ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದ
ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದ- 
ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಚರಾಚರ ವಸ್ತುಗಳ ಮೊತ್ತವೇ ದೈವ ಅಥವಾ ದೈವವೇ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಗ್ರೀಕರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ದೇವರು ಅನಂತ, ಶಾಶ್ವತ ಸತ್ಯ ಎಂಬ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಥವಾ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಆಲೋಚನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ ಮಿತವಾದ, ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾದ ಪ್ರಪಂಚ ದೇವರಲ್ಲಿ ಬೆರೆತು ಹೋಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದ ನಿಷ್ಪ್ರಪಂಚವಾದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ದೇವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಯಾವ ಸ್ಥಾನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚ ಒಂದು ಐಕ್ಯತೆಯ ತತ್ತ್ವ ಎಂಬ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಆಲೋಚನೆ ಆರಂಭವಾದರೆ ಆಗ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ದೇವರು ಕರಗಿ ಹೋಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದ ಪ್ಯಾನ್ ಕಾಸ್ಮಿಸಮ್ ಆಗುತ್ತದೆ. ಎ.ಎಂ. ಫೇರ್‍ಬೇರ್ಸ್‍ನ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾನ್ ಕಾಸ್ಮಿಸಮ್‍ಗಳೆರಡೂ ಒಂದೇ ಆಲೋಚನೆಯ ಆದರ್ಶ ಹಾಗೂ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮುಖಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದಿಗಳು. ದೇವರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. 

ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ದೇವರು ಶಾಶ್ವತ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವರ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೂ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ. ಆದರೂ, ಅವನ ಸೃಷ್ಟಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಪರಿಣಾಮ. ದೇವರು ಸೃಷ್ಟಿಸಲೇಬೇಕು ಮತ್ತು ಇದೇ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಪಂಚ ದೇವರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಯ್ಕೆಗಳೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕಾರಣದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ನೈತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೂ ಆಲೋಚಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಅನಿವಾರ್ಯ, ದೇವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ದೇವರು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೈವೀಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಿಶ್ಚಿತ ಮತ್ತು ಅನಿವಾರ್ಯ - ಎಂದು ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದಿಗಳು ದೈವೀಕ್ರಿಯೆಗಳ, ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ಇವರ ಪ್ರಕಾರ ದೇವರು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿದ್ದು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಎಲ್ಲ ಸಂಗತಿಗಳ ನಿಶ್ಚಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳದಿರುವುದುಕ್ಕೆ ಅವನ ಅಪೂರ್ಣತೆಯೇ ಕಾರಣ : ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕಿನ ಆದರ್ಶ ದೇವರಿಗೆ ಶರಣಾಗತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ದೇವರಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ. 

ಪ್ರಪಂಚ ದೇವರ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದಾಗ ದಿನದಿನವೂ ಹೊಸತು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ದೇವರು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಎಂಬುದು ಸರಿಯೆ? ದೇವರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಲ್ಪನೆ ದೇವರಿಗೂ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೂ ಇರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಬ್ಬುಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆ? ದೈವೀಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೂ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕತೆಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆ? ದೈವೀಜ್ಞಾನ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಸಂಗತಿಗಳ ತಿಳವಳಿಕೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಎಂದಾಗ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ, ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಸಂಗತಿಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಏನು? ಮನುಷ್ಯ ದೇವರಿಗೆ ಶರಣಾಗತನಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ನೈತಿಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆದರ್ಶ ದೇವರ ಅಮೂರ್ತ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ? ದೇವರು ನಿಶ್ಚಿತ. ಶಾಶ್ವತ ಎಂದಾದರೆ ದೇವರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ತಾತ್ಕಾಲಿಕತೆ, ಬದಲಾವಣೆ, ಕಡುಕುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ವಿವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ? ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಶಯಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದ ಪರಿಣಾಮವೇ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದ. 
16ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಸೋಷಿನಸ್ 19ನೆಯ ಷಿಲ್ಲಿಂಗ್, ಫೆಷನರ್, ಫೀಲ್ಡರ್, 20ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮಾಂಟೆಗೊ, ಹೆನ್ರಿ ಬರ್ಗ್‍ಸನ್, ಇಕ್ಬಾಲ್ ಮೊದಲಾದವರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಕೆಲವು ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದಗಳ ಪ್ರಕಾರ ದೇವರು ಸೃಷ್ಟಿಸಲೇಬೇಕು : ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧ್ಯ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬಹುದು. ದೇವರಿಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸದೇ ಇರುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥವೂ ಇಲ್ಲ : ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ದೇವರು ಬಳಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮಾತ್ರವೇ ಇಂಥ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಬೆಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. 

