dicatur substantia, nec ullo modo iuxta philosophos, qui tamen
omnem rem aut substantiae aut alicui aliorum praedicamentorum
applicant, patet profecto a tractatu Peripateticorum illam summam
maiestatem omnino esse exclusam nec ullo modo regulas aut traditiones
eorum ad illam summam atque ineffabilem celsitudinem conscendere, sed
creaturarum naturis inquirendis eos esse contentos, secundum quod
scriptum est: Qui de terra est, de terra loquitur -- quas nec adhuc
comprehendere ac ratione discutere ad liquidum sufficiunt.

[3.125] Quod uero omnis hominum locutio ad creaturarum status maxime
accommodata sit, ex ea praecipua parte orationis apparet sine qua,
teste Prisciano, nulla constat orationis perfectio, ex ea scilicet
quae dicitur 'uerbum'. Haec quippe dictio temporis designatiua est,
quod incepit a mundo. Unde si huius partis significationem attendamus,
oportet per eam cuiusque constructionis sensum infra ambitum temporis
coerceri, hoc est ad eas res tantum inclinari quas temporaliter
contingere, non aeternaliter subsistere uolumus demonstrare. Unde cum
dicimus Deum priorem esse mundo siue exstitisse ante tempora, quis
sensus in his uerbis uerus esse potest de praecessione Dei et
successione istorum, si haec uerba ad hominum institutionem accipiamus
secundum ipsam temporis significationem, ut uidelicet dicamus Deum
secundum tempus priorem esse mundo uel exstitisse, hoc est in
praeterito tempore fuisse antequam tempus aliquod esset?

[3.126] Oportet itaque, cum ad singularem diuinitatis naturam
quascumque dictiones transferimus, eas inde quamdam singularem
significationem seu etiam constructionem contrahere, atque per hoc
quod omnia excedit, necessario propriam institutionem excedere.
Constat quippe iuxta Boethium ac Platonem 'cognatos, de quibus
loquuntur, rebus oportere [esse] sermones'. Quod recte Gregorius
attendens in prologo Moralium ait:

     Indignum uehementer existimo ut uerba caelestis oraculi
     restringam sub regulis Donati.

[3.127] Sed nec proprium et usitatum nomen Dei ad illam unicam
diuinitatis maiestatem, quae excogitari non ualet necdum disseri, ipsi
magni philosophi nouerunt accomodare, qui cum deum in arce nominant,
quem animali rationali supponunt, de mundo et caelestibus corporibus
illud, ut supra meminimus, accipiunt.

[3.128] Quid itaque mirum si, cum omnia ineffabiliter transcendat
Deus, omnem quoque institutionis humanae sermonem excedat? Et cum eius
excellentia omnem longe exsuperet intellectum, propter intellectus
autem uoces institutae sint, quid mirum si effectus transcendit qui
transcendit causas? Multo quippe facilius res excogitari quam edisseri
ualet. Quid etiam mirum si in se ipso Deus philosophorum infringat
regulas aut exempla quae in factis etiam suis frequenter quassat,
cum uidelicet aliqua noua contra naturam facit siue supra naturam, hoc
est supra hoc quod prima rerum institutio potest? Numquid enim
illuminatione caeci nota illa philosophorum regula infringitur qua ab
Aristotele dictum est:

     Ab habitu quidem in priuationem fit mutatio, a priuatione uero in
     habitum impossibile est: neque enim caecus factus rursus uidet
     etc.?

[3.129] Numquid et Virginis partus omnino illi praeiudicat
propositioni quae frequenter a philosophis in exemplum necessariae
consequentiae seu argumentationis affertur:

     Si peperit, cum uiro concubuit?

Ut hinc quoque appareat quod ait Apostolus:

     Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi?

[3.130] Quod si, ut philosophos salues, ea quae per sophos salues, ea
quae per miracula fiunt excipias aut in his uocabula propriam
significationem non obseruare dicas, ut uidelicet improprie dicatur
uisio quae per miraculum contingit, quanto magis in ipso auctore
miraculorum idem concedi oportet?

[3.131] Responde tu mihi, acute dialectice seu uersipellis sophista,
qui auctoritate Peripateticorum me arguere niteris de differentia
scilicet personarum et earum proprietatibus quae in Deo sunt, quomodo
ipsos quoque doctores tuos absoluis secundum traditiones quorum, ut
iam ostendimus, nec Deum substantiam esse nec ipsum esse aliquid aliud
cogeris confiteri?

[3.132] Quem tamen solum uere ac propne esse, qui uidelicet
perpetuam eius et incommutabilem permanentiam tam ipse, ut dictum est,
ad Moysen loquens innotuit quam ab ipso instructi ueni philosophi.
Unde et beatus Iob inter caetera de eo commemorat:

     Ipse enim solus est et nemo axertere potest cogitationes eius.

Attendite, fratres et uerbosi amici, quantum ab inuicem dissonent
diuinae et humanae traditiones, spiritales et animales philosophi,
sacrarum et saecularium scripturarum disciplinae. Ut enim supra
docuimus, constat secundum uestrarum artium disciplinas quae omnium
rerum naturas in decem praedicamenta distribuunt, Deum penitus nihil
esse, quem tamen ipsius Dei ac discipulorum eius testimonio solum esse
profiteri cogimur: Quod si ut uestras defendatis disciplinas,
naturis, ut diximus, creaturarum differendis eas esse contentas
annuatis nec de celsitudine diuinitatis eas praesumpsisse, et uos eis
innitentes, minus nos infestare praesumite, cum talia fides uerba
protulerit quorum intelligentia uestris incognita est disciplinis.

[3.133] Certum quippe est quoniam unaquaeque scientia atque
cuiuslibet artis tractatus propriis utitur uerbis, et unaquaeque
doctrina proprus locutionibus gaudet, et saepe eiusdem artis
tractatores uerba uariare delectat, quia semper'in omnibus' teste
Tullio, 'identitas mater est satietatis', hoc est fastidium generans.
Quanto magis ergo illius singularis et summi boni tractatores
singularia uerba habere oportuit, quibus id quod singulare est
singulariter efferretur nec publicis et uulgaribus locutionibus illud
ineffabile, illud incomprehensibile coerceretur. De quo si quid
dicitur, aliqua similitudine de creaturis ad creatorem uocabula
transferimus; quae quidem uocabula homines instituerunt ad creaturas
designandas, quas intelligere potuerunt, cum uidelicet per illa
uocabula suos intellectus manifestare uellent.

[3.134] Cum itaque homo uoces inuenerit ad suos intellectus
manifestandos, Deum autem minime intelligere sufficiat, recte illud
ineffabile bonum effari nomine non est ausus. Unde in Deo nullum
propriam inuentionem uocabulum seruare uidetur, sed omnia quae de eo
dicuntur, translationibus et parabolicis aenigmatibus inuoluta sunt et
per similitudinem aliquam uestigantur ex parte aliqua inductam, ut
aliquid de illa ineffabili maiestate suspicando potius quam
intelligendo degustemus. Et quoniam minus plenarias similitudines
inuenimus ad illud quod singulare est inducendas, minus de eo
satisfacere possumus per similitudines.

[3.135] Quas tamen possumus aggrediemur, maxime ut
pseudodialecticorum importunitatem refellamus, quorum disciplinas et
nos paululum attigimus atque adeo in studiis eorum profecimus, ut,
Domino adiuuante, ipsis in hac re per humanas rationes, quas solas
desiderant, satisfacere nos posse confidamus. Habet enim humanas etiam
rationes conditor ipse rationis, quibus animalium hominum ora
obstruere possit qui nos per sapientem illum admonet dicens:

     Responde stulto iuxta stultitiam suam, ne sibi sapiens esse
     uideatur.

De cuius etiam sapientia in ipso Sapientiae libro inter caeteras
ipsius laudes dicitur:

     Scit uersutias sermonum et dispositiones argumentorum.

[3.136] Illud autem primum remoueamus obstaculum, quod de differentia
personarum unius et eiusdem penitus essentiae oppununt, cum hic
differentiae modus tam philosophis quam caeteris omnibus uideatur
ignotus.

[3.137] Quod autem Porphyrium nobis opponunt, qui de differentiis
tractans modos differentiarum distinxit, sub quibus modus iste
differentiae personarum quae in Deo sunt non cadit, nihil impedit. Ibi
quippe solummodo differentias tractat quae in formis consistunt,
quando uidelicet res discretae diuersis ab inuicem formis distant, uel
eadem res per formas sibi inuicem succedentes permutatur. In Deo autem
nullae formae sunt. Nec tamen ideo minus eum a creaturis differre
dicimus, licet Porphyrius in tractatu 'differentiae' hanc differentiam
non connumeret. Multos etiam alios differentiae modos praeter hos quos
Porphyrius distinguit, fateri cogimur. Quos omnes ut plenius ac
diligentius prosequamur, distinguendum est quot et quibus modis 'idem'
accipiatur siue etiam 'diuersum', praesertim cum totius controuersiae
summa ex identitate diuinae substantiae et diuersitate personarum
pendeat, nec aliter ipsa queat terminari controuersia, nisi ostendamus
hanc identitatem illi diuersitati non esse contrariam. Quod ut
diligentius fiat, praemittendum est, ut diximus, quot modis dicatur
'idem' et quot modis 'diuersum'.

[3.138] Quinque autem modis ac pluribus fortassis utrumque per se
etiam acceptum dici uidetur. 'Idem' namque siue unum aliquid cum
aliquo dicitur secundum essentiam siue secundum numerum, idem
proprietate, idem definitione, idem similitudine, idem pro
incommutato. Totidem modis e contrario dicimus 'diuersum' ac fortassis
pluribus.

[3.139] Idem aliquid cum aliquo essentialiter dicimus quorum eadem
numero est essentia, ita scilicet ut hoc et illud sint eadem numero
essentia, sicut eadem numero essentia est ensis et mucro, uel
substantia et corpus siue animal siue homo siue etiam Socrates, et
album idem numero quod durum. Verum est enim substantiam esse hoc
corpus siue hoc animal, licet non omnem. Et haec quidem omnia, quae
uidelicet eadem sunt essentialiter, eadem numero dicuntur, quia cum
eadem sit utriusque essentia, non potest in eis numerus rerum
multiplicari nec computatio ex ipsa rerum discretione protendi, ut
uidelicet dicatur de eis unum, duo, et caetera, cum uidelicet numerus
nonnisi in discretis consistat essentiis, hoc est in his quae ita
penitus sunt diuersae, ut non solum hoc non sit illud, uerum nec
alterum de altero sit, nec aliquid de isto sit de illo, hoc est ut nec
alterum pars sit in quantitate alterius nec eamdem communicent partem.

[3.140] Idem uero proprietate aliquid cum aliquo dicitur quando hoc
illius proprietate participat, ut album duri uei durum albi. Nam et
album duritia participat quae est proprietas duri, quod est dicere
durum esse album, uel e conuerso durum albi. Nonnulla autem
essentialiter eadem sunt quae tamen proprietatibus suis distinguuntur,
cum eorum scilicet proprietates ita penitus impermixtae maneant, ut
proprietas alterius ab altero minime participetur, etiam si sit eadem
numero penitus utriusque substantia. Verbi gratia, in hac imagine
cerea idem est numero haec cera, hoc est materia ipsa et materiatum,
nec tamen ibi materia ipsa et materiatum suas communicant
proprietates, cum nec ipsa materia cereae imaginis sit materiata, hoc
est ipsa cera sit facta ex cera, nec ipsum materiatum sit materia ibi,
hoc est cerea imago sit materia cereae imaginis, cum uidelicet nihil
sui ipsius pars aliquo modo sit constitutiua aut naturaliter prius.
Itaque materia cereae imaginis et materiatum ex cera, cum sint eadem
numero essentia, in suis proprietatibus tamen sunt impermixta. Ipsa
quippe materia cereae imaginis et ipsum materiatum, utpote ipsa cera
et ipsa imago cerea sunt eadem cera, haec scilicet cera; sed tamen
ipsum materiatum ibi nequaquam est materia nec ipsa materia est
materiata, licet ea res quae est materiata. Pertinet autem ad
proprietatem materiae praecedere ipsum materiatum quod ex ipsa sit, ad
proprietatem uero materiati subsequi ac posterius esse.

[3.141] Proprietas itaque materiae ipsa est prioritas secundum quam ex
ea materialiter aliquid fieri habet. Materiati uero proprietas est
ipsa e conuerso posterioritas. Proprietates itaque ipsae impermixtae
sunt per praedicationem, licet ipsa propriata, ut ita dicam, permixtim
de eodem praedicentur. Aliud quippe est praedicare formam, aliud
formatum ipsum, hoc est rem ipsam formae subiectam. Si enim dicam
'imago cerea est prior cera', hoc est prioritatem habet respectu
cerae, tunc ipsam copulo ac praedico formam, et falsum est quod
dicitur. Si uero dicam 'imago cerea est prius cera', hoc est res
aliqua prior cera, tunc ipsum copulo ac praedico formatum, ac uera est
propositio, cum ipsa imago sit corpus quod est prius cera. Sic et
Socrates non habet perpetuitatem, hoc est non est perpetuus, licet sit
res perpetua sicuti hoc corpus. Ostenso itaque quae sint
proprietatibus diuersa, clarum est e contrario quae sint eadem
conuenientia proprietatum.

[3.142] Ex his autem, quae scilicet eadem essentialiter seu
proprietate dicuntur, quaedam definitione quoque eadem sunt, sicut
ensis et mucro, uel Marcus et Tullius, et quorumcumque eadem penitus
est definitio, quoniam non solummodo ensis mucro est et mucro ensis,
uerum etiam ex hoc quod ensis est, mucro est, et e conuerso, ut eadem
penitus definitione sint terminanda, cum idem sit expressum et
proprium esse huius quod illius. Hoc autem modo Boethius 'idem'
accipit in I Topicorum ubi ait quaestionem de definitione esse de
eodem, ueluti cum quaeritur 'Utrum idem sit utile quod honestum', eo,
inquit, quod

     quarum rerum eadem est definitio, ipsae res eaedem sunt, et
     quarum rerum definitio est diuersa, ipsae res sunt diuersae.

[3.143] Definitionem autem hoc loco accipimus, quae ex integro uim et
proprietatem definiti exprimit et sententiam nominis nullo modo
excedit nec ab eo exceditur, ut si quis definiens corpus dicat ipsum
esse substantiam corpoream, non substantiam coloratam. Quamuis enim
haec definitio 'substantia coloratasomnibus et solis corporibus
conueniat sicut illa, non tamen uim et sententiam huius nominis quod
est 'corpus' aperit sicut facit illa, quia hoc nomen 'corpus' colorem
non determinat, quod est accidens corpori, sicut determinat
corporeitatem, quae est ei substantialis. Nec ita haec definitio
ostendit id quod proprietas corporis exigit, ex eo scilicet quod
corpus est. sicut illa facit. Tale est ergo dicere quod ensis et mucro
idem sunt definitione, ac si diceretur eadem essentia ita esse ensis
et mucro quod, ex eo quod ensis est, hoc tantum exigit ut mucro sit,
et e conuerso, ut uidelicet non solum eadem essentia sit ensis et
mucro, uerum et idem sit penitus esse ensem quod esse mucronem. Eadem
itaque definitione dicuntur quae ita adiuncta sunt non ut solummodo
hoc sit illud, uerum etiam, ex eo quod est hoc, exigat tantum ut sit
illud, et e conuerso. Et hoc quidem modo non possunt dici idem
substantia et corpus, uel album et durum, licet sint idem
essentialiter. Omnia ergo quae eadem sunt definitione, eadem sunt
essentialiter, sed non conuertuntur.

[3.144] Et secundum has quidem tantum duas significationes supra
positas relatiue supponi solet hoc pronomen quod est 'idem', hoc est
aut secundum identitatem numeri, aut secundum identitatem
definitionis. Cum enim dicimus

     Mulier damnauit mundum et eadem saluauit

duo sunt sensus, unus quidem falsus, si ad identitatem numeri fiat
relatio, ut uidelicet eadem personaliter ac numero mulier intelligatur
et damnasse et saluasse; alius sensus uerus, si ad identitatem
definitionis supponatur idem, ut uidelicet tantummodo significet
quantum nomen mulieris simpliciter, ita repetitum: 'mulier damnauit'
et 'mulier saluauit', quod quidem uerum est propter Euam et Mariam.

[3.145] Idem uero similitudine dicuntur quaelibet discreta
essentialiter, quae in aliquo inuicem similia sunt, ut species idem
sunt genere uel indiuidua idem sunt specie siue unum, uel quaelibet in
aliquo conuenientia eadem dicuntur, hoc est similia. Unde Porphyrius:

     Participatione, inquit, speciei plures homines unus; unus autem
     et communis particularibus plures.

[3.146] Dicimus etiam idem pro incommutato ut semper idem Deus est,
hoc est numquam in aliquo alteratus uel permutatus, quia nihil umquam
natura diuinitatis in se habet quo aliquando careat, uel caret quod
habeat efficaciae ualitudinem sicut easdem quae idem ualent.

[3.147] 'Idem' itaque siue 'unum' quinque supra dictis modis dicitur,
licet saepe eadem res sub pluribus ex istis modis cadat, ut uidelicet
tam hoc quam illo modo possit dici eadem cum aliquo. Totidem etiam
modis dicimus 'diuersus' siue 'differens', cum uidelicet modo diuersa
dicantur essentialiter, id est numero, modo, proprietate uel
definitione uel similitudine uel mutatione.

[3.148] Dicimus autem ea ab inuicem essentialiter diuersa quaecumque
ita ab inuicem dissident, ut hoc non sit illud, ut Socrates non est
Plato nec manus Socratis Socrates. Sic etiam quaelibet disparata
diuersa essentialiter dicimus, cum uidelicet essentia unius non sit
essentia alterius, quamuis tamen sit de essentia alterius, ut manus de
homine uel paries de domo. Sicut ergo Socrates aliud est essentialiter
quam Plato, ita manus Socratis quam Socrates, et quaelibet pars quam
suum totum. Secundum quam quidem acceptationem dicimus rem aliam
simplicem, aliam compositam, cum uidelicet id quod simplex est, non
sit ipsum compositum, licet sit de ipso composito. Omnia ergo
essentialiter diuersa dicimus quae ita ab inuicem sunt remota ut hoc
non sit illud.

[3.149] Hanc uero differentiam ipse quoque Porphyrius in
communitatibus aperte insinuat, ubi uidelicet ostendit
generalissimum et specialissimum in eo differre quod neque
geneneralissimum fiet umquam specialissimum, neque specialissimum
generalissimum. Horum autem quae essentialiter diuersa sunt, quaedam
numero quoque diuersa sunt, quaedam minime.

[3.15O] Diuersa quippe numero dicimus quae adeo tota essentiae suae
quantitate ab inuicem discreta sunt ut non solum hoc non sit illud,
uerum neutrum alterius pars sit, uel eamdem cum eo communicet partem.
Haec itaque sola et omnia numero sunt differentia quae tota
quantitate suae essentiae discreta sunt, siue solo numero ab inuicem
distent, ut Socrates et Plato, siue etiam specie, ut hic homo et ille
equus, seu genere quoque, ut hic homo et haec albedo, seu quacumque
forma ab inuicem differant, siue illa forma sit communis differentia,
hoc est separabile accidens sicut est sessio, siue sit propria
differentia, hoc est inseparabile accidens ut nasi curuitas, siue
magis propria differentia, id est substantialis sicut est
rationalitas, quae scilicet substantialis differentia non solum
facit alterum, id est quoquo modo diuersum, uerum etiam aliud, hoc est
substantialiter atque specie diuersum. Et haec sola proprie dicuntur
plura siue multa, eo quod plura et multa proprie ad numerum pertinent
et secundum numerum accipiuntur.

[3.151] Sunt itaque quaedam essentialiter diuersa quae non sunt numero
differentia, utpote domus et paries et quodlibet integrum totum cum
propria parte sua. Utroque autem praedicto diuersitatis modo ipse
etiam Deus differens dicitur a creaturis, tam essentialiter scilicet
quam numero.

[3.152] Hoc etiam modo diuersa sumimus, quando negamus in uno ternario
diuersos esse binarios. Nam licet tertia unitas cum unaquaque aliarum
duarum unitatum unum binarium efficiat et hic binarius non sit ille,
diuersos tamen binarios dici negamus, cum non sint tota capacitate uel
continentia suae essentiae discreti, cum eamdem scilicet unitatem
communicent. Sed et cum dicimus aliquem solam domum possidere, hoc est
domum et nihil aliud diuersum a domo, 'diuersum' numero potius quam
essentialiter intelligimus. Qui enim domum possidet, etiam parietem,
qui non est domus, in possessione habet. Sed cum sit paries
essentialiter diuersus a domo in qua est, non est diuersus numero, cum
uidelicet in ipsa quantitate domus comprehendatur.

[3.153] Et notandum quod, cum omne idem essentialiter cum aliquo sit
idem numero cum ipso, et e conuerso, non tamen omne diuersum
essentialiter ab aliquo diuersum in numero est ab ipso, ut supra
docuimus. Pars quippe quaelibet diuersa est essentialiter a suo toto,
sed non diuersa numero; nec fortassis eadem numero, nisi quis forte
numero idem negatiue dicat, hoc est non diuersum numero. Si enim pars
numero diuersa diceretur a suo toto, profecto Socrates de
differentibus numero praedicari concederetur, cum uidelicet hoc totum,
ex manu scilicet et reliquo corpore compositum, sit Socrates, et ipsum
quoque reliquum corpus, a manu deinceps, Socrates sit dicendum, hoc
est hac anima uiuificatum. De quo quidem latius in praedicamento
substantiae alibi nobis agendum fuit.

[3.154] Diuersa autem definitione sunt quae eadem definitione
sententiae terminari non possunt, hoc est quae talia sunt ut sese
mutuo non exigant, licet eadem res sit utrumque, sicut est substantia
et corpus, uel album et durum. Non enim ex eo quod substantia est
corpus est, uel ex eo quod album est durum est, cum hoc sine illo
queat esse neque ex se illud exigat. Et hanc quidem differentiam
Boethius in I Topicorum nos docet, ubi cum dicat idem esse
propositionem, quaestionem, conclusionem, dicit tamen ea differre, cum
uidelicet propositio possit esse si non sit quaestio siue conclusio,
et quaestio si non sit conclusio, cum hoc non exigat illud et singula
proprus definitionibus terminanda sint. Qui etiam in Diuisionibus hoc
modo 'rationale' et 'bipes' differre dicit, licet, inquit, 'nulla ab
inuicem oppositione disiungantur'. Porphyrius quoque in Isagogis suis
huiusmodi differentiam, secundum definitionem scilicet, non
praetermisit cum ait:

     Quorum termini (id est definitiones) sunt differentes, ipsa
     quoque sunt differentia.

[3.155] Certum quippe est omnia quae quoquo modo affirmatione et
negatione disiungi possunt, differre ab inuicem. Verbi gratia, si de
aliquibus ostendere possumus quod istud sit animal et illud non sit
animal, clarum est ea differre. Unde etiam oportet concedi quaelibet
definitionibus diuersa, etiam si sint sibi per praedicationem
cohaerentia, sicut animal et homo uel album et durum, differre
quodammodo ab inuicem, cum ea quoque quadammodo affirmatione et
negatione ab inuicem separentur. Animal quippe esse potest ita quod
non sit homo, sed homo non potest esse ita quod non sit animal, et
animal hoc tantum exigit ut sit animatum et sensibile, homo uero non
hoc tantummodo sed insuper ut sit rationale ac mortale. Eodem modo
phoenix et hic phoenix, et hoc corpus et hoc animal, siue hic homo
siue hoc corpus album diuersa esse possunt ostendi, licet eiusdem
penitus essentiae sint.

[3.156] Ad hanc quoque diuersitatem illud pertinere uidetur quod ait
Porphyrius differentiarum alias esse diuisiuas generum, alias
constitutiuas specierum. Nam licet eaedem penitus diuisiuae sint et
constitutiuae, aliunde tamen constitutiuae sunt, ex eo scilicet quod
constituunt, aliunde diuisiuae, ex eo scilicet quod diuidunt ab
inuicem, hoc est diuersificant species. Et ideo alia est proprietas
siue definitio constitutiui, alia diuisiui, sicut et cum dicimus
'infinitum', aliud secundum tempus, aliud secundum mensuram, aliud
secundum multitudinem et caetera, aliud definitione accipimus.

[3.157] Et nos quidem pro eodem uel diuersis definitione eumdem statum
uel diuersos status consueuimus dicere, nec aliter hunc statum illum
esse dicimus, nisi idem sit definitione penitus haec res cum illa aut
hunc statum non esse illum, nisi haec res non sit eadem penitus cum
illa, in expresso scilicet esse suo, hoc est eadem omnino definitione.

[3.158] Quae uero sint proprietate diuersa diligenter arbitror
superius esse discussum, cum e contrario quae sint eadem proprietate
doceretur.

[3.159] Similiter et ex eo quod definitum est quae sint eadem
similitudine, hoc est similia, clarum e contrario relinquitur quae
sint similitudine diuersa, hoc est in aliquo dissimilia.

[3.160] Diuersum quoque mutatione ex superioribus per contrarium dici
liquet quidquid in aliquo est permutatum, hoc est diuersificatum ab eo
quod prius erat, ut si modo stet Socrates, modo sedeat.

[3.161] Haec quidem dicta sunt ad ostendendum quot modis 'idem' et
'diuersum' accipiantur ex propria ui per se etiam dicta, cum
frequenter ex adiunctiis et alias assumant significationes uel istas
deponant. Cum enim dicimus loca diuersa, 'diuersa' dicimus secundum
continentiam, non secundum numerum uel secundum essentiam. Alioquin
uinum quod est in dolio et in domo in diuersis esset locis, cum nullum
corpus in diuersis esse locis concedatur. Cum itaque 'locus' hoc nomen
ex continentia uel capacitate conueniat, cum additur ei 'diuersum',
diuersitas continentiae designatur, ac si diceretur loca diuersa quae
idem continere ac concludere non habent. Sic et cum dicimus Spiritum
Sanctum multiplicem uel septem spiritus, quia Spiritus ex operatione
suae bonitatis et distributione suae gratiae dici solet, hanc
multiplicitatem ac diuersitatem Spiritus ad effecta eius totam
reducimus. Iuxta quod et illud accipitur quod Veritas ait:

     Alium paraclitum dabo uobis, hoc est ad aliud efficiendum in
     uobis.

[3.162] Sed et cum dicimus: opifex alius pictor, alius faber, alius et
caetera, quia hoc nomen 'opifex' ex operatione conuenit siue ex
officio, dicimus alium et alium secundum effecta uel officia, non
secundum personas, cum fortasse nonnumquam eadem persona utriusque
officii sit. Sed cum Aristoteles uester dicit in I Perihermeneias
sermones sicut et litteras non eosdem omnibus esse sed diuersos
diuersis, secundum officium significandi id dixit, quod est sermonum
et litterarum, non secundum ipsam uocum prolationem, quia cum sit
prolatio uocum naturalis omnibus, significandi officium apud omnes non
tenetur, sed apud eos solummodo qui earum impositionem non ignorant.
Qui etiam postmodum, cum in II Perihermeneias ait uocem esse unam et
affirmationes multas, aut cum Priscianus dixit multa nomina incidere
in unam uocem, 'multa' seu 'diuersa' accipiuntur secundum ipsum
significandi officium ad diuersos intellectus constituendos unde
affirmationes uel nomina dicuntur. Vocem uero unam dicit ex ipsa
prolationis et soni forma, non ex officio, cum uidelicet 'uox' hoc
nomen ex qualitate soni, non ex officio significandi datum sit.

[3.163] Sic itaque ex adiunctione subiectorum 'idem' et 'diuersum'
frequenter suas significationes commutant, sicut et caeterae saepe
dictiones, ut si dicam 'citharoedus bonus' et 'homo bonus', uel 'uox
simplex' et 'propositio simplex', uel 'uera definitio' et 'uera
oratio'.

[3.164] Puto me diligenter distinxisse, quantum ad praesens negotium
attinet, quot modis 'idem' siue 'diuersum' accipiatur, ut facile
postmodum discutiatur in quo consistat diuersitas personarum quae in
Deo sunt, quarum eadem penitus substantia est; eadem, inquam,
essentialiter ac numero, sicut eadem est substantia ensis et gladii
uel huius hominis et huius animalis. Sunt autem ab inuicem diuersae
personae, id est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, ad similitudinem
eorum quae definitione diuersa sunt seu proprietate, eo uidelicet
quod, quamuis eadem penitus essentia sit Deus Pater quae est Deus
Filius seu Deus Spiritus Sanctus, aliud tamen proprium est Dei Patris,
in eo scilicet quod Pater est, et aliud Filii et aliud Spiritus
Sancti.

[3.165] Patris quidem proprium est, ut supra quoque meminimus, a se
ipso esse, non ab alio, et coaeternum sibi Filium aeternaliter
gignere, Filu uero gigni a solo Patre, Spiritus Sancti procedere ab
utroque. Unde bene sancti patres has personas ab inuicem quibusdam
quasi proprietatibus differre dixerunt, iuxta illud Gregorii:

     Et in personis proprietas et in essentia unitas

et illud Hieronymi in Epostola de explanatione fidei ad Damasum papam
directa ubi dicitur:

     Confundentes Arrium, unam eamdemque dicimus Trinitatis
     substantiam.  Item impietatem Sabellii declinantes, tres personas
     expressas sub proprietate distinguimus.

Et post aliqua, personas etiam ipsas 'proprietates' appellat dicens:

     Non enim nomina tantummodo sed etiam nominum proprietates, id est
     personas uel ut Graeci exprimunt hypostases, hoc est
     subsistentias confitemur.

Ubi et rursus adiecit:

     Itaque substantia unum sunt, personis ac nominibus distinguuntur.

[3.166] Non tamen, cum proprietates dici audimus, ita intelligendum
est ut formas aliquas in Deo opinemur, sed proprietates quasi propria
dicimus, eo scilicet modo quo dicit Aristoteles omni substantiae
commune esse non esse in subiecto uel non suscipere magis et minus,
siue nihil esse ei contrarium. Nec in his tamen communitatibus quas
assignat, ullas intelligit formas, quas scilicet communitates potius
remouendo aliquid quam ponendo assignat. Et quemadmodum dicimus
substantiae proprium esse quod per se subsistit, quia uidelicet ex eo
quod substantia est hoc solummodo exigit, et rei informis dicimus
proprium esse quod non habet formas, utpote ipsius Dei, uel rei
simplicis quod partibus caret, nullasque per hoc formas ponere
uidemur, sed prorsus omnium tam formarum quam partium remotionem
facere, aut si quis aliquas in hoc quoque formas intelligat, certum
est ipsas omnino non esse diuersas res ab ipsis substantiis quibus
insunt -- ita et Patris istud esse proprium dicimus, illud Filii atque
illud Spiritus Sancti.

[3.167] Nolo autem sub silentio praeterire, quare uidelicet in
assignandis proprietatibus personarum tamdiu perstiterim, ut eas
quidem proprietates non esse aliud ab ipso Deo uel ab ipsis personis
adstruerem. Hoc enim ideo plurimum faciendum esse decreui quod
temporibus nostris nonnulli, inter uere Catholicos computati atque
etiam per assiduitatem studu diuinorum librorum cathedram magisteriu
adepti, in tantam prorumpere ausi sunt insaniam, ut proprietates ipsas
personarum alias res esse ab ipso Deo uel ab ipsis personis
profiteantur, hoc est paternitatem ipsam et filiationem et
processionem Spiritus, quas quidem ipsa etiam sanctorum patrum
auctoritas 'relationes' appellat.

[3.168] In hanc autem haeresim ex hoc maxime sunt inducti quod, nisi
proprietates istas, per quas scilicet personae differunt, diuersas res
ab ipsa substantia diuina ponant, nullo modo assignare ualent in quo
sit personarum diuersitas, quarum eadem penitus est essentia. At uero
frustra hoc diffugium quaerunt, ut se absoluant, et frustra hanc
falsitatem constituunt, ut ueritatem defendant. Quos, cum
interrogantur, nescire se profiteri pudet. Cum enim unam tantum et
indiuiduam esse diuinam essentiam non praesumant contradicere, cui
tres illas proprietates inesse dicunt, quae est ideo maior diuersitas
inter Deum Patrem et Deum Filium quam inter hunc hominem patrem istius
et eumdem filium illius, cum uidelicet idem homo et pater sit istius
et filius illius? Aut si non est maior diuersitas ibi quam hic, qua
ratione concedunt hunc hominem patrem esse hunc hominem filium, et non
Deum Patrem esse Deum Filium? Quid etiam ualet haec constituere quod
summam non excludit controuersiae? Quomodo hoc praesumit Christianus
quod etiam gentilis et quislibet abhorret infidelis, aliquid uidelicet
in Deo fingere quod non sit ipse? Numquid enim, si paternitas quae
inest Deo alia essentia sit ab ipso Deo,uerum est Deum Patrem ex
duobus consistere, hoc est ex Deo et paternitate, ipsumque esse totum
ad haec duo ex quibus consistit? Numquid et iam pro eo quod has
proprietates uocamus relationes, oportet eas intelligi res diuersas ab
ipsa substantia quae ad aliquid relatiue secundum eas dicitur?
Nequaquam utique. Alioquin et cum Deus relatiue Dominus dicitur,
dominium eius alia essentia ab ipso esset, cuius profecto susceptione
mutari Deum contingeret cum esse Dominus ceperit.

