Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa/Bab 20


BAB 20 TEMBUNG LINGGA

1. Panulise tembung lingga ora kena ngrangkep aksara, kayata:

ꦢꦲꦤ 
dahana

ꦱꦽꦔꦺꦔꦺ 
srengenge

ꦊꦫꦶ 
leri

ꦧꦽꦔꦺꦴꦱ꧀
brengos

Ora kena katulis:

ꦢꦃꦲꦤ ꦱꦽꦁꦔꦺꦔꦺ ꦊꦂꦫꦶ ꦧꦽꦁꦔꦺꦴꦱ꧀

Sing nyebal: ꦠꦤ꧀ꦚ (tannya)

Manawa katulis ꦠꦚ, pakecapane wanda ing ngarep (wandane wiwitan) mesthi
banjur kliru jejeg, sing benere kudu diwaca miring.

2. Endi sing kudu katulis nganggo pepet-layar, lan endi kang katulis nganggo keret?

a. Mung wanda wekasaning lingga kang katulis nganggo pepet – layar

ꦮꦢꦼꦂ 
wader

ꦧꦼꦤꦼꦫ꧀ 
bener

ꦱꦤ꧀ꦠꦼꦂ 
santer

ꦊꦩ꧀ꦥꦼꦂ 
lemper

ꦱꦼꦒꦼꦂ 
seger

b. Kang dudu wanda wekasaning lingga kang katulis ngango keret, ora kena
nganggo pepet layar

ꦥꦽꦭꦸ 
prelu

ꦒꦽꦩ 
grema

ꦏꦽꦠꦼꦒ꧀ 
kreteg

ꦠꦽꦧꦁ 
trebang

ꦥꦽꦏꦸꦠꦸꦠ꧀ 
prekutut

c. Wandane tembung manca kang dicethakake, senajan dudu wanda wekasaning
lingga, katulis nganggo pepet-layar, kayata:

ꦮ꦳ꦼꦂꦧꦤ꧀ asline: verband
ꦮ꦳ꦼꦂꦒꦢꦿꦶꦁ asline: vergadering
ꦒꦸꦥꦼꦂꦩꦺꦤ꧀ asline: Gouvernement

d. Purwane lingga kang katulis mung nganggo layarbae (ora nganggo pepet-layar,
ora nganggo keret), kayata:

ꦮꦂꦠ 
warta

ꦏꦂꦤ 
karna

ꦱꦂꦠ 
sarta

ꦮꦂꦤ 
warna

ꦢꦂꦩ
darma

3. Manawa nunggal tembung, pasangan ca, ja ora kena katulis ana ing sangisore
aksara na, kudu mnganggo ana sangisore aksara nya, kayata:

ꦭꦚ꧀ꦕꦶꦥ꧀ 
lancip

ꦩꦺꦚ꧀ꦕꦺꦁ 
menceng

ꦧꦚ꧀ꦗꦸꦂ 
banjur

ꦏꦚ꧀ꦕꦶꦁ
kancing

ꦏꦺꦚ꧀ꦕꦸꦂ 
kencur

ꦊꦚ꧀ꦕꦼꦁ 
lenceng

ꦱ꧀ꦭꦺꦴꦚ꧀ꦗꦺꦴꦂ 
slonjor

ꦒꦚ꧀ꦗꦶꦭ꧀
ganjil

Titikane nunggal tembung utawa ora, bisane katon Manawa katulis ing aksara Latin.

a. Nunggal tembung, yen katulis nganggo aksara Latin nunggal sagandhengan,
kayata:

ꦗꦚ꧀ꦗꦶ 
janji

ꦗꦶꦚ꧀ꦗꦶꦠ꧀ 
jinjit

ꦥꦚ꧀ꦕꦶ 
panci

ꦭꦺꦴꦚ꧀ꦗꦺꦴꦁ
lonjong

Manawa aksara sesigegeing wanda kang ngarep kudu dipangku uga kudu aksara nya dudu
aksara na

aꦚ꧀ꦗ꧀ꦭꦺꦴꦒ꧀ anjlog
oꦚ꧀ꦕ꧀ꦭꦁ onclang
ꦩꦺꦚ꧀ꦕ꧀ꦭꦩꦺꦚ꧀ꦕ꧀ꦭꦺ mencla-mencle
ꦏꦶꦚ꧀ꦕ꧀ꦭꦺꦴꦁꦏꦶꦚ꧀ꦕ꧀ꦭꦺꦴꦁ kinclong-kinclong

b. Ora nunggal tembung, yen katulis nganggo aksara Latin ora nunggal
sagandhengan, kayata:

ꦗꦔꦤ꧀ꦕꦶꦥꦶꦂ Jangan cipir
ꦥꦏꦤ꧀ꦗꦁꦏꦿꦶꦏ꧀ pakan jangkrik
ꦥꦔꦤꦤ꧀ꦕꦸꦕꦸꦂ Panganan cucur

4. Wanda kang mawa panjingan ꦭ꧈ kang mawa sandhangan cakra utawa kang mawa
sandhangan keret, ora kena kaulur didadekake rong wanda, kayata:

ꦧ꧀ꦊꦢꦸꦒ꧀ 
bledug

ꦏꦿꦸꦥꦸꦏ꧀ 
krupuk

ꦏꦽꦠꦼꦒ꧀
kreteg

ꦕꦿꦶꦮꦶꦱ꧀ 
criwis

ꦱ꧀ꦭꦺꦴꦤ꧀ꦗꦺꦴꦂ 
slonjor

ꦱꦽꦒꦼꦥ꧀
sregep

mung yen ana perlune, kayata tumrap ing tembang, dienggo ngganepi guru wilanganing
gatraning tembang, kena kaulur dadi:

ꦧꦊꦢꦸꦒ꧀ 
baledug

ꦏꦫꦸꦥꦸꦏ꧀ 
karupuk

ꦏꦉꦠꦼꦒ꧀
kareteg

ꦕꦫꦶꦮꦶꦱ꧀ 
cariwis

ꦱꦭꦺꦴꦤ꧀ꦗꦺꦴꦂ 
salonjor

ꦱꦉꦒꦼꦥ꧀
saregep

5. Wandane tembung kang mawa sandhangan pengkal, ora kena kaulur didadekake rong
wanda, sanajan tumrap ing tembang:

ꦱꦺꦢꦾ 
sedya

ꦭꦒꦾ 
lagya

ꦏꦢꦾ
kadya

ꦧꦒꦾ 
bagya

ꦱꦼꦠꦾ
setya

Ora kena kaulur mangkene:

ꦱꦼꦢꦶꦪ 
sediya

ꦭꦒꦶꦪ 
lagiya

ꦏꦢꦶꦪ 
kadiya

ꦧꦒꦶꦪ 
bagiya

ꦱꦼꦠꦶꦪ
setiya

6. Aksara Jawa ora kena nganti sungsun telu, mundhak ngebakebaki papan, mulane
pasangan kang dumunung ana ing sangisoe aksara, ora kena ditrapi panjingan ꧀ꦭ utawa
panjingan ꧀ꦮ (ꦮ gembung) Tuladhane:

ꦲꦩ꧀ꦧ꧀ꦊꦱ꧀ 
ambles

ꦗꦸꦩ꧀ꦧ꧀ꦊꦁ 
jumbleng

ꦒꦼꦩ꧀ꦧ꧀ꦭꦸꦏ꧀
gembluk

ꦩꦔꦤ꧀ꦏ꧀ꦮꦕꦶ 
mangan kwaci

ꦲꦤꦏ꧀ꦏ꧀ꦮꦭꦺꦴꦤ꧀
anak kwalon

Tumrap pasangan kang katulis jejer karo aksara kang dipasangi, ora ana pekewuhe ditrapi
panjingan la utawa panjingan wa (wa gembung ). Tuladhane, kayata:

ꦕꦸꦩ꧀ꦥ꧀ꦭꦸꦁ 
cumplung

ꦠꦸꦩ꧀ꦥ꧀ꦭꦏ꧀ 
tumplak

ꦏꦼꦩ꧀ꦥ꧀ꦭꦸꦁꦏꦼꦩ꧀ꦥ꧀ꦭꦸꦁ 
kemplung-kemplung

ꦚꦼꦩ꧀ꦥ꧀ꦭꦸꦏ꧀ 
nyempluk

ꦩꦤꦸꦏ꧀ 
manuk

ꦱ꧀ꦮꦫꦶ 
swari

ꦥꦼꦤ꧀ꦝꦺꦴꦏ꧀ 
pendhok

ꦱ꧀ꦮꦱ
swasa

Cathetan:
Tembung kang mawa wanda panjingan ꧀ꦮ (ꦮ gembung ), wanda iku kena diulur
didadekake rong wanda, kajaba tembung kang mung sawanda. Tuladhane, kayata:

ꦏ꧀ꦮꦕꦶ꧈ 
kwaci

ꦏ꧀ꦮꦭꦺꦴꦤ꧀ 
kwalon

ꦱ꧀ꦮꦂꦒ
swarga

kena diulur dadi:

ꦏꦸꦮꦕꦶ 
kuwaci

ꦏꦸꦮꦭꦺꦴꦤ꧀ 
kuwalon

ꦱꦸꦮꦂꦒ
suwarga

Nanging ꦢ꧀ꦮꦶ ora kena kaulur dadi: ꦢꦸꦮꦶ.

Apa tulisan ing ngisor iki bener?

ꦄꦩ꧀ꦧꦾꦃ
Ambyah

ꦲꦩ꧀ꦧꦾꦂ
ambyar

ꦲꦩ꧀ꦧꦾꦸꦂ 
ambyur

ꦒꦺꦴꦩ꧀ꦧꦾꦺꦴꦏ꧀꧈
gombyok

Bener. Tulisan ing dhuwur iku ora ana aksara kang sungsun telu, sabab pengkal iku dudu
aksara, nanging sandhangan, kalebu sandhangan wyanjana.

7. Tembung manca kang wandane wekasan menga lan legena aswara miring, wanda iku
kudu katulis mawa wignyan. Tuladhane:

ꦄꦥ꦳ꦿꦶꦏꦃ 
Afrika

ꦌꦫꦺꦴꦥꦃ 
Eropa

ꦄꦩꦺꦫꦶꦏꦃ
Amerika

Cathetan: Tembung “wathathitha” (tembung pangungun kata seru)) Manawa iku dianggep tembung
manca (saka basa apa ? ꦦ꧀ꦩ꧀) kudu katulis aksara Jawa: ꦮꦛꦃꦛꦶꦛꦃ꧉ Nanging yen iku tembung
Jawa (Tembung Jawa kang muncul anyar-anyaran), katulis tanpa wignyan, mangkene:
ꦮꦛꦛꦶꦛ꧉

8. Tembung lingga 3 wanda:

a. Yen kabeh wandane menga, wanda kapindho lan katelu legena, sanajan
pakecapane wanda kapisan mawa pepet, panulise tanpa pepet. Tuladhane:

ꦱꦒꦫ 
sagara

ꦢꦤꦮ 
danawa

ꦮꦠꦫ 
watara

ꦏꦠꦫ
katara

b. Yen wandane kapisan lan kapindho menga legena, wandane kapisan sigeg aksara
irung lan pakecapane mawa pepet, panulise wanda kapisan uga mawa pepet

