Commentarii de bello Gallico/Liber VI


1 
Multis de causis Caesar maiorem Galliae motum exspectans per Marcum
Silanum, Gaium Antistium Reginum, Titum Sextium legatos delectum habere
instituit; simul ab Gnaeo Pompeio proconsule petit, quoniam ipse ad urbem
cum imperio rei publicae causa remaneret, quos ex Cisalpina Gallia consulis
sacramento rogavisset, ad signa convenire et ad se proficisci iuberet,
magni interesse etiam in reliquum tempus ad opinionem Galliae existimans
tantas videri Italiae facultates ut, si quid esset in bello detrimenti
acceptum, non modo id brevi tempore sarciri, sed etiam maioribus augeri
copiis posset. Quod cum Pompeius et rei publicae et amicitiae tribuisset,
celeriter confecto per suos dilectu tribus ante exactam hiemem et
constitutis et adductis legionibus duplicatoque earum cohortium numero,
quas cum Quinto Titurio amiserat, et celeritate et copiis docuit, quid
populi Romani disciplina atque opes possent.

2 
Interfecto Indutiomaro, ut docuimus, ad eius propinquos a Treveris
imperium defertur. Illi finitimos Germanos sollicitare et pecuniam
polliceri non desistunt. Cum ab proximis impetrare non possent, ulteriores
temptant. Inventis nonnullis civitatibus iureiurando inter se confirmant
obsidibusque de pecunia cavent: Ambiorigem sibi societate et foedere
adiungunt. Quibus rebus cognitis Caesar, cum undique bellum parari videret,
Nervios, Aduatucos ac Menapios adiunctis Cisrhenanis omnibus Germanis esse
in armis, Senones ad imperatum non venire et cum Carnutibus finitimisque
civitatibus consilia communicare, a Treveris Germanos crebris legationibus
sollicitari, maturius sibi de bello cogitandum putavit.

3 
Itaque nondum hieme confecta proximis quattuor coactis legionibus de
improviso in fines Nerviorum contendit et, priusquam illi aut convenire aut
profugere possent, magno pecoris atque hominum numero capto atque ea praeda
militibus concessa vastatisque agris in deditionem venire atque obsides
sibi dare coegit. Eo celeriter confecto negotio rursus in hiberna legiones
reduxit. Concilio Galliae primo vere, ut instituerat, indicto, cum reliqui
praeter Senones, Carnutes Treverosque venissent, initium belli ac
defectionis hoc esse arbitratus, ut omnia postponere videretur, concilium
Lutetiam Parisiorum transfert. Confines erant hi Senonibus civitatemque
patrum memoria coniunxerant, sed ab hoc consilio afuisse esistimabantur.
Hac re pro suggestu pronuntiata eodem die cum legionibus in Senones
proficiscitur magnisque itineribus eo pervenit.

4 
Cognito eius adventu Acco, qui princeps eius consili fuerat, iubet in
oppida multitudinem convenire. Conantibus, priusquam id effici posset,
adesse Romanos nuntiatur. Necessario sententia desistunt legatosque
deprecandi causa ad Caesarem mittunt: adeunt per Aeduos, quorum antiquitus
erat in fide civitas. Libenter Caesar petentibus Aeduis dat veniam
excusationemque accipit, quod aestivum tempus instantis belli, non
quaestionis esse arbitrabatur. Obsidibus imperatis centum hos Aeduis
custodiendos tradit. Eodem Carnutes legatos obsidesque mittunt usi
deprecatoribus Renis, quorum erant in clientela: eadem ferunt responsa.
Peragit concilium Caesar equitesque imperat civitatibus.

5 
Hac parte Galliae pacata totus et mente et animo in bellum Treverorum
et Ambiorigis insistit. Cavarinum cum equitatu Senonum secum proficisci
iubet, ne quis aut ex huius iracundia aut ex eo, quod meruerat, odio
civitatis motus exsistat. His rebus constitutis, quod pro explorato habebat
Ambiorigem proelio non esse concertaturum, reliqua eius consilia animo
circumspiciebat. Erant Menapii propinqui Eburonum finibus, perpetuis
paludibus silvisque muniti, qui uni ex Gallia de pace ad Caesarem legatos
numquam miserant. Cum his esse hospitium Ambiorigi sciebat; item per
Treveros venisse Germanis in amicitiam cognoverat. Haec prius illi
detrahenda auxilia existimabat quam ipsum bello lacesseret, ne desperata
salute aut se in Menapios abderet aut cum Transrhenanis congredi cogeretur.
Hoc inito consilio totius exercitus impedimenta ad Labienum in Treveros
mittit duasque legiones ad eum proficisci iubet; ipse cum legionibus
expeditis quinque in Menapios proficiscitur. Illi nulla coacta manu loci
praesidio freti in silvas paludesque confugiunt suaque eodem conferunt.

6 
Caesar partitis copiis cum Gaio Fabio legato et Marco Crasso quaestore
celeriterque effectis pontibus adit tripertito, aedificia vicosque
incendit, magno pecoris atque hominum numero potitur. Quibus rebus coacti
Menapii legatos ad eum pacis petendae causa mittunt. Ille obsidibus
acceptis hostium se habiturum numero confirmat, si aut Ambiorigem aut eius
legatos finibus suis recepissent. His confirmatis rebus Commium Atrebatem
cum equitatu custodis loco in Menapiis relinquit; ipse in Treveros
proficiscitur.