[3.169] Aduersum quam quidem detestabilem haeresim Augustinus V libro
De Trinitate, capitulo XVI, aperte inuehitur, Dei incommutabilitatem
defendens in his quidem quae ei ex tempore conueniunt:

     Certe, inquit, ut Dominus hominis esset, ex tempore accidit Deo,
     et ut tuus Dominus esset aut meus, qui modo esse cepimus. Quomodo
     igitur obstinebimus nihil secundum accidens dici de Deo, nisi
     quia ipsius naturae nihil accidit quo mutetur, aut ea sint
     accidentia relatiua quae cum aliqua mutatione earum rerum de
     quibus dicuntur accidunt, sicut amicus relatiue dicitur et sit
     aliqua mutatio uoluntatis ut amicus dicatur. Nummus autem, cum
     dicitur pretium, relatiue dicitur, nec tamen mutatus est neque
     cum dicitur pignus. Si ergo nummus potest nulla sui mutatione
     totiens diei relatiue, ut neque cum incipit dici neque cum
     desinit, aliquid in eius natura uel forma qua nummus est
     mutationis fiat, quanto facilius de incommutabili Dei substantia,
     debemus accipere, ut ita dicatur relatiue aliquid ad creaturam,
     ut quamuis tamen temporaliter incipiat dici, non tamen ipsi
     substantiae Dei accidisse intelligatur, sed illi creaturae ad
     quam dicitur: Domine, refugium factus es nobis. In nobis ergo fit
     aliqua mutatio et efficimur ad eum refugiendo meliores, in illo
     autem nulla. Sed et Pater noster esse incipit cum per eius
     gratiam regeneramur. Substantia itaque nostra mutatur in melius.
     Qued ergo temporaliter dici incipit Deus, manifestum est relatiue
     dici, non secundum accidens Dei, sed plane secundum accidens eius
     ad quod dici aliquid Deus incipit relatiue. Et quod amicus Dei
     iustus esse incipit, iste mutatur, Deus autem absit ut aliquem
     temporaliter diligat quasi noua dilectione!  Itaque omnes sanctos
     ante mundi constitutionem dilexit, sicut praedestinauit. Sed cum
     conuertuntur et inueniunt illum, tunc incipere ab eo diligi
     dicuntur, ut eo modo dicatur quo potest humano affectu capi quod
     dicitur. Sic et cum iratus malis dicitur et placabilis bonis,
     illi mutantur, non ipse, sicut lux infirmis oculis aspera, firmis
     lenis est, ipsorum mutatione, non sua.

[3.170] Nemo itaque quia Deum relatiue Patrem uocari nouit siue
Filium, proprietates istas relationum alias res esse a Deo praesumat
confiteri, cum et ipsius Augustini testimonio, quod longe ante
posuimus, diuina substantia ideo simplex dicatur quod nihil sit in
ipsa quod non sit ipsa. Qui etiam omnem naturam aut Deum esse aut ab
ipso factam aperte profitetur, sicut supra quoque meminimus. Sed et
Hieronymus ipse, ut supra quoque meminimus, proprietates ipsas
personas dicit:

     Non enim, inquit, nomina tantummodo sed et nominum proprietates,
     id est personas confitemur.

Nam et in nobis ipsis multa relatiue accipiuntur, cum nemo discretus
relationes ipsas aliud a nobis esse concedat. Quippe unaquaeque res
cuilibet alteri similis dicitur in eo quod esse habet, uel etiam
opposita siue dissimilis in eo quod non est ipsa. Quod si similitudo
uel oppositio ab ea re, cuius relatio dicitur, diuersa essentialiter
sit, cum ipsa rursus similitudo similis sit et ipsa oppositio
opposita, quis summum infinitatis inconueniens uitare rationabiliter
poterit, cum nullus in natura rerum terminus occurrat, ita ut nec Deo
numerus ipse rerum definitus sit qui in rerum natura definitus non
subsistit, ubi quidem nullus terminus occurrit? Quid enim ridiculosius
ut, cum aliquis modo nascitur cui similis efficior, propter illum
quaedam res noua mihi innascatur quam cum ille perierit necesse sit
deperire?

[3.171] Personam itaque hoc loco diuersam ab altera dicimus eo quod
definitione ab ea disiungatur, hoc est proprietatis suae
singularitate, ut uidelicet hoc sit huius proprium quod non sit illius
proprium. Quae quidem propria superius sunt distincta. Et ita Pater a
Filio proprietate siue definitione diuersus est hoc est alius, et
similiter uterque a Spiritu Sancto. Quomodo autem beatus Augustinus,
nisi hanc diuersitatem propriorum siue definitionum attenderet,
quomodo, inquam, dixisset in VII De Trinitate, ut supra quoque
meminimus, quod 'aliud est Deo esse, aliud Patrem esse', cum uidelicet
idem numero sit in Deo ipsum ens et Pater?

[3.172] Quod si expressius prosequi uelimus quid sonet persona in Deo,
tantumdem ualet quantum si dicamus eum esse uel Patrem, hoc est
diuinam potentiam generantem, uel Filium, hoc est diuinam sapientiam
genitam, uel Spiritum Sanctum, hoc est diuinae benignitatis processum.
Et Deum esse tres personas tantumdem ualet ac si dicamus eum esse
Patrem simul et Filium et Spiritum Sanctum. Tale est etiam Patrem et
Filium et Spiritum Sanctum esse tres personas ab inuicem discretas,
tamquam si dicamus tres personas ex diuersitate proprietatum suarum
ita ab inuicem per praedicationem disiunctas, ut nulla earum sit
altera, neque scilicet Pater sit Filius aut Spiritus Sanctus, neque
Filius sit Spiritus Sanctus.

[3.173] De qua quidem praedicationis oratione plene nobis *
disserendum in sequentibus erit. -- Et fortasse cum dicimus in Deo
personas diuersas, ita scilicet ut non solum sint definitione
diuersae, uerum etiam praedicatione ab inuicem disiunctae, cum haec
non sit illa, non est necesse ut hoc nomen idiuersum' per se hanc
significationem gerat, sed ex adiuncto, quod est persona, id
contrahat.

[3.174] 'Persona' itaque hoc nomen cum de diuinitate profertur, et
tantumdem sonet quantum si sub disiunctione diceretur 'Deus Pater uel
Deus Filius uel Deus Spiritus Sanctus', quodammodo non substantialiter
sed relatiue dicitur, curn ea uidelicet quae relatiue dicantur sub
disiunctione denotet, Patrem scilicet, Filium et Spiritum Sanctum,
quamuis in constructione non habeat ad luod relatiuedicatur. Alioquin
cum personas pluraliter dicamus, non approbandum uicletur quod
Augustinus supra dixisse commemorauimus, V De Trinitate libro,
capitulo VIII, tantam uidelicet uim esse eiusdem substantiae in Patre
et Filio et Spiritu Sancto

     ut quidquid de singulis ad se ipsos dicitur, non pluraliter in
     summa sed singulariter accipiatur.

Qui etiam cum ibidem in fine praecedentis capituli submisisset quia
sicut filius ad patrem et non filius ad non patrem refertur, ita
genitus ad genitorem et non genitus ad non genitorem referatur necesse
est, longe aliter quam nos soleamus relatiua dixit 'non filium et non
patrem' et 'non genitum et non genitorem', cum in his nominibus
abrogatiuis magis relationes remoueantur quam conferantur, nec
naturaliter ista simul habeant esse sicut de relatiuis constat. Non
enim necesse est ut, si aliqua res sit non generans, sit aliqua non
genita, uel e conuerso. Quodam itaque modo abusiue haec quoque
'relatiua' dixit secundum illam relationum significationem quam
remotiue tenent, sicut et 'non homo' hominem perimendo significare
dicitur, et quodlibet infinitum suum finitum.

[3.175] Ne miraris in eadem diuina substantia tres personas distingui
secundum expositam rationem, cum etiam secundum grammaticam
institutionem eumdem hominem tres petsonas esse concedamus: primam
uidelicet secundum hoc quod loquitur, et secundam in eo quod ad
ipsum sermo dirigitur, necnon et tertiam cum de ipso alter ad alterum
loquitur. Quarum quidem personarum diuersitas, cum eadem sit ipsarum
substantia, non aliter distingui potest quam secundum propria earum
quae definitionibus exprimuntur, cum uidelicet aliud sit proprium
loquentis, in eo scilicet quod loquitur, aliud audientis, uel de quo
locutionem alter habet ad alterum, sicut et diuinarum personarum
diuersitas secundum proprias ipsarum definitiones est assignata.

[3.176] Quod si hoc loco diuersas personas dicere non abhorres,
propter diuersitatem scilicet proprietatum, cum tamen hae personae non
sint a se per praedicationem disiunctae, ut non uidelicet dici liceat
primam personam esse secundam uel secundam tertiam -- quippe Socrates
ipse grammaticis omnis persona esse conceditur -- multo magis in Deo
diuersas esse personas concedi oportet, quas praedicatione quoque a se
disiunctas cognoscimus.

[3.177] Praeterea, sicut in grammatica, cum dicimus tres personas,
detenninate intelligimus loquentem et ad quem loquitur et de quo
loquitur, ut supra meminimus, ita cum dicimus in diuinitate tres
personas, determinate intelligi conuenit Patrem et Filium et Spiritum
Sanctum, ut supra quoque adstruximus. Alioquin fortasse plures
personas, quam tres uidelicet, confiteri cogeremur.

[3.178] Rhetores quoque alio modo quam theologi siue grammatici
personam accipiunt, pro substantia scilicet rationali ubi uidelicet de
persona et negotio agunt et locos rhetoricos per attributa personae et
attributa negotio distinguunt. Quam quidem significationem Boethius
exsecutus in IV Topicorum ait:

     Purgas, cum facti culpa his adscribitur quibus obsisti obuiarique
     non possit, nec tamen personae sunt. Id enim in aliam
     constitutionem cadit.

[3.179] Qui etiam hanc acceptionem personae, Contra Eutychen et
Nestorium disputans de unitate personae Dei et hominis in Christo,
tali prosecutus est definitione:

     Persona est, inquit, naturae rationalis indiuidua substantia.

Quae quidem nequaquam definitio dicenda est trium personarum in
diuinitate superius a nobis distinctarum hoc est Patris et Filii et
Spiritus Sancti. Alioquin cum sint tres personae, essent tres
indiuiduae rationales substantiae.

[3.180] Personas etiam comoediarum dicimus, ipsos uidelicet homines
qui per gestus suos aliqua nobis facta uel dicta repraesentant. Quas
et ipse Boethius ibidem distinxit dicens:

     Nomen personae uidetur aliunde tractum, ex his scilicet: personis
     quae in comoediis tragoediisque eos quorum interest homines
     repraesentabant.

[3.181] Tribus itaque seu quatuor modis ac pluribus fortassis hoc
nomen 'persona' sumitur, aliter uidelicet a theologis, aliter a
grammaticis, aliter a rhetoricis uel in comoediis, ut supra
determinatum est.

[3.182] Cum autem, sicut in principio operis assignauimus, in tribus
diuinis personis, Patre uidelicet, Filio, Spiritu Sancto, tota boni
perfectio consistit et omnia quae ad boni perfectionem pertinent in
his tribus comprehenduntur, bene hae solae tres personae distinctae
sunt, cum haec tria nomina, secundum uim suae significationis, caetera
omnia in se concludant quae ad commendationem boni sunt idonea. Quod
enim aeternus est Deus, potentiae est, ut uidelicet aliquo non eguerit
principio per quod subsisteret; quod uero iustus est siue misericors
benignitatis est. Iustitia namque est quae unicuique reddit quod suum
est, siue poenam siue gloriam pro meritis retribuendo. Hoc autem ex
benignitatis affectu descendit, quia sicut impium est non uindicare
mala, ita e contrario pium est illatas ulcisci iniurias. Unde et
uindicta benignitati adscribenda est, quae scilicet benignitas nomine
Spiritus designatur, sicut scriptum est:

     Spiritu oris sui interficiet impium.

Similiter caetera nomina Dei, quae ad perfectionem illius summi boni
determinandam conueniunt, ad haec tria retorquentur.

[3.183] Sed huic loco grauis fortassis occurrit obiectio. Cum
uidelicet Pater et Filius ex potentia et sapientia maxime dicantur,
sicut in ipso operis exordio determinaui, quomodo melius per
sapientiam Dei una est persona distincta quam per aeternitatem, cum
secundum aeternitatem quoque quaedam sit dcfinitionis diuersitas?
Sicut enim iuxta Augustinum 'aliud est Deo esse, aliud Patrem esse',
ita et aliud Deo esse aeternum, aliud esse Patrem.

[3.184] Numquid etiam hac ratione multas et innumeras personas in Deo
conuenit confiteri? Quippe Deus ipse et potens est et sapiens et
iustus et aeternus et misericors, et multa et innumera secundum
definitionum ac proprietatum diuersitatem de eo dici possunt, secundum
quae tamen non est fas assignare personas in Deo, cum sint tres tantum
quas distinximus personas, id est Pater et Filius et Spiritus Sanctus.

[3.185] Ad quod respondendum est non hoc nos suscepisse negotium cur
hoc potius modo quam alio personae diuinae distinctae sint, sed eas,
eo modo quo distinctae sunt, conuenienter accipi posse et fidem
nostram tueri, si quis non ita ut credimus posse stare arguat. Hoc
autem discutere penes ipsum est Deum, a quo haec fides tradita est, in
cuius uoluntate omnium rerum causae incommutabiliter consistunt quarum
minimam nulla ualet humana ratio comprehendere. Plures autem personas
quam tres siue pauciores nullo modo in Deo esse concedimus, cum
persona in Deo tantumdem sonet determinate quantum uel Pater uel
Filius uel Spiritus Sanctus, ut iam supra definiuimus. Multa autem
tradunt philosophi, quae eo solummodo tenentur quia auctoritate
philosophorum confirmantur, non ratione aliqua quae appareat. Quanto
magis ea quae Deus tradit, praesertim cum praesto sit ratio, quare
uidelicet dicta sit haec trina personarum distinctio -- ad
commendationem scilicet uel descriptionem summi boni, siue ad maiorem,
ut supra quoque meminimus, diuini cultus persuasionem -- licet et haec
nobis ratio desit quare hoc modo potius quam alio summi boni descripta
sit perfectio, quae et aliis fortasse multis modis aeque describi aut
doceri posset.

[3.186] Liquet etiam diuersitatem personarum non tantum in diuersitate
definitionum ac proprietatum consistere, uerum etiam in remotione
praedicationis ipsarum ab inuicem, cum nullo modo una personarum sit
alia. Quam quidem rernotionem ab inuicem caetera supra posita non
habent, cum uidelicet ipse Deus Pater sit aeternus et iustus et
misericors, similiter et Filius idem sit et Spiritus Sanctus.

[3.187] His de identitate aut diuersitate rerum praelibatis atque
insuper assignato in quo unitas Dei, in quo Trinitas personarum sit
accipienda, ad supra posit as quaestiones atque obiectiones redeamus,
singulis ordine, prout Dominus annuerit, satisfacientes. Quarum primam
primum soluamus.

			   
  LIBER QUARTUS 

[4.1] Quaesitum primum est an Trinitas personarum, quae in Deo sunt,
in uocabulis an in re potius sit accipienda. Nos autem in re ipsa ita
eam accipi debere praedicamus ut ab aeterno res illa unica, simplex
omnino et indiuidua, quae Deus est, tres personae sit, ut supra
determinatum est, hoc est Pater et Filius et Spiritus Sanctus. Tres
quidem, ut diximus, secundum definitiones aut proprietates, non
secundum numerum. Nam et haec anima et quaelibet res multa est et
infinita secundum definitionum proprietates, non secundum numeri
discretionem, eo uidelicet quod huiusmodi sit res quae sub diuersis
definitionibus cadat, hoc est cui diuersae applicari definitiones
queant; diuersae, inquam, in sententia, non in rerum continentia. Haec
quippe anima et sapiens est et iusta, sed non idem est sensus siue
intellectus definitionis iusti quod sapientis. Sicut ergo dicimus hanc
animam esse diuersam definitionibus, secundum hoc scilicet quod est
sapiens et iusta, ita Deum concedimus esse diuersas definitionibus
personas, secundum hoc scilicet quod est Deus Pater et Filius et
Spiritus Sanctus.

[4.2] Et licet idem numero sit in Deo essentia quod personae, non
tamen ideo, si est trinus Deus in personis, est trinus in essentia,
uel si est unus in essentia, est unus in personis. Quod est dicere: si
sunt tres personae, sunt tres essentiae, uel si est una tantum
essentia, est una persona. Quippe cum dicimus 'trinus in personis',
hoc est tres personae, 'tres' secundum definitiones aut proprietates
accipimus, ut supra satis docuimus. Cum uero dicimus 'trinus in
essentia, hoc est tres essentias, 'tres' essentialiter siue numero
intelligimus.

[4.3] Possumus etiam ita accipere Deum esse trinum in personis et unum
in essentia tamquam si dicamus ipsum esse trium definitionum siue
proprietatum, ut supra determinatum est, ex personis ipsis quae ipse
est; in eo, inquam, trium definitionum quod ipse est illae personae;
et rursus eumdem esse unius definitionis ex essentia quae ipse est, in
eo scilicet quod est illa essentia. Si autem idem esset definitione
essentia quod personae, ut uidelicet idem penitus sonaret essentia
quod personae, tunc fortassis necesse esset Deum esse trinum in
essentia sicut est in personis, aut unum esse in personis sicut est in
essentia, in hoc uidelicet sensu ut si trium definitionum uel
proprietalum esset in personis, et ex essentia similiter, aut si ex
essentia unum esset, et ex personis unum. Cum uero non sint idem
definitione essentia et personae, non est necesse hoc. Nam et cum homo
idem sit numero cum risibili et nauigabili uel Socrates cum loquente
et audiente et de quo alter ad alterum loquitur, non tamen, si homo
est multa definitione, in eo scilicet quod est risibilis et
nauigabilis, ideo in eo quod est homo, uel si est unum definitione in
eo quod homo, ideo in eo quod est risibilis et nauigabilis. Similiter
et Socrates cum sit tres personae secundum grammaticos, in eo scilicet
quod est loquens et audiens et de quo alter ad alterum loquitur, non
tamen in eo quod est Socrates uel quod est substantia, immo ipse unus
est in substantia et trinus in personis secundum grammaticos acceptis.
Sic et Deus unus omnino est in essentia et trinus in personis, quia et
in essentia unus-tantum est numero et in personis tria, definitionibus
aut proprietatibus diuersa.

[4.4] Trinitas itaque ista ad diuersitatem definitionum uel
proprietatum, ut dictum est, spectat, unitas ad essentiam ideoque sibi
minime aduersantur, cum secundum diuersa, ut dictum est, Trinitas ipsa
et unitas accipiantur, illa uidelicet secundum diuersitatem
definitionum aut proprietatum, haec secundum numerum.

[4.5] Mouet fortassis aliquem quod diximus Trinitatem diuinarum
personarum in re esse accipiendam, ac si dicamus Deum esse trinum in
personis, in eo quod ipse res est, cum potius in eo quod res est, una
tantum numero sit res ac nullam in se habeat multitudinem nec etiam
proprietatum diuersitatem. Et hic quidem qui hoc dicit, recte sentit
de eo quod dicit, sed non de eo quod a me supra dictum est et
determinatum. Non enim ita Trinitatem in re accipi dicimus, ut in eo
quod ipse Deus est res, trinum eum dicamus, sed ita Trinitatem eius in
re esse determinamus et non in uocabulis consistere, ut ipsa res quae
Deus est, ipsa sit Trinitas, non in quantum res ipse est, sed magis in
eo quod est ab aeterno illae tres personae per uocabula distinctae.
Non enim quia distinctio nominum facta est, Trinitas ista est, sed
quia ista ab aeterno Trinitas est, distinctio nominum temporaliter
facta est, ad hoc scilicet quod aeternaliter est nobis assignandum qui
ex tempore cepimus. Unde cum dicit Augustinus Deum unum in substantia,
trinum in uocabulis, tale est 'trinum in uocabulis' ac si dicat trinum
in his quae per uocabula distinguuntur, hoc est in personis. Tale
etiam in Isidoro reperitur ubi in Etymologiarum libri VII capitulo IV,
sic ait:

     Proinde Trinitas in relatiuis personarum nominibus est

secundum id scilicet quod in illis exprimitur ac designatur.

[4.6] In re itaque quae Deus est Trinitatem accipimus, non in ui
uocabulorum, quae, si omnino deessent, non minus illa in re ipsa
permaneret Trinitas. In re, inquam, ita eam accipimus ut ipsa res quae
Deus est, illa sit Trinitas, non in eo tantum quod est ipsa res, sed
quod est personae illae supra distinctae. Longe autem aliud est rem
ipsam esse Trinitatem, aliud eam in eo quod est res esse Trinitatem,
sicut aliud est hominem esse album, aliud hominem in eo quod homo est
esse album, et Socratem esse tres personas secundum grammaticos et in
eo quod est Socrates esse tres personas illas. Non itaque Deus aut in
eo quod est una res, aut in eo quod sit multas res -- quod omnino
falsum est -- dicendus est Trinitas esse; sed in eo tantum quod est
Pater et Filius et Spiritus Sanctus, hoc est harum trium particeps
proprietatum supra determinatarum ut uidelicet et gignere habeat Deus
et gigni habeat atque procedere.

[4.7] Notandum quoque quod nullam rerum multitudinem in diuinitate
concedamus esse sed personarum solummodo. Augustinus tamen in I De
doctrina Christiana res pluraliter abusiue dicere ausus est, ad
diuersitatem personarum aspiciens. Ait quippe sic:

     Res aliae sunt quibus fruendum est aliae quibus utendum. Illae
     quibus fruendum est, nos beatos faciunt. Istis quibus utendum
     est, tendentes ad beatitudinem adiuuamur. Frui est enim amore
     inhaerere alicui rei propter se ipsam. Uti autem quod in usum
     uenerit ad id quod amas obtinendum [referre], si tamen amandum
     est. Nam usus illicitus abusus potius uel abusio nominanda est.
     Si redire ad patriam uolumus, ubi beati esse possimus, utendum
     est tnundo non fruendum, ut inuisibilia Dei per ea quae facta
     sunt intellecta conspiciantur. Res igitur quibus fruendum est,
     Pater et Filius et Spiritus Sanctus eademque Trinitatis summa,
     una quaedam res est communisque omnibus fruentibus ea, si tamen
     res et non rerum omnium causa sit, si tamen et causa. Non enim
     facile nomen quod tantae excellentiae conueniat inueniri potest.

In quibus quidem uerbis, dum dicit 'si' et 'si', quasi dubitatiue
magis quam confirmatiue nullum horum creaturarum nominum diuina
excellentia dignum esse insinuat.

[4.8] Hieronymus quoque tres spiritus, Patrem et Filium et Spiritum
Sanctum, iuxta diuinarum personarum proprietates abusiue protulit, ubi
quidem De tribus uirtutibus scribens ait sic:

     Dauid in psalmo tres spiritus postulat dicens: 'Spiritu
     principali confirma me Spiritum rectum innoua in uisceribus meis
     Spiritum sanctum tuum ne auferas a me.' Qui sunt isti tres
     spiritus? Principalis spiritus Pater est, rectus spiritus
     Christus est, spiritus sanctus Spiritus Sanctus est.

[4.9] Quod autem opponunt Deum non esse tres personas nisi etiam sit
tria, et per hoc multitudo sit in Deo ex partibus iuncta, friuolum
est. Tres enim personas dici concedimus et multas personas, sed non
ideo tria et per se uel multa simpliciter dici conuenit.
Accidentaliter enim 'tres' addimus ad personas cum dicimus tres
personas, ideoque non est necesse ut tria per se dicamus. Quae enim
accidentali praedicatione sibi coniunguntur, non est necesse
singillatim dici, quamuis coniunctim dicantur, sicut iam dudum ex II
Perihermeneias didicimus. Neque enim necesse est ut si quis sit
uicesimus primus, ideo sit uicesimus siue primus; uel si haec sunt
uiginti unum, ideo sint uiginti siue unum; uel si sit dimidia domus
siue imperiecta domus, ideo sit domus; uel si hoc corpus sit pratum
ridens, ideo sit ridens; uel si sit magnus latro, ideo sit magnus, uel
si aliquis sit citharoedus bonus secundum existimationem, ideo sit
bonus; aut si Verbum sit factum caro, id est incarnatum, ideo sit
factum; uel si Deus sit factus adiutor, ideo sit factus; uel si haec
uox 'est' [sit] propositio simplex, hoc est non habens propositiones
in terminis, ideo sit simplex, id est non constituta omnino ex
aliquibus per successionem uocibus; uel si haec anima sit multae
personae uel multi loci secundum dialecticos, ideo sit multa, hoe est
multae res ab inuicem discretae. Est autem haec anirna multae personae
secundum grammaticos, cum scilicet aliquis ad eam loquitur et de ea
alius. Et de eadem anima diuersa argumenta fieri possunt, uel secundum
hoc scilicet quod est opposita alicui uel quod est similis, uel
secundum alias habitudines ex quibus ipsa est diuersi loci. Nec tamen
ideo quod anima est multi loci secundum dialecticos, eo scilicet quod
diuersas uires probandi habet, ideo concedi oportet eam simpliciter
esse multa. Similiter et Deum, licet sit multae personae, hoc est
Pater et Filius et Spiritus Sanctus, non ideo concedendum est eum esse
multa, hoc est multas res siue multas essentias, cum eadem penitus
essentia quae Pater est, sit Filius, sit et Spiritus Sanctus. Quippe
'multa' hoc nomen siue 'tria' et quaelibet numeralia nomina proprie ad
numerum pertinent, ideoque in rebus tantum numero diuersis recte sunt
per se accipienda.

[4.10] Huic etiam illud Boethii De Trinitate concordat, ubi de Deo
ait:

     De forma eius superius demonstratum est quoniam is sit forma et
     unum uere, nec ulla pluralitas.

Unde etiam sanctam et indiuiduam dicimus Trinitatem.

[4.11] Poterit et fortasse quodammodo Deus et tria et multa dici, si
uidelicet 'tria' uel 'multa' definitione uel proprietate, non numero,
intelligamus, et magis ueritatem sensus quam proprietatem uerborum
attendamus. Ipse quippe aeternus est, immensus, creator, omnipotens et
alia multa definitionibus diuersa, et ipse Deus et Pater est et Filius
et Spiritus Sanctus et ita quodammodo multitudinem in eo attendi
licet, secundum uidelicet diuersitatem definitionum uel proprietatum,
non numeri. Iuxta quam quidem diuersitatem apostolus ait:

     Et tres sunt qui testimonium dant in caelo et tres unum sunt

nihil uidelicet addens ad hoc nomen 'tres', neque 'personas', neque
aliud. Hoc etiam Augustinus, VII De Trinitate libro capitulo IV,
confirmat his uerbis:

     Dum intelligatur saltem in aenigmate quod dicitur, placuit ita
     dici, ut diceretur aliquid, cum quaereretur quid tria sint quae
     tria esse fides uera pronuntiat, cum et Patrem non dicit esse
     Filium, et Spiritum Sanctum, quod est donum Dei, nec Patrem dicit
     esse nec Filium.

Idem post aliqua in eodem capitulo:

     Cum conaretur humana inopia loquendo proferre quod tenet de
     Domino Deo, timuit dicere tres essentias, ne intelligeretur in
     illa summa aequalitate ulla diuersitas. Rursus non esse tria
     quaedam non poterat dicere, quod Sabellius, quia in haeresim
     lapsus est, dixit.

Tria itaque dehere dici etiam Augustinus manifeste perhibet, secundum
ipsam scilicet, ut dictum est, personarum diuersitatem.

[4.12] At rursus tria quomodo dicentur nisi et quaedam sit multitudo?
Quod si quis multitudinem personarum etiam per se multitudinem dici
annuat, cum omnis multitudo ex multis colligatur partibus, numquid et
multitudo personarum quae in Deo sunt partes habebit? Pars autem,
teste Boethio, prior est ab eo cuius pars est, et totius constitutiui
diuisio in priora fit, sicut generis in posteriora. Oportebit itaque
quamlibet trium personarum ipsa Trinitate, quam constituunt, priorem
esse et ipsam Trinitatem posteriorem esse singulis illis, si non
tempore, saltem natura, ipso etiam attestante Boethio:

     Non idem est pars quod est totum

quia una eademque essentia esse totius et partis non potest, cum haec
in quantitate ipsius totius inclusa sit cum aliis, atque ideo minor.
At uero et tota Trinitas et singulae personae sunt una et eadem
penitus diuina substantia.

[4.13] Dicamus itaque constanter, sicut incepimus, mlllam omnino
multitudinem in diuinitate consistere, licet multitudo personarum ibi
sit, atque ipsam Trinitatem indiuiduam penitus confiteamur, quia licet
in ea diuersae, ut dictum est, personae sint, nulla tamen ideo
multitudo partium uel quaecumque multitudo dici potest, ubi nulla est
rerum atque essentiarum diuersitas. Nullo itaque pacto concedimus
multitudinem illam personarum dici absolute multitudinem, nec quia
multae sunt personae, ideo dici multa simpliciter, quia quantumcumque
quislibet abuti uerbis uelit, neque hoc nomen 'multa', neque hoc nomen
'multitudo' nonnisi iuxta numerum accipi recte potest, hoc est nonnisi
secundum pluralitatem aliquam ac diuersitatem rerum in essentiis
discretarum, ita scilicet diuersarum ut haec essentia non sit illa --
quae quidem pluralitas nullo modo in simplicitate diuinae substantiae
potest esse -- ac sic nec totum aliquod ex multitudine aliqua partium,
cum nullo modo ibi res multae sint, licet multae sint personae, et
nullo modo ibi sit diuersitas rerum, licet sit personarum.

[4.14] Unde Leo papa in Sermone Pentecostes:

     In Trinitate, inquit, diuina nihil dissimile, nihil impar est.

Tale namque est quod ait 'nihil', ac si diceret mllla res, et quod ait
nihil est ibi 'dissimile', tale est ac si diceret: nulla res ibi est
diuersa ab alia, cum sint tamen diuersae ab inuicem personae secundum
proprietates suas superius distinctas, non secundum numerum. Unde et
Augustinus, De Trinitate libro VII, capitulo VI:

     Non tantum est unus homo quantum tres homines simul, et plus
     aliquid sunt duo homines quam unus homo. At in Deo non est ita.
     Non enim maior essentia est Pater et Filius simul quam solus
     Pater aut solus Filius, sed tres simul personae aequales sunt
     singulis

ac si diceret: non in aliquo numero rerum excedentes.

[4.15] Ne quem forte moueat quod Isidorus, Etymologiarum libri VII
capitulo II, dum etymologiam nominis diuinae Trinitatis
prosequeretur, ipsam Trinitatem 'unum totum' ad singulas dixerit
personas his quidem uerbis:

     Trinitas appellata est quod fiat totum unum ex quibusdam tribus
     quasi 'triunitas

attendat abusiue 'totum' dici pro quacumque tam rerum quam
proprietatum multitudine. Qui etiam in eodem capitulo, cum propria et
appellatiua Dei nomina distingueret, ita ab omni hominum ratione et
usu recesserit, ut propria diceret quae magis appellatiua uidentur, et
e conuerso appellatiua quae propria:

     In hac, inquit, Trinitate alia appellatiua nomina, alia propria
     sunt. Propria sunt essentialia, ut Deus, Dominus, omnipotens,
     immutabilis, immortalis; et inde propria, quia ipsam substantiam
     significant qua unum sunt. Appellatiua uero Pater et Filius et
     Spiritus Sanctus et procedens; eadem et relatiua.

