Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa/Bab 3


BAB 3 SANDHANGAN
Kang diarani sandhanganing aksara iku tetenger kang dienggo ngowahi utawa muwuhi unining aksara utawa pasangan, kèhé ana rolas, yaiku:

1. Sandhangan swara ana 5, yaiku:
ꦶ jenengé ulu (wulu), awèh uni kaya déné i
ꦸ jenengé suku, awèh uni kaya déné u
ꦺ jenengé taling awèh uni kaya déné e
ꦺꦴ jenengé taling–tarung, awèh uni kaya déné o
ꦼ jenengé pepet, awèh uni kaya déné ĕ
Tuladha:
ꦲꦶꦏꦶꦕꦺꦫꦺ iki céré (tg. bangsané coro cilik)
ꦢꦸꦢꦸꦕꦺꦴꦫꦺꦴ dudu coro
ꦱꦼꦒꦥꦺꦫꦱꦼꦥ sega péra sepa‌ (tg. tanpa rasa)
ꦧꦶꦧꦶꦕꦼꦠꦶꦧꦛꦶ Bibi Keti bathi
ꦧꦸꦢꦤꦸꦠꦸꦏꦸꦠꦲꦸ Bu Danu tuku tahu
ꦏꦼꦧꦺꦴꦤꦺꦩꦺꦫꦸꦠꦼꦭꦸ keboné Mèru telu

2. Sandhangan wyanjana ana 3, yaiku:
ꦿ jenengé cakra, sesulihé panjingan ra
ꦽ jenengé keret, sesulihé cakra-lan-pepet.
ꦾ jenengé pengkal, sesulihé panjingan ya
Tuladha:
ꦏꦿꦱ krasa 
ꦥꦽꦭꦸ prelu 
ꦏꦾꦻ kyai 
ꦪꦠꦿ yatra 
ꦧꦿꦸꦠꦸ brutu
ꦏꦽꦠꦸ kretu
ꦥꦿꦲꦸ prau
ꦲꦩ꧀ꦧꦾꦸꦂ ambyur
ꦏꦽꦠꦼꦒ꧀ kreteg
ꦠꦿꦸꦮꦺꦭꦸ truwèlu
ꦏꦺꦴꦥꦾꦲ꧀ kopyah
ꦱꦩ꧀ꦥꦾꦸꦃ sampyuh

3. Sandhangan panyigeging wanda ana 3, yaiku:
ꦃ jenengé wignyan, leliruné sigeg ꦲ
ꦂ jenengé layar, leliruné sigeg ꦫ
ꦁ jenengé cecak, leliruné sigeg ꦔ
Tuladha:
ꦒꦼꦫꦲ꧀ gerah 
ꦏꦸꦂꦩ kurma 
ꦭꦪꦁ layang
ꦢꦂꦩ darma 
ꦮꦃꦪꦸ wahyu
ꦤꦸꦤ꧀ꦝꦸꦁ nundhung
ꦲꦢꦺꦴꦃ adoh
ꦮꦺꦴꦂꦱꦸꦃ worsuh
ꦧꦁꦏꦺꦴꦁ bangkong
ꦒꦺꦴꦫꦺꦴꦲ꧀ goroh
ꦏꦁꦒꦺꦴ kanggo
ꦏꦺꦴꦧꦂ kobar

4. Sandhangan pangkon (patèn), yaiku ꧀
Sandhangan pangkon utawa patèn, gunané kanggo mratèlakaké yen aksara kang dipangku iku dadi sesigeging wanda kang ana ing sangarepé. Kajaba iku, sandhangan pangkon uga dadi sesulihé pada lingsa, lan manawa diwuwuhi pada siji (lingsa), dadi leliruné pada lungsi.

Tuladha:

a. Pangkon dadi sesigeging wanda kang ana ing sangarepé:
ꦥꦥꦒ꧀ papak 
ꦢꦶꦥꦥꦒ꧀ dipapag 
ꦮꦶꦠ꧀ꦗꦫꦏ꧀ wit jarak 
ꦢꦶꦗꦫꦒ꧀ dijarag
ꦕꦶꦭꦶꦏ꧀ cilik
ꦒꦶꦭꦶꦒ꧀ gilig
ꦏꦺꦴꦕꦺꦴꦏ꧀ kocok
ꦕꦺꦴꦕꦺꦴꦒ꧀ cocog
ꦢꦶꦒꦺꦴꦝꦺꦴꦒ꧀ digodhog

b. Pangkon dadi sesulihé pada lingsa:
꧋ꦲꦤꦏ꧀ꦏꦺꦥꦥꦠ꧀ ꦲꦸꦫꦶꦥ꧀ꦏꦧꦺꦃ
Anaké papat, urip kabèh.
꧋ꦏꦲꦺꦢꦸꦢꦸꦥꦽꦏꦸꦠꦸꦠ꧀ ꦩꦤꦸꦏ꧀ꦢꦽꦏꦸꦏꦸ꧉
Kaé dudu prekutut, manuk drekuku.
꧋ꦮꦺꦢꦶꦪꦲꦶꦔ꧀ꦭꦸꦥꦸꦠ꧀ ꦮꦤꦶꦪꦲꦶꦔ꧀ꦧꦼꦤꦼꦫ꧀꧉
Wedia ing luput, wania ing bener.

c. Pangkon diwuwuhi pada siji (lingsa), dadi sesulihé pada lungsi.
꧋ꦲꦗꦱꦼꦤꦼꦔ꧀ꦲꦸꦩꦸꦏ꧀ ꦩꦸꦤ꧀ꦝꦏ꧀ꦩꦠꦶꦏꦼꦠꦼꦏꦸꦏ꧀꧈
Aja seneng umuk, mundhak mati ketekuk.
꧋ꦧꦤ꧀ꦝꦺꦴꦱ꧀ ꦲꦶꦁꦗꦼꦫꦺꦴꦲꦼꦩ꧀ꦥꦸꦏ꧀ ꦲꦶꦁꦗꦧꦲꦠꦺꦴꦱ꧀꧈
Bandhos, ing jero empuk, ing jaba atos.

5. Sandhangan iku ora kena pisah karo aksara sing disandhangi. Manawa ing tiba ing wekasané larikan kang papané wis sesak, sandhangan dalasan aksara kang disandhangi, kudu katulis ana ing larikan anyar (larikan candhaké).