Catechismus minor


ENCHIRIDION.

CATECHISMUS MINOR

D. Martini Lutheri, pro Parochis et Concionatoribus.

PRAEFATIO D. MARTINI LUTHERI. 

Martinus Lutherus omnibus fidelibus piis Parochis et Concionatoribus,
Gratiam, misericordiam et pacem in Christo Iesu Domino nostro Pr.

[1] Miserabilis illa facies, quam proxime, cum visitatorem agerem,
vidi, me ad edendum hunc Catechismum, simplicissime et brevissime
tractatum coëgit.
[2] Deum immortalem, quantam calamitatem ibi vidi: vulgus, praesertim
autem illud, quod in agris vivit, item plerique Parochi, adeo nullam
Christianae doctrinae cognitionem habent, ut dicere etiam pudeat.
[3] Et tamen omnes sancto illo Christi nomine appellantur, et nobiscum
communibus utuntur Sacramentis, cum orationem Dominicam, Symbolum
Apostolicum, et Decalogum non modo non intelligant, sed ne verba
quidem referre possint. Quid multis moror? nihil omnino a bestiis
differunt. Iam autem cum Evangelium passim doceatur, illi vel maxime
Christianorum libertate fruuntur.
[4] Quid hic Christo respondebitis Episcopi, quibus illa cura est
divinitus demandata? Vos enim estis, quibus vel solis illa Christianae
religionis calamitas debetur. Vos permisistis ita turpiter errare
homines, vestra ea est culpa, qui nihil minus unquam fecistis, quam
hoc, quod vestri officii erat facere.
[5] Nolo hic quicquam mali vobis imprecari. Ea autem an non est summa
impietas cum maxima impudentia coniuncta, quod unicam tantum speciem
Sacramenti ac vestras traditiones urgetis? hoc prorsus contemnitis et
negligitis, an illi, qui vestrae fidei et curae commendati sunt,
orationem Dominicam, Symbolum Apostolicum aut Decalogum teneant, nec
ne? Vae vae vobis.
[6] Per Deum igitur omnes vos Parochos et Concionatores rogo atque
obtestor, ut serio vestrum faciatis officium, et ut divinitus vobis
commendatae plebis agatis curam, Quod tum rectissime feceritis, si una
nobiscum hunc Catechismum vulgo, praesertim autem iunioribus,
inculcetis. Quod si qui ex vobis adeo sunt indocti, ut omnino nullam
harum rerum cognitionem habeant, illos non pudeat, suis auditoribus
praelegere de verbo ad verbum, a nobis praescriptam hanc formam, In
hunc modum:

[7] Primo omnium hoc cavebunt Concionatores, ne subinde alio atque
alio modo vel Decalogum, vel Dominicam orationem, vel Symbolum
Apostolicum, vel etiam Sacramenta, proponant, sed ut perpetuo eadem
utantur forma, in his proponendis et explicandis vulgo. Ideo autem hoc
do consilium, quod sciam, non posse feliciter doceri simpliciores
homines, et qui natu minores sunt, quam una atque eadem forma saepius
proposita ac repetita. Quod si iam isto, iam alio modo eadem proponas,
facile perturbantur simpliciores animi, et fiet, ut pereat omnis
opera, quam in docendo ponis.

[8] Atque hoc viderunt sancti Patres, qui voluerunt Decalogi, Symboli
et Dominicae orationis unam eandemque certis verbis descriptam formam
in Ecclesia esse. Illorum diligentiam nos imitari convenit, et danda
opera est, ut simplicioribus et iunioribus sic illa proponamus, ut ne
una quidem syllaba immutetur, quotiescunque tandem Catechismum doceas,
et ut perpetuo sui similis sit tractatio.
[9] Quamcunque igitur tibi delegeris praedicandi Catechismi formam,
eam perpetuo retinebis, neque unquam ab ea discedes. Alia autem ratio
est, si in turba doctorum hominum Evangelium doceas, ibi enim
eruditionis tuae specimen edere potes, neque prohibeo, si apud illos
tractationem varies, et subinde alium atque alium vultum dicendo
fingas. Apud simpliciores autem perpetuo eadem certis verbis descripta
forma uteris.
[10] Et debet is primus esse labor, ut Decalogum, Symbolum, item
orationem Dominicam, de verbo ad verbum nude et simplicissime doceas,
ut eadem saepius audita, ipsi quoque auditores referre discant.

[11] Quod si qui adeo religionem contemnunt, ut discere haec nolint,
illi monendi sunt, quod Christum negent, et quod nihil minus sint,
quam Christiani. Atque illi neque admittendi sunt ad Sacramentum
altaris, neque ad Catechistarum officium, qui pueris baptizandis
adsunt, Et si Christianae libertatis iure uti velint, ubi eis est
commodum, non est illud eis concedendum, sed potius ad Papam atque
eos, quos vocant Officiales, et ad ipsum quoque Satanam sunt
ablegandi.
[12] Parentum autem et Patrumfamilias officium erit, negare talibus
hominibus victum, et pulchre quoque fecerint, si efferatis illis
hominibus indicent, eam Principis esse sententiam, ut in exilium
aliquo delegentur, et eiiciantur e patria.

[13] Quanquam enim sic sentiam, ad fidem neminem vel posse vel debere
cogi, hoc tamen omnino faciendum est, ut teneat vulgus, quid ius, quid
item contra ius illorum sit, cum quibus vivit, et suum quaeritat
victum. Hoc enim requiritur, ut quisque suae civitatis iura, quibus,
ceu privilegio quodam, uti volet, norit et observet, sive credat vere,
sive perditus aliquis sit nebulo.