Possumus etiam dicere quod, cum nominis huius quod est 'trinitas'
etymologiam Isidorus reddiderit, uim ipsam nominis generaliter nobis
expresserit, non singulariter in diuina solummodo Trinitate. Et uerum
quidem est quod iuxta propriam et usitatam significationem, si dicatur
'trinitas' uel 'tria', multitudinem rerum et numerum monstrant. Quod
in Deo minime conuenit, ubi nequaquam multitudo est rerum, sed
diuersitas personarum.

[4.16] Quod autem in eo quod dicitur:

     Talis Pater qualis Filius et Spiritus Sanctus

quaedam similitudo innuitur, ut scilicet Pater sit similis Filio uel
Spiritui Sancto, tale est ac si dicatur: non est in aliquo maiestatis
bono ab eo diuersus ut uidelicet negatiue magis quam affirmatiue
intelligatur. Et similiter cum dicitur aequalis esse, tale est ac si
dicatur in nulla diuinitatis gloria alia persona minor esse, cum sint
eiusdem penitus essentiae. Sed et cum Athanasius, praemisso

     qualis Pater talis Filius et Spiritus Sanctus

statim adiecerit quasi ad determinandum in quo sint similes, hoc est
non diuersi, dicens:

     Immensus Pater, immensus Filius etc.

aperte declarauit quomodo id quod praemiserat intelligendum esset ut
uidelicet idem quod uni personae conuenit, et alteri, de his scilicet
quae statim adiungit.

[4.17] Nec fortassis incongruum est, si similia dicamus non solum quae
essentialiter uel numero diuersa sunt, uerum etiam quae proprietatibus
disiunguntur. Sic quippe propositionem et conclusionem conuenire
dicimus in terminis et in aliis multis, cum non sint tamen ab inuicem
numero uel essentialiter disiunctae propositio et conclusio. Unde
etiarn diuinas personas non est incongruum hoc modo similes ad inuicem
dici. 'Simile' etiam quandoque pro 'eodem' ponitur sicut in III
Topicorum ubi ait Boethius quod

     locus a contrario et a repugnantibus uidetur esse similis

hoc est 'idem'.

[4.18] Quippe sicut dicimus aliquid diuersum a se ipso fieri atque
indifferens siue dissimile, ac non idem permanere quando mutatur, cur
non aliquid quodammodo simile sibi dicamus quando id permanet, nec
uariatur? Quid enim est simile alicui, nisi tale esse quale illud est?
ac similiter simile sibi tale esse quale primitus erat? Quam quidem
rationem Augustinus secutus, libro I De uera religione, cum de
identitate atque incommutabilitate diuinae pulchritudinis ageret, ait:

     Quamobrem sanandum esse animum ad intuendam incommutabilem rerum
     formam, et eodem modo semper se habentem atque undique sui
     similem pulchritudinem, nec distentam locis, nec tempore
     uariatam, sed unum atque idem ex omni parte seruantem etc.

'Simile' itaque pro 'eodem' dixit.

[4.19] Et in hac quoque acceptione potest dici Pater similis Filio uel
Spiritui, hoc est idem penitus cum illis in substantia siue in his
quae statim Athanasius determinauit, cum uidelicet illud idem quod
immensum est, Pater, sit et Filius etc.

[4.20] Sed et illud quod opponitur -- Cum unumquodque quod existit sit
uel substantia uel forma, quomodo multa dici possunt, si non sint
multae substantiae uel multae formae uel multa ex utrisque coniuncta?
-- iam iugulatum est secundum illud quod iam negauimus omnino Deum
esse multa, quia licet sit multae personae, non ideo fortassis est
multa simpliciter, cum uidelicet multitude, ut dictum est, recte non
sumatur nisi in discretis essentiis ac numero diuersis. Secundum uero
illud quod quis receperit Deum esse multa, quantum ad diuersitatem
proprietatum, ut expositum est, seu definitionum, non procedit
diuisio, ut uidelicet, si Deus sit hoc modo multa, ideo sit aut multae
substantiae, quod sonat numero diuersae, aut multae formae etc. Eadem
quippe anima seu quaelibet substantia est multa definitionibus, nec
tamen ideo multae substantiae uel caetera. Quod si esset multa numero,
tunc indubitanter diuisio praemissa procederet.

[4.21] Illud autem quod quaesitum est, quare uidelicet magis dicitur
Deus trinus quam substantia trina, rationabiliter interrogatur; et
magis, at arbitror, oportet dici Deum esse trinitatem quam Deum esse
trinum, quod licet sincera et sana intelligentia esse possit si
dicamus Deum trinum, quantum uidelicet ad proprietates personarum, non
tarnen ratio uidetur quare magis dicamus trinum quam substantiam
trinam. Multo etiam minus tripertitum dici Deum approbamus, licet in
sensu sanctus ille qui hoc dixit non oberrauerit, Trinitatem scilicet
personarum intelligens.

[4.22] Illud uero multis modis refellitur quod, cum unaquaeque trium
personarum sit Deus siue substantia, neque una persona sit alia, non
tamen ideo plures dii sunt siue substantiae. STon enim necesse est ut,
cum de aliquibus singillatim dicatur nomen singularis numeri, plurale
de eisdem simul dicatur. Nam cum Plato alterius hominis, alterius
Socrates frater sit, et per hoc concedatur et Plato esse frater et
Socrates esse frater, non ideo fortasse concedi conuenit Platonem et
Socratem esse fratres. Quod nequaquam dici solet, nisi ad ostendendum
quod sint inuicem fratres. Sed et cum tam haec albedo quam illa color
sit, non tamen propter eas diuersos esse colores dicimus, cum non sint
colores specie differentes.

[4.23] Duobus quoque hominibus assistentibus mihi, cum profero hanc
uocem 'homo', per quam uterque intelligit 'animal rationale mortale',
diuersa quidem est essentia huius intellectus et essentia illius,
quarum unaquaeque est intellectus, nec tamen ideo multos intellectus
dicimus, cum haec diuersa concipiant nec diuerso modo. Et cum multa
nomina uel multae affirmationes incidunt in unam uocem, omnis autem
affirmatio et omne nomen sit uox siue essentia, non tamen ideo multas
uoces dicimus siue multas essentias.

[4.24] Sed et cum dolium quod in domo est sit quidam locus, et ipsa
rursus domus sit quidam locus, nec sit iste locus ille non tamen
diuersa loca dicimus dolium ipsum et domum. Alioquin uinum quod in
dolio est in diuersis esset locis, cum nullum, ut supra meminimus,
corpus in diuersis locis esse constet. Sed et cum unaquaeque res
tantum post proprium habeat, hoc est quantamcumque moram existentiae
suae, non tamen diuersa tempora accipimus, nisi per successionem.

[4.25] Praeterea, in uno homine multae sunt partes ita ab inuicem
diuersae ut haec non sit illa, uel in uno ligno uel in una margarita,
quae caeteris partibus abszisis uel remotis homines uel ligna seu
margaritae dicuntur, quarum etiam partium unaquaeque ante abscisionem
homo erat siue lignum seu margarita. Non enim separatio nostra
quidquam in substantia confert ei quod remanet uel quod remotum est,
quod prius non haberet, quia abscisa manu id quod tunc homo permanet
et ante abscisionem homo permanebat, quaedam pars latens in homine qui
integer erat. Similiter si pes postea abscidatur, residuum homo est,
quod etiam homo erat ante ipsam abscisionem, cum tunc quoque hominis
definitionem haberet, quo tunc etiam animal erat cum esset animatum et
sensibile, et eodem modo rationalis et mortalis quomodo et nunc. Cum
itaque ante omnem abscisionem multae partes essent in uno homine
quarum unaquaeque esset homo, non tamen ideo multi homines in ullo
homine erant, quia multos homines non dicimus nisi multis animabus
uegetatos.

[4.26] Si autem, cum essentialiter diuersae res sunt quarum unaquaeque
est intellectus siue homo, non ideo tamen dicimus multos intellectus
uel multos homines, quanto magis non oportet dici multos deos uel
multas substantias, quamuis unaquaeque personarum Deus est siue
substantia, quarum eadem penitus est essentia? Cum enim trium
personarum secundum grammaticos, quae in Socrate sunt, unaquaeque sit
Socrates siue homo, cum uidelicet ipse loquens sit homo siue Socrates
et ipse ad quem aliquis loquitur uel de quo loquitur, non ideo tres
Socrates uel tres homines dicimus, cum sit trium personarum eadem
essentia, hoc est eius qui loquitur et ad quem aliquis loquitur uel de
quo loquitur. Eadem de causa et trium personarum quae in Deo sunt, cum
sit una essentia, licet unaquaeque ipsarum sit Deus siue substantia,
non ideo oportet tres deos dici siue tres substantias, cum saepe, ut
supra meminimus,uoces ex adiunctis significationem suam uarient,
utpote haec dictio 'tres' et aliae multae. Eumdem quippe hominem tres
opifices dicimus esse secundum trium officiorum scientiam, non tamen
ideo tres homines.

[4.27] Graeci tamen, teste Augustino, non reuerentur tres substantias
dicere magis quam tres personas. Unde in VII De Trinitate, capitulo IV
ita meminit:

     Loquendi causa de ineffabilibus, ut fari aliquo possemus modo
     quod effari nullo modo, possumus, dictum est a nostris Graecis
     una essentia, tres substantiae; a Latinis una essentia uel
     substantia, tres personae, quia, sicut iam diximus, non aliter in
     sermone Latino essentia quam substantia solet intelligi.

Item:

     Quod de personis secundum nostram hoc est de substantiis secundum
     Graecorum consuetudinem. Sic enim dicunt illi tres substantias,
     unam essentiam. quemadmodum nos dicimus tres personas, unam
     essentiam uel substantiam.

[4.28] Non est autem nunc nobis sermo aduersus Graecos; nec fortassis
a nobis in sensu diuersi sunt sed in uerbis tantum, abutentes hoc loco
nomine 'substantiae' pro 'persona', cum et ipsam nonnumquam usiam, id
est substantiam, ad naturam ipsius essentiae, non ad proprietatem
personae, in ipsa quoque diuina substantia dicere non recusent, sicut
et in caeteris quibuscumque substantius quibus hoc nomen totius
praedicamenti substantiae commune est. Ipsi quippe ad identitatem
substantiae in tribus personis intelligendae, nouum nomen homousion,
quod est 'unius substantiae' instituerunt. Quam quidem acceptionem
Hieronymus quoque secutus, Ad Damasum scribens homousion Trinitatem
ipsam esse confitetur, hoc est unius substantiae, non unius personae.
Hinc et Gennadius, De orthodoxa fide, meminit dicens:

     Homousios ergo, id est co-essentialis, in diuinitate Patri
     Filius, homousios Patri et Filio Spiritus Sanctus.

[4.29] Unde liquidum est, cum tres substantiae a quibusdam eorum
dicuntur, substantias pro personis abusiue dici. Quam quidem abusionem
aperte ac merito Hieronymus reprehendit, scribens Ad eumdem Damasum
papam de nouo nomine trium hypostaseon his uerbis:

     Interrogamus quid hupostases posse arbitrentur intelligi? Tres
     personas subsistentes aiunt. Respondemus nos ita credere. Non
     sufficit sensus, ipsum nomen effiagitant, quia nescio quid ueneni
     in syllabis latet. Si quis autem hupostasim usiam intelligens non
     in tribus personis unam hypostasim dicit, alienus a Christo est.

Item idem:

     Tota saecularium litterarum schola nihil aliud hypostasim nisi
     usiam nouit. Et quis umquam, rogo, ore sacrilego tres substantias
     praedicabit? Una est Dei sola natura. Quis tria esse, hoc est
     tres hypostases dicit, tres naturas conatur asserere. Et si ita
     est, cur ab Arrio parietibus separamur, perfidia copulati?
     Sufficit nobis dicere unam substantiam, tres personas perfectas,
     aequales, coaeternas. Non bonae suspicionis est, cum in eodem
     sensu uerba dissentiunt. Aut [si] rectum putatis tres hupostases
     cum interpretationibus suis debere nos dicere, non negamus. Sed
     mihi credite, uenenum sub melle latet.  Transfigurat se angelus
     satanae in angelum lucis.

[4.30] Quod autem opponitur quare potius tres personas dicimus quarn
tres deos aut tres essentias, iam arbitror ex supra positis esse
manifestum, quia uidelicet personarum diuersitas ad distinctionem
proprietatum pertinet, non ad discretionem essentiarum. Ideoque tres
sunt personae, quia diuersa insunt propria eius essentiae, cum ex eo
quod Pater est, aliud proprium habeat uel aliud exigat, et aliud ex eo
quod est Filius uel Spiritus Sanctus. Tale est ergo Deum esse tres
personas ac si dicamus ipsum esse Patrem et Filium et Spiritum
Sanctum. Plures autem deos si dicamus sicut plures homines,
discretionem rerum essentialiter diuersarum demonstramus, quarum
unaquaeque sit Deus. Sic et Socratem secundum grammaticos plures
personas dicimus sed non plures homines. Eadem ratione nec plures
dominos uel plures omnipotentes dici conuenit, nec ulla omnino
assignanda est Deo pluralitas nlsl in personis.

[4.31] Obiectum est quoque quomodo dicimus 'personae sunt' nisi
dicamus 'entia', id est essentiae 'sunt'. Sed hoc modo dictum est quo
dicimus 'Athenae sunt' uel 'hic albus et hic sedens idem sunt'. Non
enim semper pluralitas uel singularitas uocis ad significationem
respicit, sed quandoque ad terminationem uocis uel constructionem,
ueluti cum dicimus 'numerus est', hoc est unitates sunt, et 'Athenae
sunt', hoc est haec ciuitas est. Quandoque etiam secundum solam
pluralitatem uocum plurale uerbum figurate proferimus siue etiam
plurale nomen, etiam quando eadem est penitus uocabulorum
intelligentia, non tamen eadem essentia: ueluti cum dicimus ensem et
gladium esse multiuoca. Unde Boethius in I Topicorum:

     Quarum rerum, inquit, eadem est definitio, ipsae quoque res sunt
     eadem.

Cum autem figurate dicimus 'sunt' ubicumque scilicet una tantum res
est, non est necesse dici entia uel essentias, quia saepe, cum eaedem
sint uoces in significatione per se acceptae, una earum constructionem
habere potest per figuram in ullo sensu quam non habet alia.

[4.32] De eo etiam arbitror esse discussum quod dictum est hoc nomen
'Deus' magis uniuersale quam singulare dicendum esse, cum in diuersis
personis dicatur. Quippe diuersitas illa personarum non in discretione
essentiae constat, sed magis in diuersitate proprietatum uel
definitionum, ut diximus, sicut et diuersitas personarum secundum
grammaticos; quae scilicet personae insunt Socrati, propter quas tamen
non mimls hoc nomen 'Socrates' singulare est.

[4.33] Sed illud hoc loco maximum impedimentum occurrit quod
essentialiter quoque ab inuicem personae quae in Deo sunt, discretae
uidentur, cum haec scilicet non sit illa; quod non est in grammaticis
personis. -- Ad quod respondendum est quod non magis istae personae
essentialiter discretae sunt quam illae, cum sit harum quoque sicut
illarum una eademque penitus essentia; ad comparationem unitatis
cuius, hoc est diuinae essentiae, nulla uel corporea uel spiritualis
creatura dicenda est una, cum haec omnino nullam aut partium aut
formarum diuersitatem admittere possit nec in aliquo permutari.

     Quocirca (inquit Boethius De Trinitate) hoc uere unum in quo
     nullus numerus, nullum in eo aliquid praeter id quod est.

[4.34] Unde bene eam philosophi monadem, id est unitatem, magis quam
unam uocare uoluerunt. Cum autem nulla sit in personis discretio
essentiae ab imlicem, non tamen oportet dici: Pater est Filius uel
Spiritus Sanctus, uel Filius est Spiritus Sanctus, quia etsi quis
forte sanum sensum in his uerbis habere queat, eo scilicet quod eadem
essentia quae Patcr est, sit et Filius et Spiritus Sanctus, sensus
omnino falsus est secundum sanctorum patrum acceptionem, quae est
huiusmodi ac si dicamus personam generantem esse personam genitam uel
esse personam ab utrisque procedentem. Quod est dicere eamdem esse
proprietatem utriusque personae, ita uidelicet ut utraeque personae
eaden sint definitione terminandae atque exprimendae -- quod omnino
falsum est. Quippe cum idem sit numero status risibilis et status
nauigabilis, atque insuper de quocumque dicatur 'risibile', dicatur et
'nauigabile', non tamen hunc statum illum esse dicimus hoc est
risibile idem esse definitione cum nauigabili, cum aiiud sonet hoc
nomen 'risibile', aliud hoc nomen 'nauigabile', licet eadem res
penitus sit utrique nomini per appellationem subiecta, ipse uidelicet
homo cui tam 'risibile' quam 'nauigabile' proprium assignatur.

[4.35] Quia ergo statum eumdem uel diuersum non dicimus nisi secundum
expressam atque integram definitionem aut proprietatem, oportet cum
hic status ille dicatur, hanc rem cum illa eadem penitus in expressa
proprietate monstrari. Sic et in diuinis personis, cum ad proprietates
earum, non ad numerum rerum tota spectet diuersitas, non potest uere
haec illa dici, dum sit aliqua proprietatis diuersitas quae diuersis
in sensu nominibus exprimatur, sicut et in ipsis contingit personis.
Aliud quippe sonat Deus Pater, aliud sonat Deus Filius, aliud sonat
Deus Spiritus Sanctus. Et aliud proprium habet Deus Pater in eo
scilicet quod generat Deum Filium, aliud Deus Filius, in eo uidelicet
quod ab eo generatur, aliud Deus Spiritus, in eo scilicet quod
procedit.

[4.36] Qui itaque dicit de Deo 'Pater est Filius', non simplicem
enuntiationem facit, ad identitatem scilicet tantum essentiae
demonstrandam, ac si uidelicet ita diceret: hoc quod est Pater est
Filius: sed insuper proprietatum exprimit unitatem, ac si uidelicet
dicat idem proprium esse huius quod est illius, sicut si diceret hunc
statum illum esse in his omnibus quae diuersis in sensu nominibus sunt
exprimenda. Quod omnino falsum est, quamuis sit eadem utrique personae
essentia.

[4.37] Nam et sic solemus dicere non idem esse utile quod honestum,
etsi id quod est utile, sit honestum; nec idem esse grammaticum et
oratorem, cum scilicet aliud sit proprium huius, aliud illius, quia
licet eadem essentia sit grammatici et oratoris, aliud tamen est esse
grammaticum, aliud esse oratorem, et aliud esse hunc grammaticum quam
hunc oratorem, et aliud esse risibile quam nauigahile, licet una
penitus sit utriusque substantia. Sic etiam, licet eadem sit Patris et
Filii substantia, diuersum est tamen esse Patrem et esse Filium. Unde
Augustinus libro V De Trinitate:

     Quamuis, inquit, diuersum sit Patrem esse et Filium, non est
     tamen diuersa substantia.

Idem in VII:

     Aliud est, inquit, Deum esse, aliud Patrem esse.

[4.38] Sed et cum eadem uox sit quandoque nomen et uerbum, uel dictio
simul et oratio, nomen tamen non esse uerbum concedimus, cum hoc sine
tempore sit, illud cum tempore, et dicfionem non esse orationem, cum
partes dictionis in ea significatiuae non sint sicut sunt orationis.

[4.39] Sed nec fortasse personas grammaticorum per praedicationem
coniungi conuenit, ut uidelicet una persona sit altera, licet idem sit
una quod altera, ut supra meminimus. Cum enim sint diuersae tres
personae secundum grammaticos, prima uidelicet, secunda et tertia, non
est fortasse una persona alia persona cum ipsa diuersa persona ab
alia. Quippe cum aliquorum diuersitas tantum in proprietate ipsorum
aut in differentia statuum consistit, non in numero uel in essentia,
recte identitas eorum in hoc ipso monstratur per praedicationem
ipsorum ad inuicem, ut uidelicet cum dicitur haec persona esse illa
quae proprietate tantum uel definitione, hoc est statuum diuersitate,
disiunctae sunt, intelligatur haec eadem esse cum illa in hoc ipso,
hoc est proprietate uel definitione. Quod omnino falsum est, tam in
his personis quam in diuinis.

[4.40] Praeterea, multa sunt, ut supra meminimus, numero eadem, quorum
tamen nomina per praedicationem disiuncta sunt, quod maxime uis
quaedam relationis facit quae in illis nominibus continetur, cum
uidelicet omnis relatio inter opposita consistat. Idem quippe est
numero materia Socratis et Socrates, et prius Socratis et Socrates, et
perpetuum [Socratis] et Socrates, cum uidelicet hoc corpus siue hoc
animal idem sit quod Socrates; nec tamen dici conuenit ut Socrates sit
materia Socratis, quamuis sit idem quod est materia Socratis, aut ut
sit prior Socrate, hoc est se ipso, aut ut sit perpetuus, licet sit
hoc quod est perpetuum, utpote hoc corpus. Sic nec Patrem conuenit
dici Filium suum aut Filium esse Patrem suum, hoc est alterum ex se
ipso esse gignendo se ipsum, sicut nec Socrates dicitur ex se ipso
esse, ut sit uidelicet materia sui uel materiatus ex se, licet idem
sit Socrates cum materia sui, hoc uidelicet corpore, uel cum materiato
sui, uidelicet Socrate albo -- sicut idem est Pater quod est Filius
secundum substantiae identitatem, non personae proprietatem.

[4.41] Sed dicit mihi aliquis: Dicam 'Pater est Filius' et sane
intelligam, ita scilicet quod eadem essentia quae est Pater est etiam
Filius. Nam et ipso attestante Augustino in libro De duabus animabus:

     De uerbis, cum res constet, controuersia facienda non est

idem in IV Super Genesim:

     Dum intelligatur, inquit, quod intelligendum est, non magnopere
     curandum est quid uocetur

et post pauca:

     Hoc est, inquit, quod dixi: dum res conceditur, non esse de
     uocabulis laborandum.

Ad quod respondeo quod placet mihi sana intelligentia, sed requiro
etiam uerba Catholica, quia non sine causa Apostolus nouitates
uerborum nos uitare admonet, tum ideo ne contemptores sanctorum
uideamur et Spiritus Sancti qui loquitur in eis, tum etiam magis ne si
tu in uerbis tuis sanum sensum haberes, alius in eis offenderetur qui
sensum tuum non intelligeret et scandalum erroris inde sumeret. Habe
itaque etiam cum sensu uerba idonea ad aedificationem, non ad
scandalum, et dicas ad hunc sensum manifestandum non 'Pater est
Filius', sed 'hoc quod est Pater, est Filius', hoc est eadem est
utrorumque essentia siue substantia. Nec dicas hanc personam esse
illam, quod est dicere idem esse proprium utriusque, sed hanc personam
idem esse quod illa est, hoc est eiusdem substantiae esse.

[4.42] In quanta autem ueneratione etiam uerba diuina habenda sint,
uis ipsorum admonet quae quotidie sacramenta ecclesiae conficit, cum
ad inuocationem sui nominis mira Deus operatur, etiam per
immundissimos ministros. Unde et merito Christiana religio, uerbis
quoque diuinis reuerentiam exhibens, sola ipsa uocabulum 'dei'
usurpare non consueuit, sed immobile illud custodit quod tam a
gentibus quam Iudaeis ad creaturas nonnumquam detortum est, cum
utrique 'deos' nominent.

[4.43] Ipse etiam Priscianus, doctor et scriptor loquendi, in
locutionibus maxime usum aemulandum esse admonet. Bene equidem, cum
locutio significationem non ex natura sed ex placito hominum habeat.
Quod uero ait Augustinus:

     De uerbis, cum res constet, controuersia facienda non est

ibi sane intelligendum ubi de rebus contentio orta est, hoc est de
inquirenda et discutienda ueritate rerum potius quam de proprietate
uerborum. Cum enim iam id habemus quod quaerebamus, hoc est illam
rerum certitudinem quam inuestigabamus, non est curandum quo genere
uerborum id nobis significetur aut comprobetur, cum iam ita esse
teneamus. At uero si de uerbis quaestio mota fuerit, an uidelicet
sermo qui dicitur hoc uel illud habet dicere, sicut hoc loco
quaeritur, cur non scilicet uere dicatur 'Pater est Filius', tunc tota
controuersia ad uim uerborum est reterenda.

[4.44] Dicit fortasse aliquis quod secundum propositam expositionem in
qua dicitur 'Pater non est Filius', hoc scilicet modo quod non est
idem proprium utriusque, licet etiam dicere 'Pater non est Deus' uel
'homo non est animal', cum uidelicet non sit idem proprium istorum
sicut nec illorum. -- Ad quod respondendum est quod uerba nostra ad
Deum translata, ut iam supra meminimus, ex ipsa singularitate diuinae
substantiae sicut singularem significationem ita et singularem
nonnumquam in constructione contrahunt sensum. Praeterea, non oportet
figuratiuas et improprias locutiones porrigi ultra hoc quod auctoritas
uel usus habet, si ad doctrinam et intelligentiae facilitatem loqui
intendimus, ut cum dicitur figuratiue de Deo quia nescit malos, ideo
figuram extendentes dicamus quia non scit omnes homines uel non scit
omnia. Vel si dicam quia adoro crucem, ideo concedam me adorare
insensibile uel lignum. Vel si dicam me credere in Christum uel
adorare eum qui etiam figuratiue lapis aut serpens dicitur, ideo me in
lapidem credere uel in serpentem annuam, uel adorare lapidem aut
serpentem. Aut cum Christus ex diuinitate et humanitate una sit
compacta persona, et pro parte Deus, pro parte homo dicatur, atque in
ipso homo Deus esse dicatur quia hic illi in unam personam sit unitus,
sitque diuina substantia aeterna, humana non aeterna -- non tamen ideo
concedere cogimur quod non est aeternum esse aeternum. Nec Scripturae
figuratiuas locutiones ultra hoc quod scriptum est necesse est
extendi.

[4.45] Sed nec cuiquam fas est a consueta significatione sermonem
commutare, nisi ei cuius grauissima uidetur auctoritas aut aliqua
ornatus hoc commendet gratia.

[4.46] Quid etiam mirum si uoces, cum a creaturis ad Deum
transferuntur, significationem uarient, utpote hoc nomen 'pater' uel
'filius', constructionis quoque uim commutent, cum illae etiam id
faciant quae significationem nullatenus mutare uidentur? Nemo quippe
recte intelligens unitatem aut plerasque alias formas ita a subiectis
substantiis diuidit, ut eas ab eis numero uel essentialiter diuersas
existimet. Nec quis, cum dicit unitatem Dei uel unum Deum aut
simplicitatem Dei et simplicem Deum, sicut unitatem animae uel unam
animam aut simplicitatem animae uel simplicem animam, ad alium sensum
haec nomina in Deo accipit quam in animam. Non tamen ita dicimus
unitatem uel simplicitatem esse animam sicut esse Deum. Sed qualibet
formarum nomina Deo copulata solam identitatem essentiae monstrant, ac
si dicamus idem esse unitatem quod Deum, quod minime in caeteris
contingit substantiis, sicut alibi, cum de discretione
praedicamentorum dissereremus, ostendimus. Quid itaque mirum, si
'pater' et 'filius' haec nomina a creaturis ad Deum translata, in
creaturis sibi copulata solam identitatem essentiae monstrent, in Deo
autem id solum non faciant, sed etiam super identitatem proprietatis,
cum e contrario nomina formarum, Deo copulata, solam identitatem
essentiae monstrent quo in creaturis contenta non sunt?

[4.47] Illud autem Athanasii quod ait:

     Omnipotens Pater, omnipotens Filius, omnipotens Spiritus Sanctus

maxime fortasse confirmare uidetur ut concedamus Filium quoque siue
Spiritum Sanctum esse Patrem, cum scilicet, ut supra saepe diximus,
Pater ex potentia sit dictus sicut Filius ex sapientia et Spiritus ex
benignitate. Quis etiam negare queat quin unaquaeque personarum potens
sit et sapiens et benigna? Cum itaque Filius sit Deus omnipotens, et
tantumdem ualeat dicere Deum omnipotentem quantum dicere Patrem,
numquid et Filius est Pater? Ad quod primum respondere satis arbitror
quod saepe, ut diximus, uoces per se acceptae eamdem uim penitus
habent atque aequipollentiam iuxta propriam earum significationem,
quae tamen eamdem uim in constructione non custodiunt. Nam teste
Prisciano, 'amans' et 'qui amat' idem ualent; non tamen sicuti de eo
qui modo non amat uerum est dicere quod 'erit amans', ita uerum est
dicere quod 'erit qui amat'.

[4.48] Unitas quoque et unum, et sessio et sedens eadem penitus
fortasse sunt in significatione, non in constructione, sicut alibi
docuimus cum de discretione praedicamentorum nobis esset tractandum.
Quid igitur mirum est, si ponamus haec nomina 'Pater' et 'Deus
omnipotens' eiusdem penitus esse significationis in Deo, non tamen
eiusdem constructionis esse concedamus, nec ea in contextu orationis
eumdem penitus custodire sensum? Atque ita dicere licebit quod haec
enuntiatio 'Pater est potens siue sapiens siue benignus' ad
identitatem tantum essentiae sit accommodata, ac si dicatur quod is
qui Pater est sit potens siue sapiens aut benignus. Haec autem
enuntiatio 'Pater est Filius siue Spiritus Sanctus' ad identitatem, ut
dictum est, proprietatis tantummodo spectat, ut uidelicet idem sit
utriusque proprium, ut expositum est, ideoque tantummodo falsa est
enuntiatio.

[4.49] Praeterea, quis ex supra positis edoceri non possit quod S non
idem penitus sonent in Deo haec nomina 'Pater' et 'potens', uel
'Filius' et 'sapiens', uel 'Spiritus Sanctus' et 'benignus'? Alioquin
non magis relatiue inuicem dicerentur Pater et Filius quam potens et
sapiens', uel Spiritus Sanctus ad Patrem et Filium quam benignus. Non
itaque 'Pater' hoc nomen sonat tantummodo diuinam potentiam, uerum
etiam ipsum ut gignentem determinat, ac si ita dicatur: diuina
potentia generans diuinam sapientiam. Nec Filius simpliciter ostendit
diuinam sapientiam, uerum etiam ipsam significat tamquam ex Patre
genitam. Sed et Spiritus Sanctus diuinam bonitatem tamquam a Patre et
Filio procedentem determinat. Unde recte haec nomina 'Pater',
'Filius', 'Spiritus Sanctus' discretiua personarum sunt, hoc est earum
ab inuicem diuersitatem monstrantia, cum uidelicet hanc personam
tamquam generantem, illam tamquam generatam ab ista, et rursus aliam
tamquam procedentem ex istis duabus haec nomina discernant. Quaedam
enim differentia rerum, praedicatione ab inuicem disiunctarum, in
relatiuis nominibus insinuatur, unde ipsa ab Aristotele opposita
dicuntur, et quaedam praedicationis disiunctio innuitur in eo quod
generat et quod ab ipso generatur, et in eo quod procedit et a quibus
procedit.

[4.50] Unde mirabile non est, si ex huiusmodi personarum discretione
haec nomina ab inuicem per praedicationem disiuncta sint, quae
relationes et significent et copulent, et non illa supra posita quae
minime sunt relatiua. Quod et in ipsis quoque rerum aliarum
generationibus seu creationibus facile est assignari, ubi etiam rei
generantis et genitae est eadem essentia. Ex materia quippe ipsum
materiatum generari et creari quodammodo tradunt philosophi.

[4.51] Unde Plato hylen, id est corpoream naturam, tamquam matrem
corporum ponit, et Boethius in libro Diuisionum genus diuidi in
species quasi in quasdam a se quodammodo creationes dicit, eo quod
species ex ipsa generis substantia nasci et confici habeant
superueniente forma, ut homo ex animali superuenienti animali
rationalitate et mortalitate, sicut statua ex aere superueniente
figura. Et cum idem sit materia quod materiatum, sicut idem est animal
quod homo uel hoc aes quod haec statua, non tamen ipsum materiatum est
materia sui, aut ipsa materia est materiata ex se, licet sit hoc ipsum
quod est materia eius, uel sit hoc ipsum quod est materiatum eius,
utpote haec statua est hoc aes, et hoc aes est haec statua -- et
sonent idem hae uoces per se acceptae: 'materia' et id ex quo aliquid
materialiter constat, uel 'materiatum' et id quod ex aliquo
materialiter conficitur. Non tamen in constructione de eodem necesse
est ea praedicari, cum haec uox substantiam copulet illa proprietate,
quae quidem proprietas in relatione consistit, materiae scilicet uel
materiati. De qua nos quidem praedicationis differentia supra satis
disseruisse arbitror.