ꦧꦼꦤ꧀ꦢꦫ 
bendara

ꦏꦼꦤ꧀ꦕꦤ 
kencana

ꦠꦼꦩ꧀ꦧꦒ 
tembaga

ꦧꦼꦁꦒꦭ
benggala

Sing nyebal: ꦥꦤ꧀ꦝꦮ꧉.
Katulis ꦥꦤ꧀ꦝꦮ꧈ sabab tembung iku ateges ꦥꦸꦠꦿꦤꦺꦦꦤ꧀ꦝꦸ꧉ Yen Katulis
ꦥꦼꦤ꧀ꦝꦮ banjur ateges ꦥꦸꦠꦿꦤꦺꦦꦼꦤ꧀ꦝꦸ mangka ora ana paraga
wayang kang jenenge ꦦꦼꦤ꧀ꦝꦸ꧉

c. Tembung lingga 3 wanda liya-liyane, panulise wandane kapisan mawa pepet
utawa ora miturut pakecapane . Tuladhane:

ꦱꦁꦱꦫ 
sangsara

ꦊꦤ꧀ꦠꦺꦫ 
lentera

ꦭꦩ꧀ꦥꦶꦠ 
lampita

ꦕꦼꦩ꧀ꦥꦸꦫꦶꦠ꧀
cempurit

d. Tembung manca 3 wanda kang wis rumasuk dadi tembung Jawa, panulise lan
pakecapane miturut kedaling swarane ilat Jawa .

ꦩꦱ꧀ꦏꦥꦺ Asline: maatschapij
ꦒꦫꦱꦶ Asline: garage
ꦧꦒꦱꦶ Asline: bagage

9. Tembung lingga 3 wanda sing kramane mung ganti swarane sawanda utawa rong wanda, panulise wandane kapisan ing tembunge krama padha karo wandane kapisan ing
tembunge ngoko.

ꦮꦠꦮꦶꦱ꧀ ꦮꦠꦫ
watawis watara

ꦠꦼꦩ꧀ꦧꦒꦶ ꦠꦼꦩ꧀ꦧꦒ
tembagi tembaga

ꦩꦤꦮꦶ ꦩꦤꦮ
manawi manawa

ꦱꦒꦤ꧀ꦠꦼꦤ꧀ ꦱꦒꦫ 
saganten sagara

10. Panulise tembung yogyaswara, tembunge sing ngarep karo sing buri mung beda
wandane wekasan. Tuladhane:

ꦧꦛꦫ ꦧꦛꦫꦶ
bathara-bathari

ꦫꦱꦼꦏ꧀ꦱ ꦫꦱꦼꦏ꧀ꦱꦶ
raseksa-raseksi

ꦲꦥ꧀ꦱꦫ ꦲꦥ꧀ꦱꦫꦶ
apsara-apsari

11. Wandane tembung kang kaprungu mawa aksara wa sanajan mung mandaswara,
aksara wa iku kudu ditulis, kayata:

ꦧꦸꦮꦤ
buwana

ꦏꦸꦮꦱ
kuwasa

ꦱꦸꦮꦫ
suwara

ꦏꦸꦮꦺꦤꦶ
kuweni

ꦏꦸꦮꦠ꧀
kuwat

ꦭꦸꦮꦏ꧀
luwak

ꦫꦸꦮꦼꦢ꧀
ruwed

ꦒꦺꦴꦮꦁ
gowang

12. Wandane tembung kang kaprungu mawa aksara ya sanajan mung mandaswara,
aksara ya iku kudu ditulis, kayata:

ꦫꦸꦥꦶꦪꦃ
rupiyah

ꦱꦶꦪꦁ
siyang

ꦕꦿꦶꦪꦺꦴꦱ꧀
criyos

ꦧꦺꦪ
beya

ꦫꦺꦪꦺꦴꦒ꧀
reyog

ꦏꦺꦪꦺꦴꦏ꧀
keyok

ꦱꦶꦪꦺꦴꦱ꧀
siyos