[14] Secundum, Cum simpliciores illi iam Catechismi verba bene
annumerare didicerint, tradenda post quoque est eis explicatio, ut ea
etiam intelligant. Potes autem vel hac nostra forma, quam hic
praescriptam vides, vel alia quadam uti.
[15] Sicut autem, ut ante monui, Catechismus nudus iisdem semper
verbis vulgo proponendus est, ita in expositione Catechismi, cuperem
perpetuo eandem tractationem sequendam, ne quidem immutata unica
syllaba.
[16] Sumes autem ad eam rem satis temporis, neque enim necesse est
omnia simul proposuisse, sed sunt faciendi ordines, et in tractando
alterum alteri rite convenit subiicere. Ut si iam exacte tenuerint,
quidnam primum praeceptum postulet, tum ad secundum est pergendum. Ut
sic omnia doceantur certo ordine, alias enim fiet, ut nimia copia
obrutae et perturbatae mentes, nihil prorsus retineant.

[17] Tertio, Postquam hanc brevem Catechismi expositionem absolvisti,
tum illam longiorem tractationem ingredieris, ut plenius omnia
auditores intelligant. Ibi singula praecepta, singulas Symboli et
orationis Dominicae partes, suis illustrabis coloribus, varia
enumerabis opera, varios fructus et commoda, quae inde enascuntur,
Item pericula et damna quoque, in quae coniicimur, si minus ea
praestemus. Invenies autem ista passim piorum hominum scriptis copiose
explicata.
[18] Porro maxime urgebis illa praecepta, in quae potissimum
committere tui loci homines, vides. Et ut eius rei exempla subiiciam,
Septimum praeceptum potissimum urgebis apud mercatores, et apud illos
qui manuarias exercent operas. Commode quoque hoc praeceptum apud
agricolas, servos et servas urgetur, illi enim pessima fide cum
hominibus agunt et variis modis committuntur furta. Sic quartum
praeceptum apud imperitum vulgus, et minores natu potissimum urgere
convenit, ut sint quieti, bona fide omnia agant, pareant magistratibus
et parentibus, publicam pacem non perturbent. Sunt autem haec,
sacrarum literarum historiis, illustranda, ubi Deus, vel graves poenas
a transgressoribus huius praecepti exegit, vel illorum, qui servarint,
omnia coepta mirabiliter fortunavit.

[19] Hoc quoque inprimis eo loco ages, ut commoneas sui officii
Magistratum et Parentes, ut summa diligentia publica munera obeant, et
suos liberos ad literarum studia adhibeant. Sic autem commonendi sunt,
ut sentiant se debere illa ex divino mandato, quae si minus faciant,
gravissime a se esse peccatum. Quid enim illi faciunt aliud, quam ut
simul et divinam et humanam administrationem tollant, non aliter atque
infensissimi tum Dei tum hominum hostes?

[20] Atque hic ceu in tabula spectandum propones, quam gravia damna
rebus publicis dent illi, qui suos liberos non adhibent ad literas, ut
in Parochos, in ministros Verbi, item ad alia officia, quorum haec
vita non sine magna calamitate carere potest, aliquando deligi
possint. Hoc quoque addes, Deum gravissimas poenas pro illo peccato a
parentibus expetiturum. Et sane haud scio, an sit alius locus, qui
aeque merebatur tractari atque hic. Neque enim dici potest, quantum
hac in parte a Magistratibus et Parentibus nostro seculo peccetur. Non
autem dubium est, quin id a Satana fiat, eo consilio, ut in maximam
calamitatem Germaniam coniiciat.

[21] Postremo, Quoniam Papae tyrannis imminuta et labefactata iam est,
multos passim invenias, qui ad Sacramentum nunquam accedunt, sed
contemnunt plane, ceu rem inutilem et non necessariam. Illi quoque
impellendi et urgendi sunt, hac tamen ratione, Nolo ego quenquam neque
ad fidem, neque ad Sacramenta cogi, et male faciunt illi, qui leges,
certa tempora, aut certa loca, ad tales res, praescribunt.

[22] Sic tamen docere illi, qui in officio Verbi sunt, debent, ut sine
nostris legibus, ultro sua voluntate coacti auditores ad nos veniant,
et nos ministros Verbi cogant quasi ad porrigendum Sacramentum. Id
quod tum fiet, si sic doceas, Periculum esse, ne ii contemnant
Sacramentum, neque digni sint qui in Christianorum numero censeantur,
qui non in anno quater ut minimum, sacramentum sumant.  Quemadmodum
neque illi in Christianorum numero censendi sunt, qui Evangelio vel
non credunt, vel illud non audiunt. Neque enim Christus cum
institueret Sacramentum, dixit, Hoc obmittite vel contemnite, sed, Hoc
facite, quotiescunque biberitis, etc. Hoc certe vult, ut faciamus, non
vult, ut aut prorsus intermittamus aut contemnamus, Sic enim ait, Hoc
facite.

[23] Quod si quis Sacramentum contemnit, certum id est argumentum,
quod neque is peccatum, neque carnem, neque Satanam, neque mundum,
neque mortem, neque pericula, neque infernum habeat. Hoc est, quod
prorsus nihil horum credat, quanquam totus immersus sit peccatis, et
in Satanae regno gravissime teneatur captivus, Contra, non gratia, non
vita, non Paradiso, non coelo, non Christo, non Deo, neque ullo alio
bono, opus habeat. Nam si crederet, se peccatis obrutum, longissime a
gratia abesse, sine dubio hoc Sacramentum non contemneret, in quo
contra peccata remedium, et tanta omnium bonorum copia nobis
exhibetur. Neque etiam huic ullis legibus opus esset, quibus ad
Sacramentum sumendum cogeretur, ipse sua sponte accurreret, coactus
peccatorum mole, et te potius cogeret, ad porrigendum sibi
Sacramentum.