[4.52] Magna itaque discretio adhibenda est in his enuntiationibus
quae de Deo fiunt, quae uidelicet tantum ad identitatem essentiae,
quae ad identitatem quoque proprietatis sint accommodatae. Ad
identitatem quidem essentiae tantum non etiam proprietatis, hae
spectant: Pater est Deus, Filius est Deus, Spiritus est Deus, uel
aeternus, uel Dominus, uel creator, uel omnipotens, uel immensus, seu
iustus, siue misericors, et aliae multae, ideoque uerae sunt. Hae uero
adnuntiationes: Pater est Filius uel Spiritus Sanctus, uel Pater est
genitus siue procedens, ad identitatem proprietatis aspiciunt ideoque
omnino falsae sunt.

[4.53] Ibi quippe solummodo ostendebatur idem esse rem praedicati et
subiecti termini, ueluti idem esse Deum quod est Pater, etc. Hic uero
rem subiecit termini proprietatem quoque praedicati termini sic
habere, ut hoc sit huius personae proprium quod illius, uel eadem
insit proprietas huic personae quae illi, hoc est ut sic Patri
conueniat gigni ex Patre, hoc est ex se ipso, sicuti et Filio congruit
gigni ex ipso Patre. Quod omnino falsum est, sicut diligentius
ostendemus de generatione postmodum disserentes.

[4.54] Ut itaque iuxta Athanasium neque confundamus personas, hoc est
permisceamus eas, alteram scilicet in proprietate alterius, neque
separemus unitatem substantiae, oportet diligenter uim singularum
enuntiationum distinguere, quae uidelicet ad identitatem substantiae,
quae ad identitatem proprietatis sint accommodatae.

[4.55] Notandum quoque quod, cum in descriptione summi boni potentia
eius ac sapientia seu benignitas, ut supra saepe docuimus,
commemorantur, ideo ista relatiue magis quam simpliciter assignari,
cum uidelicet dicitur Pater, Filius, a Spiritus Sanctus, ut maior
unionis et concordiae in ipsa personarum Trinitate commendatio fiat,
cum eas sic inuicem se habentes et sibi aeternaliter connexas
assignamus, ut aliam personam ex alia gigni, aliam ex his duabus
procedere confiteamur, hoc est aliam ex alia uel ex illis esse.

[4.56] Apparet autem et ex his quae dicta sunt, de discretione
scilicet enuntiationum, illud refelli quod supra opponebatur, cum
uidelicet obiiceretur quod, sicut ostenditur per hoc quod Pater est
Deus et Deus est aeternus, Pater esse aeternus, ita etiam ostendi
possit per hoc quod Pater est Deus et Deus est Filius, Pater esse
Filius. Ibi quippe ea propositio quae consequitur ex duabus
praemissis, quae uidelicet ait 'Pater [est] aeternus', ad solam
identitatem essentiae spectat sicut et praemissae, ut supra iam
determinauimus, ideoque ex ipsis conuenienter infertur. Quae uero ait
'Pater est Filius', non solum essentiae, uerum insuper proprietatis
identitatem ostendit, ideoque ex praemissis non procedit, quae
scilicet praemissae simpliciter ad identitatem essentiae spectant;'
immo apertissime falsum esse liquet, ideo quod Pater est Deus et Deus
est Filius, oportere concedi Patrem esse Filium. Quod est dicere, ut
supra iam exposuimus, idem esse proprium Patris et Filii, in eo
scilicet quod Pater est et Filius, ipsum Patre, hoc est se ipso,
gigni.

[4.57] Quod si ad hanc quoque complexionem comprobandam illa inducatur
dialecticorum regula quae ait:

     Quotiens aliquid praedicatur de aliquo, quidquid praedicatur de
     praedicato, et de subiecto

hoc est quotiens aliqua res est aliquid et illud idem rursus est
aliquid, primum est ultimum -- facile deprehendi potest nihil ad hanc
complexionem regulam attinere nec eam ex hac regula monstrari posse,
cum uidelicet illa ad enuntiationes illas tantum attineat quae ad
identitatem solam essentiae spectant, non etiam ad identitatem
proprietatis, sicut haec facit quae ait 'Pater est Filius'. Immo si
uim uerborum diligenter attendamus, talis potius ei regula inducenda
esset, si uera esset:

     Quotiens aliquid praedicatur de aliquo et aliquid praedicatur de
     praedicato, idem est proprium primi subiecti et ultimi praedicati

Quod cum aperte falsum sit, non est pro regula habendum.

[4.58] Possumus etiam dicere, si diligentius uim et significationem
uerborum quam sonum eorum attendamus, cum inferebatur ex praemissis
'Pater est Filius', non idem praedicari quod primitus praedicabatur,
cum uidelicet diceretur 'Deus est Filius', sicut et cum dicitur:

     Haec cera est haec imago et haec imago est ex hac cera

quasi Filius qui est ex Patre;

     Ergo haec cera est ex hac cera.

Sed de hoc nobis diligenter dicendum erit postea, cum de generatione
Verbi disseremus.

[4.59] Sunt et aliae consimilis dispositionis argumentationes quibus
propter terminorum dispositionem praemissa regula competere uidetur,
cum a sensu uerborum longe sit. Quales sunt huiusmodi complexiones:

     Hic homo est hoc corpus, sed hoc corpus semper est, ergo hic homo
     est semper

item:

     Hic homo est hoc corpus et hoc corpus est materia huius hominis
     uel factum est hic homo uel prius est hoc homine, ergo hic homo
     est materia huius hominis uel factus est hic homo uel prior est
     hoc homine

item:

     Hic miles est hic citharoedus et hic citharoedus bonus est uel
     laudandus, ergo hic miles

De qualibus quidem argumentationibus in Dialectica nostra latius
prosecuti sumus.

[4.60] Quod autem solus Filius, non etiam Pater uel Spiritus Sanctus,
incarnatus dicitur, cum tamen eadem essentia, quae Pater est siue
Filius uel Spiritus, sit incarnata, non sine magna ratione traditum
est. Hoc enim his uerbis ostenditur cum dicitur 'Filius Dei est
incarnatus', lumen diuinae sapientiae per hanc incarnationem
carnalibus effulsisse, atque hoc solum uel hoc specialiter beneficium
Deum intendisse in ipso habitu carnis nobis impertire, pro quo angelus
consilii siue consiliarius dictus est. Quod et Iohannes euangelista
innuens:

     Vita, inquit, erat lux hominum et lux in tenebris lucet et
     tenebrae eam non comprehenderunt.

De qua etiam illuminatione scriptum est:

     Surge illuminare, Ierusalem, quia uenit lumen tuum

et iterum:

     Ambulabunt gentes in lumine tuo

et psalmista:

     In lumine tuo uidebimus lumen

et Simeon:

     Lumen ad reuelationem gentium.

Et Platonici:

     Verbum Deus est lumen uerum etc.

Qui etiam a Iudaeis requisitus quis esset, ut quid intenderet
audirent, respondit:

     Ego principium qui et loquor uobis

ac si diceret: ego Verbum ante tempora, qui uos ex tempore uerbis
instruere ueni ac praedicare regnum Dei.

[4.61] Tale est ergo sapientiam Dei esse incarnatam, ac si dicatur ad
hoc Deum incarnatum esse ut uerae doctrina iustitiae nos instrueret,
tum praedicatione, tum etiam exemplo corporalis conuersationis suae.
Unde et Isidorus, De summo bono, primi libri capitulo XIV:

     Ideo, inquit, Deus in homine uenit quia per se ipsum ab hominibus
     cognosci non potuit

quorum uidelicet a ratio in tantum iam multitudine peccatorum oppressa
atque obtenebrata erat, ut consurgere ad inuisibilia non ualeret nisi
uisibilibus quibusdam iudiciis duceretur.

[4.62] Sapientiam itaque Dei in carne esse, tale est: carnales, id est
homines, hac incarnatione uerae sapientiae lumen suscepisse et eam
nostrae mortalitatis testam luce sua accendisse, sicut scriptum est:

     Verbum caro factum est et habitauit in nobis

ac si aperte diceret: ad hoc ipsa sapientia incarnata est, ut per
illuminationem in nobis inhabitet uerae notitia sapientiae. Qui in
ipsa carne quam assumpsit, tum, ut dixi, conuersatione uitae, tum
etiam passione mortis suae, siue etiam gloria resurrectionis suae uel
ascensionis perfecte nos instruxit et docuit. Moriendo quidem docuit
quantum nos dilexerit, iuxta hoc quod et ipse ait:

     Maiorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro
     amicis suis

atque in hoc ipso nobis usque ad mortem pro ipso certandi exemplum
posuit. Unde et apostolus Petrus:

     Christus passus est pro nobis, uobis relinquens exemplum ut
     sequamini uestigia eius.

Resurgendo autem uitam immortalitatis exhibendo praedicauit.
Ascendendo docuit nos illuc milites esse trahendos, quo iam in rege
nostra regnat substantia, et illic semper mente membris inhabitandum
esse, quo iam praecesserit caput nostrum. Unde Apostolus:

     Quae sursum sunt, inquit, quaerite, ubi Christus est in dextera
     Dei Patris.

[4.63] Cum itaque in omnibus quae in carne gesserit Dominus nostra sit
eruditionis intentio, recte sola incarnari sapientia dicitur et in
carne quam accepit ista nobis exhibuisse, quia ad hoc omnia gessit in
carne, ut nos uera erudiret sapientia quae ad salutem sufficerent. Qui
etsi in aliquibus uel miraculis uel aliis factis suam exhiberet
potentiam, omnia ad intentionem doctrinae spectant, ut factis quoque
nos de ipsa sua potentia ad percipiendam fidem erudiret. Prius itaque
docendus erat homo quid uel crederet uel ageret, deinde ad amorem
trahendus eorum quae nosset. Haec autem quae in carne gessit Dominus
ad doctrinam attinent, ut diximus. Ad amoris uero feruorem qui omnia
tolleret aduersa, ut libera uoce ubique terrarum uerbum Dei
praedicaretur, infusio illa Spiritus pertinet quae super discipulos
die Pentecostes in igne est reuelata.

[4.64] Sed dicit mihi aliquis quod haec incarnatio, cum ex summa et
sola misericordiae diuinae gratia, non ex meritis nostris facta sit,
maxime Spiritui tribuenda est, ut scilicet Spiritus potius quam Filius
incarnari diceretur. Unde et scriptum est:

     Conceptus ex Spiritu Sancto

hoc est ex sola benignitate misericordiae suae incarnatus. -- Ad quod
respondendum est quod aliud est 'concipi ex Spiritu', aliud 'Spiritum
concipi', hoc est incarnari, sicut aliud est ex aqua et Spiritu
regenerari, aliud aquam et Spiritum regenerari. Si quis itaque uim
huius enuntiationis attendat 'Filius est incarnatus', ad quam scilicet
eam sanctorum auctoritas instituit, solus est Filius incarnatus, non
etiam Pater uel Spiritus, quia hic est sensus ac si dicamus quod ad
hoc solum uel maxime Deus incarnatus est, ut suos praedestinatos uerae
sapientiae luce in ipso habitu carnis uisibili illustraret.

[4.65] Cum itaque sint indiuisa opera trium personarum, quarum nullo
modo diuersa est essentia, pro diuersitate tamen personarum et operum
quaedam specialiter opera uni personae tamquam propria tribuuntur,
quaedam alii. Patri quidem proprie tribuuntur ea quae ad potentiam
pertinent, sicut est creasse cuncta ex nihilo, per Verbum tamen suum,
non Verbum per Patrem, uel disponere omnia pro arbitrio suo, uel
imperare, uel dare potestates, uel mittere Filium in mundum, uel
obedientiam impendi, unde scriptum est:

     Obediens Patri.

Et postremo omnia quae ad potentiam ac reuerentiam maiestatis
pertinent, Patri specialiter tribuuntur. Quod etiam ipsa uerba Christi
aperte insinuant, cum uidelicet humanitas eius in anxietate posita,
quotiens a diuinitate in unam personam sibi unita opem uirtutis
postulat aut quascumque preces ei fundit, solo uocabulo 'Patris'
utitur, ipsam scilicet commemorando potentiam qua potens est efficere
quod rogatur. Quod ct adhuc mos ecclesiasticus obseruat, maxime in
specialibus orationibus suis quae in celebrationibus missarum ad
altare fiunt, quae scilicet orationes ad solum intenduntur Patrem. Sed
et cum ait Filius ipse:

     Quae Pater posuit in sua potestate

potius quam quae Filius in sua uel Spiritus Sanctus in sua, quasi
proprie et specialiter diuinam potestatem Patri adscribendam esse
innuit.

[4.66] Filio autem ipsi ea maxime adscribuntur quae ad sapientiam
attinent, sicut est iudicare, quod discretionis est. Unde scriptum
est:

     Pater omne iudicium dedit Filio

quia potentia sapientiae cedit in discussione iudicii, ubi aequitas
magis examinanda est quam uis potentiae exercenda. Ad hoc etiam illa
inscriptio psalmi noni pertinet quae ait:

     Pro occultis filii

scilicet iudiciis. Qui et bene mens Patris seu ratio siue angelus
consilii dictus est, quia omnia in hac sapientia rationabiliter Pater
disponit, siue creando mundum, siue eumdem reparando post lapsum. Et
in hoc Pater uerum consilium nostrae ignorantiae dedit, cum eo
incarnato nos uisitauerit.

[4.67] Spiritui autem ea quasi proprie tribuuntur quae ad operationem
diuinae gratiae attinent, sicut est remissio peccatorum et
quorumcumque donorum distributio ex sola bonitate eius, non ex meritis
nostris proueniens: qualis est regeneratio in baptismo ad dimittenda
peccata, confirmatio per impositionem manus episcopi ad dandam
armaturam uirtutum, quibus scilicet uirtutibus post remissionem
peccatorum perceptam resistere ualeamus inimico tunc uehementius
insurgenti. Sic et caetera sacramenta, quae in ecclesia conficiuntur
ex bonitate Dei, Spiritui tribuenda sunt. Nam etsi idem sit
dialecticus quod orator, aliud tamen oratori tribuendum est secundum
officii sui proprietatem, aliud dialectico.

[4.68] Mouere fortasse aliquos poterit quod dicimus indiuisa opera
Trinitatis, hoc est hoc idem operari unamquamque trium personarum quod
una earum operatur, ut uidelicet omne id quod facit Pater faciat
Filius siue Spiritus, et e conuerso. Solus-quippe Filius carnem
accepisse dicitur sicut et passus, et solus Spiritus nos regenerare
dicitur in baptismate, solus etiam Pater Filium generat. -- Ad quod
respondendum arbitror quod, licet non possimus dicere aut Patrem aut
Spiritum accepisse carnem, hoc est incarnatum esse aut passum, tamen
luere profitemur quia in eadem ipsa incarnatione et Pater: operatus
est et Spiritus, a qua nec potestatem diuinam nec benignitatem
possumus excludere. Nam et cum se induit aliquis aut armat, multi in
eodem cooperantur, qui tamen non armantur aut induuntur. Quamuis
igitur omnia uerba operationis quae uni personae congruunt, alteri non
conueniant,' operatio tamen unius personae non minus aliarum esse
dicenda est, quia in eodem necesse est omnes simul cooperari. Animae
quoque ipsi, quae corpus mouet et agitat, omnes nostrae actiones non
immerito tribuuntur, nec tamen omnia uerba act i onum de sign atiu a
in praedi cati on e sua ad an im am re ferruntur. Neque enim dicimus
animam ambulare uel comedere sed ipsum animal, et tamen ipsam
actionem, qua sic anima corpus agitat in ambulando uel comedendo,
certum est soli animae inesse, quae quidem per actiones ambulat et
comedit. Haec uerba significantur in ipsa anima, dum de ipso animali
dicitur quod ambulat uel comedit, quod est dicere sic ipsum ab anima
sua moueri atque agitari, ut solam animam in hoc agere intelligamus et
corpus ipsum agitari.

[4.69] Cum itaque haec uerba actionum animae significatiua nullo modo
de ea cui soli insunt hae actiones praedicabilia sint, non est
mirandum si in tribus diuinis personis, cum sit communis eis actio, de
una earum tamen Verbum ipsum specialiter dicatur, secundum quamdam, ut
diximus, proprietatis ipsius personae expressionem. Quod uero
opposuimus propter diuisionem operis comprobandam solum Patrem
generare, nihil attinere uidetur, cum haec generatio, quae aeterna est
opus non sit aliquod aut aliqua creatio Dei.

[4.70] Superest extrema obiectio, qua scilicet opponitur idem a se
ipso nasci uel a se procedere. Quae recte discuti non ualet nisi prius
quae sit huiusmodi generatio uel processio determinemus.

[4.71] Ac primum de generatione disseramus, nihil quidem sub
assertione docendae ueritatis adstruentes, ut satis supra meminimus,
sed sub quad am pia similitudinis umbra quam nos Veritas docuit
defendentes. Non enim hoc opusculo ueritatem docere sed defendere
intendimus, maxime aduersus pseudo-philosophos qui nos philosophicis
maxime rationibus aggrediuntur. Unde et nos per easdem, scilicet
philosophicas rationes, quas solas recipiunt et quibus nos impetunt,
eis praecipue satisfacere decreuimus, defendendo ueritatem potius quam
docendo.

[4.72] Quod si mihi fidelium quisquam obiiciat iam nec doctrinam meam
nec defensionem necessariam esse, post tot uidelicet et tanta
sanctorum documenta, uerum fortassis dicit quantum ad doctrinam, non
quantum ad defensionem. Cum enim unusquisque in sensu suo abundet et
pro diuersitate hominum uel temporum nouae quotidie quaestiones uel
impugnationes oriantur, nouis quotidie rationibus resistendum puto, et
nouis exorientibus morbis noua quaerenda remedia. Potuit autem fieri
ut in antiquis temporibus sancti patres ea quae tunc aduersum
Catholicam fidem opponi audirent rectis diluerent rationibus, et illis
quos tunc inuenerunt morbis mederentur, non his quos quotidie
subcrescentes nondum fortasse deprehenderant. Quousque enim paleas cum
granis praesens ecclesia indifferenter continebit, nec messi Domini
inimicus homo superseminare zizania cessabit, donec uidelicet in fine
saeculi messores angeli Dei zizania colligant et in fasciculos in
ignem arsuros mittant, non possunt [deesse] schismatici, non possunt
deesse haeretici, nec inter scorpiones et serpentes tutum patebit
iter. Sed semper ad probationem uel exercitationem fidelium habebit
mater ecclesia sub nomine Christi multos quos tolleret antichristos,
pro quibus ingemiscens quotidie dicat:

     Ex nobis exierunt, sed ex nobis non erant

et affectu materno per singulos annos pro eis, ut redeant, immolat
publicas orationum hostias.

     Nam oportet, inquit Apostolus, haereses esse, ut et qui probati
     sunt manifesti fiant.

[4.73] Quod maxime in nouissimis temporibus, antichristi regno
appropinquante, futurum exspectamus, quando iuxta dominicam et
apostolicam sententiam grauiora semper imminere atque excrescere
constat pericula, et, refrigescente caritate, mala omnia amplius
pullulare. Unde et idem Apostolus ad Timotheum:

     Hoc autem, inquit, scito, in nouissimis diebus instabunt tempora
     periculosa et esunt homines se ipsos amantes, cupidi, elati,
     superbi, blasphemi, sine pace, habentes speciem quidem pietatis,
     uirtutem autem eius abnegantes.

Qui et alibi:

     Nos, inquit, sumus in quos fines saeculorum deuenerunt.

Et Petrus in Epistola II:

     Hoc primum, inquit, scientes quod uenient in nouissimis diebus in
     deceptione illusores etc.

Et Iohannes:

     Filioli, inquit, nouissima hora est, et sicut audistis quia
     antichristus uenit, nunc antichristi multi facti sunt. Unde
     scimus quia nouissima hora est. Ex nobis prodierunt, sed ex nobis
     non erant.

Hinc et in Epistola Iudae scriptum est:

     Vos autem, carissimi, memores estote uerborum quae prasdicta sunt
     ab apostolis Domini nostri Iesu Christi, qui dicebant uobis
     quoniam in nouissimis temporibus uenient illusores. Hi sunt qui
     segregant semetipsos, et hos quidem arguite iudicatos.

[4.74] Ac si aperte nos adhortetur dicens: prouidete ut tales
diiudicare ac rationibus conuincere ualeatis.

[4.75] Quod si adhuc aliquis in meam perseueret reprehensionem, et,
cum nondum illa periculosa tempora instent, nostra penitus abiiciat
uel non curet scripta, illud tandem Hieronymi audiat:

     Peregrinae merces tantum uolentibus nauigant.

Et nos quidem ista uolentibus tantum scribimus, immo importune nobis
insistentibus, atque insultantibus quod eam quam praedicamus fidem
defendere ausi non simus, praesertim cum 'omnium bonorum fundamentum'
fidem esse constet, quam quisquis labefactare poterit, nihil de
superaedificatis firmum reliquerit.

[4.76] Sed et si ueritatem profiteri liceat, nonnullas huius etiam
temporis haereses aut schismata reprehendendas aut corrigendas esse
censemus, quas uel ipsi nos ab his qui eas profitentur audiuimus, uel
ab his qui eas audierunt didicimus.

[4.77] Sunt enim, ut supra meminimus, qui ad assignandam trium
personarum diuersitatem tres proprietates in eo intelligunt, tamquam
tres res diuersas essentialiter ab ipso Deo. Quorum etiam unus, qui in
Andegauensi pago magni nominis magister uiget, in tantam prorumpere
ausus est insaniam, ut omnia creaturarum nomina, ad Deum translata,
ipsi quoque Deo conuenire uelit, ex quibusdam formis diuersis
essentialiter ab ipso Deo sicut et in creaturis, ueluti cum dicitur
'Deus iustus' sicut et 'homo iustus', ita iustitiam ab ipso Deo
essentialiter diuersam intelligit sicut ab homine, et similiter cum
dicitur 'Deus sapiens' et 'Deus fortis'; necnon et propria ipsius Dei
nomina uult in ipso Deo ita qualitates aut formas ponere sicut et in
creaturis, ut est hoc nomen 'aeternus' siue etiam 'Deus' uel
'creator'. Quod maxime ex eo adstruere nititur quod ait Priscianus:

     Proprium nominis est substantiam et qualitatem significare

et ex ipsa nominis definitione qua asserit unumquodque nomen subiectis
corporibus uel rebus proprias uel communes distribuere qualitates.
Propter quos et huiusmodi illud Gregorii, quod supra meminimus,
conuenienter dici arbitrari licet:

     Indignum uehementer existimo, ut uerba caelestis oraculi
     restringam sub regulis Donati.

[4.78] Est et alius in Francia qui se quasi singularem diuinae Paginae
magistrum omnibus praefert. Et cum hoc quod dictum est in caeteris
ipse quoque uehementer arguat, nihil uidelicet penitus in Deo esse
concedimus quod non sit Deus, non minorem tamen uidetur incurrisse
errorem ex summa illa unitate diuinitatis quam tenet, cum nihil in Deo
praeter ipsam substantiam esse nohiscum profiteatur. Inde enim ad hoc
compulsus est, sicut et ipsemet ego ab ipso audiui, ut confiteatur
Deum ex se ipso gigni quia Filius a Patre est genitus, et sicut
arrogantissimus omnium, omnes plane haereticos uocat quicumque ita non
tenent. Quem etiam hi qui ab eo legerunt ita in fide ab ecclesia iam
diuisum esse asserunt, ut multos qui ante incarnationem Dei fuerunt
saluari asserat et per passionem eius redimi, qui numquam aut
passionem aut incarnationem eius crediderunt. Qui etiam quod mirabile
est apud omnes Catholicos, sicut ad nos nuper allatum est, asseruisse
etiam publice in scholis suis non est ueritus Dominum incarnatum ita
aperto utero Virginis fuisse natum sicut et caeteros homines, nisi
quod ipse solus sine uirili coitu sit conceptus.

[4.79] Noui etiam quemdam non parui nominis inter huius temporis
magistros ad hoc perductum esse, ex quibusdam argumentorum quas tenet
rationibus, ut Deum etiam posse decipi profiteatur, pro eo scilicet
quod res aliter euenire possint quam ipse prouiderit. Quod nec credo
apud gentiles uel quantumlibet infideles dici umquam permissum est.

[4.80] Nouimus et duos fratres qui se inter summos connumerant
magistros, quorum alter tantam uim diuinis uerbis in conficiendis
sacramentis tribuit, ut a quibuscumque ipsa proferantur aeque suam
habeant efficaciam, ut etiam mulier et quislibet cuiuscumque sit
ordinis uel conditionis per uerba dominica sacramentum altaris
conficere queat. Alter uero adeo philosophicis innitatur sectis, ut
profiteatur Deum priorem per existentiam mundo nullatenus esse. Est et
quidam eorum patriota, inter diuinos celeberrimtus magistros, qui in
tantam prorumpit insaniam, ut corpus dominicum eiusdem longitudinis
seu grossitudinis in utero Virginis fuisse adstruat cuius et in
prouecta aetate exstitit.

[4.81] Sed nec adhuc illam summam controuersiam de sacramento altaris,
utrum uidelicet panis ille qui uidetur figura tantum sit dom inici
corporis , an etiam u erit as subst an tiae ipsius dominicae carnis,
finem accepisse certum est; et innumeras alias in quarum quotidianis
relationibus frequenter D obstupescimus, quae nec per incendia eorum
qui a populo deprehenduntur compesci possunt. Haec illi attendant qui
de fide amplius minime scribendum esse autumant, cum nullae, ut aiunt,
hoc tempore haereses pullulent, quasi ipsi omnium conscientias et
fidem cognouerint!

[4.82] Nunc ad propositum redeamus, de generatione uerbis quibus
possumus disserenda, ad defendendam, ut diximus, fidem nostram, non
docendam. Quod- quidem ideo maxime faciendum esse decreui, quod
similitudines illas quas ad hanc generationem Filii uel processionem
Spiritus defendendarn seu ad diuersitatem personarum assignandam a
sanctis patribus didicimus, minus satisfacere quibusdam uideantur,
quod in illis rebus quae per simile inducuntur non possit unius
essentiae identitas seruari. Unde et nonnullos fidelium quasi
irridentes murmurare saepe audiuimus, cum de his ad hoc similitudo
inducitur quae non sunt eiusdem essentiae, ueluti cum in illo Sermone
natalis Domini beatus Augustinus ad defendendum quod solus Filius sit
incarnatus, similitudinem de cithara et sole sumpsit, per quam
uidelicet assignaret non esse mirandum si, cum in una diuinitatis
substantia tres personae conueniant, uni tamen earum congruat quod
alteri non conuenit, utpote soli Filio incarnari.

     Sicuti, inquit, in una citharizationis actione tria conueniunt,
     ut simul agant ars, manus et chorda, cum tamen diuersa agantur a
     singulis, cum uidelicet ars dictet, manus tangat, chorda resonet.

     In sole etiam, inquit, calor et splendor diuersa agunt, cum calor
     exsiccet splendor illuminet.

Sed ad haec quid nonnulli murmurent noui, dicentes quidem haec nihil
attinere ad uim quaestionis, quae de identitate unius substantiae in
tribus personis orta est. Nemo enim, inquiunt, dubitat quin in eodem
opere diuersae res diuersa agant, aut in eadem substantia diuersas
habeant uires diuersae qualitates. Sed hoc, inquiunt, miramur, cum sit
una penitus substantia siue essentia trium personarum, qua ratione
haec incarnata dicatur et non illa, cum ipsa diuinitatis substantia
carnem susceperit quae una et eadem singulis aeque inest personis.

[4.83] Fuit et quidam nouissimis temporibus nostris, Anselmus
uidelicet Cantuariensis metropolitanus, qui, seruata substantiae
unitate, ualidiorem uisus est similitudinem ad haec quae diximus
induxisse. Cuius, ni fallor, similitudinis fundamentum a beato sumpsit
Augustino scribente Ad Laurentium papam, de hoc ipso et fontem et eius
riuum quorum eadem est substantia, ad diuinae generationis exemplum,
ubi eadem est substantia generantis et geniti, inducente. Ponit itaque
praedictus archiepiscopus quasi tria eiusdem substantiae, fontem
uidelicet, riuum et stagnum: fontem quidem ex quo est riuus quasi
Patrem ex quo Filius, stagnum uero quod ex fonte et riuo prouenit
quasi Spiritum qui ex Patre et Filio procedit. Posuit etiam riuum in
fistula quasi Filium in carne humana, ac si riuum infistulatum dicamus
Verbum incarnatum. -- Sed haec quoque similitudo non magis satisfacere
potest, quod non est simul eadem substantia fontis et riui atque
stagni, sed per temporis successionem eadem aqua primo fons erat,
deinde riuus, denique stagnum facta est. Unde non est mirabile si per
successionem temporis eadem aquae substantia diuersis modis se habeat,
cum numquam simul eadem numero sit substantia fontis et riui uel
stagni, ut uidelicet umquam uere dici possit: modo aqua fontis est
aqua riui siue stagni, sicut semper dicimus substantiam Patris esse
substantiam Filii et Spiritus Sancti. Immo fortassis haec similitudo
illi maxime suffragatur haeresi quae ita per tempora proprietates
personarum commiscet, ut eamdem personam dicat quando uult esse
Patrem, quando uult Filium uel Spiritum Sanctum.

[4.84] Ut itaque satisfacere per similitudinem de hac generatione uel
processione ualeamus, excogitanda est talis similitudo generationis
uel processionis, in qua eadem simul sit substantia generantis et
generati, uel procedentis et a quo procedit, et taxnen proprietates
eorum impermixtae maneant, ut uidelicet genitum non sit generans nec
procedens a quo procedit.

[4.85] Quod facilius nos posse inuenire arbitror, si iuxta Apostoli
testimonium diligenter attendamus qualiter a creatura mundi per ea
quae facta sunt, ipsi quoque philosophi quorum rationibus nos impetunt
congruis similitudinum proportionibus in una et eadem diuina
substantia tres personas, proprietatibus ab inuicem diuersas,
uestigare atque assignare, Domino reuelante, ualuerint. Sic quippe
scriptum est:

     Quod notum est Dei, mastifestum est in illis

hoc est non solum illis, uerum etiam in illis, hoc est per illos et
eorum scripta aliis. Deus enim illis reuelauit, eorum scilicet
illuminando rationem, ut ex similitudine corporalium seu uisibilium
rerum ad incorpoream atque inuisibilem diuinitatis naturam
contemplandam assurgerent.

     A creatura, inquit, mundi per ea quae in ipsa sunt facta

tam a nobisquam a natura, secundum illam uidelicet philosophicam
rationem qua dicuntur alia ex materia et forma consistere, alia ad
similitudinem materiae et formae. In his quippe constitutionibus, cum
sit una penitus substantia constituentis et constituti, utpote
materiae et materiati, diuersa tamen sunt proprietate ab inuicem
materia ipsa et materiatum, utpote cera ipsa et quae ex ipsa est imago
cerea. Ac primum de generatione prosequamur.

[4.86] Ponamus ergo ante oculos ceream imaginem et consideremus in ea
ipsam naturam cerae, hoc est ipsam ceream substantiam, ex qua est
imago iuxta philosophos tamquam materiatum ex materia, cum tamen eadem
essentia sit cera ipsa et imago cerea, ut etiam per praedicationem
sibi sociari queant cera ipsa et imago illa, et dici possit quod imago
cerea sit ipsa. Nec tamen ideo minus dicimus ceream imaginem esse ex
cera, non ceram ex cerea imagine, et ceram ipsam esse materiam cereae
imaginis, non ceream imaginem esse materiam ipsius cerae aut cereae
imaginis. Et rursus imaginem ceream dicimus esse materiatam ex ipsa
cera, neque ipsam ceram aut ipsam imaginem esse materiatam ex cerea
imagine. In qua quidem re considerandum est quod, si ea nomina ipsius
'cerae' et 'cereae imaginis' accipiamus quae absolute, non relatiue
dicuntur, licet ea per praedicationem sibi ueraciter coniungi propter
identitatem substantiae ipsius cerae et cereae imaginis, ueluti cum
cera ipsa sit crocea et imago sit recta, unum est ipsum croceum esse
rectum, uel e conuerso. Si uera ea sumamus nomina quae secundum ipsam
generationem aut constitutionem cereae imaginis ex cera relatiue ad
inuicem dicuntur, utpote materia et materiatum, siue constituens et
constitutum, siue causa et effectus, siue generans et genitum, non
licet ea secundum suas proprietates sibi per praedicationem sociari,
ut uidelicet dicamus ibi ipsam materiam esse materiatam, uel ipsum
materiatum esse materiam, etc.