7 
Dum haec a Caesare geruntur, Treveri magnis coactis peditatus
equitatusque copiis Labienum cum una legione, quae in eorum finibus
hiemaverat, adoriri parabant, iamque ab eo non longius bidui via aberant,
cum duas venisse legiones missu Caesaris cognoscunt. Positis castris a
milibus passuum XV auxilia Germanorum esspectare constituunt. Labienus
hostium cognito consilio sperans temeritate eorum fore aliquam dimicandi
facultatem praesidio quinque cohortium impedimentis relicto cum viginti
quinque cohortibus magnoque equitatu contra hostem proficiscitur et mille
passuum intermisso spatio castra communit. Erat inter Labienum atque hostem
difficili transitu flumen ripisque praeruptis. Hoc neque ipse transire
habebat in animo neque hostes transituros existimabat. Augebatur
auxiliorum cotidie spes. Loquitur in concilio palam, quoniam Germani
appropinquare dicantur, sese suas exercitusque fortunas in dubium non
devocaturum et postero die prima luce castra moturum. Celeriter haec ad
hostes deferuntur, ut ex magno Gallorum equitum numero nonnullos Gallicis
rebus favere natura cogebat. Labienus noctu tribunis militum primisque
ordinibus convocatis, quid sui sit consili proponit et, quo facilius
hostibus timoris det suspicionem, maiore strepitu et tumultu, quam populi
Romani fert consuetudo castra moveri iubet. His rebus fugae similem
profectionem effecit. Haec quoque per exploratores ante lucem in tanta
propinquitate castrorum ad hostes deferuntur.

8 
Vix agmen novissimum extra munitiones processerat, cum Galli cohortati
inter se, ne speratam praedam ex manibus dimitterent--longum esse perterritis
Romanis Germanorum auxilium exspectare, neque suam pati dignitatem
ut tantis copiis tam exiguam manum praesertim fugientem atque impeditam
adoriri non audeant--flumen transire et iniquo loco committere proelium non
dubitant. Quae fore suspicatus Labienus, ut omnes citra flumen eliceret,
eadem usus simulatione itineris placide progrediebatur. Tum praemissis
paulum impedimentis atque in tumulo quodam collocatis "Habetis," inquit,
"milites, quam petistis facultatem: hostem impedito atque iniquo loco
tenetis: praestate eandem nobis ducibus virtutem, quam saepe numero
imperatori praestitistis, atque illum adesse et haec coram cernere
existimate." Simul signa ad hostem converti aciemque dirigi iubet, et
paucis turmis praesidio ad impedimenta dimissis reliquos equites ad latera
disponit. Celeriter nostri clamore sublato pila in hostes immittunt. Illi,
ubi praeter spem quos fugere credebant infestis signis ad se ire viderunt,
impetum modo ferre non potuerunt ac primo concursu in fugam coniecti
proximas silvas petierunt. Quos Labienus equitatu consectatus, magno numero
interfecto, compluribus captis, paucis post diebus civitatem recepit. Nam
Germani qui auxilio veniebant percepta Treverorum fuga sese domum
receperunt. Cum his propinqui Indutiomari, qui defectionis auctores
fuerant, comitati eos ex civitate excesserunt. Cingetorigi, quem ab initio
permansisse in officio demonstravimus, principatus atque imperium est
traditum.

9 
Caesar, postquam ex Menapiis in Treveros venit, duabus de causis Rhenum
transire constituit; quarum una erat, quod auxilia contra se Treveris
miserant, altera, ne ad eos Ambiorix receptum haberet. His constitutis
rebus paulum supra eum locum quo ante exercitum traduxerat facere pontem
instituit. Nota atque instituta ratione magno militum studio paucis diebus
opus efficitur. Firmo in Treveris ad pontem praesidio relicto, ne quis ab
his subito motus oreretur, reliquas copias equitatumque traducit. Vbii, qui
ante obsides dederant atque in deditionem venerant, purgandi sui causa ad
eum legatos mittunt, qui doceant neque auxilia ex sua civitate in Treveros
missa neque ab se fidem laesam: petunt atque orant ut sibi parcat, ne
communi odio Germanorum innocentes pro nocentibus poenas pendant; si
amplius obsidum vellet, dare pollicentur. Cognita Caesar causa reperit ab
Suebis auxilia missa esse; Vbiorum satisfactionem accipit, aditus viasque
in Suebos perquirit.

10 
Interim paucis post diebus fit ab Vbiis certior Suebos omnes in unum
locum copias cogere atque eis nationibus quae sub eorum sint imperio
denuntiare, ut auxilia peditatus equitatusque mittant. His cognitis rebus
rem frumentariam providet, castris idoneum locum deligit; Vbiis imperat ut
pecora deducant suaque omnia ex agris in oppida conferant, sperans barbaros
atque imperitos homines inopia cibariorum adductos ad iniquam pugnandi
condicionem posse deduci; mandat, ut crebros exploratores in Suebos mittant
quaeque apud eos gerantur cognoscant. Illi imperata faciunt et paucis
diebus intermissis referunt: Suebos omnes, posteaquam certiores nuntii de
exercitu Romanorum venerint, cum omnibus suis sociorumque copiis, quas
coegissent, penitus ad extremos fines se recepisse: silvam esse ibi
infinita magnitudine, quae appellatur Bacenis; hanc longe introrsus
pertinere et pro nativo muro obiectam Cheruscos ab Suebis Suebosque ab
Cheruscis iniuriis incursionibusque prohibere: ad eius initium silvae
Suebos adventum Romanorum exspectare constituisse.