[24] Non igitur hic legibus agendum est, id quod Papa fecit, Hoc fac,
ut oratione, quantum potes, huius Sacramenti commoda et incommoda,
pericula et bona, item necessitatem cum summa utilitate coniunctam,
exaggeres, Tum fiet, ut ultro accurrant, et ipsi se cogant. Quod si
his nihil moveantur aliqui, sine eos suo vivere more, Hoc tantum eis
dices, quod in Satanae sint regno, qui nihil, neque sua necessitate,
neque Dei benignitate et gratia, quam eis in Sacramento exhibet,
moveantur.
[25] Qui vero hoc modo suos auditores non urgent, et legibus eos
potius volunt cogere, illi occasionem contemnendi Sacramenti illis
praebent. Cum enim ministri verbi adeo sint oscitantes, non est mirum,
si auditores quoque sint negligentiores.
[26] Hoc igitur probe considerent Parochi et Ministri verbi, longe iam
aliud suum esse officium, quam olim in Papatu fuerit. Iam enim est
ministerium salutis et gratiae, fit igitur quoque difficilius et
laboriosius, Et cum gravissima pericula et tentationes in ministerio
sint perferendae, tamen neque laborum praemium, neque gratias in mundo
meretur.
[27] Verum nihil nos illa mundi ingratitudo cum summa impietate
coniuncta, moveat. Christus ipse nobis satis ampla praemia proposuit,
si modo fideliter in eius vinea laboraverimus. Id autem ut commodius
possimus, faxit Pater omnis gratiae, Cui sit laus et gloria in secula,
per Christum Iesum Dominum nostrum, Amen.

DECEM PRAECEPTA 

quomodo paterfamilias ea suae familiae simplicissime tradere debeat.

I. Praeceptum. 

Non habebis Deos alienos.

Quae est huius praecepti sententia?

Debemus Deum supra omnia timere, diligere, et illi confidere.

II. Praeceptum. 

Non assumes Nomen Domini Dei tui in vanum: Non enim habebit insontem
Dominus eum, qui assumserit nomen eius in vanum.

Quae est huius praecepti sententia?

Responsio.

Debemus Deum timere et diligere, ne per nomen eius imprecemur,
iuremus, incantemus, mentiamur aut dolis fallamus, Sed in omni
necessitate illud invocemus, adoremus, et cum gratiarum actione
laudemus.

III. Praeceptum. 

Memento ut diem Sabbathi sanctifices.

Quae est huius praecepti sententia?

Responsio.

Debemus Deum timere et diligere, ne divinos sermones, et eius verbum
contemnamus, Sed ut sanctum reputemus, libenter audiamus et discamus.

IV. Praeceptum. 

Honora patrem et matrem, ut bene sit tibi,
et sis longaevus super terram.

Quae est huius praecepti sententia?

Responsio.

Debemus Deum timere et diligere, ne Parentes et Dominos nostros
contemnamus, neque ad iram commoveamus, Sed honore afficiamus, illis
serviamus, morem geramus, amore eos prosequamur et magnifaciamus.

V. Praeceptum. 

Non occides.

Quae est huius praecepti sententia?

Responsio.

Debemus Deum timere et diligere, ne vitae proximi nostri incommodemus,
aut aegre faciamus, Sed illum adiuvemus, et promoveamus in omnibus
vitae et corporis necessitatibus, et periculis.

VI. Praeceptum. 

Non moechaberis.

Quae est huius praecepti sententia?

Responsio.

Debemus Deum timere et diligere, ut caste et pudice vivamus, in verbis
ac operibus, et unusquisque suam coniugem amet ac honoret.

VII. Praeceptum. 

Non furtum facies.

Quae est huius praecepti sententia?

Responsio.

Debemus Deum timere et diligere, ne proximo pecuniam, aut bona
auferamus, neque falsis mercibus aut impostura ad nos pertrahamus, Sed
demus operam, ut illius opes conserventur, et eius conditio melior
reddatur.

VIII. Praeceptum. 

Non loqueris contra proximum tuum falsum testimonium.

Quae est huius praecepti sententia?

Responsio.

Debemus Deum timere et diligere, ne proximum falsis mendaciis
involvamus, prodamus, traducamus aut infamia aliqua afficiamus, Sed
illum excusemus, bene de eo sentiamus et loquamur, et omnia in meliorem
partem accipiamus et interpretemur.

IX. Praeceptum. 

Non concupisces domum proximi tui.

Quae est huius praecepti sententia?

Responsio.

Debemus Deum timere et diligere, ne haereditatem vel domum proximi,
dolo malo captemus, et sub specie iuris et recti, nostris facultatibus
adiungamus, Sed potius eum iuvemus, ut suas fortunas retineat
integras.

X. Praeceptum. 

Nec desiderabis uxorem eius, non servum, non ancillam, non bovem, non
asinum, nec omnia, quae illius sunt.

Quae est huius praecepti sententia?

Responsio.

Debemus Deum timere et diligere, ne proximo uxorem, servos, ancillas,
vel pecudes abalienemus, aut abstrahamus, Sed illos adhortemur, et
urgeamus, ut maneant, et suum officium diligenter faciant.

Quid autem summatim dicit Deus de his praeceptis omnibus?