[4.87] Quod si huius similitudinis rationem ad diuinam generationem
reducamus, facile est ibi cuncta assignare ac defendere quae credimus.
Ponamus itaque Deum Patrem, ut supra meminimus, diuinam potentiam ac
Deum Filium diuinam sapientiam, et consideremus quod ipsa sapientia
quaedam sit potentia, cum sit ipsa uidelicet potentia discernendi ac
prouidendi seu deliberandi ueraciter omnia, ne quid Deum decipere
possit aut latere. Est igitur diuina sapientia ex diuina potentia
quomodo cerea imago est ex cera, aut quomodo iuxta philosophos species
ipsa ex genere esse dicitur, cum tamen idem sit species quod genus, ut
homo idem quod animal et imago cerea idem est quod cera. Ipsa quippe
imago cerea ita est ex cera et ipse homo ex animali, quod ex eo quod
est cerea imago exigit ut cera sit, et ex eo quod homo est ut sit
animal, sed non e conuerso. Sic et ex eo quod est sapientia, hoc est
potentia discernendi, exigit ut sit potentia, sed non e conuerso.
Potentia quippe, tam ad discernendum quam ad alia agenda, se habet
sicut cera, tam ad ceream imaginem quam ad id quod non sit cerea
imago, et animal tam ad hominem quam ad non hominem.

[4.88] Est itaque 'Filium gigni a Patre' diuinam sapientiam, ita ut
determinatum est, ex diuina potentia esse, cum ipsa, ut dictum est,
sapientia quaedam sit potentia, atque ipsius potentiae Dei, quae est
omnipotentia, quasi portio quaedam ipsa sit sapientia, quomodo et
quislibet filius portio quaedam parentum quodammodo dicitur. Ideo
autem 'quasi' partem omnipotentiae et non 'proprie' partem dicimus
sapientiam quod nulla sit rerum multitudo in illa simplici penitus
diuinitatis natura, quarum conuentu quantitas alicuius totius
componatur, ut supra saepius iam meminimus. In eo tamen quasi partem
quamdam omnipotentiae dicimus sapientiam, quod cum ipse Deus ex
omnipotentia sua ad infinita agenda se habeat, ex sapientia ad
discernendum tantum sese habet. Et cum dicamus omnipotentiam Dei quasi
'omnem potentiam' eius, plures eius potentias quodammodo dicimus,
quantum ad effecta scilicet, hoc est ad diuersitatem eorum quae agere
potest secundum quod dicimus eum diuersa agere, cum unum atque idem
omnino perseueret. Unde et unum et eumdem Spiritum Sanctum multiplicem
dicimus seu etiam septem spiritus, secundum septiformis gratiae
operationem, non secundum substantiam.

[4.89] Et attende quod, quemadmodum in supra positis generationibus,
de imagine scilicet et specie, licebat sibi per praedicationem sociari
nomina illa generantis rei et genitae quae absolute dicebantur, sed
non illa nomina quae relatiue ad inuicem dicuntur secundum huiusmodi
generationem, ita etiam in hac ipsa generatione diuina. Ipsa quippe
imago cerea est cera et ipse homo est animal, et e conuerso. Sed non
ibi ipsum materiatum est materia sui, uel ipsa materia est materiata a
se. Haec quippe nomina 'materia' et 'materiatum' relatiue ad inuicem
dicuntur sicut 'pater' et 'filius'. Illa uero supra posita secundum
substantiam potius quam secundum relationem praedicantur. 'Materiam'
quidem dicimus secundum hoc quod aliquid ex ipsa est, 'materiatum'
uero secundum id quod ex aliquo ipsum est. Sic et Pater et Filius
relatiue inuicem dicuntur, secundum id scilicet quod hic illum generat
atque ex hoc ille per generationem existit, sicut illud ex illa per
constitutionem materialem.

[4.90] Eadem itaque ratione qua non licet dici quod materia ex se ipsa
sit materiata, uel materiatum sui ipsius sit materia, uel constituens
sit constitutum ex se uel posterius se uel generans se, quamuis in
talibus idem sit essentialiter materia quod materiatum, uelut hoc aes
idem quod haec statua, et idem constituens quod constitutum, et idem
prius quod posterius, et generans quod generatum -- eadem, inquam,
proportionis ratione et in diuinis personis neque Pater est Filius,
hoc est Deus Pater genitus a se ipso, neque Filius est Pater, hoc est:
Deus Filius genitor sui ipsius. Quod esset dicere ipsam diuinam
potentiam esse ex se ipsa, uel ipsam diuinam sapientiam esse ex se
ipsa. Sed solummodo ipsa sapientia est ex se ipsa potentia, sicut est
determinatum, quemadmodum imago ex cera; non imago ex se, uel cera ex
se siue ex imagine, licet idem sit cera ipsa quod imago illa, sicut
idem est Pater quod Filius, secundum substantiam scilicet, non
secundum proprietatem uel definitionem, et ipse Deus omnipotens sit
sapiens siue benignus, et e conuerso. Et quemadmodum ibi quod est
materia, est id quod est materiatum ex ea, utpote cera ipsa est cerea
imago, uel e conuerso, nec tamen ideo ipsa materia est materiata ex
se, uel ipsum materiatum est materia sui, ita et hic id quod Pater,
est id quod est Filius et e conuerso; nec tamen Pater est Filius, uel
e conuerso. Ibi quippe substantiae praedicatio fit, cum uidelicet
dicitur: est id quod est materiatum, uel quod est Filius; hic uero
proprietatis, cum dicitur: est materiata, uel est Filius. Substantia
uero eadem est, proprietates uero impermixtae sunt.

[4.91] Apparet itaque secundum propositam rationem qua ratione diuina
potentia dicatur Pater aut diuina sapientia Filius, quod est hanc ex
illa esse, ut supra distinximus, et qua ratione sibi nornina
proprietatum relatiuarum coniungi minime per praedicationem liceat.

[4.92] Si quis autem quaerat utrum secundum istum generationis modum
assignatum ipsa diuina potentia possit dicit materia diuinae
sapientiae, hoc est Pater Filii, seu causa siue principium, aut aliquo
modo prior, saltem natura, si non tempore, respondemus nihil horum
nobis uideri sine scandalo concedendum. 'Materiam' uero nullo modo
dici hic concedimus, cum materiam Boethius describat eam quae subiecta
formam suscipit, et in Deo nullam omnino formam esse certum sit. Sed
nec recte materiam dicimus, nisi quae tempore quoque materiatum
praecedit, sicut cera ipsa quae ante fuit quam esset imago. Unde et
philosophi alia ex materia et forma constare, alia ad similitudinem
materiae et formae consistere distinxerunt, sicut nos alibi de materia
et forma tractantes docuimus.

[4.93] Nunc autem ad hoc nos induxisse similitudinem de materia et
materiato sufficiat, quod quemadmodum illud ex illa dicimus generari,
secundum hoc quod hoc ex illa est, ita hic Filium ex Patre, hoc est
ipsam sapientiam ex ipsa potentia esse, ut determinatum est. Sed nec
causam proprie dicimus nisi ad effectum, cum relatiue causam et
effectum ad inuicem dicamus. Quomodo autem dicemus effectum, ubi nihil
est factum? 'Effectus quippe est', teste Boethio, 'quod efficitur
causa', et iuxta Tullium omnis causa praeter finalem efficiens dicitur
et natura prior effectu. Unde et Boethius, cum 'locum a causa' iuxta
Tullium in III Topicorum tractet causam definiens dicit eam esse quae
quamlibet rem praecedens efficit, 'non tempore, sed proprietate
naturae', ut sol diem. Ipse etiam Augustinus, hanc secutus rationem,
omnem causam efficientem dicit, capitulo XXX libri Quaestionum
LXXXIII, his uerbis:

     Qui quaerit quare Deus uoluerit mundum facere, causam quaerit
     uoluntatis Dei. Sed omnis causa efficiens est, omne autem
     efficiens maius est quam id quod efficitur. Nihil autem maius est
     uoluntate Dei.  Non ergo eius causa quaerenda est.

Qua quidem ratione manifeste conuincitur nec Deum Patrem esse causam
Filii, cum uidelicet nec ipsum efficiat quem nullo modo facit, sed
tantummodo gignit, nec maior eo sit, nisi forte secundum carnis
susceptionem.

[4.94] Quomodo etiam dicemus principium uel originem hahere id quod
aeternum est? Aeternas uero et coaeternas sibi esse tres personas
certum est. Non~est itaque altera alterius principium, sed unaquaeque
sine principio est, quia aeterna est et omnium aliarum rerum
principium. Quippe 'quod aeternum', sicut in III Topicorum Boethius
definit, 'origine caret', hoc est principio. Nec illud quidem obest
quod dicimus Deum Patrem principium sine principio et Filium
principium de principio, hoc est Patre qui est principium omnium
creaturarum. Quippe cum dicimus 'de principio', non addimus 'suo', ut
non Filii principium intelligatur Pater, sed creaturarum omnium, sicut
et Filius ipse qui de semet ait:

     Principium qui et loquor uobis.

[4.95] Sed fortasse dicis nulla ratione dicendum esse hanc personam
esse ex illa, sed non e conuerso, nisi illa huius quaedam causa sit
atque origo siue principium, praesertim cum hanc ex illa nasci
dicamus, quod est oriri, a quo 'origo' dicta est. Cui quidem rationi
ipse quoque Augustinus plurimum suffragari uidetur, ubi nonnumquam
ipsum Patrem causam Filii seu principium duarum aliarum personarum
dicit, necnon tam Patrem ipsum quam Filium esse principium Spiritus
Sancti innuit, qui ex ipsis est, non per generationem sed per
processionem. Ait autem sic in libro Quaestionum LXXXIII, capitulo
XVII, de Filio Dei disserens:

     Deus omnium quae sunt causa est. Quod autem omnium rerum causa
     est, etiam sapientiae suae causa est, nec umquam Deus sine
     sapientia. Suae igitur sempiternae causa est sempiterna, nec
     tempore prior est quam sua sapientia.

Et Gennadius, De orthodoxa fide, capitulo I:

     Credimus, inquit, unum esse Deum Patrem et Filium et Spiritum
     Sanctum.  Patrem eo quod habeat Filium, Filium eo quod habeat
     Patrem, Spiritum Sanctum eo quod sit ex Patre et Filio. Pater
     ergo principium deitatis a quo Filius natus, a quo Spiritus
     Sanctus non natus quia Filius non est, neque ingenitus auia non
     est Pater, neque factus quia non est ex nihilo, sed ex Deo Patre
     et Deo Filio Deus procedens.

[4.96] Ex his itaque testimoniis clarum est Patrem ipsum aliarum
personarum causam siue principium quodammodo dici, in eo scilicet quod
aliae duae personae ex ipso esse habent, altera quidem nascendo de qua
dictum est, altera procedendo de qua dicendum est. Et nos quidem
sensum sanctorum uirorum uenerantes, uerba eorum minus nunc approbanda
esse censemus, ut uidelicet id dicamus habere principium quod est
aeternum ac per hoc sine principio est, uel id dicamus habere causam
quod non conuenit effectum dici, cum nullo modo effici uel fieri
possit id quod nullo modo non esse potest, sed penitus ex necessitate
est. Quippe 'si fit aliquid,' ut ait ipse quoque Aristoteles, 'non
est'.

[4.97] Ipse etiam Augustinus nec ista uerba sese approbare satis
insinuat, ubi omnem causam superius esse efficientem dixerat eu
maiorem esse effectu suo, ac per hoc omnem causam a uoluntate Dei
remouit, ut nihil uidelicet causa esset diuinae uoluntatis. Qui etiam
in ipso libro De Trinitate, ubi specialiter de ipsa Trinitate definire
intendit, incertum nobis reliquit quod asserere non est ausus, sed
dubitatiue protulit ac sub quaestione deseruit, an uidelicet Pater
principium sit dicendus aliarum personarum. Ait quippe sic ibi, libro
V, capitulo XIII:

     Dicitur relatiue Pater idemque relatiue dicitur principium. Sed
     'Pater' ad Filium dicitur, 'principium' uero ad omnia quae ab
     ipso sunt.

Item:

     Et principium Filius dicitur. Cum enim diceretur ei: Tu quis es?
     respondit: Principium qui et loquor uobis. Creatorem quippe se
     ostendere uoluit cum se dixerit esse principium, sicut et Pater
     principium est creaturae quod ab ipso sunt omnia.

Item:

     Unum ergo principium ad creaturam dicitur Deus, non duo uel tria
     principia. Ad se tamen inuicem in Trinitate, si gignens ad id
     quod gignit principium est, Pater ad Filium principium est, quia
     gignit eum. Utrum autem et ad Spiritum principium sit Pater,
     quoniam dictum est: De Patre procedit, non parua quaestio est.

Et post aliqua in sequenti capitulo:

     Si, inquit, et quod datur, principium habet eum a quo datur,
     fatendum est Patrem et Filium principium esse Spiritus Sancti.

[4.98] Sed nec natura Patrem esse priorem Filio concedimus, immo simul
esse natura, cum mutuo relatiue ad inuicem dicantur Pater et Filius.
Et iuxta ipsos quoque philosophos omnia ad inuicem relatiue simul sint
natura, cum utraque mutuo ad inuicem ita sese habeant, ut nullo modo
alterum sine altero queat esse. E contrario autem, ut ait Aristoteles,
naturaliter prius alterum altero id dicitur quod consequi habet
necessario ad illud, sed minime antecedere, 'ut unum duobus prius
est'. Potest quippe unum existere ita ut non sint duo, sed non e
connerso. At uero nulla personarum ita potest esse ut non sit altera,
cum nullo modo aliqua ex eis possit non esse, cum aeque omnes necesse
sit esse, hoc est omnino impossibile sit non esse ipsam personarum
Trinitatem.

[4.99] Sed nec ullam habent ad inuicem dignitatis prioritatem, ut
uidelicet ideo Pater dignior Filio uel Spiritu Sancto dicatur, quia
illi ex ipso sunt, non Pater ex ipsis, aut Filius eadem ratione
Spiritu Sancto. Alioquin et animal eadem proportione dignius esset
homine, cum potius natura hominis naturam animalis praecedere
uideatur, cum homo ipse ex propria natura rationalis sit, quod animal
ipsum ex sua natura non obtinet. Sic et homo posset dignior dici
homine aliquo dignissimo uel optimo omnium, cum uidelicet homo optimus
ex homine esset, non ex homine optimo homo.

[4.100] Quod si quis in eo quoque Patrem caeteris praeferat personis
quod Pater non est ab alio, cum tam Filius quam Spiritus ab alio sint,
utpote a Patre ipso, praeferat eadem ratione malum angelum bono
angelo, cum ille quod huiusmodi est, a se ipso, non ab alio habeat,
iste uero a Deo hoc habeat. Quae etiam dignitas notari possit in non
esse ab alio, cum maxima emineat in esse a Deo? Magnum quippe est esse
Deum de Deo et esse summum bonum de summo bollo, et quasi geminatio
quaedam dignitatis in hoc exprimitur. In eo uero quod dicitur 'non
esse ab alio', quae ostenditur dignitas, cum id rebus quoque non
existentibus applicari possit, quae nihil penitus habent dignitatis?
Sed etsi posset contingere ut aliquis homo a se ipso esset et alius
esset a Deo, numquid is qui a se esset melior esset aut dignior eo qui
esset a Deo, idcirco quod hic a se esset et illa ab alio? Non utique,
cum longe melior a Deo hic fieri posset quam ille per se esse ualeret.
Ponamus etiam quod aliquis homo genuerit alium aeque sapientem, aeque
potentem, aeque per omnia bonum et aequalem ipsi patri suo; ponamus,
inquam, hoc sicut fortasse nonnumquam euenit uel euenire potest, cum
saepe etiam filii parentibus sint praeferendi. Dico postea: numquid is
qui patri suo per omnia aequalis est, aut fortasse melior, in aliquo
indignior est patre suo? Non utique, cum aequalis ei per omnia sit aut
fortasse melior. Si autem in nullo penitus is talis indignior est
patre suo, quomodo in eo indignior notabitur quod est ab ipso? Aut
quomodo dignitati alicuius id derogauerit quod ab alio est potius quam
quod a se ipso esset, si per omnia aeque bonus sit is qui est ab alio,
sicut est ille a quo ipse est? Nihil quippe aliqua dignitate praecedit
alterum quod in nullo bono exsuperat ipsum. Deus autem Pater Deum
Filium in nullo transcendit bono, cum aeque Filius et potens sit et
sapiens et benignus, et eadem per omnia boni perfectio singulis insit
personis sicut et eadem penitus indiuidua illis inest substantia.

[4.101] Quod itaque perhibet Mercurius Filium esse 'secundum dominum'
a Patre, tale est ac si dicat ipsum quoque Filium esse dominum' et
esse 'secundum' a Patre, hoc est personaliter diuersum ab eo Patre a
quo solo ipse est; sed non solus, cum ipse quoque Spiritus ab utrisque
sit. Quasi ergo primo loco Filius est ex Patre nullo scilicet
mediante, Spiritus uero quasi tertio loco, quoniam sic est ex Patre
quod est etiam ex Filio. 'Secundum' itaque dixit quasi eum qui primo
loco ex Patre sit! ex ipsa uidelicet eius substantia et nulla alia
interueniente persona. Sed et cum dicunt philosophi mentem ex summo
Deo natam, hoc est Verbum ex Deo Patre, 'summum', ut dictum est,
dicunt non ex aliqua dignitate, sed ex eo quod a nullo sit ipse, cum
caeterae duae personae ab ipso sint.

[4.102] Quod uero obiectum est quod, quia idem si essentialiter Filius
quod Pater et Pater generet Filium, idern generet se ipsum, hoc est
quia Filius, ut diximus, est ex Patre, idem sit ex se ipso -- facile
est quassari ex similitudine superius inducta, de cera uidelicet atque
cerea imagine. Idem quippe est essentialiter cera ipsa et imago cerea.
Et cum imago ipsa ex ipsa cera est, non ideo ex se ipsa, hoc est non
ideo ipsa imago cerea est ex ipsa imagine cerea, quia ex ipsa cera,
quamuis haec ipsa cera et haec ipsa imago idem sint penitus
essentialiter, non definitione quidem uel proprietate. Ipsae quippe
dictiones relatiuae, cum ad identitatem eiusdem rei praemissis
nominibus supponuntur, non solum ad identitatem essentiae, uerum et
iam ad identitatem definitionis atque eiu sdem penitus status
accommodatur, ut si dicam aliquam rem esse ex se, oportet ut idem
penitus sint, iuxta expressum esse suum, res ipsa quae est et res ipsa
ex qua est, ueluti si idem esset definitione haec cera et haec imago
cerea, sicut idem est ensis quod mucro. Et tunc, [cum] concederemus
ipsam imaginem esse ex ipsa cera, oporteret concedi idem esse ex se
ipso. Cum uero non possit ostendi id quod dicitur esse ex illo idem
esse definitione cum illo, non est ideo uerum idem esse ex se ipso,
etsi hoc idem sit essentialiter ac numero cum illo. Multo minus, cum
Pater et Filius diuersi ab inuicem sint tam definitione quam
proprietate, licet sint idem essentialiter, non est necesse ut, cum
Filius sit ex Patre uel generetur ex Patre, idem sit ex se uel
generetur ex se.

[4.103] Sed dicis mihi quia Deus de Deo est, cum Filius sit ex Patre
-- unde et confitemur nos credere in Filium Dei, 'Deum de Deo, lumen
de lumine' -- cum itaque, inquies, Deus sit de Deo, et 'Deus' hoc
nomen proprium sit unius et indiuiduae singularisque substantiae, nec
ullo modo Deus a Deo sit definitione diuersus, sed penitus idem,
oportet concedi idem esse ex se ipso. -- Ad quod respondeo quod,
quemadmodum dicimus hominem ab homine esse diuersum definitione siue
proprietate, si hoc scilicet ad diuersitatem personarum quae in homine
sunt accipiamus, ut uidelicet una persona hominis diuersa sit ab alia,
utpote Socrates a Platone, nec tamen ideo eadem res diuersa est a se
ipso, cum haec persona non sit illa, ita et dicimus Deum a Deo
diuersum esse definitione uel proprietate, secundum ipsam personarum
diuersitatem quarum unaquaeque Deus est, cum is qui Deus est, hoc est
Pater, ab eo qui Deus est, hoc est Filio, sit proprietate diuersus;
nec tamen ideo eamdem rem a se ipsa diuersam esse contingit, cum haec
persona non sit illa. Falsum est itaque quod dictum est nullo modo
Deum a Deo definitione uel proprietate diuersum esse, cum is qui Deus
est, ab eo qui Deus est, sit proprietate diuersus, hoc est una persona
ab alia, utpote Pater a Filio.

[4.104] Quod uero additum est quod hoc nomen 'Deus' proprium sit unius
indiuiduae substantiae, ac per hoc, si Deus de Deo sit, idem est ex se
ipso -- nihil cogit, quia Deum de Deo esse dicimus propter personas
ipsas, quarum, cum unaquaeque Deus sit, una tamen est ex altera nec
ullo modo est altera. Unde non est necesse ut, cum una persona quae
Deus est, sit ex una persona quae Deus est, quod est Deum esse de Deo,
ideo idem sit ex se, cum nullo modo una persona quae est ex altera,
sit illa ex qua est; ac similiter istae personae quae in Deo sunt,
sint a se per praedicationem disiunctae, sicut et illae quae sunt sub
homine specie.

[4.105] Gregorius, In Iob, libro XXXIII:

     'Lingua mea calamus scribae'. Quod loquimur transit, quod
     scribimus permanet. Lingua Patris scribae calamus dicitur, quia
     ab eo Verbum illius coaeternum ac sine transitu generatur.

Ambrosius, De fide ad Gratianum imperatorem:

     Non haec sunt in Deo corporalibus aestimanda.
     Incomprehensibiliter generatur Filius. Impassibiliter generat
     Pater, et tamen ex se generat et ante omnem intellectum generat,
     ut Deus uerus Deum uerum.

Hieronymus, in Definitione fidei Catholicae Nicaenique concilii
symboli:

     Quod de substantia Patris natus est semper, ipse ait Saluator in
     Euangelio: 'Quod nascitur de carne caro est, et quod nascitur de
     spiritu spiritus est, quoniam Deus spiritus est'.

[4.106] Quod uero obiectum est -- Si Deus Deum generet, uel se ipsum
Deum uel alium Deum, facile est refelli secundum inductam superius
generationis similitudinem, de cera scilicet et imagine cerea. Cera
quippe cuiuslibet cerae, quocumque modo formatae, materia est et
quodammodo quodlibet suum generat materiatum quod ex ipsa est, ut
diximus. Cum itaque cera hanc ceram sic formatam quasi materia
constituat atque generet, utique cera quamdam generat ceram. Unde
oportet secundum supra positam rationem, ut uel se ipsam generet uel
aliam ceram. Sed nec eadem cera ex se ipsa generatur uel ex se ipsa
est, quamuis cera sic formata idem sit essentialiter cum cera ipsa ex
qua est, nec sit idem definitione. Unde supra meminimus relatiuas
dictiones non proprie supponi, nisi ad identitatem quoque
definitionis. Est itaque cera materia cerae cuiusdam atque eius mater,
iuxta Platonem qui materiam quasi matrem materiati constituit nec
tamen ideo uel sui ipsius materia est seu mater, uel alterius cerae.
Sic et Deus, cum Deum generet, hoc est sit Pater Dei, nec se ipsum
ideo generat nec alium Deum.

[4.107] De aeternitate autem generationis quod quaesitum est, utrum
uidelicet Filius semper gignatur an semper sit genitus, in ipso fere
superius nostri tractatus exordio quod sentimus assignauimus, eum
scilicet tam gigni semper quam genitum esse asserentes, hoc est semper
eum ex Patre esse, et plenam semper et perfect am in hoc ipso
generationem eius esse quae numquam aut incepit aut desinit, quod est
eum semper gigni et semper genitum esse, cum idem sit ei gigni quod
est genitum esse. Neque enim cum dicimus: aut quod Filius ex Deo Patre
gignitur aut quod est genitus, secundum temporum distinctionem id
accipimus, cum illa uidelicet aeterna generatio tempori nullo modo
cedat, quae ante tempora quoque sicut nunc perfecta consistebat, ac
per hoc nihil referre intelligimus, siue gigni Filium siue genitum
esse teneamus.

[4.108] Praeterea, quomodo dici potest quod Pater genuit Filium, nisi
ipse fuerit gignens Filium? Nihil quippe aliud sonat 'genuit' quam
'fuit gignens', sicut nec 'gignet' aliud sonat quod 'erit gignens',
uel 'gignit' quam 'est gignens'. Quod si gignens fuerit Pater et iam
gignens non sit, cum iam uidelicet genitus ab eo Filius esse dicitur
potius quam gigni, profecto inchoata primitus et postea perfecta esse
Verbi generatio dicenda est, et ille qui antea fuit gignens, postea a
generando cessare, cum iam ab eo genitus esset Filius. In aeternitate
autem nulla imperfectio, nulla cessatio aut uariationis uicissitudo
contingere potest. Patet itaque et ex hoc idem esse gigni Filium Dei
et genitum esse, cum uidelicet nulla ratione intelligere possimus
aliquid esse genitum, si nullatenus ipsum gigni contingeret, nec
aliquem genuisse, si penitus eum numquam contingeret gignere.
'Numquam' autem hoc loco pro 'aeternaliter', non temporaliter sumimus,
cum illa, ut dictum est, generatio aeterna sit, non temporalis.

[4.109] Videntur tamen nonnullae auctoritates hoc penitus respuere
quod Filius Dei nasci uel gigni dicatur ex Patre, sed tantum natus
esse uel genitus. Unde Augustinus, de hac ipsa generatione disserens
in libro LXXXIII Quaestionum, capitulo XXXIX, meminit dicens:

     Melius est semper natus quam qui semper nascitur, quia qui semper
     nascitur, nondum est natus, et numquam natus est aut natus erit,
     si semper nascitur. Aliud est enim nasci, aliud natum esse, ac
     per hoc numquam Filius, si numquam natus. Et si semper Filius,
     semper igitur natus.

Hinc et illud est Gregorii quod ait in Moralibus libro XXIX:

     Dominus Deus Iesus Christus, in eo quod uirtus et sapientia Dei
     est, de Patre ante tempora natus est, uel potius, quia nec cepit
     nasci nec desiit, dicamus uerius semper nasci. Non autem possumus
     dicere 'semper nascitur', ne imperfectus esse uideatur. At uero
     ut aeternus designari ualeat et perfectus, et 'semper' dicamus et
     'natus', quatenus, et 'natus' ad perfectionem pertineat et
     'semper' ad aeternitatem, quamuis hoc ipsum quod perfectum
     dicimus, multum ab illius ueritatis expressione deuiamus, quia
     quod factum non est, nec potest dici perfectum. Et tamen
     infirmitatis nostrae uerbis Dominus condescendens: 'Estote,
     inquit, perfecti sicut et Pater uester caelestis perfectus est'.

[4.110] Quod uero beatus Augustinus de semper nascente et semper nato
dixerit in illo Quaestionum LXXXIII libro, iuxta consuetam uerborum
significationem dictum puto, quod fortasse aliquis illam quaestionem
mouens, 'nasci' et 'natum' eo modo sumpserit quo de generationibus
nostris agimus. Tunc enim 'nasci' dicimus cum nondum completa est
natiuitas sed inchoata, tunc uero 'natum' quando iam perfecta est. Cum
ergo quis ita uerba accipiens quaestionem huiusmodi mouerit, non
incongrue sanctus uir, seruata eadem uerborum acceptione, eiusdem
satisfecit uerbis, praeferendo scilicet completam et perfectam
generationem quam Filio Dei adscribit inchoare et nondum complere. Et
tale est quod dicit quod melior est natiuitas quae numquam inchoata,
semper est perfecta, quam esset aliqua quae inchoata semper,
perseueraret imperfecta.

[4.111] Quod uero dicitur Filius esse ex substantia Patris tantumdem
hoc loco sonat 'esse ex substantia Patris' quantum 'gigni ex Patre',
ab eo quidem translatum quod in nostris generationibus is qui
gignitur, in eo de substantia patris esse dicitur, quod in ipsa
generatione humani corporis traductum est et conuersum aliquid de ipsa
substantia corporis patris in corpus filii. Cum ergo tale sit Filium
esse ex substantia Patris ac si dicatur gigni ex Patre, sicut ex solo
Patre gignitur, ita solummodo ex substantia Patris esse dicitur, non
etiam ex substantia sui uel Spiritus Sancti -- quod esset a se ipso
gigni siue a Spiritu Sancto.

[4.112] Gregorius, In Iob, libro XXXIII:

     'Lingua mea calamus scribae'. Quod loquimur transit, quod
     scribimus permanet. Lingua Patris scribae calamus dicitur, quia
     ab eo Verbum illius coaeternum ac sine transitu generatur.

Ambrosius, De fide ad Gratianum imperatorem:

     Non haec sunt in Deo corporalibus aestimanda.
     Incomprehensibiliter generatur Filius. Impassibiliter generat
     Pater, et tamen ex se generat et ante omnem intellectum generat,
     ut Deus uerus Deum uerum.

Hieronymus, in Definitione fidei Catholicae Nicaenique symboli:

     Quod de substantia Patris natus est semper, ipse ait Saluator in
     Euangelio: 'Quod nascitur ex carne caro est, et quod nascitur de
     spiritu spiritus est, quoniam Deus spiritus est'.

[4.113] Augustinus, De Trinitate, libro V, capitulo XIII:

     Si gignens ad id quod gignit principium, Pater ad Filium
     principium est quia gignit eum.

Idem in Sermone de symbolo:

     Multis libris disseruerunt docti et spirituales uiri quod ille
     genitor, ille genitus. Ille huius principium, unde et caput
     Christi dicitur, quamuis et Christus principium, sed non Patris.
     Hic uero illius imago, quamuis nulla ex parte dissimilis et
     omnino indifferenter aequalis.

Filius Patri debet quod est, hoc etiam debens utique Patri quod Patri
aequalis est. Pater autem nulli debet quidquid est.

[4.114] Notandum quoque quod 'sapientia Patris' uel 'amor Patris et
Filii', cum ad distinctionem personarum Filii et Spiritus Sancti
proferuntur, sicut et 'Spiritus Sanctus' ad distinctionem tertiae
personae, tamquam propria ipsarum personarum nomina relatiue ponuntur,
ut tale sit quod dicitur 'sapientia Patris' ac si dicatur ex Patre
genita, quod est Verbum ipsum, id est Filius; et quod dicitur 'amor
Patris uol Filii' ac si dicatur ex eis procedens, hoc est tertia illa
persona, Spiritus Sanctus. Et sic quidem, dum relatiue ponuntur istae
orationes, uim habent propriorum nominum singularum personarum, sicut
et Sanctus Spiritus quando per processionem dicitur.

[4.115] Si uero dicatur 'spiritus sanctus' communiter et non proprie,
hoc est secundum hoc quod quislibet spiritus bonus, spiritus talis est
qui sanctus sit, et non secundum proprietatem processionis tertiae in
Trinitate personae, licet, iuxta beatum quoque Augustinum, tam Patrem
etiam ipsum quam Filium dici spiritum sanctum; sic fortasse et cum
dicitur 'sapientia Patris' uel 'amor Patris' non relatiue inter
personas ad inuicem, ut uidelicet uel generationem Filii uel
processionem Spiritus determinemus -- scilicet ita simpliciter ac si
diceremus: sapientia ipsa quae est Patris, uel amor ipse qui est
Patris, immo et ipse est Pater -- nihil impedit dici uel ipsum Patrem
esse sapientiam sui, hoc est esse eam ipsam sapientiam qua sapiens
est, immo et quae ipse est. Cui, iuxta Augustinum, etiam 'idem est
sapere quod esse'. Et ita sicut in se ipso habet sapere, non ad alium
uel [se] ipsum, similiter Filium uel Spiritum Sanctum esse ipsam suam
sapientiam, et unamquamque personam hoc modo sapientiam quae est
uniuscuiusque personae, uel amorem similiter qui sit uniuscuiusque
personarum, cum unaquaeque personarum et sapientiam habeat et amorem,
nec sint diuersae sapientiae uel amores. Si quis tamen hoc omnino
dicere recuset propter scandalum sermonis in aliam significationem
prioris ac magis usitati, quamuis sententiam non contradicat, sicut et
omnino dici respuat: 'Pater uel Filius est Spiritus Sanctus', non eum
cogendum arbitror esse.