11 
Quoniam ad hunc locum perventum est, non alienum esse videtur de
Galliae Germaniaeque moribus et quo differant hae nationes inter sese
proponere. In Gallia non solum in omnibus civitatibus atque in omnibus
pagis partibusque, sed paene etiam in singulis domibus factiones sunt,
earumque factionum principes sunt qui summam auctoritatem eorum iudicio
habere existimantur, quorum ad arbitrium iudiciumque summa omnium rerum
consiliorumque redeat. Idque eius rei causa antiquitus institutum videtur,
ne quis ex plebe contra potentiorem auxili egeret: suos enim quisque
opprimi et circumveniri non patitur, neque, aliter si faciat, ullam inter
suos habet auctoritatem. Haec eadem ratio est in summa totius Galliae:
namque omnes civitates in partes divisae sunt duas.

12 
Cum Caesar in Galliam venit, alterius factionis principes erant Aedui,
alterius Sequani. Hi cum per se minus valerent, quod summa auctoritas
antiquitus erat in Aeduis magnaeque eorum erant clientelae, Germanos atque
Ariovistum sibi adiunxerant eosque ad se magnis iacturis
pollicitationibusque perduxerant. Proeliis vero compluribus factis secundis
atque omni nobilitate Aeduorum interfecta tantum potentia antecesserant, ut
magnam partem clientium ab Aeduis ad se traducerent obsidesque ab eis
principum filios acciperent et publice iurare cogerent nihil se contra
Sequanos consili inituros et partem finitimi agri per vim occupatam
possiderent Galliaeque totius principatum obtinerent. Qua necessitate
adductus Diviciacus auxili petendi causa Romam ad senatum profectus infecta
re redierat. Adventu Caesaris facta commutatione rerum, obsidibus Aeduis
redditis, veteribus clientelis restitutis, novis per Caesarem comparatis,
quod hi, qui se ad eorum amicitiam adgregaverant, meliore condicione atque
aequiore imperio se uti videbant, reliquis rebus eorum gratia dignitateque
amplificata Sequani principatum dimiserant. In eorum locum Remi
successerant: quos quod adaequare apud Caesarem gratia intellegebatur, ei,
qui propter veteres inimicitias nullo modo cum Aeduis coniungi poterant, se
Remis in clientelam dicabant. Hos illi diligenter tuebantur: ita et novam
et repente collectam auctoritatem tenebant. Eo tum statu res erat, ut
longe principes haberentur Aedui, secundum locum dignitatis Remi
obtinerent.

13 
In omni Gallia eorum hominum, qui aliquo sunt numero atque honore,
genera sunt duo. Nam plebes paene servorum habetur loco, quae nihil audet
per se, nullo adhibetur consilio. Plerique, cum aut aere alieno aut
magnitudine tributorum aut iniuria potentiorum premuntur, sese in
servitutem dicant. Nobilibus in hos eadem omnia sunt iura, quae dominis in
servos. Sed de his duobus generibus alterum est druidum, alterum equitum.
Illi rebus divinis intersunt, sacrificia publica ac privata procurant,
religiones interpretantur: ad hos magnus adulescentium numerus disciplinae
causa concurrit, magnoque hi sunt apud eos honore. Nam fere de omnibus
controversiis publicis privatisque constituunt, et, si quod est admissum
facinus, si caedes facta, si de hereditate, de finibus controversia est,
idem decernunt, praemia poenasque constituunt; si qui aut privatus aut
populus eorum decreto non stetit, sacrificiis interdicunt. Haec poena apud
eos est gravissima. Quibus ita est interdictum, hi numero impiorum ac
sceleratorum habentur, his omnes decedunt, aditum sermonemque defugiunt, ne
quid ex contagione incommodi accipiant, neque his petentibus ius redditur
neque honos ullus communicatur. His autem omnibus druidibus praeest unus,
qui summam inter eos habet auctoritatem. Hoc mortuo aut si qui ex reliquis
excellit dignitate succedit, aut, si sunt plures pares, suffragio druidum,
nonnumquam etiam armis de principatu contendunt. Hi certo anni tempore in
finibus Carnutum, quae regio totius Galliae media habetur, considunt in
loco consecrato. Huc omnes undique, qui controversias habent, conveniunt
eorumque decretis iudiciisque parent. Disciplina in Britannia reperta atque
inde in Galliam translata esse existimatur, et nunc, qui diligentius eam
rem cognoscere volunt, plerumque illo discendi causa proficiscuntur.

14 
Druides a bello abesse consuerunt neque tributa una cum reliquis
pendunt; militiae vacationem omniumque rerum habent immunitatem. Tantis
excitati praemiis et sua sponte multi in disciplinam conveniunt et a
parentibus propinquisque mittuntur. Magnum ibi numerum versuum ediscere
dicuntur. Itaque annos nonnulli vicenos in disciplina permanent. Neque fas
esse existimant ea litteris mandare, cum in reliquis fere rebus, publicis
privatisque rationibus Graecis litteris utantur. Id mihi duabus de causis
instituisse videntur, quod neque in vulgum disciplinam efferri velint neque
eos, qui discunt, litteris confisos minus memoriae studere: quod fere
plerisque accidit, ut praesidio litterarum diligentiam in perdiscendo ac
memoriam remittant. In primis hoc volunt persuadere, non interire animas,
sed ab aliis post mortem transire ad alios, atque hoc maxime ad virtutem
excitari putant metu mortis neglecto. Multa praeterea de sideribus atque
eorum motu, de mundi ac terrarum magnitudine, de rerum natura, de deorum
immortalium vi ac potestate disputant et iuventuti tradunt.