Responsio.

Sic dicit Exodi 20.

Ego Dominus Deus tuus, sum fortis zelotes, visitans iniquitatem patrum
in filios, in tertiam et quartam generationem, eorum, qui oderunt me:
et faciens misericordiam in millia, his, qui diligunt me, et
custodiunt praecepta mea.

Quae est horum verborum sententia?

Responsio.

Deus minatur poenam omnibus, qui ista praecepta transgrediuntur et
violant. Debemus itaque expavescere, et timere iram Dei, et nihil
contra huiusmodi praecepta facere: Rursus promittit etiam suam
gratiam, et omnia bona omnibus, qui mandata illa observant. Merito
igitur debemus Deum diligere, et illi confidere, et iuxta mandata eius
omnem nostram vitam sedulo et diligenter instituere.

SYMBOLUM APOSTOLICUM 

quomodo paterfamilias id suae familiae simplicissime tradere debeat.

Primus Articulus 

De Creatione.

Credo in Deum Patrem omnipotentem, Creatorem coeli et terrae.

Quae est huius articuli sententia?

Responsio.

Credo, quod Deus creaverit me, una cum omnibus creaturis: Quod corpus
et animam, oculos, aures, et omnia membra, rationem et omnes sensus
mihi dederit, et adhuc sustentet: Ad haec, quod vestes et calceos,
cibum ac potum, domum, uxorem, liberos, agros, iumenta, et omnia bona,
cum omnibus vitae necessariis, copiose et quotidie largiatur: Me
contra omnia pericula protegat, et ab omnibus malis liberet et
custodiat: Et haec omnia ex mera sua paterna ac divina bonitate et
misericordia, sine ullis meis meritis, aut ulla dignitate: pro quibus
omnibus, illi gratias agere, pleno ore laudem tribuere, inservire,
obsequi, merito debeo. Hoc certissime verum est.

Secundus Articulus 

De Redemtione.

Et in Iesum Christum, Filium eius unicum, Dominum nostrum. Qui
conceptus est de Spiritu sancto, natus ex Maria virgine. Passus sub
Pontio Pilato, crucifixus, mortuus et sepultus. Descendit ad
inferna. Tertia die resurrexit a mortuis. Ascendit in coelos. Sedet ad
dexteram Dei Patris omnipotentis. Inde venturus est, iudicare vivos et
mortuos.

Quae est huius articuli sententia?

Responsio.

Credo quod Iesus Christus, verus Deus a Patre ante secula genitus,
idemque verus homo, natus ex Maria virgine, sit meus Dominus: qui me
perditum et damnatum hominem redemit, et ab omnibus peccatis, a morte,
a potestate Satanae liberavit: non quidem auro et argento, sed suo
sancto ac pretioso sanguine, suaque innocente passione ac morte, ut
ego essem totus ipsius, et in regno eius sub ipso viverem, ac ei
servirem, in perpetua iustitia, innocentia, et beatitudine, perinde ac
ipse a morte surrexit, vivit et regnat in aeternum. Hoc certissime
verum est.

Tertius Articulus 

De Sanctificatione.

Credo in Spiritum sanctum: Sanctam Ecclesiam Catholicam: Sanctorum
communionem: Remissionem peccatorum: Carnis resurrectionem, Et vitam
aeternam, Amen.

Quae est huius articuli sententia?

Responsio.

Credo me propriis rationis meae viribus, Iesu Christo Domino meo
fidere, aut ad eum accedere, et pervenire, nullo modo posse: Sed
Spiritus sanctus per Evangelium me vocavit, suis donis illuminavit, in
recta fide sanctificavit, et conservavit: Quemadmodum solet totam
Ecclesiam in terra vocare, congregare, illuminare, sanctificare, et in
Iesu Christo per veram ac unicam fidem conservare: In qua Ecclesia
mihi et omnibus Christianis, omnia peccata quotidie benigne remittit,
et nos omnes in extremo die a morte suscitabit, ac mihi et omnibus in
Christum credentibus vitam aeternam dabit. Hoc certissime verum est.

ORATIO DOMINICA 

quomodo paterfamilias eam suae familiae simplicissime tradere debeat.

Pater noster qui es in coelis. 

Quae est horum verborum sententia?

Responsio.

Deus amanter nos hac praefatiuncula invitat, ut vere credamus, eum
nostrum verum Patrem, nosque eius veros filios esse, ut eum
confidentius pleni fiducia invocemus: quemadmodum videmus, liberos
certa fiducia aliquid a parentibus suis petere.

I. Petitio. Sanctificetur nomen tuum. 

Quae est huius petitionis sententia?

Responsio.

Nomen Dei per se quidem sanctum est, Verum nos oramus hac petitione,
ut apud nos quoque sanctificetur.

Qua ratione fit istud?

Responsio.

Cum verbum Dei pure ac sincere docetur, et nos secundum illud, ut
filios Dei decet, pie vivimus, quod ut fiat, dona nobis, mi pater, qui
es in coelis. Qui vero aliter docet vel vivit, quam verbum Dei docet,
ille nomen Dei inter nos prophanat. Ne autem hoc accidat, tu prohibe
mi pater coelestis.

II. Petitio. Adveniat regnum tuum. 

Quae est huius petitionis sententia?

Responsio.

Regnum Dei venit etiam per se, sine nostra oratione, Sed petimus hac
precatione, ut ad nos quoque perveniat.

Qua ratione fit istud?

Responsio.

Cum Pater coelestis dat nobis suum sanctum Spiritum, qui efficit
gratia sua, ut sancto eius verbo credamus, ac pie vivamus, cum in hoc
tempore, tum postea in aeternum.