[4.116] Haec de generatione Verbi dicta terminemus. -- Nunc de
processione Spiritus Sancti, ipso inspirante, dicamus.

[4.117] Spiritus quasi a 'spirando' dictus est. Unde Veritas:

     Spiritus, inquit, ubi uult spirat.

Ideoque ipso nomine suo procedere ex Patre et Filio potius quam gigni
perhibetur. Benignitas quippe ipsa, quae hoc nomine demonstratur, non
est aliqua potentia siue sapientia, cum uidelicet benignum esse non
sit esse sapientem aut potentem -- nullus quippe in eo quod benignus
est, aut sapiens est aut potens -- immo ipsam magis caritatis affectum
siue effectum dici conuenit. Caritas autem, teste Gregorio,

     minus quam inter duos haberi non potest. Nemo enim, inquit, ad
     semetipsum habere caritatem dicitur, sed dilectione se in alterum
     tendit ut esse caritas possit.

Procedere itaque Dei est sese ad aliquam rem per affectum caritatis
quodammodo extendere, ut eam uidelicet diligat ac se ei per amorem
coniungat.

[4.118] Cum itaque tam Filius quam Spiritus Sanctus ex Patre sit, hic
quidem genitus, ille procedens, differt in eo generatio ipsa a
processione quod is qui generatur ex ipsa Patris substantia est, cum
ipsa, ut dictum est, sapientia hoc ipsum esse habeat ut sit quaedam
potentia, ipse uero caritatis affectus magis ad benignitatem animi
quam ad potentiam attineat. Unde bene Filius ex Patre gigni dicitur,
hoc est ex ipsa Patris substantia esse. Spiritus uero minime gigni,
sed magis procedere, hoc est se per caritatem ad alterum extendere,
quia quodammodo per amorem unusquisque a se ipso ad alterum procedit,
cum proprie, ut dictum est, 'nemo ad se ipsum caritatem habere'
dicatur aut sibi ipsi benignus esse, sed alteri. Maxime autem Deus,
qui nullius indiget, erga se ipsum benignitatis affectu commueri non
potest ut sibi aliquid ex benignitate impendat, sed erga creaturas
tantum quae semper donis gratiae eius indigent. Quodam itaque modo a
se ipso Deus ad creaturas exire dicitur per benignitatis atfectum siue
effectum, cum hoc ipsum quod benignus est aut benigne aliquid ex
caritate agit, secundum affectum siue effectum quem in creaturis
habeat dicatur. Tunc uero in se per benignitatem remaneret, si sibi
benignus esse posset, aliquam in se beneficientiam exercendo.

[4.119] Ex Patre autem et Filio procedere Spiritus habet, quia bonus
ipse affectus siue effectus faciendi aliquid ex potentia ipsius et
sapientia prouenit, cum ideo uelit Deus et faciat, quia et potest
illud adimplere et sollerter efficere. Nisi enim posset aliquid,
frustra illud uellet quia efficacia careret, et nisi sollerter sciret
illud efficere, non haberet egregium effectum. Constat etiam nihil eum
posse uelle nisi optimum, nec rationabiliter illud uelle quod
ignoraret. Ut itaque rationabiliter aliquid uelit facere et optime,
oportet eum et hoc posse et ante cognoscere quae faciat et scire
optime facere. Bonus itaque affectus Dei quodammodo ex potentia eius
ac sapientia descendit, quod est Spiritum ipsum ex Patre et Filio
simul procedere, quia eo uult, ut dictum est, optime cuncta efficere
quia et potest et scit.

[4.120] Graeci tamen ex solo Patre, non etiam ex Filio, Spiritum
Sanctum procedere confitenter, eo scilicet quod Veritas in Euangelio,
fidem integre continente, de processione Spiritus loquens, solum
Patrem commemorat dicens:

     Spiritus qui a Patre procedit.

[4.121] Qui etiam super hoc quod eum a Filio quoque procedere
credimus, nos uehementer arguunt atque reos anathematis teneri
asserunt quod in principalibus conciliis quae apud eos celebrata sunt,
ita symbola eorum subiunctis anathematibus sancita sint, ut nulli de
fide Trinitatis aliud docere uel aliter praedicare quam ibi
continetur: liceat. In quibus quidem symbolis, cum in processione
Spiritus de solo Patre commemoretur: quicumque, inquiunt, 'Filium'
addunt, anathema incurrunt.

[4.122] Addunt etiam, ad exaggerationem impudentiae nostrae
testimonium damnationis, symbolum fidei quod iuxta traditionem
praedietorum conciliorum Leo I Romae transcriptum in tabula posteris
argentea reliquit, 'pro amore', ut ipsemet dicit, 'et cautela
orthodoxae fidei'. In quo quidem symbolo ipse quoque in processione
Spiritus solum commemorat Patrem his quidem uerbis:

     Et in Spiritum Sanctum, Dominum et uiuificatorem, ex Patre
     procedentem, cum Patre et Filio coadorandum et glorificandum,
     etc.

[4.123] In quanta autem reuerentia principalia illa concilia tenenda
sint, beatus diligenter aperit Gregorius, qui se ea tamquam quatuor
euangelia suscipere et uenerari profitetur. Unde et eorum uerbis non
magis quam euangelicis uel addere aliquid uel subtrahere nos
permittit, ita Constantino episcopo Mediolanensi de uno eorum
scribens:

     Nos, auctore Veritate, teste conscientia, fatemur fidem
     Chalcedonensis symboli illibatam per omnia custodire, nihilque
     eius definitioni addere, nihil subtrahere audere. Sed si quis
     contra eam eiusdemque synodi fidem siue plus minusue ad sapiendum
     usurpare appetit, eum omni dilatione postposita anathematizamus
     atque a sinu matris ecclesiae alienum esse decernimus.

[4.124] Sed profecto cum interdicitur ne quis aliter doceat aut
praedicet Catholicam fidem quam in praedictis continetur conciliis
'aliter' dictum puto, non secundum uerborum diuersitatem, sed secundum
fidei contrarietatem, ac si dicatur 'aliter', hoc est contrario modo,
non diuerso uerborum sono quia et nos Latine dicimus quod illi Graece.
Sicut ergo diuersum pro opposito dicitur, ita diuerso modo, quod est
aliter, pro opposito modo non incongrue sumitur. Alioquin, cum
unumquodque illorum conciliorum proprium composuerit atque instituerit
sumbolum, sintque ipsa symbola ab inuicem uerbis diuersa ac fortasse
quibusdam sententiis, cum unum nonnumquam contineat quod alterum non
habet, profecto anathematis reus esset qui, uno recepto, caetera
symbola decantaret uel reciperet.

[4.125] Eadem ratione rei teneremur ex supplemento Euangelii additi,
cum in Deuteronomio Moyses dicat:

     Quod praecipio tibi, hoc tantum facias Domino, nec addas quidquam
     nec minuas.

Addi itaque prohibuit contrarium aliquid, non quod perfectioni deerat
suppleri, quamuis etiam ita possit intelligi ut omnino prohibeatur
homo ex se ipso uerbis Domini aliquid supplere. Tunc uero homo ex se
aliquid adderet, si hoc ex sensu suo, non ex inspiratione Spiritus
praesumeret. De quo quidem Spiritu scriptum est:

     Non enim uos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris uestri qui
     loquitur in uobis.

Multa etiam de miraculis sanctorum et de his quae sancti patres post
apostolos scripserunt praedicamus, cum tamen Apostolus dicat ad
Galatas scribens:

     Licet nos aut angelus de caelo egangelizet uobis praeter quod
     euangelizuuimus uobis, anathema sit. Sicut praedixi et nunc
     iterum dico: si quis uobis euangelizauerit praeter id quod
     accepistis, anathema sit.

[4.126] Quod autem opponunt Graeci euangelicam traditionem ad integram
fidei disciplinam sufficere, nec quidquam ulterius addendum esse
praeter ea quae in uerbis continentur euangelicis, in se etiam ipsos
sententiam proferunt, cum aiunt Spiritum a solo Patre procedere. Non
enim Euangelium, cum a Patre procedere Spiritum dicit, 'solo' adiungit
quod ipsi apponunt, sed tantummodo a Patre dicit. Multa quoque fidei
necessaria post euangelia ab apostolis uel apostolicis uiris addita
sunt quae ex uerbis euangelicis minime comprobantur, sicut est illud
de uirginate matris Domini etiam post partum iugiter conseruata, et de
aliis fortasse multis.

[4.127] His autem aduersus Graecorum obiectionem de processione
Spiritus responsis, libet etiam ex ipsorum doctoribus testimonia
proferre quibus a Filio quoque Spintum Sanctum procedere doceantur.
Athanasius, in Symbolo fidei:

     Spiritus, inquit, Sanctus a Patre et Filio non factus, non
     creatus, non genitus, sed procedens.

Ubi quidem cum praemiserit Spiritum Sanctum a Patre et Filio esse
atque subiunxerit "procedens", manifeste docuit eum ab utroque
procedere, cum ad utrumque "procedens" retulerit sicut "esse",
praesertim cum non aliter a Patre Spiritus esse habeat quam
procedendo.

[4.128] Ait et Didymus, eorum maximus doctor, in libro De Spiritu
Sancto, quem beatus transtulit Hieronymus, uerba Christi de eodem
Spiritu ita inducens atque exponens:

     Saluator qui et Veritas ait: 'Non enim loquetur a semetipso', hoc
     est non sine me, et sine meo et Patris arbitrio, quia
     inseparabilis est a mea et Patris uoluntate, quia ex se non est
     sed ex Patre et me est.  Hoc enim ipsum quod subsistit et
     loquitur, a Patre et a me illi est.  'Ego ueritatem loquor', id
     est inspiro quae loquitur; siquidem 'Spiritus ueritatis est'.
     Dicere et loqui in Trinitate non secundum consuetudinem nostram
     accipiendum, sed iuxta formam incorporalium naturarum, et maxime
     Trinitatis quae uoluntatem suam ingerit in corda credentium.

Item:

     Spiritus Sanctus qui est Spiritus ueritatis Spiritusque
     sapientiae, non potest audire, Filio loquente, quae nescit, cum
     hoc ipsum sit quod profertur a Filio, id est procedens Deus de
     Deo, Spiritus ueritatis procedens a Veritate, consolator manans
     de consolatore.

[4.129] Item Cyrillus Alexandrinus episcopus in Epistola VIII,
Nestorio directa, quae sic incipit 'Reuerendissimo et Deo amantissimo'
etc.:

     Si est, inquit, in subsistentia Spiritus spiritali, uel certe et
     intelligitur per se secundum quod Spiritus est et non Filius, sed
     tamen est non alienus ab eo. Spiritus enim ueritatis nominatur,
     [et est Christus ueritas] et profluit ex eo sicut denique ex Deo
     Patre.

[4.130] Iohannes Chrysostomus, Homilia XXVI, De expositione symboli,
quae sic incipit 'Uniuersalis ecclesia congaudet':

     Iste est Spiritus procedens de Patre et Filio, qui diuidit
     propria dona singulis prout uult.

Idem, Homilia XXVIII, in alia Expositione eiusdem symboli, quae sic
incipit 'Super fabricam totius ecclesiae':

     Itaque credendum est Spiritum Patris esse et Filii.

Item:

     Non dicatis minorem esse Filium de Patre genitum, sed istum qui
     natus est de Spiritu Sancto et Maria uirgine.

Item:

     Istum Spiritum Sanctum dicimus Patri et Filio esse coaequalem, et
     procedentem de Patre et Filio. Hoc credite ne colloquia mala
     corrumpant mores uestros bonos.

Item:

     Sunt haeretici qui dicunt Spiritum Sanctum inter creaturas esse
     ordinatum.

Item:

     Videte ubique sacramentum Trinitatis. Ecce et in Spiritum Sanctum
     creditis, qui Spiritus Sanctus procedens de Patre et Filio
     caritate coniungitur.

[4.131] Augustinus, libro Quaestionum ad Orosium, capitulo II:

     Ipse Dominus noster Iesus Christus post resurrectionem suam, ut
     ostenderet a se procedere Spiritum Sanctum sicut a Patre,
     insufflans in discipulos suos ait: 'Accipite Spiritum Sanctum'.

Idem, libro IV De Trinitate:

     Nec possumus dicere quod Spiritus Sanctus et a Filio non
     procedat. Nec enim frustra idem Spiritus et Patris et Filii
     Spiritus dicitur. Nec uideo quid aliud significare uoluerit, cum
     sufflans ait: 'Accipite Spiritum Sanctum'. Neque enim flatus ille
     corporeus substantia Spiritus Sancti fuit, sed demonstratio et a
     Filio procedere Spiritum Sanctum.

Idem, in libro [XV] De Trinitate:

     Sicut unicum Dei Verbum proprie uocamus nomine sapientiae, cum
     sit uniuersaliter et Spiritus Sanctus et Pater ipsa sapientia,
     ita Spiritus proprie nuncupatur uocabulo caritatis, cum sit et
     Pater et Filius uniuersaliter caritas.

De utroque autem procedere sic docetur, quia ipse Filius ait: 'De
Patre procedit', et discipulis suis insufflauit et ait: 'Accipite
Spiritum Sanctum', ut eum etiam de se procedere ostenderet. Et ipsa
est uirtus quae de illo exibat et sanabat omnes, sicut legitur in
Euangelio.

[4.132] Sufficere autem putamus quod in processione Spiritus Veritas
solum Patrem commemorat. Cum enim ipsa sapientia ut dictum est,
quaedam sit potentia atque in ipsa potentia sit sapientia inclusa,
satis probabiliter apparet per processionem Spiritus ex potentia
processio ipsius ex sapientia. Sed et Hieronymus, scribens De fide,
solum Patrem commemorat sicut et in symbolis principalium conciliorum
continetur. Unde ita Ad Damasum scribit dicens:

     Credimus et in Spiritum Sanctum, Deum uerum ex Patre procedentem.

Necnon et Augustinus, capitulo I libri Enchiridion, de solo Patre in
processione Spiritus mentionem facit, licet Spiritum ipsum tam Patris
quam Filii esse dicat, his quidem uerbis:

     Satis est Christiano rerum creatarum causas nonnisi bonitatem
     credere creatoris, nullamque esse naturam quae non aut ipse sit
     aut ab ipso, eumque esse Trinitatem, Patrem scilicet et Filium a
     Patre genitum, et Spiritum Sanctum ab eodem Patre procedentem sed
     unum eumdemque Spiritum et Patris et Filii.

[4.133] Multis tamen aliis locis, tam ipse Augustinus quam omnes fere
Latini theologi Spiritum Sanctum ex Filio quoque procedere et
profitentur et comprobant. Unde et ipse in XV De Trinitate, capitulo
XXVI, de processione Spiritus disserens ait:

     Scriptura sancta Spiritum eum dicit amborum. De quo dicit
     Apostolus: 'Misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra'. Et de
     quo dicit idem Filius: 'Spiritus Patris uestri qui loquitur in
     uobis', de quo idem dicit: 'Quem ego mittam uobis a Patre', et
     alio loco: 'Quem mittet Pater in nomine meo'. Et cum
     resurrexisset a mortuis, discipulis suis insufflauit et ait:
     'Accipite Spiritum Sanctum' ut eum etiam de se procedere
     ostenderet.

Quippe quomodo apertius quam insufflando docere potuerit Spiritum
Sanctum ex se quoque procedere? praesertim cum Spiritum quasi
'spiramen' a spirando dictum esse constet, et iuxta propriam
significationem Spiritus Sanctus hoc loco, ut dictum est, sonet
'procedens'. Unde necesse est ut cuiuscumque Spiritus esse dicatur,
uel ab eo mitti, uel ab ipso procedere concedatur.

[4.134] Proprie tamen seu principaliter ab ipso Patre procedere
Spiritus dicitur. Unde Hieronymus, Definitionem fidei Catholicae
Nicaenique symboli retractans ait:

     Credimus et in Spiritum Sanctum qui de Patre procedit proprie.

Item:

     Spiritum Sanctum uerum Deum inuenimus in Scriptura et de Patre
     proprie esse.

Et iterum:

     De Patre Filius, et Spiritus proprie et uere de Patre qui
     procedit.  Primum igitur accipe quod de Patre est proprie
     Spiritus Sanctus, dicente Scriptura: Verbo Domini caeli firmati
     sunt et spiritu oris eius omnis uirtus eorum; et Saluator ait:
     'Spiritus ueritatis qui de Patre procedit'. Et beatus Augustinus
     in XV De Trinitate, capitulo XVIII: Non frustra in hac Trinitate
     non dicitur Verbum Dei nisi Filius, nec donum Dei nisi Spiritus
     Sanctus, nec de quo genitum est Verbum et de quo procedit
     principaliter Spiritus Sanctus nisi Deus Pater. Ideo autem addidi
     'principaliter' quia et de Filio Spiritus Sanctus procedere
     reperitur. Sed hoc quoque illi Pater dedit non iam existenti et
     nondum habenti, sed quidquid unigenito Verbo dedit, gignendo
     dedit. Sic ergo eum genuit, ut etiam de illo bonum commune
     procederet

ac si aperte Augustinus his uerbis determinet per hoc Spiritum Sanctum
principaliter ex Patre procedere, et non principaliter ex Filio, quia
sic ex Patre procedit quasi primo loco, cum eum Pater ab alio non
habeat sed a se ipso sicut et a se ipso est, hoc est non ab alio.
Filius uero, cum a se non sit sed a Patre, et hunc ipsum Spiritum a
Patre habet, a quo per generationem esse habet.

[4.135] Sed quid est quod dictum est 'proprie' Spiritum ex Patre
procedere? Numquid 'proprie' ibi dictum est sicut hoc loco
'principaliter'? Et fortasse eodem modo dici uideri posset, nisi quod
ibi interseritur quod et Filius ex Patre natus sit proprie, sicut et
Spiritus ex Patre proprie dicitur esse. Dictum quippe ibidem esi:

     Filius non ex semetipso natus est, sed ex Patre natus est
     proprie, non in tempore sed semper, non aliunde sed de sua
     substantia

non de aliena sed de sua propria. At uero, si eodem modo et in Filio
et in Spiritu accipitur 'proprie', cum hic scilicet proprie nasci ex
Patre et ille proprie procedere dicitur ex Patre, et tale sit dicere
'proprie' ac si diceretur 'principaliter', quomodo Filium ex Patre
principaliter nasci dicemus, cum ex eo solo natus sit, nisi forte cum
ibidem statim additum sit 'non in tempore sed semper' respectu
temporalis generationis eiusdem Filii ex matre id dictum sit, ut
uidelicet haec principalis et prima sit quae est aeterna, per quam ab
aequalitate Patris non receditur, illa uero quasi posterior et
temporalis secundum quam minor Patre Filius ipse dicitur? Possumus
etiam dicere in eo Filium ex Patre proprie natum esse siue genitum,
quod naturalis eius sit Filius, non adoptiuus, sicut et statim
determinatur cum subditur 'non aliunde sed de sua substantia'. Sed et
secundum hoc quod iuxta philosophos nata siue genita omnia dicuntur
quae ab aliquo habent esse, proprie Filius solus ex Patre natus est,
quia solus ipse nascendo ex ipsa Patris substantia est. Spiritus uero
Sanctus secundum hoc ex Patre solo proprie procedere dicitur, quod ab
eo sic procedit quasi a summo principio, qui uidelicet ab alio non
est. Inde enim aliquid proprie procedere dicitur, unde primo uenire ac
moueri cepit, sicut lacus ex fonte, non ex riuo sed per riuum, in quem
a fonte emissus, per eum transiit ac peruenit in stagnum. Sic et
Spiritus Sanctus ex Patre proprie procedere dicitur quasi a summa
origine quae scilicet aliunde non sit, et ab ipso in Filium quasi in
riuum, quia et quod habet Filius, ab ipso habet a quo et hoc ipsum
habet quod ipse est, et per Filium ad nos tandem quasi in stagnum
huius saeculi. Quippe qui omnia in sapientia facit ac disponit, et in
hac ipsa sapientia sua Spiritum tribuit suorum distributorem donorum,
non improuide uel inconsiderate.

[4.136] Unde et beatus Hilarius Spiritum a Patre per Filium magis quam
a Patre et Filio procedere seu esse sicut et mitti perhibet, ita ad
Deum Patrem de Spiritu ipso et Filio loquens in XII De Trinitate
libro:

     In Sancto Spiritu tuo, ex te profecto et per eum misso.

Item:

     Ex te per eum Sanctus Spiritus tuus est.

Item:

     Filium tuum una tecum adorem, Sanctum Spiritum tuum qui ex te per
     Unigenitum tuum est promerear.

Et hoc fortasse modo, si a solo Patre procedere Spiritum Graeci
intelligant, eo uidelicet quod sic ab ipso sit quasi a summo et non
existente ab alio, nulla est sententiae controuersia, sed uerborum
diuersitas. Certum quippe est et solam personam Patris hoc m odo summ
am debere praedicari , et Spirit um ab ipso quoque esse sicut a Filio,
qui ipsius quoque sicut et Filii Spiritus dlcitur.

[4.137] Quod uero nonnulli mouentur ex eo quod dicimus Filium a Patre
per generationem esse, et Spiritum a Patre et a Filio per
processionem, nec tamen ideo Patrem per existentiam priorem esse Filio
uel Patrem aut Filium Spiritu Sancto, potest ex multorum similitudine
exemplorum refelli. Solis quippe substantia et splendida est et
illuminabilis, id est potens illuminare aliquid, et, cum sit splendor
ex sole et illuminabilitas ex sole simul et splendore, numquam tamen
aliquid ex his tribus per existentiam aliquid aliorum praecesserit.

[4.138] Sed et si quis illam philosophicam Platonicae rationis
considerationem altius inspiciat qua uidelicet de Deo opifice ad
similitudinem quamdam soliertis artificis agit, praemeditantis
scilicet et deliberantis ea quae facturus est, ne quid inconuenienter
componat et prius singula ratione quam opere formantis -- ad hunc
quippe modum Plato formas exemplares in mente diuina considerat, quas
ideas appellat, ad quas postmodum quasi ad exemplar quoddam summi
artificis prouidentia operata est -- uidebit Spiritum Sanctum ex Filio
quoque siue per Filium recte procedere, cum ex ratione sapientiae
uniuersa Dei opera administrentur et ita quodammodo conceptus diuinae
mentis in effectum per operation em prodeat. Effectus autem ad
Spiritum pertinent, qui ex bonitate conditoris eueniunt, quia Spiritus
ipse bonitas est.

[4.139] Dicamus itaque Spiritum ex Filio quoque procedere, cum ratio
diuinae prouidentiae ad effectum benignitatis perducitur, et quod ab
aeterno faciendum prouiderit, temporaliter quando uult facit. Hanc
autem processionem, qua scilicet conceptus mentis in effectum operando
prodit, Priscianus in Constructionum diligenter aperit dicens

     Generales et speciales formas rerum intelligibiliter in mente
     diuina constitisse antequam in corpora prodirent

hoc est in effecta per operationem. Quod est dicere: antea prouidit
Deus quid et qualiter ageret quam illud opere impleret; ac si diceret:
nihil impraemeditate siue indiscrete egit.

[4.140] Macrobius quoque ipsam etiam animam mundi, quam putamus
Spiritum Sanctum intelligi, ex noy, hoc est Filio, praecipue esse
declarat, cum aperte eam a noy creatam siue natam, sicut et ipsam noy
a Deo Patre esse profitetur, ita generaliter de origine animae
exorsus:

     Deus, qui prima causa et est et uocatur, unus omnium quae sunt
     quaeque uidentur esse princeps et origo est. Hic superabundanti
     maiestatis fecunditate de se mentem creauit. Haec mens quae noy
     uocatur, qua Patrem inspicit, plenam similitudinem seruat
     auctoris. Animam uero de se creat, posteriora respiciens. Rursum
     anima Patrem, qua intuetur, induitur ac paulatim regrediente
     respectu in fabricam corporum incorporea ipsa degenerat.

[4.141] 'Creari' autem siue 'nasci' hoc loco Macrobius abusiue
protulit, sicut et in primo Libro determinauimus, cum uidelicet tam
mentem ipsam quam animam creatam dixerit, mentem quidem ex Deo, hoc
est Filium ex Patre, et animam ex mente, hoc est Spiritum ex Filio.
Ubi et utramque natam esse insinuat, cum utrique patrem assignat, Deum
quidem menti et rursum mentem ipsam animae. Creari itaque siue nasci
'esse ex alio' intelligit, ut tale sit quod ait hoc cx illo nasci siue
creari quasi simpliciter diceret hoc ex illo esse. Sufficit autem
philosopho, ad ostendendum animam ipsam tam ex Patre quam ex Filio
esse, solum memorasse hoc loco Filium quia, cum Filius ex ipso Patre
sit, et Spiritus ipse, hoc est anima ipsa, ex Filio esse assignatur,
liquet profecto ipsam quoque ex Patrem esse secundum quod et ipse eam
philosophus a Deo et noy iuxta sapientes nominari supra inductus
asseruit.

[4.142] Quod uero ait mentem esse ex 'fecunditate maiestatis', tale
est ac si diceret sapientiam ex ipsa omnipotentia esse natam. Proprie
namque maiestas ac reuerentia potentiae adscribi solet. Quod uero
dicit quod 'mens, qua Patrem inspicit, similitudinem seruat auctoris',
ita dictum puto ac si aperte dicat Filium ipsum in omni re, in qua
similis est Patri, aequalem omnino illi esse. Potens quippe est sicut
et Pater et tantumdem potens. Bonus est sicut Pater et aeque bonus.
Sic et in caeteris in quibus habet similitudinem cum Patre, et
aequalitatem habet. Non autem in omnibus similitudinem habet cum
Patre, cum ipse solus sit genitus et solus Pater genitor. Quod quidem
ad distinctionem personarum attinet secundum proprietates earum,
secundum nos etiam qui solum Filium incarnatum credimus, in hoc uno
Filium minorem Patre, non aequalem dicimus.

[4.143] Nous 'posteriora respiciens animam creat', quia Spiritus
Sanctus qui ex Filio est, siue quaecumque anima ab ipso conditore suo
ducens exordium, hoc ipsum quod anima est, id est uita creatarum
rerum, ex respectu quodam ipsius creatoris habet, hoc est ex beneficio
diuinae sapientiae cuncta disponentis, ut in ipso respectu Dei diuinum
intelligatur beneficium. Anima quippe ab 'animando', hoc est
uiuificando dicta est. Spiritus quidem Sanctus, ut in primo Libro
distinximus, quasi anima est, hoc est uita nostrarum animarum, et
nostrae animae quasi quaedam eius corpora sunt, ab ipso scilicet donis
suae gratiae ⟨interius⟩ uegetata; quas rursus animalem uitam nobis
certum est impertire. 'Patrem' suum, id est noun, dicit animam indui
in ea sua ui qua intuetur, hoc est ratione utitur quia ex ratione quam
habet, maximam similitudinem cum diuina sapientia tenet, cum ratio
maxime sit adscribenda sapientiae.

[4.144]'Paulatim anima incorporea' respicit, quia ad comparationem
plenitudinis illius summi boni, modicum est quidquid habemus,
quantumcumque dona uirtutum ab ipso susceperimus. Possumus etiam in eo
'paulatim' dictum esse intelligere quod quibusdam gradibus per
interualla temporum a minimis ad maxima Spiritus suos fideles
promoueat, nec sua simul conferat dona. 'Degenerare' dicitur anima in
ipso suae operatienis efiectu, ex quo anima dicta est, cum non sit hoc
aeternum sed temporale quod operatur.

[4.145] In quo, ni fallor, illud facile est absolui quod Plato animam
mundi incepisse uoluerit, nec coaeternam esse Deo et menti. Cum enim
Spiritum Sanctum animam magis quam spiritum appellauerit quasi ab
'animando', hoc est uiuificando nos donis suae gratiae per incrementa
uirtutum, non semper ipse Spiritus anima fuit, id est uiuificans, quia
dum nondum creaturae essent quibus dona sua distribueret in illas
donorum suorum distributionem non exercebat. Sicut ergo Spiritum
Sanctum qui in se est omnino simplex, multiplicem tamen dicimus et
septem spiritus appellamus secundum diuersitatem donorum, ita etiam
philosophus eumdem, qui in essentia propria aeternaliter subsistit,
incepisse quantum ad effecta sua uoluit, ex quibus eum animam magis
quam spiritum appellauit. 'Spiritus' quippe nomen est naturae, 'anima'
uero officii, ab 'animando' scilicet.

[4.146] Sicut ergo ipsos caelestes spiritus semper quidem spiritus sed
non semper angelos esse profitemur, eo quod 'angelus' nomen sit
officii, non naturae, et Domirium Iesum Christum secundum humanitatem
incepisse, secundum uero diuinitatem aeternum esse praedicamus, ita et
Spiritum Sanctum secundum subsistentiam essentiae suae aeternum,
secundum effecta uero incepisse dicamus; quod est dicere effecta
potius quam ipsum incepisse. Et hunc quidem philosophi sensum esse
arbitror sub illo animae typo quo eam creatam esse, id est incepisse,
perhibet, et quasi temporalem esse, non aeternum. Iuxta quod et
Macrobius animae ipsi tam Deum quam noun praeferre non abhorret.

[4.147] Vocet itaque Spiritum Sanctum Plato animam secundum effectum
operum, nos uero dicamus Spiritum secundum naturalem suae bonitatis
affectum, quem ita ab aeterno habuit ut tunc opere eum impleret quando
implendum esse prouiderit. Dicat ille animam incepisse secundum
effecta; nos uero Spiritum in affectu suae bonitatis aeternaliter
perseuerare. Dicat ille animam incepisse; nos Spiritum omnino aeternum
esse. Sit processio Spiritus secundum affectum aeterna, quia scilicet
ab aeterno sic uoluit; sit processio animae secundum effectum
temporalis.

[4.148] Utramque autem Spiritus processionem, tam secundum effecta
scilicet quam secundum affectum, a sanctis patribus distinctam esse
cognouimus. De processione quidem efficaciae Beda in Homilia dominicae
primae post Ascensionem ita loquitur:

     Cum Spiritus gratia datur hominibus, profecto mittitur Spiritus a
     Patre, mittitur et a Filio. Procedit a Patre procedit et a Filio,
     quia et eius missio ipsa processio est qua ex Patre procedit et
     Filio.

Ipse etiam Augustinus utrumque processionis modum diligenter
distinguit, cum eum procedere perhibet tam secundum hoc quod datur,
quam secundum hoc quod dabilis est. Unde libro V De Trinitate, cum ad
processionem Spiritus peruenisset, ait:

     Procedit non quomodo natus sed quomodo datus. Quod autem datum
     est, et ad eum qui dedit refertur et ad eos quibus dedit.

Item:

     Sed si non procedit nisi cum datur, nec procederet utique
     priusquam esset cui daretur. Nam donum potest esse et antequam
     detur, donatum autem nisi datum fuerit nullo modo dici potest.

[4.149] Quid itaque mirum, cum duobus modis Spiritum procedere
dicamus, si secundum alterum processionis modum dicatur Spiritus a
nobis, et secundum alterum uocetur anima a philosophis? Illud ergo
Spiritus aeternaliter, hoc temporaliter habet. Unde et statim in eodem
idem adnectit dicens:

     Nec moueat quod Spiritus Sanctus, cum sit coaeternus Patri et
     Filio.  dicatur tamen aliquid ex tempore ueluti hoc ipsum quod
     donatum dicimus. Nam sempiterne Spiritus donum, temporaliter
     autem donatum.  Nam etsi 'dominus' non dicitur nisi cum habere
     incipit seruum, etiam ista appellatio relatiua ex tempore est
     Deo. Non enim sempiterna creatura est cuius est ille Dominus.

Item:

     Ecce Dominum esse non sempiternum habet, ne cogamur etiam
     creaturam sempiternam dicere quia ille sempiterne non
     dominaretur, nisi etiam ista sempiterne famularetur.

