ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ವೀಣೆ
ವೀಣೆ
	ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ವಾದ್ಯತ್ರಯಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದು. ಉಳಿದೆರಡು ವಾಣ (ನೋಡಿ- ವಾಣ) ಮತ್ತು ವೇಣು (ನೋಡಿ- ವೇಣು). ಆದರೆ ಅಂದಿನ ವೀಣೆ ಆಧುನಿಕ ರೂಪವನ್ನೇ ಪಡೆದಿತ್ತು ಎನ್ನುವಂತಿಲ್ಲ.  ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1500ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಈ ಪದದ ಬಳಕೆ ಅಥವಾ ಆಕೃತಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಸಿಂಧೂನಾಗರಿಕತೆಯ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.ಸು. 3500-3000) ಅವಶೇಷಗಳಾಗಿ ದೊರೆತಿರುವ ಮೊಹರುಗಳ ಮೇಲೆ ವೀಣೆಯ ರೇಖಾಚಿತ್ರವಿದೆ. ವೇದಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.ಸು. 1500) ಯಜ್ಞಮಾಡುವಾಗ ಸಾಮಗನ ಪತ್ನಿ, ಔದುಂಬರಿ ಹೆಸರಿನ ವೀಣೆಯನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು ಎನ್ನುವ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಂತೀವಾದ್ಯಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜಾತಿವಾಚಕವಾಗಿ ವೀಣೆ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕ್ರಮೇಣ ಮೆಟ್ಟಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಂತೀವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ವೀಣಾ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ರೂಢಿ ಬಂದಿತು. ಯಜುಸ್ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ವೀಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವಪೂರ್ವಕ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ತೈತ್ತಿರೀಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಪಿಚ್ಛೋಲ, ಕರ್ಕರಿಕಾ, ಸ್ತಂಬಲ ಮುಂತಾದ ವೀಣೆಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನ ಭವನವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಪಂಚಿ ಎನ್ನುವ ವೀಣೆ ಕುರಿತ ಮಾಹಿತಿ ಉಂಟು. ಅಲ್ಲಿ ವಲ್ಲಕೀ ಎನ್ನುವ ವೀಣೆಯನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗಾಯನಕ್ಕೆ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವಾಗಿ ವೀಣೆಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದಿದೆ. ಯಜ್ಞಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಯನದೊಂದಿಗೆ ವೀಣೆಯನ್ನೂ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವೀಣೆಯನ್ನು ನೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಶತಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ತೈತ್ತಿರೀಯ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವೀಣೆಗೆ ಕೊಳಲನ್ನು ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಬೇಕೆಂಬ ಉಲ್ಲೇಖ ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿದೆ. 

	ವೀಣಾಧ್ವನಿ ವೈವಿಧ್ಯಗಳಿಗೆ ಕ್ವಣ, ನಿಕ್ವಣ ಮತ್ತು ನಿಕ್ವಾಣ ಎಂದು ಪಾಣಿನಿ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.ಸು. 350) ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಉಳಿದ ವಾದ್ಯಗಳ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಘೋಷ ಎನ್ನುವ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೌದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಚ್ಛಪಿ, ಮಹತೀ, ವಲ್ಲಕೀ, ನಕುಲಿ ಮುಂತಾದ ವೀಣೆಯ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ದೊರಕುತ್ತವೆ. ಜಾತಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೀಣಾವಾದಕರ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಇತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದೆ. ಬರಹೂತದಲ್ಲಿರುವ (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 2-1ನೆಯ ಶತಮಾನ) ಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ವೀಣಾ ವಾದಕರನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ವೀಣೆಯ ಆಕಾರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಈಜಿಷ್ಶಿಯನ್ ಲೈರ್ ವಾದ್ಯವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಅಜಂತ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ (2-8ನೆಯ ಶತಮಾನ) ವೀಣೆಯ ಹಲವಾರು ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ. ಭಾಸ (3ನೆಯ ಶತಮಾನ) ವೀಣೆಯನ್ನು ಉಗುರಿನಿಂದ ನುಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಕರಜಾಗ್ರ ಎನ್ನುವ ಪದದ ಮೂಲಕ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆತ ವೀಣೆಯನ್ನು ನುಡಿಸಲು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಭಂಗಿಯನ್ನೂ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರುತಿ ಸುಖನಿನದೇ ಕಥಂ ನಂ ದೇವ್ಯಾಃ ಸ್ತನಯುಗಲೇ ಜಘನಸ್ಥಲೇ ಚ ಸುಪ್ತಾ (ಸ್ವಪ್ನವಾಸವದತ್ತ 6-1). 

	ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಕಾಲದ (ಸು. 4ನೆಯ ಶತಮಾನ) ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಆತ ಹಾರ್ಪ್ ಮಾದರಿಯ ವೀಣೆಯನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿ ರುವ ಚಿತ್ರವಿದೆ. ಕಾಳಿದಾಸವಿರಚಿತ (4ನೆಯ ಶತಮಾನ) ಶ್ಯಾಮಲಾ ದಂಡಕದಲ್ಲಿ ದೇವಿ ಮಾಣಿಕ್ಯ ವೀಣೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಆದರೆ ಸಂಗೀತ ಗ್ರಂಥಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ 6ನೆಯ ಶತಮಾನದ ತನಕ ತಂತೀವಾದ್ಯಗಳಿಗೆ ಮೆಟ್ಟಲುಗಳು ಅಥವಾ ಸಾರಿಕೆಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸಂಗೀತ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನ್ನು ಮೊದಲನೆಯ ಬಾರಿಗೆ ರೂಪಿಸಿದಾತ ಬೃಹದ್ದೇಶೀ ಗ್ರಂಥ ಕರ್ತೃ ಮತಂಗ (5-7ನೆಯ ಶತಮಾನ) ಎನ್ನುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮತಂಗ ರೂಪಿಸಿದ ಈ ಕಿನ್ನರ ವೀಣೆ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬೀನ್ ವಾದ್ಯವಾಗಿಯೂ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತೀ ವೀಣೆಯಾಗಿಯೂ ಪರಿಷ್ಕøತಗೊಂಡಿತು. ಪುದುಕ್ಕೋಟೆಯ ವೀಣಾಧರ ದಕ್ಷಿಣಾಮೂರ್ತಿ  ವಿಗ್ರಹ (8ನೆಯ ಶತಮಾನ) ವೀಣೆ ನುಡಿಸುವ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಕೂಡ ಮೆಟ್ಟಲುಗಳಿಲ್ಲದ ವೀಣೆ. ವೀಣೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಉಲ್ಲೇಖ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ (ಸು. 300) ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸೂತ್ರಗಳು, ಆರಣ್ಯಕಗಳು, ಭಾಗವತ ಹಾಗೂ ಕುಮಾರ ಸಂಭವಗಳಲ್ಲಿ ವೀಣೆ ಕುರಿತು ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಕಾಸ ಗೊಂಡು ಇಂದು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ವೀಣೆಯನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಮೂಲವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ವಿಕಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿಭಿನ್ನ ತಂತೀವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಹಮತವಿದೆ. 

	ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ (1-2ನೆಯ ಶತಮಾನ) ಸಂಗೀತದ 22 ಶ್ರುತಿಗಳನ್ನು ಕರಾರುವಾಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲು ವೀಣೆಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂಗೀತ ಮಕರಂದ (ನಾರದ-9ನೆಯ ಶತಮಾನ), ಸಂಗೀತ ರತ್ನಾಕರ ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೀಣೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಸಂಗೀತ ಮಕರಂದದಲ್ಲಿ 19 ಬಗೆಯ ವೀಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಇದೆ. ಸಂಗೀತ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಗ್ರಂಥಗಳ ವಾದ್ಯಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವೀಣೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪಾಲ್ಕುರಿಕೆ ಸೋಮನಾಥನ (12ನೆಯ ಶತಮಾನ) ಪಂಡಿತಾರಾಧ್ಯ ಚರಿತೆ ಮತ್ತು ಬಸವಪುರಾಣ ಗಳು 16 ಬಗೆಯ ವೀಣೆಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿವೆ. 