III. Petitio. Fiat voluntas tua, sicut in coelo, sic et in terra. 

Quae est huius petitionis sententia?

Responsio.

Bona ac misericors Dei voluntas, fit quoque sine nostra oratione, Sed
rogamus hac petitione, ut etiam apud nos fiat.

Qua ratione fit istud?

Responsio.

Cum Deus frangit ac impedit omne malum consilium, voluntatem, et
conatus, qui obstant, quo minus nomen Dei sanctificemus, regnumque
eius ad nos pervenire possit, ut est diaboli, mundi, et carnis nostrae
voluntas. Deinde, cum confortat et conservat nos firmiter in suo verbo
ac fide, usque ad finem vitae nostrae. Haec est misericors ac bona
ipsius voluntas.

IV. Petitio. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. 

Quae est huius petitionis sententia?

Responsio.

Deus dat quidem omnibus panem quotidianum, quamvis non petamus, etiam
malis hominibus. At nos precamur hac petitione, ut agnoscamus hoc
beneficium, atque ita panem nostrum quotidianum cum gratiarum actione
accipiamus.

Quid autem significat panis quotidianus?

Responsio.

Significat omne, quod ad vitae nostrae necessitatem ac sustentationem
pertinet, videlicet cibum, potum, vestes, calceos, domum, aream,
agros, pecudes, pecuniam, divitias, probam coniugem, probos liberos,
probos servos, probum ac fidum magistratum, bonum Reipublicae statum,
salubrem aërem, pacem, sanitatem, modestiam, honorem, bonos amicos,
fidos vicinos, et id genus alia.

V. Petitio. Et remitte nobis debita nostra, sicut et nos remittimus debitoribus nostris. 

Quae est huius petitionis sententia?

Responsio.

Petimus hac precatione, ne Pater coelestis velit respicere et
examinare peccata nostra, et propter ista nostram orationem repudiare:
Quandoquidem nullis rebus, quas petimus, digni sumus, nec quicquam
mereri possumus: Sed ut velit nobis sua gratia et bonitate donare
omnia: Quia quotidie multifariam peccamus, et nihil nisi poenas
meremur. Vicissim autem ex corde condonabimus, quidquid in nos
peccaverint alii, et pro maleficio libenter reddemus beneficium.

VI. Petitio. Et ne nos inducas in tentationem. 

Quae est huius petitionis sententia?

Responsio.

Deus quidem neminem tentat, Sed tamen petimus hac petitione, ut ipse
nos custodiat et conservet, ne Satanas, mundus et caro nostra, nobis
imponant, et nos a recta fide seducant, et in superstitionem,
diffidentiam, desperationem, atque alia gravia scelera et flagitia
coniiciant. Et ut maxime eiusmodi tentationibus solicitemur, ne
succumbamus, sed ut tandem vincamus ac triumphemus.

VII. Petitio. Sed libera nos a malo. 

Quae est huius petitionis sententia?

Responsio.

Oramus hac precatione tanquam in summa, ut Pater noster coelestis
liberet nos ab omnibus malis ac periculis, corporis et animae, bonorum
et honorum: Et ut tandem, cum hora mortis venerit, felicem vitae
exitum nobis largiatur, nosque pro sua gratuita bonitate, ex hac
miseriarum valle ad se in coelum recipiat.

Amen. 

Quae est huius voculae significatio?

Amen significat idem, quod, certe, ut scilicet, ego sim certus,
eiusmodi petitiones Patri nostro coelesti esse acceptas atque ab eo
exauditas. Quia ipse nobis mandavit, ut ad hunc modum oraremus,
promisitque se nos exauditurum esse. Amen, Amen, id est, vere, certe,
haec ita fient.

SACRAMENTUM BAPTISMI 

quomodo de eo paterfamilias suam familiam simplicissime docere debeat.

Primum. 

Quid est baptismus?

Responsio.

Baptismus non est simpliciter aqua, sed est aqua divino mandato
comprehensa, et verbo Dei obsignata.

Quod est illud verbum Dei?

Responsio.

Ubi Dominus noster Iesus Christus dicit, Matthaei ultimo: Euntes,
docete omnes gentes, baptissantes eos in nomine Patris, et Filii, et
Spiritus sancti.

Secundum. 

Quid praestat aut confert Baptismus?

Responsio.

Operatur remissionem peccatorum, liberat a morte, et a Diabolo, et
donat aeternam beatitudinem omnibus, et singulis, qui credunt hoc,
quod verba et promissiones divinae pollicentur.

Quae sunt illa verba et promissiones divinae?

Responsio.

Ubi Dominus noster Iesus Christus dicit, Marci ultimo:
Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit.
Qui vero non crediderit, condemnabitur.

Tertium. 

Qui potest aqua tam magnas res efficere?

Responsio.

Aqua certe tantas res non efficit, Sed verbum Dei, quod in et cum aqua
est, et fides, quae verbo Dei aquae addito credit. Quia aqua sine
verbo Dei est simpliciter aqua, et non est Baptismus. Sed addito Verbo
Dei est Baptismus, hoc est, salutaris aqua gratiae et vitae, et
lavacrum regenerationis in Spiritu sancto, sicut Paulus ait ad Tit. 3.
Secundum suam misericordiam nos salvos fecit, per lavacrum
regenerationis ac renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nos
opulenter, per Iesum Christum salvatorem nostrum, ut iustificati
illius gratia, haeredes efficeremur iuxta spem vitae aeternae, Fidelis
hic sermo est.