ಇತರ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕುಶಲಕರ್ಮಿ ದೇವರು ಅನಂತಕಾಲದ ಸೋಮಾರಿತನವನ್ನು ಕೊಡವಿಕೊಂಡು ಎದ್ದು ಸ್ವರ್ಗ - ಭೂಮಿ - ನರಕಗಳೆಂಬ ಮೂರೂ ಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಈಗ ವಿಜ್ಞಾನ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಲಾರದು. ಹಾಗೆಯೇ ವಿಶ್ವದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಒಂದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಬೇಕಾದಷ್ಟು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆಧಾರಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ವಿಶ್ವದ ಮೂಲವನ್ನು ವಿಶ್ವದೇವರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಪರಿಣಾಮ ಎಂದಾಗಲಿ ಇದರು ದೇವರಿಂದ ಉದ್ಭೂತವಾದದ್ದು ಎಂದಾಗಲಿ ವಿವರಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.

ದೇವರು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತ ಮೊದಲನೆಯ ಗುಂಪಿನ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದಿಗಳು ದೇವರಲ್ಲದ ವಸ್ತುಗಳು ದೇವರ ಮೂಲಾಂಶಗಳಾಗಿದ್ದು ದೇವರ ಅತೀತತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಬಲ್ಲುವು. ಮನುಷ್ಯನ ದೇಹದ ಜೀವಕೋಶಗಳು ಅವನ ಮೂಲಾಂಶಗಳಾಗಿದ್ದು, ಮನುಷ್ಯ ಆ ಜೀವಕೋಶಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ಅತೀತವಾಗಿರುವಂತೆ ದೇವರು ದೇವರಲ್ಲದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ಅತೀತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ - ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ. 

ಎರಡನೆಯ ಗುಂಪಿನ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದಿಗಳು ದೇವರು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ನಡುವೆ ತೀವ್ರ ಸಂಬಂಧಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಭಾಗಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧದಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಪೂರ್ಣದ ಯಾವ ಭಾಗವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಾರದು : ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವ ಭಾಗವಾಗವೂ ಪೂರ್ಣದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರಲಾರದು : ಅದರಂತೆಯೇ ದೇವರು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಮೊತ್ತವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವುದೆಲ್ಲ ದೇವರಿಂದ ಭಿನ್ನವೂ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೂ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕತೆಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದಿಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ದೇಹದ ಜೀವಕೋಶಗಳು ಅವನ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ದೇವರ ಮೂಲಾಂಶಗಳಾಗಿರುವ ಸೃಷ್ಟಿ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಮನುಷ್ಯನ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಅವನ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ್ನವಲಂಬಿಸಿ ಅವನ ಆಲೋಚನೆಗಳಿದ್ದರೂ ಅವನ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುವಂತೆ ವಿಶ್ವ ದೇವರ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ ಆಲೋಚನೆಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟು ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕವಾದದ್ದು ಅಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. 

ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ, ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದಿಗಳು ಅವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೇವರ ಸಾಧ್ಯ ಸಾಧಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರತೀಕ : ದೇವರು ಅನಂತ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ಅನಂತ ಮುಖಗಳ ಅನಂತ ರೀತಿಯ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮಾತ್ರ ಶಾಶ್ವತ ಶಾಂತಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಶಾಶ್ವತ, ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ ದೇವರ ಮಿತವಾದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಎರಡನೆ ಗುಂಪಿನ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದಿಗಳು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಎಲ್ಲ ಬದಲಾವಣೆ, ವಿಕಾಸ, ಪ್ರಗತಿ, ಅಪಗತಿ, ಪಾಪ, ನೋವು, ಅಥವಾ ಕೆಡುಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಮಿತವಾದುದ್ದು ಮತ್ತು ಭಾಗಶಃ ಸತ್ಯ, ಅಷ್ಟೆ.. ಇವೆಲ್ಲ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಒಳಿತಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ದೇವರ ಒಳ್ಳೆಯತನವನ್ನು ನ್ಯಾಯಪರತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತವೆ.
ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ದೇವರು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾದ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕವಲ್ಲದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ; ದೇವರು ಸಹ ನೋವನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶ್ವವನ್ನು ದೇವರು ಒಳಗೊಂಡಿರಬಲ್ಲ-ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಬದಲಾಗುವ ದೇವರಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇರಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಥ ದೇವರು ತನ್ನ ಸೃಷ್ಟಿಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಒಬ್ಬ ಇತರರ ಕೆಟ್ಟ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥ ಅವನಿಗೆ ಕೆಟ್ಟ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ದೇವರ ಸೃಷ್ಟಿಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದೇವರ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಇವರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದ ಜನಜನಿತ ಧರ್ಮದ ಸಗುಣವಾದವನ್ನಾಗಲಿ ದೇವರ ವೈಯಕ್ತಿಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಲೋಜ್‍ನ ವಾದವನ್ನಾಗಲಿ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದÀರೆ ದೇವರ ಅನಂತತೆ, ಪರಮತಗಳಿಗೆ ಸಮರಸವಾಗಿ ದೇವರ ವೈಯುಕ್ರಿಕತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಇದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ನಾನು, ನೀನು ಮತ್ತು ದೇವರ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸದೆ, ಅವು ಭಾಗ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಇದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕಿನ ಉದ್ದೇಶ ನೀನು ಎಂಬುದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಧ ನಾನು ಎಂಬುದರ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗಿರದೆ ಭಾಗ ಪೂರ್ಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತನವನ್ನು ಸಮೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೊಸ ರೀತಿಯ ತನ್ನತನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ನೀತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳೆರಡೂ ಸಗುಣ ದೇವರೊಂದಿಗೆ ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಎಂಬ ದೇವತಾವಾದಿಗಳ ವಾದವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ದೇವರಿಗೆ ವಿಧೇಯನಾಗಿರುವುದು, ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು, ಪೂರ್ಣಕ್ಕೆ ಭಾಗ ವಿಧೇಯತೆ, ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಎರಡೂ ಒಂದೆ : ಕುಟುಂಬ, ಶಾಲೆ, ಸಂಘ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿ ತೋರಿಸುವ ವಿಧೇಯತೆ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಈ ಅಮೂರ್ತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೊಡನೆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಬಂಧ ವೈಯುಕ್ತಿಕತೆಯ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಂತೆಯೇ ದೇವರಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿ ತೋರಿಸುವ ವಿಧೇಯತೆ ಭಕ್ತಿ ಮುಕ್ತಿ ಕತೆಯ ಗುಣವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ರಾರೆ.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಆಲೋಚನೆ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ದೇವರುಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗುರುತಿಸದೇ ಇರಲಾರದು. 
ದೇವರಿಗೆ ವೈಯುಕ್ತಿಕತೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದ ಆಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಬದುಕಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಜಾರ್ಹ ಮತ್ತು ಸೇವಾರ್ಹ ವಸ್ತುವನ್ನಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದೇವರು ಅತ್ಯಂತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಪೂರ್ಣ ಅನಂತ ಆಲೋಚನೆ ಆಗಿದ್ದರೂ ಆಲೋಚಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾದುದರಿಂದ ದೇವರಿಗೆ ವೈಯುಕ್ತಿಕತೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಅಗತ್ಯ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಗುಣವಾದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ವೈಯಕ್ತಿಕತೆಯನ್ನು ಕತೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆಯೇ ದೇವರ ವೈಯುಕ್ತಿಕತೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. 

ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದ ಭಾವಿಸುವಂತೆ ಆತ್ಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಹಂಕಾರದಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಆದರ್ಶವೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದ ಭಾಗವನ್ನು ಪೂರ್ಣಕ್ಕೆ ಅಧೀನವಾಗಿರಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಕೊಡಬೇಕಾದಷ್ಟು ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸೋಲುತ್ತದೆ.

ಹಾಗೆಯೇ ಭಾಗ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಗಳ ನಡುವಿನ ಭೇದಾಭೇದ ಸಂಬಂಧ ಸರಿ-ತಪ್ಪುಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನೈತಿಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ನಡುವಿನ ಘರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಪ್ರಗತಿ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭರವಸೆ, ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪಾಪದ ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಭಾವನೆ, ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಸಂಬದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದಿಗೆ ಭ್ರಾಂತಿಯ ವಿಷಯವೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವನಿಗೆ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ವಿಮೋಚನೆಯ ಅಗತ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಪಾಲಿಗೆ ಕ್ರಿಸ್ತ ಹಾಗೂ ದೇವರ ಅವತಾರ ಪುರುಷರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಮಾಡಿ ಸೇವೆ ಕೇವಲ ಪುರಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ ದೈವೈಕ್ಯವಾದದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮಹತ್ತ್ವದ ಅಂಶಗಳೆಂದರೆ (1) ಇದು ಕಚ್ಚಾ ಸಗುಣವಾದವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ (2) ನಾವು ದೇವರಲ್ಲಿ ಜೀವರಿಗಾಗಿ ದೇವರಿಂದ ಬದುಕುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ.
(ಪಿ.ಎಚ್‍ಇ.)
ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