15 
Alterum genus est equitum. Hi, cum est usus atque aliquod bellum
incidit (quod fere ante Caesaris adventum quotannis accidere solebat, uti
aut ipsi iniurias inferrent aut illatas propulsarent), omnes in bello
versantur, atque eorum ut quisque est genere copiisque amplissimus, ita
plurimos circum se ambactos clientesque habet. Hanc unam gratiam
potentiamque noverunt.

16 
Natio est omnis Gallorum admodum dedita religionibus, atque ob eam
causam, qui sunt adfecti gravioribus morbis quique in proeliis periculisque
versantur, aut pro victimis homines immolant aut se immolaturos vovent
administrisque ad ea sacrificia druidibus utuntur, quod, pro vita hominis
nisi hominis vita reddatur, non posse deorum immortalium numen placari
arbitrantur, publiceque eiusdem generis habent instituta sacrificia. Alii
immani magnitudine simulacra habent, quorum contexta viminibus membra vivis
hominibus complent; quibus succensis circumventi flamma exanimantur
homines. Supplicia eorum qui in furto aut in latrocinio aut aliqua noxia
sint comprehensi gratiora dis immortalibus esse arbitrantur; sed, cum eius
generis copia defecit, etiam ad innocentium supplicia descendunt.

17 
Deum maxime Mercurium colunt. Huius sunt plurima simulacra: hunc
omnium inventorem artium ferunt, hunc viarum atque itinerum ducem, hunc ad
quaestus pecuniae mercaturasque habere vim maximam arbitrantur. Post hunc
Apollinem et Martem et Iovem et Minervam. De his eandem fere, quam reliquae
gentes, habent opinionem: Apollinem morbos depellere, Minervam operum atque
artificiorum initia tradere, Iovem imperium caelestium tenere, Martem bella
regere. Huic, cum proelio dimicare constituerunt, ea quae bello ceperint
plerumque devovent: cum superaverunt, animalia capta immolant reliquasque
res in unum locum conferunt. Multis in civitatibus harum rerum exstructos
tumulos locis consecratis conspicari licet; neque saepe accidit, ut
neglecta quispiam religione aut capta apud se occultare aut posita tollere
auderet, gravissimumque ei rei supplicium cum cruciatu constitutum est.

18 
Galli se omnes ab Dite patre prognatos praedicant idque ab druidibus
proditum dicunt. Ob eam causam spatia omnis temporis non numero dierum sed
noctium finiunt; dies natales et mensum et annorum initia sic observant ut
noctem dies subsequatur. In reliquis vitae institutis hoc fere ab reliquis
differunt, quod suos liberos, nisi cum adoleverunt, ut munus militiae
sustinere possint, palam ad se adire non patiuntur filiumque puerili aetate
in publico in conspectu patris adsistere turpe ducunt.

19 
Viri, quantas pecunias ab uxoribus dotis nomine acceperunt, tantas ex
suis bonis aestimatione facta cum dotibus communicant. Huius omnis pecuniae
coniunctim ratio habetur fructusque servantur: uter eorum vita superarit,
ad eum pars utriusque cum fructibus superiorum temporum pervenit. Viri in
uxores, sicuti in liberos, vitae necisque habent potestatem; et cum
paterfamiliae illustriore loco natus decessit, eius propinqui conveniunt
et, de morte si res in suspicionem venit, de uxoribus in servilem modum
quaestionem habent et, si compertum est, igni atque omnibus tormentis
excruciatas interficiunt. Funera sunt pro cultu Gallorum magnifica et
sumptuosa; omniaque quae vivis cordi fuisse arbitrantur in ignem inferunt,
etiam animalia, ac paulo supra hanc memoriam servi et clientes, quos ab eis
dilectos esse constabat, iustis funeribus confectis una cremabantur.

20 
Quae civitates commodius suam rem publicam administrare existimantur,
habent legibus sanctum, si quis quid de re publica a finitimis rumore aut
fama acceperit, uti ad magistratum deferat neve cum quo alio communicet,
quod saepe homines temerarios atque imperitos falsis rumoribus terreri et
ad facinus impelli et de summis rebus consilium capere cognitum est.
Magistratus quae visa sunt occultant quaeque esse ex usu iudicaverunt
multitudini produnt. De re publica nisi per concilium loqui non conceditur.

21 
Germani multum ab hac consuetudine differunt. Nam neque druides
habent, qui rebus divinis praesint, neque sacrificiis student. Deorum
numero eos solos ducunt, quos cernunt et quorum aperte opibus iuvantur,
Solem et Vulcanum et Lunam, reliquos ne fama quidem acceperunt. Vita omnis
in venationibus atque in studiis rei militaris consistit: ab parvulis
labori ac duritiae student. Qui diutissime impuberes permanserunt, maximam
inter suos ferunt laudem: hoc ali staturam, ali vires nervosque confirmari
putant. Intra annum vero vicesimum feminae notitiam habuisse in turpissimis
habent rebus; cuius rei nulla est occultatio, quod et promiscue in
fluminibus perluuntur et pellibus aut parvis renonum tegimentis utuntur
magna corporis parte nuda.

22 
Agriculturae non student, maiorque pars eorum victus in lacte, caseo,
carne consistit. Neque quisquam agri modum certum aut fines habet proprios;
sed magistratus ac principes in annos singulos gentibus cognationibusque
hominum, qui una coierunt, quantum et quo loco visum est agri attribuunt
atque anno post alio transire cogunt. Eius rei multas adferunt causas: ne
adsidua consuetudine capti studium belli gerendi agricultura commutent; ne
latos fines parare studeant, potentioresque humiliores possessionibus
expellant; ne accuratius ad frigora atque aestus vitandos aedificent; ne
qua oriatur pecuniae cupiditas, qua ex re factiones dissensionesque
nascuntur; ut animi aequitate plebem contineant, cum suas quisque opes cum
potentissimis aequari videat.

