ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ನಾಗೌರ್
ನಾಗೌರ್
	ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಕೇಂದ್ರ. ಹಿಂದೆ ಜೋಧ್‍ಪುರ್ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 17,718 ಚ.ಕಿ.ಮೀ. ಜನಸಂಖ್ಯೆ 12,62,157. ಆಡಳಿತ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಂಟು ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಉಪವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ನೈರುತ್ಯ ಭಾಗ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನ ನೆಲ. ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗ ಕಡಿದಾದ ಆರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟ ಸಾಲುಗಳ ಪ್ರದೇಶ. ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಏರಿಳಿತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮರಳು ದಿಣ್ಣೆಗಳಿವೆ. ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಪಶ್ಚಿಮ ಇಳಿಜಾರಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬರುವ ಕೆಲವು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಹೊಳೆಗಳು ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದು, ಲೂನಿ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಅಂತರ್ಮುಖ ಜಲಭಾಗಗಳಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಉಪ್ಪಿನ ಸರೋವರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ. ಅರಾವಳಿಯ ಪೂರ್ವದ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಸಾಂಭಾರ್ ಸರೋವರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ದಿದ್ವಾನ್, ಕುಚಮನ್ ಮತ್ತು ಸಾಂಭಾರ್ ಇವು ಇಲ್ಲಿನ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸರೋವರಗಳು.

	ಇಲ್ಲಿಯದು ಶುಷ್ಕ ವಾಯುಗುಣ. ಮಳೆ ತೀರ ಕಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಿತ. ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮರಳು ಧೂಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸುಂಟರಗಾಳಿ ಆಗಾಗ ಬೀಸುತ್ತದೆ.

	ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಣ್ಣು ಅಷ್ಟೇನು ಫಲವತ್ತಾಗಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಂಕರ್ ಸುಣ್ಣ ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುದಿಣ್ಣೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದ ಭೂಮಿ ಉಪ್ಪು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು.

	ಇದು ಶುಷ್ಕಪ್ರದೇಶವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾದ ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ಸಂಪತ್ತು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಾಲ ಎಂಬ ಹುಲ್ಲು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ದನಕರುಗಳ ಉತ್ತಮ ಮೇವು. ಇದನ್ನು ಇತರೆಡೆಗಳಿಗೆ ಸಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ. 

	ಬೇಸಾಯ ಮತ್ತು ಪಶುಸಂಗೋಪನೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು. ಕೃಷಿ ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಮಳೆಯನ್ನೆ ಆಧರಿಸಿದೆ. ಇದು ನಿರಂತರ ಅಭಾವ ಪೀಡಿತ ಪ್ರದೇಶ. ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ. ಸಜ್ಜೆ, ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆ ಕಾಳುಗಳು ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು. ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ದನಕರುಗಳನ್ನೂ, ಕುರಿಗಳನ್ನೂ ಸಾಕುವುದು ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮ. ನಾಗೌರ್ ತಳಿಯ ಎತ್ತುಗಳು ತುಂಬಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.

	ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಪ್ಸಂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಜಿಪ್ಸಂ ನಿಕ್ಷೇಪ ಸುಮಾರು 30,50,00,000 ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟು ಎಂದು ಅಂದಾಜು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಇದನ್ನು ಬಿಹಾರದ ಸಿಂದ್ರಿ ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರ ಕಾರ್ಖಾನೆಗೆ ರವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಮೃತಶಿಲೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜ ಸಂಪತ್ತು. ಮಕರಾನ ಇದಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಖನಿಜಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ನಾರು, ಬೆಂಟೋನೈಟ್, ಬಳಪದ ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಟಂಗ್‍ಸ್ಟನ್ ಮುಖ್ಯವಾದುವು.

	ನಾಗೌನ್, ಕುಚಮನ್ ಮತ್ತು ಮೆರ್ತ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಉಪಕರಣಗಳ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಇದೆ. ದಿದ್ವಾನ್ ಮತ್ತು ಸಾಂಭಾರ್ ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪಿನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದೆಗನಾ ಮತ್ತೊಂದು ಉಪ್ಪಿನ ಕೇಂದ್ರ.

	ಲದ್ನು (28,226), ದಿದ್ವಾನ್ (18,242), ನವಾ (7,824), ಪರ್‍ಬಸ್ತರ್ (5774), ಮೆರ್ತ್ (16,981), ಕುಚಮನ್ (18218), ಮಕರಾನ್ (23,243) - ಇವು ಜಿಲ್ಲೆಯ ದೊಡ್ಡ ಪಟ್ಟಣಗಳು. ಮೆರ್ತ್ ಪಟ್ಟಣ ಮೀರಾಬಾಯಿಯ ಹುಟ್ಟೂರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ದವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೀರಾ ಮಂದಿರವಿದೆ.

	ನಾಗೌರ್ ಪಟ್ಟಣ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮತ್ತು ತಾಲೂಕಿನ ಕೇಂದ್ರ. ಜನಸಂಖ್ಯೆ 36,448. ಇದು ಜೋಧ್‍ಪುರ್-ಬಿಕನೀರ್ ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿನ ನಿಲ್ದಾಣ. ಇದನ್ನು ನಾಗರ ರಜಪೂತರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಈ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಇದು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಚೌಹಾನ್, ಮಹಮದ್ ಘೋರಿ ಮತ್ತು ಜೋಧ್‍ಪುರದ ಅರಸರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಅಕ್ಬರ್‍ನಿಂದ ಬಿಕನೀರ್ ಅರಸರಿಗೆ ಇದು ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ಅನಂತರ ರತನ್ ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ ಶಾಹಜಹಾನ್‍ನಿಂದ ಬಳುವಳಿಯಾಗಿ ಬಂತು. ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಈ ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣದ ಕೋಟೆಗೋಡೆ ಸುಮಾರು 6.4 ಕಿ.ಮೀ. ಉದ್ದ ಮತ್ತು 5.2 ಮೀ ಎತ್ತರವಾದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಎರಡು ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳೂ 5 ಗೋಪುರಗಳ ಮಸೀದಿಯೂ ಉಲ್ಲೇಖಾರ್ಹ.

	ನಾಗೌರ್ ಪಟ್ಟಣ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಕೇಂದ್ರ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಇದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ ಕೂಡ. ಇಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಉಪಕರಣಗಳು ತಯಾರಾಗುತ್ತವೆ. ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರದ ಘಟಕವೂ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಂತ ಕೆತ್ತನೆಯ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪಟ್ಟಣದ ಸುತ್ತಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪಶುಪಾಲನೆಯ ಅನೇಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ದನಗಳ ಜಾತ್ರೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ್ದು. ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ 50,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜಾನುವಾರುಗಳು ಬಿಕರಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ನಾಗೌರಿ ತಳಿಯ ಎತ್ತುಗಳು ಭಾರತದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ರವಾನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
(ಕೆ.ಆರ್.)

ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