Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa/Bab 2


BAB 2 PASANGAN 

1. Pasangan iku ana kang awujud:

a. Aksara wutuh kang katulis ing sangisoré aksara kang dipasangi, ora kagandhèng, yaiku: ꦫ꧀ꦫ꧈ꦪ꧀ꦪ꧈ꦒ꧀ꦒ꧈ꦔ꧀ꦔ꧉
ꦢꦂꦩꦤ꧀ꦫꦲꦸꦥ꧀ Darman raup
ꦒꦺꦴꦭꦺꦏ꧀ꦪꦸꦪꦸ golèk yuyu
ꦩꦔꦤ꧀ꦫꦸꦗꦏ꧀ mangan rujak
ꦩꦤꦸꦏ꧀ꦒꦒꦏ꧀ manuk gagak
ꦩꦂꦪꦩ꧀‌ꦤ꧀ꦒꦕꦸꦁ Maryam ngacung
ꦔꦼꦩꦸꦠ꧀ꦒꦸꦭ ngemut gula

b. Aksara tugelan kang katulis ing saburiné aksara kang dipasangi, yaiku‌: ꦲ꧀ꦲ꧈ꦥ꧀ꦥ꧈ꦱ꧀ꦱ꧉
ꦮꦶꦛꦱꦼꦩ꧀ wit asem
ꦚꦸꦮꦸꦤ꧀ꦥꦩꦶꦠ꧀ nyuwun pamit
ꦩꦔꦤ꧀ꦱꦭꦏ꧀ mangan salak
ꦩꦤꦸꦏ꧀ꦲꦼꦁꦏꦸꦏ꧀ manuk engkuk
ꦒꦸꦥꦏ꧀ꦥꦸꦭꦸꦠ꧀ gupak pulut
ꦢꦶꦥꦸꦤ꧀ꦱꦼꦒꦃ dipun-segah

c. Aksara tugelan kang katulis ing sangisoré aksara kang dipasangi, ora kagandhèng, yaiku: ꦏ꧀ꦏ꧈ꦠ꧀ꦠ꧈ꦭ꧀ꦭ꧉
ꦲꦪꦩ꧀ꦏꦠꦺ ayam katé
ꦢꦩꦼꦭ꧀ꦏꦸꦥꦠ꧀ damel kupat*)
ꦤꦤꦼꦩ꧀ꦠꦺꦭ nanem tela
ꦱ꧀ꦭꦩꦼꦠ꧀ꦭꦸꦕꦸ slamet lucu*)
ꦲꦸꦭꦩ꧀ꦭꦺꦭꦺ ulam lélé
ꦲꦉꦥ꧀ꦠꦸꦫꦸ arep turu*)

) katrangan: pasangan ka, ta, lan la yen oleh suku bali wutuh manèh.

d. Aksara tugelan kang katulis ing sangisoré aksara kang dipasangi, ora kagandhèng, yaiku: ꦝ꧀ꦝ꧈ꦧ꧀ꦧ꧈ꦛ꧀ꦛ꧉
ꦒꦤ꧀ꦝꦶꦏ꧀ gandhik
ꦏꦤ꧀ꦛꦶꦭ꧀ kanthil
ꦒꦩ꧀ꦧꦱ꧀ gambas
ꦊꦩ꧀ꦧꦠ꧀ lembat
ꦧꦼꦤ꧀ꦛꦶꦏ꧀ benthik
ꦏꦼꦤ꧀ꦝꦶꦭ꧀ kendhil
ꦒꦤ꧀ꦝꦸꦭ꧀ gandhul
ꦩꦤ꧀ꦛꦸꦏ꧀ manthuk
ꦫꦩ꧀ꦧꦸꦠ꧀ rambut
e. Kang duwé dhapur dhéwé lan kang panulisé kagandhèng karo aksara kang dipasangi, yaiku: ꦮ꧀ꦮ꧈ꦤ꧀ꦤ꧈ꦚ꧀ꦚ꧉
ꦲꦉꦥ꧀ꦮꦶꦱꦸꦃ arep wisuh
ꦒꦺꦴꦭꦺꦏ꧀ꦤꦤꦱ꧀ golèk nanas
ꦮꦶꦱ꧀ꦮꦉꦒ꧀ wis wareg
ꦒꦼꦊꦩ꧀ꦚꦸꦒꦸꦃ gelem nyuguh