Qui etiam in eodem libro, superiori capitulo, Spiritum etiam secundum
effecta manifeste uocat, cum ei principium assignat. Ait autem sic:

     Quod datum est, et ad eum qui dedit refertur et ad eos quibus
     dedit.  Ita Spiritus Sanctus dicitur et Dei qui dedit, et noster
     qui accipimus. Unde scriptum est de Iohanne quod in spiritu Eliae
     ueniret.  Hoc et de Moyse intelligendum est, cum ait ei Dominus:
     Tollam de spiritau tuo et dabo eis, hoc est de Spiritu Sancto
     quem tibi dedi. Si ergo et quod datur principium habet eum a quo
     datur, quia non aliunde accepit illud quod ab ipso procedit,
     fatendum est Patrem et Filium principium esse Spiritus Sancti,
     non duo principia sed unum principium.

[4.150] Liquet itaque Augustinum hoc loco Spiritum accepisse secundum
effecta, cum dicit 'datum', magis quam secundum naturalem suae
benignitatis affectum. Unde bene secundum effecta Pater et Filius
priores Spiritu dicuntur et quasi principium eius, quia ex potentia
moderante sapientia effectus gratiae descendit, ex quo Spiritus etiam
hoc loco appellatur, et prius potentiam et sapientiam esse oportet, ut
postea aliquid in effectum ducatur. Tale est ergo Patrem et Filium
esse principium Spiritus Sancti ac si dicamus Spiritum ex ambobus per
effectum procedere, hoc est potentiam Dei, moderante eius ratione ad
actum perduci.

[4.151] Et hoc quidem modo si quis nomen 'Spiritus' accipiat, secundum
scilicet suae gratiae effecta, non recte dicitur Spiritus aeternus
sicut nec Dominus aut creator, quia, ut diximus, non semper Spiritus
secundum effecta exstitit. Unde et bene euangelista Iohannes ab
aeternitate Dei inchoans, cum Verbum apud Deum aeternaliter esse
ostenderet dicens:

     In principium erat Verbum et Verbum erat apud Deum et Deus erat
     Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta
     sunt etc.

nullam Spiritus mentionem habuisse uidetur qua eum aeternum esse
adstrueret, cum de Deo et Verbo eius loquens, Patri et Verbo
solummodo aeternitatem adscribit dicens:

     Hoc erat in principio apud Deum.

Qui in eo fortasse quod subiunxit de effectu operum dicens:

     Omnia per ipsum facta sunt

Spiritum designasse uidetur secundum effecta ipsa quae sua Deus
condidit bonitate, secundum quae, ut diximus, aeternus non est
Spiritus, id est datus, sicut nec anima mundi quam Plato dicit. Nec
mirum locum euangelistae maxime cum Platone conuenire, cum totam
uerborum istorum sententiam in libris Platonicorum Augustinus, ut
supra meminimus, inuenerit.

[4.152] Sunt autem nonnulli qui caritatem Dei non solum ad creaturas
porrigi uelint, uerum etiam ab una persona in alteram, ut uidelicet
amor Patris etiam in Filium uel Filii in Patrem Spiritus ipse sit.
Quod aperte Augustinus in XV De Trinitate adstruit his uerbis:

     Denique, si in nobis Dei nihil maius est caritate, et nullum est
     maius donum Dei quam Spiritus Sanctus, quid consequentius quam ut
     ipse sit caritas quae dicitur Deus et ex Deo?  Et si caritas, qua
     Pater diligit Filium et Patrem diligit Filius, ineffabiliter
     communionem amborum demonstrat, quid conuenientius quam ut ille
     proprie dicatur caritas qui Spiritus est communis ambobus?

Hinc et illud est Hieronymi super XVII psalmum:

     Spiritus Sanctus nec Pater est nec Filius, sed dilectio quam
     habet Pater in Filio et Filius in Patre.

Quod fortassis ideo maxime dicendum uidetur et tenendum, ut uidelicet
amor quoque Patris in Filium uel Filii in Patrem dicatur Spiritus
Sanctus, et non tantum amor ad creaturas, quod fortassis aliter
uideretur Spiritus Sanctus posse non esse, ac per hoc non necessario
esse ipsam Trinitatem. Posset quippe esse ut nulla creatura umquam
esset, cum nulla ex necessitate sit, ac per hoc consequens uidetur ut
iam nec affectus ipsius, quem uidelicet erga creaturas habet, ex
necessitate sit, ac per hoc Spiritus ipse ex necessitate non sit, quem
dicimus ipsum affectum Dei esse siue amorem. At uero, si amorem Dei
non solum erga creaturas, uerum etiam unius personae erga alteram
accipiamus, aperte hoc inconueniens euitamus. Ac fortasse cum
creaturae ipsae ex necessitate non sint, hoc est possint omnino non
esse, ipse tamen Deus ipsa sua uoluntate necessario permanet nec
potest aliquo suo bono carere per omnia incommutabilis.

[4.153] Sed de hoc pleniustractandum nobis postmodum reseruamus, cum
de diuina potestate principale tractanti se obtulerit negotium. --
Donum tamen Patris quantum ad Filium uel Filiu quantum ad Patrem
nequaquam dicendum esse arbitror Spiritum, quia nequaquam, dari ei
potest cui abesse non potest, hoc est cui necessario inest qui
necessario utriusque est Spiritus.

[4.154] Non alienum a quaestione reor utrum haec nomina personalium
proprietatum quae in Deo sunt, paternitas scilicet, filiatio,
processio, de Deo praedicari ualeant sicut et caetera, ut uidelicet
quemadmodum dicitur Deus est omnipotentia uel sapientia siue caritas,
benignitas, iustitia, misericordia, pietas, ita etiam dici liceat:
Deus est paternitas uel filiatio siue processio. Nihil quippe in Deo
esse constat quod ipse non sit, ut longe ante praefati sumus, cum omne
quod est bonum siue omnem naturam, aut creatorem aut creaturam esse
necesse sit. Aut itaque has proprietates non esse res aliquas bonas
uel naturas dicemus, aut Deum eas esse profitebimur, cum numquam eas
creari constet quae incipere nullatenus potuerunt, sed penitus
aeternae sunt. Ac fortasse nihil impedit, si, quemadmodum
omnipotentiam Dei Deum omnipotentem esse ponimus, et sapientiam Dei
nihil aliud quam Deum sapientem esse intelligimus, uel benignitatem
ipsius quam ipsum benignum, ita et paternitatem Dei Deum Patrem esse
concedamus, et filiationem Filium, et processionem procedentem, id est
Spiritum Sanctum. His autem enuntiationibus nusquam auctoritatem
patrum usam fuisse meminimus sicut supra positis illis, sed ubicumque
de ipsis egerint proprietatibus, eas aut proprietates aut relationes
nominasse, quibus nemo umquam nominibus Deum appellauerit.

[4.155] Non itaque fortassis incongruum est, ut, quemadmodum in
caeteris rebus relationes a subiectis suis res diuersas non ponimus,
nec tamen ideo earum nomine per praedicationem sibi coniungimus, ita
etiam hic obseruemus, ut uidelicet paternitatem Dei uel relationem
quam habet ad Filium, nullo modo Deum Patrem uel etiam Deum esse
annuamus; sed omnino substantiam diuinam siue personas singulas ab his
quas habent proprietibus relatiuis per praedicationem disiungamus,
sicut hominem uel Socratem a paternitate quam habet, cum tamen ipsa
paternitas non sit res alia ab ipsis, nec fortassis eadem cum res
omnino recte dici non possit quae in se ueram non habet essentiam, ut
sit in se una res numero a caeteris omnibus quae ipsa non sunt rebus
essentialiter discreta. -- Sed de hoc diligentem, ut arbitror,
tractatum in retractatione praedicamentorum nostra continet
Grammatica.

[4.156] Tres itaque proprietates, non tres res dicimus, id est non
tres essentias, sed tres in una essentia relationum diuersitates,
secundum quas, ut dictum est, tres personae consistunt. Cum itaque has
proprietates res non esse ponamus, et dictum sit: quidquid est in Deo
Deus est, hoc est nullam rem esse in ipso quae non sit ipse, profecto
non possumus cogi ut per hoc has proprietates Deum esse concedamus,
cum ipsae, ut dictum est, rerum aliquae non sint existentiae sed in
una re consistentes proprietates.

[4.157] Si quis forte obiiciat quod, si non sint res aliquae omnino
non sint aut nihil sint, cum omne quod est, res aliqua sit -- profecto
fallitur, uim enuntiationis distinguere nesciens. 'Est' quippe uerbum
aequiuoce dici, auctore Porphyrio, Aristoteles asserit, ut aliter
scilicet de substantiis, aliter de earum proprietatibus dicatur. Cum
enim dicimus hominem esse, tale est ac si ponamus hominem in sua
manere substantia, hoc est aliquem in se ipsum esse siue aliquid esse
hominem. Si uero dicamus paternitatem esse, tale est ac si ponamus
aliquid esse patrem, non ipsam paternitatem esse suam essentiam. Unde
penitus falsum est paternitatem nihil esse, hoc est non esse quamdiu
aliquid pater sit, hoc est eam habeat. Quod etiam dictum est: quidquid
est, res est, et ideo paternitatem non esse si ipsa non sit res --
nihil ad formam attinet syllogismi, si uim et sensum enuntiationum
magis quam sonum attendamus. Tale quippe est quod dicitur

     Quidquid est, res est

ac si dicatur:

     Quaecumque res est, ipsa est res.

Cum uero additur:

     Paternitas non est res

et ex his colligitur:

     Paternitas non est

talis est, ut diximus, conclusionis sensus ac si dicamus non esse
aliquid patrem. Resolutis itaque per expositionem propositionibus,
talis erit argumentatio ac si ita dicatur:

     Omnis res quae est, res est, sed paternitas non est res, ergo non
     habet aliquid paternitatem

quod omnino non prouenit.

[4.158] Si quis uero grauiter accipiat quod hoc loco lectorem ad
retractationem praedicamentorum inuitauerimus, atque hunc sibi
tractatum sufficere non posse dicat, et ob hoc eum quasi imperfectum
arguat, breuiter de praedicatione patris et paternitatis instrui
poterit, quare uidelicet, cum diuersam rem paternitatem a patre
nolimus esse, ea tamen sibi inuicem per praedicationem non iungamus,
ut uidelicet dicamus patrem esse paternitatem uel e conuerso. Si enim
pater esset paternitas, profecto ex participatione patris esset
assignandus pater, ut uidelicet idem penitus esset aliquem esse eum
qui pater est, et eum habere in se ipso paternitatem, hoc est eum esse
patrem -- quod omnino falsum est. Quippe, sicut aliud est aliquid esse
id quod est prius uel id quod est perpetuum quam ipsum esse prius uel
esse perpetuum -- ibi quippe res formatae, hic formae ipsae
praedicantur -- ita aliud ect aliquid esse eum qui pater est quam
ipsum esse patrem, hoc est aliud est ipsum esse eum qui habet
paternitatem quam ipsum habere paternitatem, licet illud sine hoc non
possit esse. Qui itaque dicit de aliquo quia est pater patemitatem,
non patrem praedicat. Si uero diceret quia est is qui pater est, hoc
est qui paternitatem habet, tunc utique patrem ipsum praedicaret. Non
est itaque pater paternitas, cum ex participatione patris non sit
assignandus pater sed ex partipatione, ut dictum est, paternitatis.
Sed neque e conuerso paternitas est pater, hoc est habens paternitatem
respectu filii sui, cum ipsa omnino substantia non sit, ut ex se ipsa
filium gignere possit, sed magis proprietas uel relatio substantiae
est quam substantia. Sed haec nunc satis.

[4.159] Cuperest autem nouissima quaestio, quomodo scilicet hanc fidem
Trinitatis soli Christiani teneant et non etiam uel Iudaei uel gentes.
Cum enim Deum esse Patrem et Filium et Spiritum Sanctum tale sit, ut
diximus, Deum esse potentiam, ut dictum est, generantem et sapientiam
genitam et benignitatem procedentem, cum istud nemo discretus ambigat
siue Iudaeus siue gentilis, nemini haec fides deesse uidetur. Quod et
nos quidem concedimus sequentes Apostolum qui ait:

     Quod notum est Dei manifestum est illis

ac si diceret: quod ad diuinitatem pertinet, ratione perceperunt, quia
haec de Deo naturaliter ratio unumauemque edocet. Unde et superius,
cum Platonicorum sententias de Verbo Dei Augustinus praesentaret,
solum quod ad diuinitatem Verbi pertinet se in eis repperisse
confirmauit et nihil de incarnationis mysterio, in quo totam salutis
humanae summam consistere certum est, sine quo frustra caetera
creduntur.

[4.160] Facile autem conuinci poterit eos quoque qui nostra de fide
uerba abhorrent, cum uidelicet audiunt Deum Patrem et Deum Filium, in
sensum uerborum nobis esse coniunctos. Interrogemus enim eos si
sapientiam Dei credant, de qua scriptum est:

     Omnia in sapientia fecisti

et statim respondebunt se credere. Inferamus deinde conuenienter eos
in hoc ipso Filium Dei sicut et nos credere, cum nos uidelicet idem
intelligamus per Verbum siue per Filium Dei quod illi per sapientiam
Dei. Quisquis autem Filium esse recipit, utique et eum cuius est
Filius esse non dubitat, hoc est Patrem. Spiritum quoque simili
ratione eos credere conuincemus, si eis quid in hoc nomine
intelligamus exposuerimus, ipsam scilicet diuinae gratiae bonitatem.
Hinc autem facile occasionem sumi arbitror conuertendi ad fidem
nostram quoslibet alienos, si huiusmodi inductionibus eos iam communem
nobiscum fidei sensum habere conuincerimus. Quam licet ore non
profiteantur sicut nos, propter ignoratam scilicet uerborum nostrorum
significationem, corde tamen eam iam tenent sicut scriptum est:

     Corde creditur ad iustitiam.

[4.161] Haec nos de altissima et incomprehensibili philosophia
diuinitatis, coacti frequenter et prouocati ab importunitate
infidelium, scribere ausi sumus, nihil asserentes de eis quae dicimus,
nec ueritatem docere intendentes, quam neque nos posse scire
profitemur. Sed neque hi qui fidem nostram impugnare gloriantur,
ueritatem quaerunt sed pugnam. Quibus, si resistere possumus
lacessiti, satis esse debet quod nos defendimus. Hi uero qui impetunt,
nisi uicerint, a proposito cadunt atque deficiunt. Et quoniam
philosophicis maxime rationibus nos aggrediuntur, et nos eas praecipue
prosecuti sumus, quas credo ad plenum nemo intelligere ualet nisi qui
philosophicis et maxime dialecticis studiis inuigilauerit. Necesse
autem erat ut aduersariis nostris ex his quoque quae recipiunt,
resisteremus, cum nemo nisi ex his quae concesserit, arguendus sit aut
refellendus, ut illud Veritatis iudicium impleatur quo dicitur:

     Ex ore tuo te iudico, serue nequam.

			   
  LIBER QUINTUS 

[5.1] Expeditis his quae ad singularem Christianae fidei professionem
attinere uidentur, de discretione uidelicet trium personarum in una
eademque penitus ac simplici diuinitatis substantia, iuuat in huius
summi boni perfectione contemplanda mentis aciem altius imprimere, ac
diligentius singula retractando quaecumque aliquid quaestionis habere
uidentur, uerisimilibus et honestissimis rationibus definire, ut quo
amplius innotuerit huius summi boni perfectio, maiori unumquemque ad
se trahat desiderio. Ac primo de unitate diuinae substantiae,
postmodum de personarum recapitulandum est Trinitate. In superioribus
itaque libellis ad nostrae professionis defensionem elaboratum est,
hic uero ad ipsius amplificationem elaborandum.

[5.2] Prima igitur sit de ratione credendi unum Deum discussio, et
quod unum magis quam plures credi attineat. Ubi et prima se ingerit
quaestio: an humana etiam ratione diuina celsitudo indagari potuerit,
ac per hanc a creatura sua creator recognosci? an se potius ipse Deus
signo aliquo sensibili suam ei notitiam primum exhibuerit, uelut in
angelo aut in quacumque ei specie primitus apparens, sicut de primis
legitur parentibus quibus in paradiso locutus fuisse perhibetur? Et
fortassis ita primo factum est, ut in aliqua scilicet uisibili specie,
inuisibilis creator ipse homini se reuelaret.

[5.3] Si tamen ipsam uim rationis diligentius attendamus, cuius
proprium est omnem transcendere sensum et ea uestigare quae sensus non
ualet attingere, profecto quanto quaeque res subtilioris est naturae
et a sensu remotior, tanto rectius rationis se committit iudicio et
maius in se rationis studium prouocare debet. Verum etiam, cum per
insigne rationis imagini Dei specialiter homo comparetur, in nihil
aliud homo pronius eam figere debuerat quam in ipsum cuius imaginem,
hoc est expressiorem similitudinem, per hanc obtinebat, et in nullam
fortasse rem percipiendam pronior esse credenda est quam in eam cuius
ipsa amplius adepta sit similitudinem. Facile quippe est ex similibus
similia coniici, et quo quisque alteri similior est, facilius ex se
ipso ad eius notitiam pertingere ualet cui est ipse per naturam
uicinior.

[5.4] Quod si et in hoc ipsa quoque sensuum experimenta necessaria
fuisse uideantur, ut uidelicet a sensibilibus ad intelligibilia
duceremur, facile id etiam erat ut optimus omnium conditor atque
dispositor Deus per ea quae tam mirabiliter et facit et ordinat, ex
ipsis suis quantus sit operibus indicaret quia et pro qualitate operum
quae uidentur, absentis artificis industriam diiudicamus. Hoc quidem
modo et ipse perhibet Apostolus Deum sui notitiam reprobis quoque
contulisse, iuxta quod ad Romanos scribens, inexcusabilem omnem
hominem esse conuincit et de contemptu sui conditoris arguendum, cum
eius notitiam lex ipsa naturalis, quae in ratione consistit, et iam
sine scripto in ipsa operum eius exhibitione omnibus afferret. Ait
quippe sic:

     Reuelatur ira Dei de caelo super omnem impietatem et iniustitiam
     hominum eorum qui ueritatem Dei in iniustitia detinent, quia quod
     notum est Dei manifestum est in illis. Deus enim illis
     manifestauit.  Inuisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea
     quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque efus
     uirtus et diuinitas, ita ut sint inexcusabiles, quia, cum
     cognouissent Deum, non sicut Deum glorificauerunt aut gratias
     egerunt.

Et post aliqua:

     Propter quod inexcusabilis es, o homo, omnis qui iudicas, hoc est
     qui rationis uteris iudicio in bonis et malis discernendis atque
     in ipsa creatoris et creaturarum discernendis naturis.

[5.5] Unde et Salomon nonnullos mundi sapientes se uehementer mirari
insinuat, quomodo scilicet mundum ratione uestigauerunt naturamque
ipsius per singulas eius partes disserere conati sunt, nondum
creatorem ipsius animaduertentes quem facilius ratione percipere
poterant. Si enim, inquit, tantum potuerunt scire ut possent aestimare
saeculum, quomodo ipsius mundi Deum et creatorem non facilius
inuenerunt?

[5.6] Hoc et ille Latinorum maximus philosophorum Tullius diligenter
intuitus, cum non solum optime factum, uerum etiam optime disponi
mundum conspiceret, prouidentia id potius agi quam fortuitu confirmat,
tam suam nobis in hoc quam caeterorum rationem exposuit philosophorum.
Unde est illud in Rhetoricae:

     Melius, inquit, accurantur quae consilio geruntur quam quae sine
     consilio administrantur. Domus ea quae ratione regitur omnibus
     est instructior rebus et apparatior quam ea quae temere et nullo
     consilio administratur. Exercitus is cui praepositus est sapiens
     et callidus imperator omnibus partibus commodius regitur quam is
     qui temeritate aut stultitia alicuius administratur. Eadem
     nauigii ratio est.

Hoc itaque proposito et collatione similitudinum conuenienter
adstructo, assumptionem statim aggregans syllogismi:

     Nihil autem, inquit, omnium rerum melius quam omnis mundus
     administratur.

     Nam et signorum, inquit, ortus et obitus definitum quemdam
     ordinem seruant, et annuae commutationes non modo quadam ex
     necessitate semper eodem modo fiunt, uerum ad utilitates quoque
     rerum omnium sunt accommodatae, et diurnae nocturnaeque
     uicissitudines nulla in re umquam mutatae quidquam nocuerunt.
     Quae signo sunt omnia non mediocri quodam consilio naturam mundi
     administrari.

     Quod si melius, inquit, geruntur ea quae consilio quam quae sine
     consilio administrantur -- nihil autem omnium rerum melius quam
     omnis mundus administratur -- consilio igitur mundus
     administratur.

[5.7] Quanta autem ratione cuncta in mundo fiant ac disponantur,
maximus omnium philosophorum Plato diligenter attendens ait:

     Nihil fit cuius ortum non legitima causa et ratio praecedat.

Quae enim quantum ad nos fortuitu dicuntur atque inopinate
prouenientia, certis in Deo rationis legibus confixa sunt atque optimo
quaeque fiunt consilio. Hoc uero quo optime cuncta fiunt ac
disponuntur consilium, alii Deum, alii naturam ipsam rerum, alii
mentem seu animam mundi uocare consueuerunt, omne autem id summum
bonum esse intellexerunt. Quod professus est Socrates. Primus autem
Anaxagoras interuniuersos philosophos diuinum animum omnium effectorem
naturarum sensisse perhibetur, sicut in VIII De ciuitate Dei beatus
commemorat Augustinus. Unde et illud est in epistola eiusdem Ad
Macedonium:

     Non propterea ueritas cara esse debet quia non latuit Anaxagoram,
     sed quia ueritas est, etiamsi nullus illorum cognouisset.

[5.8] Facile autem illud quoque ratione coniici poterat mundum etiam
ipsum et quae in eo sunt a se ipsis non esse, nec per se subsistere,
sed ab alio quocumque longe cunctis excellentiore cuncta optime tam
fieri quam regi. Quippe quod a se ipso est, natura dignius esse
constat quam quod ab alio est. Et omne quod rationis atque
intelligentiae capax est, uniuersis aliis excellentius esse non
ambigitur. Non igitur oportet rationalem substantiam ab alio esse
concedi, si ratione carentem a se esse ponamus. Nemo autem est nostrum
qui se ipsum ignoret a se mininie esse sed ab alio gigni. Quomodo
igitur ea quae ratione carent ab alio esse negabimus? Partes itaque
mundi, quae naturaliter priores sunt, factas esse conuenit, ac per hoc
ab alio mundum exordium ducere atque factum esse. Quippe quem etiam
propter hominem factum esse constat, cui singulis suis partibus
deseruit, longe indigniorem eo esse conuenit, ac per hoc minime
concedi oportet hunc non esse factum, cum ille factus sit. Multo minus
etiam conuenit ut suo regimine non rationalia quam rationalia
nitantur. Hominem autem, quamuis rationalis sit, nequaquam suo
regimini sufficere constat, cum se ipsum quomodo uult in huius uitae
pelago regere non ualeat. Multo igitur minus proprio regimini committi
conuenit, quae, qua se regere possint, ratione carere certum est. Id
uero est mundus siue eius singulae particulae. Et his quidem uel
consimilibus rationibus omnia quae in mundo sunt conditorem seu
rectorem habere manifestum arbitror. Quem nos Deum dicimus.

[5.9] De cuius nunc unitate superest disputare, ut magis uidelicet
unum conditorem ac rectorem mundo praeesse conueniat quam plures,
atque unum potius Deum ac Dominum omnium quam plures credi oporteat.
Certum quippe est omnia tanto maiori concordia regi, quanto
paucioribus cura regiminis eorum commissa est. Nihil autem melius aut
maiori concordia regi quam mundum constat uniuersum, sicut supra
Tulliana exposuit ratio. Uni igitur eius regimen subiectum est.
Nihil quippe, ut dictum est, maiori concordia quam mundus regitur, nec
etiam res ea quaelibet cui unus tantum praesidet rector. Nullo itaque
modo pluribus rectoribus mundus subiacet sed uni tantum. Tanto quippe
maior in omnibus custoditur concordia, quanto maior tenetur identitas,
et tanto amplius concordia receditur, quanto ab unitate magis
absceditur. Ut ergo summa sit concordia, summa teneatur identitas ac
praecipua conseruetur unitas. Nihil autem cum aliquo ita ut secum idem
esse uel unum potest, nec ita alii concordare ut sibi, cum a se ipso
nihil dissimile sit. Ad unum itaque cuncta spectare ac referri
conuenit, ut quod rerum diuersitate agitur, una ratione concorditer
administretur, modo in omnibus quem oportet seruato. Sed nec plures ad
rerum creationem magis quam ad generale earum regimen conuenire
credendum est, sed ab uno naturas omnes fieri sicut et regi opportune
creditur, ut tanto concordius regi ualeant quanto maiori sunt connexae
concordia.

[5.10] Tanto autem maior est earum concordia, quanto amplius ab uno
eodemque penitus semper principio manant, et earum artifex a
multiplicitate ac diuersitate recedit. Facta autem sunt primitus ut
optime postea regerentur. Et quae fiebant ut regerentur, ad regendum
utique dum fierent praeparabantur. Ut ergo optime regerentur facta,
optime dum fierent ad regendum erant praeparanda. Quomodo autem optime
praepararentur dum fierent, ut facta postmodum optime regerentur, nisi
summa inuicem concordia ex ipsa creatione sui colligentur, ut eo
amplius concorditer atque melius regantur, quanto concordius in ipsa
eorum conditione naturae ipsorum sunt inuicem colligatae?

[5.11] Ad quam etiam conditionis concordiam sicut et regiminis, unitas
ipsa atque identitas maxima conditoris proficit, ut hinc quoque unum
eumdemque penitus conditorem sicut et rectorem omnium esse constet.
Quem nos Deum dicimus ac summum iure profitemur bonum. Qui quomodo
summum diceretur bonum, nisi caeteris omnibus praecelleret bonis? Quod
uero omnibus aliis praecellit, unum protecto et unicum esse conuenit.
Et quod in se perfectum esse conceditur atque ad omnia quae facienda
sunt ex propria uoluntate per se sufficiens, ex quo et omnipotens
dicitur, compar aliquod bonum habere non potest. Neque enim bonum esse
poterit quod superfluum sit. Superfluus autem alius uel creator esset
uel rector si unus ad omnia quae aeque sufficiat ut plures. Sufficit
autem cum sit summum ac perfectum atque ad omnia sufficiens, ut dictum
est, bonum. Nullo itaque modo plures deos esse siue credi conuenit.

[5.12] Sed fortassis, inquies, quia quo melius est quodlibet bonum,
eius multiplicatio melior esset, atque ita illud summum bonum quod
dicitur Deus, melius fore multiplicatum quam unicum, et si ipsum
extollere cupimus ac magnificare, magis ipsum multiplex quam simplex
praedicandum esse. -- Sed ad hoc primo respondendum arbitror quod
iuxta hanc rationem, quanto plures praedicauerimus deos, tanto amplius
diuinae gloriam excellentiae amplificabimus. Infinitos itaque
praedicari oporteret deos, ut infinitam eius gloriam magnificemus,
praesertim cum nulla sit ratio qua ad certum numerum aliquem ea reduci
queat, quam iuxta praedictam rationem tanto magis amplificabimus,
quanto amplius numerum eius extenderimus; atque ita plura esse summa
bona quam inferiora conueniret, immo omnino infinita esse, ut nec
eorum scientia esse possit quorum nullus in natura terminus
occurreret, nec ipse etiam Deus ea per scientiam comprehenderet quae
nullo naturae termino comprehenduntur.

[5.13] Praeterea, si plures sint dii, quomodo deum quemcumque summum
bonum dicemus, cum aliquid maius sit ipso, ipsa uidelicet deorum
multitudo quam quislibet unus ex ea multitudine? Sed nec bonum
dicendum esset quod, ut iam ostendimus, superfluum esset. Denique,
omnis multitudo totum quoddam est, et omne totum propriis partibus
posterius esse naturaliter constat, atque omne quod simplicius est,
tanto firmius esse necesse est, cum omne compositum natura dissolubile
sit, et tanto infirmius quam dissolutioni magis obnoxium. Quis etiam
quodlibet bonum tanto pretiosius esse deneget quanto rarius, et eo
magis gloriosum quo magis est unicum? Unde et plerumque ea etiam quae
minus sunt necessaria aliis, raritate tamen sui eis omnino
praeferuntur, ut aurum ferro, piper frumento.

[5.14] Commendat itaque diuinae gloriam excellentiae ipsa quoque eius
singularitas quae operum quoque ipsius maxima est commendatio, tam in
his faciendis quam in eis disponendis atque regendis. Nulla quippe
tanta fieri concordia uel regi possunt, quanta illa quae unus tantum
et condit et regit.

[5.15] Haec quidem ad adstruendam diuinae singularitatern excellentiae
pro rationibus induci satis esse arbitror. Quibus et facile assentire
quemque bonum existimo, qui nulli inuidus, omnium rerum commendationi
plurimum congaudet. Magis autem honestis quam necessariis rationibus
nitimur, quoniam apud bonos id semper praecipuum statuitur quod ex
honestate amplius commendatur, et ea semper potior est ratio quae ad
honestatem amplius quam ad necessitudinem uergit, praesertim cum quae
honesta sunt, per se placeant atque nos statim ad se sua ui quadam
alliciant. Quam honestum uero sit ac salubre omnia ad unum optimum tam
rectorem quam conditorem spectare, et cuncta potius ratione quam casu
fieri seu regi, nullus est cui propriae ratio non suggerat
conscientiae. Quae enim sollicitudo bonorum nobis operum inesset, si
quem nec amore nec timore uereremur, Deum, penitus ignoraremus? Quae
spes aut malitiam refrenaret potentum aut ad bona eos alliceret opera,
si omnium iustissimus ac potentissimus frustra crederetur?

[5.16] Ponamus itaque ut, dum bonis prodesse ac placere quaerimus,
obstinatos cogere non possimus, cum ora eorum non necessariis
obstruamus argumentis, ponamus, inquam, hoc si uolunt. Sed opponamus
quod nolunt, summam eorum impudentiam arguentes, si hoc calumnientur
quod refellere nullo modo possunt et quod plurima tam honestate quam
utilitate commendatur. Inquiramus eos qua ratione malint eligere Deum
non esse quam esse, et cum ad neutrum cogi necessario possint, et
alterum multis commendetur rationibus, alterum nullis, iniquissimam
eorum confundamus impudentiam, qui id quod optimum esse non dubitent,
omnibusque est tam rationibus quam auctoritatibus consentaneum, sequi
respuant et contrarium amplectantur. Quod si de occultis rerum naturis
ac de ipso quoque rerum caelestium statu, quas experimentis non
possunt discutere ut certi inde ualeant esse, auctoritatibus hominum
cedunt, cur de auctore omnium Deo eisdem non acquiescunt? -- Sed haec
hactenus aduersus hanc primam ac maximam infidelium obstinationem.

[5.17] Nunc autem ab unitate diuinae substantiae quam quasi
fundamentum subiecimus, ad discretionem trium personarum quae eidem
insunt substantiae, ordo est commeare, et de diuina potentia uel
sapientia seu benignitate, iuxta quae, ut dictum est, tres
distinguuntur personae, ad perfectam et integram illius summi boni
commendationem, superest diligenti examinatione disserere ut, quo
amplius, ut supra meminimus, huius boni perfectio cognita fuerit,
magis ad amorem sui quemque alliciat, praesertim cum nullae super his
fidelium quoque animos difficiles mouere possint quaestiones, et tanto
facilius minus eruditos ad maxima trahere scandala atque infideles
iuuare, quanto difficiliores ad soluendum uidentur. -- Ac prima nobis
sit de omnipotentia Dei consideratio.

[5.18] Quaerendum itaque primo uidetur quolnodo uere dicatur
omnipotens, si non possit omnia efficere? aut quomodo omnia possit, si
quaedam nos possumus quae ipse non possit? Possumus autem quaedam, ut
ambulare, loqui, sentire, quae a natura diuinitatis penitus aliena
sunt, cum necessaria istorum instrumenta nullatenus habere incorporea
qucat substantia. -- Quibus quidem obiectis, id praedicendum arbitror
quod iuxta ipsos quoque philosophos et communis sermonis usum, numquam
potentia cuiusque rei accipitur, nisi in his quae ad commodum uel
dignitatem ipsius rei pertinent. Nemo enim hoc potentiae hominis
deputat quod ille superari facile potest, immo impotentiae et
debilitati eius quod minime suo resistere potest incommodo, et
quidquid ad uitium hominis uergit magisque personam improbat quam
commendet, impotentiae potius quam potentiae adscribendum est.