23 
Civitatibus maxima laus est quam latissime circum se vastatis finibus
solitudines habere. Hoc proprium virtutis existimant, expulsos agris
finitimos cedere, neque quemquam prope audere consistere; simul hoc se fore
tutiores arbitrantur repentinae incursionis timore sublato. Cum bellum
civitas aut illatum defendit aut infert, magistratus, qui ei bello
praesint, ut vitae necisque habeant potestatem, deliguntur. In pace nullus
est communis magistratus, sed principes regionum atque pagorum inter suos
ius dicunt controversiasque minuunt. Latrocinia nullam habent infamiam,
quae extra fines cuiusque civitatis fiunt, atque ea iuventutis exercendae
ac desidiae minuendae causa fieri praedicant. Atque ubi quis ex principibus
in concilio dixit se ducem fore, qui sequi velint, profiteantur, consurgunt
ei qui et causam et hominem probant suumque auxilium pollicentur atque ab
multitudine collaudantur: qui ex his secuti non sunt, in desertorum ac
proditorum numero ducuntur, omniumque his rerum postea fides derogatur.
Hospitem violare fas non putant; qui quacumque de causa ad eos venerunt, ab
iniuria prohibent, sanctos habent, hisque omnium domus patent victusque
communicatur.

24 
Ac fuit antea tempus, cum Germanos Galli virtute superarent, ultro
bella inferrent, propter hominum multitudinem agrique inopiam trans Rhenum
colonias mitterent. Itaque ea quae fertilissima Germaniae sunt loca circum
Hercyniam silvam, quam Eratostheni et quibusdam Graecis fama notam esse
video, quam illi Orcyniam appellant, Volcae Tectosages occupaverunt atque
ibi consederunt; quae gens ad hoc tempus his sedibus sese continet
summamque habet iustitiae et bellicae laudis opinionem. Nunc quod in eadem
inopia, egestate, patientiaque Germani permanent, eodem victu et cultu
corporis utuntur; Gallis autem provinciarum propinquitas et transmarinarum
rerum notitia multa ad copiam atque usum largitur, paulatim adsuefacti
superari multisque victi proeliis ne se quidem ipsi cum illis virtute
comparant.

25 
Huius Hercyniae silvae, quae supra demonstrata est, latitudo novem
dierum iter expedito patet: non enim aliter finiri potest, neque mensuras
itinerum noverunt. Oritur ab Helvetiorum et Nemetum et Rauracorum finibus
rectaque fluminis Danubi regione pertinet ad fines Dacorum et Anartium;
hinc se flectit sinistrorsus diversis ab flumine regionibus multarumque
gentium fines propter magnitudinem adtingit; neque quisquam est huius
Germaniae, qui se aut adisse ad initium eius silvae dicat, cum dierum iter
LX processerit, aut, quo ex loco oriatur, acceperit: multaque in ea genera
ferarum nasci constat, quae reliquis in locis visa non sint; ex quibus quae
maxime differant ab ceteris et memoriae prodenda videantur haec sunt.

26 
Est bos cervi figura, cuius a media fronte inter aures unum cornu
exsistit excelsius magisque directum his, quae nobis nota sunt, cornibus:
ab eius summo sicut palmae ramique late diffunduntur. Eadem est feminae
marisque natura, eadem forma magnitudoque cornuum.

27 
Sunt item, quae appellantur alces. Harum est consimilis capris figura
et varietas pellium, sed magnitudine paulo antecedunt mutilaeque sunt
cornibus et crura sine nodis articulisque habent neque quietis causa
procumbunt neque, si quo adflictae casu conciderunt, erigere sese aut
sublevare possunt. His sunt arbores pro cubilibus: ad eas se applicant
atque ita paulum modo reclinatae quietem capiunt. Quarum ex vestigiis cum
est animadversum a venatoribus, quo se recipere consuerint, omnes eo loco
aut ab radicibus subruunt aut accidunt arbores, tantum ut summa species
earum stantium relinquatur. Huc cum se consuetudine reclinaverunt, infirmas
arbores pondere adfligunt atque una ipsae concidunt.

28 
Tertium est genus eorum, qui uri appellantur. Hi sunt magnitudine
paulo infra elephantos, specie et colore et figura tauri. Magna vis eorum
est et magna velocitas, neque homini neque ferae quam conspexerunt parcunt.
Hos studiose foveis captos interficiunt. Hoc se labore durant adulescentes
atque hoc genere venationis exercent, et qui plurimos ex his interfecerunt,
relatis in publicum cornibus, quae sint testimonio, magnam ferunt laudem.
Sed adsuescere ad homines et mansuefieri ne parvuli quidem excepti possunt.
Amplitudo cornuum et figura et species multum a nostrorum boum cornibus
differt. Haec studiose conquisita ab labris argento circumcludunt atque in
amplissimis epulis pro poculis utuntur.