Quartum. 

Quid autem significat ista in aquam immersio?

Responsio.

Significat, quod vetus Adam, qui adhuc in nobis est, subinde per
quotidianam mortificationem ac poenitentiam in nobis submergi et
extingui debeat, una cum omnibus peccatis et malis concupiscentiis,
atque rursus quotidie emergere ac resurgere novus homo, qui in
iustitia et puritate coram Deo vivat in aeternum.

Ubi hoc scriptum est?

Responsio.

Sanctus Paulus ad Roman. 6. dicit: Sepulti igitur sumus una cum
Christo, per baptismum in mortem, ut quemadmodum excitatus est
Christus ex mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae
ambulemus.

DE CONFESSIONE 

quomodo simpliciores de ea erudiendi sint.

Quid est Confessio?

Responsio.

Confessio duo comprehendit, unum est peccata confiteri, alterum est
absolutionem sive remissionem a Confessionario sive praecone Evangelii
accipere, tanquam ab ipso Deo, et non dubitare, sed firmiter credere,
peccata per illam absolutionem coram Deo in coelo remissa esse.

Quae peccata sunt confitenda?

Responsio.

Coram Deo omnium peccatorum reos nos sistere debemus, etiam eorum,
quae nobis sunt abscondita, sicut in oratione Dominica facimus. Coram
ministro autem debemus tantum ea peccata confiteri, quae nobis cognita
sunt, et quae in corde sentimus.

Quaenam sunt ista?

Responsio.

Hic unusquisque examinet vitae suae statum secundum decalogum, an
pater, mater, filius, filia, dominus, hera, servus sis: an contumax,
infidelis, negligens fueris: an aliquem laeseris, dictis, factis: an
furtum commiseris, aut iniuria, ignavia et segnitie damnum alicui
intuleris.

Brevis Forma Confessionis pro Rudioribus. 

In hunc modum alloqui debes ministrum verbi:

Reverende et dilecte Domine, rogo te, ut confessionem meam audias, et
mihi propter Deum remissionem annunties.

Miser ego peccator confiteor coram Deo, me omnium peccatorum reum
esse, in primis confiteor coram te, me quidem servum, ancillam,
etc. esse, sed infideliter servire domino meo: non enim feci, non
facio, quae mihi iniungit, iritavi, et ad maledicendum commovi dominum
vel dominam meam, multa neglexi, et damno causam praebui, etc. in
verbis et factis petulantem me praebui, impatiens fui, obstrepui,
etc. ideo doleo, gratiam imploro, emendationem promitto.

Herus aut hera sic dicant:

In primis confiteor coram te, me non diligentem fuisse in fideli
educatione et institutione liberorum et familiae ad gloriam Dei:
blasphemavi, nomine Dei abusus sum, malum exemplum prava loquens et
faciens praebui, vicinos laesi, multis obtrectavi, pondera et mensuras
violavi, decepi proximum vendendo merces, etc. Et si quid aliud contra
praecepta Dei in cuiusque vocatione occurrit, etc.

Si vero quis non sentit se onerari talibus aut gravioribus peccatis,
is non sit sollicitus, nec quaerat aut fingat peccata, nec ex
Confessione carnificinam faciat, sed unum atque alterum peccatum sibi
notum recitet, ut: in primis confiteor, me abusum esse nomine divino,
verbis impudicis usum, hoc vel illud neglexisse, etc. Sic sane
quiescat animus.

Si vero plane nullius tibi conscius es, (quod propemodum impossibile
est) nullum etiam in specie recites, sed accipias remissionem facta
generali confessione, quam coram Deo ad ministrum pronuntias.

Respondeat autem minister: Deus tibi sit propitius, et confirmet fidem
tuam, Amen.

Interroget etiam confitentem: Num meam remissionem credis esse Dei
remissionem? Affirmanti et credenti porro dicat: Fiat tibi sicut
credis. Et ego ex mandato Domini nostri Iesu Christi, remitto tibi tua
peccata in nomine Patris, Filii, et Spiritus Sancti, Amen. Vade in
pace!

Qui vero conscientias habent afflictas, tentatas, moestas, eos
minister pluribus sententiis scripturae facientibus ad fidei
incrementum consolabitur.

Haec, quam commemoravimus, tantum est puerilis et communis forma
Confessionis pro simplicioribus et rudioribus.

SACRAMENTUM ALTARIS 

quomodo paterfamilias simplicissime suam familiam de eo docere debeat.

Quid est Sacramentum Altaris?

Responsio.

Sacramentum Altaris est verum corpus et verus sanguis Domini nostri
Iesu Christi, sub pane et vino, nobis Christianis ad manducandum ac
bibendum ab ipso Christo institutum.

Ubi hoc scriptum est?

Responsio.

Sic scribunt sancti Evangelistae, Matthaeus, Marcus, Lucas et sanctus
Paulus:

Dominus noster Iesus Christus, in ea nocte, qua traditus est, accepit
panem, et postquam gratias egisset, fregit et dedit discipulis suis,
dicens: Accipite, comedite, Hoc est corpus meum, quod pro vobis datur,
Hoc facite in mei commemorationem.

Similiter et postquam coenavit, accepit calicem et cum gratias
egisset, dedit illis, dicens: Bibite ex hoc omnes, Hic calix novum
Testamentum est in meo sanguine, qui pro vobis effunditur, in
remissionem peccatorum: Hoc facite quotiescunque biberitis, in mei
commemorationem.

Quid vero prodest sic comedisse et bibisse?

Responsio.