[5.19] Unde et Aristoteles in secundo 'qualitatis' genere, ubi
scilicet de potentia naturali et impotentia agitur, sanatiuum et durum
ad potentiam reducit, et aegrotatiuum et molle ad impotentiam, cum
tamen aegrotatiuum dicamus qui facile aegrotare potest, hoc est non
ualet facile huiusmodi passioni resistere, et molle quod leuiter
secari aut dissipari potest; sanatiuum uero et durum e contrario ad
potentiam reducit, cum tamen sanatiuum dicatur quod non potest facile
infirmari, et durum quod non potest leuiter secari. Sicut ergo in
supra positis, id est aegrotatiuo et molli, illa posse quae ad
incommodum uel debilitatem rei attinent, impotentiae est potius quam
potentiae, ita et eadem non posse e contrario potentiae est
adscribendum. Alioquin e conuerso impotentiam diceremus potentiam et
potentiam impotentiam.

[5.20] Nemo itaque Deum impotentem in aliquo dicere praesumat, si non
possit peccare sicut nos possumus, quia nec in nobis ipsis hoc
potentiae tribuendum est, sed infirmitati. Unde et Augustinus, De
Trinitate, libro XV:

     Magna, inquit, eius potentia est non posse mentiri.

Sunt etiam quaedam quae in aliis rebus potentiae deputanda sunt, in
alus uero minime, et quae in aliis laudabilia sunt, in aliis
reprehensibilia sunt, cum eadem saepe aliarum rerum dignitatem
commendent, aliarum uero minime. Veluti si quis hominum ursum uiribus
superare possit, hoc magnae hominis potentiae adscribendum est, unde
caeteris ipse praecelleret et commendabilior esset. Quod in leone
tamen uel elephante pro magno nullus haberet. Inde enim potentem
hominem comparatione aliorum hominum diceremus, sed non ita leonem uel
elephantem. Sic et in homine quod ambulare ualet, potentiae est
adscribendum, quoniam eius necessitudini congruit nec in aliquo eius
minuit dignitatem. In Deo uero, qui sola uoluntate omnia complet, hoc
omnino superfluum esset quod in nobis necessarium est, atque ideo non
potentiae sed uitio penitus tribuendum esset in eo, praesertim cum hoc
in multis excellentiae ipsius derogaret, ut ambulare uidelicet posset;
ex quo et moueri localiter posset et compositionem pedum admittere, ut
et mobilis et dissolubilis esset eius corporea et compacta substantia.

[5.21] Non absurde tamen et de his omnibus quae efficere possumus Deum
potentem praedicabimus, et omnia quae agimus eius potentiae tribuemus

     in quo uiuimus, mouemur et sumus et qui omnia operatur in omnibus.

Utitur enim nobis in efficiendum quae uult quasi instrumentis. Et id
quoque facere dicitur quae nos facere facit, sicut diues aliquis
turrim componere per opifices quos adhibet, et posse omnia efficere
dicitur qui siue per se siue per subiectam creaturam omnia quae uult
et quomodo uult operatur, et ut ita fiant ipse etiam facit. Nam etsi
non potest ambulare, tamen potest facere ut ambuletur, hoc est ut
aliquis ambulet, cum ipse ad hoc sua creatione quemque aptum
praeparet, et in ipso etiam actu ipsum conseruet et sustentet, ut hunc
ille actum expleat. Posse itaque Deus omnia dicitur, non quod omnes
suscipere possit actiones, sed quod in omnibus quae fieri uelit, nihil
eius uoluntati resistere queat.

[5.22] Unde et Apostolus:

     Voluntati eius, inquit, quis resistet?

et psalmista:

     Quaecumque uoluit fecit.

[5.23] Hinc et illud est quod in Enchiridion beatus commemorat
Augustinus:

     Neque enim ob aliud ueraciter uocatur omnipotens, nisi quoniam
     quidquid uult potest, nec uoluntate cuiuspiam creaturae
     uoluntatis omnipotentis impeditur effectus.

Idem, in libro De spiritu et littera:

     Non potest facere iniusta, quia ipse est summa iustitia et
     bonitas.  Omnipotens uero est, non quod possit omnia facere, sed
     quia potest efficere quidquid uult, ita ut nihil ualeat resistere
     eius uoluntati quin compleatur, aut aliquo modo impedire eam.

Iohannes Chrysostomus, Homilia XXVIII, De expositione symboli quae sic
incipit 'Super fabricam totius ecclesiae':

     Omnipotens dicitur quia posse illius non potest inuenire non
     posse, dicente propheta: Omnia quaecumque uoluit fecit. Ipse est
     ergo omnipotentia, ut totum quod uult possit.

[5.25] Sed et cum idem alibi dicat Apostolus:

     Deus uult omnes saluos fieri et neminem perire

iuxta illud prophetae:

     Volo mortem peccatoris, sed magis ut conuertatur et uiuat

et per semetipsam Veritas obstinatae et damnandae dicat ciuitati:

     Quotiens uolui congregare filios tuos quemadmodum gallina
     congregat pullos suos sub alis, et noluisti?

patet 'diuinae uoluntatis' uocabulum duobus modis esse sumendum.
Alioquin cum Deus omnia quaecumque uoluit faciat et omnes saluos fieri
uelit, cogemur utique profiteri -- iuxta illum detestabilem Origenis
errorem qui usque etiam ad daemones saluationem extenderit -- omnes
quandoque saluandos esse et Veritatem ipsam ueritati contraire, ubi de
impiis et iustis loquitur dicens:

     Et ibunt hi in supplicium aeternum, isti autem in uitam aeternam.

Qui rursus impiis ait:

     Ite, maledicti, in ignem aeternum qui praeparatus est diabolo et
     angelis eius.

[5.26] Velle itaque Deus duobus modis dicitur, aut secundum uidelicet
prouidentiae suae ordinationem, secundum quod scilicet aliquid
disponit apud se ac deliberat statuitque in sua prouidentia, ut sic
postmodum compleat; aut secundum consilu sui adhortationem uel
approbationem qua unumquemque ad hoc admonet, quod per gratiam suam
remunerare paratus esset.

[5.27] Et iuxta priorem quidem modum quo Deus uelle aliquid dicitur,
hoc est ex gratia sua ordinare atque apud se statuere ut fiant aliqua,
tam nos quam Apostolus, in his quae fieri uult, nihil eius uoluntati
resistere posse dicimus, nec eam aliquo impediri casu cui omnia
necesse sit obedire.

[5.28] Secundum autem posteriorem modum multa dicitur uelle fieri quae
non fiunt, hoc est multa adhortari quae certum est ex gratia eius
remunerari, si fierent -- quae minime fiunt. Sic quippe unicuique
homini consulit de salute sua et ad hanc eum adhortatur, cum obediant
pauci. Vult itaque Deus peccatorem conuerti, quia id ei consulit quod
esset benigne remuneraturus. Quodammodo enim gratum ei dicitur in quo
eius gratiam experturi essemus. E contrario nolle illa dicitur quae
dissuadet, aut quaecumque punire magis deberet quam dono aliquo
remunerare, et in quibus iram ipsius potius quam gratiam sentiremus,
hoc est uindictam potius quam praemium.

[5.29] Quaerendum arbitror utrum plura facere possit Deus uel meliora
quam faciat, aut ab his etiam quae facit ullo modo cessare posset, ne
ea umquam uidelicet faceret. Quod siue concedamus siue negemus, multas
fortassis inconuenientium anxietates incurremus. Si enim ponamus ut
plura uel pauciora facere possit, uel ab his quae facit cessare,
profecto multum summae eius bonitati derogabimus. Constat quippe eum
nonnisi bona facere posse.

[5.30] Si autem bona cum possit non faciat, et ab aliquibus quae
facienda essent se retrahat, quis eum tamquam aemulum uel iniquum non
arguat? praesertim cum nullus eum labor in faciendo aliquid grauet,
cuius aeque omnia uoluntati sunt subiecta, secundum quod scriptum est:

     Dixit et facta sunt, mandauit et creata sunt.

[5.31] Quis etiam neget unumquemque tantum uelle bene agere quantum
potest, aut unumquemque tantum debere bene agere quantum potest. Quod
si hoc in nobis iudicium tenemus, quanto magis in eo qui summe est
bonus, et quem nullius operationis labor grauare potest. Quomodo autem
uult et potest Deus, si non perficit? Aut quomodo iustus est, si quod
debet et etiam potest non facit? Sed etsi minus bene faceret quam
posset, perfecte bonus non esset. Facit itaque omnia quae potest Deus,
et tantum bene quantum potest. Sed nec cessare ab his potest quae
facit, ut uidelicet ea tunc non faciat quando facienda sunt. Quippe si
cessaret a bonis quae posset, cum ea fieri oporteret, profecto et ex
hoc non esse perfecte bonus conuincendus esset. Praeterea, quaecumque
ei naturaliter insunt, carere non potest. Si autem quem necesse est
summe bonum esse atque benignum, nec in sua minui posse bonitate, bona
uoluntas naturaliter ac substantialiter inest non sicut nobis per
accidens. Unde eam quam habet bonam uoluntatem deponere non potest.
Quam et Deum esse concedi conuenit.

[5.32] Quamcumque itaque bonam habet uoluntatem, carere non potest.
Necesse igitur ut omnia quae uult, ipse uelit. Sed nec inefficax eius
uoluntas esse potest. Necesse est ergo ut quaecumque uult ipse
perficiat, cum eam uidelicet sumamus uoluntatem quae ad ipsius
pertinet ordinationem. Istis ergo rationibus adstruendum uidetur quod
plura Deus nullatenus facere possit quam faciat, aut melius facere,
aut ab his cessare, sed omnia ita ut faciat necessario facere.

[5.33] Sed rursus singulis istis difficillimae occurrunt obiectiones,
ut utroque cornu fidem nostram oppugnet complexio. Quis enim negare
audeat quod non possit Deus eum qui damnandus est saluare, aut
meliorem illum qui saluandus est facere, quam ipse futurus sit
collatione suorum donorum, aut omnino dimississe ne eum umquam
crearet? Quippe si non potest Deus hunc saluare, utique nec ipse
saluari a Deo potest. Necessaria quippe est haec reciprocationis
consecutio, quod si iste saluatur a Deo, Deus hunc saluat. Unde si
possibile est hunc saluari a Deo, possibile est Deum hunc saluare. Non
enim possibile est antecedens nisi possibile sit et consequens.
Alioquin ex possibili impossibile sequeretur -- quod omnino falsum
est. Sic enim in Topicorum Boethius, 'impossibile' definiens, ait:

     Impossibile est, quo posito, aliquid falsum atque impossibile
     comitatur

hoc est id impossibile est quod habet ad aliquid impossibile
necessariae argumentationis adiunctionem. Hoc quippe propter
syllogismorum complexiones inducebat, in quibus, per inductionem
impossibilium conclusionum, impossibilia esse praemissa conuicturus
erat. Quis autem necessariam negare audeat et huius argumentationis
inferentiam:

     Iste a Deo saluatur, ergo Deus hunc saluat?

Cum itaque possibile sit inferens, possibile est et illatum. Atque ita
si possibile sit hunc saluari a Deo, possibile est Deum hunc saluare.
Et si non sit possibile Deum hunc saluare, non est possibile hunc a
Deo saluari, hoc est, ut supra posuimus, si non potest Deus hunc
saluare, utique nec ipse saluari a Deo potest, ac per hoc nec omnino
saluari quem nonnisi per Deum saluari posse constat. Quod si saluari
iste non potest, profecto liberum iam perit arbitrium frustraque
homini illi ea quae ad saluationem pertinent iniunguntur, qui saluari
omnino non potest nez ea facere quibus saluari possit.

[5.34] Similiter etsi illum Deus meliorem facere non potest, utique
nec ipse ab eo melior fieri potest atque ita nec ullo modo melior
fieri. Quod utique si fieret, a Deo fieri necesse esset. Absit autem
ut aliquem nostrum adeo bonum esse concedamus ac perfectum, ut
ulterius crescere non possit, quamquam in contrariam Plato plurimum
declinare uideatur sententiam cum omnia a Deo tam bona fieri dicat
quantum singulorum permittit natura, et Deum ex ipsa summa sua bona
uoluntate quam omnium faciendorum causam constituit, ad faciendum
singula compulsum, et ad faciendum tantum bona quantum eorum Ierret
natura.

[5.35] Sic quippe scriptum est in Timaeo:

     Dicendum, inquit, cur conditor fabricatorque geniturae omne hoc
     instituendum putauerit. Optimus erat. Ab optimo porro inuidia
     longe relegata est. Itaque consequenter sui similia cuncta, prout
     cuiusque natura capax beatitudinis esse poterat, effici uoluit.
     Quam quidem uoluntatem Dei originem rerum certissimam si quis
     ponat, recte eum putare consentiam. Volens siquidem Deus bona
     quidem omnia prouenire, mali porro nullius, prout eorum quae
     nascuntur natura fert, reliquit propaginem.

Et haec quidem Platonis uerba plane omnia a Deo tam bona fieri
perhibere uidentur, quantum fieri bona possunt.

[5.36] Quod tam a ueritate quam a nostra remotum est opinione. Quod
tamen postmodum, si poterimlls, aliqua leniemus expositione.

[5.37] Nunc ad incepta redeamus. Quomodo etiam, inquam, diceremus non
posse dimittere quin ea quandoque faciat quae facit, nisi necessario
ea quandoque faciat? Si enim non potest illa non facere, utique haec
eum necesse est facere, ac per hoc ea necesse est fieri. Omnia itaque
quae facit Deus, necesse est ut quandoque fiant. Facit autem hunc
hominem bonum. Necesse est ergo hunc hominem bonum fieri, nec ullo
modo eum damnari posse. Quod omnino falsum est. Scriptum quippe est,
ad laudem iusti uiri, de eo

     qui potuit transgredi et non est transgressus, facere mala est
     non fecit.

[5.38] Scriptum quoque est quod potuerit Deus alio modo quam fecerit
humanum genus redimere. Unde est illud beati Augustini in libro De
Trinitate XIII, capitulo X:

     Eos, inquit, qui dicunt: itane defuit Deo modus alius quo
     liberaret homines, ut unigenitum Filium hominem fieri uellet,
     mortalemque factum, mortem perpeti? Parum est sic refellere, ut
     istum modum quo nos liberare dignatur asseramus bonum, uerum
     etiam ut ostendamus non alium modum possibilem Dei defuisse,
     cuius potestati cuncta aeque subiacent. Sed sanandae nostrae
     miseriae conuenientiorem alium modum non fuisse.

     Cur non fieret mors Christi? Immo cur non praetermissis
     innumerabilibus modis quibus ad nos liberandos uti posset
     omnipotens, ipsa potissimum eligeretur?

Item:

     Poterat utique Deus hominem aliunde suscipere in quo esset
     mediator Dei et hominum, non de genere illius Adam, sicut illum
     quem primum creauit non de genere creauit alicuius. Poterat uel
     sic uel alio quo uellet modo creare unum alium, de quo uinceretur
     uictor prioris. Sed melius iudicauit de ipso quod uictum fuerat
     genere hominem assumere.

[5.39] Item in libro Quaestionum ueteris et nouae legis:

     Potuit Deus simul cuncta facere sed ratio prohibuit.

Item:

     Poterat animam limo terrae admiscere et sic formare corpus. Sed
     ratione infirmabatur, quia primum oportebat domum compaginari et
     sic habitatorem induci.

Idem in Enchiridion:

     Omnipotentis uoluntas mala esse numquam potest.

Praeterea, multa potest facere quae nec facit nec uult. Potuit enim
efficere ut duodecim legiones angelorum pugnarent contra eos qui eum
ceperunt. Euangelista Matthaeus:

     An putatis quia non possum rogare Patrem, et exhibebit mihi modo
     plus quam duodecim legiones angelorum?

Item:

     Tunc in clarissima sapientiae luce uidebitur quod nunc fides
     habet, quam certe immutabilis efficacissima sit uoluntas Dei,
     quam multa possit et non uelit, nihil autem uelit quod non
     possit.

[5.40] Idem in libro De Spiritu et littera:

     Absurdum tibi uidetur aliquid fieri posse cuius desit exemplum,
     cum, sicut credo non dubites, numquam esse factum ut per foramen
     acus camelus transiret. Et tamen ille hoc quoque dixit Deo esse
     possibile.

Item:

     His addi possunt etiam illa quae leguntur in libro Sapientiae,
     quoniam multa posset noua tormenta Deus exercere in impios, ad
     nutum sibi seruiente creatura, quae tamen non exercuit. Potest et
     de monte illo quem fides in mare transferret, quod tamen nusquam
     factum uel legimus uel audiuimus. Quisquis horum aliquid Deo
     dixit impossibile, uides quam desipiat quamque aduersus fidem
     Scripturae eius loquatur. Multa alia huiusmodi possunt occurrere
     uel legenti uel cogitanti quae possibilia Deo negare non
     possumus, quamuis eorum desit exemplum.

Idem in libro De natura et gratia:

     Dominus Lazarum suscitauit. Sine dubio potuit. Quia uero Iudam
     non suscitauit, numquid dicendum est: non potuit? Potuit ergo,
     sed noluit.  Nam si uoluisset, eadem etiam hoc potestate
     fecisset, quia Filius quos uult uiuificat.

[5.41] His itaque tam rationibus quam auctoritatibus grauiter in
utraque parte complexionis impliciti, quo nos explicare possimus non
facile aditum inuenio. Quo enim uehementiores sunt quaestionum
depugnationes, difficiliores profecto necesse est esse solutiones. Sed
quoniam diuinum in omnibus integrum honorem seruare, ac, prout
possumus, magnificare intendimus, ipsius opem super hoc confidenter
imploremus, ut, qui suos absoluit a peccatis, expediat a uerbis, et
horum quoque laqueas sicut illorum ad nominis sui laudes sua explicare
gratia dignetur, ne nos mendacii uel praesumptionis in eum ab ipso
arguamur, qui probator cordis et renum; magis in omnibus intentionem
attendit quam actionem, nec quae fiant sed quo animo fiant.

[5.42] Eo itaque more quo de Deo disserere cepimus innitentes, quid et
nobis super hoc uisum sit sine aliqua obstinationis assertione
proferamus. Visum autem itaque nobis est Deum -- qui summe bonus est
nec in sua crescere uel minui bonitate potest, quam naturaliter ac
substantialiter ex se ipso, non nostro modo per accidens habet -- ex
ipsa sua et ineffabili bonitate adeo semper, ut humano more loquar,
accensum, ut quae uult, necessario uelit, et quae facit, necessario
faciat. Non enim carere sua potest bona uoluntate quam habet, cum sit
ei naturalis et coaeterna, non aduentitia sicut nostra est nobis. Et
omne quod in natura est diuinitatis, necessario ei atque omnibus modis
ineuitabiliter inest, utpote iustitia, pietas, misericordia, et
quaecumque erga creaturas bona uoluntas.

[5.43] Qui itaque necessario tantum bonus est quantum bonus est nec
minui potest in bonitate, necesse est ut tam bene uelit de singulis
quam bene uult, et tam bene singula tractet quantum potest. Alioquin,
iuxta etiam Platonem, aemulus esset nec perfecte benignus. Quod si eam
quam habet uoluntatem faciendi aliquid necessario habet, nec illa
umquam efficacia possit carere, necesse est ut et ea necessario faciat
quae eius uoluntatem necessario comitantur. Quidquid itaque facit
sicut necessario uult, ita et necessario facit. Tanta quippe est eius
bonitas, ut eum necessario ad bona quae potest facienda compellat, nec
omnino possit abstinere quin bona quae potest efficiat, et quo melius
potest uel citius potest.

[5.44] Unde et in laudem eius dicitur, de his quoque quae diu
distulit, quia non tardabit. Nemo enim tardare in aliquo dicendus est
qui ideo differt, ut conuenientius fiat. Sed is tantum tardare
dicendus est qui, dum facere debet, non facit. Nam et differre sicut
et auferre bonum quod possis, non est bonitatis perfectae, hoc est ut
quod iam faciendum esse censeas, in futurum differas, cum iam aeque
possis ut in futuro.

[5.45] Necessario itaque Deus mundum esse uoluit ac fecit, nec otiosus
exstitit qui eum, priusquam fecit, facere non potuit, quia priusquam
fecit, fieri eum non oportuit. Si enim prius fecisset, utique et prius
eum fieri oportuisset, quia facere quidquam nisi opportunum non
potest, immo nisi optimum, id est tam bonum quantumcumque conuenit.
Quod suo alto reseruatur consilio, in quo omnium naturarum causae et
rationes aeternaliter atque incommutabiliter consistunt.

[5.46] Si quis tamen et de hoc rationem exigat quare Deum uelle non
oportuerit aut facere, ut semper cum eo mundus esset, uel quae eius
beatitudine participarent creaturae, ut semper haec uellet esse quibus
semper uellet prodesse qui summe bonus est -- nec de hoc fortassis
humana defuerit ratio. Oportebat enim ut non solum per naturam, uerum
etiam per existentiam praecederet omnem creaturam, ut tanto dignior
appareret quam amplius omnibus anteiret. Facile etiam posset aestimari
ut qui non praecederet opera sua per existentiam, non praecederet per
naturam, cum nulla nostra uideamus quae nos tempore quoque non
praecedamus; et quae cum eo sic perpetuo permanent, ut nullatenus
inciperent, ab eo suae causam existentiae non habere.

[5.47] Sed dicis quoniam immensae eius bonitati honorique congrueret,
ut nullatenus umquam solus esse uellet, aut suae beatitudinis gratiam
non impertire, quae tanto iucundior et grata magis siue utilior esset,
quanto amplius participaretur quae minui nescit. Unde et Salomon:

     Sapientia absconsa et thesasaurus absconditus, quae utilitas in
     utrisque?

Et Boethius:

     Omne, inquit, bonum, cum in commune deducitur, pulchrius
     elucescit etc.

Sed dico quoniam et hoc ad honorem eius proficit, ut diximus, quod
solus ante omnia exstiterit, cum ex hoc praecipue comprobetur tanto
dignior caeteris, quanto natura et existentia prior, et minus illud
egere sine quibus omnino in se in sua perfectus maiestate uoluit
existere, et ab eo tanto probabilius cuncta effici credi, quanto
amplius more caeterorum artificum sua praecedit opera. Sed nec etiam
proprie dici possumus domum componere uel aliquid facere, quamdiu quod
operamur est. Unde Aristoteles:

     Et si fit aliquid nondum est

ueluti si nunc fiat domus, utique nondum est ipsa. Tunc quippe fit
aliquid quando ad esse perducitur, et adhuc ut sit praeparatur. Quod
uero adhuc praeparatur, profecto nondum est, quia imperfectum est.
Neque enim dum fit domus, adhuc ipsa est, sicut utique est postquam
facta est; nec dum imperfecta est domus, adhuc domus est, quia ex
imperfectione constitutionis domus id dicitur. Sed nec bonitati eius
congrueret quod incongruus esset, eius, ut dictum est, gloriam
minuendo, si uidelicet per existentiam quoque ipse caetera non
praecederet. Quem etiam plus honorem suum quam nostrum oportet
attendere profectum. Alioquin iniustus esset si quod aequius est, immo
aequissimum, minus curaret, honorem uidelicet suum quam profectum
nostrum.

[5.48] Sed fortassis inquies hoc ad superbiam magis quam ad bonitatem
pertinere, ut quis suam quaerat gloriam, et iuxta Apostolum caritatem
ipsam minime quaerere quae sua sunt. Amor quippe propriae gloriae
superbia dicitur. Unde Augustinus, Super Genesim ad litteram:

     Superbia, inquit, est amor excellentiae propriae.

Est, inquam, omnis superbia amor propriae gloriae, sed non
conuertitur. Nam et qui gloriam adepti sunt sancti, ipsam procul dubio
diligunt qua fruuntur, quia et hanc ipsam in eis Deum amare
conspiciunt, a cuius auelli non possunt amore. Nec quidem in ea beati
effici possent quae sine amore possiderent. Sic et Deus propriam amat
gloriam, cum haec summe sit amanda et in omnibus quae facit suam
praecipue gloriam et honorem attendit, quia nulla rectior uel aeque
recta potest esse causa. Alioquin in his quae facimus, rectiorem
haberemus causam quam ipse, et nostra opera tanto meliora uiderentur
quam sua, quanto meliori efficerentur causa atque intentione rectiori.
Constat quippe nos nihil oportere facere, nisi ad gloriam et laudem
ipsius, quem et nobis finem Veritas ipsa proponit cum dicitur:

     Ut glorificetur Pater uester qui in caelis est.

[5.49] Si igitur ipse non propter se, sed propter nos ea quae efficit
faceret, nos autem propter ipsum, profecto dubium non esset nos
rectiori intentione duci quam ipsum, cum nos eum haberemus finem, ipse
uero nos, maxime cum nec ipsa opera nisi secundum intentionem
praeesset, iuxta illud Veritatis documentum:

     Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus lucidum erit etc.

hoc est si recta intentio fuerit, tota massa operum bona erit. Cum
itaque tota qualitas operum secundum intentionis radicem accipienda
sit, profecto necesse est tanto meliora esse opera, quanto meliore
perficiuntur intentione. Tanto autem melior est intentio, quanto finis
ipse, id est finalis causa, est potior.

[5.50] Ut igitur Deus in omnibus quae agit optimum habeat finem,
oportet ad se ipsum omnium quae efficit intentionem eum dirigere, ut
propter se illa quoque faciat quae propter nos facere dicitur, aliter
tamen propter se, aliter propter nos: propter se quidem quasi ad
gloriam, non ad salutem suam; propter nos autem tamquam ad salutem uel
ad aliquam utilitatem nostram. Non est itaque recta superbiae
definitio 'amor propriae gloriae', sed 'ambitio propriae gloriae'. Non
est enim ambitio nisi in malo, quando uidelicet iniuste aliquid
concupiscentia appetit.

[5.51] Quod uere dictum est caritatem nec sua quaerere, ac per hoc
Deum, qui singulariter ipsa quoque caritas dicitur, non debere
propriam quaerere gloriam -- inconsiderate obiicitur. Nostram quippe
Apostolus caritatem accepti quam commendabat cum ait quod caritas non
quaerit quae sua sunt, hoc est non est sollicita de suis commodis.
Quare beatus definiens Augustinus dicit eam esse 'motum animi ad
diligendum Deum et proximum propter Deum'. Deum autem nullum omnino
'motum animi' habere constat, nec uocabulum 'caritatis' suam et
nostram caritatem in una significatione concludere, sed omnia quae de
ipso more nostro loquimur, figuratiue iuxta aliam significationem, non
proprie dici. De quo alibi plenius disseremus. Quod itaque dixit
Apostolus:

     Caritas non quaerit quae sua sunt

in una tantum te propria significatione uocabulo usus 'caritatis',
nostram intellexit caritatem tantum, quae sola, ut dictum est, caritas
proprie nuncupatur.

[5.52] Quid etiam obest si dicamus et caritatem non quaerere sua, id
est non esse sollicitam de suis commodis, cum nullum in aliquo
commodum adipisci potest, cum in se ipso omnium plenitudinem bonorum
habeat, non aliquo extrinsecus indigeat commodo? Sed et cum iuxta
Gregorium caritas proprie non dicatur nisi quae in alterum habetur,
nihil fortassis efficit si caritatem Dei sicut et nostram ponamus
quaerere non sua, ac si ita dicamus: Neque ipsum neque nos ex caritate
quam in alterum habemus de nostris bonis, sed de bonis alterius
cogitare.

[5.53] Cum itaque iuxta supra positas rationes oporteat Deum in
omnibus quae agit plus honoris sui gloriam quam quidlibet aliud
attendere, profecto decebat ut non solum per naturam uerum etiam per
existentiam tam mundum quam caetera omnia praecederet.

[5.54] Quod etiam obiectum est:

     Sapientia absconsa et thesaurus absconditus, quae utilitas in
     utrisque?

facile depelli potest, si ex nobis quoque ipsis id ipsum discutiamus
et qualiter intelligendum sit diligenter inspiciamus. Utile quippe est
quandoque multa ignorari, et multis utilius fuisse uidetur non
inuenisse thesaurum quam inuenisse, et pauperes exstitisse quam
abundantes. Verum tamen est quod dicitur quoniam scientia abscondita,
quamdiu abscondita est, his quibus abscondita est, nullam
participatione sui affert utilitatem, quoniam abscondi aliquibus et
participari ab eis simul non potest. Postea uero participata, tanto
fortasse carior esse poterat quanto amplius dilata fuerit. Eadem et de
thesauro ratio est, qui quamdiu absconditus est, nullum ex
administratione uel usu suo commodum praestat. Sed non ideo statim uel
scientiam uel thesaurum reuelari oportuit, ut statim aliquam
praestarent utilitatem quam commodius tempore suo ad maiorem fructum
poterant reseruari, sicut et de diuina contigit sapientia in qua non
semper nos participare oportuit, ut cum eam participare ceperimus, eam
amplius ueneremus quam per existentiam priorem quoque nobis esse
cognoscimus.

[5.55] Verum [est] quoque 'omne bonum, cum in commune deducitur,
pulchrius elucescere', hoc est tanto pluribus gratum esse quanto a
pluribus communicatur. Sed non ideo statim omne bonum omnibus
publicandum est, sed secundum rationes et quibus et quando id
communicandum sit, quas incommutabiliter in omnibus quae agit diuina
obseruat prouidentia. Quae quidem prouidentia omnino non esset, nisi
Deus caeteris per existentiam quoque praeiret. Non enim prouidentia
nisi de futuris esse potest, cum sit prouidentia futurorum
praescientia.

[5.56] Patet itaque Deum quam dignum exstiterit, ut per existentiam
quoque caetera praecederet omnia, neque hoc bonitati eius in aliquo
derogare, si noluerit secum aeternaliter aliqua permanere, sicut id ei
derogaret si posset facere bona quae non faceret, aut in tantum bona
quantum posset. Unde eum omnia quae potest, facere necesse est et tam
bona quantum potest. Nec tamen ideo omnia quae ab eo fiunt necesse est
fieri. Quod quidem nobis ex superioribus quaestionibus nunc soluendum
occurrit.

[5.57] Ponimus itaque iuxta superiorum rationum acumina Deum omnia
quae facit necessario facere, nec tamen, ut dictum est, quae ab eo
fiunt necessario fieri. Quippe cum dicimus quoniam necesse est Deum
hunc saluare, uim ipsam necessitudinis ad subiecti naturam reducimus,
quod est Deus, ac si uidelicet diceremus quod Deus ex ipsa sua natura
ita id facere compellitur, ut nullo modo eius natura permittat ut id
ita non faciat sicut facit. Non tamen ne^esse est hunc saluari qer eum
cum nullatenus natura eius qui saluatur id exigat, ut ipse saluetur.
Natura quippe eius mutabilis est et in nullo suo statu necessario
fixa, quam omnino non esse possibile est. Natura uero diuina sicut
omnino incommutabilis est atque inuariabilis, ita et in omni suo statu
eo modo quo permanet incommutabiliter persistit, atque ex ipsa sua
incomparabili bonitate ad omnia quae uelle eum et facere oportet,
necessario, ut ita dicam, inuitatur ut et sic uelit et perficiat.

[5.58] Necesse est itaque Deum id facere quod non est necesse ab eo
fieri. Ibi quippe uis necessitudinis ad immutabilem Dei naturam
applicatur; hoc ad operationis eius commutabilem euentum quem aeque
fieri et non fieri possibile est, cum nullam sui euentus
necessitudinem teneat. Similiter cum dicimus 'possibile est hunc
saluari per Deum' et 'possibile est Deum hunc saluare', ibi ad naturam
huius, hic ad naturam Dei possibilitas refertur. Tale est ergo quod
dicitur 'possibile est hunc saluari a Deo', ac si diceretur quod
natura eius omnino permitteret eum saluari a Deo, cum nullo modo ad
hoc ipsa repugnaret. Quod quidem uerum est. Cum uero dicitur
'possibile est Deum saluare hunc', tale est ac si dicatur quod natura
Dei omnino permittat quod eum Deus saluet. Quod nequaquam uerum est,
ut supra iam confirmauimus. Sic et 'uocem' audibilem dicimus, hoc est
aptam ex se ipsa audiri, quamuis nullus adhuc esset qui eam audire
sufficeret, et 'agrum' aptum excoli antequam etiam crearetur qui eum
excolere ualeret. Ex se quippe ipsis iam habent 'uox' et 'ager' ut se
audienti uel colenti ad haec idonea praebeant, cum nihil ulterius in
eis agendum esset quo ad haec praeparentur, sed totum id in se iam
habeant quod habere ea oporteat ad audiendum siue ad colendum. Sed
quamuis apta sint ad hoc ut audiantur uel colantur, non iam tamen
necesse est aptum esse aliquem ut haec audiat uel colat.