29 
Caesar, postquam per Vbios exploratores comperit Suebos sese in silvas
recepisse, inopiam frumenti veritus, quod, ut supra demonstravimus, minime
omnes Germani agriculturae student, constituit non progredi longius; sed,
ne omnino metum reditus sui barbaris tolleret atque ut eorum auxilia
tardaret, reducto exercitu partem ultimam pontis, quae ripas Vbiorum
contingebat, in longitudinem pedum ducentorum rescindit atque in extremo
ponte turrim tabulatorum quattuor constituit praesidiumque cohortium
duodecim pontis tuendi causa ponit magnisque eum locum munitionibus firmat.
Ei loco praesidioque Gaium Volcatium Tullum adulescentem praefecit. Ipse,
cum maturescere frumenta inciperent, ad bellum Ambiorigis profectus per
Arduennam silvam, quae est totius Galliae maxima atque ab ripis Rheni
finibusque Treverorum ad Nervios pertinet milibusque amplius quingentis in
longitudinem patet, Lucium Minucium Basilum cum omni equitatu praemittit,
si quid celeritate itineris atque opportunitate temporis proficere possit;
monet, ut ignes in castris fieri prohibeat, ne qua eius adventus procul
significatio fiat: sese confestim subsequi dicit.

30 
Basilus, ut imperatum est, facit. Celeriter contraque omnium opinionem
confecto itinere multos in agris inopinantes deprehendit: eorum indicio ad
ipsum Ambiorigem contendit, quo in loco cum paucis equitibus esse
dicebatur. Multum cum in omnibus rebus tum in re militari potest fortuna.
Nam magno accidit casu ut in ipsum incautum etiam atque imparatum
incideret, priusque eius adventus ab omnibus videretur, quam fama ac
nuntius adferretur: sic magnae fuit fortunae omni militari instrumento,
quod circum se habebat, erepto, raedis equisque comprehensis ipsum effugere
mortem. Sed hoc quoque factum est, quod aedificio circumdato silva, ut sunt
fere domicilia Gallorum, qui vitandi aestus causa plerumque silvarum atque
fluminum petunt propinquitates, comites familiaresque eius angusto in loco
paulisper equitum nostrorum vim sustinuerunt. His pugnantibus illum in
equum quidam ex suis intulit: fugientem silvae texerunt. Sic et ad
subeundum periculum et ad vitandum multum fortuna valuit.

31 
Ambiorix copias suas iudicione non conduxerit, quod proelio dimicandum
non existimarit, an tempore exclusus et repentino equitum adventu
prohibitus, cum reliquum exercitum subsequi crederet, dubium est. Sed certe
dimissis per agros nuntiis sibi quemque consulere iussit. Quorum pars in
Arduennam silvam, pars in continentes paludes profugit; qui proximi Oceano
fuerunt, his insulis sese occultaverunt, quas aestus efficere consuerunt:
multi ex suis finibus egressi se suaque omnia alienissimis crediderunt.
Catuvolcus, rex dimidiae partis Eburonum, qui una cum Ambiorige consilium
inierat, aetate iam confectus, cum laborem aut belli aut fugae ferre non
posset, omnibus precibus detestatus Ambiorigem, qui eius consilii auctor
fuisset, taxo, cuius magna in Gallia Germaniaque copia est, se exanimavit.

32 
Segni Condrusique, ex gente et numero Germanorum, qui sunt inter
Eburones Treverosque, legatos ad Caesarem miserunt oratum, ne se in hostium
numero duceret neve omnium Germanorum, qui essent citra Rhenum, unam esse
causam iudicaret: nihil se de bello cogitavisse, nulla Ambiorigi auxilia
misisse. Caesar explorata re quaestione captivorum, si qui ad eos Eburones
ex fuga convenissent, ad se ut reducerentur, imperavit; si ita fecissent,
fines eorum se violaturum negavit. Tum copiis in tres partes distributis
impedimenta omnium legionum Aduatucam contulit. Id castelli nomen est. Hoc
fere est in mediis Eburonum finibus, ubi Titurius atque Aurunculeius
hiemandi causa consederant. Hunc cum reliquis rebus locum probabat, tum
quod superioris anni munitiones integrae manebant, ut militum laborem
sublevaret. Praesidio impedimentis legionem quartamdecimam reliquit, unam
ex eis tribus, quas proxime conscriptas ex Italia traduxerat. Ei legioni
castrisque Quintum Tullium Ciceronem praeficit ducentosque equites
attribuit.

33 
Partito exercitu Titum Labienum cum legionibus tribus ad Oceanum
versus in eas partes quae Menapios attingunt proficisci iubet; Gaium
Trebonium cum pari legionum numero ad eam regionem quae ad Aduatucos
adiacet depopulandam mittit; ipse cum reliquis tribus ad flumen Scaldem,
quod influit in Mosam, extremasque Arduennae partis ire constituit, quo cum
paucis equitibus profectum Ambiorigem audiebat. Discedens post diem
septimum sese reversurum confirmat; quam ad diem ei legioni quae in
praesidio relinquebatur deberi frumentum sciebat. Labienum Treboniumque
hortatur, si rei publicae commodo facere possint, ad eum diem revertantur,
ut rursus communicato consilio exploratisque hostium rationibus aliud
initium belli capere possint.