	ವೀಣೆ ಇಂದಿನ ಸ್ವರೂಪ ಪಡೆದದ್ದು 17ನೆಯ ಶತಮಾನದ ತಂಜಾವೂ ರಿನ ದೊರೆ ರಘುನಾಥನಾಯಕನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ. ಗೋವಿಂದ ದೀಕ್ಷಿತರು ರಘುನಾಥ ಮೇಳ ವೀಣೆಯಲ್ಲಿ 24 ಮೆಟ್ಟಲುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು ಸರ್ವ ರಾಗ ಮೇಳ ವೀಣೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಾಪಕ ವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ರಾ. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣರ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಆಧುನಿಕ ವೀಣೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಮೊತ್ತ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದು ಸಂಗೀತ ಸಾರಾಮೃತ ಎಂಬ ಆಕರಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದರ ಪ್ರವರ್ತಕ ತುಳಜೇಂದ್ರ ಎನ್ನುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅವರು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಧುನಿಕ ವೀಣೆ 18ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ವೇಳೆಗೆ ರೂಢಿಗೆ ಬಂದಿರಬೇಕು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. 

	ಹಲವಾರು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಪರಿಷ್ಕøತಗೊಂಡು ರೂಪುಗೊಂಡಿರುವ ವೀಣೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಲಸಿನ ಮರದಿಂದ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಫೈಬರ್ ಗ್ಲಾಸ್ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದಲೂ ವೀಣೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕಳಚಿಟ್ಟು ಜೋಡಿಸ ಬಹುದಾದ ವೀಣೆಯನ್ನು ಕೂಡ ರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವೀಣೆಗೆ ಒಂದು ಕೊಡ ಅಥವಾ ನಾದಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಮರದಲ್ಲಿ ಕೊರೆದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಕೊಡದ ಮೇಲೆ ಮರದ ಮುಚ್ಚಿಗೆ ಉಂಟು. ಇವನ್ನು ಹಲಗೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೊಡಕ್ಕೆ ಉದ್ದ ದಂಡಿಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದೆ. ಆ ದಂಡಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಾಣಿ ವ್ಯಾಳಿಯ ಮುಖವನ್ನು ಕೆಳಮೊಗವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದೆ. ಜೇನುಮೇಣವನ್ನು ಬಳಸಿ ದಂಡಿಗೆ ಹಿತ್ತಾಳೆ ಅಥವಾ ಕಂಚಿನ 24 ಮೆಟ್ಟಲುಗಳನ್ನು ಕೂರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.  ನಾದಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಅಥವಾ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕೂರಿಸಿದೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಲಂಗರುಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ತಂತಿಗಳು ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಮೇಲೆ ಹಾದು ವ್ಯಾಳಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಬಿರಡೆಗಳಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಹಾಗೂ ಎರಡನೆಯ ತಂತಿಗಳನ್ನು ಉಕ್ಕಿನಿಂದ ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಷಡ್ಜ ಮತ್ತು ಪಂಚಮ ತಂತಿಗಳು. ಮೂರು ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕನೆಯ ತಂತಿಗಳು ಹಿತ್ತಾಳೆಯವು. ಅವು ಮಂದ್ರ ಷಡ್ಜ ಮತ್ತು ಮಂದ್ರ ಪಂಚಮದ ತಂತಿಗಳು. ಬ್ರಿಡ್ಜ್‍ನ ಮುಂದುವರಿದ ಭಾಗವಾಗಿ ಲೋಹದ ಪುಟ್ಟ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಮೂಲಕ ತಾಳದ ತಂತಿಗಳು ಹಾದು ಬರುತ್ತವೆ. ಇವನ್ನು ಬಲಗೈ ಕಿರುಬೆರಳಿನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬೇಕು. ವ್ಯಾಳಿಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸೋರೆಬುರುಡೆ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ಲೋಹದ ಹಿಡಿಕೆ ಮೂಲಕ ದಂಡಿಗೆ ಸೇರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಈಗ ಆ ಸಣ್ಣ ಬುರುಡೆಯನ್ನು ತಗಡಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಪೇಪರ್ ಮೆಷ್‍ನಿಂದ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.     								
	(ಎಸ್.ವಿ.)

   *

ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