f. Kang duwé dhapur dhewe lan kang panulisé ora kagandhèng karo aksara kang dipasangi, yaiku: ꦕ꧀ꦕ꧈ꦢ꧀ꦢ꧈ꦗ꧀ꦗ꧈ꦩ꧀ꦩ꧉
ꦥꦤ꧀ꦕꦶ panci
ꦱꦶꦤ꧀ꦗꦁ sinjang
ꦢꦤ꧀ꦢꦤ꧀ dandan
ꦗꦭ꧀ꦩ jalma
ꦏꦸꦤ꧀ꦕꦸꦁ kuncung
ꦥꦸꦤ꧀ꦗꦸꦭ꧀ punjul
ꦲꦤ꧀ꦢꦸꦩ꧀ andum
ꦭꦤ꧀ꦕꦶꦥ꧀ lancip

2. Pasangan ꦏ꧀ꦏ꧈ꦠ꧀ꦠ꧈ꦭ꧀ꦭ yen karaketan sandhangan suku utawa sandhangan wyanjana (cakra, keret, péngkal), kudu dibalèkaké dadi aksara wutuh.

Tuladhane :
ꦏꦶꦢꦸꦭ꧀ꦏꦸꦭꦺꦴꦤ꧀ kidul-kulon
ꦥꦤ꧀ꦠꦺꦏ꧀ꦠꦽꦧꦁ pantèk trebang
ꦱꦩ꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦭꦸꦮꦺ sampun luwé
ꦥꦏ꧀ꦏꦿꦩ Pak Krama
ꦮꦶꦱ꧀ꦠꦸꦮ wis tuwa
ꦲꦉꦥ꧀ꦠꦸꦫꦸ arep turu
ꦠꦤ꧀ꦭꦾꦤ꧀ tan lyan
ꦢꦶꦥꦸꦤ꧀ꦠꦿꦗꦁ dipun-trami
ꦥꦏ꧀ꦏꦾꦲꦶ Pak Kyai

3. Panjingan ꦭ꧀ꦭ utawa ꦮ꧀ꦮ (ꦮ gembung), ora kena tumrap ing pasangan kang katulis ing sangisoré aksara sesigeg.

ꦩꦔꦤ꧀‌ꦏ꧀ꦮꦕꦶ mangan kwaci
ꦮꦶꦱ꧀ꦲꦩ꧀‌ꦧ꧀ꦭꦼꦱ꧀ wis ambles

4. Pasangan ora kena pisah karo aksara sing dipasangi. Yen papané sesak, pasangan kang pancèné kudu katulis ana saburiné aksara kang dipasangi, kenå katulis ana ing sangisoré, utawa aksara kang dipasangi karo pasangané pisan katulis ana ing wiwitané larikan anyar.

Katrangan: Pasangan ca (ꦕ) lan ja (ꦗ) ora kena sangisoré na'' (ꦤ) ing sajroning satembung
ꦥꦤ꧀ꦕꦶ panci 
ꦮꦤ꧀ꦕꦶ wanci 
ꦥꦺꦤ꧀ꦕꦺꦁ pèncèng
ꦥꦤ꧀ꦕꦶꦁ pancing
ꦥꦶꦤ꧀ꦕꦁ pincang 
ꦥꦺꦤ꧀ꦕꦏ꧀ péncak 
ꦥꦶꦤ꧀ꦕꦸꦏ꧀ pincuk
ꦥꦺꦤ꧀ꦕꦺꦴꦏ꧀ péncok
ꦥꦤ꧀ꦗꦁ panjang 
ꦥꦸꦤ꧀ꦗꦸꦭ꧀ punjul 
ꦱꦶꦤ꧀ꦗꦁ sinjang
ꦒꦿꦺꦤ꧀ꦗꦺꦁ grenjeng
ꦲꦺꦤ꧀ꦗꦶꦁ énjing 
ꦧꦼꦤ꧀ꦗꦸꦠ꧀ benjut 
ꦧꦤ꧀ꦗꦸꦂ banjur
ꦱ꧀ꦭꦺꦴꦤ꧀ꦗꦺꦴꦂ slonjor