34 
Erat, ut supra demonstravimus, manus certa nulla, non oppidum, non
praesidium, quod se armis defenderet, sed in omnes partes dispersa
multitudo. Vbi cuique aut valles abdita aut locus silvestris aut palus
impedita spem praesidi aut salutis aliquam offerebat, consederat. Haec loca
vicinitatibus erant nota, magnamque res diligentiam requirebat non in summa
exercitus tuenda (nullum enim poterat universis perterritis ac dispersis
periculum accidere), sed in singulis militibus conservandis; quae tamen ex
parte res ad salutem exercitus pertinebat. Nam et praedae cupiditas multos
longius evocabat, et silvae incertis occultisque itineribus confertos adire
prohibebant. Si negotium confici stirpemque hominum sceleratorum interfici
vellet, dimittendae plures manus diducendique erant milites; si continere
ad signa manipulos vellet, ut instituta ratio et consuetudo exercitus
Romani postulabat, locus ipse erat praesidio barbaris, neque ex occulto
insidiandi et dispersos circumveniendi singulis deerat audacia. Vt in
eiusmodi difficultatibus, quantum diligentia provideri poterat
providebatur, ut potius in nocendo aliquid praetermitteretur, etsi omnium
animi ad ulciscendum ardebant, quam cum aliquo militum detrimento
noceretur. Dimittit ad finitimas civitates nuntios Caesar: omnes ad se
vocat spe praedae ad diripiendos Eburones, ut potius in silvis Gallorum
vita quam legionarius miles periclitetur, simul ut magna multitudine
circumfusa pro tali facinore stirps ac nomen civitatis tollatur. Magnus
undique numerus celeriter convenit.

35 
Haec in omnibus Eburonum partibus gerebantur, diesque appetebat
septimus, quem ad diem Caesar ad impedimenta legionemque reverti
constituerat. Hic quantum in bello fortuna possit et quantos adferat casus
cognosci potuit. Dissipatis ac perterritis hostibus, ut demonstravimus,
manus erat nulla quae parvam modo causam timoris adferret. Trans Rhenum ad
Germanos pervenit fama, diripi Eburones atque ultro omnes ad praedam
evocari. Cogunt equitum duo milia Sugambri, qui sunt proximi Rheno, a
quibus receptos ex fuga Tencteros atque Vsipetes supra docuimus. Transeunt
Rhenum navibus ratibusque triginta milibus passuum infra eum locum, ubi
pons erat perfectus praesidiumque ab Caesare relictum: primos Eburonum
fines adeunt; multos ex fuga dispersos excipiunt, magno pecoris numero,
cuius sunt cupidissimi barbari, potiuntur. Invitati praeda longius
procedunt. Non hos palus in bello latrociniisque natos, non silvae
morantur. Quibus in locis sit Caesar ex captivis quaerunt; profectum
longius reperiunt omnemque exercitum discessisse cognoscunt. Atque unus ex
captivis "Quid vos," inquit, "hanc miseram ac tenuem sectamini praedam,
quibus licet iam esse fortunatissimos? Tribus horis Aduatucam venire
potestis: huc omnes suas fortunas exercitus Romanorum contulit: praesidi
tantum est, ut ne murus quidem cingi possit, neque quisquam egredi extra
munitiones audeat." Oblata spe Germani quam nacti erant praedam in occulto
relinquunt; ipsi Aduatucam contendunt usi eodem duce, cuius haec indicio
cognoverant.

36 
Cicero, qui omnes superiores dies praeceptis Caesaris cum summa
diligentia milites in castris continuisset ac ne calonem quidem quemquam
extra munitionem egredi passus esset, septimo die diffidens de numero
dierum Caesarem fidem servaturum, quod longius progressum audiebat, neque
ulla de reditu eius fama adferebatur, simul eorum permotus vocibus, qui
illius patientiam paene obsessionem appellabant, siquidem ex castris egredi
non liceret, nullum eiusmodi casum exspectans, quo novem oppositis
legionibus maximoque equitatu dispersis ac paene deletis hostibus in
milibus passuum tribus offendi posset, quinque cohortes frumentatum in
proximas segetes mittit, quas inter et castra unus omnino collis intererat.
Complures erant ex legionibus aegri relicti; ex quibus qui hoc spatio
dierum convaluerant, circiter CCC, sub vexillo una mittuntur; magna
praeterea multitudo calonum, magna vis iumentorum, quae in castris
subsederant, facta potestate sequitur.

37 
Hoc ipso tempore et casu Germani equites interveniunt protinusque
eodem illo, quo venerant, cursu ab decumana porta in castra irrumpere
conantur, nec prius sunt visi obiectis ab ea parte silvis, quam castris
appropinquarent, usque eo ut qui sub vallo tenderent mercatores recipiendi
sui facultatem non haberent. Inopinantes nostri re nova perturbantur, ac
vix primum impetum cohors in statione sustinet. Circumfunduntur ex reliquis
hostes partibus, si quem aditum reperire possent. Aegre portas nostri
tuentur, reliquos aditus locus ipse per se munitioque defendit. Totis
trepidatur castris, atque alius ex alio causam tumultus quaerit; neque quo
signa ferantur neque quam in partem quisque conveniat provident. Alius iam
castra capta pronuntiat, alius deleto exercitu atque imperatore victores
barbaros venisse contendit; plerique novas sibi ex loco religiones fingunt
Cottaeque et Tituri calamitatem, qui in eodem occiderint castello, ante
oculos ponunt. Tali timore omnibus perterritis confirmatur opinio barbaris,
ut ex captivo audierant, nullum esse intus praesidium. Perrumpere nituntur
seque ipsi adhortantur, ne tantam fortunam ex manibus dimittant.

38 
Erat aeger cum praesidio relictus Publius Sextius Baculus, qui primum
pilum ad Caesarem duxerat, cuius mentionem superioribus proeliis fecimus,
ac diem iam quintum cibo caruerat. Hic diffisus suae atque omnium saluti
inermis ex tabernaculo prodit: videt imminere hostes atque in summo esse
rem discrimine: capit arma a proximis atque in porta consistit.
Consequuntur hunc centuriones eius cohortis quae in statione erat:
paulisper una proelium sustinent. Relinquit animus Sextium gravibus
acceptis vulneribus: aegre per manus tractus servatur. Hoc spatio
interposito reliqui sese confirmant tantum, ut in munitionibus consistere
audeant speciemque defensorum praebeant.