Id indicant nobis haec verba: Pro vobis datur et effunditur in
remissionem peccatorum, Nempe, quod nobis per verba illa in Sacramento
remissio peccatorum, vita, iustitia et salus donentur. Ubi enim
remissio peccatorum est, ibi est et vita et salus.

Qui potest corporalis illa manducatio tantas res efficere?

Responsio.

Manducare et bibere ista certe non efficiunt, sed illa verba, quae hic
ponuntur: Pro vobis datur et effunditur in remissionem peccatorum,
quae verba sunt una cum corporali manducatione caput et summa huius
Sacramenti. Et qui credit his verbis, ille habet quod dicunt, et sicut
sonant, Nempe, remissionem peccatorum.

Quis utitur hoc Sacramento digne?

Responsio.

Ieiunare et corpus suum praeparare, est quidem bona et externa
disciplina. At ille est vere dignus ac probe paratus, qui habet fidem
in haec verba: Pro vobis datur et effunditur in remissionem
peccatorum. Qui vero his verbis non credit, aut de illis dubitat, ille
est indignus ac imparatus. Quia hoc verbum, PRO VOBIS, postulat omnino
cor, quod Deo credat.

QUO PACTO PATRESFAMILIAS SUAM FAMILIAM Formas Benedictionis, unam mane, alteram vesperi dicendam, simplicissime docere debeant. 

Mane cum surgis e lecto, signabis te signo sanctae crucis, dicens:

In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, Amen.

Deinde innitens genibus, vel stans, dicas Symbolum et Orationem Dominicam.
His potes et hanc precatiunculam addere:

Gratias ago tibi mi Pater coelestis, per Iesum Christum Filium tuum
dilectum, quod me hac nocte ab omnibus incommodis ac periculis
conservatum custodieris. Et oro te, ut me hac die quoque conservare,
et a peccato et omnibus malis custodire velis, ut tibi omnia mea
facta, atque adeo tota vita bene placeant. Quia ego me, meumque corpus
et animam, ac omnia in manus tuas commendo, Tuus sanctus Angelus sit
mecum, ne diabolus quidquam in me possit, Amen.

Postea alacriter ad vocationis tuae operas accedendum est cantato
Psalmo, Decalogo, vel alio carmine, quo excitetur cor tuum.

Similiter vesperi, cum confers te cubitum, signabis te signo sanctae
crucis, dicens:

In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, Amen.

Deinde flexis genibus, vel stans, dicas Symbolum et Orationem Dominicam.
His potes et hanc precatiunculam addere:

Gratias ago tibi mi Pater coelestis, per Iesum Christum Filium tuum
dilectum, quod me hac die gratuita misericordia et bonitate tua
custodieris. Et oro te, ut mihi omnia peccata mea, quae perpetravi, et
quibus offendi te, remittere, et me hac nocte tua gratia benigne
conservare velis. Quia ego me, meumque corpus et animam, ac omnia in
manus tuas commendo. Tuus sanctus Angelus sit mecum, ne diabolus
quidquam in me possit, Amen.

Atque ita tandem placide et tranquille dormiendum est.

QUO PACTO PATRESFAMILIAS suam familiam Benedictionem Mensae, et gratiarum actionem simplicissime docere debeant.

Benedictio Mensae. 

Pueri una cum familia debent complicatis manibus, modestiam prae se
ferentes ad mensam accedere, et sic orare:

Oculi omnium in te sperant Domine, et tu das escam illorum in tempore
opportuno. Aperis tu manum tuam, et imples omne animal benedictione.

(Scholion. Benedictio hic significat largam distributionem Dei, qui
omnibus animantibus tantum cibi suppeditat, ut inde hilariter et
iucunde vivere possint. Hanc benedictionem et laetitiam, ac
acquiescentiam impediunt solicitudo prohibita, cura, avaritia,
tenacitas.)

Deinde addant Orationem Dominicam, cum oratione sequenti:

Domine Deus Pater coelestis, benedic nobis et his donis tuis, quae de
tua largitate sumimus, per Iesum Christum Dominum nostrum, Amen.

Gratiarum Actio. 

Sic quoque post cibum sumptum, ad eundem modum modeste complicatis
manibus ad mensam assistant, et dicant:

Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in aeternum misericordia
eius. Qui dat escam omni carni. Qui dat iumentis escam ipsorum, Et
pullis corvorum invocantibus eum, Non in fortitudine equi voluntatem
habebit, Neque in tibiis viri beneplacitum erit ei. Beneplacitum est
Domino super timentes eum, et in eis, qui sperant super misericordia
eius.

Deinde addant Orationem Dominicam, cum oratione sequenti:

Gratias agimus tibi Domine Deus Pater, per Iesum Christum Dominum
nostrum, pro universis beneficiis tuis, Qui vivis et regnas in secula
seculorum, Amen.

TABULA OECONOMICA 

in qua proponuntur elegantes quaedam ex sacra scriptura sententiae,
pro omnibus sanctis ordinibus ac statibus, per quas illi tanquam
propria quadam lectione sui officii et muneris admonentur.

Episcopis, Parochis et Concionatoribus. 

Oportet Episcopum irreprehensibilem esse, unius uxoris maritum,
vigilantem, sobrium, modestum, hospitalem, aptum ad docendum, non
vinolentum, non percussorem, non turpis lucri cupidum, sed aequum,
alienum a pugnis, alienum ab avaritia, qui suae domui bene praesit,
qui liberos habeat in subiectione, cum omni reverentia, non novitium,
tenacem fidelis sermonis, qui secundum doctrinam est, ut potens sit
exhortari doctrina sana, et eos qui contradicunt arguere, etc. 1. ad
Timoth. 3. et ad Titum primo.