Perlu dikawruhi yèn tata panulisé tembung Jawa nganggo aksara Jawa ing jaman biyèn karo jaman saiki ana bedané, ing antarané:

1. Aksara na lan sa ing saburiné wanda sing nganggo sandhangan layar kudu katulis na murda lan sa murda, nanging mung wantah baé.

2. Aksara sa sing dipasangi pasangan ja kudu ditulis nganggo sa murda, saiki ora (mung wantah baé).
ꦩꦼꦯ꧀ꦗꦶꦢ꧀ ꦢꦸꦭ꧀ꦩꦯ꧀ꦗꦶꦢ꧀ saiki ꦩꦼꦱ꧀ꦗꦶꦢ꧀ ꦢꦸꦭ꧀ꦩꦱ꧀ꦗꦶꦢ꧀

3. Aksara na sing dipasangi pasangan tha lan dha kudu ditulis na murda, nanging saiki ora.
ꦏꦼꦟ꧀ꦝꦶꦭ꧀ ꦏꦟ꧀ꦛꦺꦴꦁ saiki ꦏꦼꦤ꧀ꦝꦶꦭ꧀ ꦏꦤ꧀ꦛꦺꦴꦁ

4. Tembung aran apurwa ha (ꦲ) sing kadhisikan tembung ing, purwa a (ha) kudu katulis ng, nanging saiki ora.

conto: ingalas saiki ing alas, ingara-ara saiki ing ara-ara.
ꦲꦶꦁꦔꦭꦱ꧀ ꦲꦶꦁꦔꦫꦲꦫ saiki ꦲꦶꦁꦲꦭꦱ꧀ ꦲꦶꦁꦲꦫꦲꦫ

5. Tembung nganggo seselan in katulis ngango pasangan n (na rangkep) , saiki ora. 

Conto: pinnanggih saiki pinanggih, tinnampanan saiki tinampanan.
ꦥꦶꦤ꧀ꦤꦔ꧀ꦒꦶꦃ ꦠꦶꦤ꧀ꦤꦩ꧀ꦥꦤ꧀ꦤꦤ꧀ saiki ꦥꦶꦤꦔ꧀ꦒꦶꦃ ꦠꦶꦤꦩ꧀ꦥꦤ꧀ꦤꦤ꧀

6. Tembung nganggo seselan um kudu ditulis rangkep, saiki ora. 

Conto: dhummateng saiki dhumateng, dummugi saiki dumugi.
ꦝꦸꦩ꧀ꦩꦠꦼꦁ ꦢꦸꦩꦸꦒꦶ saiki ꦝꦸꦩꦠꦼꦁ ꦢꦸꦩꦸꦒꦶ

7. Ater-ater anuswara sing luluh karo purwaning tembung katulis a (ha), saiki ora. 

Conto: anyapu saiki nyapu, anulis saiki nulis. 
ꦲꦤ꧀ꦪꦥꦸ ꦲꦤꦸꦭꦶꦱ꧀ saiki ꦚꦥꦸ ꦤꦸꦭꦶꦱ꧀

8. Tembung punika, punapa, puniki nganggo na rangkep, saiki ora. 

Conto: punnapa saiki punapa, punnika saiki punika, punniki saiki puniki.
ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦥ ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏ saiki ꦥꦸꦤꦥ ꦥꦸꦤꦶꦏ