39 
Interim confecta frumentatione milites nostri clamorem exaudiunt:
praecurrunt equites; quanto res sit in periculo cognoscunt. Hic vero nulla
munitio est quae perterritos recipiat: modo conscripti atque usus militaris
imperiti ad tribunum militum centurionesque ora convertunt; quid ab his
praecipiatur exspectant. Nemo est tam fortis quin rei novitate perturbetur.
Barbari signa procul conspicati oppugnatione desistunt: redisse primo
legiones credunt, quas longius discessisse ex captivis cognoverant; postea
despecta paucitate ex omnibus partibus impetum faciunt.

40 
Calones in proximum tumulum procurrunt. Hinc celeriter deiecti se in
signa manipulosque coniciunt: eo magis timidos perterrent milites. Alii
cuneo facto ut celeriter perrumpant censent, quoniam tam propinqua sint
castra, et si pars aliqua circumventa ceciderit, at reliquos servari posse
confidunt; alii, ut in iugo consistant atque eundem omnes ferant casum. Hoc
veteres non probant milites, quos sub vexillo una profectos docuimus.
Itaque inter se cohortati duce Gaio Trebonio, equite Romano, qui eis erat
praepositus, per medios hostes perrumpunt incolumesque ad unum omnes in
castra perveniunt. Hos subsecuti calones equitesque eodem impetu militum
virtute servantur. At ei qui in iugo constiterant, nullo etiam nunc usu rei
militaris percepto neque in eo quod probaverant consilio permanere, ut se
loco superiore defenderent, neque eam quam prodesse aliis vim
celeritatemque viderant imitari potuerunt, sed se in castra recipere conati
iniquum in locum demiserunt. Centuriones, quorum nonnulli ex inferioribus
ordinibus reliquarum legionum virtutis causa in superiores erant ordines
huius legionis traducti, ne ante partam rei militaris laudem amitterent,
fortissime pugnantes conciderunt. Militum pars horum virtute summotis
hostibus praeter spem incolumis in castra pervenit, pars a barbaris
circumventa periit.

41 
Germani desperata expugnatione castrorum, quod nostros iam constitisse
in munitionibus videbant, cum ea praeda quam in silvis deposuerant trans
Rhenum sese receperunt. Ac tantus fuit etiam post discessum hostium terror
ut ea nocte, cum Gaius Volusenus missus cum equitatu ad castra venisset,
fidem non faceret adesse cum incolumi Caesarem exercitu. Sic omnino animos
timor praeoccupaverat ut paene alienata mente deletis omnibus copiis
equitatum se ex fuga recepisse dicerent neque in columi exercitu Germanos
castra oppugnaturos fuisse contenderent. Quem timorem Caesaris adventus
sustulit.

42 
Reversus ille eventus belli non ignorans unum, quod cohortes ex
statione et praesidio essent emissae, questus ne minimo quidem casu locum
relinqui debuisse, multum fortunam in repentino hostium adventu potuisse
iudicavit, multo etiam amplius, quod paene ab ipso vallo portisque
castrorum barbaros avertisset. Quarum omnium rerum maxime admirandum
videbatur, quod Germani, qui eo consilio Rhenum transierant, ut Ambiorigis
fines depopularentur, ad castra Romanorum delati optatissimum Ambiorigi
beneficium obtulerunt.

43 
Caesar rursus ad vexandos hostes profectus magno coacto numero ex
finitimis civitatibus in omnes partes dimittit. Omnes vici atque omnia
aedificia quae quisque conspexerat incendebantur; praeda ex omnibus locis
agebatur; frumenta non solum tanta multitudine iumentorum atque hominum
consumebantur, sed etiam anni tempore atque imbribus procubuerant ut, si
qui etiam in praesentia se occultassent, tamen his deducto exercitu rerum
omnium inopia pereundum videretur. Ac saepe in eum locum ventum est tanto
in omnes partes diviso equitatu, ut modo visum ab se Ambiorigem in fuga
circumspicerent captivi nec plane etiam abisse ex conspectu contenderent,
ut spe consequendi illata atque infinito labore suscepto, qui se summam ab
Caesare gratiam inituros putarent, paene naturam studio vincerent,
semperque paulum ad summam felicitatem defuisse videretur, atque ille
latebris aut saltibus se eriperet et noctu occultatus alias regiones
partesque peteret non maiore equitum praesidio quam quattuor, quibus solis
vitam suam committere audebat.

44 
Tali modo vastatis regionibus exercitum Caesar duarum cohortium damno
Durocortorum Remorum reducit concilioque in eum locum Galliae indicto de
coniuratione Senonum et Carnutum quaestionem habere instituit et de Accone,
qui princeps eius consili fuerat, graviore sententia pronuntiata more
maiorum supplicium sumpsit. Nonnulli iudicium veriti profugerunt. Quibus
cum aqua atque igni interdixisset, duas legiones ad fines Treverorum, duas
in Lingonibus, sex reliquas in Senonum finibus Agedinci in hibernis
collocavit frumentoque exercitui proviso, ut iustituerat, in Italiam ad
conventus agendos profectus est.

en:Commentaries on the Gallic War/Book 6
fr:La Guerre des Gaules/Livre VI
nl:Commentarii de bello Gallico/Boek VI
pt:Comentários sobre a Guerra Gálica/VI