Quid Debeant Auditores Episcopis Suis. 

Dominus ordinavit his, qui Evangelium annuntiant, de Evangelio vivere,
1. Corinth. 9. Communicet Doctori in omnibus bonis, is, qui docetur
verbo, Galat. 6. Qui bene praesunt presbyteri, duplici honore digni
habeantur, maxime qui laborant in Verbo et doctrina. Dicit enim
scriptura: Non obligabis os bovi trituranti. Et: dignus est operarius
mercede sua. Obedite praepositis vestris, et cedite eis. Ipsi enim
vigilant, quasi rationem pro animamabus vestris reddituri, ut cum
gaudio hoc faciant, et non gementes, hoc enim non expedit vobis.

De Magistratibus. 

Omnis anima potestatibus supereminentibus subdita sit. Non enim est
potestas, nisi a Deo. Quae vero sunt potestates, a Deo ordinatae
sunt. Itaque quisquis resistit potestati, Dei ordinationi
resistit. Qui autem restiterint, sibi ipsis iudicium accipient. Non
enim frustra gladium gestat, Nam Dei minister est, Ultor ad iram ei,
qui quod malum est, fecerit, Rom. 13.

Quid Subditi Magistratibus Debeant. 

Reddite quae sunt Caesaris, Caesari, Matth. 22. Omnis anima
potestatibus sublimioribus subdita sit, etc. Ideoque necessitate
subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter
conscientiam. Ideo enim et tributa praestatis. Ministri enim Dei sunt,
in hoc ipsum servientes. Reddite ergo omnibus debita, cui tributum,
tributum: cui vectigal, vectigal: cui timorem, timorem: cui honorem,
honorem, Rom. 13. Adhortor primum omnium fieri obsecrationes,
orationes, interpellationes, gratiarum actiones, pro omnibus
hominibus, pro regibus, et omnibus qui in sublimitate constituti sunt,
ut quietam et tranquillam vitam agamus, cum omni pietate et gravitate,
1. Timoth. 2. Admone illos, Principibus et potestatibus subditos esse,
etc. Tit. 3. Subditi estote omni humanae creaturae, propter Dominum,
sive Regi, tanquam praecellenti, sive ducibus tanquam ab eo missis,
etc. 1. Pet. 2.

Maritis. 

Viri cohabitent cum uxoribus secundum scientiam, veluti infirmiori
vasi muliebri, impertientes honorem, tanquam etiam cohaeredibus
gratiae vitae, ne interrumpantur preces vestrae, 1. Pet. 3. Viri
diligite uxores, et ne sitis amarulenti adversus illas, Coloss. 3.

Uxoribus. 

Similiter uxores, subditae sitis vestris viris tanquam Domino,
quemadmodum Sara obedivit Abrahae, Dominum illum appellans, cuius
factae estis filiae, dum benefacitis, et non terremini ullo pavore, 1.
Pet. 3. Ephes. 5.

Parentibus. 

Parentes ne provocetis ad iram liberos vestros, Sed educetis eos per
eruditionem et correptionem Domini, Ephes. 6.

Liberis. 

Filii, obedite parentibus vestris in Domino, nam id est iustum: Honora
patrem tuum et matrem tuam, Quod est praeceptum primum in promissione,
Ut bene tibi sit, et sis longaevus in terra, Ephes. 6.

Servis, Ancillis, Mercenariis, et Caeteris ad Laborem Conductis. 

Servi, obedite iis, qui Domini sunt secundum carnem, cum timore ac
tremore, cum simplicitate cordis vestri, tanquam Christo, Non ad
oculum servientes, veluti hominibus placere studentes, sed tanquam
servi Christi, facientes, quae vult Deus, ex animo, cum benevolentia,
servientes Domino, et non hominibus, illud scientes, quod unusquisque,
quod fecerit bonum, hoc reportaturus sit a Deo, sive servus fuerit,
sive liber, Ephes. 6. et Colos. 3.

Patribusfamilias et Matribusfamilias. 

Et vos, Domini, eadem facite erga illos, remittentes minas: scientes,
quod et vester ipsorum Dominus sit in coelis, nec personae respectus
sit apud illum. Eph. 7. Colos. 4.

Communi Iuventuti. 

Similiter iuniores subditi estote senioribus. Sic, ut omnes alius alii
vicissim subiiciamini. Humilitatem animi vobis infixam habete.
Propterea quia Deus superbis resistit, Humilibus autem dat
gratiam. Humiliamini igitur sub potenti manu Dei, ut vos exaltet
tempore opportuno, 1. Petri 5.

Viduis. 

Quae vere vidua est ac desolata, speret in Deo, et perseveret in
obsecrationibus ac precationibus noctu dieque. Quae vero in delitiis
vivit, ea vivens mortua est, 1. Tim. 5.

Omnibus in Commune. 

Dilige proximum tuum, sicut teipsum. In hoc sermone omnia praecepta
summatim comprehenduntur, Rom. 13. Et ante omnia fiant deprecationes,
obsecrationes, interpellationes, gratiarum actiones, pro omnibus
hominibus, etc. 1. Timoth. 2.

Cuique sit inprimis magnae sua lectio curae,
Ut domus officiis stet decorata suis.

Ein jeder lern sein Lection,
So wird es wol im Hause ston.

Πᾶς ἰδίην ἀνάγνωσιν ἑῇς πραπίδεσσιν ἀθρήσας,
Οἰκον ἔχει πυκινῶν εὐπορέοντα καλῶν.